Википедиа tgwiki https://tg.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D2%B3%D0%B8%D1%84%D0%B0%D0%B8_%D0%B0%D1%81%D0%BB%D3%A3 MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Медиа Вижа Баҳс Корбар Баҳси корбар Википедиа Баҳси Википедиа Акс Баҳси акс Медиавики Баҳси медиавики Шаблон Баҳси шаблон Роҳнамо Баҳси роҳнамо Гурӯҳ Баҳси гурӯҳ Портал Баҳси портал Лоиҳа Баҳси Лоиҳа TimedText TimedText talk Модул Баҳси Модул Event Event talk 0 3974 1481909 1435414 2026-07-24T03:39:59Z Шухрат Саъдиев 5132 викифонидан 1481909 wikitext text/x-wiki '''Иёлат''' ({{lang-ar|ايالت}} – ҳукмронӣ, фармонравоӣ), '''штат''' ({{lang-de|Staat}}) — [[Воҳиди марзию маъмурӣ]] дар баъзе аз [[давлати федеролӣ|давлатҳои федеролӣ]], ки мустақилияти муайянро соҳиб мебошанд; як қисми [[кишвар]], ки чанд [[ноҳия]] ва [[вилоят]]ро дар бар мегирад. Мақоми ҳуқуқии иёлат, ҳаҷм ва сатҳи салоҳияти ҳокимияти иёлатро конститутсияи федеролӣ муайян мекунад. Ба ғайр аз ин, дар бархе давлатҳо иёлатҳо конститутсияи худро доранд, ки барои тасдиқи он ба мақомоти марказӣ ниёз надоранд. Дар [[Ҳиндустон]] аз 25 иёлат танҳо 1-тоаш конститутсия дорад. Иёлатро, маъмулан, [[фармондор]] идора мекунад. Шаклҳои таъсиси мақоми роҳбари иёлат ([[фармондор]]): интихобӣ ([[ИМА]]), таъйинӣ ([[Ҳиндустон]]) ва меросӣ ([[Малайзия]]). Мақоми қонунгузорӣ, маъмулан, дар иёлат дорои ду палата аст; низоми судии худӣ, маъмулан, қонуни ҷиноятӣ ва [[шаҳрвандӣ]] дорад. Ҳар иёлат дар палатаи болоии [[парлумон]] намояндаи худро дорад, ки шумораи онҳоро қонунгузорӣ муайян мекунад. Шумораи намояндаҳо метавонад ба аҳолии иёлат (мас. [[Ҳиндустон]]) вобаста бошад ва ё ҳар иёлат дорои шумораи баробари намояндаҳо дар [[парлумон]] (мас. [[ИМА]], [[Бразилия]]) аст. Иёлатҳо ҳукумат, шаҳрвандон ва баъзан рамзҳо ([[нишон|нишону]] [[дирафш]]) ва [[пойтахт|пойтахти]] худро доранд. Дар баъзе ҳолатҳо иёлат намояндагии худро дар давлатҳои дигар бо иҷозати вазорати корҳои хориҷа ташкил карда метавонад. Чунин намояндагиҳо танҳо вазифаи иқтисодию фарҳангиро иҷро мекунанд. Давлатҳое, ки дар таркиби худ иёлат доранд: [[Австралия]], [[Бразилия]], [[ИМА]], [[Ҳиндустон]], [[Малайзия]], [[Мексика]] ва ғайра. Дар давраи тасдиқи [[конститутсия]] дар [[ИМА]] 13 иёлат мавҷуд буд, айни замон ин кишвар 50 иёлат дорад. Дар баъзе давлатҳо шабеҳи иёлат музофотҳо ([[Канада]], [[Аргентина]], [[Покистон]]), [[Замини федеролӣ|заминҳо]] ([[Олмон]], [[Австрия]]) ва кантонҳо ([[Швейсария]]) мавҷуданд. Иёлат давлати мустақил ба шумор намеравад. Дар низоми ҳуқуқии муосир ҳуқуқи баромадан (сетсессия)-и иёлатҳо аз ҳайати иттифоқ эътироф намешавад, танҳо ҳуқуқи худмуайянкунӣ дар дохили иттифоқ эътироф шудааст. == Феҳристи давлатҳое, ки дорои воҳиди маъмурии иёлат мебошанд == {|class="wikitable sortable" style="text-align:left" width="100%" |- ! Давлат ||Воҳидҳои маъмурӣ|шумораи иёлотҳо||Қитъа |- |{{Парчами Австралия}} [[Австралия]] — Иттифоқи Австралия|| align=left|[[6]] || [[Австралия]] |- |{{Парчами Бразилия}} [[Бразилия]] — Ҷумҳурии Федеративии Бразилия || align=left|[[26]] || [[Америка]] |- |{{Парчами Венесуэла}} [[Венесуэла]] — Ҷумҳурии Боливариании Венесуэла|| align=left| [[23]] || [[Америка]] |- |{{Парчами Ҳиндустон}} [[Ҳиндустон]] — Ҷумҳурии Ҳиндустон || align=left|[[28]] || [[Осиё]] |- |{{Парчами Малайзия}} [[Малайзия]] — Федератсияи Малайзия || align=left|[[13]] || [[Осиё]] |- |{{Парчами Мексика}} [[Мексика]] — Иёлоти Муттаҳидаи Мексика || align=left| [[31]]|| [[Америка]] |- |{{Парчами Микронезия}} [[Микронезия]] || align=left|[[4]] || [[Австралия]], [[Уқёнусия]] |- |{{Парчами Нигерия}} [[Нигерия]]|| align=left|[[36]] || [[Африка]] |- |{{Парчами ИМА}} [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]] — Иёлоти Муттаҳидаи Амрико || align=left|[[50]] || [[Америка]] |- |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Иёлат|7|муаллиф=М. Матробов}} [[Гурӯҳ:Иёлот]] [[Гурӯҳ:Феҳристҳои тақсимбандии кишварӣ]] 3e9hf5q9obf7nj17xruxnfpv52iwdbo 1481910 1481909 2026-07-24T03:41:17Z Шухрат Саъдиев 5132 /* Адабиёт */ илова 1481910 wikitext text/x-wiki '''Иёлат''' ({{lang-ar|ايالت}} – ҳукмронӣ, фармонравоӣ), '''штат''' ({{lang-de|Staat}}) — [[Воҳиди марзию маъмурӣ]] дар баъзе аз [[давлати федеролӣ|давлатҳои федеролӣ]], ки мустақилияти муайянро соҳиб мебошанд; як қисми [[кишвар]], ки чанд [[ноҳия]] ва [[вилоят]]ро дар бар мегирад. Мақоми ҳуқуқии иёлат, ҳаҷм ва сатҳи салоҳияти ҳокимияти иёлатро конститутсияи федеролӣ муайян мекунад. Ба ғайр аз ин, дар бархе давлатҳо иёлатҳо конститутсияи худро доранд, ки барои тасдиқи он ба мақомоти марказӣ ниёз надоранд. Дар [[Ҳиндустон]] аз 25 иёлат танҳо 1-тоаш конститутсия дорад. Иёлатро, маъмулан, [[фармондор]] идора мекунад. Шаклҳои таъсиси мақоми роҳбари иёлат ([[фармондор]]): интихобӣ ([[ИМА]]), таъйинӣ ([[Ҳиндустон]]) ва меросӣ ([[Малайзия]]). Мақоми қонунгузорӣ, маъмулан, дар иёлат дорои ду палата аст; низоми судии худӣ, маъмулан, қонуни ҷиноятӣ ва [[шаҳрвандӣ]] дорад. Ҳар иёлат дар палатаи болоии [[парлумон]] намояндаи худро дорад, ки шумораи онҳоро қонунгузорӣ муайян мекунад. Шумораи намояндаҳо метавонад ба аҳолии иёлат (мас. [[Ҳиндустон]]) вобаста бошад ва ё ҳар иёлат дорои шумораи баробари намояндаҳо дар [[парлумон]] (мас. [[ИМА]], [[Бразилия]]) аст. Иёлатҳо ҳукумат, шаҳрвандон ва баъзан рамзҳо ([[нишон|нишону]] [[дирафш]]) ва [[пойтахт|пойтахти]] худро доранд. Дар баъзе ҳолатҳо иёлат намояндагии худро дар давлатҳои дигар бо иҷозати вазорати корҳои хориҷа ташкил карда метавонад. Чунин намояндагиҳо танҳо вазифаи иқтисодию фарҳангиро иҷро мекунанд. Давлатҳое, ки дар таркиби худ иёлат доранд: [[Австралия]], [[Бразилия]], [[ИМА]], [[Ҳиндустон]], [[Малайзия]], [[Мексика]] ва ғайра. Дар давраи тасдиқи [[конститутсия]] дар [[ИМА]] 13 иёлат мавҷуд буд, айни замон ин кишвар 50 иёлат дорад. Дар баъзе давлатҳо шабеҳи иёлат музофотҳо ([[Канада]], [[Аргентина]], [[Покистон]]), [[Замини федеролӣ|заминҳо]] ([[Олмон]], [[Австрия]]) ва кантонҳо ([[Швейсария]]) мавҷуданд. Иёлат давлати мустақил ба шумор намеравад. Дар низоми ҳуқуқии муосир ҳуқуқи баромадан (сетсессия)-и иёлатҳо аз ҳайати иттифоқ эътироф намешавад, танҳо ҳуқуқи худмуайянкунӣ дар дохили иттифоқ эътироф шудааст. == Феҳристи давлатҳое, ки дорои воҳиди маъмурии иёлат мебошанд == {|class="wikitable sortable" style="text-align:left" width="100%" |- ! Давлат ||Воҳидҳои маъмурӣ|шумораи иёлотҳо||Қитъа |- |{{Парчами Австралия}} [[Австралия]] — Иттифоқи Австралия|| align=left|[[6]] || [[Австралия]] |- |{{Парчами Бразилия}} [[Бразилия]] — Ҷумҳурии Федеративии Бразилия || align=left|[[26]] || [[Америка]] |- |{{Парчами Венесуэла}} [[Венесуэла]] — Ҷумҳурии Боливариании Венесуэла|| align=left| [[23]] || [[Америка]] |- |{{Парчами Ҳиндустон}} [[Ҳиндустон]] — Ҷумҳурии Ҳиндустон || align=left|[[28]] || [[Осиё]] |- |{{Парчами Малайзия}} [[Малайзия]] — Федератсияи Малайзия || align=left|[[13]] || [[Осиё]] |- |{{Парчами Мексика}} [[Мексика]] — Иёлоти Муттаҳидаи Мексика || align=left| [[31]]|| [[Америка]] |- |{{Парчами Микронезия}} [[Микронезия]] || align=left|[[4]] || [[Австралия]], [[Уқёнусия]] |- |{{Парчами Нигерия}} [[Нигерия]]|| align=left|[[36]] || [[Африка]] |- |{{Парчами ИМА}} [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]] — Иёлоти Муттаҳидаи Амрико || align=left|[[50]] || [[Америка]] |- |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Иёлат|7|муаллиф=М. Матробов}} [[Гурӯҳ:Иёлот]] [[Гурӯҳ:Тақсимоти маъмурӣ]] 8b4uha3qkv4ykz7k7j75kyhgqzv2otr 0 4033 1481875 1376174 2026-07-23T21:49:13Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481875 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Саг | image file = Coat types 3.jpg | image title = | regnum = Ҷонварон | images_set = | parent = Canis lupus | rang = Зернамуд | latin = Canis lupus familiaris | author = [[Linnaeus]], 1758 | syn = * {{bt|Canis familiaris|Linnaeus, 1758}}<ref name="BioLib">{{cite web|url=http://www.biolib.cz/en/taxon/id1855/|title=Систематика и синонимия|publisher=BioLib|accessdate=2011-01-28|lang=en|archivedate=2011-01-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110123170659/http://www.biolib.cz/en/taxon/id1855/}}</ref> * {{bt|Canis lupus|f=familiaris|}}<ref name="BioLib"/> * {{bt|Canis lupus pallipes|f=familiaris|}}<ref name="BioLib"/> | children name = | children = | iucnstatus = | wikispecies = Canis lupus familiaris | commons = Dog | iucn = }} '''Саг''' ({{lang-la|Canis lupus familiaris}}) — [[ҳайвони хонагӣ]] ва [[ширхӯр]]. Зернамуди гургон, синфи ширхӯрҳо аз оилаи сагшаклҳо. == Таърихи ромшавӣ ба инсон == Саг аз нахустин ҳайвоне аст, ки ба дасти инсон ром шуд. Эҳтимол дар давраи [[мезолит]] (асри санг, ҳазораи 13-7 то мелод) хонагӣ кардаанд. Дар ҷараёни ром ва парвариши саг зиёда аз 500 намуди онро ба вуҷуд овардаанд, ки аз ҷиҳати калонӣ, сохти бадан, пашм, [[ранг]] ва рафтор аз ҳамдигар фарқ мекунанд. [[File:Dog from Tajikistan.jpg|300px|thumb|Саги хонагӣ]] == Нигаред == *[[Басенҷи]] * [[Сагҳои шимолӣ]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Зоо-нопурра}} [[Гурӯҳ:Олами ҳайвонот]] [[Гурӯҳ:Саг]] 4amk7rh3r7taqoa5dglz7cysf9btk8w 0 6226 1481855 1272400 2026-07-23T18:18:30Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481855 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Шаҳр | номи тоҷикӣ = Ободон | номи аслӣ = آبدان | кишвар = Эрон | lat_deg = 28 | lon_deg = 51 | lat_min = 4 | lat_sec = 43 | lon_min = 46 | lon_sec = 1 | CoordAddon = | CoordScale = | этнохороним = | DST = | сайт = }} '''Ободон''' <ref name="fallingrain">[http://www.fallingrain.com/world/IR/22/Abdan.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20110928160107/http://www.fallingrain.com/world/IR/22/Abdan.html |date=2011-09-28 }} {{ref-en}}</ref><ref name="geonames">[http://www.geonames.org/145234/abdan.html GeoNames] {{ref-en}}</ref><ref name="world-gazetteer">[https://archive.is/20130210015524/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1281187931&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-5009&srt=pnan&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=-271951 World Gazetteer] {{ref-en}}</ref>, ё '''Абдун''' , ё '''Ау Дан''' ( {{Lang-fa|آبدان}} <span lang="fa" dir="rtl" style="font-size: 110%; line-height: 1em;">‎</span> - як шаҳраки хурд дар ҷануби [[Эрон]], дар [[Устони Бушаҳр]], [[Шаҳристони Даййир|Шаҳристони Даййир аст]]. == Ҷуғрофия == Шаҳр дар қисми ҷанубии Бушаҳр, дар баландкӯҳи Гермсир, дар байни соҳили [[халиҷи Форс]] ва қаторкӯҳҳои ҷанубу ғарбии Загрос, дар баландии 17 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир аст <ref name="fallingrain"/>. == Аҳолӣ == То [[соли 2006]], шумораи аҳолӣ 6,058 нафар буд <ref name="world-gazetteer"/>. [[Форсҳо]] дар таркиби миллӣ бартарӣ доранд, дар мазҳаб [[Шиа|мусалмонҳои шиъа]]. {{Шаҳрҳои устони Бушаҳр}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Authority control}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Бушаҳр]] [[Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] b0qi05543x5fwds99sk4esw6ojke5vc 0 6291 1481847 1477587 2026-07-23T17:04:18Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481847 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Шаҳр | номи тоҷикӣ = Наҷафобод | номи аслӣ = <big>نجف اباد</big> | кишвар = Эрон | lat_deg = 30 | lon_deg = 51 | lat_min = 37 | lat_sec = 52 | lon_min = 35 | lon_sec = 42 | CoordScale = | этнохороним = | DST = | сайт = }} '''Наҷафобод''' <ref name="fallingrain">[http://www.fallingrain.com/world/IR/05/Najafabad.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160304090036/http://www.fallingrain.com/world/IR/05/Najafabad.html |date=2016-03-04 }} {{ref-en}}</ref><ref>[http://www.geonames.org/122860/najafabad.html GeoNames] {{ref-en}}</ref> ( {{Lang-fa|نجف اباد}} - як шаҳри хурд, дар ҷануб-ғарби [[Эрон]], дар [[Устони Куҳгилӯя ва Буйир Аҳмад]]. Он як шаҳри [[Шаҳристони Буйир-Аҳмад]] ва яке аз шаҳракҳои канораи ҷанубии шаҳри [[Ёсӯҷ]] аст. То [[соли 2006]] шумораи аҳолӣ 5,913 нафар буд <ref>{{Cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1314734106&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-5202&srt=1npn&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=434219160|title=World Gazetteer|lang=en|deadlink=yes}}{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Ҷуғрофия == Шаҳр дар шарқи [[Устони Куҳгилӯя ва Буйир Аҳмад]], дар баландкӯҳи Загрос, дар баландии 1817 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир аст <ref name="fallingrain"/>. ==Сарчашмаҳо== *[https://web.archive.org/web/20110628202845/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-106&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=x Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон] {{Эрон-ҷуғ-нопурра}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Шаҳрҳои устони Куҳгилӯя ва Буйир Аҳмад}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Куҳгилӯя ва Буйир Аҳмад]] [[Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]] ae8eqoszrnexrimd2qle43yept6t9q9 0 8438 1481916 1472807 2026-07-24T04:06:50Z Шухрат Саъдиев 5132 ислоҳ 1481916 wikitext text/x-wiki '''Заминҳои федеролии Утриш'''  — номи [[Тақсимоти маъмурии Австрия|воҳиди тақсимоти маъмурию-ҳудудии]] дараҷаи болоӣ дар [[Австрия]]. Ҳар як замини федералӣ соҳиби мақомоти қонунбарори интихобии худро дорад — ''[[ландтаг]]'' ({{lang-de|'''Landtag'''}}), ҳукумат ({{lang-de|'''Landesregierung'''}}), ки аз [[фармондор|фармондори]] замин ({{lang-de|'''Landeshauptmann'''}}) ва машваратчии замин ({{lang-de|'''Landesrat'''}}) иборат аст. Интихобот дар панҷ сол як маротиба гузаронида мешаванд (дар Австрияи Боло — ҳар шаш сол). [[Фармондор]] ва машваратчиҳои замин аз тарафи [[Ландтаг]] интихоб мешаванд. Заминҳои федеролӣ ба 80 ҳавзаи сиёсӣ ва 15 шаҳр бо оинномаҳо, ки мақоми васеъшуда доранд ва ҳавзаҳо бо ҳуқуқҳои шахсиашонро ташкил медиҳанд. [[Акс:Austria,_administrative_divisions_-_ru.svg|490x490px|center|Харитаи заминҳои Австрия|алт=]] == Заминҳои Австрия == {| class="standard" style="text-align:center;" width="100%" |- style="background-color:#bbbbbb;" ! Парчам ! Нишон ! colspan=2|Замин ! Ҷойҳо дар<br>[[Бундесрат (Австрия)|Бундесрат]] ! Масоҳат<br>(км²) ! Аҳолӣ [http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstand_und_veraenderung/bevoelkerung_zu_jahres-_quartalsanfang/023582.html (1 кв. 2011)] ! наф.<br>дар км² ! Маркази<br>маъмурӣ ! www |- style="background-color:#eeeeee;" | [[Акс:Flag of Burgenland.svg|80px]] | [[Акс:Burgenland Wappen.svg|50px]] | 1 | [[Бургенланд]]<br>''Burgenland'' | 3 | 3 966 <small>(7)</small> | 284 813 <small>(9)</small> | 72 <small>(7)</small> | [[Айзенштадт]]<br>''Eisenstadt'' | [http://www.bgld.gv.at/] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20060615135959/http://www.bgld.gv.at/ |date=2006-06-15 }} |- style="background-color:#dddddd;" | [[Акс:Flag of Carinthia.svg|80px]] | [[Акс:Kaernten CoA.svg|50px]] | 2 | [[Каринтия]]<br>''Kärnten'' | 4 | 9 536 <small>(5)</small> | 558 085 <small>(6)</small> | 59 <small>(8)</small> | [[Клагенфурт]]<br>''Klagenfurt'' | [https://web.archive.org/web/20070119104908/http://www.ktn.gv.at/] |- style="background-color:#eeeeee;" | [[Акс:Flag of Niederösterreich.svg|80px]] | [[Акс:Niederösterreich CoA.svg|50px]] | 3 | [[Австрияи Поён]]<br>''Niederösterreich'' | 12 | 19 178 <small>(1)</small> | 1 611 829 <small>(2)</small> | 84 <small>(4)</small> | [[Санкт-Пёлтен]]<br>''Sankt Pölten'' | [http://www.noe.gv.at/] |- style="background-color:#dddddd;" | [[Акс:Flag_of_Upper_Austria.svg|80px]] | [[Акс:Oberösterreich Wappen.svg|50px]] | 4 | [[Австрияи Боло]]<br>''Oberösterreich'' | 11 | 11 982 <small>(4)</small> | 1 412 545 <small>(3)</small> | 118 <small>(3)</small> | [[Линс]]<br>''Linz'' | [https://web.archive.org/web/20050306181032/http://www.land-oberoesterreich.gv.at/] |- style="background-color:#eeeeee;" | [[Акс:Flag of Salzburg, Vienna, Vorarlberg.svg|80px]] | [[Акс:Salzburg Wappen.svg|50px]] | 5 | [[Залсбург (замин)|Залсбург]]<br>''Salzburg'' | 4 | 7 154 <small>(6)</small> | 531 586 <small>(7)</small> | 74,0 <small>(5)</small> | [[Залсбург]]<br>''Salzburg'' | [https://web.archive.org/web/20071104140857/http://www.salzburg.gv.at/] |- style="background-color:#dddddd;" | [[Акс:Flag of Steiermark.svg|80px]] | [[Акс:Steiermark Wappen.svg|50px]] | 6 | [[Штирия (замин)|Штирия]]<br>''Steiermark'' | 9 | 16 392 <small>(2)</small> | 1 210 259 <small>(4)</small> | 74 <small>(6)</small> | [[Гратс]]<br>''Graz'' | [http://www.steiermark.at/] |- style="background-color:#eeeeee;" | [[Акс:Flag of Tirol.svg|80px]] | [[Акс:AUT Tirol COA.svg|50px]] | 7 | [[Тирол (замин)|Тирол]]<br>''Tirol'' | 5 | 12 648 <small>(3)</small> | 709 912 <small>(5)</small> | 56 <small>(9)</small> | [[Инсбрук]]<br>''Innsbruck'' | [http://www.tirol.gv.at/] |- style="background-color:#dddddd;" | [[Акс:Flag of Vorarlberg.svg|80px]] | [[Акс:Vorarlberg CoA.svg|50px]] | 8 | [[Форарлберг]]<br>''Vorarlberg'' | 3 | 2 601 <small>(8)</small> | 369 922 <small>(8)</small> | 142 <small>(2)</small> | [[Брегентс]]<br>''Bregenz'' | [http://www.vorarlberg.at/] |- style="background-color:#eeeeee;" | [[Акс:Flag_of_Vienna.svg|80px]] | [[Акс:Wien 3 Wappen.svg|50px]] | 9 | [[Вена]]<br>''Wien'' | 11 | 415 <small>(9)</small> | 1 713 957 <small>(1)</small> | 4 130 <small>(1)</small> | [[Вена]]<br>''Wien'' | [http://www.wien.gv.at/] |- style="background-color:#cccccc;" | {{Парчами Австрия|80px}} | [[Акс:Austria Bundesadler.svg|60px]] | AT | '''[[Австрия|Ҷумҳурии Утриш]]'''<br>'''''Republik Österreich''''' | '''62''' | '''83 872''' <small>(113)</small> | '''8 404 252''' <small>(86)</small> | '''95''' | [[Вена]]<br>''Wien'' | [http://www.parlament.gv.at/] |} == Ҳамчунин нигаред == * [[Тақсимоти маъмурии Австрия]] * [[Феҳристи ҳавзаҳои сиёсии Австрия]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Authority control}} {{Заминҳои Австрия|nocat=1}} {{Мавзӯъҳои Австрия}} [[Гурӯҳ:Тақсимоти маъмурии Австрия| ]] [[Гурӯҳ:Тақсимоти маъмурӣ|Тақсимоти маъмурии Австрия ]] cerpc63ultli073g9uzht6na7sf0b7m 1481917 1481916 2026-07-24T04:08:34Z Шухрат Саъдиев 5132 Шухрат Саъдиев moved page [[Заминҳои федералии Утриш]] to [[Заминҳои федеролии Утриш]]: ивази ном 1481916 wikitext text/x-wiki '''Заминҳои федеролии Утриш'''  — номи [[Тақсимоти маъмурии Австрия|воҳиди тақсимоти маъмурию-ҳудудии]] дараҷаи болоӣ дар [[Австрия]]. Ҳар як замини федералӣ соҳиби мақомоти қонунбарори интихобии худро дорад — ''[[ландтаг]]'' ({{lang-de|'''Landtag'''}}), ҳукумат ({{lang-de|'''Landesregierung'''}}), ки аз [[фармондор|фармондори]] замин ({{lang-de|'''Landeshauptmann'''}}) ва машваратчии замин ({{lang-de|'''Landesrat'''}}) иборат аст. Интихобот дар панҷ сол як маротиба гузаронида мешаванд (дар Австрияи Боло — ҳар шаш сол). [[Фармондор]] ва машваратчиҳои замин аз тарафи [[Ландтаг]] интихоб мешаванд. Заминҳои федеролӣ ба 80 ҳавзаи сиёсӣ ва 15 шаҳр бо оинномаҳо, ки мақоми васеъшуда доранд ва ҳавзаҳо бо ҳуқуқҳои шахсиашонро ташкил медиҳанд. [[Акс:Austria,_administrative_divisions_-_ru.svg|490x490px|center|Харитаи заминҳои Австрия|алт=]] == Заминҳои Австрия == {| class="standard" style="text-align:center;" width="100%" |- style="background-color:#bbbbbb;" ! Парчам ! Нишон ! colspan=2|Замин ! Ҷойҳо дар<br>[[Бундесрат (Австрия)|Бундесрат]] ! Масоҳат<br>(км²) ! Аҳолӣ [http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstand_und_veraenderung/bevoelkerung_zu_jahres-_quartalsanfang/023582.html (1 кв. 2011)] ! наф.<br>дар км² ! Маркази<br>маъмурӣ ! www |- style="background-color:#eeeeee;" | [[Акс:Flag of Burgenland.svg|80px]] | [[Акс:Burgenland Wappen.svg|50px]] | 1 | [[Бургенланд]]<br>''Burgenland'' | 3 | 3 966 <small>(7)</small> | 284 813 <small>(9)</small> | 72 <small>(7)</small> | [[Айзенштадт]]<br>''Eisenstadt'' | [http://www.bgld.gv.at/] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20060615135959/http://www.bgld.gv.at/ |date=2006-06-15 }} |- style="background-color:#dddddd;" | [[Акс:Flag of Carinthia.svg|80px]] | [[Акс:Kaernten CoA.svg|50px]] | 2 | [[Каринтия]]<br>''Kärnten'' | 4 | 9 536 <small>(5)</small> | 558 085 <small>(6)</small> | 59 <small>(8)</small> | [[Клагенфурт]]<br>''Klagenfurt'' | [https://web.archive.org/web/20070119104908/http://www.ktn.gv.at/] |- style="background-color:#eeeeee;" | [[Акс:Flag of Niederösterreich.svg|80px]] | [[Акс:Niederösterreich CoA.svg|50px]] | 3 | [[Австрияи Поён]]<br>''Niederösterreich'' | 12 | 19 178 <small>(1)</small> | 1 611 829 <small>(2)</small> | 84 <small>(4)</small> | [[Санкт-Пёлтен]]<br>''Sankt Pölten'' | [http://www.noe.gv.at/] |- style="background-color:#dddddd;" | [[Акс:Flag_of_Upper_Austria.svg|80px]] | [[Акс:Oberösterreich Wappen.svg|50px]] | 4 | [[Австрияи Боло]]<br>''Oberösterreich'' | 11 | 11 982 <small>(4)</small> | 1 412 545 <small>(3)</small> | 118 <small>(3)</small> | [[Линс]]<br>''Linz'' | [https://web.archive.org/web/20050306181032/http://www.land-oberoesterreich.gv.at/] |- style="background-color:#eeeeee;" | [[Акс:Flag of Salzburg, Vienna, Vorarlberg.svg|80px]] | [[Акс:Salzburg Wappen.svg|50px]] | 5 | [[Залсбург (замин)|Залсбург]]<br>''Salzburg'' | 4 | 7 154 <small>(6)</small> | 531 586 <small>(7)</small> | 74,0 <small>(5)</small> | [[Залсбург]]<br>''Salzburg'' | [https://web.archive.org/web/20071104140857/http://www.salzburg.gv.at/] |- style="background-color:#dddddd;" | [[Акс:Flag of Steiermark.svg|80px]] | [[Акс:Steiermark Wappen.svg|50px]] | 6 | [[Штирия (замин)|Штирия]]<br>''Steiermark'' | 9 | 16 392 <small>(2)</small> | 1 210 259 <small>(4)</small> | 74 <small>(6)</small> | [[Гратс]]<br>''Graz'' | [http://www.steiermark.at/] |- style="background-color:#eeeeee;" | [[Акс:Flag of Tirol.svg|80px]] | [[Акс:AUT Tirol COA.svg|50px]] | 7 | [[Тирол (замин)|Тирол]]<br>''Tirol'' | 5 | 12 648 <small>(3)</small> | 709 912 <small>(5)</small> | 56 <small>(9)</small> | [[Инсбрук]]<br>''Innsbruck'' | [http://www.tirol.gv.at/] |- style="background-color:#dddddd;" | [[Акс:Flag of Vorarlberg.svg|80px]] | [[Акс:Vorarlberg CoA.svg|50px]] | 8 | [[Форарлберг]]<br>''Vorarlberg'' | 3 | 2 601 <small>(8)</small> | 369 922 <small>(8)</small> | 142 <small>(2)</small> | [[Брегентс]]<br>''Bregenz'' | [http://www.vorarlberg.at/] |- style="background-color:#eeeeee;" | [[Акс:Flag_of_Vienna.svg|80px]] | [[Акс:Wien 3 Wappen.svg|50px]] | 9 | [[Вена]]<br>''Wien'' | 11 | 415 <small>(9)</small> | 1 713 957 <small>(1)</small> | 4 130 <small>(1)</small> | [[Вена]]<br>''Wien'' | [http://www.wien.gv.at/] |- style="background-color:#cccccc;" | {{Парчами Австрия|80px}} | [[Акс:Austria Bundesadler.svg|60px]] | AT | '''[[Австрия|Ҷумҳурии Утриш]]'''<br>'''''Republik Österreich''''' | '''62''' | '''83 872''' <small>(113)</small> | '''8 404 252''' <small>(86)</small> | '''95''' | [[Вена]]<br>''Wien'' | [http://www.parlament.gv.at/] |} == Ҳамчунин нигаред == * [[Тақсимоти маъмурии Австрия]] * [[Феҳристи ҳавзаҳои сиёсии Австрия]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Authority control}} {{Заминҳои Австрия|nocat=1}} {{Мавзӯъҳои Австрия}} [[Гурӯҳ:Тақсимоти маъмурии Австрия| ]] [[Гурӯҳ:Тақсимоти маъмурӣ|Тақсимоти маъмурии Австрия ]] cerpc63ultli073g9uzht6na7sf0b7m 0 8504 1481812 1481730 2026-07-23T12:58:50Z Firdavsi 3353 1481812 wikitext text/x-wiki {{ВМ | Ранг1 = #A5D570 | Номи тоҷикӣ = | Номи аслӣ = Ноҳияи Ванҷ | Нишон = | Парчам = | Бари нишон = | Бари парчам = | Тавсифи нишон = | Тавсифи парчам = | Кишвар = [[Тоҷикистон]] | lat_dir = N | lat_deg = 38 | lat_min = 22 | lat_sec = 23 | lon_dir = E | lon_deg = 71 | lon_min = 27 | lon_sec = 19 | region = TJ | type = District | Дараҷа = | CoordScale = | Суруди миллӣ = | Мақом = Ноҳияи маъмурӣ | Тобеъи = [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] | Шомили = 1 шаҳрак, 6 ҷамоат | Пойтахт = [[Ванҷ (шаҳрак)|Ванҷ]] | Шаҳри бузургтарин = | Шаҳрҳои бузургтарин = | Таъсис = [[29 май|29 маи]] [[1933]] | Барҳамхӯрӣ = | Номҳои пешина = | Раис = Мардзода Одинашо Миршаб (аз 2022)<ref>{{Cite web|url=http://www.adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911|title=Указ Президента Республики Таджикистан от 1 декабря 2022 года №480 "О назначении Мардзода О.М. председателем Ванчского района Горно-Бадахшанской автономной области"|website=www.adlia.tj|accessdate=2023-01-04|archivedate=2024-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241209162237/http://adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911}}</ref> | Шакли роҳбарӣ = Раиси ноҳия | Раис2 = | Шакли роҳбарӣ2 = | Раис3 = | Шакли роҳбарӣ3 = | ММД = | Соли ММД = | Ҷой аз рӯи ММД = | ММД ба сари аҳолӣ = | Ҷой аз рӯи ММД ба сари аҳолӣ = | Забон = | Забонҳо = [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забонҳои бадахшонӣ]] — [[Забони язғуломӣ|язғуломӣ]] | Аҳолӣ = 35 400 | Соли барӯйхатгирӣ = 2024 | Фоиз аз аҳолӣ = 4,8 | Ҷой аз рӯи аҳолӣ = | Баҳодиҳии аҳолӣ = | Соли баҳодиҳӣ = | Зичӣ = 7,7 | Ҷой аз рӯи зичӣ = | Ҳайати миллӣ = [[тоҷик]]он | Ҳайати динӣ = [[мусулмон]], [[суннӣ]], мазҳаби [[ҳанафӣ]] | Масоҳат = 4430,5 | Фоиз аз масоҳат = | Ҷой аз рӯи масоҳат = | Баландии бештарин = 7495 | Баландии миёна = 3000 | Баландии камтарин = | Харита = Vanj District in Tajikistan.svg | Андозаи харита = | Харита2 = | Минтақаи замонӣ = UTC+5 | Сарвожа = VA | ISO = TJ.BK.VA | Шиносаи ададӣ = | Шакли шиноса = | Шиносаи ададӣ2 = | Шакли шиноса2 = | Шиносаи ададӣ3 = | Шакли шиноса3 = | FIPS = | Коди телефон = +992 3551 | Нишонаи почта = 736300 | Домени интернет = tj | Коди мошинҳо = 04 TJ | Вебгоҳ = [[www.vanjiman.com]] | Гурӯҳ дар Commons = Vanj District | Эзоҳ = }}'''Ноҳияи Ванҷ''' (форсӣ: ناحیۀ ونج‎) — минтақаи таърихӣ ва яке аз [[Ноҳия|ноҳияҳои]] [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]], воқеъ дар шимолу ғарби вилоят, дар шарқи Ҷумҳурии [[Тоҷикистон]]. Масоҳаташ 4430,5 км² буда, тибқи омори соли '''2024''' аҳолияш 35 400 нафарро ташкил медиҳад (зичии аҳолӣ тақрибан 8 нафар дар 1 км²). Ҳамчун воҳиди расмии маъмурию ҳудудӣ '''29 майи 1933''' таъсис ёфтааст.<ref name="vanchraion">[https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1287410 Ванджский район] (рус.) // Словари и энциклопедии на Академике (нусхаи мақолаи Википедиаи русӣ, 2010). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Маркази ноҳия шаҳраки [[Рохарв]] (форсӣ: راخرو‎) аст, ки расман шаҳраки Ванҷ ном дошта, дар харитаҳо низ чунин сабт мешавад, вале дар забони мардум то имрӯз бо номи бостонии худ — Рохарв ёд мегардад; шаҳрак 176 км шимолтар аз шаҳри [[Хоруғ]], дар канораи резишгоҳи рӯди Рохарвоб ба Ванҷоб ҷой дорад.<ref name="vanchraion" /><ref name="pirumshoev-web">[https://vanj.info/%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D2%B7-%D0%BC%D0%B0%D1%8A%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%BE%D1%82%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D2%93%D1%80%D0%BE%D1%84%D3%A3/ Ванҷ. Маълумоти ҷуғрофӣ] (порча аз китоби Ҳ. Пирумшоев «Ванҷи ман») // Торнамои Ванҷ (vanj.info). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="badakhshon-vanj">[http://badakhshon.tj/?page_id=11224 н. Ванҷ (www.vanj.tj)] // Сомонаи расмии Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи анъанаи маҳаллӣ, тамоми рустоҳоеро, ки аз деҳаи Бунай болотар воқеъанд, «Ванҷи Боло» меноманд; водиҳои поёниро бошад, на «Ванҷи Поён», балки бо номҳои таърихии худашон — Язғулом, Водхуд ва Пшихарв — ёд мекунанд.<ref name="pirumshoev-web" /> Дигар шӯроҳои русто, мисли Водхуд, Язғулом, Рованд ва Техарв, ки фарогири чандин деҳаанд, то кунун номҳои таърихии худро нигоҳ доштаанд. Шӯрои рустои Рохарв дар ҳоли ҳозир чун ҷамоати ба номи Маҳмадулло Абдуллоев<ref name="khovar-ubari">[https://khovar.tj/2025/06/peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-no-iyai-van-tolori-varzishiro-iftito-namudand/ Сарвари давлат Эмомалӣ Раҳмон дар ноҳияи Ванҷ толори варзиширо ифтитоҳ намуданд] // АМИТ «Ховар», 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> ва шӯрои рустои Жовид феълан дар шакли ҷамоати Ҷовидон номгузорӣ шудаанд. Қабл аз вуруди Артиши Сурх ба Ванҷ ва истиқрори низоми шӯравӣ, маркази идории амлокдории Ванҷ дар шаҳраки Рохарв, дар «Қалъаи Ванҷ» ё «Қалъаи Рохарви Ванҷ» қарор дошт, ки ҳам қароргоҳи мири Ванҷ ва ҳам маҳалли будубоши гурӯҳаки маҳдуди сипоҳи манғитиён будааст.<ref name="mushketov">Мушкетов Д. И. Рохарв (Кала-и Ванч) // Известия Русского географического общества. — Т. 52. — 1916.</ref> Дарёҳои бузургтарини ноҳия — Ванҷоб, [[Язғулом (дарё)|Язғулом]] ва [[Панҷ (рӯд)|Панҷ]] мебошанд. Ду соҳили дарёи Ванҷоб бо дарозии зиёда аз 100 км бахши умдаи ноҳияро ташкил медиҳад. == Номшиносӣ == Дар сарчашмаҳои русӣ ва адабиёти даврони шӯравӣ номи ноҳия дар шаклҳои «Ванч» ва «Вандж» омадааст, ки гунаи русишудаи ҷойноми тоҷикии Ванҷ мебошад.<ref name="badakhshon-vanj" /> Дар боби решаи ин ном ақидаҳо мухталифанд. Донишманди тоҷик Гулшанӣ дар китобаш «Таърихи ҳумоюн», ки соли 1328 ҳиҷрии қамарӣ баробар бо '''1910''' милодӣ навиштааст, онро табдилёфтаи номи дарёи Панҷ шумурда, дар бораи диёри Ванҷ мегӯяд:<blockquote>Қасабаи Ванҷ ба тарафи шарқии Дарвоз, ба таҳти ақабаи Боми Дунё воқеъ аст ва дар он ҷониб манбаи дарёи Омӯя ва Ҷайҳун ва онро Чашмаи Панҷ мегӯянд, аз қуллаи шомихи кӯҳи Боми Дунё набаъон менамоянд. Аз андак масофат, панҷ чашма ба як ҷо ҷамъ мешавад ва ғарбан ҷараён менамояд ва онро чашмаи Панҷ мегӯянд ва он қасабаро Ванҷ меноманд, ки он муҳаррафи Панҷ аст. Оби аввали наҳри Ҷайҳун ҳамин аст.<ref name="gulshani">Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. — Душанбе, 2006. — С. 157.</ref></blockquote>Тадқиқоти забоншиносии баъдина ин ривояти халқиро тасдиқ намекунад. Эроншиноси маъруф Д. И. Эделман дар пажӯҳиши бунёдии худ «Географические названия Памира» («Номҳои ҷуғрофии Помир»), ки соли '''1975''' дар маҷмуаи «Страны и народы Востока» ба чоп расидааст, решаи вожаи «Ванҷ»-ро мушаххасан шарҳ намедиҳад, балки онро номи аслии худи водӣ мешуморад, ки номи дарёи Ванҷов (Ванҷ + «об») низ аз он гирифта шудааст.<ref name="edelman1975">Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 41–62.</ref> Тибқи мушоҳидаи ӯ, ҳамсоягони язғуломизабони ин водӣ онро на «Ванҷ», балки «Вауз» меноманд, ки ин худ далели дигаре бар куҳансолии эҳтимолии ин ном аст.<ref name="edelman1975" /> Забони куҳани ванҷии аз байнрафта, ки сокинони маҳаллӣ то охири асри XIX бад-он сухан мегуфтанд, худро «vanǰivor» меномид,<ref name="lashkarbekov2008">Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. — М.: Восточная литература, 2008. — С. 61–109.</ref> вале дар адабиёти дастрас пажӯҳише, ки решаи номи «Ванҷ»-ро аз вожаҳои ҳамин забон ба даст оварда бошад, ёфт нашуд. Дар маҷмуъ, Эделман хулоса мебарорад, ки аксари номҳои ҷуғрофии Помири Ғарбию Ҷанубӣ бо ёрии забонҳои имрӯза шарҳнопазиранд, ки ин аз куҳансолии онҳо гувоҳӣ дода, эҳтимоли тааллуқи баъзеи онҳоро ба забонҳои пешин (субстратӣ) нишон медиҳад.<ref name="edelman1975" /> Бинобар ин, то имрӯз дар илми забоншиносии эронӣ решашиносии қатъӣ ва ба таври васеъ пазируфташудаи вожаи «Ванҷ» пешниҳод нашудааст: ривояти Гулшанӣ, намунаи шарҳи омиёна ва таърихии маҳаллист, на натиҷаи таҳлили илмии забонӣ. Мутахассисони соҳа бошанд, ин номро қадимӣ мешуморанд ва эҳтимол медиҳанд, ки он ба давраи пеш аз паҳншавии забони тоҷикӣ дар ин минтақа тааллуқ дошта бошад, бидуни он ки то ба ҳол решаи дақиқи онро муайян карда бошанд. Номи Ванҷ соли '''2023''' ба бузургтарин пиряхи Помир низ гузошта шуд: '''31 июли соли 2023''' бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон пиряхи Федченко расман [[Пиряхи Федченко|Ванҷях]] номгузорӣ гардид, ки ин ном аз ибораи «яхи Ванҷ» бармеояд.<ref name="khovar-vanjyakh">[https://khovar.tj/rus/2024/06/lednik-vandzhyah-odin-iz-samyh-bolshih-lednikov-tadzhikistana-i-gornyh-sistem-mira/ Ледник Ванджях – один из самых больших ледников Таджикистана и горных систем мира] (рус.) // НИАТ «Ховар», 9 июни 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ozodi-vanjyakh">[https://rus.azathabar.com/a/smi-krupneyshiy-na-pamire-lednik-fedchenko-pereimenovan-v-vandzhyah-/32555839.html СМИ: крупнейший на Памире ледник Федченко переименован в «Ванджях»] (рус.) // Радиои Озодӣ, 20 августи 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Ҷойгоҳ == Ноҳияи Ванҷ бо сарзамини 4430,5 км² дар миёни қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]] ва [[Қаторкӯҳи Язғулом|Язғулом]] воқеъ аст. Дар шимол бо ноҳияи Сангвор (Тавилдараи пешин), дар шарқ бо [[ноҳияи Мурғоб]], дар ҷануб бо [[ноҳияи Рӯшон]], дар ғарб бо [[Ноҳияи Дарвоз|ноҳияи Дарвози]] Тоҷикистон ва дар ҷанубу ғарб, аз тариқи рӯди Панҷ, бо ноҳияи Дарвози [[Вилояти Бадахшон|вилояти Бадахшони]] [[Афғонистон]] ҳаммарз мебошад.<ref name="vanchraion" /> Марзи шарқии ноҳияро [[қаторкӯҳи Академияи илмҳо]] ташкил медиҳад.<ref name="enwiki-map">Republic of Tajikistan, map showing administrative division as of January 1, 2004, «Tojikkoinot» Cartographic Press, Dushanbe.</ref> Аз шимолу шарқи ноҳия ба ҷанубу ғарби он рӯдҳои [[Ванҷ (дарё)|Ванҷ]] ва Язғулом ҷорӣ мешаванд, ки ба рӯди Панҷ мерезанд. Сарзамини ноҳия ду водии нисбатан васеи Бадахшонро дар бар мегирад. Яке аз онҳо дараи рӯди Ванҷ аст, ки беш аз 150 км дарозо дорад ва аз пиряхҳои Ҷамъияти ҷуғрофӣ, Хирсон ва Абдуқаҳҳор оғоз мегирад. Водии дигар дараи рӯди Язғулом аст, ки дар миёни қаторкӯҳҳои Язғулому Рӯшон ҷой гирифтааст. Ин ду водиро аз ҳамдигар қаторкӯҳи Ванҷ ҷудо мекунад.<ref name="enwiki-map" /> Баландии маҳал аз сатҳи дарё аз 1500 то 5000 метр мебошад. Дарёи Ванҷ (Ванҷоб) 103 км дарозӣ ва 2070 км² ҳавзаи обғундорӣ дорад; он аз ҳамроҳшавии ду шохоб — яке аз пиряхҳои нишебии шимолии қаторкӯҳи Ванҷ ва дигаре аз нишебиҳои ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо — падид омада, то резишгоҳи шохоби Кашолаях номи Абдуқаҳҳор (Абдукагор)-ро дорад; сарфи миёнаи солонаи об дар резишгоҳи он 49,4 м³/с аст.<ref name="bse-vanch">[https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/003/192.htm Ванч] (рус.) // Большая советская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дарёи Язғулом 80 км тӯл кашида, масоҳати ҳавзаи он 1970 км²-ро ташкил медиҳад; қисми болоии он то ҳамроҳшавии дарёи Ракзов Мазордара номида мешавад, сарфи миёнаи об дар поёноби дарё 36,2 м³/с буда, ғизои дарёҳои ноҳия асосан барфию пиряхист ва сермобтарин моҳ июл аст.<ref name="yazgulem-river">[https://waterresources.ru/reki/yazgulem/ Язгулем] (рус.) // Water Resources (бар пояи маълумотномаи «Ресурсы поверхностных вод СССР», 1971). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ванҷ дар соҳили яке аз шохобҳои бузурги рости дарёи Панҷ (болооби Ому), ки бо номи Ванҷоб маъруф аст, ҷой гирифтааст. Масофа аз маркази ноҳия то шаҳри Хоруғ 176 км ва то шаҳри [[Душанбе]] 387 км аст. === Пиряхҳо ва қуллаҳо === Болооби дараи Ванҷ, ки дар он ҷо рӯд номи Абдуқаҳҳор (Абдукагор)-ро дорад, аз калонтарин марказҳои пиряхии [[Помир]] ба шумор меравад. Бузургтарин пиряхи ҳавзаи рӯди Ванҷ пиряхи Ҷамъияти ҷуғрофӣ мебошад, ки дар маҳалли пайвастшавии қаторкӯҳҳои Академияи илмҳо ва Дарвоз ҷой гирифта, дарозиаш 24,2 км ва масоҳаташ 64,4 км² аст. Ин пирях соли '''1882''' кашф гардида, соли '''1928''' ба шарафи Ҷамъияти ҷуғрофии Русия номгузорӣ шудааст.<ref name="rgo">[https://rgo.ru/activity/redaction/news/lednik-geograficheskogo-obshchestva-na-pamire-taet/ Ледник Географического общества на Памире тает] (рус.) // Сомонаи расмии Ҷамъияти ҷуғрофии Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар ҳавзаи Абдуқаҳҳор, дар нишебии ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо, пиряхи Хирс (дар адабиёти илмии русӣ — Медвежий) воқеъ аст, ки бо ҳаракатҳои даврии ногаҳонии худ (сёрҷ) дар ҷаҳон шуҳрат дорад. Дарозии пиряхи Хирс 15,8 км ва масоҳаташ 25,3 км² аст; ҳавзаи барфии он дар баландии беш аз 5500 м бо ҳавзаи пиряхи Ванҷях (Федченко) муштарак буда, забонаи борику дарози он бо яхшораи (ледопад) 900-метра аз ҳавзаи ғизогирии фирнӣ ба дараи чуқур, то баландии 2900 м, фуруд меояд.<ref name="kotlyakov-medv">Медвежий ледник // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.</ref> Забонаи ин пирях дар зарфи чанд моҳ то 2 км ба поёни дара пеш рафта, маҷрои дарёи Абдуқаҳҳорро мебандад ва кӯли пиряхӣ ба вуҷуд меоварад, ки шикофта шудани он ба обхезиҳои харобиовар дар водии Ванҷ оварда мерасонад. Чунин ҳаракатҳо дар солҳои '''1916''', '''1937''', '''1951''', '''1963''', '''1973''', '''1989''', '''2001''' ва '''2011''' ба қайд гирифта шудаанд.<ref name="medvezhy">[https://www.silkadv.com/en/content/lednik-medvezhiy-v-hrebte-akademii-nauk Ледник Медвежий в хребте Академии Наук] (рус.) // Silk Road Adventures. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ҳангоми ҳаракати соли '''1963''' пирях қариб 1,75 км пеш рафта, дараи Абдуқаҳҳорро баст ва дар он сол ду маротиба (19 июн ва 3 июл) обхезиҳои пиряхӣ рӯй доданд. Соли '''1973''' садди яхине бо паҳноии тақрибан ним километр ва баландии саду панҷоҳ метр дараро банд карда, дар паси он кӯле бо чуқурии то 110 метр пайдо шуд; 19 июни соли 1973, вақте ки дар кӯл 27 млн м³ об ҷамъ омада буд, рахнашавии он ба амал омад.<ref name="vinogradov">[https://glaciallakes.narod.ru/articles/articl_other/3-1.htm Виноградов Ю. Б. Сведения о прорывах озёр, подпруженных ледниками] (рус.). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар қисмати шарқии қаторкӯҳи Язғулом, дар марзи ҷанубу шарқии ноҳия, қуллаи Истиқлол (то соли 2006 — қуллаи Революция; 6940 м) — чорумин қуллаи баланди Тоҷикистон қомат афрохтааст. Дар домани шимолии он пиряхи бузурги [[Пиряхи Федченко|Федченко]] — дарозтарин пиряхи кӯҳии ҷаҳон берун аз минтақаҳои қутбӣ (77 км) оғоз меёбад.<ref name="revolution">[http://wiki.risk.ru/index.php/Пик_Революции Пик Революции] (рус.) // Wiki.risk.ru. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ин пирях, ки соли '''1878''' онро Василий Ошанин кашф карда, ба шарафи табиатшинос Алексей Федченко номгузорӣ намуда буд, аз '''31 июли соли 2023''' бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон расман Ванҷях ном дорад.<ref name="khovar-vanjyakh" /><ref name="ozodi-vanjyakh" /> Паҳноии миёнаи пирях 2 км ва ҳадди аксараш 5 км буда, ғафсии ях то 1 км ва ҳаҷми он ҳамроҳ бо шохобҳояш 144 км³ мерасад; пирях аз баландии 6200 м оғоз ёфта, забонааш то баландии 2909 м фуруд меояд ва дар силсилаи он 100 пиряхи хурду бузург, аз ҷумла 26 шохоби бевосита, ба ҳам пайвастаанд. Дар канори чапи пирях, дар баландии 4169 м, '''7 августи соли 1933''' истгоҳи гидрометеорологӣ кушода шуда буд, ки то соли '''1995''' бефосила кор кард ва соли '''2004''' дар доираи лоиҳаи байналмилалӣ дар он ҷо истгоҳи худкор насб гардид. Бар асари гармшавии иқлим пирях танҳо дар садаи XX дар танаи асосии худ тақрибан 15 км³ ях — даҳяки массаи худро — аз даст додааст.<ref name="khovar-vanjyakh" /> Тибқи баррасиҳои гляциологии охирин, масоҳати умумии пиряхи Ванҷях (Федченко) тақрибан 700 км² арзёбӣ мешавад ва ҳаҷми умумии яхи он, бар пояи ченкунии ғафсии қабати ях, 123,4 ± 28 км³ ҳисоб карда шудааст.<ref name="mayer-vol2">[https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-glaciology/article/evolution-of-fedchenko-glacier-in-the-pamir-tajikistan-during-the-past-eight-decades/0F2F382BD7954575E28B20128B7825E2 The evolution of Fedchenko glacier in the Pamir, Tajikistan, during the past eight decades] (англ.) // Journal of Glaciology. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар тӯли 93 соли мушоҳидаи илмӣ (1928–2021), суръати миёнаи тағйири баландии сатҳи пирях ба −0,46 метр дар сол расидааст, ҳарчанд дар ду фосилаи алоҳида — солҳои 1958–1980 ва 2010–2021 — коҳиши баландии забонаи пирях ду баробар аз меъёри дарозмуддат тезтар будааст.<ref name="jog20242">[https://eartharxiv.org/repository/view/7474/ Multi-temporal elevation changes of Fedchenko Glacier, Tajikistan, from 1928 to 2021] (англ.) // EarthArXiv / Journal of Glaciology, 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ченкуниҳои GNSS ва тасвирбардории радарии TanDEM-X нишон медиҳанд, ки мувозинати ҷирмии пирях аз −0,27 ± 0,05 метри муодили обӣ дар сол барои давраи 2000–2011 то −0,51 ± 0,04 метр дар сол барои давраи 2011–2016 бадтар шудааст, яъне суръати обшавии пирях дар даҳсолаи охир тақрибан ду баробар афзудааст.<ref name="lambrecht20182">Lambrecht A., Mayer C., Wendt A., Floricioiu D., Völksen C. Elevation change of Fedchenko Glacier, Pamir Mountains, from GNSS field measurements and TanDEM-X elevation models, with a focus on the upper glacier // Journal of Glaciology.</ref> Бо вуҷуди ин, азбаски забонаи пирях бо қабати ғафси хоку сангреза пӯшида аст, масоҳати намоёни он тайи даҳсолаҳо танҳо 1,4 фоиз тағйир ёфта, дар ҳоле ки ҳаҷми аслии яхи он коҳиши назаррас — тақрибан 5 км³ дар тӯли ҳашт даҳсола — доштааст.<ref name="mayer-vol2" /> Тибқи маълумоти барномаи UNEP GRID-Arendal, забонаи пирях аз соли 1933 инҷониб зиёда аз 1 километр ба ақиб нишастааст ва аз соли 1980 инҷониб тақрибан 50 метр паст шудааст.<ref name="gridarendal2">[https://www.grida.no/resources/5274 Shrinking of Fedchenko Glacier in the Pamirs of Tajikistan] (англ.) // UNEP GRID-Arendal. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши соли 2026 дар маҷаллаи «Remote Sensing» доир ба ҳавзаи пиряхии дарёи Вахш, ки низоми пиряхии Ванҷях (Федченко)-ро низ фаро мегирад, нишон дод, ки масоҳати умумии пиряхҳои ин ҳавза аз 4440,9 км² дар соли 2000 то 4087,1 км² дар соли 2018 коҳиш ёфта, барои соли 2025 тахминан 3955,2 км² пешбинӣ мешавад; яъне тайи солҳои 2000–2025 масоҳати умумии пиряхҳо 485,7 км² (10,94 фоиз) кам шуда, коҳиши миёнаи солона ба 19,43 км² мерасад.<ref name="rs20262">[[doi:10.3390/rs18091436|Changes in Glaciers of the Vakhsh River Basin, Tajikistan Under Global Climate Change]] (англ.) // Remote Sensing, ҷ. 18, № 9, мақолаи 1436, 2026.</ref> Қисмати шарқии кӯҳистони ноҳия, аз ҷумла шарқи қаторкӯҳи Ванҷ ва минтақаи пиряхи Федченко, ба ҳудуди [[Боғи миллии Тоҷикистон]] дохил мешавад, ки соли '''1992''' таъсис ёфтааст ва моҳи июни соли '''2013''' таҳти унвони «Боғи миллии Тоҷикистон (кӯҳҳои Помир)» ба Феҳристи мероси умумиҷаҳонии [[ЮНЕСКО]] шомил гардид.<ref name="unesco">[https://news.un.org/ru/story/2013/06/1224271 Таджикский национальный парк «Горы Памира» включён в список Всемирного наследия ЮНЕСКО] (рус.) // Маркази ахбори СММ, июни 2013. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="tnp">[https://medt.tj/ru/tourism/tourism/1424-tajikskiy-natsionalniy-park-obekt-vsemirnogo-naslediya-unesco Таджикский национальный парк — объект Всемирного наследия ЮНЕСКО] (рус.) // Вазорати рушди иқтисод ва савдои Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Заминҷунбӣ === Ноҳияи Ванҷ дар минтақаи аз ҷиҳати заминҷунбӣ фаъол ҷой дорад. '''2 январи соли 2010''' дар шарқи Тоҷикистон заминҷунбие бо бузургии 5,1–5,4 рух дод, ки дар натиҷаи он дар маркази ноҳияи Ванҷ ва деҳаҳои Роғу Гишкон беш аз 1050 бино хароб гардида, тибқи баъзе маълумот то 20 ҳазор нафар зарар диданд ва зиёда аз ҳазор сокин муваққатан бесарпаноҳ монданд.<ref name="ria2010">[https://ria.ru/earthquake_Tadjikistan_03012010/ Землетрясение магнитудой в 5,1 балла произошло в Таджикистане] (рус.) // РИА Новости, 2–3 январи 2010. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="dialog2010">[https://dialog.tj/smertonosnaya-stihiyato-rasskazyvaem-pro-samye-razrushitelnye-zemletryaseniya-v-tadzhikistane-i-mire/ Смертоносная стихия: рассказываем про самые разрушительные землетрясения в Таджикистане и мире] (рус.) // Диалог.TJ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Иқлим == Иқлими ноҳияи Ванҷ қораӣ (континентӣ) аст; тобистонаш гарми бебориш, зимистонаш сарди камбарф; ҳарорати миёна дар моҳи июл 20–24 °C, дар январ аз −12 °C то −20 °C. Мизони борандагии солона 200–300 миллиметр аст. Баландиҳои 4000–5500 м марғзоранд, аз он болотар — тундраи кӯҳист. Дар баландкӯҳҳо иқлим ба куллӣ дигар аст: дар минтақаи пиряхи Ванҷях ҳарорати миёнаи моҳонаи ҳаво ҳатто дар моҳҳои июн–сентябр ҳамагӣ +1,6 °C буда, миқдори солонаи боришот дар он ҷо ба 1192 мм мерасад, ки 99 дарсади он ба шакли барф меборад.<ref name="khovar-vanjyakh" /> Хоки водиҳо ҷигарӣ ва чаманзорӣ (чимтолӣ); хоки кӯҳҳо ва нишебиҳои онҳо даштӣ ва марғзору баландкӯҳ, ҷо-ҷо регзор аст. Аксари хокҳо серсанганд. Дар водиҳо набототи даштӣ, дар кӯҳҳо ва доманаи онҳо дарахтони бед, арча, сафедор, буттаҳои ангат, зирк, бушол, настаран; дар баландии 2000–4000 м камол, юған, торон, ревоҷ (чукрӣ), куруш, фарк, курт, бодом, жағн, тӯс (буруҷ) ва ғайра мерӯянд. Дар водии Ванҷ дарахтони мевадор, аз қабили тут, зардолу, себ, чормағз хеле фаровонанд ва ҳосили хуб медиҳанд. Аз ҳайвоноти ваҳшӣ паланг, хирс, гург, шағол, рӯбоҳ, оҳу, суғур, заргӯш, аз парандагон гунҷишк, ғулба, кабки реза, кабки дарӣ (ҳилол), кафтар, боз, ғалевоз, уқоб ва ғайра вомехӯранд. == Таърих == Ванҷ таърихи чандинҳазорсола дорад, ки осори таърихии он то ҳол пойбарҷоянд, аммо касе аз донишмандони таърих ва бостоншиносони тоҷик ба пажӯҳиши ҷиддии ин ганҷинаи таърих домани ҳиммат барназадааст. Сағонаҳо ва дахмаҳои Ванҷ худ далели ошкори таърихи чандҳазорсолаи ин куҳанбуманд. Бо ин ҳама, таърихи навини водӣ дар осори муаррихони тоҷик — мақолаи академик Раҳим Масов «Оид ба таърихи водии Ванҷ» ва китобҳои профессор Ҳайдаршо Пирумшоев — мавриди баррасии махсус қарор гирифтааст.<ref name="masov1999">Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. — Душанбе, 1999. — № 4. — С. 20–30.</ref><ref name="pirumshoev-web" /> Сарнавишти таърихии Ванҷ аз дигар мавзеъҳои тоҷикнишини Бухорои Шарқӣ ва ғарби Бадахшон чандон фарқе надошт. Фоҷиаҳое, ки дар ин ё он гардиши таърихӣ, мисли ҳуҷуми муғулҳо, темуриён ва тозиши дигар қабилаҳои кӯчии туркнажод ва хунрезиҳои ваҳшиёна дар давраи парокандагии феодалӣ рух доданд, бар ин сарзамин бетаъсир набуданд. Тоҷиконе, ки зери таъқибу фишори аҷнабиён қарор гирифта буданд, барои ҳифзи ҷони худ ба тагнои ин дараҳои дастнорас, ба каронаҳои рӯдҳои кӯҳӣ паноҳ бурданд ва ба ҷойҳои дурдасте кӯчиданд, ки сокинони маҳаллӣ дар он солиёни дароз бо кӯшишу ранҷи сахт қитъаҳои хурди заминро барои кишт созгор мекарданд. Дар бораи таърихи куҳантари Ванҷ ҳанӯз манбаъи мувассақе ба даст нарасидааст. Аммо аз таҳқиқоти донишмандони руси тоинқилобӣ ва муҳаққиқони аҳди шӯравӣ бармеояд, ки Ванҷ қариб то охири асрҳои миёна истиқлоли худро нигоҳ медошт. Ин назарро донишманди маъруф, мутахассиси таърихи Бухорои Шарқӣ ва Бадахшон Б. Искандаров чунин баён кардааст:<ref name="iskandarov">Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1–2. — Душанбе, 1962–1963.</ref><blockquote>Аз мулкҳои қаламрави Дарвоз сокинони Ванҷ нисбатан мустақилияти воқеъиро соҳиб буданд. Ин ноҳияро кӯҳҳои баланд иҳота мекунанд ва он аз шоҳроҳи пайвандгоҳи мулкҳои кишвар дар канор, дар наздикиҳои доманаи пиряхи Федченко ҷой дорад. Аз ин ҷиҳат мулки номбурда барои аҷнабиён дастнорас буд. Ба ин нигоҳ накарда, хонҳои Қӯқанд дар охири асри XVIII – ибтидои XIX борҳо барои ғасбу тобеъ намуданаш кӯшиш ба харҷ додаанд, вале ҳама талафоту харҷашон беҳуда анҷом ёфтааст.</blockquote>Ванҷ дар замони истилои муғулон ва салтанати Темуриён, Шайбониён ва Аштархониён ба таври расмӣ ҷузъи қаламрави онҳо шинохта мешуд, аммо амалан мустақил буд. Ин вазъиятро метавон дар замони ташаккули давлатдории Қӯқанд (авохири асри 18 – нимаи якуми асри 19) низ мушоҳида кард. Мувофиқи маълумоти маъхазҳо, Ванҷ то замони эътироф кардани ҳукумати шоҳи Дарвоз Исмоил (1845–1863) истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар замони ҳукмронии шоҳони вопасини Дарвоз (1863–1877) Ванҷ бахше аз қаламрави он ҳисоб меёфт. Баъд аз пайвастани Ванҷ ба Дарвоз иқтидори ҳокимони Дарвоз афзоиши чашмгире дошт, зеро бо ҳамроҳ шудани паҳлавонони ҳузарби ванҷӣ ба сафи лашкари Исмоилшоҳ имконоти ҷангии ӯ бамаротиб афзуд. Бо таваҷҷуҳ ба ин мавзӯъ, намояндаи расмии идораи Русия дар Туркистон Г. А. Арандаренко чунин қайд намудааст:<blockquote>Дар давраи Исмоилшоҳ ба дарвозиён фурсат даст дод, ки ҳокимияти худро на танҳо дар Қаротегин ва Шуғнон густариш диҳанд, балки аз Кӯлобу Ҳисор низ боҷ биситонанд, гарчи дар муддати на чандон тӯлонӣ ҳам бошад.</blockquote>Баъди ба Русия ҳамроҳ кардани Осиёи Миёна, амир Музаффар (1860–1885) бо дастгирии фармондори вилояти Туркистон манотиқи мустақиллу нимамустақилли Бухорои Шарқиро тасарруф кард ва нерӯҳои ҳарбии худро бо сарварии Худойназар (зимистони солҳои 1877–78) ба воситаи ағбаи Работ ба Қалъаи Хумб фиристод. Худойназар Қалъаи Хумбро ишғол кард, сипас ба самти Ванҷ ҳаракат намуд. Дар наздикии деҳаи Кеврон набарди сахте рӯй дод ва аскарони амир тавонистанд лашкари Дарвозро шикаст дода, таъқиби сарбозони боқимондаро идома диҳанд. Дастаи размандагони ихтиёрии Ванҷ ҳаракати сарбозони амирро дар назди Қалъаи Рохарв — маркази Ванҷ боздоштанд. Баъди муҳосираи бенатиҷаи қалъа сарбозони амир ба Қалъаи Хумб баргаштанд. Ванҷ баъди тобеъ шудани шоҳии Дарвоз боз ду сол истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар давраи салтанати сулолаи манғитиён Ванҷ яке аз амлокдориҳои нисбатан бонуфузи бекии Дарвоз ба шумор мерафт. Амлокдори Ванҷро «мир» ва ё «шоҳ» меномиданд, яъне мири Ванҷ ё шоҳи Ванҷ. Вижагии вазифаи мирӣ дар Ванҷ дар ин буд, ки номзадии мири Ванҷро бо машварат ва ройзании шахсиятҳои бонуфузи маҳаллӣ пешбарӣ мекарданд, сипас мири Дарвоз бар ӯ мувофиқат мекард ва аз амири Бухоро таъйиди ниҳойӣ дарёфт мешуд. Ҷамъ намудани андоз ва уҳдадориҳои феодалӣ ба зиммаи мир гузошта шуда буданд. Сокинони водии Ванҷ Инқилоби Октябрро нисбатан хуб пазируфтанд, вале пас аз муддати кӯтоҳе муборизони маҳаллии муқовимат, аз пайравони Фузайл Махсум ва дигарон, ки бо номи «босмачиён» маъруфанд, чандин бор бо Артиши Сурх ва давлати шӯравии мустақарр дар Ванҷ даргир шуданд. Дар ин даргириҳо барои дифоъ аз ҳукумати шӯравӣ фидоиёни маҳаллӣ, мисли М. Давлатов, С. Раупов, Т. Шарифов, В. Эҳсонов, У. Меҳралишоев, Ҷ. Сафоев, Қ. Собиров ва дигарон ширкат доштанд. Бино бар сарчашмаҳои таърихӣ, дар асрҳои миёна Ванҷ се ниҳиштаи маъдани оҳансанг дошт. Ҳанӯз дар оғози асри XX истихроҷи оҳан, гудохтани он ва оҳангарӣ яке аз пешаҳои асосии мардуми маҳаллии Ванҷ буд, ки бо ин пеша манотиқи муҷовирро бо оҳан ва афзоли хоҷагӣ, асбоби кишоварзӣ, корду шамшер ва дигар аслиҳа таъмин мекарданд.<ref name="kamoliddinov">Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв. — Ташкент: Ӯзбекистон, 1996.</ref> Ин касби мардумии ванҷиёнро шарқшиноси маъруф М. С. Андреев ҳанӯз соли '''1926''' дар рисолаи махсуси худ «Истеҳсоли оҳан дар водии Ванҷ» муфассал тавсиф кардааст.<ref name="andreev">Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи). — Ташкент, 1926.</ref> Ванҷ аз замони [[Сомониён]] то соли '''1877''' ҳукумате мустақил дошта, фармонравоёни онро шоҳ мехондаанд. Соли '''1878''' амири [[Бухоро]] ба Дарвоз лашкар кашид ва пас аз хиёнати баъзе дарвозиён ба Дарвоз муставлӣ шуд; Дарвозро бекигарӣ ва Қалъаи Хумбро қароргоҳи урдуи манғитиён гардонд. Дарвоз тайи солҳои 1878–1920 яке аз бекигариҳои Бухоро буд ва бек дар [[Қалъаи Хумб]] менишаст ва мир хонда мешуд. Бо вуҷуди ин ҳама, Ванҷ зоҳиран дар итоати бекигарӣ буд, вале истиқлоли худро нигаҳ дошт ва пои шуми сипоҳи манғитиён ба Ванҷзамин нарасид. Соли '''1895''' бекигарии Дарвоз, ки дар ҳар ду канораи рӯди Панҷ қарор дошт, дар паи ҷаҳонгириҳои [[Русия]] ва [[Британияи Кабир|Британия]] дупора гардид: канораи рост ба аморати Бухоро ва канораи чап ба Афғонистон дода шуд.<ref name="postnikov">Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. — М.: Памятники исторической мысли, 2001. — 416 с. — ISBN 5-88451-100-0.</ref> Ванҷ то соли '''1920''' амлокдории Қалъаи Ванҷи бекигарии Дарвози аморати Бухоро буд. Пас аз инқилоби Бухоро дар соли 1920 Ванҷ аз соли 1920 то 1924 чун тумани Ванҷ дар ҳайати вилояти Ғарми Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро ҷой дошт. Солҳои 1925–1926 Ванҷ чун ҷузъи тумани Қалъаихумби вилояти Ғарми ҶМШС Тоҷикистон ҳисоб меёфт. Солҳои 1926–1930 волости Ванҷ дар ҳайати ВМКБ буд. Солҳои 1930–1933 Ванҷ чун қисми ҳудуди ноҳияи Қалъаихумб бевосита дар тобеъияти ҷумҳурӣ буд. Тибқи Қарори Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон аз '''29 майи соли 1933''', №46 расман ноҳияи Ванҷ таъсис ёфта, то соли 1937 дар тобеъияти бевоситаи ҷумҳурӣ қарор дошт. Дар асоси Қарори Президиуми КИМ-и Шӯроҳои ҶШС Тоҷикистон аз '''11 августи соли 1937''', №43 ноҳияи Ванҷ бо ҳамаи деҳшӯроҳояш: Ванҷ, Водхуд, Рованд, Техарв, Жовуд ва Язғулом расман ба ҳайати ҳудудии ВМКБ гузаронида шуд. Бино бар ин, ноҳияи Ванҷ ҳамчун воҳиди маъмурӣ дар ҳайати Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон 11 августи соли 1937 ташаккул ёфтааст. Дар нимаи солҳои 1950-ум сиёсати муҳоҷиркунонии аҳолии кӯҳистон ба водиҳои пахтакор ба Ванҷ низ бетаъсир намонд: соли '''1954''' сокинони водии Язғулом ба ноҳияи Куйбишеви водии Вахш кӯчонида шуданд. Гармои тоқатфарсо, беморшавии оммавӣ ва фавти зиёди кӯдакон ин муҳоҷиратро барои кӯчидагон фоҷиабор гардонд ва бахши зиёди онҳо тадриҷан ба зодгоҳи худ баргаштанд, ҳарчанд на ҳама; як ҷамоаи язғуломизабон то имрӯз дар водии Вахш боқӣ мондааст.<ref name="edelman-iling">[https://iling-ran.ru/web/ru/scipop/blog/1911_edelman Из полевых записей середины прошлого века. Об экспедициях в язгулямский язык в 1950-х гг.] (рус.) // Сомонаи Пажӯҳишгоҳи забоншиносии Академияи илмҳои Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="fieldling">[http://field-ling.moscow/c/language/yazghulami/ Язгулямский язык] (рус.) // Экспедиции Московской школы полевой лингвистики. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="vostokoriens">[https://vostokoriens.ru/articles/2745/218564 Астрономические знания язгулемцев] (рус.) // Восток (Oriens). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ҷанги шаҳрвандии Тоҷикистон (солҳои '''1992'''–'''1997'''), ки байни ҳукумати марказӣ ва Иттиҳоди Оппозиюни Тоҷик ба вуқӯъ пайваст, ба вазъи умумии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон низ бетаъсир намонд: азбаски аксарияти сокинони исмоилимазҳаби вилоят — бахусус дар ноҳияҳои Рӯшону Шуғнон — паноҳгоҳ ва пуштибони қувваҳои мухолифи ҳукумат гардиданд, вилоят яке аз пойгоҳҳои асосии Иттиҳоди Оппозиюн ба шумор мерафт.<ref name="grokipedia-gbao">[https://grokipedia.com/page/Gorno-Badakhshan Gorno-Badakhshan] (англ.) // Grokipedia. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар манобеи дастраси таърихӣ то кунун таъсири мушаххаси ин ҷанг бар ноҳияи Ванҷ — ки, тавре дар боло зикр гардид, аз ҷиҳати мазҳабӣ бо аксари ноҳияҳои дигари вилоят фарқ дошта, суннимазҳаб аст — ба таври алоҳида ва мустанад пажӯҳиш нашудааст. Дар маҷмуъ, ин ҷанг тайи панҷ сол тахминан 50 то 100 ҳазор кушта ва беш аз як миллион гурезаву овораро дар саросари Тоҷикистон ба бор овард, пеш аз он ки '''27 июни соли 1997''' дар Маскав Созишномаи умумӣ доир ба барқарор кардани сулҳ ва ризояти миллӣ миёни Президент Эмомалӣ Раҳмон ва раҳбари Иттиҳоди Оппозиюн Саид Абдулло Нурӣ ба имзо расид.<ref name="factsdetails-war">[https://factsanddetails.com/central-asia/Tajikistan/sub8_6a/entry-4858.html Tajikistan Civil War] (англ.) // Facts and Details. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="enacademic-war">[https://en-academic.com/dic.nsf/enwiki/896644 Civil war in Tajikistan] (англ.) // En-Academic. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Осори таърихӣ == Дар қаламрави Ванҷ мавзеъ, осор ва ёдгориҳои таърихии бисёр вуҷуд доранд, вале то ҳол таҳқиқоти шоистае дар ин росто анҷом наёфтааст. Қалъаи Ванҷ дар баландии соҳили рости Ванҷоб, дар масофаи 15 км аз резишгоҳи он ба дарёи Панҷ воқеъ гашта буд. Мавқеъияти ин қалъа аз нигоҳи ҳарбию стратегӣ бисёр созгор будааст ва ба муҳофизонаш имкон медодааст, ки муддати тӯлонӣ аз худ дифоъ кунанд. Тавсифи илмии Рохарв ва қалъаи онро ҳанӯз соли '''1916''' узви Ҷамъияти ҷуғрофии Русия Д. И. Мушкетов интишор додааст.<ref name="mushketov" /> Гумон меравад, ки дар тамоми ҳавзаҳои Бадахшон сукунати одамон ба як давраи таърихӣ мансуб будааст. Ёдгориҳои манзилӣ ва меъмориву мудофеавии асримиёнагии ғарби Бадахшон, ки дар деҳаи Баравни ҷамоати деҳоти Водхуд воқеанд ва аз ҷиҳати амнияти ҳарбӣ бисёр муносибу побарҷоянд, бо камоли таассуф, то кунун таҳқиқи шоиста нашудаанд. Нақшу нигораҳои рӯйи харсангҳои водии Язғулом, ки дар деҳаҳои Жамаг, Андарбоғ ва Мотравн ба даст омадаанд, агарчи ҳанӯз комилан омӯхта нашудаанд, гувоҳи муътамаде аз ҳузури мардум ва сукунати онон аз замонҳои бостонӣ дар ин минтақа ҳастанд. Ёдгориҳои бостонии Помири Ғарбӣ, аз ҷумла мавзеъҳои қаламрави Ванҷ, дар силсилаи бунёдии «Харитаи бостоншиносии Тоҷикистон» — муҷаллади марбут ба Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, ки бостоншинос М. А. Бубнова таълиф намудааст ва ёдгориҳои давраи сангро то садаи XX фаро мегирад, — ба қайд гирифта шудаанд.<ref name="bubnova2008">Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века — XX в.). — Душанбе, 2008. — (Археологическая карта Таджикистана).</ref> == Мардум == Аксарияти аҳолии ноҳия тоҷиконанд; инчунин теъдоди ангуштшумори русҳо ва намояндагони халқҳои дигар низ зиндагӣ мекунанд. Аҳолии ноҳия аз рӯи диёнат мусулмони суннии ҳанафимазҳабанд.<ref name="vanchraion" /> Бар асоси омори саршумории саросарии Иттиҳоди Шӯравӣ аз соли '''1939''', аҳолии Ванҷ 9218 нафар буд: 9031 нафарашон ванҷиёни бумӣ, 134 нафар — рус, 6 нафар — тотор, 5 нафар — узбак ва 1 нафар — қазоқ.<ref name="demoscope">[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_39_ra.php?reg=1166 Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сёл союзных республик СССР: Ванчский район] (рус.) // Демоскоп Weekly. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Бино ба омори соли 1979 аҳолии Ванҷ 15 855 нафар ва тибқи омори 1992 — 22 700 нафарро ташкил медод. Тибқи маълумоти расмӣ, соли '''2009''' дар ноҳия 30 700 нафар зиндагӣ мекард ва тамоми аҳолии он деҳотист.<ref name="badakhshon-vanj" /> Тибқи омори соли '''2024''' аҳолии Ванҷ ба 35 400 нафар расид. Бар асоси муқоисаи ин ду омор метавон чунин натиҷагирӣ кард, ки тайи 85 сол суръати миёнаи афзоиши солонаи аҳолии Ванҷ тақрибан 1,6 % будааст. Мардуми водии Язғулом ҳиссаи назарраси аҳолии ноҳияро ташкил медиҳанд. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Динамикаи шумораи аҳолӣ (ҳазор нафар) !сол !1939 !1979 !1992 !2009 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 !2018 !2019 !2020 !2021 !2022 !2023 !2024 |- |шумора |9,2 |15,9 |22,7 |30,7<ref name="badakhshon-vanj" /> |30,8 |31,1 |31,3 |31,7 |31,9 |32,4 |32,9 |33,6<ref name="stat2019">Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2019 года. Сообщение Агентства по статистике при Президенте Республики Таджикистан (рус.).</ref> |34,1<ref name="stat2019" /> |34,4<ref name="stat2020">[https://web.archive.org/web/20210601101228/http://stat.ww.tj/posts/July2020/macmua_20201.pdf Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2020 года] (рус.) // Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> |34,1 |34,4 |35,1 |35,4 |} == Забон == Мардуми Ванҷ бо гӯиши ванҷии забони тоҷикӣ сухан мегӯянд. Дар водии Язғулом бошад, яке аз [[забонҳои помирӣ]] — [[забони язғуломӣ]] роиҷ аст. Лаҳҷаи ванҷии забони тоҷикӣ дар водии Ванҷ аз нимаи дуюми асри XIX густариш ёфта, забони бумии помириро, ки бо номи ванҷӣ маъруф буд, дар поёни ҳамин аср аз байн бурд. Забони ванҷӣ наздиктарин хеши забони язғуломӣ буда, ба гурӯҳи «шимолии» забонҳои помирӣ дар қатори язғуломӣ ва (эҳтимолан) саргуломӣ дохил мешуд. Мутахассисон аз байн рафтани онро ба охири асри XIX нисбат медиҳанд; мардумшиносон дар ибтидои асри XX аз ин забон танҳо чанд даҳ вожаро сабт карда тавонистаанд.<ref name="pamirlang">[https://tapemark.narod.ru/les/363a.html Памирские языки] (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.</ref><ref name="bre-pamir">[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2701306 Памирские языки] (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Лаҳҷаҳои ванҷии забони тоҷикӣ мавзӯи таҳқиқи бунёдии эроншиноси рус А. З. Розенфелд гардидаанд, ки соли '''1964''' дар Ленинград монографияи махсуси «Ванджские говоры таджикского языка»-ро дар ҳаҷми 151 саҳифа ба табъ расонидааст.<ref name="rozenfeld1964">Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — 151 с.</ref> Дар гуфтугӯи мардуми Ванҷ ҷӯйборҳои пиряхӣ, ки деҳаҳо дар канораи онҳо бино ёфтаанд, «даргов» номида мешаванд; ба ақидаи Ҳ. Пирумшоев, ин вожа гунаи тағйирёфтаи ибораи «даргоҳи об» аст.<ref name="pirumshoev-web" /> Бархе донишмандони рус, монанди И. И. Зарубин, А. З. Розенфелд ва дигарон, назарияеро дар бораи вуҷуди куҳанзабони ванҷӣ (русӣ: старованджский язык) ироя кардаанд, ки тибқи он ин забон тақрибан дусад сол пеш аз байн рафта, гӯиши кунунии ванҷӣ ҷойгузинаш шудааст. И. И. Зарубин дар ин маврид мегӯяд:<blockquote>Забони куҳнаи ванҷӣ дар водии Ванҷ (шохоби рости Панҷ) ва саргуломӣ дар болооби дарёи Саргулом, дар шарқи вилояти Файзободи Афғонистон ривоҷ дошт. Тақрибан дусад сол пеш лаҳҷаҳои тоҷикӣ ҷои онҳоро гирифтанд.</blockquote>Забони язғуломӣ, ки дар шаш деҳаи ҷамоати Язғулом ба кор меравад, забони бехат аст ва шумораи гӯяндагонаш тақрибан 3 ҳазор нафарро ташкил медиҳад; аксари язғуломиён дузабонаанд ва забони тоҷикиро низ медонанд.<ref name="yazgulyam-les">[http://tapemark.narod.ru/les/604b.html Язгулямский язык] (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.</ref><ref name="bre-yazg">[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/4924529 Язгулямский язык] (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Таҳқиқи бунёдии ин забон ба қалами эроншиноси маъруф Д. И. Эделман тааллуқ дорад, ки соли '''1966''' дар Маскав монографияи «Забони язғуломӣ»-ро ба табъ расонидааст.<ref name="edelman">Эдельман Д. И. Язгулямский язык. — М.: Наука, 1966.</ref> Пас аз муҳоҷирати соли '''1954''' бахше аз язғуломизабонон дар ноҳияи Куйбишеви водии Вахш низ сокин шуданд ва забони язғуломӣ то кунун дар он ҷо низ ба кор меравад.<ref name="fieldling" /> Дар «Атласи забонҳои дар хатар қарордоштаи ҷаҳон»-и ЮНЕСКО (таҳти таҳрири Кристофер Мозли, соли 2010), забони язғуломӣ ба зумраи забонҳои осебпазир (Vulnerable) дохил гардидааст.<ref name="unesco-atlas2">Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World's Languages in Danger. — 3rd ed. — Paris: UNESCO Publishing, 2010.</ref> Тибқи ҳамин Атлас, аз 15 забони дар хатар қарордоштаи Осиёи Марказӣ, 11-тояш дар Тоҷикистон, бештараш дар ҳудуди ВМКБ, роиҷ аст.<ref name="ap-unesco20172">[https://old.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/society/20170629/unesco-publishes-atlas-of-the-worlds-languages-in-danger UNESCO publishes atlas of the world's languages in danger] (англ.) // Тоҷикистон Ньюз Азия-Плюс, 29 июни 2017. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши ҷомеашиносии забонии Д. Пол, Э. Аббесс, К. Мюллер, К. Тиссен ва Г. Тиссен нишон медиҳад, ки муносибати сокинони водии Язғулом ба ҳарду забон — язғуломӣ ва тоҷикӣ — мусбат аст: забони модарӣ дар зиндагии рӯзмарра пурқувват боқӣ монда, ҳеҷ нишонае аз ҷойивазкунии он бо забони тоҷикӣ мушоҳида намешавад, ҳарчанд забони тоҷикиро низ дар баъзе ҳавзаҳо муфид медонанд.<ref name="paul20102">Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. — SIL International, 2010.</ref> Дар пойгоҳи байналмилалии таснифи забонҳо «Глоттолог» забони куҳани ванҷӣ бо рамзи «oldw1238» ва забони язғуломӣ бо рамзи «yazg1240» сабт шудаанд.<ref name="glottolog2">Glottolog 5.0, коди «oldw1238» (забони куҳани ванҷӣ) ва «yazg1240» (забони язғуломӣ).</ref> == Бахшбандӣ == Бар асоси Қонуни тақсимоти маъмурию ҳудудии кишвар, ноҳияи Ванҷ аз 1 шаҳрак (Ванҷ) ва 6 [[ҷамоат]] иборат аст:<ref name="fehrist">Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. — Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2013. — 332 с.</ref> {| class="wikitable" |+Ҷамоатҳои ноҳияи Ванҷ !Ҷамоат !Аҳолӣ (нафар) !Деҳаҳо |- |ба номи Маҳмадулло Абдуллоев |10 983 |Бичхарв, Бодалд, Ускроғ, Роғ, Дашти Роғ, Панҷшанбеобод, Убари Даргов, Рохарв, Гушхун, Ғумаяк, Бовуд, Одешт, Ҷангали Зуго |- |Водхуд |2178 |Пшихарв, Даштак, Лугад, Бунига, Узбай, Лахш, Баравн, Баравни Таг, Баравни Тор, Ваҳдат, Вравз |- |Ҷовидон |4201 |Бунай, Рав, Жовуд, Потов, Арнавад, Убго |- |Рованд |5573 |Ширговад, Ғиҷоваст, Мудеҳарв, Вишхарвак, Старғ, Ғӯмас, Мурғутга, Рованд, Гармчашма, Ван-Ван, Сунгад, Поймазор |- |Техарв |3401 |Гич, Садвадг, Сед, Шаврӯ, Техарв, Чихох, Удоб, Равгада |- |Язғулом |6065 |Мотравн, Вишхарв, Будун, Шавуд, Андарбоғ, Жамаг |} Дар санадҳои расмии солҳои охир ҷамоати марказии ноҳия бо номи «деҳоти Маҳмадулло Абдуллоев» зикр мегардад.<ref name="khovar-ubari" /> == Хоҷагидорӣ == Соҳаҳои асосии хоҷагидории ноҳия ғаллакорӣ, чорводорӣ, боғдорӣ ва сабзавоткорист; дар замони шӯравӣ тамокукорӣ низ соҳаи асосӣ буд. Соли '''1939''' дар тамоми ВМКБ 123 колхоз мавҷуд буд, аз ҷумла дар Ванҷ 30 колхоз таъсис дода буданд. Водии Водхуд аз қадим бо ҳосилхезии замин ва фаровонии тути худ ном баровардааст: захираи ғалла ва меваи хушки ин мавзеъ (тут, зардолу, себ) на танҳо сокинони маҳаллӣ, балки деҳоти камзамини ҳамсояро низ аз танқисӣ мераҳонд ва ибораи мардумии «тути Водхуд пухт, имсол ҳам ҷон ба саломат бурдем» аз ҳамин воқеият бармеояд.<ref name="pirumshoev-web" /> Дар ноҳия 53 хоҷагии деҳқонӣ мавҷуд аст. Майдони умумии заминҳои хоҷагӣ 14 417 гектар аст, аз ҷумла заминҳои корам — 1381 гектар (2012), чарогоҳҳо — 1219 гектар, боғҳо — 734 гектар. Тибқи омори соли '''2012''' дар ноҳияи Ванҷ 2478 тонна ғалла, 1924 тонна гӯшт, 1 млн дона тухм, 3742 тонна шир, 157 тонна чормағз, 6353 тонна сабзавот ва 11 295 тонна картошка ба даст омад. Бар асоси омори соли '''2011''', шумораи чорво дар хоҷагиҳо чунин буд: гов — 15 234 сар, гӯсфанду буз — 32 498 сар. Сарватҳои зеризаминии ноҳия: пахтасанги кӯҳӣ (асбест), молибден, мармар ва ғайра; инчунин конҳои никел, оҳансанг ва оҳак мавҷуданд. === Муҳоҷирати меҳнатӣ === Мисли аксари минтақаҳои кӯҳии Тоҷикистон, иқтисодиёти хонаводаҳои Ванҷ ба таври назаррас аз муҳоҷирати меҳнатӣ ва ҳаволапулиҳо вобаста аст. Тибқи арзёбии Бонки Ҷаҳонӣ аз моҳи ноябри соли '''2025''', ҳаволапулиҳои муҳоҷирони меҳнатӣ беш аз 30 фоизи маҷмуи маҳсулоти дохилии Тоҷикистонро ташкил медиҳанд ва, гарчанде вобастагӣ ба ин маблағҳо сатҳи камбизоатиро коҳиш додааст, нобаробарии даромад (нишондиҳандаи Гини) аз 32 то 38 дар байни солҳои 2021 ва 2023 афзудааст; ВМКБ дар қатори минтақаҳое зикр шудааст, ки бо маҳдудиятҳои шадиди ҷуғрофиву иқлимӣ рӯбарӯянд.<ref name="wb2025poverty2">[https://www.worldbank.org/en/country/tajikistan/publication/poverty-and-equity-assessment Tajikistan Poverty and Equity Assessment] (англ.) // Бонки Ҷаҳонӣ, ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши умумимиллии соҳаи тандурустӣ доир ба муҳоҷирони меҳнатии Тоҷикистон нишон додааст, ки дар байни панҷ минтақаи кишвар (Душанбе, ВМКБ, Хатлон, Суғд ва ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ), ҳиссаи муҳоҷирони меҳнатӣ дар аҳолии ВМКБ (49,59 фоиз аз намунаи пажӯҳишӣ) назар ба дигар минтақаҳо (камтар аз 32 фоиз) хеле баландтар будааст.<ref name="hiv-migrants2">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11679146/ Inclusion of Labor Migrants as a Potential Key Population for HIV: A Nationwide Study from Tajikistan] (англ.) // PMC/NCBI. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар маҷмуи умумимиллӣ, беш аз як миллион шаҳрванди Тоҷикистон ҳарсола барои кор ба Русия мераванд; ҳаволапулиҳо дар соли 2013 қариб нисфи маҷмуи маҳсулоти дохилии кишварро ташкил медоданд, ки то соли 2018 ба тақрибан 30 фоиз (2,2 миллиард доллари ИМА) коҳиш ёфт.<ref name="mpi20222">[https://www.migrationpolicy.org/article/dependent-remittances-tajikistan-prospects-dim-economic-growth Dependent on Remittances, Tajikistan's Long-Term Prospects for Economic Growth and Poverty Reduction Remain Dim] (англ.) // Migration Policy Institute. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Саноат === Дар ноҳия корхонаҳои хурди саноатӣ — сехи чӯҷабарорӣ, заводи хишти «Лугад», ҶДММ «Хрустал» — фаъолият доранд. Дар Ванҷ бозорҳои марказӣ ва марзӣ низ амал мекунанд. '''25 июни соли 2025''' дар ноҳия корхонаи истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК «Мармар Стоун» ба кор шурӯъ кард, ки иқтидори солонаи он 40 ҳазор тонна маҳсулот буда, 40 сокини маҳаллиро бо ҷои кори доимӣ таъмин намудааст. Корхона чор хатти истеҳсолӣ дорад ва дар он беш аз 20 навъи санги табиӣ коркард мешавад; иқтидори истеҳсоли тахтасангҳои ороишӣ (мозаика) 10 ҳазор м³ ва коркарди санги мармар 160 ҳазор м³ дар як солро ташкил медиҳад.<ref name="ap2025">[https://asiaplus.news/tg/2025/06/25/safari-emomal%d3%a3-ra%d2%b3mon-ba-vmkb-az-van%d2%b7-o%d2%93oz-shud-prezident-dar-in-no%d2%b3iya-kadom-inshootro-ba-istifoda-dod/ Сафари Эмомалӣ Раҳмон ба ВМКБ аз Ванҷ оғоз шуд. Президент дар ин ноҳия кадом иншоотро ба истифода дод?] // Asia-Plus, 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="pt51272">[https://prezident.tj/event/news/51272 Ифтитоҳи корхонаҳои истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК «Мармар Стоун» дар ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар ҳамон рӯз Парки саноатии ноҳия мавриди истифода қарор гирифт, ки дар масоҳати 788 м² ҷойгир буда, 6 корхонаи хурди истеҳсолиро фаро мегирад: истеҳсоли макарон, бандубасти маҳсулоти лӯбиёгӣ, коркарди равғани чормағз, коркард ва бандубасти меваи хушк, истеҳсоли собун ва дару тирезаҳои пластикӣ. Фаъолияти парк дар маҷмуъ 36 сокини маҳаллиро бо кор таъмин мекунад.<ref name="ap2025" /><ref name="pt51284">[https://prezident.tj/event/news/51284 Ифтитоҳи Парки саноатии ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> === Энергетика === Дар Ванҷ чандин неругоҳи хурди барқи обӣ (НБО) фаъолият мекунад. Аз ҷумла, НБО-и «Техарв» дар дарёи Ванҷ бо иқтидори 400 кВт таҷдид гардида, ба шабакаи ягонаи барқи кишвар пайваст карда шудааст; НБО-и «Андарбак» дар водии Язғулом ба шабакаи ширкати «Помир Энерҷӣ» пайваст аст.<ref name="techarv">[http://www.cawater-info.net/best-practices/ru/base/marker/21 Реконструкция МГЭС Техарв на реке Ванч мощностью 400 кВт в Ванчском районе Горно-Бадахшанской автономной области] (рус.) // CAWater-Info. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Моҳи '''июни соли 2025''' хатти интиқоли барқи дузанҷираи 35 ва 110-киловолтаи Хоруғ–Рӯшон бо дарозии 67,5 км ва зеристгоҳи «Ҷангал» ба маблағи умумии 114 миллион сомонӣ ба истифода дода шуд, ки интиқоли муназзами неруи барқро ба ноҳияҳои Рӯшон, Ванҷ ва Дарвоз ба маротиб беҳтар мегардонад; ҳамзамон сохтмони хатти 42-километраи интиқоли барқи 110-киловолта аз маркази ноҳияи Рӯшон то зеристгоҳи «Вознавд» оғоз ёфт, ки ба истифода додани он дар нимсолаи аввали соли 2026 пешбинӣ шудааст.<ref name="khovar-speech2025">[https://khovar.tj/2025/06/suhanronii-prezidenti-um-urii-to-ikiston-peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-mulo-ot-bo-ro-baron-va-faoloni-viloyati-muhtori-k-istoni-badahshon/ Суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон дар мулоқот бо роҳбарон ва фаъолони Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон] // АМИТ «Ховар», июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Нақлиёт === Нақлиёти ноҳия асосан автомобилист; як фурудгоҳи хурд ҳам дар шаҳраки Ванҷ (Рохарв) вуҷуд дорад. Қаламрави ғарбии ноҳия дар масири шоҳроҳи байналмилалии Душанбе–Кӯлоб–Дарвоз–Хоруғ–Мурғоб–Қулма қарор дорад. '''25 июни соли 2025''' роҳи мошингарди маркази ноҳия то нуқтаи пайвастшавӣ ба ин шоҳроҳ, иборат аз ду хатти ҳаракат бо дарозии умумии 16 км, пас аз таҷдид ба истифода дода шуд; дар дарозои роҳ истгоҳҳои нақлиётӣ ва гузаргоҳҳо барои пиёдагардон бунёд гардидаанд.<ref name="ap2025" /><ref name="pt51268">[https://prezident.tj/event/news/51268 Ифтитоҳи роҳи маркази ноҳияи Ванҷ то нуқтаи пайвастшавӣ ба шоҳроҳи Душанбе–Кулма] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> '''23 июни соли 2025''' ширкати ҳавопаймоии «Тоҷик Эйр» пас аз ёздаҳ соли танаффус (парвози охирин соли '''2014''' сурат гирифта буд) хатсайри ҳавоии Душанбе–Ванҷ–Душанберо аз нав кушод: парвози нахустин бо 15 мусофир анҷом ёфт. Парвоз дар ин масир 50 дақиқа тӯл кашида, тибқи ҷадвал ҳафтае як маротиба, рӯзҳои ҷумъа, бо ҳавопаймои Ан-28 иҷро мешавад ва нархи чипта дар як самт 750 сомонӣ муайян гардидааст.<ref name="ap-flight-start">[https://asiaplustj.info/tj/node/350087 Оғози парвози ҳавопаймоӣ миёни Душанбе ва Ванҷ. Аввалин парвоз кай ва нархи чипта чанд аст?] // Asia-Plus, июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ap-flight-first">[https://asiaplustj.info/tj/node/350121 Пас аз 11 сол. Аввалин парвози ҳавопаймо дар масири Душанбе-Ванҷ-Душанбе анҷом ёфт] // Asia-Plus, 23 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар доираи татбиқи «Барномаи давлатии кабудизоркунии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2040» (қабулшуда '''28 июни соли 2024'''), '''24 феврали соли 2026''' дар шафати роҳҳои мошингарди ноҳияи Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳоли дарахтони ҳамешасабзу ороишӣ ва сояафкану мевадиҳанда шинонида шуд.<ref name="khovar-trees20262">[https://khovar.tj/2026/02/daraht-binshon-dar-shafati-ro-oi-moshingardi-van-besh-az-2000-beh-ni-ol-shinonida-shud/ ДАРАХТ БИНШОН! Дар шафати роҳҳои мошингарди Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳол шинонида шуд] // АМИТ «Ховар», 24 феврали 2026. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Фарҳангу маориф == Пеш аз инқилоб аҳолии маҳаллии Ванҷ дар масҷидҳо ва хонаҳои муллоён хатту савод меомӯхтанд ва на ҳама ақшори мардум фурсат ва имкони саводомӯзӣ доштанд. Аз ин рӯ нисбати саводнокӣ дар миёни онҳо хеле паст буд ва ба сахтӣ метавонист ба 3–10 % бирасад. Саводомӯзии саросарии аҳолиро ҳукумати шӯравӣ ба роҳ монд. Соли '''1926''' нахустин мактаб дар минтақа фаъолияти худро оғоз намуд: дар он танҳо 1 муаллим — Одил Боқиев (аз деҳаи Чихох) кор мекард ва 25 талаба дар он ҷо дарс меомӯхтанд. Соли 1930 шумораи муаллимон ба 7 нафар расид. Дар авохири даҳаи 30-юми асри XX тақрибан дар ҳамаи маҳалҳои сераҳолии деҳшӯроҳои Ванҷ мактабҳои ибтидоӣ таъсис ёфтанд, ки бештари бачагону наврасон дар онҳо таҳсил мекарданд. Тобистони соли '''1941''' (дар арафаи Ҷанги Бузурги Ватанӣ) дастгоҳи кинонамоишдиҳӣ дар Ванҷ сохта, ба марҳалаи истифода расид. Соли 1941 дар вилоят 41 китобхона вуҷуд дошт, аз ҷумла китобхонаи ноҳиявӣ дар маркази Ванҷ ва 12 чойхонаи сурх. Дар аввали моҳи апрели соли 1930 дар яке аз деҳаҳои баландкӯҳи водии Ванҷ — Рованд нахустин маҷлиси ҷавонон баргузор шуд. Дар соли таҳсилии 2011–2012 дар ноҳияи Ванҷ 50 мактаб, аз ҷумла 23 мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ, 4 мактаби таҳсилоти умумии асосӣ, 13 мактаби ибтидоӣ, мактаб-интернат ва муассисаи томактабӣ вуҷуд дошт. Дар ҳамин сол дар мактабҳои ноҳия 7437 талаба таҳсил мекард, ки ба онҳо 928 муаллими соҳибмаълумоти олӣ дарс медоданд. '''25 июни соли 2025''' дар деҳаҳои Мотравн, Будун, Вишхарв, Жамаг, Бунай, Техарв ва Ғиҷовасти ноҳия 7 кӯдакистони нав ифтитоҳ гардид: чор кӯдакистон аз ҳисоби буҷети маҳаллии вилоят ва се кӯдакистони дигар аз ҳисоби сокинони деҳаҳо тариқи ҳашар сохта шудаанд. Ин муассисаҳо аз 20 синфхона иборат буда, барои 380 тарбиятгиранда пешбинӣ шудаанд ва дар онҳо 34 нафар бо кори доимӣ таъмин гардидаанд.<ref name="ap2025" /><ref name="pt51280">[https://prezident.tj/event/news/51280 Ифтитоҳи 7 кӯдакистон дар ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар Ванҷ 45 муассисаи фарҳангӣ, аз ҷумла 1 театр, 13 клуб, 2 автоклуб, 5 хонаи фарҳанг, 25 китобхона бо фонди 114 960 нусха китоб фаъолият мекунад. Рӯзномаи ноҳиявӣ бо номи «Ватан» нашр мешавад. == Тиб == Соли '''1939''' дар Ванҷ маркази тиббӣ ва бемористоне барои 10 кат сохта шуда буд. Ҳоло дар ноҳияи Ванҷ як беморхонаи марказӣ ва минтақавӣ, 22 бунгоҳи тиббӣ, маркази назорати беҳдоштӣ (санитарию эпидемиологӣ) ва 4 дорухона фаъолият доранд. 369 нафар пизишкони корозмудаи дорои маълумоти олӣ ба аҳли Ванҷ хизмати тиббӣ мерасонанд. == Варзиш == Ванҷ аз даврони қадим бо гуштигирони номвари худ шуҳратёр буд. Номи паҳлавонони ванҷӣ — Амонат, Сулаймон, Дилдор, Хушдил, Худоӣ, Ҳиммат, Ш. Дилов, Алифбек ва дигарон то кунун ба некӣ ёд мешавад ва қиссаҳои майдондориашон ҳанӯз вирди забони хосу ом аст. Ҳоло ҳам гуштигирони ванҷӣ дар мусобиқаҳои варзишии сатҳи ҷумҳуриявӣ ва байналмилалӣ фаъолона ширкат меварзанд ва ҷойҳои намоёнро ишғол мекунанд. Дар ноҳия беш аз 40 иншооти варзишӣ мавҷуд аст. '''25 июни соли 2025''' дар деҳаи Убари Даргов толори варзишӣ бо масоҳати умумии 615 м², иборат аз толори асосӣ, толори тенниси рӯи миз ва ҳуҷраҳои ёрирасон, ба истифода дода шуд.<ref name="ap2025" /><ref name="pt51276">[https://prezident.tj/event/news/51276 Ифтитоҳи толори варзишӣ дар деҳаи Убари Даргови ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Ҳамчунин, '''15 ноябри соли 2025''', дар арафаи Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, дар деҳаи Андарбоғи ҷамоати Язғулом толори варзишии замонавӣ, ки бо маблағи 480 ҳазор сомонӣ бунёд ёфтааст, ба истифода дода шуд.<ref name="khovar-andarbak">[https://khovar.tj/2025/11/bahshida-ba-r-zi-prezident-dar-de-ai-andarbaki-no-iyai-van-tolori-muosiri-varzish-ba-istifoda-doda-shud/ Бахшида ба Рӯзи Президент дар деҳаи Андарбаки ноҳияи Ванҷ толори муосири варзишӣ ба истифода дода шуд] // АМИТ «Ховар», 15 ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Шахсиятҳои маъруф == * [[Раҳим Масов]] ('''16 ноябри 1939''', деҳаи Мудеҳарви ноҳияи Ванҷ — '''21 июни 2018''', Душанбе) — таърихшиноси барҷастаи тоҷик, доктори илмҳои таърих, академики Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон; солҳои 1988–2015 директори Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи Аҳмади Дониш.<ref name="masov-khovar">[https://khovar.tj/rus/2022/11/akademik-rahim-masov-zhizn-posvyashhennaya-otstaivaniyu-natsionalnyh-interesov-tadzhikistana-segodnya-velikomu-uchenomu-ispolnilos-by-83-goda/ Академик Рахим Масов: жизнь, посвящённая отстаиванию национальных интересов Таджикистана] (рус.) // НИАТ «Ховар», 16 ноябри 2022. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="masov-ap">[https://www.asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20180621/segodnya-v-dushanbe-skonchalsya-akademik-rahim-masov Сегодня в Душанбе скончался академик Рахим Масов] (рус.) // Азия-Плюс, 21 июни 2018. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * [[Ҳайдаршо Пирумшоев]] (таваллуд '''30 декабри 1944''', ноҳияи Ванҷ) — таърихшинос, доктори илмҳои таърих, профессор; муаллифи асарҳои «Ванҷ» (М., 2004), «Ванҷи ману ганҷи ман» (Душанбе, 2013) ва таҳқиқоти сершумор оид ба таърихи Бадахшону Помир.<ref name="pirumshoev-ap">[https://asiaplustj.info/tj/node/356410 Субҳ ба хайр, Тоҷикистон! Як рӯз дар таърих, зодрӯзи шахсиятҳо… 30 декабри соли 2025] // Asia-Plus. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * Мулло Муҳаммадёри Ванҷӣ (машҳур ба Мулло Ёр) — шоири маъруфи мардумии тоҷик, зодаи деҳаи Ғумаяки водии Ванҷ; мероси ӯ то имрӯз дар байни мардуми кӯҳистони тоҷик маҳбубият дорад.<ref name="pirumshoev-web" /> * Қодири Қосим (таваллуд '''9 апрели 1961''', ноҳияи Ванҷ) — ходими давлатӣ ва ҷамъиятӣ, раиси Федератсияи иттифоқҳои касабаи мустақили Тоҷикистон.<ref name="kodiri">[https://khovar.tj/rus/2020/01/predsedatel-federatsii-nezavisimyh-profsoyuzov-tadzhikistana-kodiri-kosim-vydvinut-kandidatom-v-deputaty-madzhlisi-namoyandagon/ Председатель Федерации независимых профсоюзов Таджикистана Кодири Косим выдвинут кандидатом в депутаты Маджлиси намояндагон] (рус.) // НИАТ «Ховар», январи 2020. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Ҳукумат == Сарвари ноҳияи Ванҷ Раиси ноҳия аст, ки аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин мегардад.<ref name="badakhshon-vanj" /> Ниҳоди намояндагии ноҳия — Маҷлиси вакилони халқ мебошад, ки аз тарафи мардуми ноҳия ба муддати 5 сол интихоб мешавад. Маълумоти расмӣ дар бораи ноҳия дар сомонаи Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон (badakhshon.tj) ҷой дода шудааст.<ref name="badakhshon-vanj" /> Раисони ноҳия дар тӯли фаъолияти маъмурии он борҳо иваз шудаанд; барои мисол, '''17 ноябри соли 2021''' бо фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Ҷабори Қосим аз мансаби раиси ноҳияи Ванҷ озод карда шуда, ба ҷои ӯ Мардзода Одинашо Миршаб ба ҳайси иҷрокунандаи вазифаи раиси ноҳия таъин гардид.<ref name="sputnik20212">[https://sputnik.tj/20211117/barkanori-jabbori-qosim-nazarshozoda-vanj-roshtqala-1043601608.html Раисони Ванҷу Роштқалъа барканор шуданд: раҳбарони нав киянд?] // Sputnik Тоҷикистон, 17 ноябри 2021. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Эзоҳ == <references /> == Манобеъ == * Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи). — Ташкент, 1926. * Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века — XX в.). — Душанбе, 2008. — (Археологическая карта Таджикистана). * Бурхан-уд-Дин-хан Кушкеки. Путеводитель по Каттагану и Бадахшану. — Ташкент, 1926. * Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. — Душанбе, 2006. * Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1–2. — Душанбе, 1962–1963. * Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв. — Ташкент, 1996. * Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. — М.: Восточная литература, 2008. — С. 61–109. * Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. — Душанбе, 1999. — № 4. — С. 20–30. * Мушкетов Д. И. Рохарв (Кала-и Ванч) // Известия Русского географического общества. — Т. 52. — 1916. * Пирумшоев Ҳ. Ванҷ. — М., 2004. * Пирумшоев Ҳ., Зафаров А. Ванҷи ману ганҷи ман (очерки таърихӣ). — Душанбе, 2013. * Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. — М.: Памятники исторической мысли, 2001. — ISBN 5-88451-100-0. * Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — 151 с. * Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. — Душанбе: СИЭМТ, 2013. * Эдельман Д. И. Язгулямский язык. — М.: Наука, 1966. * Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 41–62. * Языки мира: Иранские языки. III. Восточноиранские языки. — М.: Индрик, 2000. * Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World's Languages in Danger. — 3rd ed. — Paris: UNESCO Publishing, 2010. * Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. — SIL International, 2010. == Пайвандҳо == * [https://www.vanjiman.com Сомонаи vanjiman.com] * [https://vanj.info Торнамои Ванҷ (vanj.info)] * [http://badakhshon.tj/?page_id=11224 Саҳифаи ноҳияи Ванҷ дар сомонаи расмии ВМКБ] * [[c:Category:Vanj_District|Парвандаҳо дар Викианбор (Vanj District)]] {{тоҷикистон-ҷуғ-нопурра}} {{Тақсимоти маъмурии ВМКБ}} {{Ноҳияи_Ванҷ}} [[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] [[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] [[Гурӯҳ:Ноҳияи Ванҷ]] m2vjnqo4x79m098fqdc18k1lzo3e95b 1481826 1481812 2026-07-23T14:18:00Z Firdavsi 3353 1481826 wikitext text/x-wiki {{ВМ | Ранг1 = #A5D570 | Номи тоҷикӣ = | Номи аслӣ = Ноҳияи Ванҷ | Нишон = | Парчам = | Бари нишон = | Бари парчам = | Тавсифи нишон = | Тавсифи парчам = | Кишвар = [[Тоҷикистон]] | lat_dir = N | lat_deg = 38 | lat_min = 22 | lat_sec = 23 | lon_dir = E | lon_deg = 71 | lon_min = 27 | lon_sec = 19 | region = TJ | type = District | Дараҷа = | CoordScale = | Суруди миллӣ = | Мақом = Ноҳияи маъмурӣ | Тобеъи = [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] | Шомили = 1 шаҳрак, 6 ҷамоат | Пойтахт = [[Ванҷ (шаҳрак)|Ванҷ]] | Шаҳри бузургтарин = | Шаҳрҳои бузургтарин = | Таъсис = [[29 май|29 маи]] [[1933]] | Барҳамхӯрӣ = | Номҳои пешина = | Раис = Мардзода Одинашо Миршаб (аз 2022)<ref>{{Cite web|url=http://www.adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911|title=Указ Президента Республики Таджикистан от 1 декабря 2022 года №480 "О назначении Мардзода О.М. председателем Ванчского района Горно-Бадахшанской автономной области"|website=www.adlia.tj|accessdate=2023-01-04|archivedate=2024-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241209162237/http://adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911}}</ref> | Шакли роҳбарӣ = Раиси ноҳия | Раис2 = | Шакли роҳбарӣ2 = | Раис3 = | Шакли роҳбарӣ3 = | ММД = | Соли ММД = | Ҷой аз рӯи ММД = | ММД ба сари аҳолӣ = | Ҷой аз рӯи ММД ба сари аҳолӣ = | Забон = | Забонҳо = [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забонҳои бадахшонӣ]] — [[Забони язғуломӣ|язғуломӣ]] | Аҳолӣ = 35 400 | Соли барӯйхатгирӣ = 2024 | Фоиз аз аҳолӣ = 4,8 | Ҷой аз рӯи аҳолӣ = | Баҳодиҳии аҳолӣ = | Соли баҳодиҳӣ = | Зичӣ = 7,7 | Ҷой аз рӯи зичӣ = | Ҳайати миллӣ = [[тоҷик]]он | Ҳайати динӣ = [[мусулмон]], [[суннӣ]], мазҳаби [[ҳанафӣ]] | Масоҳат = 4430,5 | Фоиз аз масоҳат = | Ҷой аз рӯи масоҳат = | Баландии бештарин = 7495 | Баландии миёна = 3000 | Баландии камтарин = | Харита = Vanj District in Tajikistan.svg | Андозаи харита = | Харита2 = | Минтақаи замонӣ = UTC+5 | Сарвожа = VA | ISO = TJ.BK.VA | Шиносаи ададӣ = | Шакли шиноса = | Шиносаи ададӣ2 = | Шакли шиноса2 = | Шиносаи ададӣ3 = | Шакли шиноса3 = | FIPS = | Коди телефон = +992 3551 | Нишонаи почта = 736300 | Домени интернет = tj | Коди мошинҳо = 04 TJ | Вебгоҳ = [[www.vanjiman.com]] | Гурӯҳ дар Commons = Vanj District | Эзоҳ = }}'''Ноҳияи Ванҷ''' (форсӣ: ناحیۀ ونج‎) — минтақаи таърихӣ ва яке аз [[Ноҳия|ноҳияҳои]] [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]], воқеъ дар шимолу ғарби вилоят, дар шарқи Ҷумҳурии [[Тоҷикистон]]. Масоҳаташ 4430,5 км² буда, тибқи омори соли '''2024''' аҳолияш 35 400 нафарро ташкил медиҳад (зичии аҳолӣ тақрибан 8 нафар дар 1 км²). Ҳамчун воҳиди расмии маъмурию ҳудудӣ '''29 майи 1933''' таъсис ёфтааст.<ref name="vanchraion2">[https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1287410 Ванджский район] (рус.) // Словари и энциклопедии на Академике (нусхаи мақолаи Википедиаи русӣ, 2010). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Маркази ноҳия шаҳраки [[Рохарв]] (форсӣ: راخرو‎) аст, ки расман шаҳраки Ванҷ ном дошта, дар харитаҳо низ чунин сабт мешавад, вале дар забони мардум то имрӯз бо номи бостонии худ — Рохарв ёд мегардад; шаҳрак 176 км шимолтар аз шаҳри [[Хоруғ]], дар канораи резишгоҳи рӯди Рохарвоб ба Ванҷоб ҷой дорад.<ref name="vanchraion2" /><ref name="pirumshoev-web2">[https://vanj.info/%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D2%B7-%D0%BC%D0%B0%D1%8A%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%BE%D1%82%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D2%93%D1%80%D0%BE%D1%84%D3%A3/ Ванҷ. Маълумоти ҷуғрофӣ] (порча аз китоби Ҳ. Пирумшоев «Ванҷи ман») // Торнамои Ванҷ (vanj.info). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="badakhshon-vanj2">[http://badakhshon.tj/?page_id=11224 н. Ванҷ (www.vanj.tj)] // Сомонаи расмии Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи анъанаи маҳаллӣ, тамоми рустоҳоеро, ки аз деҳаи Бунай болотар воқеъанд, «Ванҷи Боло» меноманд; водиҳои поёниро бошад, на «Ванҷи Поён», балки бо номҳои таърихии худашон — Язғулом, Водхуд ва Пшихарв — ёд мекунанд.<ref name="pirumshoev-web2" /> Дигар шӯроҳои русто, мисли Водхуд, Язғулом, Рованд ва Техарв, ки фарогири чандин деҳаанд, то кунун номҳои таърихии худро нигоҳ доштаанд. Шӯрои рустои Рохарв дар ҳоли ҳозир чун ҷамоати ба номи Маҳмадулло Абдуллоев<ref name="khovar-ubari2">[https://khovar.tj/2025/06/peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-no-iyai-van-tolori-varzishiro-iftito-namudand/ Сарвари давлат Эмомалӣ Раҳмон дар ноҳияи Ванҷ толори варзиширо ифтитоҳ намуданд] // АМИТ «Ховар», 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> ва шӯрои рустои Жовид феълан дар шакли ҷамоати Ҷовидон номгузорӣ шудаанд. Қабл аз вуруди Артиши Сурх ба Ванҷ ва истиқрори низоми шӯравӣ, маркази идории амлокдории Ванҷ дар шаҳраки Рохарв, дар «Қалъаи Ванҷ» ё «Қалъаи Рохарви Ванҷ» қарор дошт, ки ҳам қароргоҳи мири Ванҷ ва ҳам маҳалли будубоши гурӯҳаки маҳдуди сипоҳи манғитиён будааст.<ref name="mushketov2">Мушкетов Д. И. Рохарв (Кала-и Ванч) // Известия Русского географического общества. — Т. 52. — 1916.</ref> Дарёҳои бузургтарини ноҳия — Ванҷоб, [[Язғулом (дарё)|Язғулом]] ва [[Панҷ (рӯд)|Панҷ]] мебошанд. Ду соҳили дарёи Ванҷоб бо дарозии зиёда аз 100 км бахши умдаи ноҳияро ташкил медиҳад. == Номшиносӣ == Дар сарчашмаҳои русӣ ва адабиёти даврони шӯравӣ номи ноҳия дар шаклҳои «Ванч» ва «Вандж» омадааст, ки гунаи русишудаи ҷойноми тоҷикии Ванҷ мебошад.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Дар боби решаи ин ном ақидаҳо мухталифанд. Донишманди тоҷик Гулшанӣ дар китобаш «Таърихи ҳумоюн», ки соли 1328 ҳиҷрии қамарӣ баробар бо '''1910''' милодӣ навиштааст, онро табдилёфтаи номи дарёи Панҷ шумурда, дар бораи диёри Ванҷ мегӯяд:<blockquote>Қасабаи Ванҷ ба тарафи шарқии Дарвоз, ба таҳти ақабаи Боми Дунё воқеъ аст ва дар он ҷониб манбаи дарёи Омӯя ва Ҷайҳун ва онро Чашмаи Панҷ мегӯянд, аз қуллаи шомихи кӯҳи Боми Дунё набаъон менамоянд. Аз андак масофат, панҷ чашма ба як ҷо ҷамъ мешавад ва ғарбан ҷараён менамояд ва онро чашмаи Панҷ мегӯянд ва он қасабаро Ванҷ меноманд, ки он муҳаррафи Панҷ аст. Оби аввали наҳри Ҷайҳун ҳамин аст.<ref name="gulshani2">Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. — Душанбе, 2006. — С. 157.</ref></blockquote>Тадқиқоти забоншиносии баъдина ин ривояти халқиро тасдиқ намекунад. Эроншиноси маъруф Д. И. Эделман дар пажӯҳиши бунёдии худ «Географические названия Памира» («Номҳои ҷуғрофии Помир»), ки соли '''1975''' дар маҷмуаи «Страны и народы Востока» ба чоп расидааст, решаи вожаи «Ванҷ»-ро мушаххасан шарҳ намедиҳад, балки онро номи аслии худи водӣ мешуморад, ки номи дарёи Ванҷов (Ванҷ + «об») низ аз он гирифта шудааст.<ref name="edelman19752">Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 41–62.</ref> Тибқи мушоҳидаи ӯ, ҳамсоягони язғуломизабони ин водӣ онро на «Ванҷ», балки «Вауз» меноманд, ки ин худ далели дигаре бар куҳансолии эҳтимолии ин ном аст.<ref name="edelman19752" /> Забони куҳани ванҷии аз байнрафта, ки сокинони маҳаллӣ то охири асри XIX бад-он сухан мегуфтанд, худро «vanǰivor» меномид,<ref name="lashkarbekov20082">Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. — М.: Восточная литература, 2008. — С. 61–109.</ref> вале дар адабиёти дастрас пажӯҳише, ки решаи номи «Ванҷ»-ро аз вожаҳои ҳамин забон ба даст оварда бошад, ёфт нашуд. Дар маҷмуъ, Эделман хулоса мебарорад, ки аксари номҳои ҷуғрофии Помири Ғарбию Ҷанубӣ бо ёрии забонҳои имрӯза шарҳнопазиранд, ки ин аз куҳансолии онҳо гувоҳӣ дода, эҳтимоли тааллуқи баъзеи онҳоро ба забонҳои пешин (субстратӣ) нишон медиҳад.<ref name="edelman19752" /> Бинобар ин, то имрӯз дар илми забоншиносии эронӣ решашиносии қатъӣ ва ба таври васеъ пазируфташудаи вожаи «Ванҷ» пешниҳод нашудааст: ривояти Гулшанӣ, намунаи анъанаи омиёна ва таърихии маҳаллист, на натиҷаи таҳлили илмии забонӣ. Коршиносони соҳа ин номро қадимӣ мешуморанд ва эҳтимол медиҳанд, ки он ба давраи пеш аз паҳншавии забони тоҷикӣ дар ин минтақа тааллуқ дошта бошад, бидуни он ки то ба ҳол решаи дақиқи онро муайян карда бошанд. Номи Ванҷ соли '''2023''' ба бузургтарин пиряхи Помир низ гузошта шуд: '''31 июли соли 2023''' бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон пиряхи Федченко расман [[Пиряхи Федченко|Ванҷях]] номгузорӣ гардид, ки ин ном аз ибораи «яхи Ванҷ» бармеояд.<ref name="khovar-vanjyakh2">[https://khovar.tj/rus/2024/06/lednik-vandzhyah-odin-iz-samyh-bolshih-lednikov-tadzhikistana-i-gornyh-sistem-mira/ Ледник Ванджях – один из самых больших ледников Таджикистана и горных систем мира] (рус.) // НИАТ «Ховар», 9 июни 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ozodi-vanjyakh2">[https://rus.azathabar.com/a/smi-krupneyshiy-na-pamire-lednik-fedchenko-pereimenovan-v-vandzhyah-/32555839.html СМИ: крупнейший на Памире ледник Федченко переименован в «Ванджях»] (рус.) // Радиои Озодӣ, 20 августи 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Ҷойгоҳ == Ноҳияи Ванҷ бо сарзамини 4430,5 км² дар миёни қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]] ва [[Қаторкӯҳи Язғулом|Язғулом]] воқеъ аст. Дар шимол бо ноҳияи Сангвор (Тавилдараи пешин), дар шарқ бо [[ноҳияи Мурғоб]], дар ҷануб бо [[ноҳияи Рӯшон]], дар ғарб бо [[Ноҳияи Дарвоз|ноҳияи Дарвози]] Тоҷикистон ва дар ҷанубу ғарб, аз тариқи рӯди Панҷ, бо ноҳияи Дарвози [[Вилояти Бадахшон|вилояти Бадахшони]] [[Афғонистон]] ҳаммарз мебошад.<ref name="vanchraion2" /> Марзи шарқии ноҳияро [[қаторкӯҳи Академияи илмҳо]] ташкил медиҳад.<ref name="enwiki-map2">Republic of Tajikistan, map showing administrative division as of January 1, 2004, «Tojikkoinot» Cartographic Press, Dushanbe.</ref> Аз шимолу шарқи ноҳия ба ҷанубу ғарби он рӯдҳои [[Ванҷ (дарё)|Ванҷ]] ва Язғулом ҷорӣ мешаванд, ки ба рӯди Панҷ мерезанд. Сарзамини ноҳия ду водии нисбатан васеи Бадахшонро дар бар мегирад. Яке аз онҳо дараи рӯди Ванҷ аст, ки беш аз 150 км дарозо дорад ва аз пиряхҳои Ҷамъияти ҷуғрофӣ, Хирсон ва Абдуқаҳҳор оғоз мегирад. Водии дигар дараи рӯди Язғулом аст, ки дар миёни қаторкӯҳҳои Язғулому Рӯшон ҷой гирифтааст. Ин ду водиро аз ҳамдигар қаторкӯҳи Ванҷ ҷудо мекунад.<ref name="enwiki-map2" /> Баландии маҳал аз сатҳи дарё аз 1500 то 5000 метр мебошад. Дарёи Ванҷ (Ванҷоб) 103 км дарозӣ ва 2070 км² ҳавзаи обғундорӣ дорад; он аз ҳамроҳшавии ду шохоб — яке аз пиряхҳои нишебии шимолии қаторкӯҳи Ванҷ ва дигаре аз нишебиҳои ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо — падид омада, то резишгоҳи шохоби Кашолаях номи Абдуқаҳҳор (Абдукагор)-ро дорад; сарфи миёнаи солонаи об дар резишгоҳи он 49,4 м³/с аст.<ref name="bse-vanch2">[https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/003/192.htm Ванч] (рус.) // Большая советская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дарёи Язғулом 80 км тӯл кашида, масоҳати ҳавзаи он 1970 км²-ро ташкил медиҳад; қисми болоии он то ҳамроҳшавии дарёи Ракзов Мазордара номида мешавад, сарфи миёнаи об дар поёноби дарё 36,2 м³/с буда, ғизои дарёҳои ноҳия асосан барфию пиряхист ва сермобтарин моҳ июл аст.<ref name="yazgulem-river2">[https://waterresources.ru/reki/yazgulem/ Язгулем] (рус.) // Water Resources (бар пояи маълумотномаи «Ресурсы поверхностных вод СССР», 1971). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ванҷ дар соҳили яке аз шохобҳои бузурги рости дарёи Панҷ (болооби Ому), ки бо номи Ванҷоб маъруф аст, ҷой гирифтааст. Масофа аз маркази ноҳия то шаҳри Хоруғ 176 км ва то шаҳри [[Душанбе]] 387 км аст. === Пиряхҳо ва қуллаҳо === Болооби дараи Ванҷ, ки дар он ҷо рӯд номи Абдуқаҳҳор (Абдукагор)-ро дорад, аз калонтарин марказҳои пиряхии [[Помир]] ба шумор меравад. Бузургтарин пиряхи ҳавзаи рӯди Ванҷ пиряхи Ҷамъияти ҷуғрофӣ мебошад, ки дар маҳалли пайвастшавии қаторкӯҳҳои Академияи илмҳо ва Дарвоз ҷой гирифта, дарозиаш 24,2 км ва масоҳаташ 64,4 км² аст. Ин пирях соли '''1882''' кашф гардида, соли '''1928''' ба шарафи Ҷамъияти ҷуғрофии Русия номгузорӣ шудааст.<ref name="rgo2">[https://rgo.ru/activity/redaction/news/lednik-geograficheskogo-obshchestva-na-pamire-taet/ Ледник Географического общества на Памире тает] (рус.) // Сомонаи расмии Ҷамъияти ҷуғрофии Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар ҳавзаи Абдуқаҳҳор, дар нишебии ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо, пиряхи Хирс (дар адабиёти илмии русӣ — Медвежий) воқеъ аст, ки бо ҳаракатҳои даврии ногаҳонии худ (сёрҷ) дар ҷаҳон шуҳрат дорад. Дарозии пиряхи Хирс 15,8 км ва масоҳаташ 25,3 км² аст; ҳавзаи барфии он дар баландии беш аз 5500 м бо ҳавзаи пиряхи Ванҷях (Федченко) муштарак буда, забонаи борику дарози он бо яхшораи (ледопад) 900-метра аз ҳавзаи ғизогирии фирнӣ ба дараи чуқур, то баландии 2900 м, фуруд меояд.<ref name="kotlyakov-medv2">Медвежий ледник // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.</ref> Забонаи ин пирях дар зарфи чанд моҳ то 2 км ба поёни дара пеш рафта, маҷрои дарёи Абдуқаҳҳорро мебандад ва кӯли пиряхӣ ба вуҷуд меоварад, ки шикофта шудани он ба обхезиҳои харобиовар дар водии Ванҷ оварда мерасонад. Чунин ҳаракатҳо дар солҳои '''1916''', '''1937''', '''1951''', '''1963''', '''1973''', '''1989''', '''2001''' ва '''2011''' ба қайд гирифта шудаанд.<ref name="medvezhy2">[https://www.silkadv.com/en/content/lednik-medvezhiy-v-hrebte-akademii-nauk Ледник Медвежий в хребте Академии Наук] (рус.) // Silk Road Adventures. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ҳангоми ҳаракати соли '''1963''' пирях қариб 1,75 км пеш рафта, дараи Абдуқаҳҳорро баст ва дар он сол ду маротиба (19 июн ва 3 июл) обхезиҳои пиряхӣ рӯй доданд. Соли '''1973''' садди яхине бо паҳноии тақрибан ним километр ва баландии саду панҷоҳ метр дараро банд карда, дар паси он кӯле бо чуқурии то 110 метр пайдо шуд; 19 июни соли 1973, вақте ки дар кӯл 27 млн м³ об ҷамъ омада буд, рахнашавии он ба амал омад.<ref name="vinogradov2">[https://glaciallakes.narod.ru/articles/articl_other/3-1.htm Виноградов Ю. Б. Сведения о прорывах озёр, подпруженных ледниками] (рус.). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар қисмати шарқии қаторкӯҳи Язғулом, дар марзи ҷанубу шарқии ноҳия, қуллаи Истиқлол (то соли 2006 — қуллаи Революция; 6940 м) — чорумин қуллаи баланди Тоҷикистон қомат афрохтааст. Дар домани шимолии он пиряхи бузурги [[Пиряхи Федченко|Федченко]] — дарозтарин пиряхи кӯҳии ҷаҳон берун аз минтақаҳои қутбӣ (77 км) оғоз меёбад.<ref name="revolution2">[http://wiki.risk.ru/index.php/Пик_Революции Пик Революции] (рус.) // Wiki.risk.ru. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ин пирях, ки соли '''1878''' онро Василий Ошанин кашф карда, ба шарафи табиатшинос Алексей Федченко номгузорӣ намуда буд, аз '''31 июли соли 2023''' бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон расман Ванҷях ном дорад.<ref name="khovar-vanjyakh2" /><ref name="ozodi-vanjyakh2" /> Паҳноии миёнаи пирях 2 км ва ҳадди аксараш 5 км буда, ғафсии ях то 1 км ва ҳаҷми он ҳамроҳ бо шохобҳояш 144 км³ мерасад; пирях аз баландии 6200 м оғоз ёфта, забонааш то баландии 2909 м фуруд меояд ва дар силсилаи он 100 пиряхи хурду бузург, аз ҷумла 26 шохоби бевосита, ба ҳам пайвастаанд. Дар канори чапи пирях, дар баландии 4169 м, '''7 августи соли 1933''' истгоҳи гидрометеорологӣ кушода шуда буд, ки то соли '''1995''' бефосила кор кард ва соли '''2004''' дар доираи лоиҳаи байналмилалӣ дар он ҷо истгоҳи худкор насб гардид. Бар асари гармшавии иқлим пирях танҳо дар садаи XX дар танаи асосии худ тақрибан 15 км³ ях — даҳяки массаи худро — аз даст додааст.<ref name="khovar-vanjyakh2" /> Тибқи баррасиҳои гляциологии охирин, масоҳати умумии пиряхи Ванҷях (Федченко) тақрибан 700 км² арзёбӣ мешавад ва ҳаҷми умумии яхи он, бар пояи ченкунии ғафсии қабати ях, 123,4 ± 28 км³ ҳисоб карда шудааст.<ref name="mayer-vol">[https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-glaciology/article/evolution-of-fedchenko-glacier-in-the-pamir-tajikistan-during-the-past-eight-decades/0F2F382BD7954575E28B20128B7825E2 The evolution of Fedchenko glacier in the Pamir, Tajikistan, during the past eight decades] (англ.) // Journal of Glaciology. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар тӯли 93 соли мушоҳидаи илмӣ (1928–2021), суръати миёнаи тағйири баландии сатҳи пирях ба −0,46 метр дар сол расидааст, ҳарчанд дар ду фосилаи алоҳида — солҳои 1958–1980 ва 2010–2021 — коҳиши баландии забонаи пирях ду баробар аз меъёри дарозмуддат тезтар будааст.<ref name="jog2024">[https://eartharxiv.org/repository/view/7474/ Multi-temporal elevation changes of Fedchenko Glacier, Tajikistan, from 1928 to 2021] (англ.) // EarthArXiv / Journal of Glaciology, 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ченкуниҳои GNSS ва тасвирбардории радарии TanDEM-X нишон медиҳанд, ки мувозинати ҷирмии пирях аз −0,27 ± 0,05 метри муодили обӣ дар сол барои давраи 2000–2011 то −0,51 ± 0,04 метр дар сол барои давраи 2011–2016 бадтар шудааст, яъне суръати обшавии пирях дар даҳсолаи охир тақрибан ду баробар афзудааст.<ref name="lambrecht2018">Lambrecht A., Mayer C., Wendt A., Floricioiu D., Völksen C. Elevation change of Fedchenko Glacier, Pamir Mountains, from GNSS field measurements and TanDEM-X elevation models, with a focus on the upper glacier // Journal of Glaciology.</ref> Бо вуҷуди ин, азбаски забонаи пирях бо қабати ғафси хоку сангреза пӯшида аст, масоҳати намоёни он тайи даҳсолаҳо танҳо 1,4 фоиз тағйир ёфта, дар ҳоле ки ҳаҷми аслии яхи он коҳиши назаррас — тақрибан 5 км³ дар тӯли ҳашт даҳсола — доштааст.<ref name="mayer-vol" /> Тибқи маълумоти барномаи UNEP GRID-Arendal, забонаи пирях аз соли 1933 инҷониб зиёда аз 1 километр ба ақиб нишастааст ва аз соли 1980 инҷониб тақрибан 50 метр паст шудааст.<ref name="gridarendal">[https://www.grida.no/resources/5274 Shrinking of Fedchenko Glacier in the Pamirs of Tajikistan] (англ.) // UNEP GRID-Arendal. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши соли 2026 дар маҷаллаи «Remote Sensing» доир ба ҳавзаи пиряхии дарёи Вахш, ки низоми пиряхии Ванҷях (Федченко)-ро низ фаро мегирад, нишон дод, ки масоҳати умумии пиряхҳои ин ҳавза аз 4440,9 км² дар соли 2000 то 4087,1 км² дар соли 2018 коҳиш ёфта, барои соли 2025 тахминан 3955,2 км² пешбинӣ мешавад; яъне тайи солҳои 2000–2025 масоҳати умумии пиряхҳо 485,7 км² (10,94 фоиз) кам шуда, коҳиши миёнаи солона ба 19,43 км² мерасад.<ref name="rs2026">[[doi:10.3390/rs18091436|Changes in Glaciers of the Vakhsh River Basin, Tajikistan Under Global Climate Change]] (англ.) // Remote Sensing, ҷ. 18, № 9, мақолаи 1436, 2026.</ref> Қисмати шарқии кӯҳистони ноҳия, аз ҷумла шарқи қаторкӯҳи Ванҷ ва минтақаи пиряхи Федченко, ба ҳудуди [[Боғи миллии Тоҷикистон]] дохил мешавад, ки соли '''1992''' таъсис ёфтааст ва моҳи июни соли '''2013''' таҳти унвони «Боғи миллии Тоҷикистон (кӯҳҳои Помир)» ба Феҳристи мероси умумиҷаҳонии [[ЮНЕСКО]] шомил гардид.<ref name="unesco2">[https://news.un.org/ru/story/2013/06/1224271 Таджикский национальный парк «Горы Памира» включён в список Всемирного наследия ЮНЕСКО] (рус.) // Маркази ахбори СММ, июни 2013. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="tnp2">[https://medt.tj/ru/tourism/tourism/1424-tajikskiy-natsionalniy-park-obekt-vsemirnogo-naslediya-unesco Таджикский национальный парк — объект Всемирного наследия ЮНЕСКО] (рус.) // Вазорати рушди иқтисод ва савдои Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Заминҷунбӣ === Ноҳияи Ванҷ дар минтақаи аз ҷиҳати заминҷунбӣ фаъол ҷой дорад. '''2 январи соли 2010''' дар шарқи Тоҷикистон заминҷунбие бо бузургии 5,1–5,4 рух дод, ки дар натиҷаи он дар маркази ноҳияи Ванҷ ва деҳаҳои Роғу Гишкон беш аз 1050 бино хароб гардида, тибқи баъзе маълумот то 20 ҳазор нафар зарар диданд ва зиёда аз ҳазор сокин муваққатан бесарпаноҳ монданд.<ref name="ria20102">[https://ria.ru/earthquake_Tadjikistan_03012010/ Землетрясение магнитудой в 5,1 балла произошло в Таджикистане] (рус.) // РИА Новости, 2–3 январи 2010. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="dialog20102">[https://dialog.tj/smertonosnaya-stihiyato-rasskazyvaem-pro-samye-razrushitelnye-zemletryaseniya-v-tadzhikistane-i-mire/ Смертоносная стихия: рассказываем про самые разрушительные землетрясения в Таджикистане и мире] (рус.) // Диалог.TJ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Иқлим == Иқлими ноҳияи Ванҷ қораӣ (континентӣ) аст; тобистонаш гарми бебориш, зимистонаш сарди камбарф; ҳарорати миёна дар моҳи июл 20–24 °C, дар январ аз −12 °C то −20 °C. Мизони борандагии солона 200–300 миллиметр аст. Баландиҳои 4000–5500 м марғзоранд, аз он болотар — тундраи кӯҳист. Дар баландкӯҳҳо иқлим ба куллӣ дигар аст: дар минтақаи пиряхи Ванҷях ҳарорати миёнаи моҳонаи ҳаво ҳатто дар моҳҳои июн–сентябр ҳамагӣ +1,6 °C буда, миқдори солонаи боришот дар он ҷо ба 1192 мм мерасад, ки 99 дарсади он ба шакли барф меборад.<ref name="khovar-vanjyakh2" /> Хоки водиҳо ҷигарӣ ва чаманзорӣ (чимтолӣ); хоки кӯҳҳо ва нишебиҳои онҳо даштӣ ва марғзору баландкӯҳ, ҷо-ҷо регзор аст. Аксари хокҳо серсанганд. Дар водиҳо набототи даштӣ, дар кӯҳҳо ва доманаи онҳо дарахтони бед, арча, сафедор, буттаҳои ангат, зирк, бушол, настаран; дар баландии 2000–4000 м камол, юған, торон, ревоҷ (чукрӣ), куруш, фарк, курт, бодом, жағн, тӯс (буруҷ) ва ғайра мерӯянд. Дар водии Ванҷ дарахтони мевадор, аз қабили тут, зардолу, себ, чормағз хеле фаровонанд ва ҳосили хуб медиҳанд. Аз ҳайвоноти ваҳшӣ паланг, хирс, гург, шағол, рӯбоҳ, оҳу, суғур, заргӯш, аз парандагон гунҷишк, ғулба, кабки реза, кабки дарӣ (ҳилол), кафтар, боз, ғалевоз, уқоб ва ғайра вомехӯранд. == Таърих == Ванҷ таърихи чандинҳазорсола дорад, ки осори таърихии он то ҳол пойбарҷоянд, аммо касе аз донишмандони таърих ва бостоншиносони тоҷик ба пажӯҳиши ҷиддии ин ганҷинаи таърих домани ҳиммат барназадааст. Сағонаҳо ва дахмаҳои Ванҷ худ далели ошкори таърихи чандҳазорсолаи ин куҳанбуманд. Бо ин ҳама, таърихи навини водӣ дар осори муаррихони тоҷик — мақолаи академик Раҳим Масов «Оид ба таърихи водии Ванҷ» ва китобҳои профессор Ҳайдаршо Пирумшоев — мавриди баррасии махсус қарор гирифтааст.<ref name="masov19992">Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. — Душанбе, 1999. — № 4. — С. 20–30.</ref><ref name="pirumshoev-web2" /> Сарнавишти таърихии Ванҷ аз дигар мавзеъҳои тоҷикнишини Бухорои Шарқӣ ва ғарби Бадахшон чандон фарқе надошт. Фоҷиаҳое, ки дар ин ё он гардиши таърихӣ, мисли ҳуҷуми муғулҳо, темуриён ва тозиши дигар қабилаҳои кӯчии туркнажод ва хунрезиҳои ваҳшиёна дар давраи парокандагии феодалӣ рух доданд, бар ин сарзамин бетаъсир набуданд. Тоҷиконе, ки зери таъқибу фишори аҷнабиён қарор гирифта буданд, барои ҳифзи ҷони худ ба тагнои ин дараҳои дастнорас, ба каронаҳои рӯдҳои кӯҳӣ паноҳ бурданд ва ба ҷойҳои дурдасте кӯчиданд, ки сокинони маҳаллӣ дар он солиёни дароз бо кӯшишу ранҷи сахт қитъаҳои хурди заминро барои кишт созгор мекарданд. Дар бораи таърихи куҳантари Ванҷ ҳанӯз манбаъи мувассақе ба даст нарасидааст. Аммо аз таҳқиқоти донишмандони руси тоинқилобӣ ва муҳаққиқони аҳди шӯравӣ бармеояд, ки Ванҷ қариб то охири асрҳои миёна истиқлоли худро нигоҳ медошт. Ин назарро донишманди маъруф, мутахассиси таърихи Бухорои Шарқӣ ва Бадахшон Б. Искандаров чунин баён кардааст:<ref name="iskandarov2">Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1–2. — Душанбе, 1962–1963.</ref><blockquote>Аз мулкҳои қаламрави Дарвоз сокинони Ванҷ нисбатан мустақилияти воқеъиро соҳиб буданд. Ин ноҳияро кӯҳҳои баланд иҳота мекунанд ва он аз шоҳроҳи пайвандгоҳи мулкҳои кишвар дар канор, дар наздикиҳои доманаи пиряхи Федченко ҷой дорад. Аз ин ҷиҳат мулки номбурда барои аҷнабиён дастнорас буд. Ба ин нигоҳ накарда, хонҳои Қӯқанд дар охири асри XVIII – ибтидои XIX борҳо барои ғасбу тобеъ намуданаш кӯшиш ба харҷ додаанд, вале ҳама талафоту харҷашон беҳуда анҷом ёфтааст.</blockquote>Ванҷ дар замони истилои муғулон ва салтанати Темуриён, Шайбониён ва Аштархониён ба таври расмӣ ҷузъи қаламрави онҳо шинохта мешуд, аммо амалан мустақил буд. Ин вазъиятро метавон дар замони ташаккули давлатдории Қӯқанд (авохири асри 18 – нимаи якуми асри 19) низ мушоҳида кард. Мувофиқи маълумоти маъхазҳо, Ванҷ то замони эътироф кардани ҳукумати шоҳи Дарвоз Исмоил (1845–1863) истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар замони ҳукмронии шоҳони вопасини Дарвоз (1863–1877) Ванҷ бахше аз қаламрави он ҳисоб меёфт. Баъд аз пайвастани Ванҷ ба Дарвоз иқтидори ҳокимони Дарвоз афзоиши чашмгире дошт, зеро бо ҳамроҳ шудани паҳлавонони ҳузарби ванҷӣ ба сафи лашкари Исмоилшоҳ имконоти ҷангии ӯ бамаротиб афзуд. Бо таваҷҷуҳ ба ин мавзӯъ, намояндаи расмии идораи Русия дар Туркистон Г. А. Арандаренко чунин қайд намудааст:<blockquote>Дар давраи Исмоилшоҳ ба дарвозиён фурсат даст дод, ки ҳокимияти худро на танҳо дар Қаротегин ва Шуғнон густариш диҳанд, балки аз Кӯлобу Ҳисор низ боҷ биситонанд, гарчи дар муддати на чандон тӯлонӣ ҳам бошад.</blockquote>Баъди ба Русия ҳамроҳ кардани Осиёи Миёна, амир Музаффар (1860–1885) бо дастгирии фармондори вилояти Туркистон манотиқи мустақиллу нимамустақилли Бухорои Шарқиро тасарруф кард ва нерӯҳои ҳарбии худро бо сарварии Худойназар (зимистони солҳои 1877–78) ба воситаи ағбаи Работ ба Қалъаи Хумб фиристод. Худойназар Қалъаи Хумбро ишғол кард, сипас ба самти Ванҷ ҳаракат намуд. Дар наздикии деҳаи Кеврон набарди сахте рӯй дод ва аскарони амир тавонистанд лашкари Дарвозро шикаст дода, таъқиби сарбозони боқимондаро идома диҳанд. Дастаи размандагони ихтиёрии Ванҷ ҳаракати сарбозони амирро дар назди Қалъаи Рохарв — маркази Ванҷ боздоштанд. Баъди муҳосираи бенатиҷаи қалъа сарбозони амир ба Қалъаи Хумб баргаштанд. Ванҷ баъди тобеъ шудани шоҳии Дарвоз боз ду сол истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар давраи салтанати сулолаи манғитиён Ванҷ яке аз амлокдориҳои нисбатан бонуфузи бекии Дарвоз ба шумор мерафт. Амлокдори Ванҷро «мир» ва ё «шоҳ» меномиданд, яъне мири Ванҷ ё шоҳи Ванҷ. Вижагии вазифаи мирӣ дар Ванҷ дар ин буд, ки номзадии мири Ванҷро бо машварат ва ройзании шахсиятҳои бонуфузи маҳаллӣ пешбарӣ мекарданд, сипас мири Дарвоз бар ӯ мувофиқат мекард ва аз амири Бухоро таъйиди ниҳойӣ дарёфт мешуд. Ҷамъ намудани андоз ва уҳдадориҳои феодалӣ ба зиммаи мир гузошта шуда буданд. Сокинони водии Ванҷ Инқилоби Октябрро нисбатан хуб пазируфтанд, вале пас аз муддати кӯтоҳе муборизони маҳаллии муқовимат, аз пайравони Фузайл Махсум ва дигарон, ки бо номи «босмачиён» маъруфанд, чандин бор бо Артиши Сурх ва давлати шӯравии мустақарр дар Ванҷ даргир шуданд. Дар ин даргириҳо барои дифоъ аз ҳукумати шӯравӣ фидоиёни маҳаллӣ, мисли М. Давлатов, С. Раупов, Т. Шарифов, В. Эҳсонов, У. Меҳралишоев, Ҷ. Сафоев, Қ. Собиров ва дигарон ширкат доштанд. Бино бар сарчашмаҳои таърихӣ, дар асрҳои миёна Ванҷ се ниҳиштаи маъдани оҳансанг дошт. Ҳанӯз дар оғози асри XX истихроҷи оҳан, гудохтани он ва оҳангарӣ яке аз пешаҳои асосии мардуми маҳаллии Ванҷ буд, ки бо ин пеша манотиқи муҷовирро бо оҳан ва афзоли хоҷагӣ, асбоби кишоварзӣ, корду шамшер ва дигар аслиҳа таъмин мекарданд.<ref name="kamoliddinov2">Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв. — Ташкент: Ӯзбекистон, 1996.</ref> Ин касби мардумии ванҷиёнро шарқшиноси маъруф М. С. Андреев ҳанӯз соли '''1926''' дар рисолаи махсуси худ «Истеҳсоли оҳан дар водии Ванҷ» муфассал тавсиф кардааст.<ref name="andreev2">Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи). — Ташкент, 1926.</ref> Ванҷ аз замони [[Сомониён]] то соли '''1877''' ҳукумате мустақил дошта, фармонравоёни онро шоҳ мехондаанд. Соли '''1878''' амири [[Бухоро]] ба Дарвоз лашкар кашид ва пас аз хиёнати баъзе дарвозиён ба Дарвоз муставлӣ шуд; Дарвозро бекигарӣ ва Қалъаи Хумбро қароргоҳи урдуи манғитиён гардонд. Дарвоз тайи солҳои 1878–1920 яке аз бекигариҳои Бухоро буд ва бек дар [[Қалъаи Хумб]] менишаст ва мир хонда мешуд. Бо вуҷуди ин ҳама, Ванҷ зоҳиран дар итоати бекигарӣ буд, вале истиқлоли худро нигаҳ дошт ва пои шуми сипоҳи манғитиён ба Ванҷзамин нарасид. Соли '''1895''' бекигарии Дарвоз, ки дар ҳар ду канораи рӯди Панҷ қарор дошт, дар паи ҷаҳонгириҳои [[Русия]] ва [[Британияи Кабир|Британия]] дупора гардид: канораи рост ба аморати Бухоро ва канораи чап ба Афғонистон дода шуд.<ref name="postnikov2">Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. — М.: Памятники исторической мысли, 2001. — 416 с. — ISBN 5-88451-100-0.</ref> Ванҷ то соли '''1920''' амлокдории Қалъаи Ванҷи бекигарии Дарвози аморати Бухоро буд. Пас аз инқилоби Бухоро дар соли 1920 Ванҷ аз соли 1920 то 1924 чун тумани Ванҷ дар ҳайати вилояти Ғарми Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро ҷой дошт. Солҳои 1925–1926 Ванҷ чун ҷузъи тумани Қалъаихумби вилояти Ғарми ҶМШС Тоҷикистон ҳисоб меёфт. Солҳои 1926–1930 волости Ванҷ дар ҳайати ВМКБ буд. Солҳои 1930–1933 Ванҷ чун қисми ҳудуди ноҳияи Қалъаихумб бевосита дар тобеъияти ҷумҳурӣ буд. Тибқи Қарори Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон аз '''29 майи соли 1933''', №46 расман ноҳияи Ванҷ таъсис ёфта, то соли 1937 дар тобеъияти бевоситаи ҷумҳурӣ қарор дошт. Дар асоси Қарори Президиуми КИМ-и Шӯроҳои ҶШС Тоҷикистон аз '''11 августи соли 1937''', №43 ноҳияи Ванҷ бо ҳамаи деҳшӯроҳояш: Ванҷ, Водхуд, Рованд, Техарв, Жовуд ва Язғулом расман ба ҳайати ҳудудии ВМКБ гузаронида шуд. Бино бар ин, ноҳияи Ванҷ ҳамчун воҳиди маъмурӣ дар ҳайати Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон 11 августи соли 1937 ташаккул ёфтааст. Дар нимаи солҳои 1950-ум сиёсати муҳоҷиркунонии аҳолии кӯҳистон ба водиҳои пахтакор ба Ванҷ низ бетаъсир намонд: соли '''1954''' сокинони водии Язғулом ба ноҳияи Куйбишеви водии Вахш кӯчонида шуданд. Гармои тоқатфарсо, беморшавии оммавӣ ва фавти зиёди кӯдакон ин муҳоҷиратро барои кӯчидагон фоҷиабор гардонд ва бахши зиёди онҳо тадриҷан ба зодгоҳи худ баргаштанд, ҳарчанд на ҳама; як ҷамоаи язғуломизабон то имрӯз дар водии Вахш боқӣ мондааст.<ref name="edelman-iling2">[https://iling-ran.ru/web/ru/scipop/blog/1911_edelman Из полевых записей середины прошлого века. Об экспедициях в язгулямский язык в 1950-х гг.] (рус.) // Сомонаи Пажӯҳишгоҳи забоншиносии Академияи илмҳои Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="fieldling2">[http://field-ling.moscow/c/language/yazghulami/ Язгулямский язык] (рус.) // Экспедиции Московской школы полевой лингвистики. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="vostokoriens2">[https://vostokoriens.ru/articles/2745/218564 Астрономические знания язгулемцев] (рус.) // Восток (Oriens). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ҷанги шаҳрвандии Тоҷикистон (солҳои '''1992'''–'''1997'''), ки байни ҳукумати марказӣ ва Иттиҳоди Оппозиюни Тоҷик ба вуқӯъ пайваст, ба вазъи умумии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон низ бетаъсир намонд: азбаски аксарияти сокинони исмоилимазҳаби вилоят — бахусус дар ноҳияҳои Рӯшону Шуғнон — паноҳгоҳ ва пуштибони қувваҳои мухолифи ҳукумат гардиданд, вилоят яке аз пойгоҳҳои асосии Иттиҳоди Оппозиюн ба шумор мерафт.<ref name="grokipedia-gbao2">[https://grokipedia.com/page/Gorno-Badakhshan Gorno-Badakhshan] (англ.) // Grokipedia. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар манобеи дастраси таърихӣ то кунун таъсири мушаххаси ин ҷанг бар ноҳияи Ванҷ — ки, тавре дар боло зикр гардид, аз ҷиҳати мазҳабӣ бо аксари ноҳияҳои дигари вилоят фарқ дошта, суннимазҳаб аст — ба таври алоҳида ва мустанад пажӯҳиш нашудааст. Дар маҷмуъ, ин ҷанг тайи панҷ сол тахминан 50 то 100 ҳазор кушта ва беш аз як миллион гурезаву овораро дар саросари Тоҷикистон ба бор овард, пеш аз он ки '''27 июни соли 1997''' дар Маскав Созишномаи умумӣ доир ба барқарор кардани сулҳ ва ризояти миллӣ миёни Президент Эмомалӣ Раҳмон ва раҳбари Иттиҳоди Оппозиюн Саид Абдулло Нурӣ ба имзо расид.<ref name="factsdetails-war2">[https://factsanddetails.com/central-asia/Tajikistan/sub8_6a/entry-4858.html Tajikistan Civil War] (англ.) // Facts and Details. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="enacademic-war2">[https://en-academic.com/dic.nsf/enwiki/896644 Civil war in Tajikistan] (англ.) // En-Academic. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Осори таърихӣ == Дар қаламрави Ванҷ мавзеъ, осор ва ёдгориҳои таърихии бисёр вуҷуд доранд, вале то ҳол таҳқиқоти шоистае дар ин росто анҷом наёфтааст. Қалъаи Ванҷ дар баландии соҳили рости Ванҷоб, дар масофаи 15 км аз резишгоҳи он ба дарёи Панҷ воқеъ гашта буд. Мавқеъияти ин қалъа аз нигоҳи ҳарбию стратегӣ бисёр созгор будааст ва ба муҳофизонаш имкон медодааст, ки муддати тӯлонӣ аз худ дифоъ кунанд. Тавсифи илмии Рохарв ва қалъаи онро ҳанӯз соли '''1916''' узви Ҷамъияти ҷуғрофии Русия Д. И. Мушкетов интишор додааст.<ref name="mushketov2" /> Гумон меравад, ки дар тамоми ҳавзаҳои Бадахшон сукунати одамон ба як давраи таърихӣ мансуб будааст. Ёдгориҳои манзилӣ ва меъмориву мудофеавии асримиёнагии ғарби Бадахшон, ки дар деҳаи Баравни ҷамоати деҳоти Водхуд воқеанд ва аз ҷиҳати амнияти ҳарбӣ бисёр муносибу побарҷоянд, бо камоли таассуф, то кунун таҳқиқи шоиста нашудаанд. Нақшу нигораҳои рӯйи харсангҳои водии Язғулом, ки дар деҳаҳои Жамаг, Андарбоғ ва Мотравн ба даст омадаанд, агарчи ҳанӯз комилан омӯхта нашудаанд, гувоҳи муътамаде аз ҳузури мардум ва сукунати онон аз замонҳои бостонӣ дар ин минтақа ҳастанд. Ёдгориҳои бостонии Помири Ғарбӣ, аз ҷумла мавзеъҳои қаламрави Ванҷ, дар силсилаи бунёдии «Харитаи бостоншиносии Тоҷикистон» — муҷаллади марбут ба Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, ки бостоншинос М. А. Бубнова таълиф намудааст ва ёдгориҳои давраи сангро то садаи XX фаро мегирад, — ба қайд гирифта шудаанд.<ref name="bubnova20082">Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века — XX в.). — Душанбе, 2008. — (Археологическая карта Таджикистана).</ref> == Мардум == Аксарияти аҳолии ноҳия тоҷиконанд; инчунин теъдоди ангуштшумори русҳо ва намояндагони халқҳои дигар низ зиндагӣ мекунанд. Аҳолии ноҳия аз рӯи диёнат мусулмони суннии ҳанафимазҳабанд.<ref name="vanchraion2" /> Бар асоси омори саршумории саросарии Иттиҳоди Шӯравӣ аз соли '''1939''', аҳолии Ванҷ 9218 нафар буд: 9031 нафарашон ванҷиёни бумӣ, 134 нафар — рус, 6 нафар — тотор, 5 нафар — узбак ва 1 нафар — қазоқ.<ref name="demoscope2">[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_39_ra.php?reg=1166 Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сёл союзных республик СССР: Ванчский район] (рус.) // Демоскоп Weekly. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Бино ба омори соли 1979 аҳолии Ванҷ 15 855 нафар ва тибқи омори 1992 — 22 700 нафарро ташкил медод. Тибқи маълумоти расмӣ, соли '''2009''' дар ноҳия 30 700 нафар зиндагӣ мекард ва тамоми аҳолии он деҳотист.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Тибқи омори соли '''2024''' аҳолии Ванҷ ба 35 400 нафар расид. Бар асоси муқоисаи ин ду омор метавон чунин натиҷагирӣ кард, ки тайи 85 сол суръати миёнаи афзоиши солонаи аҳолии Ванҷ тақрибан 1,6 % будааст. Мардуми водии Язғулом ҳиссаи назарраси аҳолии ноҳияро ташкил медиҳанд. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Динамикаи шумораи аҳолӣ (ҳазор нафар) !сол !1939 !1979 !1992 !2009 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 !2018 !2019 !2020 !2021 !2022 !2023 !2024 |- |шумора |9,2 |15,9 |22,7 |30,7<ref name="badakhshon-vanj2" /> |30,8 |31,1 |31,3 |31,7 |31,9 |32,4 |32,9 |33,6<ref name="stat20192">Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2019 года. Сообщение Агентства по статистике при Президенте Республики Таджикистан (рус.).</ref> |34,1<ref name="stat20192" /> |34,4<ref name="stat20202">[https://web.archive.org/web/20210601101228/http://stat.ww.tj/posts/July2020/macmua_20201.pdf Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2020 года] (рус.) // Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> |34,1 |34,4 |35,1 |35,4 |} == Забон == Мардуми Ванҷ бо гӯиши ванҷии забони тоҷикӣ сухан мегӯянд. Дар водии Язғулом бошад, яке аз [[забонҳои помирӣ]] — [[забони язғуломӣ]] роиҷ аст. Лаҳҷаи ванҷии забони тоҷикӣ дар водии Ванҷ аз нимаи дуюми асри XIX густариш ёфта, забони бумии помириро, ки бо номи ванҷӣ маъруф буд, дар поёни ҳамин аср аз байн бурд. Забони ванҷӣ наздиктарин хеши забони язғуломӣ буда, ба гурӯҳи «шимолии» забонҳои помирӣ дар қатори язғуломӣ ва (эҳтимолан) саргуломӣ дохил мешуд. Мутахассисон аз байн рафтани онро ба охири асри XIX нисбат медиҳанд; мардумшиносон дар ибтидои асри XX аз ин забон танҳо чанд даҳ вожаро сабт карда тавонистаанд.<ref name="pamirlang2">[https://tapemark.narod.ru/les/363a.html Памирские языки] (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.</ref><ref name="bre-pamir2">[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2701306 Памирские языки] (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Лаҳҷаҳои ванҷии забони тоҷикӣ мавзӯи таҳқиқи бунёдии эроншиноси рус А. З. Розенфелд гардидаанд, ки соли '''1964''' дар Ленинград монографияи махсуси «Ванджские говоры таджикского языка»-ро дар ҳаҷми 151 саҳифа ба табъ расонидааст.<ref name="rozenfeld19642">Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — 151 с.</ref> Дар гуфтугӯи мардуми Ванҷ ҷӯйборҳои пиряхӣ, ки деҳаҳо дар канораи онҳо бино ёфтаанд, «даргов» номида мешаванд; ба ақидаи Ҳ. Пирумшоев, ин вожа гунаи тағйирёфтаи ибораи «даргоҳи об» аст.<ref name="pirumshoev-web2" /> Бархе донишмандони рус, монанди И. И. Зарубин, А. З. Розенфелд ва дигарон, назарияеро дар бораи вуҷуди куҳанзабони ванҷӣ (русӣ: старованджский язык) ироя кардаанд, ки тибқи он ин забон тақрибан дусад сол пеш аз байн рафта, гӯиши кунунии ванҷӣ ҷойгузинаш шудааст. И. И. Зарубин дар ин маврид мегӯяд:<blockquote>Забони куҳнаи ванҷӣ дар водии Ванҷ (шохоби рости Панҷ) ва саргуломӣ дар болооби дарёи Саргулом, дар шарқи вилояти Файзободи Афғонистон ривоҷ дошт. Тақрибан дусад сол пеш лаҳҷаҳои тоҷикӣ ҷои онҳоро гирифтанд.</blockquote>Забони язғуломӣ, ки дар шаш деҳаи ҷамоати Язғулом ба кор меравад, забони бехат аст ва шумораи гӯяндагонаш тақрибан 3 ҳазор нафарро ташкил медиҳад; аксари язғуломиён дузабонаанд ва забони тоҷикиро низ медонанд.<ref name="yazgulyam-les2">[http://tapemark.narod.ru/les/604b.html Язгулямский язык] (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.</ref><ref name="bre-yazg2">[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/4924529 Язгулямский язык] (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Таҳқиқи бунёдии ин забон ба қалами эроншиноси маъруф Д. И. Эделман тааллуқ дорад, ки соли '''1966''' дар Маскав монографияи «Забони язғуломӣ»-ро ба табъ расонидааст.<ref name="edelman2">Эдельман Д. И. Язгулямский язык. — М.: Наука, 1966.</ref> Пас аз муҳоҷирати соли '''1954''' бахше аз язғуломизабонон дар ноҳияи Куйбишеви водии Вахш низ сокин шуданд ва забони язғуломӣ то кунун дар он ҷо низ ба кор меравад.<ref name="fieldling2" /> Дар «Атласи забонҳои дар хатар қарордоштаи ҷаҳон»-и ЮНЕСКО (таҳти таҳрири Кристофер Мозли, соли 2010), забони язғуломӣ ба зумраи забонҳои осебпазир (Vulnerable) дохил гардидааст.<ref name="unesco-atlas">Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World's Languages in Danger. — 3rd ed. — Paris: UNESCO Publishing, 2010.</ref> Тибқи ҳамин Атлас, аз 15 забони дар хатар қарордоштаи Осиёи Марказӣ, 11-тояш дар Тоҷикистон, бештараш дар ҳудуди ВМКБ, роиҷ аст.<ref name="ap-unesco2017">[https://old.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/society/20170629/unesco-publishes-atlas-of-the-worlds-languages-in-danger UNESCO publishes atlas of the world's languages in danger] (англ.) // Тоҷикистон Ньюз Азия-Плюс, 29 июни 2017. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши ҷомеашиносии забонии Д. Пол, Э. Аббесс, К. Мюллер, К. Тиссен ва Г. Тиссен нишон медиҳад, ки муносибати сокинони водии Язғулом ба ҳарду забон — язғуломӣ ва тоҷикӣ — мусбат аст: забони модарӣ дар зиндагии рӯзмарра пурқувват боқӣ монда, ҳеҷ нишонае аз ҷойивазкунии он бо забони тоҷикӣ мушоҳида намешавад, ҳарчанд забони тоҷикиро низ дар баъзе ҳавзаҳо муфид медонанд.<ref name="paul2010">Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. — SIL International, 2010.</ref> Дар пойгоҳи байналмилалии таснифи забонҳо «Глоттолог» забони куҳани ванҷӣ бо рамзи «oldw1238» ва забони язғуломӣ бо рамзи «yazg1240» сабт шудаанд.<ref name="glottolog">Glottolog 5.0, коди «oldw1238» (забони куҳани ванҷӣ) ва «yazg1240» (забони язғуломӣ).</ref> == Бахшбандӣ == Бар асоси Қонуни тақсимоти маъмурию ҳудудии кишвар, ноҳияи Ванҷ аз 1 шаҳрак (Ванҷ) ва 6 [[ҷамоат]] иборат аст:<ref name="fehrist2">Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. — Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2013. — 332 с.</ref> {| class="wikitable" |+Ҷамоатҳои ноҳияи Ванҷ !Ҷамоат !Аҳолӣ (нафар) !Деҳаҳо |- |ба номи Маҳмадулло Абдуллоев |10 983 |Бичхарв, Бодалд, Ускроғ, Роғ, Дашти Роғ, Панҷшанбеобод, Убари Даргов, Рохарв, Гушхун, Ғумаяк, Бовуд, Одешт, Ҷангали Зуго |- |Водхуд |2178 |Пшихарв, Даштак, Лугад, Бунига, Узбай, Лахш, Баравн, Баравни Таг, Баравни Тор, Ваҳдат, Вравз |- |Ҷовидон |4201 |Бунай, Рав, Жовуд, Потов, Арнавад, Убго |- |Рованд |5573 |Ширговад, Ғиҷоваст, Мудеҳарв, Вишхарвак, Старғ, Ғӯмас, Мурғутга, Рованд, Гармчашма, Ван-Ван, Сунгад, Поймазор |- |Техарв |3401 |Гич, Садвадг, Сед, Шаврӯ, Техарв, Чихох, Удоб, Равгада |- |Язғулом |6065 |Мотравн, Вишхарв, Будун, Шавуд, Андарбоғ, Жамаг |} Дар санадҳои расмии солҳои охир ҷамоати марказии ноҳия бо номи «деҳоти Маҳмадулло Абдуллоев» зикр мегардад.<ref name="khovar-ubari2" /> == Хоҷагидорӣ == Соҳаҳои асосии хоҷагидории ноҳия ғаллакорӣ, чорводорӣ, боғдорӣ ва сабзавоткорист; дар замони шӯравӣ тамокукорӣ низ соҳаи асосӣ буд. Соли '''1939''' дар тамоми ВМКБ 123 колхоз мавҷуд буд, аз ҷумла дар Ванҷ 30 колхоз таъсис дода буданд. Водии Водхуд аз қадим бо ҳосилхезии замин ва фаровонии тути худ ном баровардааст: захираи ғалла ва меваи хушки ин мавзеъ (тут, зардолу, себ) на танҳо сокинони маҳаллӣ, балки деҳоти камзамини ҳамсояро низ аз танқисӣ мераҳонд ва ибораи мардумии «тути Водхуд пухт, имсол ҳам ҷон ба саломат бурдем» аз ҳамин воқеият бармеояд.<ref name="pirumshoev-web2" /> Дар ноҳия 53 хоҷагии деҳқонӣ мавҷуд аст. Майдони умумии заминҳои хоҷагӣ 14 417 гектар аст, аз ҷумла заминҳои корам — 1381 гектар (2012), чарогоҳҳо — 1219 гектар, боғҳо — 734 гектар. Тибқи омори соли '''2012''' дар ноҳияи Ванҷ 2478 тонна ғалла, 1924 тонна гӯшт, 1 млн дона тухм, 3742 тонна шир, 157 тонна чормағз, 6353 тонна сабзавот ва 11 295 тонна картошка ба даст омад. Бар асоси омори соли '''2011''', шумораи чорво дар хоҷагиҳо чунин буд: гов — 15 234 сар, гӯсфанду буз — 32 498 сар. Сарватҳои зеризаминии ноҳия: пахтасанги кӯҳӣ (асбест), молибден, мармар ва ғайра; инчунин конҳои никел, оҳансанг ва оҳак мавҷуданд. === Муҳоҷирати меҳнатӣ === Мисли аксари минтақаҳои кӯҳии Тоҷикистон, иқтисодиёти хонаводаҳои Ванҷ ба таври назаррас аз муҳоҷирати меҳнатӣ ва ҳаволапулиҳо вобаста аст. Тибқи арзёбии Бонки Ҷаҳонӣ аз моҳи ноябри соли '''2025''', ҳаволапулиҳои муҳоҷирони меҳнатӣ беш аз 30 фоизи маҷмуи маҳсулоти дохилии Тоҷикистонро ташкил медиҳанд ва, гарчанде вобастагӣ ба ин маблағҳо сатҳи камбизоатиро коҳиш додааст, нобаробарии даромад (нишондиҳандаи Гини) аз 32 то 38 дар байни солҳои 2021 ва 2023 афзудааст; ВМКБ дар қатори минтақаҳое зикр шудааст, ки бо маҳдудиятҳои шадиди ҷуғрофиву иқлимӣ рӯбарӯянд.<ref name="wb2025poverty">[https://www.worldbank.org/en/country/tajikistan/publication/poverty-and-equity-assessment Tajikistan Poverty and Equity Assessment] (англ.) // Бонки Ҷаҳонӣ, ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши умумимиллии соҳаи тандурустӣ доир ба муҳоҷирони меҳнатии Тоҷикистон нишон додааст, ки дар байни панҷ минтақаи кишвар (Душанбе, ВМКБ, Хатлон, Суғд ва ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ), ҳиссаи муҳоҷирони меҳнатӣ дар аҳолии ВМКБ (49,59 фоиз аз намунаи пажӯҳишӣ) назар ба дигар минтақаҳо (камтар аз 32 фоиз) хеле баландтар будааст.<ref name="hiv-migrants">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11679146/ Inclusion of Labor Migrants as a Potential Key Population for HIV: A Nationwide Study from Tajikistan] (англ.) // PMC/NCBI. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар маҷмуи умумимиллӣ, беш аз як миллион шаҳрванди Тоҷикистон ҳарсола барои кор ба Русия мераванд; ҳаволапулиҳо дар соли 2013 қариб нисфи маҷмуи маҳсулоти дохилии кишварро ташкил медоданд, ки то соли 2018 ба тақрибан 30 фоиз (2,2 миллиард доллари ИМА) коҳиш ёфт.<ref name="mpi2022">[https://www.migrationpolicy.org/article/dependent-remittances-tajikistan-prospects-dim-economic-growth Dependent on Remittances, Tajikistan's Long-Term Prospects for Economic Growth and Poverty Reduction Remain Dim] (англ.) // Migration Policy Institute. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Саноат === Дар ноҳия корхонаҳои хурди саноатӣ — сехи чӯҷабарорӣ, заводи хишти «Лугад», ҶДММ «Хрустал» — фаъолият доранд. Дар Ванҷ бозорҳои марказӣ ва марзӣ низ амал мекунанд. '''25 июни соли 2025''' дар ноҳия корхонаи истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК «Мармар Стоун» ба кор шурӯъ кард, ки иқтидори солонаи он 40 ҳазор тонна маҳсулот буда, 40 сокини маҳаллиро бо ҷои кори доимӣ таъмин намудааст. Корхона чор хатти истеҳсолӣ дорад ва дар он беш аз 20 навъи санги табиӣ коркард мешавад; иқтидори истеҳсоли тахтасангҳои ороишӣ (мозаика) 10 ҳазор м³ ва коркарди санги мармар 160 ҳазор м³ дар як солро ташкил медиҳад.<ref name="ap20252">[https://asiaplus.news/tg/2025/06/25/safari-emomal%d3%a3-ra%d2%b3mon-ba-vmkb-az-van%d2%b7-o%d2%93oz-shud-prezident-dar-in-no%d2%b3iya-kadom-inshootro-ba-istifoda-dod/ Сафари Эмомалӣ Раҳмон ба ВМКБ аз Ванҷ оғоз шуд. Президент дар ин ноҳия кадом иншоотро ба истифода дод?] // Asia-Plus, 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="pt512722">[https://prezident.tj/event/news/51272 Ифтитоҳи корхонаҳои истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК «Мармар Стоун» дар ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар ҳамон рӯз Парки саноатии ноҳия мавриди истифода қарор гирифт, ки дар масоҳати 788 м² ҷойгир буда, 6 корхонаи хурди истеҳсолиро фаро мегирад: истеҳсоли макарон, бандубасти маҳсулоти лӯбиёгӣ, коркарди равғани чормағз, коркард ва бандубасти меваи хушк, истеҳсоли собун ва дару тирезаҳои пластикӣ. Фаъолияти парк дар маҷмуъ 36 сокини маҳаллиро бо кор таъмин мекунад.<ref name="ap20252" /><ref name="pt512842">[https://prezident.tj/event/news/51284 Ифтитоҳи Парки саноатии ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> === Энергетика === Дар Ванҷ чандин неругоҳи хурди барқи обӣ (НБО) фаъолият мекунад. Аз ҷумла, НБО-и «Техарв» дар дарёи Ванҷ бо иқтидори 400 кВт таҷдид гардида, ба шабакаи ягонаи барқи кишвар пайваст карда шудааст; НБО-и «Андарбак» дар водии Язғулом ба шабакаи ширкати «Помир Энерҷӣ» пайваст аст.<ref name="techarv2">[http://www.cawater-info.net/best-practices/ru/base/marker/21 Реконструкция МГЭС Техарв на реке Ванч мощностью 400 кВт в Ванчском районе Горно-Бадахшанской автономной области] (рус.) // CAWater-Info. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Моҳи '''июни соли 2025''' хатти интиқоли барқи дузанҷираи 35 ва 110-киловолтаи Хоруғ–Рӯшон бо дарозии 67,5 км ва зеристгоҳи «Ҷангал» ба маблағи умумии 114 миллион сомонӣ ба истифода дода шуд, ки интиқоли муназзами неруи барқро ба ноҳияҳои Рӯшон, Ванҷ ва Дарвоз ба маротиб беҳтар мегардонад; ҳамзамон сохтмони хатти 42-километраи интиқоли барқи 110-киловолта аз маркази ноҳияи Рӯшон то зеристгоҳи «Вознавд» оғоз ёфт, ки ба истифода додани он дар нимсолаи аввали соли 2026 пешбинӣ шудааст.<ref name="khovar-speech20252">[https://khovar.tj/2025/06/suhanronii-prezidenti-um-urii-to-ikiston-peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-mulo-ot-bo-ro-baron-va-faoloni-viloyati-muhtori-k-istoni-badahshon/ Суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон дар мулоқот бо роҳбарон ва фаъолони Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон] // АМИТ «Ховар», июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Нақлиёт === Нақлиёти ноҳия асосан автомобилист; як фурудгоҳи хурд ҳам дар шаҳраки Ванҷ (Рохарв) вуҷуд дорад. Қаламрави ғарбии ноҳия дар масири шоҳроҳи байналмилалии Душанбе–Кӯлоб–Дарвоз–Хоруғ–Мурғоб–Қулма қарор дорад. '''25 июни соли 2025''' роҳи мошингарди маркази ноҳия то нуқтаи пайвастшавӣ ба ин шоҳроҳ, иборат аз ду хатти ҳаракат бо дарозии умумии 16 км, пас аз таҷдид ба истифода дода шуд; дар дарозои роҳ истгоҳҳои нақлиётӣ ва гузаргоҳҳо барои пиёдагардон бунёд гардидаанд.<ref name="ap20252" /><ref name="pt512682">[https://prezident.tj/event/news/51268 Ифтитоҳи роҳи маркази ноҳияи Ванҷ то нуқтаи пайвастшавӣ ба шоҳроҳи Душанбе–Кулма] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> '''23 июни соли 2025''' ширкати ҳавопаймоии «Тоҷик Эйр» пас аз ёздаҳ соли танаффус (парвози охирин соли '''2014''' сурат гирифта буд) хатсайри ҳавоии Душанбе–Ванҷ–Душанберо аз нав кушод: парвози нахустин бо 15 мусофир анҷом ёфт. Парвоз дар ин масир 50 дақиқа тӯл кашида, тибқи ҷадвал ҳафтае як маротиба, рӯзҳои ҷумъа, бо ҳавопаймои Ан-28 иҷро мешавад ва нархи чипта дар як самт 750 сомонӣ муайян гардидааст.<ref name="ap-flight-start2">[https://asiaplustj.info/tj/node/350087 Оғози парвози ҳавопаймоӣ миёни Душанбе ва Ванҷ. Аввалин парвоз кай ва нархи чипта чанд аст?] // Asia-Plus, июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ap-flight-first2">[https://asiaplustj.info/tj/node/350121 Пас аз 11 сол. Аввалин парвози ҳавопаймо дар масири Душанбе-Ванҷ-Душанбе анҷом ёфт] // Asia-Plus, 23 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар доираи татбиқи «Барномаи давлатии кабудизоркунии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2040» (қабулшуда '''28 июни соли 2024'''), '''24 феврали соли 2026''' дар шафати роҳҳои мошингарди ноҳияи Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳоли дарахтони ҳамешасабзу ороишӣ ва сояафкану мевадиҳанда шинонида шуд.<ref name="khovar-trees2026">[https://khovar.tj/2026/02/daraht-binshon-dar-shafati-ro-oi-moshingardi-van-besh-az-2000-beh-ni-ol-shinonida-shud/ ДАРАХТ БИНШОН! Дар шафати роҳҳои мошингарди Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳол шинонида шуд] // АМИТ «Ховар», 24 феврали 2026. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Фарҳангу маориф == Пеш аз инқилоб аҳолии маҳаллии Ванҷ дар масҷидҳо ва хонаҳои муллоён хатту савод меомӯхтанд ва на ҳама ақшори мардум фурсат ва имкони саводомӯзӣ доштанд. Аз ин рӯ нисбати саводнокӣ дар миёни онҳо хеле паст буд ва ба сахтӣ метавонист ба 3–10 % бирасад. Саводомӯзии саросарии аҳолиро ҳукумати шӯравӣ ба роҳ монд. Соли '''1926''' нахустин мактаб дар минтақа фаъолияти худро оғоз намуд: дар он танҳо 1 муаллим — Одил Боқиев (аз деҳаи Чихох) кор мекард ва 25 талаба дар он ҷо дарс меомӯхтанд. Соли 1930 шумораи муаллимон ба 7 нафар расид. Дар авохири даҳаи 30-юми асри XX тақрибан дар ҳамаи маҳалҳои сераҳолии деҳшӯроҳои Ванҷ мактабҳои ибтидоӣ таъсис ёфтанд, ки бештари бачагону наврасон дар онҳо таҳсил мекарданд. Тобистони соли '''1941''' (дар арафаи Ҷанги Бузурги Ватанӣ) дастгоҳи кинонамоишдиҳӣ дар Ванҷ сохта, ба марҳалаи истифода расид. Соли 1941 дар вилоят 41 китобхона вуҷуд дошт, аз ҷумла китобхонаи ноҳиявӣ дар маркази Ванҷ ва 12 чойхонаи сурх. Дар аввали моҳи апрели соли 1930 дар яке аз деҳаҳои баландкӯҳи водии Ванҷ — Рованд нахустин маҷлиси ҷавонон баргузор шуд. Дар соли таҳсилии 2011–2012 дар ноҳияи Ванҷ 50 мактаб, аз ҷумла 23 мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ, 4 мактаби таҳсилоти умумии асосӣ, 13 мактаби ибтидоӣ, мактаб-интернат ва муассисаи томактабӣ вуҷуд дошт. Дар ҳамин сол дар мактабҳои ноҳия 7437 талаба таҳсил мекард, ки ба онҳо 928 муаллими соҳибмаълумоти олӣ дарс медоданд. '''25 июни соли 2025''' дар деҳаҳои Мотравн, Будун, Вишхарв, Жамаг, Бунай, Техарв ва Ғиҷовасти ноҳия 7 кӯдакистони нав ифтитоҳ гардид: чор кӯдакистон аз ҳисоби буҷети маҳаллии вилоят ва се кӯдакистони дигар аз ҳисоби сокинони деҳаҳо тариқи ҳашар сохта шудаанд. Ин муассисаҳо аз 20 синфхона иборат буда, барои 380 тарбиятгиранда пешбинӣ шудаанд ва дар онҳо 34 нафар бо кори доимӣ таъмин гардидаанд.<ref name="ap20252" /><ref name="pt512802">[https://prezident.tj/event/news/51280 Ифтитоҳи 7 кӯдакистон дар ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар Ванҷ 45 муассисаи фарҳангӣ, аз ҷумла 1 театр, 13 клуб, 2 автоклуб, 5 хонаи фарҳанг, 25 китобхона бо фонди 114 960 нусха китоб фаъолият мекунад. Рӯзномаи ноҳиявӣ бо номи «Ватан» нашр мешавад. == Тиб == Соли '''1939''' дар Ванҷ маркази тиббӣ ва бемористоне барои 10 кат сохта шуда буд. Ин иттифоқ дар канори душвориҳои азиме ба вуҷуд омад: то оғози асри XX дар водӣ тибби илмӣ вуҷуд надошт ва сокинон танҳо ба гиёҳдармонӣ ва дуохонӣ такя мекарданд, ки боиси сатҳи баланди фавти модарону кӯдакон мегардид.<ref name="sssr-112sol">[https://sssr.tj/vanj-va-yazgulom-112-sol-pesh-az-in/ Ванҷ ва Язгулом 112 сол пеш аз ин] // Газетаи мардумии СССР. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи як таҳқиқи диссертатсионӣ, гузариш ба тибби муосир бо муқовимати шадид ҳамроҳ буд: соли '''1929''' табиби рус Спажев, ки барои расонидани кумаки аввалияи тиббӣ ба Ванҷ фиристода шуда буд, аз ҷониби дастаҳои босмачӣ ба қатл расонида шуд — ҳодисае, ки соли 1931 бо қатли табиб Олхов дар ноҳияи ҳамҷавори Қалъаихумб такрор ёфт.<ref name="btsu-dissertation">Диссертатсия // Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ.</ref> Муҳоҷирати маҷбурии соли 1954-и сокинони водии Язғулом ба водии гарми Вахш низ оқибатҳои вазнини беҳдоштӣ — бемории оммавӣ ва фавти зиёди кӯдакон — ба бор овард, ки яке аз сабабҳои бозгашти тадриҷии як қисми муҳоҷирон ба зодгоҳашон гардид.<ref name="sssr-112sol" /> Ҳоло дар ноҳия як беморхонаи марказӣ (дар шаҳраки Рохарв, дорои 6 шуъбаи бистарикунонӣ), як беморхонаи минтақавӣ дар водии Язғулом, 22 бунгоҳи тиббӣ, маркази назорати беҳдоштӣ (санитарию эпидемиологӣ) ва 4 дорухона фаъолият доранд. Тибқи маълумоти соли 2023, ба ин шабака 57 310 нафар бемор муроҷиат кардааст — ба ҳисоби миёна беш аз 1,6 маротиба барои ҳар сокини ноҳия дар як сол.<ref name="jumhuriyat-tandurusti">[https://jumhuriyat.tj/2991-van-roandozii-tadbiro-dar-samti-tandurust-va-ifzi-itimo.html Ванҷ. Роҳандозии тадбирҳо дар самти тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоӣ] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар сохтори марказии шабака 47 духтури дорои маълумоти олӣ ва 193 корманди миёнаи тиббӣ кор мекунанд; рақами 369 нафар пизишки дорои маълумоти олӣ, ки дар маъхазҳои умумӣ оид ба ноҳия зикр мешавад, эҳтимол тамоми мутахассисони тиббии ҳудуди ноҳияро — аз ҷумла дорухонаҳо, СЭС ва муассисаҳои хусусиро — дар бар мегирад.<ref name="jumhuriyat-tandurusti" /> Дар водии дурдасти Язғулом, ки пеш аз истиқлол мардум маҷбур буданд беморони вазнинро тавассути чорвои борбар ба масофаҳои дур интиқол диҳанд, имрӯз як дармонгоҳи минтақавӣ, ду маркази саломатӣ, се бунгоҳи тиббӣ дар деҳаҳои дурдаст ва як таваллудхонаи махсусгардонидашуда фаъолият доранд.<ref name="jumhuriyat-tandurusti" /> Дар деҳаи Гармчашмаи ҷамоати Рованд, наздики пиряхи Ванҷях, як маркази саломатии муосир бо ҳамкории Вазорати тандурустӣ ва Хадамоти ҳифзи сиҳатии Бунёди Оғохон (Aga Khan Health Services) сохта шудааст.<ref name="khovar-garmchashma">[https://khovar.tj/2015/09/iftito-i-markazi-salomat-dar-no-iyai-van/ Ифтитоҳи маркази саломатӣ дар ноҳияи Ванҷ] // АМИТ «Ховар», сентябри 2015. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар доираи барномаи миллии рушди инфрасохтори тиббӣ, соли '''2025''' сохтмони бинои нави Беморхонаи марказӣ барои 120 кат бо арзиши 114 миллион сомонӣ оғоз гардид.<ref name="president-hospital">[https://president.tj/event/domestic_trips/51302 Суханронӣ дар мулоқот бо роҳбарону фаъолони ноҳияи Ванҷ] // Президенти Тоҷикистон, 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Барои ҳалли норасоии кадрҳо, тайи давраи соҳибистиқлолӣ 142 нафар хатмкунандаи ноҳияи Ванҷ дар муассисаҳои олии тиббии ҷумҳурӣ (пеш аз ҳама Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ ибни Сино) таҳсил кардаанд, ки аз ин шумора 40 нафар тавассути квотаи президентӣ буда, соли 2025 боз 22 нафари дигар ба ҳамин квота фаро гирифта шуданд.<ref name="president-hospital" /> Барномаи «Корвони саломатӣ»-и Вазорати тандурустӣ низ борҳо ба Ванҷ ташриф оварда, ба табибони маҳаллӣ таҷрибаандӯзӣ фароҳам овардааст.<ref name="khovar-korvon2022">[https://khovar.tj/2022/05/korvoni-salomat-sokinoni-no-iya-oi-darvoz-va-van-bo-hizmatrasonii-rojgoni-tibb-faro-girifta-shudand/ «Корвони саломатӣ». Сокинони ноҳияҳои Дарвоз ва Ванҷ бо хизматрасонии ройгони тиббӣ фаро гирифта шуданд] // АМИТ «Ховар», майи 2022. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Бо сабаби баландкӯҳ будани минтақа, Ванҷ таърихан ба минтақаҳои паҳншавии бемории ҷоғвар (норасоии йод) мансуб буд; тибқи маълумоти таҳлилӣ, дар натиҷаи стратегияи миллии йодизатсияи намак сатҳи паҳншавии ин беморӣ дар давраи солҳои 2019–2023 то '''72 фоиз''' коҳиш ёфтааст.<ref name="avjizuhal">Авҷи Зуҳал, № 2, 2025.</ref> Бо назардошти сатҳи баланди муҳоҷирати меҳнатии сокинони ноҳия, маркази маҳаллии мубориза бар зидди ВНМО (ВИЧ) корҳои фаҳмондадиҳиро дар байни ҷавонон пайваста мегузаронад.<ref name="jumhuriyat-tandurusti" /> Дар давраи пандемияи COVID-19 Беморхонаи марказии Ванҷ шуъбаи бемориҳои сироятиро ба реҷаи фавқулодда гузаронид, ва моҳи июни соли '''2020''' тибқи барномаи дастгирии Иттиҳоди Аврупо ба ин муассиса таҷҳизоти муҳофизати инфиродӣ (PPE) расонида шуд.<ref name="eeas-ppe">[https://www.eeas.europa.eu/sites/default/files/eu_timeframe_for_ppe_distribution_20200611_4.pdf EU timeframe for PPE distribution] // Хадамоти амали берунии Иттиҳоди Аврупо (EEAS), июни 2020. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Беморхонаи марказӣ соли 2014 пурра ба низоми гармкунии барқӣ (аз ҳисоби неругоҳҳои хурди барқи обӣ) гузашт, ҳарчанд барои ҳолатҳои фавқулодда ҳарсола захираи эҳтиётии сӯзишворӣ нигоҳ дошта мешавад.<ref name="khovar-heating2014">[https://khovar.tj/2014/01/bemorhonai-van-1207-ba-nizomi-garmkunii-bar-1179-1251-guzasht/ Беморхонаи Ванҷ ба низоми гармкунии барқӣ гузашт] // АМИТ «Ховар», январи 2014. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи санҷиши Агентии амнияти кимиёвӣ, биологӣ, радиатсионӣ ва ядроии Академияи миллии илмҳо (июли 2024), Беморхонаи марказии Ванҷ талаботи қонунгузории бехатарии радиатсиониро пурра риоя намуда, дараҷаи хатари фаъолияти он «паст» арзёбӣ шудааст.<ref name="cbrn-inspection">Феҳристи Агентии амнияти кимиёвӣ, биологӣ, радиатсионӣ ва ядроӣ (cbrn.tj). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Варзиш == Ванҷ аз даврони қадим бо гуштигирони номвари худ шуҳратёр буд. Номи паҳлавонони ванҷӣ — Амонат, Сулаймон, Дилдор, Хушдил, Худоӣ, Ҳиммат, Ш. Дилов, Алифбек ва дигарон то кунун ба некӣ ёд мешавад ва қиссаҳои майдондориашон ҳанӯз вирди забони хосу ом аст. Ҳоло ҳам гуштигирони ванҷӣ дар мусобиқаҳои варзишии сатҳи ҷумҳуриявӣ ва байналмилалӣ фаъолона ширкат меварзанд ва ҷойҳои намоёнро ишғол мекунанд. Дар ноҳия беш аз 40 иншооти варзишӣ мавҷуд аст. '''25 июни соли 2025''' дар деҳаи Убари Даргов толори варзишӣ бо масоҳати умумии 615 м², иборат аз толори асосӣ, толори тенниси рӯи миз ва ҳуҷраҳои ёрирасон, ба истифода дода шуд.<ref name="ap20252" /><ref name="pt512762">[https://prezident.tj/event/news/51276 Ифтитоҳи толори варзишӣ дар деҳаи Убари Даргови ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Ҳамчунин, '''15 ноябри соли 2025''', дар арафаи Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, дар деҳаи Андарбоғи ҷамоати Язғулом толори варзишии замонавӣ, ки бо маблағи 480 ҳазор сомонӣ бунёд ёфтааст, ба истифода дода шуд.<ref name="khovar-andarbak2">[https://khovar.tj/2025/11/bahshida-ba-r-zi-prezident-dar-de-ai-andarbaki-no-iyai-van-tolori-muosiri-varzish-ba-istifoda-doda-shud/ Бахшида ба Рӯзи Президент дар деҳаи Андарбаки ноҳияи Ванҷ толори муосири варзишӣ ба истифода дода шуд] // АМИТ «Ховар», 15 ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Шахсиятҳои маъруф == * Мулло Муҳаммадёри Ванҷӣ (машҳур ба Мулло Ёр) — шоири маъруфи мардумии тоҷик, зодаи деҳаи Ғумаяки водии Ванҷ; мероси ӯ то имрӯз дар байни мардуми кӯҳистони тоҷик маҳбубият дорад.<ref name="pirumshoev-web2" /> * [[Раҳим Масов]] ('''16 ноябри 1939''', деҳаи Мудеҳарви ноҳияи Ванҷ — '''21 июни 2018''', Душанбе) — таърихшиноси барҷастаи тоҷик, доктори илмҳои таърих, академики Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон; солҳои 1988–2015 директори Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи Аҳмади Дониш.<ref name="masov-khovar2">[https://khovar.tj/rus/2022/11/akademik-rahim-masov-zhizn-posvyashhennaya-otstaivaniyu-natsionalnyh-interesov-tadzhikistana-segodnya-velikomu-uchenomu-ispolnilos-by-83-goda/ Академик Рахим Масов: жизнь, посвящённая отстаиванию национальных интересов Таджикистана] (рус.) // НИАТ «Ховар», 16 ноябри 2022. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="masov-ap2">[https://www.asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20180621/segodnya-v-dushanbe-skonchalsya-akademik-rahim-masov Сегодня в Душанбе скончался академик Рахим Масов] (рус.) // Азия-Плюс, 21 июни 2018. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * [[Ҳайдаршо Пирумшоев]] (таваллуд '''30 декабри 1944''', ноҳияи Ванҷ) — таърихшинос, доктори илмҳои таърих, профессор; муаллифи асарҳои «Ванҷ» (М., 2004), «Ванҷи ману ганҷи ман» (Душанбе, 2013) ва таҳқиқоти сершумор оид ба таърихи Бадахшону Помир.<ref name="pirumshoev-ap2">[https://asiaplustj.info/tj/node/356410 Субҳ ба хайр, Тоҷикистон! Як рӯз дар таърих, зодрӯзи шахсиятҳо… 30 декабри соли 2025] // Asia-Plus. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * Қодири Қосим (таваллуд '''9 апрели 1961''', ноҳияи Ванҷ) — ходими давлатӣ ва ҷамъиятӣ, раиси Федератсияи иттифоқҳои касабаи мустақили Тоҷикистон.<ref name="kodiri2">[https://khovar.tj/rus/2020/01/predsedatel-federatsii-nezavisimyh-profsoyuzov-tadzhikistana-kodiri-kosim-vydvinut-kandidatom-v-deputaty-madzhlisi-namoyandagon/ Председатель Федерации независимых профсоюзов Таджикистана Кодири Косим выдвинут кандидатом в депутаты Маджлиси намояндагон] (рус.) // НИАТ «Ховар», январи 2020. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Ҳукумат == Сарвари ноҳияи Ванҷ Раиси ноҳия аст, ки аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин мегардад.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Ниҳоди намояндагии ноҳия — Маҷлиси вакилони халқ мебошад, ки аз тарафи мардуми ноҳия ба муддати 5 сол интихоб мешавад. Маълумоти расмӣ дар бораи ноҳия дар сомонаи Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон (badakhshon.tj) ҷой дода шудааст.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Раисони ноҳия дар тӯли фаъолияти маъмурии он борҳо иваз шудаанд; барои мисол, '''17 ноябри соли 2021''' бо фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Ҷабори Қосим аз мансаби раиси ноҳияи Ванҷ озод карда шуда, ба ҷои ӯ Мардзода Одинашо Миршаб ба ҳайси иҷрокунандаи вазифаи раиси ноҳия таъин гардид.<ref name="sputnik2021">[https://sputnik.tj/20211117/barkanori-jabbori-qosim-nazarshozoda-vanj-roshtqala-1043601608.html Раисони Ванҷу Роштқалъа барканор шуданд: раҳбарони нав киянд?] // Sputnik Тоҷикистон, 17 ноябри 2021. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Эзоҳ == <references /> == Манобеъ == * Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи). — Ташкент, 1926. * Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века — XX в.). — Душанбе, 2008. — (Археологическая карта Таджикистана). * Бурхан-уд-Дин-хан Кушкеки. Путеводитель по Каттагану и Бадахшану. — Ташкент, 1926. * Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. — Душанбе, 2006. * Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1–2. — Душанбе, 1962–1963. * Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв. — Ташкент, 1996. * Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. — М.: Восточная литература, 2008. — С. 61–109. * Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. — Душанбе, 1999. — № 4. — С. 20–30. * Мушкетов Д. И. Рохарв (Кала-и Ванч) // Известия Русского географического общества. — Т. 52. — 1916. * Пирумшоев Ҳ. Ванҷ. — М., 2004. * Пирумшоев Ҳ., Зафаров А. Ванҷи ману ганҷи ман (очерки таърихӣ). — Душанбе, 2013. * Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. — М.: Памятники исторической мысли, 2001. — ISBN 5-88451-100-0. * Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — 151 с. * Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. — Душанбе: СИЭМТ, 2013. * Эдельман Д. И. Язгулямский язык. — М.: Наука, 1966. * Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 41–62. * Языки мира: Иранские языки. III. Восточноиранские языки. — М.: Индрик, 2000. * Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World's Languages in Danger. — 3rd ed. — Paris: UNESCO Publishing, 2010. * Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. — SIL International, 2010. == Пайвандҳо == * [https://www.vanjiman.com Сомонаи vanjiman.com] * [https://vanj.info Торнамои Ванҷ (vanj.info)] * [http://badakhshon.tj/?page_id=11224 Саҳифаи ноҳияи Ванҷ дар сомонаи расмии ВМКБ] * [[c:Category:Vanj_District|Парвандаҳо дар Викианбор (Vanj District)]] {{тоҷикистон-ҷуғ-нопурра}} {{Тақсимоти маъмурии ВМКБ}} {{Ноҳияи_Ванҷ}} [[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] [[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] [[Гурӯҳ:Ноҳияи Ванҷ]] i8psoq6w7zrt85ecq3flf1ex5tcas4z 1481831 1481826 2026-07-23T14:48:39Z Firdavsi 3353 1481831 wikitext text/x-wiki {{ВМ | Ранг1 = #A5D570 | Номи тоҷикӣ = | Номи аслӣ = Ноҳияи Ванҷ | Нишон = | Парчам = | Бари нишон = | Бари парчам = | Тавсифи нишон = | Тавсифи парчам = | Кишвар = [[Тоҷикистон]] | lat_dir = N | lat_deg = 38 | lat_min = 22 | lat_sec = 23 | lon_dir = E | lon_deg = 71 | lon_min = 27 | lon_sec = 19 | region = TJ | type = District | Дараҷа = | CoordScale = | Суруди миллӣ = | Мақом = Ноҳияи маъмурӣ | Тобеъи = [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] | Шомили = 1 шаҳрак, 6 ҷамоат | Пойтахт = [[Ванҷ (шаҳрак)|Ванҷ]] | Шаҳри бузургтарин = | Шаҳрҳои бузургтарин = | Таъсис = [[29 май|29 маи]] [[1933]] | Барҳамхӯрӣ = | Номҳои пешина = | Раис = Мардзода Одинашо Миршаб (аз 2022)<ref>{{Cite web|url=http://www.adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911|title=Указ Президента Республики Таджикистан от 1 декабря 2022 года №480 "О назначении Мардзода О.М. председателем Ванчского района Горно-Бадахшанской автономной области"|website=www.adlia.tj|accessdate=2023-01-04|archivedate=2024-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241209162237/http://adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911}}</ref> | Шакли роҳбарӣ = Раиси ноҳия | Раис2 = | Шакли роҳбарӣ2 = | Раис3 = | Шакли роҳбарӣ3 = | ММД = | Соли ММД = | Ҷой аз рӯи ММД = | ММД ба сари аҳолӣ = | Ҷой аз рӯи ММД ба сари аҳолӣ = | Забон = | Забонҳо = [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забонҳои бадахшонӣ]] — [[Забони язғуломӣ|язғуломӣ]] | Аҳолӣ = 35 400 | Соли барӯйхатгирӣ = 2024 | Фоиз аз аҳолӣ = 4,8 | Ҷой аз рӯи аҳолӣ = | Баҳодиҳии аҳолӣ = | Соли баҳодиҳӣ = | Зичӣ = 7,7 | Ҷой аз рӯи зичӣ = | Ҳайати миллӣ = [[тоҷик]]он | Ҳайати динӣ = [[мусулмон]], [[суннӣ]], мазҳаби [[ҳанафӣ]] | Масоҳат = 4430,5 | Фоиз аз масоҳат = | Ҷой аз рӯи масоҳат = | Баландии бештарин = 7495 | Баландии миёна = 3000 | Баландии камтарин = | Харита = Vanj District in Tajikistan.svg | Андозаи харита = | Харита2 = | Минтақаи замонӣ = UTC+5 | Сарвожа = VA | ISO = TJ.BK.VA | Шиносаи ададӣ = | Шакли шиноса = | Шиносаи ададӣ2 = | Шакли шиноса2 = | Шиносаи ададӣ3 = | Шакли шиноса3 = | FIPS = | Коди телефон = +992 3551 | Нишонаи почта = 736300 | Домени интернет = tj | Коди мошинҳо = 04 TJ | Вебгоҳ = [[www.vanjiman.com]] | Гурӯҳ дар Commons = Vanj District | Эзоҳ = }}'''Ноҳияи Ванҷ''' (форсӣ: ناحیۀ ونج‎) — минтақаи таърихӣ ва яке аз [[Ноҳия|ноҳияҳои]] [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]], воқеъ дар шимолу ғарби вилоят, дар шарқи Ҷумҳурии [[Тоҷикистон]]. Масоҳаташ 4430,5 км² буда, тибқи омори соли '''2024''' аҳолияш 35 400 нафарро ташкил медиҳад (зичии аҳолӣ тақрибан 8 нафар дар 1 км²). Ҳамчун воҳиди расмии маъмурию ҳудудӣ '''29 майи 1933''' таъсис ёфтааст.<ref name="vanchraion2">[https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1287410 Ванджский район] (рус.) // Словари и энциклопедии на Академике (нусхаи мақолаи Википедиаи русӣ, 2010). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Маркази ноҳия шаҳраки [[Рохарв]] (форсӣ: راخرو‎) аст, ки расман шаҳраки Ванҷ ном дошта, дар харитаҳо низ чунин сабт мешавад, вале дар забони мардум то имрӯз бо номи бостонии худ — Рохарв ёд мегардад; шаҳрак 176 км шимолтар аз шаҳри [[Хоруғ]], дар канораи резишгоҳи рӯди Рохарвоб ба Ванҷоб ҷой дорад.<ref name="vanchraion2" /><ref name="pirumshoev-web2">[https://vanj.info/%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D2%B7-%D0%BC%D0%B0%D1%8A%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%BE%D1%82%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D2%93%D1%80%D0%BE%D1%84%D3%A3/ Ванҷ. Маълумоти ҷуғрофӣ] (порча аз китоби Ҳ. Пирумшоев «Ванҷи ман») // Торнамои Ванҷ (vanj.info). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="badakhshon-vanj2">[http://badakhshon.tj/?page_id=11224 н. Ванҷ (www.vanj.tj)] // Сомонаи расмии Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи анъанаи маҳаллӣ, тамоми рустоҳоеро, ки аз деҳаи Бунай болотар воқеъанд, «Ванҷи Боло» меноманд; водиҳои поёниро бошад, на «Ванҷи Поён», балки бо номҳои таърихии худашон — Язғулом, Водхуд ва Пшихарв — ёд мекунанд.<ref name="pirumshoev-web2" /> Дигар шӯроҳои русто, мисли Водхуд, Язғулом, Рованд ва Техарв, ки фарогири чандин деҳаанд, то кунун номҳои таърихии худро нигоҳ доштаанд. Шӯрои рустои Рохарв дар ҳоли ҳозир чун ҷамоати ба номи Маҳмадулло Абдуллоев<ref name="khovar-ubari2">[https://khovar.tj/2025/06/peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-no-iyai-van-tolori-varzishiro-iftito-namudand/ Сарвари давлат Эмомалӣ Раҳмон дар ноҳияи Ванҷ толори варзиширо ифтитоҳ намуданд] // АМИТ «Ховар», 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> ва шӯрои рустои Жовид феълан дар шакли ҷамоати Ҷовидон номгузорӣ шудаанд. Қабл аз вуруди Артиши Сурх ба Ванҷ ва истиқрори низоми шӯравӣ, маркази идории амлокдории Ванҷ дар шаҳраки Рохарв, дар «Қалъаи Ванҷ» ё «Қалъаи Рохарви Ванҷ» қарор дошт, ки ҳам қароргоҳи мири Ванҷ ва ҳам маҳалли будубоши гурӯҳаки маҳдуди сипоҳи манғитиён будааст.<ref name="mushketov2">Мушкетов Д. И. Рохарв (Кала-и Ванч) // Известия Русского географического общества. — Т. 52. — 1916.</ref> Дарёҳои бузургтарини ноҳия — Ванҷоб, [[Язғулом (дарё)|Язғулом]] ва [[Панҷ (рӯд)|Панҷ]] мебошанд. Ду соҳили дарёи Ванҷоб бо дарозии зиёда аз 100 км бахши умдаи ноҳияро ташкил медиҳад. == Номшиносӣ == Дар сарчашмаҳои русӣ ва адабиёти даврони шӯравӣ номи ноҳия дар шаклҳои «Ванч» ва «Вандж» омадааст, ки гунаи русишудаи ҷойноми тоҷикии Ванҷ мебошад.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Дар боби решаи ин ном ақидаҳо мухталифанд. Донишманди тоҷик Гулшанӣ дар китобаш «Таърихи ҳумоюн», ки соли 1328 ҳиҷрии қамарӣ баробар бо '''1910''' милодӣ навиштааст, онро табдилёфтаи номи дарёи Панҷ шумурда, дар бораи диёри Ванҷ мегӯяд:<blockquote>Қасабаи Ванҷ ба тарафи шарқии Дарвоз, ба таҳти ақабаи Боми Дунё воқеъ аст ва дар он ҷониб манбаи дарёи Омӯя ва Ҷайҳун ва онро Чашмаи Панҷ мегӯянд, аз қуллаи шомихи кӯҳи Боми Дунё набаъон менамоянд. Аз андак масофат, панҷ чашма ба як ҷо ҷамъ мешавад ва ғарбан ҷараён менамояд ва онро чашмаи Панҷ мегӯянд ва он қасабаро Ванҷ меноманд, ки он муҳаррафи Панҷ аст. Оби аввали наҳри Ҷайҳун ҳамин аст.<ref name="gulshani2">Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. — Душанбе, 2006. — С. 157.</ref></blockquote>Тадқиқоти забоншиносии баъдина ин ривояти халқиро тасдиқ намекунад. Эроншиноси маъруф Д. И. Эделман дар пажӯҳиши бунёдии худ «Географические названия Памира» («Номҳои ҷуғрофии Помир»), ки соли '''1975''' дар маҷмуаи «Страны и народы Востока» ба чоп расидааст, решаи вожаи «Ванҷ»-ро мушаххасан шарҳ намедиҳад, балки онро номи аслии худи водӣ мешуморад, ки номи дарёи Ванҷов (Ванҷ + «об») низ аз он гирифта шудааст.<ref name="edelman19752">Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 41–62.</ref> Тибқи мушоҳидаи ӯ, ҳамсоягони язғуломизабони ин водӣ онро на «Ванҷ», балки «Вауз» меноманд, ки ин худ далели дигаре бар куҳансолии эҳтимолии ин ном аст.<ref name="edelman19752" /> Забони куҳани ванҷии аз байнрафта, ки сокинони маҳаллӣ то охири асри XIX бад-он сухан мегуфтанд, худро «vanǰivor» меномид,<ref name="lashkarbekov20082">Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. — М.: Восточная литература, 2008. — С. 61–109.</ref> вале дар адабиёти дастрас пажӯҳише, ки решаи номи «Ванҷ»-ро аз вожаҳои ҳамин забон ба даст оварда бошад, ёфт нашуд. Дар маҷмуъ, Эделман хулоса мебарорад, ки аксари номҳои ҷуғрофии Помири Ғарбию Ҷанубӣ бо ёрии забонҳои имрӯза шарҳнопазиранд, ки ин аз куҳансолии онҳо гувоҳӣ дода, эҳтимоли тааллуқи баъзеи онҳоро ба забонҳои пешин (субстратӣ) нишон медиҳад.<ref name="edelman19752" /> Бинобар ин, то имрӯз дар илми забоншиносии эронӣ решашиносии қатъӣ ва ба таври васеъ пазируфташудаи вожаи «Ванҷ» пешниҳод нашудааст: ривояти Гулшанӣ, намунаи анъанаи омиёна ва таърихии маҳаллист, на натиҷаи таҳлили илмии забонӣ. Коршиносон ин номро қадимӣ мешуморанд ва эҳтимол медиҳанд, ки он ба давраи пеш аз паҳншавии забони тоҷикӣ дар ин минтақа тааллуқ дошта бошад, бидуни он ки то ба ҳол решаи дақиқи онро муайян карда бошанд. Номи Ванҷ соли '''2023''' ба бузургтарин лозури Помир низ гузошта шуд: '''31 июли соли 2023''' бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон лозури Федченко расман [[Пиряхи Федченко|Ванҷях]] номгузорӣ гардид, ки ин ном аз ибораи «яхи Ванҷ» бармеояд.<ref name="khovar-vanjyakh2">[https://khovar.tj/rus/2024/06/lednik-vandzhyah-odin-iz-samyh-bolshih-lednikov-tadzhikistana-i-gornyh-sistem-mira/ Ледник Ванджях – один из самых больших ледников Таджикистана и горных систем мира] (рус.) // НИАТ «Ховар», 9 июни 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ozodi-vanjyakh2">[https://rus.azathabar.com/a/smi-krupneyshiy-na-pamire-lednik-fedchenko-pereimenovan-v-vandzhyah-/32555839.html СМИ: крупнейший на Памире ледник Федченко переименован в «Ванджях»] (рус.) // Радиои Озодӣ, 20 августи 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Ҷойгоҳ == Ноҳияи Ванҷ бо сарзамини 4430,5 км² дар миёни қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]] ва [[Қаторкӯҳи Язғулом|Язғулом]] воқеъ аст. Дар шимол бо ноҳияи Сангвор (Тавилдараи пешин), дар шарқ бо [[ноҳияи Мурғоб]], дар ҷануб бо [[ноҳияи Рӯшон]], дар ғарб бо [[Ноҳияи Дарвоз|ноҳияи Дарвози]] Тоҷикистон ва дар ҷанубу ғарб, аз тариқи рӯди Панҷ, бо ноҳияи Дарвози [[Вилояти Бадахшон|вилояти Бадахшони]] [[Афғонистон]] ҳаммарз мебошад.<ref name="vanchraion2" /> Марзи шарқии ноҳияро [[қаторкӯҳи Академияи илмҳо]] ташкил медиҳад.<ref name="enwiki-map2">Republic of Tajikistan, map showing administrative division as of January 1, 2004, «Tojikkoinot» Cartographic Press, Dushanbe.</ref> Аз шимолу шарқи ноҳия ба ҷанубу ғарби он рӯдҳои [[Ванҷ (дарё)|Ванҷ]] ва Язғулом ҷорӣ мешаванд, ки ба рӯди Панҷ мерезанд. Сарзамини ноҳия ду водии нисбатан васеи Бадахшонро дар бар мегирад. Яке аз онҳо дараи рӯди Ванҷ аст, ки беш аз 150 км дарозо дорад ва аз лозурҳои Ҷамъияти ҷуғрофӣ, Хирсон ва Абдуқаҳҳор оғоз мегирад. Водии дигар дараи рӯди Язғулом аст, ки дар миёни қаторкӯҳҳои Язғулому Рӯшон ҷой гирифтааст. Ин ду водиро аз ҳамдигар қаторкӯҳи Ванҷ ҷудо мекунад.<ref name="enwiki-map2" /> Баландии маҳал аз сатҳи дарё аз 1500 то 5000 метр мебошад. Дарёи Ванҷ (Ванҷоб) 103 км дарозӣ ва 2070 км² ҳавзаи обғундорӣ дорад; он аз ҳамроҳшавии ду шохоб — яке аз лозурҳои нишебии шимолии қаторкӯҳи Ванҷ ва дигаре аз нишебиҳои ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо, то резишгоҳи шохоби Кашолаях падид омада аст, ки Абдуқаҳҳор ном дорад; сарфи миёнаи солонаи об дар резишгоҳи он 49,4 м³/с аст.<ref name="bse-vanch2">[https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/003/192.htm Ванч] (рус.) // Большая советская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дарёи Язғулом 80 км тӯл кашида, масоҳати ҳавзаи он 1970 км²-ро ташкил медиҳад; қисми болоии он то ҳамроҳшавии дарёи Ракзов Мазордара номида мешавад, сарфи миёнаи об дар поёноби дарё 36,2 м³/с буда, ғизои дарёҳои ноҳия асосан барфию лозурист ва сермобтарин моҳ июл аст.<ref name="yazgulem-river2">[https://waterresources.ru/reki/yazgulem/ Язгулем] (рус.) // Water Resources (бар пояи маълумотномаи «Ресурсы поверхностных вод СССР», 1971). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ванҷ дар соҳили яке аз шохобҳои бузурги рости дарёи Панҷ (болооби Ому), ки бо номи Ванҷоб маъруф аст, ҷой гирифтааст. Масофа аз маркази ноҳия то шаҳри Хоруғ 176 км ва то шаҳри [[Душанбе]] 387 км аст. === Лозурҳо ва қуллаҳо === Болооби дараи Ванҷ, ки дар он ҷо рӯд бо номи Абдуқаҳҳор маъруф аст, аз бузургтарин марказҳои лозурии [[Помир]] ба шумор меравад. Бузургтарин лозури ҳавзаи рӯди Ванҷ лозури Ҷамъияти ҷуғрофӣ мебошад, ки дар маҳалли пайвастшавии қаторкӯҳҳои Академияи илмҳо ва Дарвоз ҷой гирифта, дарозиаш 24,2 км ва масоҳаташ 64,4 км² аст. Ин лозур соли '''1882''' кашф гардида, соли '''1928''' ба шарафи Ҷамъияти ҷуғрофии Русия номгузорӣ шудааст.<ref name="rgo2">[https://rgo.ru/activity/redaction/news/lednik-geograficheskogo-obshchestva-na-pamire-taet/ Ледник Географического общества на Памире тает] (рус.) // Сомонаи расмии Ҷамъияти ҷуғрофии Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар ҳавзаи Абдуқаҳҳор, дар нишебии ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо, лозури Хирсон (дар адабиёти илмии русӣ — Медвежий) воқеъ аст, ки бо ҳаракатҳои даврии ногаҳонии худ (сёрҷ) дар ҷаҳон шуҳрат дорад. Дарозии лозури Хирсон 15,8 км ва масоҳаташ 25,3 км² аст; ҳавзаи барфии он дар баландии беш аз 5500 м бо ҳавзаи лозури Ванҷях (Федченко) муштарак буда, забонаи борику дарози он бо яхшораи (ледопад) 900-метра аз ҳавзаи ғизогирии фирнӣ ба дараи чуқур, то баландии 2900 м, фуруд меояд.<ref name="kotlyakov-medv2">Медвежий ледник // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.</ref> Забонаи ин лозур дар зарфи чанд моҳ то 2 км ба поёни дара пеш рафта, маҷрои дарёи Абдуқаҳҳорро мебандад ва кӯли лозурӣ ба вуҷуд меоварад, ки шикофта шудани он ба обхезиҳои харобиовар дар водии Ванҷ оварда мерасонад. Чунин ҳаракатҳо дар солҳои '''1916''', '''1937''', '''1951''', '''1963''', '''1973''', '''1989''', '''2001''' ва '''2011''' ба қайд гирифта шудаанд.<ref name="medvezhy2">[https://www.silkadv.com/en/content/lednik-medvezhiy-v-hrebte-akademii-nauk Ледник Медвежий в хребте Академии Наук] (рус.) // Silk Road Adventures. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ҳангоми ҳаракати соли '''1963''' лозур қариб 1,75 км пеш рафта, дараи Абдуқаҳҳорро баст ва дар он сол ду маротиба (19 июн ва 3 июл) обхезиҳои лозурӣ рӯй доданд. Соли '''1973''' садди лозурине бо паҳноии тақрибан ним километр ва баландии саду панҷоҳ метр дараро банд карда, дар паси он кӯле бо чуқурии то 110 метр пайдо шуд; 19 июни соли 1973, вақте ки дар кӯл 27 млн м³ об ҷамъ омада буд, рахнашавии он ба амал омад.<ref name="vinogradov2">[https://glaciallakes.narod.ru/articles/articl_other/3-1.htm Виноградов Ю. Б. Сведения о прорывах озёр, подпруженных ледниками] (рус.). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар қисмати шарқии қаторкӯҳи Язғулом, дар марзи ҷанубу шарқии ноҳия, қуллаи Истиқлол (то соли 2006 — қуллаи Революция; 6940 м) — чорумин қуллаи баланди Тоҷикистон қомат афрохтааст. Дар домани шимолии он лозури бузурги [[Пиряхи Федченко|Федченко]] — дарозтарин лозури кӯҳии ҷаҳон берун аз минтақаҳои қутбӣ (77 км) оғоз меёбад.<ref name="revolution2">[http://wiki.risk.ru/index.php/Пик_Революции Пик Революции] (рус.) // Wiki.risk.ru. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ин лозур, ки соли '''1878''' онро Василий Ошанин кашф карда, ба шарафи табиатшинос Алексей Федченко номгузорӣ намуда буд, аз '''31 июли соли 2023''' бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон расман Ванҷях ном дорад.<ref name="khovar-vanjyakh2" /><ref name="ozodi-vanjyakh2" /> Паҳноии миёнаи лозур 2 км ва ҳадди аксараш 5 км буда, ғафсии ях то 1 км ва ҳаҷми он ҳамроҳ бо шохобҳояш 144 км³ мерасад; лозур аз баландии 6200 м оғоз ёфта, забонааш то баландии 2909 м фуруд меояд ва дар силсилаи он 100 лозури хурду бузург, аз ҷумла 26 шохоби бевосита, ба ҳам пайвастаанд. Дар канори чапи лозур, дар баландии 4169 м, '''7 августи соли 1933''' истгоҳи гидрометеорологӣ кушода шуда буд, ки то соли '''1995''' бефосила кор кард ва соли '''2004''' дар доираи лоиҳаи байналмилалӣ дар он ҷо истгоҳи худкор насб гардид. Бар асари гармшавии иқлим лозур танҳо дар садаи XX дар танаи асосии худ тақрибан 15 км³ ях — даҳяки массаи худро — аз даст додааст.<ref name="khovar-vanjyakh2" /> Тибқи баррасиҳои гляциологии охирин, масоҳати умумии лозури Ванҷях (Федченко) тақрибан 700 км² арзёбӣ мешавад ва ҳаҷми умумии яхи он, бар пояи ченкунии ғафсии қабати ях, 123,4 ± 28 км³ ҳисоб карда шудааст.<ref name="mayer-vol">[https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-glaciology/article/evolution-of-fedchenko-glacier-in-the-pamir-tajikistan-during-the-past-eight-decades/0F2F382BD7954575E28B20128B7825E2 The evolution of Fedchenko glacier in the Pamir, Tajikistan, during the past eight decades] (англ.) // Journal of Glaciology. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар тӯли 93 соли мушоҳидаи илмӣ (1928–2021), суръати миёнаи тағйири баландии сатҳи лозур ба −0,46 метр дар сол расидааст, ҳарчанд дар ду фосилаи алоҳида — солҳои 1958–1980 ва 2010–2021 — коҳиши баландии забонаи лозур ду баробар аз меъёри дарозмуддат тезтар будааст.<ref name="jog2024">[https://eartharxiv.org/repository/view/7474/ Multi-temporal elevation changes of Fedchenko Glacier, Tajikistan, from 1928 to 2021] (англ.) // EarthArXiv / Journal of Glaciology, 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ченкуниҳои GNSS ва тасвирбардории радарии TanDEM-X нишон медиҳанд, ки мувозинати ҷирмии лозур аз −0,27 ± 0,05 метри муодили обӣ дар сол барои давраи 2000–2011 то −0,51 ± 0,04 метр дар сол барои давраи 2011–2016 бадтар шудааст, яъне суръати обшавии лозур дар даҳсолаи охир тақрибан ду баробар афзудааст.<ref name="lambrecht2018">Lambrecht A., Mayer C., Wendt A., Floricioiu D., Völksen C. Elevation change of Fedchenko Glacier, Pamir Mountains, from GNSS field measurements and TanDEM-X elevation models, with a focus on the upper glacier // Journal of Glaciology.</ref> Бо вуҷуди ин, азбаски забонаи лозур бо қабати ғафси хоку сангреза пӯшида аст, масоҳати намоёни он тайи даҳсолаҳо танҳо 1,4 фоиз тағйир ёфта, дар ҳоле ки ҳаҷми аслии яхи он коҳиши назаррас — тақрибан 5 км³ дар тӯли ҳашт даҳсола — доштааст.<ref name="mayer-vol" /> Тибқи маълумоти барномаи UNEP GRID-Arendal, забонаи лозур аз соли 1933 инҷониб зиёда аз 1 километр ба ақиб нишастааст ва аз соли 1980 инҷониб тақрибан 50 метр паст шудааст.<ref name="gridarendal">[https://www.grida.no/resources/5274 Shrinking of Fedchenko Glacier in the Pamirs of Tajikistan] (англ.) // UNEP GRID-Arendal. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши соли 2026 дар маҷаллаи «Remote Sensing» доир ба ҳавзаи лозурии дарёи Вахш, ки низоми лозурии Ванҷях (Федченко)-ро низ фаро мегирад, нишон дод, ки масоҳати умумии лозурҳои ин ҳавза аз 4440,9 км² дар соли 2000 то 4087,1 км² дар соли 2018 коҳиш ёфта, барои соли 2025 тахминан 3955,2 км² пешбинӣ мешавад; яъне тайи солҳои 2000–2025 масоҳати умумии лозурҳо 485,7 км² (10,94 фоиз) кам шуда, коҳиши миёнаи солона ба 19,43 км² мерасад.<ref name="rs2026">[[doi:10.3390/rs18091436|Changes in Glaciers of the Vakhsh River Basin, Tajikistan Under Global Climate Change]] (англ.) // Remote Sensing, ҷ. 18, № 9, мақолаи 1436, 2026.</ref> Қисмати шарқии кӯҳистони ноҳия, аз ҷумла шарқи қаторкӯҳи Ванҷ ва минтақаи лозури Федченко, ба ҳудуди [[Боғи миллии Тоҷикистон]] дохил мешавад, ки соли '''1992''' таъсис ёфтааст ва моҳи июни соли '''2013''' таҳти унвони «Боғи миллии Тоҷикистон (кӯҳҳои Помир)» ба Феҳристи мероси умумиҷаҳонии [[ЮНЕСКО]] шомил гардид.<ref name="unesco2">[https://news.un.org/ru/story/2013/06/1224271 Таджикский национальный парк «Горы Памира» включён в список Всемирного наследия ЮНЕСКО] (рус.) // Маркази ахбори СММ, июни 2013. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="tnp2">[https://medt.tj/ru/tourism/tourism/1424-tajikskiy-natsionalniy-park-obekt-vsemirnogo-naslediya-unesco Таджикский национальный парк — объект Всемирного наследия ЮНЕСКО] (рус.) // Вазорати рушди иқтисод ва савдои Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Заминҷунбӣ === Ноҳияи Ванҷ дар минтақаи аз ҷиҳати заминҷунбӣ фаъол ҷой дорад. '''2 январи соли 2010''' дар шарқи Тоҷикистон заминҷунбие бо бузургии 5,1–5,4 рух дод, ки дар натиҷаи он дар маркази ноҳияи Ванҷ ва деҳаҳои Роғу Гишкон беш аз 1050 бино хароб гардида, тибқи баъзе маълумот то 20 ҳазор нафар зарар диданд ва зиёда аз ҳазор сокин муваққатан бесарпаноҳ монданд.<ref name="ria20102">[https://ria.ru/earthquake_Tadjikistan_03012010/ Землетрясение магнитудой в 5,1 балла произошло в Таджикистане] (рус.) // РИА Новости, 2–3 январи 2010. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="dialog20102">[https://dialog.tj/smertonosnaya-stihiyato-rasskazyvaem-pro-samye-razrushitelnye-zemletryaseniya-v-tadzhikistane-i-mire/ Смертоносная стихия: рассказываем про самые разрушительные землетрясения в Таджикистане и мире] (рус.) // Диалог.TJ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Иқлим == Иқлими ноҳияи Ванҷ қораӣ (континентӣ) аст; тобистонаш гарми бебориш, зимистонаш сарди камбарф; ҳарорати миёна дар моҳи июл 20–24 °C, дар январ аз −12 °C то −20 °C. Мизони борандагии солона 200–300 миллиметр аст. Баландиҳои 4000–5500 м марғзоранд, аз он болотар — тундраи кӯҳист. Дар баландкӯҳҳо иқлим ба куллӣ дигар аст: дар минтақаи лозури Ванҷях ҳарорати миёнаи моҳонаи ҳаво ҳатто дар моҳҳои июн–сентябр ҳамагӣ +1,6 °C буда, миқдори солонаи боришот дар он ҷо ба 1192 мм мерасад, ки 99 дарсади он ба шакли барф меборад.<ref name="khovar-vanjyakh2" /> Хоки водиҳо ҷигарӣ ва чаманзорӣ (чимтолӣ); хоки кӯҳҳо ва нишебиҳои онҳо даштӣ ва марғзору баландкӯҳ, ҷо-ҷо регзор аст. Аксари хокҳо серсанганд. Дар водиҳо набототи даштӣ, дар кӯҳҳо ва доманаи онҳо дарахтони бед, арча, сафедор, буттаҳои ангат, зирк, бушол, настаран; дар баландии 2000–4000 м камол, юған, торон, ревоҷ (чукрӣ), куруш, фарк, курт, бодом, жағн, тӯс (буруҷ) ва ғайра мерӯянд. Дар водии Ванҷ дарахтони мевадор, аз қабили тут, зардолу, себ, чормағз хеле фаровонанд ва ҳосили хуб медиҳанд. Аз ҳайвоноти ваҳшӣ паланг, хирс, гург, шағол, рӯбоҳ, оҳу, суғур, заргӯш, аз парандагон гунҷишк, ғулба, кабки реза, кабки дарӣ (ҳилол), кафтар, боз, ғалевоз, уқоб ва ғайра вомехӯранд. == Таърих == Ванҷ таърихи чандинҳазорсола дорад, ки осори таърихии он то ҳол пойбарҷоянд, аммо касе аз донишмандони таърих ва бостоншиносони тоҷик ба пажӯҳиши ҷиддии ин ганҷинаи таърих домани ҳиммат барназадааст. Сағонаҳо ва дахмаҳои Ванҷ худ далели ошкори таърихи чандҳазорсолаи ин куҳанбуманд. Бо ин ҳама, таърихи навини водӣ дар осори муаррихони тоҷик — мақолаи академик Раҳим Масов «Оид ба таърихи водии Ванҷ» ва китобҳои профессор Ҳайдаршо Пирумшоев — мавриди баррасии махсус қарор гирифтааст.<ref name="masov19992">Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. — Душанбе, 1999. — № 4. — С. 20–30.</ref><ref name="pirumshoev-web2" /> Сарнавишти таърихии Ванҷ аз дигар мавзеъҳои тоҷикнишини Бухорои Шарқӣ ва ғарби Бадахшон чандон фарқе надошт. Фоҷиаҳое, ки дар ин ё он гардиши таърихӣ, мисли ҳуҷуми муғулҳо, темуриён ва тозиши дигар қабилаҳои кӯчии туркнажод ва хунрезиҳои ваҳшиёна дар давраи парокандагии феодалӣ рух доданд, бар ин сарзамин бетаъсир набуданд. Тоҷиконе, ки зери таъқибу фишори аҷнабиён қарор гирифта буданд, барои ҳифзи ҷони худ ба тагнои ин дараҳои дастнорас, ба каронаҳои рӯдҳои кӯҳӣ паноҳ бурданд ва ба ҷойҳои дурдасте кӯчиданд, ки сокинони маҳаллӣ дар он солиёни дароз бо кӯшишу ранҷи сахт қитъаҳои хурди заминро барои кишт созгор мекарданд. Дар бораи таърихи куҳантари Ванҷ ҳанӯз манбаъи мувассақе ба даст нарасидааст. Аммо аз таҳқиқоти донишмандони руси тоинқилобӣ ва муҳаққиқони аҳди шӯравӣ бармеояд, ки Ванҷ қариб то охири асрҳои миёна истиқлоли худро нигоҳ медошт. Ин назарро донишманди маъруф, мутахассиси таърихи Бухорои Шарқӣ ва Бадахшон Б. Искандаров чунин баён кардааст:<ref name="iskandarov2">Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1–2. — Душанбе, 1962–1963.</ref><blockquote>Аз мулкҳои қаламрави Дарвоз сокинони Ванҷ нисбатан мустақилияти воқеъиро соҳиб буданд. Ин ноҳияро кӯҳҳои баланд иҳота мекунанд ва он аз шоҳроҳи пайвандгоҳи мулкҳои кишвар дар канор, дар наздикиҳои доманаи лозури Федченко ҷой дорад. Аз ин ҷиҳат мулки номбурда барои аҷнабиён дастнорас буд. Ба ин нигоҳ накарда, хонҳои Қӯқанд дар охири асри XVIII – ибтидои XIX борҳо барои ғасбу тобеъ намуданаш кӯшиш ба харҷ додаанд, вале ҳама талафоту харҷашон беҳуда анҷом ёфтааст.</blockquote>Ванҷ дар замони истилои муғулон ва салтанати Темуриён, Шайбониён ва Аштархониён ба таври расмӣ ҷузъи қаламрави онҳо шинохта мешуд, аммо амалан мустақил буд. Ин вазъиятро метавон дар замони ташаккули давлатдории Қӯқанд (авохири асри 18 – нимаи якуми асри 19) низ мушоҳида кард. Мувофиқи маълумоти маъхазҳо, Ванҷ то замони эътироф кардани ҳукумати шоҳи Дарвоз Исмоил (1845–1863) истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар замони ҳукмронии шоҳони вопасини Дарвоз (1863–1877) Ванҷ бахше аз қаламрави он ҳисоб меёфт. Баъд аз пайвастани Ванҷ ба Дарвоз иқтидори ҳокимони Дарвоз афзоиши чашмгире дошт, зеро бо ҳамроҳ шудани паҳлавонони ҳузарби ванҷӣ ба сафи лашкари Исмоилшоҳ имконоти ҷангии ӯ бамаротиб афзуд. Бо таваҷҷуҳ ба ин мавзӯъ, намояндаи расмии идораи Русия дар Туркистон Г. А. Арандаренко чунин қайд намудааст:<blockquote>Дар давраи Исмоилшоҳ ба дарвозиён фурсат даст дод, ки ҳокимияти худро на танҳо дар Қаротегин ва Шуғнон густариш диҳанд, балки аз Кӯлобу Ҳисор низ боҷ биситонанд, гарчи дар муддати на чандон тӯлонӣ ҳам бошад.</blockquote>Баъди ба Русия ҳамроҳ кардани Осиёи Миёна, амир Музаффар (1860–1885) бо дастгирии фармондори вилояти Туркистон манотиқи мустақиллу нимамустақилли Бухорои Шарқиро тасарруф кард ва нерӯҳои ҳарбии худро бо сарварии Худойназар (зимистони солҳои 1877–78) ба воситаи ағбаи Работ ба Қалъаи Хумб фиристод. Худойназар Қалъаи Хумбро ишғол кард, сипас ба самти Ванҷ ҳаракат намуд. Дар наздикии деҳаи Кеврон набарди сахте рӯй дод ва аскарони амир тавонистанд лашкари Дарвозро шикаст дода, таъқиби сарбозони боқимондаро идома диҳанд. Дастаи размандагони ихтиёрии Ванҷ ҳаракати сарбозони амирро дар назди Қалъаи Рохарв — маркази Ванҷ боздоштанд. Баъди муҳосираи бенатиҷаи қалъа сарбозони амир ба Қалъаи Хумб баргаштанд. Ванҷ баъди тобеъ шудани шоҳии Дарвоз боз ду сол истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар давраи салтанати сулолаи манғитиён Ванҷ яке аз амлокдориҳои нисбатан бонуфузи бекии Дарвоз ба шумор мерафт. Амлокдори Ванҷро «мир» ва ё «шоҳ» меномиданд, яъне мири Ванҷ ё шоҳи Ванҷ. Вижагии вазифаи мирӣ дар Ванҷ дар ин буд, ки номзадии мири Ванҷро бо машварат ва ройзании шахсиятҳои бонуфузи маҳаллӣ пешбарӣ мекарданд, сипас мири Дарвоз бар ӯ мувофиқат мекард ва аз амири Бухоро таъйиди ниҳойӣ дарёфт мешуд. Ҷамъ намудани андоз ва уҳдадориҳои феодалӣ ба зиммаи мир гузошта шуда буданд. Сокинони водии Ванҷ Инқилоби Октябрро нисбатан хуб пазируфтанд, вале пас аз муддати кӯтоҳе муборизони маҳаллии муқовимат, аз пайравони Фузайл Махсум ва дигарон, ки бо номи «босмачиён» маъруфанд, чандин бор бо Артиши Сурх ва давлати шӯравии мустақарр дар Ванҷ даргир шуданд. Дар ин даргириҳо барои дифоъ аз ҳукумати шӯравӣ фидоиёни маҳаллӣ, мисли М. Давлатов, С. Раупов, Т. Шарифов, В. Эҳсонов, У. Меҳралишоев, Ҷ. Сафоев, Қ. Собиров ва дигарон ширкат доштанд. Бино бар сарчашмаҳои таърихӣ, дар асрҳои миёна Ванҷ се ниҳиштаи маъдани оҳансанг дошт. Ҳанӯз дар оғози асри XX истихроҷи оҳан, гудохтани он ва оҳангарӣ яке аз пешаҳои асосии мардуми маҳаллии Ванҷ буд, ки бо ин пеша манотиқи муҷовирро бо оҳан ва афзоли хоҷагӣ, асбоби кишоварзӣ, корду шамшер ва дигар аслиҳа таъмин мекарданд.<ref name="kamoliddinov2">Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв. — Ташкент: Ӯзбекистон, 1996.</ref> Ин касби мардумии ванҷиёнро шарқшиноси маъруф М. С. Андреев ҳанӯз соли '''1926''' дар рисолаи махсуси худ «Истеҳсоли оҳан дар водии Ванҷ» муфассал тавсиф кардааст.<ref name="andreev2">Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи). — Ташкент, 1926.</ref> Ванҷ аз замони [[Сомониён]] то соли '''1877''' ҳукумате мустақил дошта, фармонравоёни онро шоҳ мехондаанд. Соли '''1878''' амири [[Бухоро]] ба Дарвоз лашкар кашид ва пас аз хиёнати баъзе дарвозиён ба Дарвоз муставлӣ шуд; Дарвозро бекигарӣ ва Қалъаи Хумбро қароргоҳи урдуи манғитиён гардонд. Дарвоз тайи солҳои 1878–1920 яке аз бекигариҳои Бухоро буд ва бек дар [[Қалъаи Хумб]] менишаст ва мир хонда мешуд. Бо вуҷуди ин ҳама, Ванҷ зоҳиран дар итоати бекигарӣ буд, вале истиқлоли худро нигаҳ дошт ва пои шуми сипоҳи манғитиён ба Ванҷзамин нарасид. Соли '''1895''' бекигарии Дарвоз, ки дар ҳар ду канораи рӯди Панҷ қарор дошт, дар паи ҷаҳонгириҳои [[Русия]] ва [[Британияи Кабир|Британия]] дупора гардид: канораи рост ба аморати Бухоро ва канораи чап ба Афғонистон дода шуд.<ref name="postnikov2">Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. — М.: Памятники исторической мысли, 2001. — 416 с. — ISBN 5-88451-100-0.</ref> Ванҷ то соли '''1920''' амлокдории Қалъаи Ванҷи бекигарии Дарвози аморати Бухоро буд. Пас аз инқилоби Бухоро дар соли 1920 Ванҷ аз соли 1920 то 1924 чун тумани Ванҷ дар ҳайати вилояти Ғарми Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро ҷой дошт. Солҳои 1925–1926 Ванҷ чун ҷузъи тумани Қалъаихумби вилояти Ғарми ҶМШС Тоҷикистон ҳисоб меёфт. Солҳои 1926–1930 волости Ванҷ дар ҳайати ВМКБ буд. Солҳои 1930–1933 Ванҷ чун қисми ҳудуди ноҳияи Қалъаихумб бевосита дар тобеъияти ҷумҳурӣ буд. Тибқи Қарори Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон аз '''29 майи соли 1933''', №46 расман ноҳияи Ванҷ таъсис ёфта, то соли 1937 дар тобеъияти бевоситаи ҷумҳурӣ қарор дошт. Дар асоси Қарори Президиуми КИМ-и Шӯроҳои ҶШС Тоҷикистон аз '''11 августи соли 1937''', №43 ноҳияи Ванҷ бо ҳамаи деҳшӯроҳояш: Ванҷ, Водхуд, Рованд, Техарв, Жовуд ва Язғулом расман ба ҳайати ҳудудии ВМКБ гузаронида шуд. Бино бар ин, ноҳияи Ванҷ ҳамчун воҳиди маъмурӣ дар ҳайати Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон 11 августи соли 1937 ташаккул ёфтааст. Дар нимаи солҳои 1950-ум сиёсати муҳоҷиркунонии аҳолии кӯҳистон ба водиҳои пахтакор ба Ванҷ низ бетаъсир намонд: соли '''1954''' сокинони водии Язғулом ба ноҳияи Куйбишеви водии Вахш кӯчонида шуданд. Гармои тоқатфарсо, беморшавии оммавӣ ва фавти зиёди кӯдакон ин муҳоҷиратро барои кӯчидагон фоҷиабор гардонд ва бахши зиёди онҳо тадриҷан ба зодгоҳи худ баргаштанд, ҳарчанд на ҳама; як ҷамоаи язғуломизабон то имрӯз дар водии Вахш боқӣ мондааст.<ref name="edelman-iling2">[https://iling-ran.ru/web/ru/scipop/blog/1911_edelman Из полевых записей середины прошлого века. Об экспедициях в язгулямский язык в 1950-х гг.] (рус.) // Сомонаи Пажӯҳишгоҳи забоншиносии Академияи илмҳои Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="fieldling2">[http://field-ling.moscow/c/language/yazghulami/ Язгулямский язык] (рус.) // Экспедиции Московской школы полевой лингвистики. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="vostokoriens2">[https://vostokoriens.ru/articles/2745/218564 Астрономические знания язгулемцев] (рус.) // Восток (Oriens). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ҷанги шаҳрвандии Тоҷикистон (солҳои '''1992'''–'''1997'''), ки байни ҳукумати марказӣ ва Иттиҳоди Оппозиюни Тоҷик ба вуқӯъ пайваст, ба вазъи умумии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон низ бетаъсир намонд: азбаски аксарияти сокинони исмоилимазҳаби вилоят — бахусус дар ноҳияҳои Рӯшону Шуғнон — паноҳгоҳ ва пуштибони қувваҳои мухолифи ҳукумат гардиданд, вилоят яке аз пойгоҳҳои асосии Иттиҳоди Оппозиюн ба шумор мерафт.<ref name="grokipedia-gbao2">[https://grokipedia.com/page/Gorno-Badakhshan Gorno-Badakhshan] (англ.) // Grokipedia. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар манобеи дастраси таърихӣ то кунун таъсири мушаххаси ин ҷанг бар ноҳияи Ванҷ — ки, тавре дар боло зикр гардид, аз ҷиҳати мазҳабӣ бо аксари ноҳияҳои дигари вилоят фарқ дошта, суннимазҳаб аст — ба таври алоҳида ва мустанад пажӯҳиш нашудааст. Дар маҷмуъ, ин ҷанг тайи панҷ сол тахминан 50 то 100 ҳазор кушта ва беш аз як миллион гурезаву овораро дар саросари Тоҷикистон ба бор овард, пеш аз он ки '''27 июни соли 1997''' дар Маскав Созишномаи умумӣ доир ба барқарор кардани сулҳ ва ризояти миллӣ миёни Президент Эмомалӣ Раҳмон ва раҳбари Иттиҳоди Оппозиюн Саид Абдулло Нурӣ ба имзо расид.<ref name="factsdetails-war2">[https://factsanddetails.com/central-asia/Tajikistan/sub8_6a/entry-4858.html Tajikistan Civil War] (англ.) // Facts and Details. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="enacademic-war2">[https://en-academic.com/dic.nsf/enwiki/896644 Civil war in Tajikistan] (англ.) // En-Academic. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Осори таърихӣ == Дар қаламрави Ванҷ мавзеъ, осор ва ёдгориҳои таърихии бисёр вуҷуд доранд, вале то ҳол таҳқиқоти шоистае дар ин росто анҷом наёфтааст. Қалъаи Ванҷ дар баландии соҳили рости Ванҷоб, дар масофаи 15 км аз резишгоҳи он ба дарёи Панҷ воқеъ гашта буд. Мавқеъияти ин қалъа аз нигоҳи ҳарбию стратегӣ бисёр созгор будааст ва ба муҳофизонаш имкон медодааст, ки муддати тӯлонӣ аз худ дифоъ кунанд. Тавсифи илмии Рохарв ва қалъаи онро ҳанӯз соли '''1916''' узви Ҷамъияти ҷуғрофии Русия Д. И. Мушкетов интишор додааст.<ref name="mushketov2" /> Гумон меравад, ки дар тамоми ҳавзаҳои Бадахшон сукунати одамон ба як давраи таърихӣ мансуб будааст. Ёдгориҳои манзилӣ ва меъмориву мудофеавии асримиёнагии ғарби Бадахшон, ки дар деҳаи Баравни ҷамоати деҳоти Водхуд воқеанд ва аз ҷиҳати амнияти ҳарбӣ бисёр муносибу побарҷоянд, бо камоли таассуф, то кунун таҳқиқи шоиста нашудаанд. Нақшу нигораҳои рӯйи харсангҳои водии Язғулом, ки дар деҳаҳои Жамаг, Андарбоғ ва Мотравн ба даст омадаанд, агарчи ҳанӯз комилан омӯхта нашудаанд, гувоҳи муътамаде аз ҳузури мардум ва сукунати онон аз замонҳои бостонӣ дар ин минтақа ҳастанд. Ёдгориҳои бостонии Помири Ғарбӣ, аз ҷумла мавзеъҳои қаламрави Ванҷ, дар силсилаи бунёдии «Харитаи бостоншиносии Тоҷикистон» — муҷаллади марбут ба Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, ки бостоншинос М. А. Бубнова таълиф намудааст ва ёдгориҳои давраи сангро то садаи XX фаро мегирад, — ба қайд гирифта шудаанд.<ref name="bubnova20082">Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века — XX в.). — Душанбе, 2008. — (Археологическая карта Таджикистана).</ref> == Мардум == Аксарияти аҳолии ноҳия тоҷиконанд; инчунин теъдоди ангуштшумори русҳо ва намояндагони халқҳои дигар низ зиндагӣ мекунанд. Аҳолии ноҳия аз рӯи диёнат мусулмони суннии ҳанафимазҳабанд.<ref name="vanchraion2" /> Бар асоси омори саршумории саросарии Иттиҳоди Шӯравӣ аз соли '''1939''', аҳолии Ванҷ 9218 нафар буд: 9031 нафарашон ванҷиёни бумӣ, 134 нафар — рус, 6 нафар — тотор, 5 нафар — узбак ва 1 нафар — қазоқ.<ref name="demoscope2">[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_39_ra.php?reg=1166 Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сёл союзных республик СССР: Ванчский район] (рус.) // Демоскоп Weekly. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Бино ба омори соли 1979 аҳолии Ванҷ 15 855 нафар ва тибқи омори 1992 — 22 700 нафарро ташкил медод. Тибқи маълумоти расмӣ, соли '''2009''' дар ноҳия 30 700 нафар зиндагӣ мекард ва тамоми аҳолии он деҳотист.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Тибқи омори соли '''2024''' аҳолии Ванҷ ба 35 400 нафар расид. Бар асоси муқоисаи ин ду омор метавон чунин натиҷагирӣ кард, ки тайи 85 сол суръати миёнаи афзоиши солонаи аҳолии Ванҷ тақрибан 1,6 % будааст. Мардуми водии Язғулом ҳиссаи назарраси аҳолии ноҳияро ташкил медиҳанд. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Динамикаи шумораи аҳолӣ (ҳазор нафар) !сол !1939 !1979 !1992 !2009 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 !2018 !2019 !2020 !2021 !2022 !2023 !2024 |- |шумора |9,2 |15,9 |22,7 |30,7<ref name="badakhshon-vanj2" /> |30,8 |31,1 |31,3 |31,7 |31,9 |32,4 |32,9 |33,6<ref name="stat20192">Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2019 года. Сообщение Агентства по статистике при Президенте Республики Таджикистан (рус.).</ref> |34,1<ref name="stat20192" /> |34,4<ref name="stat20202">[https://web.archive.org/web/20210601101228/http://stat.ww.tj/posts/July2020/macmua_20201.pdf Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2020 года] (рус.) // Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> |34,1 |34,4 |35,1 |35,4 |} == Забон == Мардуми Ванҷ бо гӯиши ванҷии забони тоҷикӣ сухан мегӯянд. Дар водии Язғулом бошад, яке аз [[забонҳои помирӣ]] — [[забони язғуломӣ]] роиҷ аст. Лаҳҷаи ванҷии забони тоҷикӣ дар водии Ванҷ аз нимаи дуюми асри XIX густариш ёфта, забони бумии помириро, ки бо номи ванҷӣ маъруф буд, дар поёни ҳамин аср аз байн бурд. Забони ванҷӣ наздиктарин хеши забони язғуломӣ буда, ба гурӯҳи «шимолии» забонҳои помирӣ дар қатори язғуломӣ ва (эҳтимолан) саргуломӣ дохил мешуд. Мутахассисон аз байн рафтани онро ба охири асри XIX нисбат медиҳанд; мардумшиносон дар ибтидои асри XX аз ин забон танҳо чанд даҳ вожаро сабт карда тавонистаанд.<ref name="pamirlang2">[https://tapemark.narod.ru/les/363a.html Памирские языки] (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.</ref><ref name="bre-pamir2">[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2701306 Памирские языки] (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Лаҳҷаҳои ванҷии забони тоҷикӣ мавзӯи таҳқиқи бунёдии эроншиноси рус А. З. Розенфелд гардидаанд, ки соли '''1964''' дар Ленинград монографияи махсуси «Ванджские говоры таджикского языка»-ро дар ҳаҷми 151 саҳифа ба табъ расонидааст.<ref name="rozenfeld19642">Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — 151 с.</ref> Дар гуфтугӯи мардуми Ванҷ ҷӯйборҳои лозурӣ, ки деҳаҳо дар канораи онҳо бино ёфтаанд, «даргов» номида мешаванд; ба ақидаи Ҳ. Пирумшоев, ин вожа гунаи тағйирёфтаи ибораи «даргоҳи об» аст.<ref name="pirumshoev-web2" /> Бархе донишмандони рус, монанди И. И. Зарубин, А. З. Розенфелд ва дигарон, назарияеро дар бораи вуҷуди куҳанзабони ванҷӣ (русӣ: старованджский язык) ироя кардаанд, ки тибқи он ин забон тақрибан дусад сол пеш аз байн рафта, гӯиши кунунии ванҷӣ ҷойгузинаш шудааст. И. И. Зарубин дар ин маврид мегӯяд:<blockquote>Забони куҳнаи ванҷӣ дар водии Ванҷ (шохоби рости Панҷ) ва саргуломӣ дар болооби дарёи Саргулом, дар шарқи вилояти Файзободи Афғонистон ривоҷ дошт. Тақрибан дусад сол пеш лаҳҷаҳои тоҷикӣ ҷои онҳоро гирифтанд.</blockquote>Забони язғуломӣ, ки дар шаш деҳаи ҷамоати Язғулом ба кор меравад, забони бехат аст ва шумораи гӯяндагонаш тақрибан 3 ҳазор нафарро ташкил медиҳад; аксари язғуломиён дузабонаанд ва забони тоҷикиро низ медонанд.<ref name="yazgulyam-les2">[http://tapemark.narod.ru/les/604b.html Язгулямский язык] (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.</ref><ref name="bre-yazg2">[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/4924529 Язгулямский язык] (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Таҳқиқи бунёдии ин забон ба қалами эроншиноси маъруф Д. И. Эделман тааллуқ дорад, ки соли '''1966''' дар Маскав монографияи «Забони язғуломӣ»-ро ба табъ расонидааст.<ref name="edelman2">Эдельман Д. И. Язгулямский язык. — М.: Наука, 1966.</ref> Пас аз муҳоҷирати соли '''1954''' бахше аз язғуломизабонон дар ноҳияи Куйбишеви водии Вахш низ сокин шуданд ва забони язғуломӣ то кунун дар он ҷо низ ба кор меравад.<ref name="fieldling2" /> Дар «Атласи забонҳои дар хатар қарордоштаи ҷаҳон»-и ЮНЕСКО (таҳти таҳрири Кристофер Мозли, соли 2010), забони язғуломӣ ба зумраи забонҳои осебпазир (Vulnerable) дохил гардидааст.<ref name="unesco-atlas">Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World's Languages in Danger. — 3rd ed. — Paris: UNESCO Publishing, 2010.</ref> Тибқи ҳамин Атлас, аз 15 забони дар хатар қарордоштаи Осиёи Марказӣ, 11-тояш дар Тоҷикистон, бештараш дар ҳудуди ВМКБ, роиҷ аст.<ref name="ap-unesco2017">[https://old.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/society/20170629/unesco-publishes-atlas-of-the-worlds-languages-in-danger UNESCO publishes atlas of the world's languages in danger] (англ.) // Тоҷикистон Ньюз Азия-Плюс, 29 июни 2017. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши ҷомеашиносии забонии Д. Пол, Э. Аббесс, К. Мюллер, К. Тиссен ва Г. Тиссен нишон медиҳад, ки муносибати сокинони водии Язғулом ба ҳарду забон — язғуломӣ ва тоҷикӣ — мусбат аст: забони модарӣ дар зиндагии рӯзмарра пурқувват боқӣ монда, ҳеҷ нишонае аз ҷойивазкунии он бо забони тоҷикӣ мушоҳида намешавад, ҳарчанд забони тоҷикиро низ дар баъзе ҳавзаҳо муфид медонанд.<ref name="paul2010">Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. — SIL International, 2010.</ref> Дар пойгоҳи байналмилалии таснифи забонҳо «Глоттолог» забони куҳани ванҷӣ бо рамзи «oldw1238» ва забони язғуломӣ бо рамзи «yazg1240» сабт шудаанд.<ref name="glottolog">Glottolog 5.0, коди «oldw1238» (забони куҳани ванҷӣ) ва «yazg1240» (забони язғуломӣ).</ref> == Бахшбандӣ == Бар асоси Қонуни тақсимоти маъмурию ҳудудии кишвар, ноҳияи Ванҷ аз 1 шаҳрак (Ванҷ) ва 6 [[ҷамоат]] иборат аст:<ref name="fehrist2">Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. — Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2013. — 332 с.</ref> {| class="wikitable" |+Ҷамоатҳои ноҳияи Ванҷ !Ҷамоат !Аҳолӣ (нафар) !Деҳаҳо |- |ба номи Маҳмадулло Абдуллоев |10 983 |Бичхарв, Бодалд, Ускроғ, Роғ, Дашти Роғ, Панҷшанбеобод, Убари Даргов, Рохарв, Гушхун, Ғумаяк, Бовуд, Одешт, Ҷангали Зуго |- |Водхуд |2178 |Пшихарв, Даштак, Лугад, Бунига, Узбай, Лахш, Баравн, Баравни Таг, Баравни Тор, Ваҳдат, Вравз |- |Ҷовидон |4201 |Бунай, Рав, Жовуд, Потов, Арнавад, Убго |- |Рованд |5573 |Ширговад, Ғиҷоваст, Мудеҳарв, Вишхарвак, Старғ, Ғӯмас, Мурғутга, Рованд, Гармчашма, Ван-Ван, Сунгад, Поймазор |- |Техарв |3401 |Гич, Садвадг, Сед, Шаврӯ, Техарв, Чихох, Удоб, Равгада |- |Язғулом |6065 |Мотравн, Вишхарв, Будун, Шавуд, Андарбоғ, Жамаг |} Дар санадҳои расмии солҳои охир ҷамоати марказии ноҳия бо номи «деҳоти Маҳмадулло Абдуллоев» зикр мегардад.<ref name="khovar-ubari2" /> == Хоҷагидорӣ == Соҳаҳои асосии хоҷагидории ноҳия ғаллакорӣ, чорводорӣ, боғдорӣ ва сабзавоткорист; дар замони шӯравӣ тамокукорӣ низ соҳаи асосӣ буд. Соли '''1939''' дар тамоми ВМКБ 123 колхоз мавҷуд буд, аз ҷумла дар Ванҷ 30 колхоз таъсис дода буданд. Водии Водхуд аз қадим бо ҳосилхезии замин ва фаровонии тути худ ном баровардааст: захираи ғалла ва меваи хушки ин мавзеъ (тут, зардолу, себ) на танҳо сокинони маҳаллӣ, балки деҳоти камзамини ҳамсояро низ аз танқисӣ мераҳонд ва ибораи мардумии «тути Водхуд пухт, имсол ҳам ҷон ба саломат бурдем» аз ҳамин воқеият бармеояд.<ref name="pirumshoev-web2" /> Дар ноҳия 53 хоҷагии деҳқонӣ мавҷуд аст. Майдони умумии заминҳои хоҷагӣ 14 417 гектар аст, аз ҷумла заминҳои корам — 1381 гектар (2012), чарогоҳҳо — 1219 гектар, боғҳо — 734 гектар. Тибқи омори соли '''2012''' дар ноҳияи Ванҷ 2478 тонна ғалла, 1924 тонна гӯшт, 1 млн дона тухм, 3742 тонна шир, 157 тонна чормағз, 6353 тонна сабзавот ва 11 295 тонна картошка ба даст омад. Бар асоси омори соли '''2011''', шумораи чорво дар хоҷагиҳо чунин буд: гов — 15 234 сар, гӯсфанду буз — 32 498 сар. Сарватҳои зеризаминии ноҳия: пахтасанги кӯҳӣ (асбест), молибден, мармар ва ғайра; инчунин конҳои никел, оҳансанг ва оҳак мавҷуданд. === Муҳоҷирати меҳнатӣ === Мисли аксари минтақаҳои кӯҳии Тоҷикистон, иқтисодиёти хонаводаҳои Ванҷ ба таври назаррас аз муҳоҷирати меҳнатӣ ва ҳаволапулиҳо вобаста аст. Тибқи арзёбии Бонки Ҷаҳонӣ аз моҳи ноябри соли '''2025''', ҳаволапулиҳои муҳоҷирони меҳнатӣ беш аз 30 фоизи маҷмуи маҳсулоти дохилии Тоҷикистонро ташкил медиҳанд ва, гарчанде вобастагӣ ба ин маблағҳо сатҳи камбизоатиро коҳиш додааст, нобаробарии даромад (нишондиҳандаи Гини) аз 32 то 38 дар байни солҳои 2021 ва 2023 афзудааст; ВМКБ дар қатори минтақаҳое зикр шудааст, ки бо маҳдудиятҳои шадиди ҷуғрофиву иқлимӣ рӯбарӯянд.<ref name="wb2025poverty">[https://www.worldbank.org/en/country/tajikistan/publication/poverty-and-equity-assessment Tajikistan Poverty and Equity Assessment] (англ.) // Бонки Ҷаҳонӣ, ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши умумимиллии соҳаи тандурустӣ доир ба муҳоҷирони меҳнатии Тоҷикистон нишон додааст, ки дар байни панҷ минтақаи кишвар (Душанбе, ВМКБ, Хатлон, Суғд ва ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ), ҳиссаи муҳоҷирони меҳнатӣ дар аҳолии ВМКБ (49,59 фоиз аз намунаи пажӯҳишӣ) назар ба дигар минтақаҳо (камтар аз 32 фоиз) хеле баландтар будааст.<ref name="hiv-migrants">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11679146/ Inclusion of Labor Migrants as a Potential Key Population for HIV: A Nationwide Study from Tajikistan] (англ.) // PMC/NCBI. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар маҷмуи умумимиллӣ, беш аз як миллион шаҳрванди Тоҷикистон ҳарсола барои кор ба Русия мераванд; ҳаволапулиҳо дар соли 2013 қариб нисфи маҷмуи маҳсулоти дохилии кишварро ташкил медоданд, ки то соли 2018 ба тақрибан 30 фоиз (2,2 миллиард доллари ИМА) коҳиш ёфт.<ref name="mpi2022">[https://www.migrationpolicy.org/article/dependent-remittances-tajikistan-prospects-dim-economic-growth Dependent on Remittances, Tajikistan's Long-Term Prospects for Economic Growth and Poverty Reduction Remain Dim] (англ.) // Migration Policy Institute. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Саноат === Дар ноҳия корхонаҳои хурди саноатӣ — сехи чӯҷабарорӣ, заводи хишти «Лугад», ҶДММ «Хрустал» — фаъолият доранд. Дар Ванҷ бозорҳои марказӣ ва марзӣ низ амал мекунанд. '''25 июни соли 2025''' дар ноҳия корхонаи истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК «Мармар Стоун» ба кор шурӯъ кард, ки иқтидори солонаи он 40 ҳазор тонна маҳсулот буда, 40 сокини маҳаллиро бо ҷои кори доимӣ таъмин намудааст. Корхона чор хатти истеҳсолӣ дорад ва дар он беш аз 20 навъи санги табиӣ коркард мешавад; иқтидори истеҳсоли тахтасангҳои ороишӣ (мозаика) 10 ҳазор м³ ва коркарди санги мармар 160 ҳазор м³ дар як солро ташкил медиҳад.<ref name="ap20252">[https://asiaplus.news/tg/2025/06/25/safari-emomal%d3%a3-ra%d2%b3mon-ba-vmkb-az-van%d2%b7-o%d2%93oz-shud-prezident-dar-in-no%d2%b3iya-kadom-inshootro-ba-istifoda-dod/ Сафари Эмомалӣ Раҳмон ба ВМКБ аз Ванҷ оғоз шуд. Президент дар ин ноҳия кадом иншоотро ба истифода дод?] // Asia-Plus, 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="pt512722">[https://prezident.tj/event/news/51272 Ифтитоҳи корхонаҳои истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК «Мармар Стоун» дар ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар ҳамон рӯз Парки саноатии ноҳия мавриди истифода қарор гирифт, ки дар масоҳати 788 м² ҷойгир буда, 6 корхонаи хурди истеҳсолиро фаро мегирад: истеҳсоли макарон, бандубасти маҳсулоти лӯбиёгӣ, коркарди равғани чормағз, коркард ва бандубасти меваи хушк, истеҳсоли собун ва дару тирезаҳои пластикӣ. Фаъолияти парк дар маҷмуъ 36 сокини маҳаллиро бо кор таъмин мекунад.<ref name="ap20252" /><ref name="pt512842">[https://prezident.tj/event/news/51284 Ифтитоҳи Парки саноатии ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> === Энергетика === Дар Ванҷ чандин неругоҳи хурди барқи обӣ (НБО) фаъолият мекунад. Аз ҷумла, НБО-и «Техарв» дар дарёи Ванҷ бо иқтидори 400 кВт таҷдид гардида, ба шабакаи ягонаи барқи кишвар пайваст карда шудааст; НБО-и «Андарбак» дар водии Язғулом ба шабакаи ширкати «Помир Энерҷӣ» пайваст аст.<ref name="techarv2">[http://www.cawater-info.net/best-practices/ru/base/marker/21 Реконструкция МГЭС Техарв на реке Ванч мощностью 400 кВт в Ванчском районе Горно-Бадахшанской автономной области] (рус.) // CAWater-Info. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Моҳи '''июни соли 2025''' хатти интиқоли барқи дузанҷираи 35 ва 110-киловолтаи Хоруғ–Рӯшон бо дарозии 67,5 км ва зеристгоҳи «Ҷангал» ба маблағи умумии 114 миллион сомонӣ ба истифода дода шуд, ки интиқоли муназзами неруи барқро ба ноҳияҳои Рӯшон, Ванҷ ва Дарвоз ба маротиб беҳтар мегардонад; ҳамзамон сохтмони хатти 42-километраи интиқоли барқи 110-киловолта аз маркази ноҳияи Рӯшон то зеристгоҳи «Вознавд» оғоз ёфт, ки ба истифода додани он дар нимсолаи аввали соли 2026 пешбинӣ шудааст.<ref name="khovar-speech20252">[https://khovar.tj/2025/06/suhanronii-prezidenti-um-urii-to-ikiston-peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-mulo-ot-bo-ro-baron-va-faoloni-viloyati-muhtori-k-istoni-badahshon/ Суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон дар мулоқот бо роҳбарон ва фаъолони Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон] // АМИТ «Ховар», июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Нақлиёт === Нақлиёти ноҳия асосан автомобилист; як фурудгоҳи хурд ҳам дар шаҳраки Ванҷ (Рохарв) вуҷуд дорад. Қаламрави ғарбии ноҳия дар масири шоҳроҳи байналмилалии Душанбе–Кӯлоб–Дарвоз–Хоруғ–Мурғоб–Қулма қарор дорад. '''25 июни соли 2025''' роҳи мошингарди маркази ноҳия то нуқтаи пайвастшавӣ ба ин шоҳроҳ, иборат аз ду хатти ҳаракат бо дарозии умумии 16 км, пас аз таҷдид ба истифода дода шуд; дар дарозои роҳ истгоҳҳои нақлиётӣ ва гузаргоҳҳо барои пиёдагардон бунёд гардидаанд.<ref name="ap20252" /><ref name="pt512682">[https://prezident.tj/event/news/51268 Ифтитоҳи роҳи маркази ноҳияи Ванҷ то нуқтаи пайвастшавӣ ба шоҳроҳи Душанбе–Кулма] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> '''23 июни соли 2025''' ширкати ҳавопаймоии «Тоҷик Эйр» пас аз ёздаҳ соли танаффус (парвози охирин соли '''2014''' сурат гирифта буд) хатсайри ҳавоии Душанбе–Ванҷ–Душанберо аз нав кушод: парвози нахустин бо 15 мусофир анҷом ёфт. Парвоз дар ин масир 50 дақиқа тӯл кашида, тибқи ҷадвал ҳафтае як маротиба, рӯзҳои ҷумъа, бо ҳавопаймои Ан-28 иҷро мешавад ва нархи чипта дар як самт 750 сомонӣ муайян гардидааст.<ref name="ap-flight-start2">[https://asiaplustj.info/tj/node/350087 Оғози парвози ҳавопаймоӣ миёни Душанбе ва Ванҷ. Аввалин парвоз кай ва нархи чипта чанд аст?] // Asia-Plus, июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ap-flight-first2">[https://asiaplustj.info/tj/node/350121 Пас аз 11 сол. Аввалин парвози ҳавопаймо дар масири Душанбе-Ванҷ-Душанбе анҷом ёфт] // Asia-Plus, 23 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар доираи татбиқи «Барномаи давлатии кабудизоркунии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2040» (қабулшуда '''28 июни соли 2024'''), '''24 феврали соли 2026''' дар шафати роҳҳои мошингарди ноҳияи Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳоли дарахтони ҳамешасабзу ороишӣ ва сояафкану мевадиҳанда шинонида шуд.<ref name="khovar-trees2026">[https://khovar.tj/2026/02/daraht-binshon-dar-shafati-ro-oi-moshingardi-van-besh-az-2000-beh-ni-ol-shinonida-shud/ ДАРАХТ БИНШОН! Дар шафати роҳҳои мошингарди Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳол шинонида шуд] // АМИТ «Ховар», 24 феврали 2026. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Фарҳангу маориф == Пеш аз инқилоб аҳолии маҳаллии Ванҷ дар масҷидҳо ва хонаҳои муллоён хатту савод меомӯхтанд ва на ҳама ақшори мардум фурсат ва имкони саводомӯзӣ доштанд. Аз ин рӯ нисбати саводнокӣ дар миёни онҳо хеле паст буд ва ба сахтӣ метавонист ба 3–10 % бирасад. Саводомӯзии саросарии аҳолиро ҳукумати шӯравӣ ба роҳ монд. Соли '''1926''' нахустин мактаб дар минтақа фаъолияти худро оғоз намуд: дар он танҳо 1 муаллим — Одил Боқиев (аз деҳаи Чихох) кор мекард ва 25 талаба дар он ҷо дарс меомӯхтанд. Соли 1930 шумораи муаллимон ба 7 нафар расид. Дар авохири даҳаи 30-юми асри XX тақрибан дар ҳамаи маҳалҳои сераҳолии деҳшӯроҳои Ванҷ мактабҳои ибтидоӣ таъсис ёфтанд, ки бештари бачагону наврасон дар онҳо таҳсил мекарданд. Тобистони соли '''1941''' (дар арафаи Ҷанги Бузурги Ватанӣ) дастгоҳи кинонамоишдиҳӣ дар Ванҷ сохта, ба марҳалаи истифода расид. Соли 1941 дар вилоят 41 китобхона вуҷуд дошт, аз ҷумла китобхонаи ноҳиявӣ дар маркази Ванҷ ва 12 чойхонаи сурх. Дар аввали моҳи апрели соли 1930 дар яке аз деҳаҳои баландкӯҳи водии Ванҷ — Рованд нахустин маҷлиси ҷавонон баргузор шуд. Дар соли таҳсилии 2011–2012 дар ноҳияи Ванҷ 50 мактаб, аз ҷумла 23 мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ, 4 мактаби таҳсилоти умумии асосӣ, 13 мактаби ибтидоӣ, мактаб-интернат ва муассисаи томактабӣ вуҷуд дошт. Дар ҳамин сол дар мактабҳои ноҳия 7437 талаба таҳсил мекард, ки ба онҳо 928 муаллими соҳибмаълумоти олӣ дарс медоданд. '''25 июни соли 2025''' дар деҳаҳои Мотравн, Будун, Вишхарв, Жамаг, Бунай, Техарв ва Ғиҷовасти ноҳия 7 кӯдакистони нав ифтитоҳ гардид: чор кӯдакистон аз ҳисоби буҷети маҳаллии вилоят ва се кӯдакистони дигар аз ҳисоби сокинони деҳаҳо тариқи ҳашар сохта шудаанд. Ин муассисаҳо аз 20 синфхона иборат буда, барои 380 тарбиятгиранда пешбинӣ шудаанд ва дар онҳо 34 нафар бо кори доимӣ таъмин гардидаанд.<ref name="ap20252" /><ref name="pt512802">[https://prezident.tj/event/news/51280 Ифтитоҳи 7 кӯдакистон дар ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар Ванҷ 45 муассисаи фарҳангӣ, аз ҷумла 1 театр, 13 клуб, 2 автоклуб, 5 хонаи фарҳанг, 25 китобхона бо фонди 114 960 нусха китоб фаъолият мекунад. Рӯзномаи ноҳиявӣ бо номи «Ватан» нашр мешавад. == Тиб == Соли '''1939''' дар Ванҷ маркази тиббӣ ва бемористоне барои 10 кат сохта шуда буд. Ин иттифоқ дар канори душвориҳои азиме ба вуҷуд омад: то оғози асри XX дар водӣ тибби илмӣ вуҷуд надошт ва сокинон танҳо ба гиёҳдармонӣ ва дуохонӣ такя мекарданд, ки боиси сатҳи баланди фавти модарону кӯдакон мегардид.<ref name="sssr-112sol">[https://sssr.tj/vanj-va-yazgulom-112-sol-pesh-az-in/ Ванҷ ва Язгулом 112 сол пеш аз ин] // Газетаи мардумии СССР. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи як таҳқиқи диссертатсионӣ, гузариш ба тибби муосир бо муқовимати шадид ҳамроҳ буд: соли '''1929''' табиби рус Спажев, ки барои расонидани кумаки аввалияи тиббӣ ба Ванҷ фиристода шуда буд, аз ҷониби дастаҳои босмачӣ ба қатл расонида шуд — ҳодисае, ки соли 1931 бо қатли табиб Олхов дар ноҳияи ҳамҷавори Қалъаихумб такрор ёфт.<ref name="btsu-dissertation">Диссертатсия // Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ.</ref> Муҳоҷирати маҷбурии соли 1954-и сокинони водии Язғулом ба водии гарми Вахш низ оқибатҳои вазнини беҳдоштӣ — бемории оммавӣ ва фавти зиёди кӯдакон — ба бор овард, ки яке аз сабабҳои бозгашти тадриҷии як қисми муҳоҷирон ба зодгоҳашон гардид.<ref name="sssr-112sol" /> Ҳоло дар ноҳия як беморхонаи марказӣ (дар шаҳраки Рохарв, дорои 6 шуъбаи бистарикунонӣ), як беморхонаи минтақавӣ дар водии Язғулом, 22 бунгоҳи тиббӣ, маркази назорати беҳдоштӣ (санитарию эпидемиологӣ) ва 4 дорухона фаъолият доранд. Тибқи маълумоти соли 2023, ба ин шабака 57 310 нафар бемор муроҷиат кардааст — ба ҳисоби миёна беш аз 1,6 маротиба барои ҳар сокини ноҳия дар як сол.<ref name="jumhuriyat-tandurusti">[https://jumhuriyat.tj/2991-van-roandozii-tadbiro-dar-samti-tandurust-va-ifzi-itimo.html Ванҷ. Роҳандозии тадбирҳо дар самти тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоӣ] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар сохтори марказии шабака 47 духтури дорои маълумоти олӣ ва 193 корманди миёнаи тиббӣ кор мекунанд; рақами 369 нафар пизишки дорои маълумоти олӣ, ки дар маъхазҳои умумӣ оид ба ноҳия зикр мешавад, эҳтимол тамоми мутахассисони тиббии ҳудуди ноҳияро — аз ҷумла дорухонаҳо, СЭС ва муассисаҳои хусусиро — дар бар мегирад.<ref name="jumhuriyat-tandurusti" /> Дар водии дурдасти Язғулом, ки пеш аз истиқлол мардум маҷбур буданд беморони вазнинро тавассути чорвои борбар ба масофаҳои дур интиқол диҳанд, имрӯз як дармонгоҳи минтақавӣ, ду маркази саломатӣ, се бунгоҳи тиббӣ дар деҳаҳои дурдаст ва як таваллудхонаи махсусгардонидашуда фаъолият доранд.<ref name="jumhuriyat-tandurusti" /> Дар деҳаи Гармчашмаи ҷамоати Рованд, наздики лозури Ванҷях, як маркази саломатии муосир бо ҳамкории Вазорати тандурустӣ ва Хадамоти ҳифзи сиҳатии Бунёди Оғохон (Aga Khan Health Services) сохта шудааст.<ref name="khovar-garmchashma">[https://khovar.tj/2015/09/iftito-i-markazi-salomat-dar-no-iyai-van/ Ифтитоҳи маркази саломатӣ дар ноҳияи Ванҷ] // АМИТ «Ховар», сентябри 2015. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар доираи барномаи миллии рушди инфрасохтори тиббӣ, соли '''2025''' сохтмони бинои нави Беморхонаи марказӣ барои 120 кат бо арзиши 114 миллион сомонӣ оғоз гардид.<ref name="president-hospital">[https://president.tj/event/domestic_trips/51302 Суханронӣ дар мулоқот бо роҳбарону фаъолони ноҳияи Ванҷ] // Президенти Тоҷикистон, 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Барои ҳалли норасоии кадрҳо, тайи давраи соҳибистиқлолӣ 142 нафар хатмкунандаи ноҳияи Ванҷ дар муассисаҳои олии тиббии ҷумҳурӣ (пеш аз ҳама Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ ибни Сино) таҳсил кардаанд, ки аз ин шумора 40 нафар тавассути квотаи президентӣ буда, соли 2025 боз 22 нафари дигар ба ҳамин квота фаро гирифта шуданд.<ref name="president-hospital" /> Барномаи «Корвони саломатӣ»-и Вазорати тандурустӣ низ борҳо ба Ванҷ ташриф оварда, ба табибони маҳаллӣ таҷрибаандӯзӣ фароҳам овардааст.<ref name="khovar-korvon2022">[https://khovar.tj/2022/05/korvoni-salomat-sokinoni-no-iya-oi-darvoz-va-van-bo-hizmatrasonii-rojgoni-tibb-faro-girifta-shudand/ «Корвони саломатӣ». Сокинони ноҳияҳои Дарвоз ва Ванҷ бо хизматрасонии ройгони тиббӣ фаро гирифта шуданд] // АМИТ «Ховар», майи 2022. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Бо сабаби баландкӯҳ будани минтақа, Ванҷ таърихан ба минтақаҳои паҳншавии бемории ҷоғвар (норасоии йод) мансуб буд; тибқи маълумоти таҳлилӣ, дар натиҷаи стратегияи миллии йодизатсияи намак сатҳи паҳншавии ин беморӣ дар давраи солҳои 2019–2023 то '''72 фоиз''' коҳиш ёфтааст.<ref name="avjizuhal">Авҷи Зуҳал, № 2, 2025.</ref> Бо назардошти сатҳи баланди муҳоҷирати меҳнатии сокинони ноҳия, маркази маҳаллии мубориза бар зидди ВНМО (ВИЧ) корҳои фаҳмондадиҳиро дар байни ҷавонон пайваста мегузаронад.<ref name="jumhuriyat-tandurusti" /> Дар давраи пандемияи COVID-19 Беморхонаи марказии Ванҷ шуъбаи бемориҳои сироятиро ба реҷаи фавқулодда гузаронид, ва моҳи июни соли '''2020''' тибқи барномаи дастгирии Иттиҳоди Аврупо ба ин муассиса таҷҳизоти муҳофизати инфиродӣ (PPE) расонида шуд.<ref name="eeas-ppe">[https://www.eeas.europa.eu/sites/default/files/eu_timeframe_for_ppe_distribution_20200611_4.pdf EU timeframe for PPE distribution] // Хадамоти амали берунии Иттиҳоди Аврупо (EEAS), июни 2020. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Беморхонаи марказӣ соли 2014 пурра ба низоми гармкунии барқӣ (аз ҳисоби неругоҳҳои хурди барқи обӣ) гузашт, ҳарчанд барои ҳолатҳои фавқулодда ҳарсола захираи эҳтиётии сӯзишворӣ нигоҳ дошта мешавад.<ref name="khovar-heating2014">[https://khovar.tj/2014/01/bemorhonai-van-1207-ba-nizomi-garmkunii-bar-1179-1251-guzasht/ Беморхонаи Ванҷ ба низоми гармкунии барқӣ гузашт] // АМИТ «Ховар», январи 2014. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи санҷиши Агентии амнияти кимиёвӣ, биологӣ, радиатсионӣ ва ядроии Академияи миллии илмҳо (июли 2024), Беморхонаи марказии Ванҷ талаботи қонунгузории бехатарии радиатсиониро пурра риоя намуда, дараҷаи хатари фаъолияти он «паст» арзёбӣ шудааст.<ref name="cbrn-inspection">Феҳристи Агентии амнияти кимиёвӣ, биологӣ, радиатсионӣ ва ядроӣ (cbrn.tj). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Варзиш == Ванҷ аз даврони қадим бо гуштигирони номвари худ шуҳратёр буд. Номи паҳлавонони ванҷӣ — Амонат, Сулаймон, Дилдор, Хушдил, Худоӣ, Ҳиммат, Ш. Дилов, Алифбек ва дигарон то кунун ба некӣ ёд мешавад ва қиссаҳои майдондориашон ҳанӯз вирди забони хосу ом аст. Ҳоло ҳам гуштигирони ванҷӣ дар мусобиқаҳои варзишии сатҳи ҷумҳуриявӣ ва байналмилалӣ фаъолона ширкат меварзанд ва ҷойҳои намоёнро ишғол мекунанд. Дар ноҳия беш аз 40 иншооти варзишӣ мавҷуд аст. '''25 июни соли 2025''' дар деҳаи Убари Даргов толори варзишӣ бо масоҳати умумии 615 м², иборат аз толори асосӣ, толори тенниси рӯи миз ва ҳуҷраҳои ёрирасон, ба истифода дода шуд.<ref name="ap20252" /><ref name="pt512762">[https://prezident.tj/event/news/51276 Ифтитоҳи толори варзишӣ дар деҳаи Убари Даргови ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Ҳамчунин, '''15 ноябри соли 2025''', дар арафаи Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, дар деҳаи Андарбоғи ҷамоати Язғулом толори варзишии замонавӣ, ки бо маблағи 480 ҳазор сомонӣ бунёд ёфтааст, ба истифода дода шуд.<ref name="khovar-andarbak2">[https://khovar.tj/2025/11/bahshida-ba-r-zi-prezident-dar-de-ai-andarbaki-no-iyai-van-tolori-muosiri-varzish-ba-istifoda-doda-shud/ Бахшида ба Рӯзи Президент дар деҳаи Андарбаки ноҳияи Ванҷ толори муосири варзишӣ ба истифода дода шуд] // АМИТ «Ховар», 15 ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Шахсиятҳои маъруф == * Мулло Муҳаммадёри Ванҷӣ (машҳур ба Мулло Ёр) — шоири маъруфи мардумии тоҷик, зодаи деҳаи Ғумаяки водии Ванҷ; мероси ӯ то имрӯз дар байни мардуми кӯҳистони тоҷик маҳбубият дорад.<ref name="pirumshoev-web2" /> * [[Раҳим Масов]] ('''16 ноябри 1939''', деҳаи Мудеҳарви ноҳияи Ванҷ — '''21 июни 2018''', Душанбе) — таърихшиноси барҷастаи тоҷик, доктори илмҳои таърих, академики Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон; солҳои 1988–2015 директори Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи Аҳмади Дониш.<ref name="masov-khovar2">[https://khovar.tj/rus/2022/11/akademik-rahim-masov-zhizn-posvyashhennaya-otstaivaniyu-natsionalnyh-interesov-tadzhikistana-segodnya-velikomu-uchenomu-ispolnilos-by-83-goda/ Академик Рахим Масов: жизнь, посвящённая отстаиванию национальных интересов Таджикистана] (рус.) // НИАТ «Ховар», 16 ноябри 2022. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="masov-ap2">[https://www.asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20180621/segodnya-v-dushanbe-skonchalsya-akademik-rahim-masov Сегодня в Душанбе скончался академик Рахим Масов] (рус.) // Азия-Плюс, 21 июни 2018. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * [[Ҳайдаршо Пирумшоев]] (таваллуд '''30 декабри 1944''', ноҳияи Ванҷ) — таърихшинос, доктори илмҳои таърих, профессор; муаллифи асарҳои «Ванҷ» (М., 2004), «Ванҷи ману ганҷи ман» (Душанбе, 2013) ва таҳқиқоти сершумор оид ба таърихи Бадахшону Помир.<ref name="pirumshoev-ap2">[https://asiaplustj.info/tj/node/356410 Субҳ ба хайр, Тоҷикистон! Як рӯз дар таърих, зодрӯзи шахсиятҳо… 30 декабри соли 2025] // Asia-Plus. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * Қодири Қосим (таваллуд '''9 апрели 1961''', ноҳияи Ванҷ) — ходими давлатӣ ва ҷамъиятӣ, раиси Федератсияи иттифоқҳои касабаи мустақили Тоҷикистон.<ref name="kodiri2">[https://khovar.tj/rus/2020/01/predsedatel-federatsii-nezavisimyh-profsoyuzov-tadzhikistana-kodiri-kosim-vydvinut-kandidatom-v-deputaty-madzhlisi-namoyandagon/ Председатель Федерации независимых профсоюзов Таджикистана Кодири Косим выдвинут кандидатом в депутаты Маджлиси намояндагон] (рус.) // НИАТ «Ховар», январи 2020. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Ҳукумат == Сарвари ноҳияи Ванҷ Раиси ноҳия аст, ки аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин мегардад.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Ниҳоди намояндагии ноҳия — Маҷлиси вакилони халқ мебошад, ки аз тарафи мардуми ноҳия ба муддати 5 сол интихоб мешавад. Маълумоти расмӣ дар бораи ноҳия дар сомонаи Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон (badakhshon.tj) ҷой дода шудааст.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Раисони ноҳия дар тӯли фаъолияти маъмурии он борҳо иваз шудаанд; барои мисол, '''17 ноябри соли 2021''' бо фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Ҷабори Қосим аз мансаби раиси ноҳияи Ванҷ озод карда шуда, ба ҷои ӯ Мардзода Одинашо Миршаб ба ҳайси иҷрокунандаи вазифаи раиси ноҳия таъин гардид.<ref name="sputnik2021">[https://sputnik.tj/20211117/barkanori-jabbori-qosim-nazarshozoda-vanj-roshtqala-1043601608.html Раисони Ванҷу Роштқалъа барканор шуданд: раҳбарони нав киянд?] // Sputnik Тоҷикистон, 17 ноябри 2021. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Эзоҳ == <references /> == Манобеъ == * Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи). — Ташкент, 1926. * Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века — XX в.). — Душанбе, 2008. — (Археологическая карта Таджикистана). * Бурхан-уд-Дин-хан Кушкеки. Путеводитель по Каттагану и Бадахшану. — Ташкент, 1926. * Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. — Душанбе, 2006. * Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1–2. — Душанбе, 1962–1963. * Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв. — Ташкент, 1996. * Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. — М.: Восточная литература, 2008. — С. 61–109. * Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. — Душанбе, 1999. — № 4. — С. 20–30. * Мушкетов Д. И. Рохарв (Кала-и Ванч) // Известия Русского географического общества. — Т. 52. — 1916. * Пирумшоев Ҳ. Ванҷ. — М., 2004. * Пирумшоев Ҳ., Зафаров А. Ванҷи ману ганҷи ман (очерки таърихӣ). — Душанбе, 2013. * Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. — М.: Памятники исторической мысли, 2001. — ISBN 5-88451-100-0. * Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — 151 с. * Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. — Душанбе: СИЭМТ, 2013. * Эдельман Д. И. Язгулямский язык. — М.: Наука, 1966. * Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 41–62. * Языки мира: Иранские языки. III. Восточноиранские языки. — М.: Индрик, 2000. * Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World's Languages in Danger. — 3rd ed. — Paris: UNESCO Publishing, 2010. * Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. — SIL International, 2010. == Пайвандҳо == * [https://www.vanjiman.com Сомонаи vanjiman.com] * [https://vanj.info Торнамои Ванҷ (vanj.info)] * [http://badakhshon.tj/?page_id=11224 Саҳифаи ноҳияи Ванҷ дар сомонаи расмии ВМКБ] * [[c:Category:Vanj_District|Парвандаҳо дар Викианбор (Vanj District)]] {{тоҷикистон-ҷуғ-нопурра}} {{Тақсимоти маъмурии ВМКБ}} {{Ноҳияи_Ванҷ}} [[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] [[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] [[Гурӯҳ:Ноҳияи Ванҷ]] m2nlha2toe25aors66xrwq8ffp7xrei 1481837 1481831 2026-07-23T15:54:45Z Firdavsi 3353 1481837 wikitext text/x-wiki {{ВМ | Ранг1 = #A5D570 | Номи тоҷикӣ = | Номи аслӣ = Ноҳияи Ванҷ | Нишон = | Парчам = | Бари нишон = | Бари парчам = | Тавсифи нишон = | Тавсифи парчам = | Кишвар = [[Тоҷикистон]] | lat_dir = N | lat_deg = 38 | lat_min = 22 | lat_sec = 23 | lon_dir = E | lon_deg = 71 | lon_min = 27 | lon_sec = 19 | region = TJ | type = District | Дараҷа = | CoordScale = | Суруди миллӣ = | Мақом = Ноҳияи маъмурӣ | Тобеъи = [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] | Шомили = 1 шаҳрак, 6 ҷамоат | Пойтахт = [[Ванҷ (шаҳрак)|Ванҷ]] | Шаҳри бузургтарин = | Шаҳрҳои бузургтарин = | Таъсис = [[29 май|29 маи]] [[1933]] | Барҳамхӯрӣ = | Номҳои пешина = | Раис = Мардзода Одинашо Миршаб (аз 2022)<ref>{{Cite web|url=http://www.adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911|title=Указ Президента Республики Таджикистан от 1 декабря 2022 года №480 "О назначении Мардзода О.М. председателем Ванчского района Горно-Бадахшанской автономной области"|website=www.adlia.tj|accessdate=2023-01-04|archivedate=2024-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241209162237/http://adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911}}</ref> | Шакли роҳбарӣ = Раиси ноҳия | Раис2 = | Шакли роҳбарӣ2 = | Раис3 = | Шакли роҳбарӣ3 = | ММД = | Соли ММД = | Ҷой аз рӯи ММД = | ММД ба сари аҳолӣ = | Ҷой аз рӯи ММД ба сари аҳолӣ = | Забон = | Забонҳо = [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забонҳои бадахшонӣ]] — [[Забони язғуломӣ|язғуломӣ]] | Аҳолӣ = 35 400 | Соли барӯйхатгирӣ = 2024 | Фоиз аз аҳолӣ = 4,8 | Ҷой аз рӯи аҳолӣ = | Баҳодиҳии аҳолӣ = | Соли баҳодиҳӣ = | Зичӣ = 7,7 | Ҷой аз рӯи зичӣ = | Ҳайати миллӣ = [[тоҷик]]он | Ҳайати динӣ = [[мусулмон]], [[суннӣ]], мазҳаби [[ҳанафӣ]] | Масоҳат = 4430,5 | Фоиз аз масоҳат = | Ҷой аз рӯи масоҳат = | Баландии бештарин = 7495 | Баландии миёна = 3000 | Баландии камтарин = | Харита = Vanj District in Tajikistan.svg | Андозаи харита = | Харита2 = | Минтақаи замонӣ = UTC+5 | Сарвожа = VA | ISO = TJ.BK.VA | Шиносаи ададӣ = | Шакли шиноса = | Шиносаи ададӣ2 = | Шакли шиноса2 = | Шиносаи ададӣ3 = | Шакли шиноса3 = | FIPS = | Коди телефон = +992 3551 | Нишонаи почта = 736300 | Домени интернет = tj | Коди мошинҳо = 04 TJ | Вебгоҳ = [[www.vanjiman.com]] | Гурӯҳ дар Commons = Vanj District | Эзоҳ = }}'''Ноҳияи Ванҷ''' (форсӣ: ناحیۀ ونج‎) — минтақаи таърихӣ ва яке аз [[Ноҳия|ноҳияҳои]] [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]], воқеъ дар шимолу ғарби вилоят, дар шарқи Ҷумҳурии [[Тоҷикистон]]. Масоҳаташ 4430,5 км² буда, тибқи омори соли '''2024''' аҳолияш 35 400 нафарро ташкил медиҳад (зичии аҳолӣ тақрибан 8 нафар дар 1 км²). Ҳамчун воҳиди расмии маъмурию ҳудудӣ '''29 майи 1933''' таъсис ёфтааст.<ref name="vanchraion">[https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1287410 Ванджский район] (рус.) // Словари и энциклопедии на Академике (нусхаи мақолаи Википедиаи русӣ, 2010). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Маркази ноҳия шаҳраки [[Рохарв]] (форсӣ: راخرو‎) аст, ки расман шаҳраки Ванҷ ном дошта, дар харитаҳо низ чунин сабт мешавад, вале дар забони мардум то имрӯз бо номи бостонии худ — Рохарв ёд мегардад; шаҳрак 176 км шимолтар аз шаҳри [[Хоруғ]], дар канораи резишгоҳи рӯди Рохарвоб ба Ванҷоб ҷой дорад.<ref name="vanchraion" /><ref name="pirumshoev-web3">[https://vanj.info/%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D2%B7-%D0%BC%D0%B0%D1%8A%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%BE%D1%82%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D2%93%D1%80%D0%BE%D1%84%D3%A3/ Ванҷ. Маълумоти ҷуғрофӣ] (порча аз китоби Ҳ. Пирумшоев «Ванҷи ман») // Торнамои Ванҷ (vanj.info). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="badakhshon-vanj">[http://badakhshon.tj/?page_id=11224 н. Ванҷ (www.vanj.tj)] // Сомонаи расмии Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи анъанаи маҳаллӣ, тамоми рустоҳоеро, ки аз деҳаи Бунай болотар воқеъанд, «Ванҷи Боло» меноманд; водиҳои поёниро бошад, на «Ванҷи Поён», балки бо номҳои таърихии худашон — Язғулом, Водхуд ва Пшихарв — ёд мекунанд.<ref name="pirumshoev-web3" /> Дигар шӯроҳои русто, мисли Водхуд, Язғулом, Рованд ва Техарв, ки фарогири чандин деҳаанд, то кунун номҳои таърихии худро нигоҳ доштаанд. Шӯрои рустои Рохарв дар ҳоли ҳозир чун ҷамоати ба номи Маҳмадулло Абдуллоев<ref name="khovar-ubari">[https://khovar.tj/2025/06/peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-no-iyai-van-tolori-varzishiro-iftito-namudand/ Сарвари давлат Эмомалӣ Раҳмон дар ноҳияи Ванҷ толори варзиширо ифтитоҳ намуданд] // АМИТ «Ховар», 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> ва шӯрои рустои Жовид феълан дар шакли ҷамоати Ҷовидон номгузорӣ шудаанд. Қабл аз вуруди Артиши Сурх ба Ванҷ ва истиқрори низоми шӯравӣ, маркази идории амлокдории Ванҷ дар шаҳраки Рохарв, дар «Қалъаи Ванҷ» ё «Қалъаи Рохарви Ванҷ» қарор дошт, ки ҳам қароргоҳи мири Ванҷ ва ҳам маҳалли будубоши гурӯҳаки маҳдуди сипоҳи манғитиён будааст.<ref name="mushketov">Мушкетов Д. И. Рохарв (Кала-и Ванч) // Известия Русского географического общества. — Т. 52. — 1916.</ref> Дарёҳои бузургтарини ноҳия — Ванҷоб, [[Язғулом (дарё)|Язғулом]] ва [[Панҷ (рӯд)|Панҷ]] мебошанд. Ду соҳили дарёи Ванҷоб бо дарозии зиёда аз 100 км бахши умдаи ноҳияро ташкил медиҳад. == Номшиносӣ == Дар сарчашмаҳои русӣ ва адабиёти даврони шӯравӣ номи ноҳия дар шаклҳои «Ванч» ва «Вандж» омадааст, ки гунаи русишудаи ҷойноми тоҷикии Ванҷ мебошад.<ref name="badakhshon-vanj" /> Дар боби решаи ин ном ақидаҳо мухталифанд. Донишманди тоҷик Гулшанӣ дар китобаш «Таърихи ҳумоюн», ки соли 1328 ҳиҷрии қамарӣ баробар бо '''1910''' милодӣ навиштааст, онро табдилёфтаи номи дарёи Панҷ шумурда, дар бораи диёри Ванҷ мегӯяд:<blockquote>Қасабаи Ванҷ ба тарафи шарқии Дарвоз, ба таҳти ақабаи Боми Дунё воқеъ аст ва дар он ҷониб манбаи дарёи Омӯя ва Ҷайҳун ва онро Чашмаи Панҷ мегӯянд, аз қуллаи шомихи кӯҳи Боми Дунё набаъон менамоянд. Аз андак масофат, панҷ чашма ба як ҷо ҷамъ мешавад ва ғарбан ҷараён менамояд ва онро чашмаи Панҷ мегӯянд ва он қасабаро Ванҷ меноманд, ки он муҳаррафи Панҷ аст. Оби аввали наҳри Ҷайҳун ҳамин аст.<ref name="gulshani">Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. — Душанбе, 2006. — С. 157.</ref></blockquote>Тадқиқоти забоншиносии баъдина ин ривояти халқиро тасдиқ намекунад. Эроншиноси маъруф Д. И. Эделман дар пажӯҳиши бунёдии худ «Географические названия Памира» («Номҳои ҷуғрофии Помир»), ки соли '''1975''' дар маҷмуаи «Страны и народы Востока» ба чоп расидааст, решаи вожаи «Ванҷ»-ро мушаххасан шарҳ намедиҳад, балки онро номи аслии худи водӣ мешуморад, ки номи дарёи Ванҷов (Ванҷ + «об») низ аз он гирифта шудааст.<ref name="edelman1975">Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 41–62.</ref> Тибқи мушоҳидаи ӯ, ҳамсоягони язғуломизабони ин водӣ онро на «Ванҷ», балки «Вауз» меноманд, ки ин худ далели дигаре бар куҳансолии эҳтимолии ин ном аст.<ref name="edelman1975" /> Забони куҳани ванҷии аз байнрафта, ки сокинони маҳаллӣ то охири асри XIX бад-он сухан мегуфтанд, худро «vanǰivor» меномид,<ref name="lashkarbekov2008">Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. — М.: Восточная литература, 2008. — С. 61–109.</ref> вале дар адабиёти дастрас пажӯҳише, ки решаи номи «Ванҷ»-ро аз вожаҳои ҳамин забон ба даст оварда бошад, ёфт нашуд. Дар маҷмуъ, Эделман хулоса мебарорад, ки аксари номҳои ҷуғрофии Помири Ғарбию Ҷанубӣ бо ёрии забонҳои имрӯза шарҳнопазиранд, ки ин аз куҳансолии онҳо гувоҳӣ дода, эҳтимоли тааллуқи баъзеи онҳоро ба забонҳои пешин (субстратӣ) нишон медиҳад.<ref name="edelman1975" /> Бинобар ин, то имрӯз дар илми забоншиносии эронӣ решашиносии қатъӣ ва ба таври васеъ пазируфташудаи вожаи «Ванҷ» пешниҳод нашудааст: ривояти Гулшанӣ дар боло намунаи анъанаи омиёна-таърихии маҳаллист, на натиҷаи таҳлили илмии забонӣ. Мутахассисони соҳа бошанд, ин номро қадимӣ мешуморанд ва эҳтимол медиҳанд, ки он ба давраи пеш аз паҳншавии забони тоҷикӣ дар ин минтақа тааллуқ дошта бошад, бидуни он ки то ба ҳол решаи дақиқи онро муайян карда бошанд. Номи Ванҷ соли '''2023''' ба бузургтарин лозури Помир низ гузошта шуд: '''31 июли соли 2023''' бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон лозури Федченко расман [[Пиряхи Федченко|Ванҷях]] номгузорӣ гардид, ки ин ном аз ибораи «яхи Ванҷ» бармеояд.<ref name="khovar-vanjyakh">[https://khovar.tj/rus/2024/06/lednik-vandzhyah-odin-iz-samyh-bolshih-lednikov-tadzhikistana-i-gornyh-sistem-mira/ Ледник Ванджях – один из самых больших ледников Таджикистана и горных систем мира] (рус.) // НИАТ «Ховар», 9 июни 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ozodi-vanjyakh">[https://rus.azathabar.com/a/smi-krupneyshiy-na-pamire-lednik-fedchenko-pereimenovan-v-vandzhyah-/32555839.html СМИ: крупнейший на Памире ледник Федченко переименован в «Ванджях»] (рус.) // Радиои Озодӣ, 20 августи 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Ҷойгоҳ == Ноҳияи Ванҷ бо сарзамини 4430,5 км² дар миёни қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]] ва [[Қаторкӯҳи Язғулом|Язғулом]] воқеъ аст. Дар шимол бо ноҳияи Сангвор (Тавилдараи пешин), дар шарқ бо [[ноҳияи Мурғоб]], дар ҷануб бо [[ноҳияи Рӯшон]], дар ғарб бо [[Ноҳияи Дарвоз|ноҳияи Дарвози]] Тоҷикистон ва дар ҷанубу ғарб, аз тариқи рӯди Панҷ, бо ноҳияи Дарвози [[Вилояти Бадахшон|вилояти Бадахшони]] [[Афғонистон]] ҳаммарз мебошад.<ref name="vanchraion" /> Марзи шарқии ноҳияро [[қаторкӯҳи Академияи илмҳо]] ташкил медиҳад.<ref name="enwiki-map">Republic of Tajikistan, map showing administrative division as of January 1, 2004, «Tojikkoinot» Cartographic Press, Dushanbe.</ref> Аз шимолу шарқи ноҳия ба ҷанубу ғарби он рӯдҳои [[Ванҷ (дарё)|Ванҷ]] ва Язғулом ҷорӣ мешаванд, ки ба рӯди Панҷ мерезанд. Сарзамини ноҳия ду водии нисбатан васеи Бадахшонро дар бар мегирад. Яке аз онҳо дараи рӯди Ванҷ аст, ки беш аз 150 км дарозо дорад ва аз лозурҳои Ҷамъияти ҷуғрофӣ, Хирсон ва Абдуқаҳҳор оғоз мегирад. Водии дигар дараи рӯди Язғулом аст, ки дар миёни қаторкӯҳҳои Язғулому Рӯшон ҷой гирифтааст. Ин ду водиро аз ҳамдигар қаторкӯҳи Ванҷ ҷудо мекунад.<ref name="enwiki-map" /> Баландии маҳал аз сатҳи дарё аз 1500 то 5000 метр мебошад. Дарёи Ванҷ (Ванҷоб) 103 км дарозӣ ва 2070 км² ҳавзаи обғундорӣ дорад; он аз ҳамроҳшавии ду шохоб — яке аз лозурҳои нишебии шимолии қаторкӯҳи Ванҷ ва дигаре аз нишебиҳои ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо — падид омада, то резишгоҳи шохоби Кашолаях номи Абдуқаҳҳор (Абдукагор)-ро дорад; сарфи миёнаи солонаи об дар резишгоҳи он 49,4 м³/с аст.<ref name="bse-vanch">[https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/003/192.htm Ванч] (рус.) // Большая советская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дарёи Язғулом 80 км тӯл кашида, масоҳати ҳавзаи он 1970 км²-ро ташкил медиҳад; қисми болоии он то ҳамроҳшавии дарёи Ракзов Мазордара номида мешавад, сарфи миёнаи об дар поёноби дарё 36,2 м³/с буда, ғизои дарёҳои ноҳия асосан барфию лозурист ва сермобтарин моҳ июл аст.<ref name="yazgulem-river">[https://waterresources.ru/reki/yazgulem/ Язгулем] (рус.) // Water Resources (бар пояи маълумотномаи «Ресурсы поверхностных вод СССР», 1971). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ванҷ дар соҳили яке аз шохобҳои бузурги рости дарёи Панҷ (болооби Ому), ки бо номи Ванҷоб маъруф аст, ҷой гирифтааст. Масофа аз маркази ноҳия то шаҳри Хоруғ 176 км ва то шаҳри [[Душанбе]] 387 км аст. === Лозурҳо ва қуллаҳо === Болооби дараи Ванҷ, ки дар он ҷо рӯд номи Абдуқаҳҳор (Абдукагор)-ро дорад, аз калонтарин марказҳои лозурии [[Помир]] ба шумор меравад. Бузургтарин лозури ҳавзаи рӯди Ванҷ лозури Ҷамъияти ҷуғрофӣ мебошад, ки дар маҳалли пайвастшавии қаторкӯҳҳои Академияи илмҳо ва Дарвоз ҷой гирифта, дарозиаш 24,2 км ва масоҳаташ 64,4 км² аст. Ин лозур соли '''1882''' кашф гардида, соли '''1928''' ба шарафи Ҷамъияти ҷуғрофии Русия номгузорӣ шудааст.<ref name="rgo">[https://rgo.ru/activity/redaction/news/lednik-geograficheskogo-obshchestva-na-pamire-taet/ Ледник Географического общества на Памире тает] (рус.) // Сомонаи расмии Ҷамъияти ҷуғрофии Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар ҳавзаи Абдуқаҳҳор, дар нишебии ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо, лозури Хирс (дар адабиёти илмии русӣ — Медвежий) воқеъ аст, ки бо ҳаракатҳои даврии ногаҳонии худ (сёрҷ) дар ҷаҳон шуҳрат дорад. Дарозии лозури Хирс 15,8 км ва масоҳаташ 25,3 км² аст; ҳавзаи барфии он дар баландии беш аз 5500 м бо ҳавзаи лозури Ванҷях (Федченко) муштарак буда, забонаи борику дарози он бо яхшораи (ледопад) 900-метра аз ҳавзаи ғизогирии фирнӣ ба дараи чуқур, то баландии 2900 м, фуруд меояд.<ref name="kotlyakov-medv">Медвежий ледник // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.</ref> Забонаи ин лозур дар зарфи чанд моҳ то 2 км ба поёни дара пеш рафта, маҷрои дарёи Абдуқаҳҳорро мебандад ва кӯли лозурӣ ба вуҷуд меоварад, ки шикофта шудани он ба обхезиҳои харобиовар дар водии Ванҷ оварда мерасонад. Чунин ҳаракатҳо дар солҳои '''1916''', '''1937''', '''1951''', '''1963''', '''1973''', '''1989''', '''2001''' ва '''2011''' ба қайд гирифта шудаанд.<ref name="medvezhy">[https://www.silkadv.com/en/content/lednik-medvezhiy-v-hrebte-akademii-nauk Ледник Медвежий в хребте Академии Наук] (рус.) // Silk Road Adventures. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ҳангоми ҳаракати соли '''1963''' лозур қариб 1,75 км пеш рафта, дараи Абдуқаҳҳорро баст ва дар он сол ду маротиба (19 июн ва 3 июл) обхезиҳои лозурӣ рӯй доданд. Соли '''1973''' садди яхине бо паҳноии тақрибан ним километр ва баландии саду панҷоҳ метр дараро банд карда, дар паси он кӯле бо чуқурии то 110 метр пайдо шуд; 19 июни соли 1973, вақте ки дар кӯл 27 млн м³ об ҷамъ омада буд, рахнашавии он ба амал омад.<ref name="vinogradov">[https://glaciallakes.narod.ru/articles/articl_other/3-1.htm Виноградов Ю. Б. Сведения о прорывах озёр, подпруженных ледниками] (рус.). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар қисмати шарқии қаторкӯҳи Язғулом, дар марзи ҷанубу шарқии ноҳия, қуллаи Истиқлол (то соли 2006 — қуллаи Революция; 6940 м) — чорумин қуллаи баланди Тоҷикистон қомат афрохтааст. Дар домани шимолии он лозури бузурги [[Пиряхи Федченко|Федченко]] — дарозтарин лозури кӯҳии ҷаҳон берун аз минтақаҳои қутбӣ (77 км) оғоз меёбад.<ref name="revolution">[http://wiki.risk.ru/index.php/Пик_Революции Пик Революции] (рус.) // Wiki.risk.ru. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ин лозур, ки соли '''1878''' онро Василий Ошанин кашф карда, ба шарафи табиатшинос Алексей Федченко номгузорӣ намуда буд, аз '''31 июли соли 2023''' бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон расман Ванҷях ном дорад.<ref name="khovar-vanjyakh" /><ref name="ozodi-vanjyakh" /> Паҳноии миёнаи лозур 2 км ва ҳадди аксараш 5 км буда, ғафсии ях то 1 км ва ҳаҷми он ҳамроҳ бо шохобҳояш 144 км³ мерасад; лозур аз баландии 6200 м оғоз ёфта, забонааш то баландии 2909 м фуруд меояд ва дар силсилаи он 100 лозури хурду бузург, аз ҷумла 26 шохоби бевосита, ба ҳам пайвастаанд. Дар канори чапи лозур, дар баландии 4169 м, '''7 августи соли 1933''' истгоҳи гидрометеорологӣ кушода шуда буд, ки то соли '''1995''' бефосила кор кард ва соли '''2004''' дар доираи лоиҳаи байналмилалӣ дар он ҷо истгоҳи худкор насб гардид. Бар асари гармшавии иқлим лозур танҳо дар садаи XX дар танаи асосии худ тақрибан 15 км³ ях — даҳяки массаи худро — аз даст додааст.<ref name="khovar-vanjyakh" /> Тибқи баррасиҳои гляциологии охирин, масоҳати умумии лозури Ванҷях (Федченко) тақрибан 700 км² арзёбӣ мешавад ва ҳаҷми умумии яхи он, бар пояи ченкунии ғафсии қабати ях, 123,4 ± 28 км³ ҳисоб карда шудааст.<ref name="mayer-vol2">[https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-glaciology/article/evolution-of-fedchenko-glacier-in-the-pamir-tajikistan-during-the-past-eight-decades/0F2F382BD7954575E28B20128B7825E2 The evolution of Fedchenko glacier in the Pamir, Tajikistan, during the past eight decades] (англ.) // Journal of Glaciology. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар тӯли 93 соли мушоҳидаи илмӣ (1928–2021), суръати миёнаи тағйири баландии сатҳи лозур ба −0,46 метр дар сол расидааст, ҳарчанд дар ду фосилаи алоҳида — солҳои 1958–1980 ва 2010–2021 — коҳиши баландии забонаи лозур ду баробар аз меъёри дарозмуддат тезтар будааст.<ref name="jog20242">[https://eartharxiv.org/repository/view/7474/ Multi-temporal elevation changes of Fedchenko Glacier, Tajikistan, from 1928 to 2021] (англ.) // EarthArXiv / Journal of Glaciology, 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ченкуниҳои GNSS ва тасвирбардории радарии TanDEM-X нишон медиҳанд, ки мувозинати ҷирмии лозур аз −0,27 ± 0,05 метри муодили обӣ дар сол барои давраи 2000–2011 то −0,51 ± 0,04 метр дар сол барои давраи 2011–2016 бадтар шудааст, яъне суръати обшавии лозур дар даҳсолаи охир тақрибан ду баробар афзудааст.<ref name="lambrecht20182">Lambrecht A., Mayer C., Wendt A., Floricioiu D., Völksen C. Elevation change of Fedchenko Glacier, Pamir Mountains, from GNSS field measurements and TanDEM-X elevation models, with a focus on the upper glacier // Journal of Glaciology.</ref> Бо вуҷуди ин, азбаски забонаи лозур бо қабати ғафси хоку сангреза пӯшида аст, масоҳати намоёни он тайи даҳсолаҳо танҳо 1,4 фоиз тағйир ёфта, дар ҳоле ки ҳаҷми аслии яхи он коҳиши назаррас — тақрибан 5 км³ дар тӯли ҳашт даҳсола — доштааст.<ref name="mayer-vol2" /> Тибқи маълумоти барномаи UNEP GRID-Arendal, забонаи лозур аз соли 1933 инҷониб зиёда аз 1 километр ба ақиб нишастааст ва аз соли 1980 инҷониб тақрибан 50 метр паст шудааст.<ref name="gridarendal2">[https://www.grida.no/resources/5274 Shrinking of Fedchenko Glacier in the Pamirs of Tajikistan] (англ.) // UNEP GRID-Arendal. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши соли 2026 дар маҷаллаи «Remote Sensing» доир ба ҳавзаи лозурии дарёи Вахш, ки низоми лозурии Ванҷях (Федченко)-ро низ фаро мегирад, нишон дод, ки масоҳати умумии лозурҳои ин ҳавза аз 4440,9 км² дар соли 2000 то 4087,1 км² дар соли 2018 коҳиш ёфта, барои соли 2025 тахминан 3955,2 км² пешбинӣ мешавад; яъне тайи солҳои 2000–2025 масоҳати умумии лозурҳо 485,7 км² (10,94 фоиз) кам шуда, коҳиши миёнаи солона ба 19,43 км² мерасад.<ref name="rs20262">[[doi:10.3390/rs18091436|Changes in Glaciers of the Vakhsh River Basin, Tajikistan Under Global Climate Change]] (англ.) // Remote Sensing, ҷ. 18, № 9, мақолаи 1436, 2026.</ref> Қисмати шарқии кӯҳистони ноҳия, аз ҷумла шарқи қаторкӯҳи Ванҷ ва минтақаи лозури Федченко, ба ҳудуди [[Боғи миллии Тоҷикистон]] дохил мешавад, ки соли '''1992''' таъсис ёфтааст ва моҳи июни соли '''2013''' таҳти унвони «Боғи миллии Тоҷикистон (кӯҳҳои Помир)» ба Феҳристи мероси умумиҷаҳонии [[ЮНЕСКО]] шомил гардид.<ref name="unesco">[https://news.un.org/ru/story/2013/06/1224271 Таджикский национальный парк «Горы Памира» включён в список Всемирного наследия ЮНЕСКО] (рус.) // Маркази ахбори СММ, июни 2013. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="tnp">[https://medt.tj/ru/tourism/tourism/1424-tajikskiy-natsionalniy-park-obekt-vsemirnogo-naslediya-unesco Таджикский национальный парк — объект Всемирного наследия ЮНЕСКО] (рус.) // Вазорати рушди иқтисод ва савдои Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Заминҷунбӣ === Ноҳияи Ванҷ дар минтақаи аз ҷиҳати заминҷунбӣ фаъол ҷой дорад. '''2 январи соли 2010''' дар шарқи Тоҷикистон заминҷунбие бо бузургии 5,1–5,4 рух дод, ки дар натиҷаи он дар маркази ноҳияи Ванҷ ва деҳаҳои Роғу Гишкон беш аз 1050 бино хароб гардида, тибқи баъзе маълумот то 20 ҳазор нафар зарар диданд ва зиёда аз ҳазор сокин муваққатан бесарпаноҳ монданд.<ref name="ria2010">[https://ria.ru/earthquake_Tadjikistan_03012010/ Землетрясение магнитудой в 5,1 балла произошло в Таджикистане] (рус.) // РИА Новости, 2–3 январи 2010. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="dialog2010">[https://dialog.tj/smertonosnaya-stihiyato-rasskazyvaem-pro-samye-razrushitelnye-zemletryaseniya-v-tadzhikistane-i-mire/ Смертоносная стихия: рассказываем про самые разрушительные землетрясения в Таджикистане и мире] (рус.) // Диалог.TJ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Иқлим == Иқлими ноҳияи Ванҷ қораӣ (континентӣ) аст; тобистонаш гарми бебориш, зимистонаш сарди камбарф; ҳарорати миёна дар моҳи июл 20–24 °C, дар январ аз −12 °C то −20 °C. Мизони борандагии солона 200–300 миллиметр аст. Баландиҳои 4000–5500 м марғзоранд, аз он болотар — тундраи кӯҳист. Дар баландкӯҳҳо иқлим ба куллӣ дигар аст: дар минтақаи лозури Ванҷях ҳарорати миёнаи моҳонаи ҳаво ҳатто дар моҳҳои июн–сентябр ҳамагӣ +1,6 °C буда, миқдори солонаи боришот дар он ҷо ба 1192 мм мерасад, ки 99 дарсади он ба шакли барф меборад.<ref name="khovar-vanjyakh" /> Хоки водиҳо ҷигарӣ ва чаманзорӣ (чимтолӣ); хоки кӯҳҳо ва нишебиҳои онҳо даштӣ ва марғзору баландкӯҳ, ҷо-ҷо регзор аст. Аксари хокҳо серсанганд. Дар водиҳо набототи даштӣ, дар кӯҳҳо ва доманаи онҳо дарахтони бед, арча, сафедор, буттаҳои ангат, зирк, бушол, настаран; дар баландии 2000–4000 м камол, юған, торон, ревоҷ (чукрӣ), куруш, фарк, курт, бодом, жағн, тӯс (буруҷ) ва ғайра мерӯянд. Дар водии Ванҷ дарахтони мевадор, аз қабили тут, зардолу, себ, чормағз хеле фаровонанд ва ҳосили хуб медиҳанд. Аз ҳайвоноти ваҳшӣ паланг, хирс, гург, шағол, рӯбоҳ, оҳу, суғур, заргӯш, аз парандагон гунҷишк, ғулба, кабки реза, кабки дарӣ (ҳилол), кафтар, боз, ғалевоз, уқоб ва ғайра вомехӯранд. == Таърих == Ванҷ таърихи чандинҳазорсола дорад, ки осори таърихии он то ҳол пойбарҷоянд, аммо касе аз донишмандони таърих ва бостоншиносони тоҷик ба пажӯҳиши ҷиддии ин ганҷинаи таърих домани ҳиммат барназадааст. Сағонаҳо ва дахмаҳои Ванҷ худ далели ошкори таърихи чандҳазорсолаи ин куҳанбуманд. Бо ин ҳама, таърихи навини водӣ дар осори муаррихони тоҷик — мақолаи академик Раҳим Масов «Оид ба таърихи водии Ванҷ» ва китобҳои профессор Ҳайдаршо Пирумшоев — мавриди баррасии махсус қарор гирифтааст.<ref name="masov1999">Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. — Душанбе, 1999. — № 4. — С. 20–30.</ref><ref name="pirumshoev-web3" /> Сарнавишти таърихии Ванҷ аз дигар мавзеъҳои тоҷикнишини Бухорои Шарқӣ ва ғарби Бадахшон чандон фарқе надошт. Фоҷиаҳое, ки дар ин ё он гардиши таърихӣ, мисли ҳуҷуми муғулҳо, темуриён ва тозиши дигар қабилаҳои кӯчии туркнажод ва хунрезиҳои ваҳшиёна дар давраи парокандагии феодалӣ рух доданд, бар ин сарзамин бетаъсир набуданд. Тоҷиконе, ки зери таъқибу фишори аҷнабиён қарор гирифта буданд, барои ҳифзи ҷони худ ба тагнои ин дараҳои дастнорас, ба каронаҳои рӯдҳои кӯҳӣ паноҳ бурданд ва ба ҷойҳои дурдасте кӯчиданд, ки сокинони маҳаллӣ дар он солиёни дароз бо кӯшишу ранҷи сахт қитъаҳои хурди заминро барои кишт созгор мекарданд. Дар бораи таърихи куҳантари Ванҷ ҳанӯз манбаъи мувассақе ба даст нарасидааст. Аммо аз таҳқиқоти донишмандони руси тоинқилобӣ ва муҳаққиқони аҳди шӯравӣ бармеояд, ки Ванҷ қариб то охири асрҳои миёна истиқлоли худро нигоҳ медошт. Ин назарро донишманди маъруф, мутахассиси таърихи Бухорои Шарқӣ ва Бадахшон Б. Искандаров чунин баён кардааст:<ref name="iskandarov">Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1–2. — Душанбе, 1962–1963.</ref><blockquote>Аз мулкҳои қаламрави Дарвоз сокинони Ванҷ нисбатан мустақилияти воқеъиро соҳиб буданд. Ин ноҳияро кӯҳҳои баланд иҳота мекунанд ва он аз шоҳроҳи пайвандгоҳи мулкҳои кишвар дар канор, дар наздикиҳои доманаи лозури Федченко ҷой дорад. Аз ин ҷиҳат мулки номбурда барои аҷнабиён дастнорас буд. Ба ин нигоҳ накарда, хонҳои Қӯқанд дар охири асри XVIII – ибтидои XIX борҳо барои ғасбу тобеъ намуданаш кӯшиш ба харҷ додаанд, вале ҳама талафоту харҷашон беҳуда анҷом ёфтааст.</blockquote>Ванҷ дар замони истилои муғулон ва салтанати Темуриён, Шайбониён ва Аштархониён ба таври расмӣ ҷузъи қаламрави онҳо шинохта мешуд, аммо амалан мустақил буд. Ин вазъиятро метавон дар замони ташаккули давлатдории Қӯқанд (авохири асри 18 – нимаи якуми асри 19) низ мушоҳида кард. Мувофиқи маълумоти маъхазҳо, Ванҷ то замони эътироф кардани ҳукумати шоҳи Дарвоз Исмоил (1845–1863) истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар замони ҳукмронии шоҳони вопасини Дарвоз (1863–1877) Ванҷ бахше аз қаламрави он ҳисоб меёфт. Баъд аз пайвастани Ванҷ ба Дарвоз иқтидори ҳокимони Дарвоз афзоиши чашмгире дошт, зеро бо ҳамроҳ шудани паҳлавонони ҳузарби ванҷӣ ба сафи лашкари Исмоилшоҳ имконоти ҷангии ӯ бамаротиб афзуд. Бо таваҷҷуҳ ба ин мавзӯъ, намояндаи расмии идораи Русия дар Туркистон Г. А. Арандаренко чунин қайд намудааст:<blockquote>Дар давраи Исмоилшоҳ ба дарвозиён фурсат даст дод, ки ҳокимияти худро на танҳо дар Қаротегин ва Шуғнон густариш диҳанд, балки аз Кӯлобу Ҳисор низ боҷ биситонанд, гарчи дар муддати на чандон тӯлонӣ ҳам бошад.</blockquote>Баъди ба Русия ҳамроҳ кардани Осиёи Миёна, амир Музаффар (1860–1885) бо дастгирии фармондори вилояти Туркистон манотиқи мустақиллу нимамустақилли Бухорои Шарқиро тасарруф кард ва нерӯҳои ҳарбии худро бо сарварии Худойназар (зимистони солҳои 1877–78) ба воситаи ағбаи Работ ба Қалъаи Хумб фиристод. Худойназар Қалъаи Хумбро ишғол кард, сипас ба самти Ванҷ ҳаракат намуд. Дар наздикии деҳаи Кеврон набарди сахте рӯй дод ва аскарони амир тавонистанд лашкари Дарвозро шикаст дода, таъқиби сарбозони боқимондаро идома диҳанд. Дастаи размандагони ихтиёрии Ванҷ ҳаракати сарбозони амирро дар назди Қалъаи Рохарв — маркази Ванҷ боздоштанд. Баъди муҳосираи бенатиҷаи қалъа сарбозони амир ба Қалъаи Хумб баргаштанд. Ванҷ баъди тобеъ шудани шоҳии Дарвоз боз ду сол истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар давраи салтанати сулолаи манғитиён Ванҷ яке аз амлокдориҳои нисбатан бонуфузи бекии Дарвоз ба шумор мерафт. Амлокдори Ванҷро «мир» ва ё «шоҳ» меномиданд, яъне мири Ванҷ ё шоҳи Ванҷ. Вижагии вазифаи мирӣ дар Ванҷ дар ин буд, ки номзадии мири Ванҷро бо машварат ва ройзании шахсиятҳои бонуфузи маҳаллӣ пешбарӣ мекарданд, сипас мири Дарвоз бар ӯ мувофиқат мекард ва аз амири Бухоро таъйиди ниҳойӣ дарёфт мешуд. Ҷамъ намудани андоз ва уҳдадориҳои феодалӣ ба зиммаи мир гузошта шуда буданд. Сокинони водии Ванҷ Инқилоби Октябрро нисбатан хуб пазируфтанд, вале пас аз муддати кӯтоҳе муборизони маҳаллии муқовимат, аз пайравони Фузайл Махсум ва дигарон, ки бо номи «босмачиён» маъруфанд, чандин бор бо Артиши Сурх ва давлати шӯравии мустақарр дар Ванҷ даргир шуданд. Дар ин даргириҳо барои дифоъ аз ҳукумати шӯравӣ фидоиёни маҳаллӣ, мисли М. Давлатов, С. Раупов, Т. Шарифов, В. Эҳсонов, У. Меҳралишоев, Ҷ. Сафоев, Қ. Собиров ва дигарон ширкат доштанд. Бино бар сарчашмаҳои таърихӣ, дар асрҳои миёна Ванҷ се ниҳиштаи маъдани оҳансанг дошт. Ҳанӯз дар оғози асри XX истихроҷи оҳан, гудохтани он ва оҳангарӣ яке аз пешаҳои асосии мардуми маҳаллии Ванҷ буд, ки бо ин пеша манотиқи муҷовирро бо оҳан ва афзоли хоҷагӣ, асбоби кишоварзӣ, корду шамшер ва дигар аслиҳа таъмин мекарданд.<ref name="kamoliddinov">Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв. — Ташкент: Ӯзбекистон, 1996.</ref> Ин касби мардумии ванҷиёнро шарқшиноси маъруф М. С. Андреев ҳанӯз соли '''1926''' дар рисолаи махсуси худ «Истеҳсоли оҳан дар водии Ванҷ» муфассал тавсиф кардааст.<ref name="andreev">Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи). — Ташкент, 1926.</ref> Ванҷ аз замони [[Сомониён]] то соли '''1877''' ҳукумате мустақил дошта, фармонравоёни онро шоҳ мехондаанд. Соли '''1878''' амири [[Бухоро]] ба Дарвоз лашкар кашид ва пас аз хиёнати баъзе дарвозиён ба Дарвоз муставлӣ шуд; Дарвозро бекигарӣ ва Қалъаи Хумбро қароргоҳи урдуи манғитиён гардонд. Дарвоз тайи солҳои 1878–1920 яке аз бекигариҳои Бухоро буд ва бек дар [[Қалъаи Хумб]] менишаст ва мир хонда мешуд. Бо вуҷуди ин ҳама, Ванҷ зоҳиран дар итоати бекигарӣ буд, вале истиқлоли худро нигаҳ дошт ва пои шуми сипоҳи манғитиён ба Ванҷзамин нарасид. Соли '''1895''' бекигарии Дарвоз, ки дар ҳар ду канораи рӯди Панҷ қарор дошт, дар паи ҷаҳонгириҳои [[Русия]] ва [[Британияи Кабир|Британия]] дупора гардид: канораи рост ба аморати Бухоро ва канораи чап ба Афғонистон дода шуд.<ref name="postnikov">Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. — М.: Памятники исторической мысли, 2001. — 416 с. — ISBN 5-88451-100-0.</ref> Ванҷ то соли '''1920''' амлокдории Қалъаи Ванҷи бекигарии Дарвози аморати Бухоро буд. Пас аз инқилоби Бухоро дар соли 1920 Ванҷ аз соли 1920 то 1924 чун тумани Ванҷ дар ҳайати вилояти Ғарми Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро ҷой дошт. Солҳои 1925–1926 Ванҷ чун ҷузъи тумани Қалъаихумби вилояти Ғарми ҶМШС Тоҷикистон ҳисоб меёфт. Солҳои 1926–1930 волости Ванҷ дар ҳайати ВМКБ буд. Солҳои 1930–1933 Ванҷ чун қисми ҳудуди ноҳияи Қалъаихумб бевосита дар тобеъияти ҷумҳурӣ буд. Тибқи Қарори Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон аз '''29 майи соли 1933''', №46 расман ноҳияи Ванҷ таъсис ёфта, то соли 1937 дар тобеъияти бевоситаи ҷумҳурӣ қарор дошт. Дар асоси Қарори Президиуми КИМ-и Шӯроҳои ҶШС Тоҷикистон аз '''11 августи соли 1937''', №43 ноҳияи Ванҷ бо ҳамаи деҳшӯроҳояш: Ванҷ, Водхуд, Рованд, Техарв, Жовуд ва Язғулом расман ба ҳайати ҳудудии ВМКБ гузаронида шуд. Бино бар ин, ноҳияи Ванҷ ҳамчун воҳиди маъмурӣ дар ҳайати Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон 11 августи соли 1937 ташаккул ёфтааст. Дар нимаи солҳои 1950-ум сиёсати муҳоҷиркунонии аҳолии кӯҳистон ба водиҳои пахтакор ба Ванҷ низ бетаъсир намонд: соли '''1954''' сокинони водии Язғулом ба ноҳияи Куйбишеви водии Вахш кӯчонида шуданд. Гармои тоқатфарсо, беморшавии оммавӣ ва фавти зиёди кӯдакон ин муҳоҷиратро барои кӯчидагон фоҷиабор гардонд ва бахши зиёди онҳо тадриҷан ба зодгоҳи худ баргаштанд, ҳарчанд на ҳама; як ҷамоаи язғуломизабон то имрӯз дар водии Вахш боқӣ мондааст.<ref name="edelman-iling">[https://iling-ran.ru/web/ru/scipop/blog/1911_edelman Из полевых записей середины прошлого века. Об экспедициях в язгулямский язык в 1950-х гг.] (рус.) // Сомонаи Пажӯҳишгоҳи забоншиносии Академияи илмҳои Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="fieldling">[http://field-ling.moscow/c/language/yazghulami/ Язгулямский язык] (рус.) // Экспедиции Московской школы полевой лингвистики. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="vostokoriens">[https://vostokoriens.ru/articles/2745/218564 Астрономические знания язгулемцев] (рус.) // Восток (Oriens). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ҷанги шаҳрвандии Тоҷикистон (солҳои '''1992'''–'''1997'''), ки байни ҳукумати марказӣ ва Иттиҳоди Оппозиюни Тоҷик ба вуқӯъ пайваст, ба вазъи умумии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон низ бетаъсир намонд: азбаски аксарияти сокинони исмоилимазҳаби вилоят — бахусус дар ноҳияҳои Рӯшону Шуғнон — паноҳгоҳ ва пуштибони қувваҳои мухолифи ҳукумат гардиданд, вилоят яке аз пойгоҳҳои асосии Иттиҳоди Оппозиюн ба шумор мерафт.<ref name="grokipedia-gbao">[https://grokipedia.com/page/Gorno-Badakhshan Gorno-Badakhshan] (англ.) // Grokipedia. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар манобеи дастраси таърихӣ то кунун таъсири мушаххаси ин ҷанг бар ноҳияи Ванҷ — ки, тавре дар боло зикр гардид, аз ҷиҳати мазҳабӣ бо аксари ноҳияҳои дигари вилоят фарқ дошта, суннимазҳаб аст — ба таври алоҳида ва мустанад пажӯҳиш нашудааст. Дар маҷмуъ, ин ҷанг тайи панҷ сол тахминан 50 то 100 ҳазор кушта ва беш аз як миллион гурезаву овораро дар саросари Тоҷикистон ба бор овард, пеш аз он ки '''27 июни соли 1997''' дар Маскав Созишномаи умумӣ доир ба барқарор кардани сулҳ ва ризояти миллӣ миёни Президент Эмомалӣ Раҳмон ва раҳбари Иттиҳоди Оппозиюн Саид Абдулло Нурӣ ба имзо расид.<ref name="factsdetails-war">[https://factsanddetails.com/central-asia/Tajikistan/sub8_6a/entry-4858.html Tajikistan Civil War] (англ.) // Facts and Details. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="enacademic-war">[https://en-academic.com/dic.nsf/enwiki/896644 Civil war in Tajikistan] (англ.) // En-Academic. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Осори таърихӣ == Дар қаламрави Ванҷ мавзеъ, осор ва ёдгориҳои таърихии бисёр вуҷуд доранд, вале то ҳол таҳқиқоти шоистае дар ин росто анҷом наёфтааст. Қалъаи Ванҷ дар баландии соҳили рости Ванҷоб, дар масофаи 15 км аз резишгоҳи он ба дарёи Панҷ воқеъ гашта буд. Мавқеъияти ин қалъа аз нигоҳи ҳарбию стратегӣ бисёр созгор будааст ва ба муҳофизонаш имкон медодааст, ки муддати тӯлонӣ аз худ дифоъ кунанд. Тавсифи илмии Рохарв ва қалъаи онро ҳанӯз соли '''1916''' узви Ҷамъияти ҷуғрофии Русия Д. И. Мушкетов интишор додааст.<ref name="mushketov" /> Гумон меравад, ки дар тамоми ҳавзаҳои Бадахшон сукунати одамон ба як давраи таърихӣ мансуб будааст. Ёдгориҳои манзилӣ ва меъмориву мудофеавии асримиёнагии ғарби Бадахшон, ки дар деҳаи Баравни ҷамоати деҳоти Водхуд воқеанд ва аз ҷиҳати амнияти ҳарбӣ бисёр муносибу побарҷоянд, бо камоли таассуф, то кунун таҳқиқи шоиста нашудаанд. Нақшу нигораҳои рӯйи харсангҳои водии Язғулом, ки дар деҳаҳои Жамаг, Андарбоғ ва Мотравн ба даст омадаанд, агарчи ҳанӯз комилан омӯхта нашудаанд, гувоҳи муътамаде аз ҳузури мардум ва сукунати онон аз замонҳои бостонӣ дар ин минтақа ҳастанд. Ёдгориҳои бостонии Помири Ғарбӣ, аз ҷумла мавзеъҳои қаламрави Ванҷ, дар силсилаи бунёдии «Харитаи бостоншиносии Тоҷикистон» — муҷаллади марбут ба Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, ки бостоншинос М. А. Бубнова таълиф намудааст ва ёдгориҳои давраи сангро то садаи XX фаро мегирад, — ба қайд гирифта шудаанд.<ref name="bubnova2008">Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века — XX в.). — Душанбе, 2008. — (Археологическая карта Таджикистана).</ref> == Мардум == Аксарияти аҳолии ноҳия тоҷиконанд; инчунин теъдоди ангуштшумори русҳо ва намояндагони халқҳои дигар низ зиндагӣ мекунанд. Аҳолии ноҳия аз рӯи диёнат мусулмони суннии ҳанафимазҳабанд.<ref name="vanchraion" /> Бар асоси омори саршумории саросарии Иттиҳоди Шӯравӣ аз соли '''1939''', аҳолии Ванҷ 9218 нафар буд: 9031 нафарашон ванҷиёни бумӣ, 134 нафар — рус, 6 нафар — тотор, 5 нафар — узбак ва 1 нафар — қазоқ.<ref name="demoscope">[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_39_ra.php?reg=1166 Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сёл союзных республик СССР: Ванчский район] (рус.) // Демоскоп Weekly. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Бино ба омори соли 1979 аҳолии Ванҷ 15 855 нафар ва тибқи омори 1992 — 22 700 нафарро ташкил медод. Тибқи маълумоти расмӣ, соли '''2009''' дар ноҳия 30 700 нафар зиндагӣ мекард ва тамоми аҳолии он деҳотист.<ref name="badakhshon-vanj" /> Тибқи омори соли '''2024''' аҳолии Ванҷ ба 35 400 нафар расид. Бар асоси муқоисаи ин ду омор метавон чунин натиҷагирӣ кард, ки тайи 85 сол суръати миёнаи афзоиши солонаи аҳолии Ванҷ тақрибан 1,6 % будааст. Мардуми водии Язғулом ҳиссаи назарраси аҳолии ноҳияро ташкил медиҳанд. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Динамикаи шумораи аҳолӣ (ҳазор нафар) !сол !1939 !1979 !1992 !2009 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 !2018 !2019 !2020 !2021 !2022 !2023 !2024 |- |шумора |9,2 |15,9 |22,7 |30,7<ref name="badakhshon-vanj" /> |30,8 |31,1 |31,3 |31,7 |31,9 |32,4 |32,9 |33,6<ref name="stat2019">Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2019 года. Сообщение Агентства по статистике при Президенте Республики Таджикистан (рус.).</ref> |34,1<ref name="stat2019" /> |34,4<ref name="stat2020">[https://web.archive.org/web/20210601101228/http://stat.ww.tj/posts/July2020/macmua_20201.pdf Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2020 года] (рус.) // Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> |34,1 |34,4 |35,1 |35,4 |} == Забон == Мардуми Ванҷ бо гӯиши ванҷии забони тоҷикӣ сухан мегӯянд. Дар водии Язғулом бошад, яке аз [[забонҳои помирӣ]] — [[забони язғуломӣ]] роиҷ аст. Лаҳҷаи ванҷии забони тоҷикӣ дар водии Ванҷ аз нимаи дуюми асри XIX густариш ёфта, забони бумии помириро, ки бо номи ванҷӣ маъруф буд, дар поёни ҳамин аср аз байн бурд. Забони ванҷӣ наздиктарин хеши забони язғуломӣ буда, ба гурӯҳи «шимолии» забонҳои помирӣ дар қатори язғуломӣ ва (эҳтимолан) саргуломӣ дохил мешуд. Мутахассисон аз байн рафтани онро ба охири асри XIX нисбат медиҳанд; мардумшиносон дар ибтидои асри XX аз ин забон танҳо чанд даҳ вожаро сабт карда тавонистаанд.<ref name="pamirlang">[https://tapemark.narod.ru/les/363a.html Памирские языки] (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.</ref><ref name="bre-pamir">[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2701306 Памирские языки] (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Лаҳҷаҳои ванҷии забони тоҷикӣ мавзӯи таҳқиқи бунёдии эроншиноси рус А. З. Розенфелд гардидаанд, ки соли '''1964''' дар Ленинград монографияи махсуси «Ванджские говоры таджикского языка»-ро дар ҳаҷми 151 саҳифа ба табъ расонидааст.<ref name="rozenfeld1964">Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — 151 с.</ref> Дар гуфтугӯи мардуми Ванҷ ҷӯйборҳои лозурӣ, ки деҳаҳо дар канораи онҳо бино ёфтаанд, «даргов» номида мешаванд; ба ақидаи Ҳ. Пирумшоев, ин вожа гунаи тағйирёфтаи ибораи «даргоҳи об» аст.<ref name="pirumshoev-web3" /> Бархе донишмандони рус, монанди И. И. Зарубин, А. З. Розенфелд ва дигарон, назарияеро дар бораи вуҷуди куҳанзабони ванҷӣ (русӣ: старованджский язык) ироя кардаанд, ки тибқи он ин забон тақрибан дусад сол пеш аз байн рафта, гӯиши кунунии ванҷӣ ҷойгузинаш шудааст. И. И. Зарубин дар ин маврид мегӯяд:<blockquote>Забони куҳнаи ванҷӣ дар водии Ванҷ (шохоби рости Панҷ) ва саргуломӣ дар болооби дарёи Саргулом, дар шарқи вилояти Файзободи Афғонистон ривоҷ дошт. Тақрибан дусад сол пеш лаҳҷаҳои тоҷикӣ ҷои онҳоро гирифтанд.</blockquote>Забони язғуломӣ, ки дар шаш деҳаи ҷамоати Язғулом ба кор меравад, забони бехат аст ва шумораи гӯяндагонаш тақрибан 3 ҳазор нафарро ташкил медиҳад; аксари язғуломиён дузабонаанд ва забони тоҷикиро низ медонанд.<ref name="yazgulyam-les">[http://tapemark.narod.ru/les/604b.html Язгулямский язык] (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.</ref><ref name="bre-yazg">[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/4924529 Язгулямский язык] (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Таҳқиқи бунёдии ин забон ба қалами эроншиноси маъруф Д. И. Эделман тааллуқ дорад, ки соли '''1966''' дар Маскав монографияи «Забони язғуломӣ»-ро ба табъ расонидааст.<ref name="edelman">Эдельман Д. И. Язгулямский язык. — М.: Наука, 1966.</ref> Пас аз муҳоҷирати соли '''1954''' бахше аз язғуломизабонон дар ноҳияи Куйбишеви водии Вахш низ сокин шуданд ва забони язғуломӣ то кунун дар он ҷо низ ба кор меравад.<ref name="fieldling" /> Дар «Атласи забонҳои дар хатар қарордоштаи ҷаҳон»-и ЮНЕСКО (таҳти таҳрири Кристофер Мозли, соли 2010), забони язғуломӣ ба зумраи забонҳои осебпазир (Vulnerable) дохил гардидааст.<ref name="unesco-atlas2">Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World's Languages in Danger. — 3rd ed. — Paris: UNESCO Publishing, 2010.</ref> Тибқи ҳамин Атлас, аз 15 забони дар хатар қарордоштаи Осиёи Марказӣ, 11-тояш дар Тоҷикистон, бештараш дар ҳудуди ВМКБ, роиҷ аст.<ref name="ap-unesco20172">[https://old.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/society/20170629/unesco-publishes-atlas-of-the-worlds-languages-in-danger UNESCO publishes atlas of the world's languages in danger] (англ.) // Тоҷикистон Ньюз Азия-Плюс, 29 июни 2017. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши ҷомеашиносии забонии Д. Пол, Э. Аббесс, К. Мюллер, К. Тиссен ва Г. Тиссен нишон медиҳад, ки муносибати сокинони водии Язғулом ба ҳарду забон — язғуломӣ ва тоҷикӣ — мусбат аст: забони модарӣ дар зиндагии рӯзмарра пурқувват боқӣ монда, ҳеҷ нишонае аз ҷойивазкунии он бо забони тоҷикӣ мушоҳида намешавад, ҳарчанд забони тоҷикиро низ дар баъзе ҳавзаҳо муфид медонанд.<ref name="paul20102">Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. — SIL International, 2010.</ref> Дар пойгоҳи байналмилалии таснифи забонҳо «Глоттолог» забони куҳани ванҷӣ бо рамзи «oldw1238» ва забони язғуломӣ бо рамзи «yazg1240» сабт шудаанд.<ref name="glottolog2">Glottolog 5.0, коди «oldw1238» (забони куҳани ванҷӣ) ва «yazg1240» (забони язғуломӣ).</ref> == Бахшбандӣ == Бар асоси Қонуни тақсимоти маъмурию ҳудудии кишвар, ноҳияи Ванҷ аз 1 шаҳрак (Ванҷ) ва 6 [[ҷамоат]] иборат аст:<ref name="fehrist">Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. — Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2013. — 332 с.</ref> {| class="wikitable" |+Ҷамоатҳои ноҳияи Ванҷ !Ҷамоат !Аҳолӣ (нафар) !Деҳаҳо |- |ба номи Маҳмадулло Абдуллоев |10 983 |Бичхарв, Бодалд, Ускроғ, Роғ, Дашти Роғ, Панҷшанбеобод, Убари Даргов, Рохарв, Гушхун, Ғумаяк, Бовуд, Одешт, Ҷангали Зуго |- |Водхуд |2178 |Пшихарв, Даштак, Лугад, Бунига, Узбай, Лахш, Баравн, Баравни Таг, Баравни Тор, Ваҳдат, Вравз |- |Ҷовидон |4201 |Бунай, Рав, Жовуд, Потов, Арнавад, Убго |- |Рованд |5573 |Ширговад, Ғиҷоваст, Мудеҳарв, Вишхарвак, Старғ, Ғӯмас, Мурғутга, Рованд, Гармчашма, Ван-Ван, Сунгад, Поймазор |- |Техарв |3401 |Гич, Садвадг, Сед, Шаврӯ, Техарв, Чихох, Удоб, Равгада |- |Язғулом |6065 |Мотравн, Вишхарв, Будун, Шавуд, Андарбоғ, Жамаг |} Дар санадҳои расмии солҳои охир ҷамоати марказии ноҳия бо номи «деҳоти Маҳмадулло Абдуллоев» зикр мегардад.<ref name="khovar-ubari" /> == Хоҷагидорӣ == Соҳаҳои асосии хоҷагидории ноҳия ғаллакорӣ, чорводорӣ, боғдорӣ ва сабзавоткорист; дар замони шӯравӣ тамокукорӣ низ соҳаи асосӣ буд. Соли '''1939''' дар тамоми ВМКБ 123 колхоз мавҷуд буд, аз ҷумла дар Ванҷ 30 колхоз таъсис дода буданд. Водии Водхуд аз қадим бо ҳосилхезии замин ва фаровонии тути худ ном баровардааст: захираи ғалла ва меваи хушки ин мавзеъ (тут, зардолу, себ) на танҳо сокинони маҳаллӣ, балки деҳоти камзамини ҳамсояро низ аз танқисӣ мераҳонд ва ибораи мардумии «тути Водхуд пухт, имсол ҳам ҷон ба саломат бурдем» аз ҳамин воқеият бармеояд.<ref name="pirumshoev-web3" /> Дар ноҳия 53 хоҷагии деҳқонӣ мавҷуд аст. Майдони умумии заминҳои хоҷагӣ 14 417 гектар аст, аз ҷумла заминҳои корам — 1381 гектар (2012), чарогоҳҳо — 1219 гектар, боғҳо — 734 гектар. Тибқи омори соли '''2012''' дар ноҳияи Ванҷ 2478 тонна ғалла, 1924 тонна гӯшт, 1 млн дона тухм, 3742 тонна шир, 157 тонна чормағз, 6353 тонна сабзавот ва 11 295 тонна картошка ба даст омад. Бар асоси омори соли '''2011''', шумораи чорво дар хоҷагиҳо чунин буд: гов — 15 234 сар, гӯсфанду буз — 32 498 сар. Сарватҳои зеризаминии ноҳия: пахтасанги кӯҳӣ (асбест), молибден, мармар ва ғайра; инчунин конҳои никел, оҳансанг ва оҳак мавҷуданд. === Муҳоҷирати меҳнатӣ === Мисли аксари минтақаҳои кӯҳии Тоҷикистон, иқтисодиёти хонаводаҳои Ванҷ ба таври назаррас аз муҳоҷирати меҳнатӣ ва ҳаволапулиҳо вобаста аст. Тибқи арзёбии Бонки Ҷаҳонӣ аз моҳи ноябри соли '''2025''', ҳаволапулиҳои муҳоҷирони меҳнатӣ беш аз 30 фоизи маҷмуи маҳсулоти дохилии Тоҷикистонро ташкил медиҳанд ва, гарчанде вобастагӣ ба ин маблағҳо сатҳи камбизоатиро коҳиш додааст, нобаробарии даромад (нишондиҳандаи Гини) аз 32 то 38 дар байни солҳои 2021 ва 2023 афзудааст; ВМКБ дар қатори минтақаҳое зикр шудааст, ки бо маҳдудиятҳои шадиди ҷуғрофиву иқлимӣ рӯбарӯянд.<ref name="wb2025poverty2">[https://www.worldbank.org/en/country/tajikistan/publication/poverty-and-equity-assessment Tajikistan Poverty and Equity Assessment] (англ.) // Бонки Ҷаҳонӣ, ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши умумимиллии соҳаи тандурустӣ доир ба муҳоҷирони меҳнатии Тоҷикистон нишон додааст, ки дар байни панҷ минтақаи кишвар (Душанбе, ВМКБ, Хатлон, Суғд ва ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ), ҳиссаи муҳоҷирони меҳнатӣ дар аҳолии ВМКБ (49,59 фоиз аз намунаи пажӯҳишӣ) назар ба дигар минтақаҳо (камтар аз 32 фоиз) хеле баландтар будааст.<ref name="hiv-migrants2">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11679146/ Inclusion of Labor Migrants as a Potential Key Population for HIV: A Nationwide Study from Tajikistan] (англ.) // PMC/NCBI. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар маҷмуи умумимиллӣ, беш аз як миллион шаҳрванди Тоҷикистон ҳарсола барои кор ба Русия мераванд; ҳаволапулиҳо дар соли 2013 қариб нисфи маҷмуи маҳсулоти дохилии кишварро ташкил медоданд, ки то соли 2018 ба тақрибан 30 фоиз (2,2 миллиард доллари ИМА) коҳиш ёфт.<ref name="mpi20222">[https://www.migrationpolicy.org/article/dependent-remittances-tajikistan-prospects-dim-economic-growth Dependent on Remittances, Tajikistan's Long-Term Prospects for Economic Growth and Poverty Reduction Remain Dim] (англ.) // Migration Policy Institute. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Саноат === Дар ноҳия корхонаҳои хурди саноатӣ — сехи чӯҷабарорӣ, заводи хишти «Лугад», ҶДММ «Хрустал» — фаъолият доранд. Дар Ванҷ бозорҳои марказӣ ва марзӣ низ амал мекунанд. '''25 июни соли 2025''' дар ноҳия корхонаи истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК «Мармар Стоун» ба кор шурӯъ кард, ки иқтидори солонаи он 40 ҳазор тонна маҳсулот буда, 40 сокини маҳаллиро бо ҷои кори доимӣ таъмин намудааст. Корхона чор хатти истеҳсолӣ дорад ва дар он беш аз 20 навъи санги табиӣ коркард мешавад; иқтидори истеҳсоли тахтасангҳои ороишӣ (мозаика) 10 ҳазор м³ ва коркарди санги мармар 160 ҳазор м³ дар як солро ташкил медиҳад.<ref name="ap20253">[https://asiaplus.news/tg/2025/06/25/safari-emomal%d3%a3-ra%d2%b3mon-ba-vmkb-az-van%d2%b7-o%d2%93oz-shud-prezident-dar-in-no%d2%b3iya-kadom-inshootro-ba-istifoda-dod/ Сафари Эмомалӣ Раҳмон ба ВМКБ аз Ванҷ оғоз шуд. Президент дар ин ноҳия кадом иншоотро ба истифода дод?] // Asia-Plus, 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="pt51272">[https://prezident.tj/event/news/51272 Ифтитоҳи корхонаҳои истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК «Мармар Стоун» дар ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар ҳамон рӯз Парки саноатии ноҳия мавриди истифода қарор гирифт, ки дар масоҳати 788 м² ҷойгир буда, 6 корхонаи хурди истеҳсолиро фаро мегирад: истеҳсоли макарон, бандубасти маҳсулоти лӯбиёгӣ, коркарди равғани чормағз, коркард ва бандубасти меваи хушк, истеҳсоли собун ва дару тирезаҳои пластикӣ. Фаъолияти парк дар маҷмуъ 36 сокини маҳаллиро бо кор таъмин мекунад.<ref name="ap20253" /><ref name="pt51284">[https://prezident.tj/event/news/51284 Ифтитоҳи Парки саноатии ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> === Энергетика === Дар Ванҷ чандин неругоҳи хурди барқи обӣ (НБО) фаъолият мекунад. Аз ҷумла, НБО-и «Техарв» дар дарёи Ванҷ бо иқтидори 400 кВт таҷдид гардида, ба шабакаи ягонаи барқи кишвар пайваст карда шудааст; НБО-и «Андарбак» дар водии Язғулом ба шабакаи ширкати «Помир Энерҷӣ» пайваст аст.<ref name="techarv">[http://www.cawater-info.net/best-practices/ru/base/marker/21 Реконструкция МГЭС Техарв на реке Ванч мощностью 400 кВт в Ванчском районе Горно-Бадахшанской автономной области] (рус.) // CAWater-Info. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Моҳи '''июни соли 2025''' хатти интиқоли барқи дузанҷираи 35 ва 110-киловолтаи Хоруғ–Рӯшон бо дарозии 67,5 км ва зеристгоҳи «Ҷангал» ба маблағи умумии 114 миллион сомонӣ ба истифода дода шуд, ки интиқоли муназзами неруи барқро ба ноҳияҳои Рӯшон, Ванҷ ва Дарвоз ба маротиб беҳтар мегардонад; ҳамзамон сохтмони хатти 42-километраи интиқоли барқи 110-киловолта аз маркази ноҳияи Рӯшон то зеристгоҳи «Вознавд» оғоз ёфт, ки ба истифода додани он дар нимсолаи аввали соли 2026 пешбинӣ шудааст.<ref name="khovar-speech2025">[https://khovar.tj/2025/06/suhanronii-prezidenti-um-urii-to-ikiston-peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-mulo-ot-bo-ro-baron-va-faoloni-viloyati-muhtori-k-istoni-badahshon/ Суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон дар мулоқот бо роҳбарон ва фаъолони Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон] // АМИТ «Ховар», июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Нақлиёт === Нақлиёти ноҳия асосан автомобилист; як фурудгоҳи хурд ҳам дар шаҳраки Ванҷ (Рохарв) вуҷуд дорад. Қаламрави ғарбии ноҳия дар масири шоҳроҳи байналмилалии Душанбе–Кӯлоб–Дарвоз–Хоруғ–Мурғоб–Қулма қарор дорад. '''25 июни соли 2025''' роҳи мошингарди маркази ноҳия то нуқтаи пайвастшавӣ ба ин шоҳроҳ, иборат аз ду хатти ҳаракат бо дарозии умумии 16 км, пас аз таҷдид ба истифода дода шуд; дар дарозои роҳ истгоҳҳои нақлиётӣ ва гузаргоҳҳо барои пиёдагардон бунёд гардидаанд.<ref name="ap20253" /><ref name="pt51268">[https://prezident.tj/event/news/51268 Ифтитоҳи роҳи маркази ноҳияи Ванҷ то нуқтаи пайвастшавӣ ба шоҳроҳи Душанбе–Кулма] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> '''23 июни соли 2025''' ширкати ҳавопаймоии «Тоҷик Эйр» пас аз ёздаҳ соли танаффус (парвози охирин соли '''2014''' сурат гирифта буд) хатсайри ҳавоии Душанбе–Ванҷ–Душанберо аз нав кушод: парвози нахустин бо 15 мусофир анҷом ёфт. Парвоз дар ин масир 50 дақиқа тӯл кашида, тибқи ҷадвал ҳафтае як маротиба, рӯзҳои ҷумъа, бо ҳавопаймои Ан-28 иҷро мешавад ва нархи чипта дар як самт 750 сомонӣ муайян гардидааст.<ref name="ap-flight-start">[https://asiaplustj.info/tj/node/350087 Оғози парвози ҳавопаймоӣ миёни Душанбе ва Ванҷ. Аввалин парвоз кай ва нархи чипта чанд аст?] // Asia-Plus, июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ap-flight-first">[https://asiaplustj.info/tj/node/350121 Пас аз 11 сол. Аввалин парвози ҳавопаймо дар масири Душанбе-Ванҷ-Душанбе анҷом ёфт] // Asia-Plus, 23 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар доираи татбиқи «Барномаи давлатии кабудизоркунии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2040» (қабулшуда '''28 июни соли 2024'''), '''24 феврали соли 2026''' дар шафати роҳҳои мошингарди ноҳияи Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳоли дарахтони ҳамешасабзу ороишӣ ва сояафкану мевадиҳанда шинонида шуд.<ref name="khovar-trees20262">[https://khovar.tj/2026/02/daraht-binshon-dar-shafati-ro-oi-moshingardi-van-besh-az-2000-beh-ni-ol-shinonida-shud/ ДАРАХТ БИНШОН! Дар шафати роҳҳои мошингарди Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳол шинонида шуд] // АМИТ «Ховар», 24 феврали 2026. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Фарҳангу маориф == Пеш аз инқилоб аҳолии маҳаллии Ванҷ дар масҷидҳо ва хонаҳои муллоён хатту савод меомӯхтанд ва на ҳама ақшори мардум фурсат ва имкони саводомӯзӣ доштанд. Аз ин рӯ нисбати саводнокӣ дар миёни онҳо хеле паст буд ва ба сахтӣ метавонист ба 3–10 % бирасад. Саводомӯзии саросарии аҳолиро ҳукумати шӯравӣ ба роҳ монд. Соли '''1926''' нахустин мактаб дар минтақа фаъолияти худро оғоз намуд: дар он танҳо 1 муаллим — Одил Боқиев (аз деҳаи Чихох) кор мекард ва 25 талаба дар он ҷо дарс меомӯхтанд. Соли 1930 шумораи муаллимон ба 7 нафар расид. Дар авохири даҳаи 30-юми асри XX тақрибан дар ҳамаи маҳалҳои сераҳолии деҳшӯроҳои Ванҷ мактабҳои ибтидоӣ таъсис ёфтанд, ки бештари бачагону наврасон дар онҳо таҳсил мекарданд. Тобистони соли '''1941''' (дар арафаи Ҷанги Бузурги Ватанӣ) дастгоҳи кинонамоишдиҳӣ дар Ванҷ сохта, ба марҳалаи истифода расид. Соли 1941 дар вилоят 41 китобхона вуҷуд дошт, аз ҷумла китобхонаи ноҳиявӣ дар маркази Ванҷ ва 12 чойхонаи сурх. Дар аввали моҳи апрели соли 1930 дар яке аз деҳаҳои баландкӯҳи водии Ванҷ — Рованд нахустин маҷлиси ҷавонон баргузор шуд. Дар соли таҳсилии 2011–2012 дар ноҳияи Ванҷ 50 мактаб, аз ҷумла 23 мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ, 4 мактаби таҳсилоти умумии асосӣ, 13 мактаби ибтидоӣ, мактаб-интернат ва муассисаи томактабӣ вуҷуд дошт. Дар ҳамин сол дар мактабҳои ноҳия 7437 талаба таҳсил мекард, ки ба онҳо 928 муаллими соҳибмаълумоти олӣ дарс медоданд. '''25 июни соли 2025''' дар деҳаҳои Мотравн, Будун, Вишхарв, Жамаг, Бунай, Техарв ва Ғиҷовасти ноҳия 7 кӯдакистони нав ифтитоҳ гардид: чор кӯдакистон аз ҳисоби буҷети маҳаллии вилоят ва се кӯдакистони дигар аз ҳисоби сокинони деҳаҳо тариқи ҳашар сохта шудаанд. Ин муассисаҳо аз 20 синфхона иборат буда, барои 380 тарбиятгиранда пешбинӣ шудаанд ва дар онҳо 34 нафар бо кори доимӣ таъмин гардидаанд.<ref name="ap20253" /><ref name="pt51280">[https://prezident.tj/event/news/51280 Ифтитоҳи 7 кӯдакистон дар ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар Ванҷ 45 муассисаи фарҳангӣ, аз ҷумла 1 театр, 13 клуб, 2 автоклуб, 5 хонаи фарҳанг, 25 китобхона бо фонди 114 960 нусха китоб фаъолият мекунад. Рӯзномаи ноҳиявӣ бо номи «Ватан» нашр мешавад. == Тиб == Соли '''1939''' дар Ванҷ маркази тиббӣ ва бемористоне барои 10 кат сохта шуда буд. Ин иттифоқ дар канори душвориҳои азиме ба вуҷуд омад: то оғози асри XX дар водӣ тибби илмӣ вуҷуд надошт ва сокинон танҳо ба гиёҳдармонӣ ва дуохонӣ такя мекарданд, ки боиси сатҳи баланди фавти модарону кӯдакон мегардид.<ref name="sssr-112sol2">[https://sssr.tj/vanj-va-yazgulom-112-sol-pesh-az-in/ Ванҷ ва Язгулом 112 сол пеш аз ин] // Газетаи мардумии СССР. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи як таҳқиқи диссертатсионӣ, гузариш ба тибби муосир бо муқовимати шадид ҳамроҳ буд: соли '''1929''' табиби рус Спажев, ки барои расонидани кумаки аввалияи тиббӣ ба Ванҷ фиристода шуда буд, аз ҷониби дастаҳои босмачӣ ба қатл расонида шуд — ҳодисае, ки соли 1931 бо қатли табиб Олхов дар ноҳияи ҳамҷавори Қалъаихумб такрор ёфт.<ref name="btsu-dissertation2">Диссертатсия // Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ.</ref> Муҳоҷирати маҷбурии соли 1954-и сокинони водии Язғулом ба водии гарми Вахш низ оқибатҳои вазнини беҳдоштӣ — бемории оммавӣ ва фавти зиёди кӯдакон — ба бор овард, ки яке аз сабабҳои бозгашти тадриҷии як қисми муҳоҷирон ба зодгоҳашон гардид.<ref name="sssr-112sol2" /> Ҳоло дар ноҳия як беморхонаи марказӣ (дар шаҳраки Рохарв, дорои 6 шуъбаи бистарикунонӣ), як беморхонаи минтақавӣ дар водии Язғулом, 22 бунгоҳи тиббӣ, маркази назорати беҳдоштӣ (санитарию эпидемиологӣ) ва 4 дорухона фаъолият доранд. Тибқи маълумоти соли 2023, ба ин шабака 57 310 нафар бемор муроҷиат кардааст — ба ҳисоби миёна беш аз 1,6 маротиба барои ҳар сокини ноҳия дар як сол.<ref name="jumhuriyat-tandurusti2">[https://jumhuriyat.tj/2991-van-roandozii-tadbiro-dar-samti-tandurust-va-ifzi-itimo.html Ванҷ. Роҳандозии тадбирҳо дар самти тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоӣ] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар сохтори марказии шабака 47 духтури дорои маълумоти олӣ ва 193 корманди миёнаи тиббӣ кор мекунанд; рақами 369 нафар пизишки дорои маълумоти олӣ, ки дар маъхазҳои умумӣ оид ба ноҳия зикр мешавад, эҳтимол тамоми мутахассисони тиббии ҳудуди ноҳияро — аз ҷумла дорухонаҳо, СЭС ва муассисаҳои хусусиро — дар бар мегирад.<ref name="jumhuriyat-tandurusti2" /> Дар водии дурдасти Язғулом, ки пеш аз истиқлол мардум маҷбур буданд беморони вазнинро тавассути чорвои борбар ба масофаҳои дур интиқол диҳанд, имрӯз як дармонгоҳи минтақавӣ, ду маркази саломатӣ, се бунгоҳи тиббӣ дар деҳаҳои дурдаст ва як таваллудхонаи махсусгардонидашуда фаъолият доранд.<ref name="jumhuriyat-tandurusti2" /> Дар деҳаи Гармчашмаи ҷамоати Рованд, наздики лозури Ванҷях, як маркази саломатии муосир бо ҳамкории Вазорати тандурустӣ ва Хадамоти ҳифзи сиҳатии Бунёди Оғохон (Aga Khan Health Services) сохта шудааст.<ref name="khovar-garmchashma2">[https://khovar.tj/2015/09/iftito-i-markazi-salomat-dar-no-iyai-van/ Ифтитоҳи маркази саломатӣ дар ноҳияи Ванҷ] // АМИТ «Ховар», сентябри 2015. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар доираи барномаи миллии рушди инфрасохтори тиббӣ, соли '''2025''' сохтмони бинои нави Беморхонаи марказӣ барои 120 кат бо арзиши 114 миллион сомонӣ оғоз гардид.<ref name="president-hospital2">[https://president.tj/event/domestic_trips/51302 Суханронӣ дар мулоқот бо роҳбарону фаъолони ноҳияи Ванҷ] // Президенти Тоҷикистон, 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Барои ҳалли норасоии кадрҳо, тайи давраи соҳибистиқлолӣ 142 нафар хатмкунандаи ноҳияи Ванҷ дар муассисаҳои олии тиббии ҷумҳурӣ (пеш аз ҳама Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ ибни Сино) таҳсил кардаанд, ки аз ин шумора 40 нафар тавассути квотаи президентӣ буда, соли 2025 боз 22 нафари дигар ба ҳамин квота фаро гирифта шуданд.<ref name="president-hospital2" /> Барномаи «Корвони саломатӣ»-и Вазорати тандурустӣ низ борҳо ба Ванҷ ташриф оварда, ба табибони маҳаллӣ таҷрибаандӯзӣ фароҳам овардааст.<ref name="khovar-korvon20222">[https://khovar.tj/2022/05/korvoni-salomat-sokinoni-no-iya-oi-darvoz-va-van-bo-hizmatrasonii-rojgoni-tibb-faro-girifta-shudand/ «Корвони саломатӣ». Сокинони ноҳияҳои Дарвоз ва Ванҷ бо хизматрасонии ройгони тиббӣ фаро гирифта шуданд] // АМИТ «Ховар», майи 2022. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Бо сабаби баландкӯҳ будани минтақа, Ванҷ таърихан ба минтақаҳои паҳншавии бемории ҷоғвар (норасоии йод) мансуб буд; тибқи маълумоти таҳлилӣ, дар натиҷаи стратегияи миллии йодизатсияи намак сатҳи паҳншавии ин беморӣ дар давраи солҳои 2019–2023 то '''72 фоиз''' коҳиш ёфтааст.<ref name="avjizuhal2">Авҷи Зуҳал, № 2, 2025.</ref> Бо назардошти сатҳи баланди муҳоҷирати меҳнатии сокинони ноҳия, маркази маҳаллии мубориза бар зидди ВНМО (ВИЧ) корҳои фаҳмондадиҳиро дар байни ҷавонон пайваста мегузаронад.<ref name="jumhuriyat-tandurusti2" /> Дар давраи пандемияи COVID-19 Беморхонаи марказии Ванҷ шуъбаи бемориҳои сироятиро ба реҷаи фавқулодда гузаронид, ва моҳи июни соли '''2020''' тибқи барномаи дастгирии Иттиҳоди Аврупо ба ин муассиса таҷҳизоти муҳофизати инфиродӣ (PPE) расонида шуд.<ref name="eeas-ppe2">[https://www.eeas.europa.eu/sites/default/files/eu_timeframe_for_ppe_distribution_20200611_4.pdf EU timeframe for PPE distribution] // Хадамоти амали берунии Иттиҳоди Аврупо (EEAS), июни 2020. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Беморхонаи марказӣ соли 2014 пурра ба низоми гармкунии барқӣ (аз ҳисоби неругоҳҳои хурди барқи обӣ) гузашт, ҳарчанд барои ҳолатҳои фавқулодда ҳарсола захираи эҳтиётии сӯзишворӣ нигоҳ дошта мешавад.<ref name="khovar-heating20142">[https://khovar.tj/2014/01/bemorhonai-van-1207-ba-nizomi-garmkunii-bar-1179-1251-guzasht/ Беморхонаи Ванҷ ба низоми гармкунии барқӣ гузашт] // АМИТ «Ховар», январи 2014. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи санҷиши Агентии амнияти кимиёвӣ, биологӣ, радиатсионӣ ва ядроии Академияи миллии илмҳо (июли 2024), Беморхонаи марказии Ванҷ талаботи қонунгузории бехатарии радиатсиониро пурра риоя намуда, дараҷаи хатари фаъолияти он «паст» арзёбӣ шудааст.<ref name="cbrn-inspection2">Феҳристи Агентии амнияти кимиёвӣ, биологӣ, радиатсионӣ ва ядроӣ (cbrn.tj). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Варзиш == Ванҷ аз даврони қадим бо гуштигирони номвари худ шуҳратёр буд. Номи паҳлавонони ванҷӣ — Амонат, Сулаймон, Дилдор, Хушдил, Худоӣ, Ҳиммат, Ш. Дилов, Алифбек ва дигарон то кунун ба некӣ ёд мешавад ва қиссаҳои майдондориашон ҳанӯз вирди забони хосу ом аст. Соли '''2024''' гӯштини миллии тоҷикӣ (гӯштингирӣ) дар Вазорати адлияи Швейтсария ба қайд гирифта шуда, мақоми расман байналмилалӣ касб кард; шумораи мусобиқаҳои ин намуди варзиш дар саросари ҷумҳурӣ аз 485 адад дар соли 2020 то тақрибан 4000 адад дар соли 2022 афзудааст.<ref name="mfa-gushtingiri2">[https://mfa.tj/tg/brussels/view/12033/gushtini-tojiki-maqomi-bainalmilali-girift Гӯштини тоҷикӣ мақоми байналмилалӣ гирифт] // Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Паҳлавони ванҷӣ Шакармамад Мирмамадов, ки дар якчанд намуди варзиш (ҷудо, кураш, гӯштингирӣ) рақобат мекунад, яке аз муваффақтарин варзишгарони вазни сангини Тоҷикистон дар даҳсолаи охир аст: соҳиби медали биринҷии Бозиҳои XVIII осиёии соли 2018 дар Ҷакарта (ҷудо, +100 кг),<ref name="ozodi-asiada20182">[https://www.ozodi.org/a/29463618.html Бозиҳои XVIII осиёӣ: Шакармамад ҳам соҳиби медали биринҷӣ гардид] // Радиои Озодӣ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> медали тиллои Чемпионати 13-уми Осиё оид ба кураш дар Теҳрон (июни 2024)<ref name="varzishtv-kurash2">[https://varzishtv.tj/tj/news/shakarmamad-mirmamadov-a-ramoni-osiye-oid-ba-kurash-/ Шакармамад Мирмамадов қаҳрамони Осиё оид ба кураш] // Варзиш ТВ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> ва медали тиллои Нахустин Чемпионати ҷаҳон оид ба гӯштингирӣ дар Душанбе (28–31 августи 2024, бо иштироки беш аз 200 варзишгар аз 63 давлат) гардид.<ref name="khovar-mirmamadov-world2">[https://khovar.tj/2024/08/varzishgari-to-ik-shakarmamad-mirmamadov-dar-nahustin-chempionati-a-on-oid-ba-g-shtingir-medali-tillo-ba-dast-ovard/ Варзишгари тоҷик Шакармамад Мирмамадов дар нахустин Чемпионати ҷаҳон оид ба гӯштингирӣ медали тилло ба даст овард] // АМИТ «Ховар», августи 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар мусобиқаҳои Наврӯзии байналмилалӣ дар Хоруғ (марти 2025) ва Рашт (апрели 2026) низ ғолиб омада, ҳарду бор соҳиби автомобил гардид.<ref name="khovar-khorugh20252">[https://khovar.tj/2025/03/shakarmamad-mirmamadov-barandai-sho-oizai-musobi-ai-bajnalmilalii-g-shtini-mill-dar-sha-ri-horu-gardid/ Шакармамад Мирмамадов барандаи Шоҳҷоизаи Мусобиқаи байналмилалии гӯштини миллӣ дар шаҳри Хоруғ гардид] // АМИТ «Ховар», 26 марти 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="khovar-rasht20262">[https://khovar.tj/2026/04/mu-ammadin-shodmon-far-od-va-shakarmamad-so-ibi-sho-oiza-oi-musobi-ai-g-shtini-millii-no-iyai-rasht-shudand/ Муҳаммадин, Шодмон, Фарҳод ва Шакармамад соҳиби шоҳҷоизаҳои мусобиқаи гӯштини миллии ноҳияи Рашт гардиданд] // АМИТ «Ховар», 15 апрели 2026. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> '''25 марти соли 2020''' дар ҷамоати деҳоти Язғулом бахшида ба Наврӯз мусобиқаи ҷумҳуриявии гӯштини миллӣ баргузор гардид, ки дар он беш аз 300 нафар паҳлавон на танҳо аз Ванҷ, балки аз Душанбе, Бохтар, Кӯлобу Хоруғ ва ноҳияҳои Дарвозу Рӯшон иштирок карданд.<ref name="vkd-yazgulom20202">[https://www.old.vkd.tj/index.php/tj/ruydodho/27292-barguzorii-gushtini-mill-dar-yazgulom Баргузории гуштини миллӣ дар Язгулом] // Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар ноҳия беш аз 40 иншооти варзишӣ мавҷуд аст. '''25 июни соли 2025''' дар деҳаи Убари Даргов толори варзишӣ бо масоҳати умумии 615 м², иборат аз толори асосӣ, толори тенниси рӯи миз ва ҳуҷраҳои ёрирасон, ба истифода дода шуд.<ref name="ap20253" /><ref name="pt512762">[https://prezident.tj/event/news/51276 Ифтитоҳи толори варзишӣ дар деҳаи Убари Даргови ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Ҳамчунин, '''15 ноябри соли 2025''', дар арафаи Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, дар деҳаи Андарбоғи ҷамоати Язғулом толори варзишии замонавӣ, ки бо маблағи 480 ҳазор сомонӣ бунёд ёфтааст, ба истифода дода шуд.<ref name="khovar-andarbak2">[https://khovar.tj/2025/11/bahshida-ba-r-zi-prezident-dar-de-ai-andarbaki-no-iyai-van-tolori-muosiri-varzish-ba-istifoda-doda-shud/ Бахшида ба Рӯзи Президент дар деҳаи Андарбаки ноҳияи Ванҷ толори муосири варзишӣ ба истифода дода шуд] // АМИТ «Ховар», 15 ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пеш аз ин, '''11 сентябри соли 2018''' бо ташаббуси Вазорати корҳои дохилӣ дар ҳамин ҷамоати Язғулом низ як толори варзишӣ ба истифода дода шуда буд.<ref name="vkd-yazgulom-mvd20182">[https://www.old.vkd.tj/index.php/tj/2020-01-18-07-50-18/khabar-o-bojgon/21050-iftito-i-tolori-varzish-dar-no-iyai-van Ифтитоҳи толори варзишӣ дар ноҳияи Ванҷ] // Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ба ғайр аз гӯштин, дар солҳои охир волейбол низ дар ноҳия рушд кардааст: дар мусобиқаи маҳаллӣ 7 дастаи волейболи ҷавонон иштирок доранд, ва дастаи ноҳияи Ванҷ дар Мусобиқаи кушоди ҷумҳуриявии волейбол дар ноҳияи Восеъ дар қатори дастаҳои пуриқтидоре чун «Регар ТадАЗ» ва дастаи шаҳри Душанбе иштирок карда, рақобати арзанда нишон додааст.<ref name="khovar-vosevolleyball2">[https://khovar.tj/2025/06/regar-tadaz-dar-musobi-a-oid-ba-volejbol-dar-no-iyai-vose-sazovori-sho-oiza-gardid/ «Регар ТадАЗ» дар мусобиқа оид ба волейбол дар ноҳияи Восеъ сазовори Шоҳҷоиза гардид] // АМИТ «Ховар», июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар Бозиҳои осиёии соли 2018, ки самбо бори аввал ба барномаи он дохил шуда буд, Тоҷикистонро дар қатори дигарон ду варзишгари ҷавон — Ҷомии Ҳасанӣ ва Сомон Сангов — намояндагӣ карданд.<ref name="ozodi-asiada20182" /> == Шахсиятҳои маъруф == * Мулло Муҳаммадёри Ванҷӣ (машҳур ба Мулло Ёр) — шоири маъруфи мардумии тоҷик, зодаи деҳаи Ғумаяки водии Ванҷ; мероси ӯ то имрӯз дар байни мардуми кӯҳистони тоҷик маҳбубият дорад.<ref name="pirumshoev-web3" /> * [[Раҳим Масов]] ('''16 ноябри 1939''', деҳаи Мудеҳарви ноҳияи Ванҷ — '''21 июни 2018''', Душанбе) — таърихшиноси барҷастаи тоҷик, доктори илмҳои таърих, академики Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон; солҳои 1988–2015 директори Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи Аҳмади Дониш.<ref name="masov-khovar2">[https://khovar.tj/rus/2022/11/akademik-rahim-masov-zhizn-posvyashhennaya-otstaivaniyu-natsionalnyh-interesov-tadzhikistana-segodnya-velikomu-uchenomu-ispolnilos-by-83-goda/ Академик Рахим Масов: жизнь, посвящённая отстаиванию национальных интересов Таджикистана] (рус.) // НИАТ «Ховар», 16 ноябри 2022. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="masov-ap2">[https://www.asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20180621/segodnya-v-dushanbe-skonchalsya-akademik-rahim-masov Сегодня в Душанбе скончался академик Рахим Масов] (рус.) // Азия-Плюс, 21 июни 2018. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * [[Ҳайдаршо Пирумшоев]] (таваллуд '''30 декабри 1944''', ноҳияи Ванҷ) — таърихшинос, доктори илмҳои таърих, профессор; муаллифи асарҳои «Ванҷ» (М., 2004), «Ванҷи ману ганҷи ман» (Душанбе, 2013) ва таҳқиқоти сершумор оид ба таърихи Бадахшону Помир.<ref name="pirumshoev-ap2">[https://asiaplustj.info/tj/node/356410 Субҳ ба хайр, Тоҷикистон! Як рӯз дар таърих, зодрӯзи шахсиятҳо… 30 декабри соли 2025] // Asia-Plus. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * Қодири Қосим (таваллуд '''9 апрели 1961''', ноҳияи Ванҷ) — ходими давлатӣ ва ҷамъиятӣ, раиси Федератсияи иттифоқҳои касабаи мустақили Тоҷикистон.<ref name="kodiri2">[https://khovar.tj/rus/2020/01/predsedatel-federatsii-nezavisimyh-profsoyuzov-tadzhikistana-kodiri-kosim-vydvinut-kandidatom-v-deputaty-madzhlisi-namoyandagon/ Председатель Федерации независимых профсоюзов Таджикистана Кодири Косим выдвинут кандидатом в депутаты Маджлиси намояндагон] (рус.) // НИАТ «Ховар», январи 2020. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * Мурувватшо Бачабеков ('''1 майи 1944''' — '''9 сентябри 2023''', деҳаи Баравни ҷамоати Водхуд) — устоди варзиши гӯштингирӣ, ки ӯро бунёдгузори мактаби муосири гӯштини Ванҷ медонанд; солҳои 1972–1994 устоди кафедраи тарбияи ҷисмонии Донишкадаи давлатии омӯзгории Тоҷикистон (ҳоло ДДОТ ба номи С. Айнӣ) буд.<ref name="bachabekov2">[https://www.bomdod.com/2023/09/12/ustodi-pahlavononi-vanj-muruvvatsho-bachabekov-az-dunyo-raft/ Устоди паҳлавонони Ванҷ Мурувватшо Бачабеков аз дунё рафт] // Бомдод, 12 сентябри 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * Маҳмадшариф Сулаймонов (зодаи деҳаи Рованд) — устоди варзиши Иттиҳоди Шӯравӣ дар гӯштини миллӣ, ки зиёда аз панҷоҳ сол дар майдони паҳлавонӣ фаъолият дорад.<ref name="sulaymonov2">[http://hamsafon.tj/10201-sufrai-pa1202lavon1250.html Суфраи паҳлавонӣ] // Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Ҳукумат == Сарвари ноҳияи Ванҷ Раиси ноҳия аст, ки аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин мегардад.<ref name="badakhshon-vanj" /> Ниҳоди намояндагии ноҳия — Маҷлиси вакилони халқ мебошад, ки аз тарафи мардуми ноҳия ба муддати 5 сол интихоб мешавад. Маълумоти расмӣ дар бораи ноҳия дар сомонаи Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон (badakhshon.tj) ҷой дода шудааст.<ref name="badakhshon-vanj" /> Раисони ноҳия дар тӯли фаъолияти маъмурии он борҳо иваз шудаанд; барои мисол, '''17 ноябри соли 2021''' бо фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Ҷабори Қосим аз мансаби раиси ноҳияи Ванҷ озод карда шуда, ба ҷои ӯ Мардзода Одинашо Миршаб ба ҳайси иҷрокунандаи вазифаи раиси ноҳия таъин гардид.<ref name="sputnik20212">[https://sputnik.tj/20211117/barkanori-jabbori-qosim-nazarshozoda-vanj-roshtqala-1043601608.html Раисони Ванҷу Роштқалъа барканор шуданд: раҳбарони нав киянд?] // Sputnik Тоҷикистон, 17 ноябри 2021. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Эзоҳ == <references /> == Манобеъ == * Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи). — Ташкент, 1926. * Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века — XX в.). — Душанбе, 2008. — (Археологическая карта Таджикистана). * Бурхан-уд-Дин-хан Кушкеки. Путеводитель по Каттагану и Бадахшану. — Ташкент, 1926. * Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. — Душанбе, 2006. * Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1–2. — Душанбе, 1962–1963. * Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв. — Ташкент, 1996. * Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. — М.: Восточная литература, 2008. — С. 61–109. * Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. — Душанбе, 1999. — № 4. — С. 20–30. * Мушкетов Д. И. Рохарв (Кала-и Ванч) // Известия Русского географического общества. — Т. 52. — 1916. * Пирумшоев Ҳ. Ванҷ. — М., 2004. * Пирумшоев Ҳ., Зафаров А. Ванҷи ману ганҷи ман (очерки таърихӣ). — Душанбе, 2013. * Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. — М.: Памятники исторической мысли, 2001. — ISBN 5-88451-100-0. * Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — 151 с. * Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. — Душанбе: СИЭМТ, 2013. * Эдельман Д. И. Язгулямский язык. — М.: Наука, 1966. * Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 41–62. * Языки мира: Иранские языки. III. Восточноиранские языки. — М.: Индрик, 2000. * Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World's Languages in Danger. — 3rd ed. — Paris: UNESCO Publishing, 2010. * Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. — SIL International, 2010. == Пайвандҳо == * [https://www.vanjiman.com Сомонаи vanjiman.com] * [https://vanj.info Торнамои Ванҷ (vanj.info)] * [http://badakhshon.tj/?page_id=11224 Саҳифаи ноҳияи Ванҷ дар сомонаи расмии ВМКБ] * [[c:Category:Vanj_District|Парвандаҳо дар Викианбор (Vanj District)]] {{тоҷикистон-ҷуғ-нопурра}} {{Тақсимоти маъмурии ВМКБ}} {{Ноҳияи_Ванҷ}} [[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] [[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] [[Гурӯҳ:Ноҳияи Ванҷ]] k325dx2qhdiaqyqvghw72lkhgknep1z 1481839 1481837 2026-07-23T16:03:28Z Firdavsi 3353 1481839 wikitext text/x-wiki {{ВМ | Ранг1 = #A5D570 | Номи тоҷикӣ = | Номи аслӣ = Ноҳияи Ванҷ | Нишон = | Парчам = | Бари нишон = | Бари парчам = | Тавсифи нишон = | Тавсифи парчам = | Кишвар = [[Тоҷикистон]] | lat_dir = N | lat_deg = 38 | lat_min = 22 | lat_sec = 23 | lon_dir = E | lon_deg = 71 | lon_min = 27 | lon_sec = 19 | region = TJ | type = District | Дараҷа = | CoordScale = | Суруди миллӣ = | Мақом = Ноҳияи маъмурӣ | Тобеъи = [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] | Шомили = 1 шаҳрак, 6 ҷамоат | Пойтахт = [[Ванҷ (шаҳрак)|Ванҷ]] | Шаҳри бузургтарин = | Шаҳрҳои бузургтарин = | Таъсис = [[29 май|29 маи]] [[1933]] | Барҳамхӯрӣ = | Номҳои пешина = | Раис = Мардзода Одинашо Миршаб (аз 2022)<ref>{{Cite web|url=http://www.adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911|title=Указ Президента Республики Таджикистан от 1 декабря 2022 года №480 "О назначении Мардзода О.М. председателем Ванчского района Горно-Бадахшанской автономной области"|website=www.adlia.tj|accessdate=2023-01-04|archivedate=2024-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241209162237/http://adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911}}</ref> | Шакли роҳбарӣ = Раиси ноҳия | Раис2 = | Шакли роҳбарӣ2 = | Раис3 = | Шакли роҳбарӣ3 = | ММД = | Соли ММД = | Ҷой аз рӯи ММД = | ММД ба сари аҳолӣ = | Ҷой аз рӯи ММД ба сари аҳолӣ = | Забон = | Забонҳо = [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забонҳои бадахшонӣ]] — [[Забони язғуломӣ|язғуломӣ]] | Аҳолӣ = 35 400 | Соли барӯйхатгирӣ = 2024 | Фоиз аз аҳолӣ = 4,8 | Ҷой аз рӯи аҳолӣ = | Баҳодиҳии аҳолӣ = | Соли баҳодиҳӣ = | Зичӣ = 7,7 | Ҷой аз рӯи зичӣ = | Ҳайати миллӣ = [[тоҷик]]он | Ҳайати динӣ = [[мусулмон]], [[суннӣ]], мазҳаби [[ҳанафӣ]] | Масоҳат = 4430,5 | Фоиз аз масоҳат = | Ҷой аз рӯи масоҳат = | Баландии бештарин = 7495 | Баландии миёна = 3000 | Баландии камтарин = | Харита = Vanj District in Tajikistan.svg | Андозаи харита = | Харита2 = | Минтақаи замонӣ = UTC+5 | Сарвожа = VA | ISO = TJ.BK.VA | Шиносаи ададӣ = | Шакли шиноса = | Шиносаи ададӣ2 = | Шакли шиноса2 = | Шиносаи ададӣ3 = | Шакли шиноса3 = | FIPS = | Коди телефон = +992 3551 | Нишонаи почта = 736300 | Домени интернет = tj | Коди мошинҳо = 04 TJ | Вебгоҳ = [[www.vanjiman.com]] | Гурӯҳ дар Commons = Vanj District | Эзоҳ = }}'''Ноҳияи Ванҷ''' (форсӣ: ناحیۀ ونج‎) — минтақаи таърихӣ ва яке аз [[Ноҳия|ноҳияҳои]] [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]], воқеъ дар шимолу ғарби вилоят, дар шарқи Ҷумҳурии [[Тоҷикистон]]. Масоҳаташ 4430,5 км² буда, тибқи омори соли '''2024''' аҳолияш 35 400 нафарро ташкил медиҳад (зичии аҳолӣ тақрибан 8 нафар дар 1 км²). Ҳамчун воҳиди расмии маъмурию ҳудудӣ '''29 майи 1933''' таъсис ёфтааст.<ref name="vanchraion2">[https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1287410 Ванджский район] (рус.) // Словари и энциклопедии на Академике (нусхаи мақолаи Википедиаи русӣ, 2010). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Маркази ноҳия шаҳраки [[Рохарв]] (форсӣ: راخرو‎) аст, ки расман шаҳраки Ванҷ ном дошта, дар харитаҳо низ чунин сабт мешавад, вале дар забони мардум то имрӯз бо номи бостонии худ — Рохарв ёд мегардад; шаҳрак 176 км шимолтар аз шаҳри [[Хоруғ]], дар канораи резишгоҳи рӯди Рохарвоб ба Ванҷоб ҷой дорад.<ref name="vanchraion2" /><ref name="pirumshoev-web">[https://vanj.info/%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D2%B7-%D0%BC%D0%B0%D1%8A%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%BE%D1%82%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D2%93%D1%80%D0%BE%D1%84%D3%A3/ Ванҷ. Маълумоти ҷуғрофӣ] (порча аз китоби Ҳ. Пирумшоев «Ванҷи ман») // Торнамои Ванҷ (vanj.info). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="badakhshon-vanj2">[http://badakhshon.tj/?page_id=11224 н. Ванҷ (www.vanj.tj)] // Сомонаи расмии Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи анъанаи маҳаллӣ, тамоми рустоҳоеро, ки аз деҳаи Бунай болотар воқеъанд, «Ванҷи Боло» меноманд; водиҳои поёниро бошад, на «Ванҷи Поён», балки бо номҳои таърихии худашон — Язғулом, Водхуд ва Пшихарв — ёд мекунанд.<ref name="pirumshoev-web" /> Дигар шӯроҳои русто, мисли Водхуд, Язғулом, Рованд ва Техарв, ки фарогири чандин деҳаанд, то кунун номҳои таърихии худро нигоҳ доштаанд. Шӯрои рустои Рохарв дар ҳоли ҳозир чун ҷамоати ба номи Маҳмадулло Абдуллоев<ref name="khovar-ubari2">[https://khovar.tj/2025/06/peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-no-iyai-van-tolori-varzishiro-iftito-namudand/ Сарвари давлат Эмомалӣ Раҳмон дар ноҳияи Ванҷ толори варзиширо ифтитоҳ намуданд] // АМИТ «Ховар», 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> ва шӯрои рустои Жовид феълан дар шакли ҷамоати Ҷовидон номгузорӣ шудаанд. Қабл аз вуруди Артиши Сурх ба Ванҷ ва истиқрори низоми шӯравӣ, маркази идории амлокдории Ванҷ дар шаҳраки Рохарв, дар «Қалъаи Ванҷ» ё «Қалъаи Рохарви Ванҷ» қарор дошт, ки ҳам қароргоҳи мири Ванҷ ва ҳам маҳалли будубоши гурӯҳаки маҳдуди сипоҳи манғитиён будааст.<ref name="mushketov2">Мушкетов Д. И. Рохарв (Кала-и Ванч) // Известия Русского географического общества. — Т. 52. — 1916.</ref> Дарёҳои бузургтарини ноҳия — Ванҷоб, [[Язғулом (дарё)|Язғулом]] ва [[Панҷ (рӯд)|Панҷ]] мебошанд. Ду соҳили дарёи Ванҷоб бо дарозии зиёда аз 100 км бахши умдаи ноҳияро ташкил медиҳад. == Номшиносӣ == Дар сарчашмаҳои русӣ ва адабиёти даврони шӯравӣ номи ноҳия дар шаклҳои «Ванч» ва «Вандж» омадааст, ки гунаи русишудаи ҷойноми тоҷикии Ванҷ мебошад.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Дар боби решаи ин ном ақидаҳо мухталифанд. Донишманди тоҷик Гулшанӣ дар китобаш «Таърихи ҳумоюн», ки соли 1328 ҳиҷрии қамарӣ баробар бо '''1910''' милодӣ навиштааст, онро табдилёфтаи номи дарёи Панҷ шумурда, дар бораи диёри Ванҷ мегӯяд:<blockquote>Қасабаи Ванҷ ба тарафи шарқии Дарвоз, ба таҳти ақабаи Боми Дунё воқеъ аст ва дар он ҷониб манбаи дарёи Омӯя ва Ҷайҳун ва онро Чашмаи Панҷ мегӯянд, аз қуллаи шомихи кӯҳи Боми Дунё набаъон менамоянд. Аз андак масофат, панҷ чашма ба як ҷо ҷамъ мешавад ва ғарбан ҷараён менамояд ва онро чашмаи Панҷ мегӯянд ва он қасабаро Ванҷ меноманд, ки он муҳаррафи Панҷ аст. Оби аввали наҳри Ҷайҳун ҳамин аст.<ref name="gulshani2">Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. — Душанбе, 2006. — С. 157.</ref></blockquote>Тадқиқоти забоншиносии баъдина ин ривояти халқиро тасдиқ намекунад. Эроншиноси маъруф Д. И. Эделман дар пажӯҳиши бунёдии худ «Географические названия Памира» («Номҳои ҷуғрофии Помир»), ки соли '''1975''' дар маҷмуаи «Страны и народы Востока» ба чоп расидааст, решаи вожаи «Ванҷ»-ро мушаххасан шарҳ намедиҳад, балки онро номи аслии худи водӣ мешуморад, ки номи дарёи Ванҷов (Ванҷ + «об») низ аз он гирифта шудааст.<ref name="edelman19752">Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 41–62.</ref> Тибқи мушоҳидаи ӯ, ҳамсоягони язғуломизабони ин водӣ онро на «Ванҷ», балки «Вауз» меноманд, ки ин худ далели дигаре бар куҳансолии эҳтимолии ин ном аст.<ref name="edelman19752" /> Забони куҳани ванҷии аз байнрафта, ки сокинони маҳаллӣ то охири асри XIX бад-он сухан мегуфтанд, худро «vanǰivor» меномид,<ref name="lashkarbekov20082">Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. — М.: Восточная литература, 2008. — С. 61–109.</ref> вале дар адабиёти дастрас пажӯҳише, ки решаи номи «Ванҷ»-ро аз вожаҳои ҳамин забон ба даст оварда бошад, ёфт нашуд. Дар маҷмуъ, Эделман хулоса мебарорад, ки аксари номҳои ҷуғрофии Помири Ғарбию Ҷанубӣ бо ёрии забонҳои имрӯза шарҳнопазиранд, ки ин аз куҳансолии онҳо гувоҳӣ дода, эҳтимоли тааллуқи баъзеи онҳоро ба забонҳои пешин (субстратӣ) нишон медиҳад.<ref name="edelman19752" /> Бинобар ин, то имрӯз дар илми забоншиносии эронӣ решашиносии қатъӣ ва ба таври васеъ пазируфташудаи вожаи «Ванҷ» пешниҳод нашудааст: ривояти Гулшанӣ дар боло намунаи анъанаи омиёна-таърихии маҳаллист, на натиҷаи таҳлили илмии забонӣ. Мутахассисони соҳа бошанд, ин номро қадимӣ мешуморанд ва эҳтимол медиҳанд, ки он ба давраи пеш аз паҳншавии забони тоҷикӣ дар ин минтақа тааллуқ дошта бошад, бидуни он ки то ба ҳол решаи дақиқи онро муайян карда бошанд. Номи Ванҷ соли '''2023''' ба бузургтарин лозури Помир низ гузошта шуд: '''31 июли соли 2023''' бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон лозури Федченко расман [[Лозури Федченко|Ванҷях]] номгузорӣ гардид, ки ин ном аз ибораи «яхи Ванҷ» бармеояд.<ref name="khovar-vanjyakh2">[https://khovar.tj/rus/2024/06/lednik-vandzhyah-odin-iz-samyh-bolshih-lednikov-tadzhikistana-i-gornyh-sistem-mira/ Ледник Ванджях – один из самых больших ледников Таджикистана и горных систем мира] (рус.) // НИАТ «Ховар», 9 июни 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ozodi-vanjyakh2">[https://rus.azathabar.com/a/smi-krupneyshiy-na-pamire-lednik-fedchenko-pereimenovan-v-vandzhyah-/32555839.html СМИ: крупнейший на Памире ледник Федченко переименован в «Ванджях»] (рус.) // Радиои Озодӣ, 20 августи 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Ҷойгоҳ == Ноҳияи Ванҷ бо сарзамини 4430,5 км² дар миёни қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]] ва [[Қаторкӯҳи Язғулом|Язғулом]] воқеъ аст. Дар шимол бо ноҳияи Сангвор (Тавилдараи пешин), дар шарқ бо [[ноҳияи Мурғоб]], дар ҷануб бо [[ноҳияи Рӯшон]], дар ғарб бо [[Ноҳияи Дарвоз|ноҳияи Дарвози]] Тоҷикистон ва дар ҷанубу ғарб, аз тариқи рӯди Панҷ, бо ноҳияи Дарвози [[Вилояти Бадахшон|вилояти Бадахшони]] [[Афғонистон]] ҳаммарз мебошад.<ref name="vanchraion2" /> Марзи шарқии ноҳияро [[қаторкӯҳи Академияи илмҳо]] ташкил медиҳад.<ref name="enwiki-map2">Republic of Tajikistan, map showing administrative division as of January 1, 2004, «Tojikkoinot» Cartographic Press, Dushanbe.</ref> Аз шимолу шарқи ноҳия ба ҷанубу ғарби он рӯдҳои [[Ванҷ (дарё)|Ванҷ]] ва Язғулом ҷорӣ мешаванд, ки ба рӯди Панҷ мерезанд. Сарзамини ноҳия ду водии нисбатан васеи Бадахшонро дар бар мегирад. Яке аз онҳо дараи рӯди Ванҷ аст, ки беш аз 150 км дарозо дорад ва аз лозурҳои Ҷамъияти ҷуғрофӣ, Хирсон ва Абдуқаҳҳор оғоз мегирад. Водии дигар дараи рӯди Язғулом аст, ки дар миёни қаторкӯҳҳои Язғулому Рӯшон ҷой гирифтааст. Ин ду водиро аз ҳамдигар қаторкӯҳи Ванҷ ҷудо мекунад.<ref name="enwiki-map2" /> Баландии маҳал аз сатҳи дарё аз 1500 то 5000 метр мебошад. Дарёи Ванҷ (Ванҷоб) 103 км дарозӣ ва 2070 км² ҳавзаи обғундорӣ дорад. Он аз ҳамроҳшавии ду шохоб падид меояд: яке аз лозурҳои нишебии шимолии қаторкӯҳи Ванҷ сарчашма мегирад, дигаре бошад — аз нишебиҳои ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо. То резишгоҳи шохоби Кашолаях худи дарё номи Абдуқаҳҳор (Абдукагор)-ро дорад; танҳо пас аз ҳамроҳ шудан бо ин шохоб он ба номи Ванҷоб мубаддал мегардад. Сарфи миёнаи солонаи об дар резишгоҳи дарё 49,4 м³/с аст.<ref name="bse-vanch2">[https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/003/192.htm Ванч] (рус.) // Большая советская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дарёи Язғулом 80 км тӯл кашида, масоҳати ҳавзаи он 1970 км²-ро ташкил медиҳад; қисми болоии он то ҳамроҳшавии дарёи Ракзов Мазордара номида мешавад, сарфи миёнаи об дар поёноби дарё 36,2 м³/с буда, ғизои дарёҳои ноҳия асосан барфию лозурист ва сермобтарин моҳ июл аст.<ref name="yazgulem-river2">[https://waterresources.ru/reki/yazgulem/ Язгулем] (рус.) // Water Resources (бар пояи маълумотномаи «Ресурсы поверхностных вод СССР», 1971). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ванҷ дар соҳили яке аз шохобҳои бузурги рости дарёи Панҷ (болооби Ому), ки бо номи Ванҷоб маъруф аст, ҷой гирифтааст. Масофа аз маркази ноҳия то шаҳри Хоруғ 176 км ва то шаҳри [[Душанбе]] 387 км аст. === Лозурҳо ва қуллаҳо === Болооби дараи Ванҷ, ки дар он ҷо рӯд номи Абдуқаҳҳор (Абдукагор)-ро дорад, аз калонтарин марказҳои лозурии [[Помир]] ба шумор меравад. Бузургтарин лозури ҳавзаи рӯди Ванҷ лозури Ҷамъияти ҷуғрофӣ мебошад, ки дар маҳалли пайвастшавии қаторкӯҳҳои Академияи илмҳо ва Дарвоз ҷой гирифта, дарозиаш 24,2 км ва масоҳаташ 64,4 км² аст. Ин лозур соли '''1882''' кашф гардида, соли '''1928''' ба шарафи Ҷамъияти ҷуғрофии Русия номгузорӣ шудааст.<ref name="rgo2">[https://rgo.ru/activity/redaction/news/lednik-geograficheskogo-obshchestva-na-pamire-taet/ Ледник Географического общества на Памире тает] (рус.) // Сомонаи расмии Ҷамъияти ҷуғрофии Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар ҳавзаи Абдуқаҳҳор, дар нишебии ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо, лозури Хирсон (дар адабиёти илмии русӣ — Медвежий) воқеъ аст, ки бо ҳаракатҳои даврии ногаҳонии худ (сёрҷ) дар ҷаҳон шуҳрат дорад. Дарозии лозури Хирсон 15,8 км ва масоҳаташ 25,3 км² аст; ҳавзаи барфии он дар баландии беш аз 5500 м бо ҳавзаи лозури Ванҷях (Федченко) муштарак буда, забонаи борику дарози он бо яхшораи (ледопад) 900-метра аз ҳавзаи ғизогирии фирнӣ ба дараи чуқур, то баландии 2900 м, фуруд меояд.<ref name="kotlyakov-medv2">Медвежий ледник // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.</ref> Забонаи ин лозур дар зарфи чанд моҳ то 2 км ба поёни дара пеш рафта, маҷрои дарёи Абдуқаҳҳорро мебандад ва кӯли лозурӣ ба вуҷуд меоварад, ки шикофта шудани он ба обхезиҳои харобиовар дар водии Ванҷ оварда мерасонад. Чунин ҳаракатҳо дар солҳои '''1916''', '''1937''', '''1951''', '''1963''', '''1973''', '''1989''', '''2001''' ва '''2011''' ба қайд гирифта шудаанд.<ref name="medvezhy2">[https://www.silkadv.com/en/content/lednik-medvezhiy-v-hrebte-akademii-nauk Ледник Медвежий в хребте Академии Наук] (рус.) // Silk Road Adventures. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ҳангоми ҳаракати соли '''1963''' лозур қариб 1,75 км пеш рафта, дараи Абдуқаҳҳорро баст ва дар он сол ду маротиба (19 июн ва 3 июл) обхезиҳои лозурӣ рӯй доданд. Соли '''1973''' садди яхине бо паҳноии тақрибан ним километр ва баландии саду панҷоҳ метр дараро банд карда, дар паси он кӯле бо чуқурии то 110 метр пайдо шуд; 19 июни соли 1973, вақте ки дар кӯл 27 млн м³ об ҷамъ омада буд, рахнашавии он ба амал омад.<ref name="vinogradov2">[https://glaciallakes.narod.ru/articles/articl_other/3-1.htm Виноградов Ю. Б. Сведения о прорывах озёр, подпруженных ледниками] (рус.). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар қисмати шарқии қаторкӯҳи Язғулом, дар марзи ҷанубу шарқии ноҳия, қуллаи Истиқлол (то соли 2006 — қуллаи Революция; 6940 м) — чорумин қуллаи баланди Тоҷикистон қомат афрохтааст. Дар домани шимолии он лозури бузурги [[Лозури Федченко|Федченко]] — дарозтарин лозури кӯҳии ҷаҳон берун аз минтақаҳои қутбӣ (77 км) оғоз меёбад.<ref name="revolution2">[http://wiki.risk.ru/index.php/Пик_Революции Пик Революции] (рус.) // Wiki.risk.ru. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ин лозур, ки соли '''1878''' онро Василий Ошанин кашф карда, ба шарафи табиатшинос Алексей Федченко номгузорӣ намуда буд, аз '''31 июли соли 2023''' бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон расман Ванҷях ном дорад.<ref name="khovar-vanjyakh2" /><ref name="ozodi-vanjyakh2" /> Паҳноии миёнаи лозур 2 км ва ҳадди аксараш 5 км буда, ғафсии ях то 1 км ва ҳаҷми он ҳамроҳ бо шохобҳояш 144 км³ мерасад; лозур аз баландии 6200 м оғоз ёфта, забонааш то баландии 2909 м фуруд меояд ва дар силсилаи он 100 лозури хурду бузург, аз ҷумла 26 шохоби бевосита, ба ҳам пайвастаанд. Дар канори чапи лозур, дар баландии 4169 м, '''7 августи соли 1933''' истгоҳи гидрометеорологӣ кушода шуда буд, ки то соли '''1995''' бефосила кор кард ва соли '''2004''' дар доираи лоиҳаи байналмилалӣ дар он ҷо истгоҳи худкор насб гардид. Бар асари гармшавии иқлим лозур танҳо дар садаи XX дар танаи асосии худ тақрибан 15 км³ ях — даҳяки массаи худро — аз даст додааст.<ref name="khovar-vanjyakh2" /> Тибқи баррасиҳои гляциологии охирин, масоҳати умумии лозури Ванҷях (Федченко) тақрибан 700 км² арзёбӣ мешавад ва ҳаҷми умумии яхи он, бар пояи ченкунии ғафсии қабати ях, 123,4 ± 28 км³ ҳисоб карда шудааст.<ref name="mayer-vol">[https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-glaciology/article/evolution-of-fedchenko-glacier-in-the-pamir-tajikistan-during-the-past-eight-decades/0F2F382BD7954575E28B20128B7825E2 The evolution of Fedchenko glacier in the Pamir, Tajikistan, during the past eight decades] (англ.) // Journal of Glaciology. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар тӯли 93 соли мушоҳидаи илмӣ (1928–2021), суръати миёнаи тағйири баландии сатҳи лозур ба −0,46 метр дар сол расидааст, ҳарчанд дар ду фосилаи алоҳида — солҳои 1958–1980 ва 2010–2021 — коҳиши баландии забонаи лозур ду баробар аз меъёри дарозмуддат тезтар будааст.<ref name="jog2024">[https://eartharxiv.org/repository/view/7474/ Multi-temporal elevation changes of Fedchenko Glacier, Tajikistan, from 1928 to 2021] (англ.) // EarthArXiv / Journal of Glaciology, 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ченкуниҳои GNSS ва тасвирбардории радарии TanDEM-X нишон медиҳанд, ки мувозинати ҷирмии лозур аз −0,27 ± 0,05 метри муодили обӣ дар сол барои давраи 2000–2011 то −0,51 ± 0,04 метр дар сол барои давраи 2011–2016 бадтар шудааст, яъне суръати обшавии лозур дар даҳсолаи охир тақрибан ду баробар афзудааст.<ref name="lambrecht2018">Lambrecht A., Mayer C., Wendt A., Floricioiu D., Völksen C. Elevation change of Fedchenko Glacier, Pamir Mountains, from GNSS field measurements and TanDEM-X elevation models, with a focus on the upper glacier // Journal of Glaciology.</ref> Бо вуҷуди ин, азбаски забонаи лозур бо қабати ғафси хоку сангреза пӯшида аст, масоҳати намоёни он тайи даҳсолаҳо танҳо 1,4 фоиз тағйир ёфта, дар ҳоле ки ҳаҷми аслии яхи он коҳиши назаррас — тақрибан 5 км³ дар тӯли ҳашт даҳсола — доштааст.<ref name="mayer-vol" /> Тибқи маълумоти барномаи UNEP GRID-Arendal, забонаи лозур аз соли 1933 инҷониб зиёда аз 1 километр ба ақиб нишастааст ва аз соли 1980 инҷониб тақрибан 50 метр паст шудааст.<ref name="gridarendal">[https://www.grida.no/resources/5274 Shrinking of Fedchenko Glacier in the Pamirs of Tajikistan] (англ.) // UNEP GRID-Arendal. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши соли 2026 дар маҷаллаи «Remote Sensing» доир ба ҳавзаи лозурии дарёи Вахш, ки низоми лозурии Ванҷях (Федченко)-ро низ фаро мегирад, нишон дод, ки масоҳати умумии лозурҳои ин ҳавза аз 4440,9 км² дар соли 2000 то 4087,1 км² дар соли 2018 коҳиш ёфта, барои соли 2025 тахминан 3955,2 км² пешбинӣ мешавад; яъне тайи солҳои 2000–2025 масоҳати умумии лозурҳо 485,7 км² (10,94 фоиз) кам шуда, коҳиши миёнаи солона ба 19,43 км² мерасад.<ref name="rs2026">[[doi:10.3390/rs18091436|Changes in Glaciers of the Vakhsh River Basin, Tajikistan Under Global Climate Change]] (англ.) // Remote Sensing, ҷ. 18, № 9, мақолаи 1436, 2026.</ref> Қисмати шарқии кӯҳистони ноҳия, аз ҷумла шарқи қаторкӯҳи Ванҷ ва минтақаи лозури Федченко, ба ҳудуди [[Боғи миллии Тоҷикистон]] дохил мешавад, ки соли '''1992''' таъсис ёфтааст ва моҳи июни соли '''2013''' таҳти унвони «Боғи миллии Тоҷикистон (кӯҳҳои Помир)» ба Феҳристи мероси умумиҷаҳонии [[ЮНЕСКО]] шомил гардид.<ref name="unesco2">[https://news.un.org/ru/story/2013/06/1224271 Таджикский национальный парк «Горы Памира» включён в список Всемирного наследия ЮНЕСКО] (рус.) // Маркази ахбори СММ, июни 2013. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="tnp2">[https://medt.tj/ru/tourism/tourism/1424-tajikskiy-natsionalniy-park-obekt-vsemirnogo-naslediya-unesco Таджикский национальный парк — объект Всемирного наследия ЮНЕСКО] (рус.) // Вазорати рушди иқтисод ва савдои Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Заминҷунбӣ === Ноҳияи Ванҷ дар минтақаи аз ҷиҳати заминҷунбӣ фаъол ҷой дорад. '''2 январи соли 2010''' дар шарқи Тоҷикистон заминҷунбие бо бузургии 5,1–5,4 рух дод, ки дар натиҷаи он дар маркази ноҳияи Ванҷ ва деҳаҳои Роғу Гишхун беш аз 1050 бино хароб гардида, тибқи баъзе маълумот то 20 ҳазор нафар зарар диданд ва зиёда аз ҳазор сокин муваққатан бесарпаноҳ монданд.<ref name="ria20102">[https://ria.ru/earthquake_Tadjikistan_03012010/ Землетрясение магнитудой в 5,1 балла произошло в Таджикистане] (рус.) // РИА Новости, 2–3 январи 2010. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="dialog20102">[https://dialog.tj/smertonosnaya-stihiyato-rasskazyvaem-pro-samye-razrushitelnye-zemletryaseniya-v-tadzhikistane-i-mire/ Смертоносная стихия: рассказываем про самые разрушительные землетрясения в Таджикистане и мире] (рус.) // Диалог.TJ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Иқлим == Иқлими ноҳияи Ванҷ қораӣ (континентӣ) аст; тобистонаш гарми бебориш, зимистонаш сарди камбарф; ҳарорати миёна дар моҳи июл 20–24 °C, дар январ аз −12 °C то −20 °C. Мизони борандагии солона 200–300 миллиметр аст. Баландиҳои 4000–5500 м марғзоранд, аз он болотар — тундраи кӯҳист. Дар баландкӯҳҳо иқлим ба куллӣ дигар аст: дар минтақаи лозури Ванҷях ҳарорати миёнаи моҳонаи ҳаво ҳатто дар моҳҳои июн–сентябр ҳамагӣ +1,6 °C буда, миқдори солонаи боришот дар он ҷо ба 1192 мм мерасад, ки 99 дарсади он ба шакли барф меборад.<ref name="khovar-vanjyakh2" /> Хоки водиҳо ҷигарӣ ва чаманзорӣ (чимтолӣ); хоки кӯҳҳо ва нишебиҳои онҳо даштӣ ва марғзору баландкӯҳ, ҷо-ҷо регзор аст. Аксари хокҳо серсанганд. Дар водиҳо набототи даштӣ, дар кӯҳҳо ва доманаи онҳо дарахтони бед, арча, сафедор, буттаҳои ангат, зирк, бушол, настаран; дар баландии 2000–4000 м камол, юған, торон, ревоҷ (чукрӣ), куруш, фарк, курт, бодом, жағн, тӯс (буруҷ) ва ғайра мерӯянд. Дар водии Ванҷ дарахтони мевадор, аз қабили тут, зардолу, себ, чормағз хеле фаровонанд ва ҳосили хуб медиҳанд. Аз ҳайвоноти ваҳшӣ паланг, хирс, гург, шағол, рӯбоҳ, оҳу, суғур, заргӯш, аз парандагон гунҷишк, ғулба, кабки реза, кабки дарӣ (ҳилол), кафтар, боз, ғалевоз, уқоб ва ғайра вомехӯранд. == Таърих == Ванҷ таърихи чандинҳазорсола дорад, ки осори таърихии он то ҳол пойбарҷоянд, аммо касе аз донишмандони таърих ва бостоншиносони тоҷик ба пажӯҳиши ҷиддии ин ганҷинаи таърих домани ҳиммат барназадааст. Сағонаҳо ва дахмаҳои Ванҷ худ далели ошкори таърихи чандҳазорсолаи ин куҳанбуманд. Бо ин ҳама, таърихи навини водӣ дар осори муаррихони тоҷик — мақолаи академик Раҳим Масов «Оид ба таърихи водии Ванҷ» ва китобҳои профессор Ҳайдаршо Пирумшоев — мавриди баррасии махсус қарор гирифтааст.<ref name="masov19992">Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. — Душанбе, 1999. — № 4. — С. 20–30.</ref><ref name="pirumshoev-web" /> Сарнавишти таърихии Ванҷ аз дигар мавзеъҳои тоҷикнишини Бухорои Шарқӣ ва ғарби Бадахшон чандон фарқе надошт. Фоҷиаҳое, ки дар ин ё он гардиши таърихӣ, мисли ҳуҷуми муғулҳо, темуриён ва тозиши дигар қабилаҳои кӯчии туркнажод ва хунрезиҳои ваҳшиёна дар давраи парокандагии феодалӣ рух доданд, бар ин сарзамин бетаъсир набуданд. Тоҷиконе, ки зери таъқибу фишори аҷнабиён қарор гирифта буданд, барои ҳифзи ҷони худ ба тагнои ин дараҳои дастнорас, ба каронаҳои рӯдҳои кӯҳӣ паноҳ бурданд ва ба ҷойҳои дурдасте кӯчиданд, ки сокинони маҳаллӣ дар он солиёни дароз бо кӯшишу ранҷи сахт қитъаҳои хурди заминро барои кишт созгор мекарданд. Дар бораи таърихи куҳантари Ванҷ ҳанӯз манбаъи мувассақе ба даст нарасидааст. Аммо аз таҳқиқоти донишмандони руси тоинқилобӣ ва муҳаққиқони аҳди шӯравӣ бармеояд, ки Ванҷ қариб то охири асрҳои миёна истиқлоли худро нигоҳ медошт. Ин назарро донишманди маъруф, мутахассиси таърихи Бухорои Шарқӣ ва Бадахшон Б. Искандаров чунин баён кардааст:<ref name="iskandarov2">Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1–2. — Душанбе, 1962–1963.</ref><blockquote>Аз мулкҳои қаламрави Дарвоз сокинони Ванҷ нисбатан мустақилияти воқеъиро соҳиб буданд. Ин ноҳияро кӯҳҳои баланд иҳота мекунанд ва он аз шоҳроҳи пайвандгоҳи мулкҳои кишвар дар канор, дар наздикиҳои доманаи лозури Федченко ҷой дорад. Аз ин ҷиҳат мулки номбурда барои аҷнабиён дастнорас буд. Ба ин нигоҳ накарда, хонҳои Қӯқанд дар охири асри XVIII – ибтидои XIX борҳо барои ғасбу тобеъ намуданаш кӯшиш ба харҷ додаанд, вале ҳама талафоту харҷашон беҳуда анҷом ёфтааст.</blockquote>Ванҷ дар замони истилои муғулон ва салтанати Темуриён, Шайбониён ва Аштархониён ба таври расмӣ ҷузъи қаламрави онҳо шинохта мешуд, аммо амалан мустақил буд. Ин вазъиятро метавон дар замони ташаккули давлатдории Қӯқанд (авохири асри 18 – нимаи якуми асри 19) низ мушоҳида кард. Мувофиқи маълумоти маъхазҳо, Ванҷ то замони эътироф кардани ҳукумати шоҳи Дарвоз Исмоил (1845–1863) истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар замони ҳукмронии шоҳони вопасини Дарвоз (1863–1877) Ванҷ бахше аз қаламрави он ҳисоб меёфт. Баъд аз пайвастани Ванҷ ба Дарвоз иқтидори ҳокимони Дарвоз афзоиши чашмгире дошт, зеро бо ҳамроҳ шудани паҳлавонони ҳузарби ванҷӣ ба сафи лашкари Исмоилшоҳ имконоти ҷангии ӯ бамаротиб афзуд. Бо таваҷҷуҳ ба ин мавзӯъ, намояндаи расмии идораи Русия дар Туркистон Г. А. Арандаренко чунин қайд намудааст:<blockquote>Дар давраи Исмоилшоҳ ба дарвозиён фурсат даст дод, ки ҳокимияти худро на танҳо дар Қаротегин ва Шуғнон густариш диҳанд, балки аз Кӯлобу Ҳисор низ боҷ биситонанд, гарчи дар муддати на чандон тӯлонӣ ҳам бошад.</blockquote>Баъди ба Русия ҳамроҳ кардани Осиёи Миёна, амир Музаффар (1860–1885) бо дастгирии фармондори вилояти Туркистон манотиқи мустақиллу нимамустақилли Бухорои Шарқиро тасарруф кард ва нерӯҳои ҳарбии худро бо сарварии Худойназар (зимистони солҳои 1877–78) ба воситаи ағбаи Работ ба Қалъаи Хумб фиристод. Худойназар Қалъаи Хумбро ишғол кард, сипас ба самти Ванҷ ҳаракат намуд. Дар наздикии деҳаи Кеврон набарди сахте рӯй дод ва аскарони амир тавонистанд лашкари Дарвозро шикаст дода, таъқиби сарбозони боқимондаро идома диҳанд. Дастаи размандагони ихтиёрии Ванҷ ҳаракати сарбозони амирро дар назди Қалъаи Рохарв — маркази Ванҷ боздоштанд. Баъди муҳосираи бенатиҷаи қалъа сарбозони амир ба Қалъаи Хумб баргаштанд. Ванҷ баъди тобеъ шудани шоҳии Дарвоз боз ду сол истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар давраи салтанати сулолаи манғитиён Ванҷ яке аз амлокдориҳои нисбатан бонуфузи бекии Дарвоз ба шумор мерафт. Амлокдори Ванҷро «мир» ва ё «шоҳ» меномиданд, яъне мири Ванҷ ё шоҳи Ванҷ. Вижагии вазифаи мирӣ дар Ванҷ дар ин буд, ки номзадии мири Ванҷро бо машварат ва ройзании шахсиятҳои бонуфузи маҳаллӣ пешбарӣ мекарданд, сипас мири Дарвоз бар ӯ мувофиқат мекард ва аз амири Бухоро таъйиди ниҳойӣ дарёфт мешуд. Ҷамъ намудани андоз ва уҳдадориҳои феодалӣ ба зиммаи мир гузошта шуда буданд. Сокинони водии Ванҷ Инқилоби Октябрро нисбатан хуб пазируфтанд, вале пас аз муддати кӯтоҳе муборизони маҳаллии муқовимат, аз пайравони Фузайл Махсум ва дигарон, ки бо номи «босмачиён» маъруфанд, чандин бор бо Артиши Сурх ва давлати шӯравии мустақарр дар Ванҷ даргир шуданд. Дар ин даргириҳо барои дифоъ аз ҳукумати шӯравӣ фидоиёни маҳаллӣ, мисли М. Давлатов, С. Раупов, Т. Шарифов, В. Эҳсонов, У. Меҳралишоев, Ҷ. Сафоев, Қ. Собиров ва дигарон ширкат доштанд. Бино бар сарчашмаҳои таърихӣ, дар асрҳои миёна Ванҷ се ниҳиштаи маъдани оҳансанг дошт. Ҳанӯз дар оғози асри XX истихроҷи оҳан, гудохтани он ва оҳангарӣ яке аз пешаҳои асосии мардуми маҳаллии Ванҷ буд, ки бо ин пеша манотиқи муҷовирро бо оҳан ва афзоли хоҷагӣ, асбоби кишоварзӣ, корду шамшер ва дигар аслиҳа таъмин мекарданд.<ref name="kamoliddinov2">Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв. — Ташкент: Ӯзбекистон, 1996.</ref> Ин касби мардумии ванҷиёнро шарқшиноси маъруф М. С. Андреев ҳанӯз соли '''1926''' дар рисолаи махсуси худ «Истеҳсоли оҳан дар водии Ванҷ» муфассал тавсиф кардааст.<ref name="andreev2">Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи). — Ташкент, 1926.</ref> Ванҷ аз замони [[Сомониён]] то соли '''1877''' ҳукумате мустақил дошта, фармонравоёни онро шоҳ мехондаанд. Соли '''1878''' амири [[Бухоро]] ба Дарвоз лашкар кашид ва пас аз хиёнати баъзе дарвозиён ба Дарвоз муставлӣ шуд; Дарвозро бекигарӣ ва Қалъаи Хумбро қароргоҳи урдуи манғитиён гардонд. Дарвоз тайи солҳои 1878–1920 яке аз бекигариҳои Бухоро буд ва бек дар [[Қалъаи Хумб]] менишаст ва мир хонда мешуд. Бо вуҷуди ин ҳама, Ванҷ зоҳиран дар итоати бекигарӣ буд, вале истиқлоли худро нигаҳ дошт ва пои шуми сипоҳи манғитиён ба Ванҷзамин нарасид. Соли '''1895''' бекигарии Дарвоз, ки дар ҳар ду канораи рӯди Панҷ қарор дошт, дар паи ҷаҳонгириҳои [[Русия]] ва [[Британияи Кабир|Британия]] дупора гардид: канораи рост ба аморати Бухоро ва канораи чап ба Афғонистон дода шуд.<ref name="postnikov2">Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. — М.: Памятники исторической мысли, 2001. — 416 с. — ISBN 5-88451-100-0.</ref> Ванҷ то соли '''1920''' амлокдории Қалъаи Ванҷи бекигарии Дарвози аморати Бухоро буд. Пас аз инқилоби Бухоро дар соли 1920 Ванҷ аз соли 1920 то 1924 чун тумани Ванҷ дар ҳайати вилояти Ғарми Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро ҷой дошт. Солҳои 1925–1926 Ванҷ чун ҷузъи тумани Қалъаихумби вилояти Ғарми ҶМШС Тоҷикистон ҳисоб меёфт. Солҳои 1926–1930 волости Ванҷ дар ҳайати ВМКБ буд. Солҳои 1930–1933 Ванҷ чун қисми ҳудуди ноҳияи Қалъаихумб бевосита дар тобеъияти ҷумҳурӣ буд. Тибқи Қарори Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон аз '''29 майи соли 1933''', №46 расман ноҳияи Ванҷ таъсис ёфта, то соли 1937 дар тобеъияти бевоситаи ҷумҳурӣ қарор дошт. Дар асоси Қарори Президиуми КИМ-и Шӯроҳои ҶШС Тоҷикистон аз '''11 августи соли 1937''', №43 ноҳияи Ванҷ бо ҳамаи деҳшӯроҳояш: Ванҷ, Водхуд, Рованд, Техарв, Жовуд ва Язғулом расман ба ҳайати ҳудудии ВМКБ гузаронида шуд. Бино бар ин, ноҳияи Ванҷ ҳамчун воҳиди маъмурӣ дар ҳайати Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон 11 августи соли 1937 ташаккул ёфтааст. Дар нимаи солҳои 1950-ум сиёсати муҳоҷиркунонии аҳолии кӯҳистон ба водиҳои пахтакор ба Ванҷ низ бетаъсир намонд: соли '''1954''' сокинони водии Язғулом ба ноҳияи Куйбишеви водии Вахш кӯчонида шуданд. Гармои тоқатфарсо, беморшавии оммавӣ ва фавти зиёди кӯдакон ин муҳоҷиратро барои кӯчидагон фоҷиабор гардонд ва бахши зиёди онҳо тадриҷан ба зодгоҳи худ баргаштанд, ҳарчанд на ҳама; як ҷамоаи язғуломизабон то имрӯз дар водии Вахш боқӣ мондааст.<ref name="edelman-iling2">[https://iling-ran.ru/web/ru/scipop/blog/1911_edelman Из полевых записей середины прошлого века. Об экспедициях в язгулямский язык в 1950-х гг.] (рус.) // Сомонаи Пажӯҳишгоҳи забоншиносии Академияи илмҳои Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="fieldling2">[http://field-ling.moscow/c/language/yazghulami/ Язгулямский язык] (рус.) // Экспедиции Московской школы полевой лингвистики. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="vostokoriens2">[https://vostokoriens.ru/articles/2745/218564 Астрономические знания язгулемцев] (рус.) // Восток (Oriens). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Осори таърихӣ == Дар қаламрави Ванҷ мавзеъ, осор ва ёдгориҳои таърихии бисёр вуҷуд доранд, вале то ҳол таҳқиқоти шоистае дар ин росто анҷом наёфтааст. Қалъаи Ванҷ дар баландии соҳили рости Ванҷоб, дар масофаи 15 км аз резишгоҳи он ба дарёи Панҷ воқеъ гашта буд. Мавқеъияти ин қалъа аз нигоҳи ҳарбию стратегӣ бисёр созгор будааст ва ба муҳофизонаш имкон медодааст, ки муддати тӯлонӣ аз худ дифоъ кунанд. Тавсифи илмии Рохарв ва қалъаи онро ҳанӯз соли '''1916''' узви Ҷамъияти ҷуғрофии Русия Д. И. Мушкетов интишор додааст.<ref name="mushketov2" /> Гумон меравад, ки дар тамоми ҳавзаҳои Бадахшон сукунати одамон ба як давраи таърихӣ мансуб будааст. Ёдгориҳои манзилӣ ва меъмориву мудофеавии асримиёнагии ғарби Бадахшон, ки дар деҳаи Баравни ҷамоати деҳоти Водхуд воқеанд ва аз ҷиҳати амнияти ҳарбӣ бисёр муносибу побарҷоянд, бо камоли таассуф, то кунун таҳқиқи шоиста нашудаанд. Нақшу нигораҳои рӯйи харсангҳои водии Язғулом, ки дар деҳаҳои Жамаг, Андарбоғ ва Мотравн ба даст омадаанд, агарчи ҳанӯз комилан омӯхта нашудаанд, гувоҳи муътамаде аз ҳузури мардум ва сукунати онон аз замонҳои бостонӣ дар ин минтақа ҳастанд. Ёдгориҳои бостонии Помири Ғарбӣ, аз ҷумла мавзеъҳои қаламрави Ванҷ, дар силсилаи бунёдии «Харитаи бостоншиносии Тоҷикистон» — муҷаллади марбут ба Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, ки бостоншинос М. А. Бубнова таълиф намудааст ва ёдгориҳои давраи сангро то садаи XX фаро мегирад, — ба қайд гирифта шудаанд.<ref name="bubnova20082">Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века — XX в.). — Душанбе, 2008. — (Археологическая карта Таджикистана).</ref> == Мардум == Аксарияти аҳолии ноҳия тоҷиконанд; инчунин теъдоди ангуштшумори русҳо ва намояндагони халқҳои дигар низ зиндагӣ мекунанд. Аҳолии ноҳия аз рӯи диёнат мусулмони суннии ҳанафимазҳабанд.<ref name="vanchraion2" /> Бар асоси омори саршумории саросарии Иттиҳоди Шӯравӣ аз соли '''1939''', аҳолии Ванҷ 9218 нафар буд: 9031 нафарашон ванҷиёни бумӣ, 134 нафар — рус, 6 нафар — тотор, 5 нафар — узбак ва 1 нафар — қазоқ.<ref name="demoscope2">[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_39_ra.php?reg=1166 Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сёл союзных республик СССР: Ванчский район] (рус.) // Демоскоп Weekly. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Бино ба омори соли 1979 аҳолии Ванҷ 15 855 нафар ва тибқи омори 1992 — 22 700 нафарро ташкил медод. Тибқи маълумоти расмӣ, соли '''2009''' дар ноҳия 30 700 нафар зиндагӣ мекард ва тамоми аҳолии он деҳотист.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Тибқи омори соли '''2024''' аҳолии Ванҷ ба 35 400 нафар расид. Бар асоси муқоисаи ин ду омор метавон чунин натиҷагирӣ кард, ки тайи 85 сол суръати миёнаи афзоиши солонаи аҳолии Ванҷ тақрибан 1,6 % будааст. Мардуми водии Язғулом ҳиссаи назарраси аҳолии ноҳияро ташкил медиҳанд. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Динамикаи шумораи аҳолӣ (ҳазор нафар) !сол !1939 !1979 !1992 !2009 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 !2018 !2019 !2020 !2021 !2022 !2023 !2024 |- |шумора |9,2 |15,9 |22,7 |30,7<ref name="badakhshon-vanj2" /> |30,8 |31,1 |31,3 |31,7 |31,9 |32,4 |32,9 |33,6<ref name="stat20192">Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2019 года. Сообщение Агентства по статистике при Президенте Республики Таджикистан (рус.).</ref> |34,1<ref name="stat20192" /> |34,4<ref name="stat20202">[https://web.archive.org/web/20210601101228/http://stat.ww.tj/posts/July2020/macmua_20201.pdf Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2020 года] (рус.) // Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> |34,1 |34,4 |35,1 |35,4 |} == Забон == Мардуми Ванҷ бо гӯиши ванҷии забони тоҷикӣ сухан мегӯянд. Дар водии Язғулом бошад, яке аз [[забонҳои помирӣ]] — [[забони язғуломӣ]] роиҷ аст. Лаҳҷаи ванҷии забони тоҷикӣ дар водии Ванҷ аз нимаи дуюми асри XIX густариш ёфта, забони бумии помириро, ки бо номи ванҷӣ маъруф буд, дар поёни ҳамин аср аз байн бурд. Забони ванҷӣ наздиктарин хеши забони язғуломӣ буда, ба гурӯҳи «шимолии» забонҳои помирӣ дар қатори язғуломӣ ва (эҳтимолан) саргуломӣ дохил мешуд. Мутахассисон аз байн рафтани онро ба охири асри XIX нисбат медиҳанд; мардумшиносон дар ибтидои асри XX аз ин забон танҳо чанд даҳ вожаро сабт карда тавонистаанд.<ref name="pamirlang2">[https://tapemark.narod.ru/les/363a.html Памирские языки] (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.</ref><ref name="bre-pamir2">[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2701306 Памирские языки] (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Лаҳҷаҳои ванҷии забони тоҷикӣ мавзӯи таҳқиқи бунёдии эроншиноси рус А. З. Розенфелд гардидаанд, ки соли '''1964''' дар Ленинград монографияи махсуси «Ванджские говоры таджикского языка»-ро дар ҳаҷми 151 саҳифа ба табъ расонидааст.<ref name="rozenfeld19642">Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — 151 с.</ref> Дар гуфтугӯи мардуми Ванҷ ҷӯйборҳои лозурӣ, ки деҳаҳо дар канораи онҳо бино ёфтаанд, «даргов» номида мешаванд; ба ақидаи Ҳ. Пирумшоев, ин вожа гунаи тағйирёфтаи ибораи «даргоҳи об» аст.<ref name="pirumshoev-web" /> Бархе донишмандони рус, монанди И. И. Зарубин, А. З. Розенфелд ва дигарон, назарияеро дар бораи вуҷуди куҳанзабони ванҷӣ (русӣ: старованджский язык) ироя кардаанд, ки тибқи он ин забон тақрибан дусад сол пеш аз байн рафта, гӯиши кунунии ванҷӣ ҷойгузинаш шудааст. И. И. Зарубин дар ин маврид мегӯяд:<blockquote>Забони куҳнаи ванҷӣ дар водии Ванҷ (шохоби рости Панҷ) ва саргуломӣ дар болооби дарёи Саргулом, дар шарқи вилояти Файзободи Афғонистон ривоҷ дошт. Тақрибан дусад сол пеш лаҳҷаҳои тоҷикӣ ҷои онҳоро гирифтанд.</blockquote>Забони язғуломӣ, ки дар шаш деҳаи ҷамоати Язғулом ба кор меравад, забони бехат аст ва шумораи гӯяндагонаш тақрибан 3 ҳазор нафарро ташкил медиҳад; аксари язғуломиён дузабонаанд ва забони тоҷикиро низ медонанд.<ref name="yazgulyam-les2">[http://tapemark.narod.ru/les/604b.html Язгулямский язык] (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.</ref><ref name="bre-yazg2">[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/4924529 Язгулямский язык] (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Таҳқиқи бунёдии ин забон ба қалами эроншиноси маъруф Д. И. Эделман тааллуқ дорад, ки соли '''1966''' дар Маскав монографияи «Забони язғуломӣ»-ро ба табъ расонидааст.<ref name="edelman2">Эдельман Д. И. Язгулямский язык. — М.: Наука, 1966.</ref> Пас аз муҳоҷирати соли '''1954''' бахше аз язғуломизабонон дар ноҳияи Куйбишеви водии Вахш низ сокин шуданд ва забони язғуломӣ то кунун дар он ҷо низ ба кор меравад.<ref name="fieldling2" /> Дар «Атласи забонҳои дар хатар қарордоштаи ҷаҳон»-и ЮНЕСКО (таҳти таҳрири Кристофер Мозли, соли 2010), забони язғуломӣ ба зумраи забонҳои осебпазир (Vulnerable) дохил гардидааст.<ref name="unesco-atlas">Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World's Languages in Danger. — 3rd ed. — Paris: UNESCO Publishing, 2010.</ref> Тибқи ҳамин Атлас, аз 15 забони дар хатар қарордоштаи Осиёи Марказӣ, 11-тояш дар Тоҷикистон, бештараш дар ҳудуди ВМКБ, роиҷ аст.<ref name="ap-unesco2017">[https://old.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/society/20170629/unesco-publishes-atlas-of-the-worlds-languages-in-danger UNESCO publishes atlas of the world's languages in danger] (англ.) // Тоҷикистон Ньюз Азия-Плюс, 29 июни 2017. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши ҷомеашиносии забонии Д. Пол, Э. Аббесс, К. Мюллер, К. Тиссен ва Г. Тиссен нишон медиҳад, ки муносибати сокинони водии Язғулом ба ҳарду забон — язғуломӣ ва тоҷикӣ — мусбат аст: забони модарӣ дар зиндагии рӯзмарра пурқувват боқӣ монда, ҳеҷ нишонае аз ҷойивазкунии он бо забони тоҷикӣ мушоҳида намешавад, ҳарчанд забони тоҷикиро низ дар баъзе ҳавзаҳо муфид медонанд.<ref name="paul2010">Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. — SIL International, 2010.</ref> Дар пойгоҳи байналмилалии таснифи забонҳо «Глоттолог» забони куҳани ванҷӣ бо рамзи «oldw1238» ва забони язғуломӣ бо рамзи «yazg1240» сабт шудаанд.<ref name="glottolog">Glottolog 5.0, коди «oldw1238» (забони куҳани ванҷӣ) ва «yazg1240» (забони язғуломӣ).</ref> == Бахшбандӣ == Бар асоси Қонуни тақсимоти маъмурию ҳудудии кишвар, ноҳияи Ванҷ аз 1 шаҳрак (Ванҷ) ва 6 [[ҷамоат]] иборат аст:<ref name="fehrist2">Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. — Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2013. — 332 с.</ref> {| class="wikitable" |+Ҷамоатҳои ноҳияи Ванҷ !Ҷамоат !Аҳолӣ (нафар) !Деҳаҳо |- |ба номи Маҳмадулло Абдуллоев |10 983 |Бичхарв, Бодалд, Ускроғ, Роғ, Дашти Роғ, Панҷшанбеобод, Убари Даргов, Рохарв, Гушхун, Ғумаяк, Бовуд, Одешт, Ҷангали Зуго |- |Водхуд |2178 |Пшихарв, Даштак, Лугад, Бунига, Узбай, Лахш, Баравн, Баравни Таг, Баравни Тор, Ваҳдат, Вравз |- |Ҷовидон |4201 |Бунай, Рав, Жовуд, Потов, Арнавад, Убго |- |Рованд |5573 |Ширговад, Ғиҷоваст, Мудеҳарв, Вишхарвак, Старғ, Ғӯмас, Мурғутга, Рованд, Гармчашма, Ван-Ван, Сунгад, Поймазор |- |Техарв |3401 |Гич, Садвадг, Сед, Шаврӯ, Техарв, Чихох, Удоб, Равгада |- |Язғулом |6065 |Мотравн, Вишхарв, Будун, Шавуд, Андарбоғ, Жамаг |} Дар санадҳои расмии солҳои охир ҷамоати марказии ноҳия бо номи «деҳоти Маҳмадулло Абдуллоев» зикр мегардад.<ref name="khovar-ubari2" /> == Хоҷагидорӣ == Соҳаҳои асосии хоҷагидории ноҳия ғаллакорӣ, чорводорӣ, боғдорӣ ва сабзавоткорист; дар замони шӯравӣ тамокукорӣ низ соҳаи асосӣ буд. Соли '''1939''' дар тамоми ВМКБ 123 колхоз мавҷуд буд, аз ҷумла дар Ванҷ 30 колхоз таъсис дода буданд. Водии Водхуд аз қадим бо ҳосилхезии замин ва фаровонии тути худ ном баровардааст: захираи ғалла ва меваи хушки ин мавзеъ (тут, зардолу, себ) на танҳо сокинони маҳаллӣ, балки деҳоти камзамини ҳамсояро низ аз танқисӣ мераҳонд ва ибораи мардумии «тути Водхуд пухт, имсол ҳам ҷон ба саломат бурдем» аз ҳамин воқеият бармеояд.<ref name="pirumshoev-web" /> Дар ноҳия 53 хоҷагии деҳқонӣ мавҷуд аст. Майдони умумии заминҳои хоҷагӣ 14 417 гектар аст, аз ҷумла заминҳои корам — 1381 гектар (2012), чарогоҳҳо — 1219 гектар, боғҳо — 734 гектар. Тибқи омори соли '''2012''' дар ноҳияи Ванҷ 2478 тонна ғалла, 1924 тонна гӯшт, 1 млн дона тухм, 3742 тонна шир, 157 тонна чормағз, 6353 тонна сабзавот ва 11 295 тонна картошка ба даст омад. Бар асоси омори соли '''2011''', шумораи чорво дар хоҷагиҳо чунин буд: гов — 15 234 сар, гӯсфанду буз — 32 498 сар. Дар давоми даҳсолаи охир сохтори хоҷагидории ноҳия ба таври куллӣ дигаргун шуд: ба ҷои 53 хоҷагии деҳқонии соли 2012, имрӯз 14 ассотсиатсияи хоҷагиҳои деҳқонӣ 120 хоҷагии инфиродиро бо фарогирии 3217 саҳмдор муттаҳид месозад.<ref name="jumhuriyat-kishovarzi">[https://jumhuriyat.tj/6928-van-rushdi-soai-kishovarz-dar-noija.html Ванҷ. Рушди соҳаи кишоварзӣ дар ноҳия] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Майдони умумии заминҳои корам ба 2601 гектар расидааст, ки аз он бештар аз 1080 гектарро боғҳои мевадиҳанда ташкил медиҳанд; танҳо дар бист соли охир 282 гектар замини нав аз худ карда шудааст.<ref name="khovar-boghparvari2025">[https://khovar.tj/2025/11/dar-no-iyai-van-so-ai-bo-parvar-rushd-meyobad/ Дар ноҳияи Ванҷ соҳаи боғпарварӣ рушд меёбад] // АМИТ «Ховар», 18 ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи таҳлилҳои муқоисавӣ, дар зарфи се даҳсолаи охир истеҳсоли ғалладонагиҳо тақрибан 6 баробар, картошка 8 баробар, сабзавот 16 баробар ва мева 42 баробар афзудааст.<ref name="jumhuriyat-jashniistiqlol">[https://jumhuriyat.tj/print:page,1,1536-van-ashni-istilol-mondagor-hoad-bud.html Ванҷ. Ҷашни истиқлол мондагор хоҳад буд] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Танҳо то охири моҳи октябри соли 2025 аз боғоти ноҳия 2205 тонна меваи тару тозаву хушк ба бозорҳои хориҷӣ ва шаҳрҳои калони ҷумҳурӣ содирот гардид,<ref name="khovar-boghparvari2025" /> ва моҳи августи соли 2023 кишоварзони ноҳия дар ярмаркаи Боғи «Куруши Кабир»-и Душанбе зиёда аз 13 тонна маҳсулоти тару тоза ба сокинони пойтахт пешниҳод карданд.<ref name="khovar-namoishfurushi">[https://khovar.tj/2023/08/namoish-fur-shi-ma-suloti-kishovarz-az-onibi-kishovarzoni-no-iyai-van-ma-suloti-mavridi-niyozi-avval-ba-sokinoni-dushanbe-peshni-od-gardid/ Намоиш-фурӯши маҳсулоти кишоварзӣ аз ҷониби кишоварзони ноҳияи Ванҷ] // АМИТ «Ховар», августи 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Аз соли '''2009''', вақте ки дар ноҳия аввалин ду гармхонаи намунавӣ ба кор дароварда шуданд,<ref name="khovar-garmhona2009">[https://khovar.tj/2009/08/dar-van-1206-garmhona-1202-o-ba-kor-daromadand/ Дар Ванҷ гармхонаҳо ба кор даромаданд] // АМИТ «Ховар», августи 2009. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> технологияи гармхонагӣ дар қисматҳои поёнии ноҳия паҳн шудааст. Дар давраи охир, дар ҳамкорӣ бо мутахассисони минтақаи илмӣ-таҷрибавии «Ҷангали Зуго»-и Институти биологии Помир, соҳибкор Ҳайдар Фаёзов аз деҳаи Гишхун дар ноҳия парвариши озмоишии лимӯ ва дигар меваҳои ситрусиро оғоз кард — навъе, ки то ҳол дар ВМКБ танҳо хоси баъзе минтақаҳои ноҳияи Дарвоз буд.<ref name="jumhuriyat-limu">[https://jumhuriyat.tj/print:page,1,3033-van-avlavijat-ba-rushdi-limparvar.html Ванҷ. Авлавият ба рушди лимӯпарварӣ] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Чорводорӣ ва занбӯриасалпарварӣ === Дар муқоиса бо давраи пеш аз истиқлол, дар ноҳия саршумори чорвои калону майда дар маҷмуъ 2 баробар, истеҳсоли гӯшт 4 баробар ва истеҳсоли тухм 31 баробар афзудааст.<ref name="jumhuriyat-jashniistiqlol" /> Тибқи омори соли 2023, саршумори чорвои калони шохдор ба 17 135 сар (нисбат ба 15 234 сар дар соли 2011) ва моли майда (гӯсфанду буз) ба 41 000 сар (нисбат ба 32 498 сар) расидааст; ҳамчунин дар хоҷагиҳои ноҳия 41 350 сари парранда ва 1082 оилаи занбӯри асал ба қайд гирифта шудааст.<ref name="jumhuriyat-jashniistiqlol" /><ref name="jumhuriyat-kishovarzi" /> Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон рушди занбӯриасалпарвариро яке аз воситаҳои пасткунандаи камбизоатӣ ва таъминкунандаи шуғли деҳот муайян кардааст. Сарватҳои зеризаминии ноҳия: пахтасанги кӯҳӣ (асбест), молибден, мармар ва ғайра; инчунин конҳои никел, оҳансанг ва оҳак мавҷуданд. === Муҳоҷирати меҳнатӣ === Мисли аксари минтақаҳои кӯҳии Тоҷикистон, иқтисодиёти хонаводаҳои Ванҷ ба таври назаррас аз муҳоҷирати меҳнатӣ ва ҳаволапулиҳо вобаста аст. Тибқи арзёбии Бонки Ҷаҳонӣ аз моҳи ноябри соли '''2025''', ҳаволапулиҳои муҳоҷирони меҳнатӣ беш аз 30 фоизи маҷмуи маҳсулоти дохилии Тоҷикистонро ташкил медиҳанд ва, гарчанде вобастагӣ ба ин маблағҳо сатҳи камбизоатиро коҳиш додааст, нобаробарии даромад (нишондиҳандаи Гини) аз 32 то 38 дар байни солҳои 2021 ва 2023 афзудааст; ВМКБ дар қатори минтақаҳое зикр шудааст, ки бо маҳдудиятҳои шадиди ҷуғрофиву иқлимӣ рӯбарӯянд.<ref name="wb2025poverty">[https://www.worldbank.org/en/country/tajikistan/publication/poverty-and-equity-assessment Tajikistan Poverty and Equity Assessment] (англ.) // Бонки Ҷаҳонӣ, ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши умумимиллии соҳаи тандурустӣ доир ба муҳоҷирони меҳнатии Тоҷикистон нишон додааст, ки дар байни панҷ минтақаи кишвар (Душанбе, ВМКБ, Хатлон, Суғд ва ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ), ҳиссаи муҳоҷирони меҳнатӣ дар аҳолии ВМКБ (49,59 фоиз аз намунаи пажӯҳишӣ) назар ба дигар минтақаҳо (камтар аз 32 фоиз) хеле баландтар будааст.<ref name="hiv-migrants">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11679146/ Inclusion of Labor Migrants as a Potential Key Population for HIV: A Nationwide Study from Tajikistan] (англ.) // PMC/NCBI. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар маҷмуи умумимиллӣ, беш аз як миллион шаҳрванди Тоҷикистон ҳарсола барои кор ба Русия мераванд; ҳаволапулиҳо дар соли 2013 қариб нисфи маҷмуи маҳсулоти дохилии кишварро ташкил медоданд, ки то соли 2018 ба тақрибан 30 фоиз (2,2 миллиард доллари ИМА) коҳиш ёфт.<ref name="mpi2022">[https://www.migrationpolicy.org/article/dependent-remittances-tajikistan-prospects-dim-economic-growth Dependent on Remittances, Tajikistan's Long-Term Prospects for Economic Growth and Poverty Reduction Remain Dim] (англ.) // Migration Policy Institute. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Саноат === Дар ноҳия корхонаҳои хурди саноатӣ — сехи чӯҷабарорӣ, заводи хишти «Лугад», ҶДММ «Хрустал» — фаъолият доранд. Дар Ванҷ бозорҳои марказӣ ва марзӣ низ амал мекунанд. '''25 июни соли 2025''' дар ноҳия корхонаи истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК «Мармар Стоун» ба кор шурӯъ кард, ки иқтидори солонаи он 40 ҳазор тонна маҳсулот буда, 40 сокини маҳаллиро бо ҷои кори доимӣ таъмин намудааст. Корхона чор хатти истеҳсолӣ дорад ва дар он беш аз 20 навъи санги табиӣ коркард мешавад; иқтидори истеҳсоли тахтасангҳои ороишӣ (мозаика) 10 ҳазор м³ ва коркарди санги мармар 160 ҳазор м³ дар як солро ташкил медиҳад.<ref name="ap2025">[https://asiaplus.news/tg/2025/06/25/safari-emomal%d3%a3-ra%d2%b3mon-ba-vmkb-az-van%d2%b7-o%d2%93oz-shud-prezident-dar-in-no%d2%b3iya-kadom-inshootro-ba-istifoda-dod/ Сафари Эмомалӣ Раҳмон ба ВМКБ аз Ванҷ оғоз шуд. Президент дар ин ноҳия кадом иншоотро ба истифода дод?] // Asia-Plus, 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="pt512722">[https://prezident.tj/event/news/51272 Ифтитоҳи корхонаҳои истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК «Мармар Стоун» дар ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар ҳамон рӯз Парки саноатии ноҳия мавриди истифода қарор гирифт, ки дар масоҳати 788 м² ҷойгир буда, 6 корхонаи хурди истеҳсолиро фаро мегирад: истеҳсоли макарон, бандубасти маҳсулоти лӯбиёгӣ, коркарди равғани чормағз, коркард ва бандубасти меваи хушк, истеҳсоли собун ва дару тирезаҳои пластикӣ. Фаъолияти парк дар маҷмуъ 36 сокини маҳаллиро бо кор таъмин мекунад.<ref name="ap2025" /><ref name="pt512842">[https://prezident.tj/event/news/51284 Ифтитоҳи Парки саноатии ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар доираи ҳамин парк, инчунин корхонаи коркарди равғани ангат (Hippophae rhamnoides) — растании шифобахши худрӯй, ки дар қад-қади дарёҳои ноҳия фаровон мерӯяд — ба кор шурӯъ кардааст; иқтидори он то 500 килограмм равғани холис дар як сол буда, аз ин ашё то 12 навъи маҳсулоти фармасевтию косметологӣ омода карда мешавад.<ref name="ctd-marmarstone">[https://ctd.tj/2025/06/25/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D1%8D%D0%BC%D0%BE%D0%BC-95/ Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ноҳияи Ванҷ] // Кумитаи рушди сайёҳии назди Ҳукумати ҶТ, июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пеш аз таъсиси ин корхона, дар деҳаи Ғуҷоваст соҳибкорзан Васила Ғафурова коргоҳи хурди коркарди ангатро таъсис дода буд, ки маводи он берун аз ноҳия низ харидор пайдо кардааст.<ref name="ap2025" /> Барои дастгирии соҳибкории хурду миёна дар солҳои 2018–2019 ба соҳибкорони ноҳия зиёда аз 6,5 миллион сомонӣ қарзи имтиёзнок дода шудааст.<ref name="president-domestic16739">[https://www.president.tj/event/domestic_trips/16739 Сафарҳои дохилӣ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Энергетика === Дар Ванҷ чандин неругоҳи хурди барқи обӣ (НБО) фаъолият мекунад. Аз ҷумла, НБО-и «Техарв» дар дарёи Ванҷ бо иқтидори 400 кВт таҷдид гардида, ба шабакаи ягонаи барқи кишвар пайваст карда шудааст; НБО-и «Андарбак» дар водии Язғулом ба шабакаи ширкати «Помир Энерҷӣ» пайваст аст.<ref name="techarv2">[http://www.cawater-info.net/best-practices/ru/base/marker/21 Реконструкция МГЭС Техарв на реке Ванч мощностью 400 кВт в Ванчском районе Горно-Бадахшанской автономной области] (рус.) // CAWater-Info. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Таҳлилҳои соли 2021 нишон дода буданд, ки шабакаҳои барқии ноҳия ҳамагӣ 2,6 мегаватт барқ истеҳсол мекунанд, дар ҳоле ки барои фаъолияти пуриқтидори корхонаҳои нави саноати кӯҳӣ (ба мисли «Мармар Стоун») беш аз 5,6 мегаватт лозим буд.<ref name="khovar-310812">[https://khovar.tj/2021/07/310812/ Имсол дар Ванҷ дар 15 гектар боғи нав бунёд карда шуд] // АМИТ «Ховар», июли 2021. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Моҳи '''июни соли 2025''' хатти интиқоли барқи дузанҷираи 35 ва 110-киловолтаи Хоруғ–Рӯшон бо дарозии 67,5 км ва зеристгоҳи «Ҷангал» ба маблағи умумии 114 миллион сомонӣ ба истифода дода шуд, ки интиқоли муназзами неруи барқро ба ноҳияҳои Рӯшон, Ванҷ ва Дарвоз ба маротиб беҳтар мегардонад; ҳамзамон сохтмони хатти 42-километраи интиқоли барқи 110-киловолта аз маркази ноҳияи Рӯшон то зеристгоҳи «Вознавд» оғоз ёфт, ки ба истифода додани он дар нимсолаи аввали соли 2026 пешбинӣ шудааст.<ref name="khovar-speech20252">[https://khovar.tj/2025/06/suhanronii-prezidenti-um-urii-to-ikiston-peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-mulo-ot-bo-ro-baron-va-faoloni-viloyati-muhtori-k-istoni-badahshon/ Суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон дар мулоқот бо роҳбарон ва фаъолони Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон] // АМИТ «Ховар», июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Нақлиёт === Нақлиёти ноҳия асосан автомобилист; як фурудгоҳи хурд ҳам дар шаҳраки Ванҷ (Рохарв) вуҷуд дорад. Қаламрави ғарбии ноҳия дар масири шоҳроҳи байналмилалии Душанбе–Кӯлоб–Дарвоз–Хоруғ–Мурғоб–Қулма қарор дорад; лоиҳаи таъмиру таҷдиди қитъаи ин шоҳроҳ аз Қалъаихумб то Ванҷ ва сарҳади ноҳияи Рӯшон арзиши умумии 2,5 миллиард сомониро ташкил медиҳад, ки то имрӯз корҳо ба маблағи 900 миллион сомонӣ анҷом ёфтаанд.<ref name="president-node23600">[https://president.tj/node/23600 Суханронӣ дар мулоқот бо роҳбарону фаъолон ва сокинони ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> '''25 июни соли 2025''' роҳи мошингарди маркази ноҳия то нуқтаи пайвастшавӣ ба ин шоҳроҳ, иборат аз ду хатти ҳаракат бо дарозии умумии 16 км, пас аз таҷдид ба истифода дода шуд; дар дарозои роҳ истгоҳҳои нақлиётӣ ва гузаргоҳҳо барои пиёдагардон бунёд гардидаанд.<ref name="ap2025" /><ref name="pt512682">[https://prezident.tj/event/news/51268 Ифтитоҳи роҳи маркази ноҳияи Ванҷ то нуқтаи пайвастшавӣ ба шоҳроҳи Душанбе–Кулма] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> '''23 июни соли 2025''' ширкати ҳавопаймоии «Тоҷик Эйр» пас аз ёздаҳ соли танаффус (парвози охирин соли '''2014''' сурат гирифта буд) хатсайри ҳавоии Душанбе–Ванҷ–Душанберо аз нав кушод: парвози нахустин бо 15 мусофир анҷом ёфт. Парвоз дар ин масир 50 дақиқа тӯл кашида, тибқи ҷадвал ҳафтае як маротиба, рӯзҳои ҷумъа, бо ҳавопаймои Ан-28 иҷро мешавад ва нархи чипта дар як самт 750 сомонӣ муайян гардидааст.<ref name="ap-flight-start2">[https://asiaplustj.info/tj/node/350087 Оғози парвози ҳавопаймоӣ миёни Душанбе ва Ванҷ. Аввалин парвоз кай ва нархи чипта чанд аст?] // Asia-Plus, июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ap-flight-first2">[https://asiaplustj.info/tj/node/350121 Пас аз 11 сол. Аввалин парвози ҳавопаймо дар масири Душанбе-Ванҷ-Душанбе анҷом ёфт] // Asia-Plus, 23 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар доираи татбиқи «Барномаи давлатии кабудизоркунии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2040» (қабулшуда '''28 июни соли 2024'''), '''24 феврали соли 2026''' дар шафати роҳҳои мошингарди ноҳияи Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳоли дарахтони ҳамешасабзу ороишӣ ва сояафкану мевадиҳанда шинонида шуд.<ref name="khovar-trees2026">[https://khovar.tj/2026/02/daraht-binshon-dar-shafati-ro-oi-moshingardi-van-besh-az-2000-beh-ni-ol-shinonida-shud/ ДАРАХТ БИНШОН! Дар шафати роҳҳои мошингарди Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳол шинонида шуд] // АМИТ «Ховар», 24 феврали 2026. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Фарҳангу маориф == Пеш аз инқилоб аҳолии маҳаллии Ванҷ дар масҷидҳо ва хонаҳои муллоён хатту савод меомӯхтанд ва на ҳама ақшори мардум фурсат ва имкони саводомӯзӣ доштанд. Аз ин рӯ нисбати саводнокӣ дар миёни онҳо хеле паст буд ва ба сахтӣ метавонист ба 3–10 % бирасад. Саводомӯзии саросарии аҳолиро ҳукумати шӯравӣ ба роҳ монд. Соли '''1926''' нахустин мактаб дар минтақа фаъолияти худро оғоз намуд: дар он танҳо 1 муаллим — Одил Боқиев (аз деҳаи Чихох) кор мекард ва 25 талаба дар он ҷо дарс меомӯхтанд. Соли 1930 шумораи муаллимон ба 7 нафар расид. Дар авохири даҳаи 30-юми асри XX тақрибан дар ҳамаи маҳалҳои сераҳолии деҳшӯроҳои Ванҷ мактабҳои ибтидоӣ таъсис ёфтанд, ки бештари бачагону наврасон дар онҳо таҳсил мекарданд. Тобистони соли '''1941''' (дар арафаи Ҷанги Бузурги Ватанӣ) дастгоҳи кинонамоишдиҳӣ дар Ванҷ сохта, ба марҳалаи истифода расид. Соли 1941 дар вилоят 41 китобхона вуҷуд дошт, аз ҷумла китобхонаи ноҳиявӣ дар маркази Ванҷ ва 12 чойхонаи сурх. Дар аввали моҳи апрели соли 1930 дар яке аз деҳаҳои баландкӯҳи водии Ванҷ — Рованд нахустин маҷлиси ҷавонон баргузор шуд. Дар соли таҳсилии 2011–2012 дар ноҳияи Ванҷ 50 мактаб, аз ҷумла 23 мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ, 4 мактаби таҳсилоти умумии асосӣ, 13 мактаби ибтидоӣ, мактаб-интернат ва муассисаи томактабӣ вуҷуд дошт. Дар ҳамин сол дар мактабҳои ноҳия 7437 талаба таҳсил мекард, ки ба онҳо 928 муаллими соҳибмаълумоти олӣ дарс медоданд. '''25 июни соли 2025''' дар деҳаҳои Мотравн, Будун, Вишхарв, Жамаг, Бунай, Техарв ва Ғиҷовасти ноҳия 7 кӯдакистони нав ифтитоҳ гардид: чор кӯдакистон аз ҳисоби буҷети маҳаллии вилоят ва се кӯдакистони дигар аз ҳисоби сокинони деҳаҳо тариқи ҳашар сохта шудаанд. Ин муассисаҳо аз 20 синфхона иборат буда, барои 380 тарбиятгиранда пешбинӣ шудаанд ва дар онҳо 34 нафар бо кори доимӣ таъмин гардидаанд.<ref name="ap2025" /><ref name="pt512802">[https://prezident.tj/event/news/51280 Ифтитоҳи 7 кӯдакистон дар ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар Ванҷ 45 муассисаи фарҳангӣ, аз ҷумла 1 театр, 13 клуб, 2 автоклуб, 5 хонаи фарҳанг, 25 китобхона бо фонди 114 960 нусха китоб фаъолият мекунад. Рӯзномаи ноҳиявӣ бо номи «Ватан» нашр мешавад. == Тиб == Соли '''1939''' дар Ванҷ маркази тиббӣ ва бемористоне барои 10 кат сохта шуда буд. Ин иттифоқ дар канори душвориҳои азиме ба вуҷуд омад: то оғози асри XX дар водӣ тибби илмӣ вуҷуд надошт ва сокинон танҳо ба гиёҳдармонӣ ва дуохонӣ такя мекарданд, ки боиси сатҳи баланди фавти модарону кӯдакон мегардид.<ref name="sssr-112sol">[https://sssr.tj/vanj-va-yazgulom-112-sol-pesh-az-in/ Ванҷ ва Язгулом 112 сол пеш аз ин] // Газетаи мардумии СССР. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи як таҳқиқи диссертатсионӣ, гузариш ба тибби муосир бо муқовимати шадид ҳамроҳ буд: соли '''1929''' табиби рус Спажев, ки барои расонидани кумаки аввалияи тиббӣ ба Ванҷ фиристода шуда буд, аз ҷониби дастаҳои босмачӣ ба қатл расонида шуд — ҳодисае, ки соли 1931 бо қатли табиб Олхов дар ноҳияи ҳамҷавори Қалъаихумб такрор ёфт.<ref name="btsu-dissertation">Диссертатсия // Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ.</ref> Муҳоҷирати маҷбурии соли 1954-и сокинони водии Язғулом ба водии гарми Вахш низ оқибатҳои вазнини беҳдоштӣ — бемории оммавӣ ва фавти зиёди кӯдакон — ба бор овард, ки яке аз сабабҳои бозгашти тадриҷии як қисми муҳоҷирон ба зодгоҳашон гардид.<ref name="sssr-112sol" /> Ҳоло дар ноҳия як беморхонаи марказӣ (дар шаҳраки Рохарв, дорои 6 шуъбаи бистарикунонӣ), як беморхонаи минтақавӣ дар водии Язғулом, 22 бунгоҳи тиббӣ, маркази назорати беҳдоштӣ (санитарию эпидемиологӣ) ва 4 дорухона фаъолият доранд. Тибқи маълумоти соли 2023, ба ин шабака 57 310 нафар бемор муроҷиат кардааст — ба ҳисоби миёна беш аз 1,6 маротиба барои ҳар сокини ноҳия дар як сол.<ref name="jumhuriyat-tandurusti">[https://jumhuriyat.tj/2991-van-roandozii-tadbiro-dar-samti-tandurust-va-ifzi-itimo.html Ванҷ. Роҳандозии тадбирҳо дар самти тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоӣ] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар сохтори марказии шабака 47 духтури дорои маълумоти олӣ ва 193 корманди миёнаи тиббӣ кор мекунанд; рақами 369 нафар пизишки дорои маълумоти олӣ, ки дар маъхазҳои умумӣ оид ба ноҳия зикр мешавад, эҳтимол тамоми мутахассисони тиббии ҳудуди ноҳияро — аз ҷумла дорухонаҳо, СЭС ва муассисаҳои хусусиро — дар бар мегирад.<ref name="jumhuriyat-tandurusti" /> Дар водии дурдасти Язғулом, ки пеш аз истиқлол мардум маҷбур буданд беморони вазнинро тавассути чорвои борбар ба масофаҳои дур интиқол диҳанд, имрӯз як дармонгоҳи минтақавӣ, ду маркази саломатӣ, се бунгоҳи тиббӣ дар деҳаҳои дурдаст ва як таваллудхонаи махсусгардонидашуда фаъолият доранд.<ref name="jumhuriyat-tandurusti" /> Дар деҳаи Гармчашмаи ҷамоати Рованд, наздики лозури Ванҷях, як маркази саломатии муосир бо ҳамкории Вазорати тандурустӣ ва Хадамоти ҳифзи сиҳатии Бунёди Оғохон (Aga Khan Health Services) сохта шудааст.<ref name="khovar-garmchashma">[https://khovar.tj/2015/09/iftito-i-markazi-salomat-dar-no-iyai-van/ Ифтитоҳи маркази саломатӣ дар ноҳияи Ванҷ] // АМИТ «Ховар», сентябри 2015. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар доираи барномаи миллии рушди инфрасохтори тиббӣ, соли '''2025''' сохтмони бинои нави Беморхонаи марказӣ барои 120 кат бо арзиши 114 миллион сомонӣ оғоз гардид.<ref name="president-hospital">[https://president.tj/event/domestic_trips/51302 Суханронӣ дар мулоқот бо роҳбарону фаъолони ноҳияи Ванҷ] // Президенти Тоҷикистон, 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Барои ҳалли норасоии кадрҳо, тайи давраи соҳибистиқлолӣ 142 нафар хатмкунандаи ноҳияи Ванҷ дар муассисаҳои олии тиббии ҷумҳурӣ (пеш аз ҳама Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ ибни Сино) таҳсил кардаанд, ки аз ин шумора 40 нафар тавассути квотаи президентӣ буда, соли 2025 боз 22 нафари дигар ба ҳамин квота фаро гирифта шуданд.<ref name="president-hospital" /> Барномаи «Корвони саломатӣ»-и Вазорати тандурустӣ низ борҳо ба Ванҷ ташриф оварда, ба табибони маҳаллӣ таҷрибаандӯзӣ фароҳам овардааст.<ref name="khovar-korvon2022">[https://khovar.tj/2022/05/korvoni-salomat-sokinoni-no-iya-oi-darvoz-va-van-bo-hizmatrasonii-rojgoni-tibb-faro-girifta-shudand/ «Корвони саломатӣ». Сокинони ноҳияҳои Дарвоз ва Ванҷ бо хизматрасонии ройгони тиббӣ фаро гирифта шуданд] // АМИТ «Ховар», майи 2022. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Бо сабаби баландкӯҳ будани минтақа, Ванҷ таърихан ба минтақаҳои паҳншавии бемории ҷоғвар (норасоии йод) мансуб буд; тибқи маълумоти таҳлилӣ, дар натиҷаи стратегияи миллии йодизатсияи намак сатҳи паҳншавии ин беморӣ дар давраи солҳои 2019–2023 то '''72 фоиз''' коҳиш ёфтааст.<ref name="avjizuhal">Авҷи Зуҳал, № 2, 2025.</ref> Бо назардошти сатҳи баланди муҳоҷирати меҳнатии сокинони ноҳия, маркази маҳаллии мубориза бар зидди ВНМО (ВИЧ) корҳои фаҳмондадиҳиро дар байни ҷавонон пайваста мегузаронад.<ref name="jumhuriyat-tandurusti" /> Дар давраи пандемияи COVID-19 Беморхонаи марказии Ванҷ шуъбаи бемориҳои сироятиро ба реҷаи фавқулодда гузаронид, ва моҳи июни соли '''2020''' тибқи барномаи дастгирии Иттиҳоди Аврупо ба ин муассиса таҷҳизоти муҳофизати инфиродӣ (PPE) расонида шуд.<ref name="eeas-ppe">[https://www.eeas.europa.eu/sites/default/files/eu_timeframe_for_ppe_distribution_20200611_4.pdf EU timeframe for PPE distribution] // Хадамоти амали берунии Иттиҳоди Аврупо (EEAS), июни 2020. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Беморхонаи марказӣ соли 2014 пурра ба низоми гармкунии барқӣ (аз ҳисоби неругоҳҳои хурди барқи обӣ) гузашт, ҳарчанд барои ҳолатҳои фавқулодда ҳарсола захираи эҳтиётии сӯзишворӣ нигоҳ дошта мешавад.<ref name="khovar-heating2014">[https://khovar.tj/2014/01/bemorhonai-van-1207-ba-nizomi-garmkunii-bar-1179-1251-guzasht/ Беморхонаи Ванҷ ба низоми гармкунии барқӣ гузашт] // АМИТ «Ховар», январи 2014. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи санҷиши Агентии амнияти кимиёвӣ, биологӣ, радиатсионӣ ва ядроии Академияи миллии илмҳо (июли 2024), Беморхонаи марказии Ванҷ талаботи қонунгузории бехатарии радиатсиониро пурра риоя намуда, дараҷаи хатари фаъолияти он «паст» арзёбӣ шудааст.<ref name="cbrn-inspection">Феҳристи Агентии амнияти кимиёвӣ, биологӣ, радиатсионӣ ва ядроӣ (cbrn.tj). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Варзиш == Ванҷ аз даврони қадим бо гуштигирони номвари худ шуҳратёр буд. Номи паҳлавонони ванҷӣ — Амонат, Сулаймон, Дилдор, Хушдил, Худоӣ, Ҳиммат, Ш. Дилов, Алифбек ва дигарон то кунун ба некӣ ёд мешавад ва қиссаҳои майдондориашон ҳанӯз вирди забони хосу ом аст. Соли '''2024''' гӯштини миллии тоҷикӣ (гӯштингирӣ) дар Вазорати адлияи Швейтсария ба қайд гирифта шуда, мақоми расман байналмилалӣ касб кард; шумораи мусобиқаҳои ин намуди варзиш дар саросари ҷумҳурӣ аз 485 адад дар соли 2020 то тақрибан 4000 адад дар соли 2022 афзудааст.<ref name="mfa-gushtingiri">[https://mfa.tj/tg/brussels/view/12033/gushtini-tojiki-maqomi-bainalmilali-girift Гӯштини тоҷикӣ мақоми байналмилалӣ гирифт] // Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Паҳлавони ванҷӣ Шакармамад Мирмамадов, ки дар якчанд намуди варзиш (ҷудо, кураш, гӯштингирӣ) рақобат мекунад, яке аз муваффақтарин варзишгарони вазни сангини Тоҷикистон дар даҳсолаи охир аст: соҳиби медали биринҷии Бозиҳои XVIII осиёии соли 2018 дар Ҷакарта (ҷудо, +100 кг),<ref name="ozodi-asiada2018">[https://www.ozodi.org/a/29463618.html Бозиҳои XVIII осиёӣ: Шакармамад ҳам соҳиби медали биринҷӣ гардид] // Радиои Озодӣ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> медали тиллои Чемпионати 13-уми Осиё оид ба кураш дар Теҳрон (июни 2024)<ref name="varzishtv-kurash">[https://varzishtv.tj/tj/news/shakarmamad-mirmamadov-a-ramoni-osiye-oid-ba-kurash-/ Шакармамад Мирмамадов қаҳрамони Осиё оид ба кураш] // Варзиш ТВ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> ва медали тиллои Нахустин Чемпионати ҷаҳон оид ба гӯштингирӣ дар Душанбе (28–31 августи 2024, бо иштироки беш аз 200 варзишгар аз 63 давлат) гардид.<ref name="khovar-mirmamadov-world">[https://khovar.tj/2024/08/varzishgari-to-ik-shakarmamad-mirmamadov-dar-nahustin-chempionati-a-on-oid-ba-g-shtingir-medali-tillo-ba-dast-ovard/ Варзишгари тоҷик Шакармамад Мирмамадов дар нахустин Чемпионати ҷаҳон оид ба гӯштингирӣ медали тилло ба даст овард] // АМИТ «Ховар», августи 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар мусобиқаҳои Наврӯзии байналмилалӣ дар Хоруғ (марти 2025) ва Рашт (апрели 2026) низ ғолиб омада, ҳарду бор соҳиби автомобил гардид.<ref name="khovar-khorugh2025">[https://khovar.tj/2025/03/shakarmamad-mirmamadov-barandai-sho-oizai-musobi-ai-bajnalmilalii-g-shtini-mill-dar-sha-ri-horu-gardid/ Шакармамад Мирмамадов барандаи Шоҳҷоизаи Мусобиқаи байналмилалии гӯштини миллӣ дар шаҳри Хоруғ гардид] // АМИТ «Ховар», 26 марти 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="khovar-rasht2026">[https://khovar.tj/2026/04/mu-ammadin-shodmon-far-od-va-shakarmamad-so-ibi-sho-oiza-oi-musobi-ai-g-shtini-millii-no-iyai-rasht-shudand/ Муҳаммадин, Шодмон, Фарҳод ва Шакармамад соҳиби шоҳҷоизаҳои мусобиқаи гӯштини миллии ноҳияи Рашт гардиданд] // АМИТ «Ховар», 15 апрели 2026. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> '''25 марти соли 2020''' дар ҷамоати деҳоти Язғулом бахшида ба Наврӯз мусобиқаи ҷумҳуриявии гӯштини миллӣ баргузор гардид, ки дар он беш аз 300 нафар паҳлавон на танҳо аз Ванҷ, балки аз Душанбе, Бохтар, Кӯлобу Хоруғ ва ноҳияҳои Дарвозу Рӯшон иштирок карданд.<ref name="vkd-yazgulom2020">[https://www.old.vkd.tj/index.php/tj/ruydodho/27292-barguzorii-gushtini-mill-dar-yazgulom Баргузории гуштини миллӣ дар Язгулом] // Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар ноҳия беш аз 40 иншооти варзишӣ мавҷуд аст. '''25 июни соли 2025''' дар деҳаи Убари Даргов толори варзишӣ бо масоҳати умумии 615 м², иборат аз толори асосӣ, толори тенниси рӯи миз ва ҳуҷраҳои ёрирасон, ба истифода дода шуд.<ref name="ap2025" /><ref name="pt51276">[https://prezident.tj/event/news/51276 Ифтитоҳи толори варзишӣ дар деҳаи Убари Даргови ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Ҳамчунин, '''15 ноябри соли 2025''', дар арафаи Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, дар деҳаи Андарбоғи ҷамоати Язғулом толори варзишии замонавӣ, ки бо маблағи 480 ҳазор сомонӣ бунёд ёфтааст, ба истифода дода шуд.<ref name="khovar-andarbak">[https://khovar.tj/2025/11/bahshida-ba-r-zi-prezident-dar-de-ai-andarbaki-no-iyai-van-tolori-muosiri-varzish-ba-istifoda-doda-shud/ Бахшида ба Рӯзи Президент дар деҳаи Андарбаки ноҳияи Ванҷ толори муосири варзишӣ ба истифода дода шуд] // АМИТ «Ховар», 15 ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пеш аз ин, '''11 сентябри соли 2018''' бо ташаббуси Вазорати корҳои дохилӣ дар ҳамин ҷамоати Язғулом низ як толори варзишӣ ба истифода дода шуда буд.<ref name="vkd-yazgulom-mvd2018">[https://www.old.vkd.tj/index.php/tj/2020-01-18-07-50-18/khabar-o-bojgon/21050-iftito-i-tolori-varzish-dar-no-iyai-van Ифтитоҳи толори варзишӣ дар ноҳияи Ванҷ] // Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ба ғайр аз гӯштин, дар солҳои охир волейбол низ дар ноҳия рушд кардааст: дар мусобиқаи маҳаллӣ 7 дастаи волейболи ҷавонон иштирок доранд, ва дастаи ноҳияи Ванҷ дар Мусобиқаи кушоди ҷумҳуриявии волейбол дар ноҳияи Восеъ дар қатори дастаҳои пуриқтидоре чун «Регар ТадАЗ» ва дастаи шаҳри Душанбе иштирок карда, рақобати арзанда нишон додааст.<ref name="khovar-vosevolleyball">[https://khovar.tj/2025/06/regar-tadaz-dar-musobi-a-oid-ba-volejbol-dar-no-iyai-vose-sazovori-sho-oiza-gardid/ «Регар ТадАЗ» дар мусобиқа оид ба волейбол дар ноҳияи Восеъ сазовори Шоҳҷоиза гардид] // АМИТ «Ховар», июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар Бозиҳои осиёии соли 2018, ки самбо бори аввал ба барномаи он дохил шуда буд, Тоҷикистонро дар қатори дигарон ду варзишгари ҷавон — Ҷомии Ҳасанӣ ва Сомон Сангов — намояндагӣ карданд.<ref name="ozodi-asiada2018" /> == Шахсиятҳои маъруф == * [[Раҳим Масов]] ('''16 ноябри 1939''', деҳаи Мудеҳарви ноҳияи Ванҷ — '''21 июни 2018''', Душанбе) — таърихшиноси барҷастаи тоҷик, доктори илмҳои таърих, академики Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон; солҳои 1988–2015 директори Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи Аҳмади Дониш.<ref name="masov-khovar">[https://khovar.tj/rus/2022/11/akademik-rahim-masov-zhizn-posvyashhennaya-otstaivaniyu-natsionalnyh-interesov-tadzhikistana-segodnya-velikomu-uchenomu-ispolnilos-by-83-goda/ Академик Рахим Масов: жизнь, посвящённая отстаиванию национальных интересов Таджикистана] (рус.) // НИАТ «Ховар», 16 ноябри 2022. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="masov-ap">[https://www.asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20180621/segodnya-v-dushanbe-skonchalsya-akademik-rahim-masov Сегодня в Душанбе скончался академик Рахим Масов] (рус.) // Азия-Плюс, 21 июни 2018. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * [[Ҳайдаршо Пирумшоев]] (таваллуд '''30 декабри 1944''', ноҳияи Ванҷ) — таърихшинос, доктори илмҳои таърих, профессор; муаллифи асарҳои «Ванҷ» (М., 2004), «Ванҷи ману ганҷи ман» (Душанбе, 2013) ва таҳқиқоти сершумор оид ба таърихи Бадахшону Помир.<ref name="pirumshoev-ap">[https://asiaplustj.info/tj/node/356410 Субҳ ба хайр, Тоҷикистон! Як рӯз дар таърих, зодрӯзи шахсиятҳо… 30 декабри соли 2025] // Asia-Plus. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * Мулло Муҳаммадёри Ванҷӣ (машҳур ба Мулло Ёр) — шоири маъруфи мардумии тоҷик, зодаи деҳаи Ғумаяки водии Ванҷ; мероси ӯ то имрӯз дар байни мардуми кӯҳистони тоҷик маҳбубият дорад.<ref name="pirumshoev-web" /> * Қодири Қосим (таваллуд '''9 апрели 1961''', ноҳияи Ванҷ) — ходими давлатӣ ва ҷамъиятӣ, раиси Федератсияи иттифоқҳои касабаи мустақили Тоҷикистон.<ref name="kodiri">[https://khovar.tj/rus/2020/01/predsedatel-federatsii-nezavisimyh-profsoyuzov-tadzhikistana-kodiri-kosim-vydvinut-kandidatom-v-deputaty-madzhlisi-namoyandagon/ Председатель Федерации независимых профсоюзов Таджикистана Кодири Косим выдвинут кандидатом в депутаты Маджлиси намояндагон] (рус.) // НИАТ «Ховар», январи 2020. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * Мурувватшо Бачабеков ('''1 майи 1944''' — '''9 сентябри 2023''', деҳаи Баравни ҷамоати Водхуд) — устоди варзиши гӯштингирӣ, ки ӯро бунёдгузори мактаби муосири гӯштини Ванҷ медонанд; солҳои 1972–1994 устоди кафедраи тарбияи ҷисмонии Донишкадаи давлатии омӯзгории Тоҷикистон (ҳоло ДДОТ ба номи С. Айнӣ) буд.<ref name="bachabekov">[https://www.bomdod.com/2023/09/12/ustodi-pahlavononi-vanj-muruvvatsho-bachabekov-az-dunyo-raft/ Устоди паҳлавонони Ванҷ Мурувватшо Бачабеков аз дунё рафт] // Бомдод, 12 сентябри 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * Маҳмадшариф Сулаймонов (зодаи деҳаи Рованд) — устоди варзиши Иттиҳоди Шӯравӣ дар гӯштини миллӣ, ки зиёда аз панҷоҳ сол дар майдони паҳлавонӣ фаъолият дорад.<ref name="sulaymonov">[http://hamsafon.tj/10201-sufrai-pa1202lavon1250.html Суфраи паҳлавонӣ] // Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Ҳукумат == Сарвари ноҳияи Ванҷ Раиси ноҳия аст, ки аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин мегардад.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Ниҳоди намояндагии ноҳия — Маҷлиси вакилони халқ мебошад, ки аз тарафи мардуми ноҳия ба муддати 5 сол интихоб мешавад. Маълумоти расмӣ дар бораи ноҳия дар сомонаи Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон (badakhshon.tj) ҷой дода шудааст.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Раисони ноҳия дар тӯли фаъолияти маъмурии он борҳо иваз шудаанд; барои мисол, '''17 ноябри соли 2021''' бо фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Ҷабори Қосим аз мансаби раиси ноҳияи Ванҷ озод карда шуда, ба ҷои ӯ Мардзода Одинашо Миршаб ба ҳайси иҷрокунандаи вазифаи раиси ноҳия таъин гардид.<ref name="sputnik2021">[https://sputnik.tj/20211117/barkanori-jabbori-qosim-nazarshozoda-vanj-roshtqala-1043601608.html Раисони Ванҷу Роштқалъа барканор шуданд: раҳбарони нав киянд?] // Sputnik Тоҷикистон, 17 ноябри 2021. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Эзоҳ == <references /> == Манобеъ == * Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи). — Ташкент, 1926. * Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века — XX в.). — Душанбе, 2008. — (Археологическая карта Таджикистана). * Бурхан-уд-Дин-хан Кушкеки. Путеводитель по Каттагану и Бадахшану. — Ташкент, 1926. * Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. — Душанбе, 2006. * Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1–2. — Душанбе, 1962–1963. * Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв. — Ташкент, 1996. * Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. — М.: Восточная литература, 2008. — С. 61–109. * Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. — Душанбе, 1999. — № 4. — С. 20–30. * Мушкетов Д. И. Рохарв (Кала-и Ванч) // Известия Русского географического общества. — Т. 52. — 1916. * Пирумшоев Ҳ. Ванҷ. — М., 2004. * Пирумшоев Ҳ., Зафаров А. Ванҷи ману ганҷи ман (очерки таърихӣ). — Душанбе, 2013. * Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. — М.: Памятники исторической мысли, 2001. — ISBN 5-88451-100-0. * Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — 151 с. * Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. — Душанбе: СИЭМТ, 2013. * Эдельман Д. И. Язгулямский язык. — М.: Наука, 1966. * Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 41–62. * Языки мира: Иранские языки. III. Восточноиранские языки. — М.: Индрик, 2000. * Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World's Languages in Danger. — 3rd ed. — Paris: UNESCO Publishing, 2010. * Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. — SIL International, 2010. == Пайвандҳо == * [https://www.vanjiman.com Сомонаи vanjiman.com] * [https://vanj.info Торнамои Ванҷ (vanj.info)] * [http://badakhshon.tj/?page_id=11224 Саҳифаи ноҳияи Ванҷ дар сомонаи расмии ВМКБ] * [[c:Category:Vanj_District|Парвандаҳо дар Викианбор (Vanj District)]] {{тоҷикистон-ҷуғ-нопурра}} {{Тақсимоти маъмурии ВМКБ}} {{Ноҳияи_Ванҷ}} [[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] [[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] [[Гурӯҳ:Ноҳияи Ванҷ]] eseplwsuyluayk1152fhqh2bztqmfb6 1481840 1481839 2026-07-23T16:06:20Z Firdavsi 3353 1481840 wikitext text/x-wiki {{ВМ | Ранг1 = #A5D570 | Номи тоҷикӣ = | Номи аслӣ = Ноҳияи Ванҷ | Нишон = | Парчам = | Бари нишон = | Бари парчам = | Тавсифи нишон = | Тавсифи парчам = | Кишвар = [[Тоҷикистон]] | lat_dir = N | lat_deg = 38 | lat_min = 22 | lat_sec = 23 | lon_dir = E | lon_deg = 71 | lon_min = 27 | lon_sec = 19 | region = TJ | type = District | Дараҷа = | CoordScale = | Суруди миллӣ = | Мақом = Ноҳияи маъмурӣ | Тобеъи = [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] | Шомили = 1 шаҳрак, 6 ҷамоат | Пойтахт = [[Ванҷ (шаҳрак)|Ванҷ]] | Шаҳри бузургтарин = | Шаҳрҳои бузургтарин = | Таъсис = [[29 май|29 маи]] [[1933]] | Барҳамхӯрӣ = | Номҳои пешина = | Раис = Мардзода Одинашо Миршаб (аз 2022)<ref>{{Cite web|url=http://www.adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911|title=Указ Президента Республики Таджикистан от 1 декабря 2022 года №480 "О назначении Мардзода О.М. председателем Ванчского района Горно-Бадахшанской автономной области"|website=www.adlia.tj|accessdate=2023-01-04|archivedate=2024-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241209162237/http://adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911}}</ref> | Шакли роҳбарӣ = Раиси ноҳия | Раис2 = | Шакли роҳбарӣ2 = | Раис3 = | Шакли роҳбарӣ3 = | ММД = | Соли ММД = | Ҷой аз рӯи ММД = | ММД ба сари аҳолӣ = | Ҷой аз рӯи ММД ба сари аҳолӣ = | Забон = | Забонҳо = [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забонҳои бадахшонӣ]] — [[Забони язғуломӣ|язғуломӣ]] | Аҳолӣ = 35 400 | Соли барӯйхатгирӣ = 2024 | Фоиз аз аҳолӣ = 4,8 | Ҷой аз рӯи аҳолӣ = | Баҳодиҳии аҳолӣ = | Соли баҳодиҳӣ = | Зичӣ = 7,7 | Ҷой аз рӯи зичӣ = | Ҳайати миллӣ = [[тоҷик]]он | Ҳайати динӣ = [[мусулмон]], [[суннӣ]], мазҳаби [[ҳанафӣ]] | Масоҳат = 4430,5 | Фоиз аз масоҳат = | Ҷой аз рӯи масоҳат = | Баландии бештарин = 7495 | Баландии миёна = 3000 | Баландии камтарин = | Харита = Vanj District in Tajikistan.svg | Андозаи харита = | Харита2 = | Минтақаи замонӣ = UTC+5 | Сарвожа = VA | ISO = TJ.BK.VA | Шиносаи ададӣ = | Шакли шиноса = | Шиносаи ададӣ2 = | Шакли шиноса2 = | Шиносаи ададӣ3 = | Шакли шиноса3 = | FIPS = | Коди телефон = +992 3551 | Нишонаи почта = 736300 | Домени интернет = tj | Коди мошинҳо = 04 TJ | Вебгоҳ = [[www.vanjiman.com]] | Гурӯҳ дар Commons = Vanj District | Эзоҳ = }}'''Ноҳияи Ванҷ''' (форсӣ: ناحیۀ ونج‎) — минтақаи таърихӣ ва яке аз [[Ноҳия|ноҳияҳои]] [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]], воқеъ дар шимолу ғарби вилоят, дар шарқи Ҷумҳурии [[Тоҷикистон]]. Масоҳаташ 4430,5 км² буда, тибқи омори соли '''2024''' аҳолияш 35 400 нафарро ташкил медиҳад (зичии аҳолӣ тақрибан 8 нафар дар 1 км²). Ҳамчун воҳиди расмии маъмурию ҳудудӣ '''29 майи 1933''' таъсис ёфтааст.<ref name="vanchraion2">[https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1287410 Ванджский район] (рус.) // Словари и энциклопедии на Академике (нусхаи мақолаи Википедиаи русӣ, 2010). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Маркази ноҳия шаҳраки [[Рохарв]] (форсӣ: راخرو‎) аст, ки расман шаҳраки Ванҷ ном дошта, дар харитаҳо низ чунин сабт мешавад, вале дар забони мардум то имрӯз бо номи бостонии худ — Рохарв ёд мегардад; шаҳрак 176 км шимолтар аз шаҳри [[Хоруғ]], дар канораи резишгоҳи рӯди Рохарвоб ба Ванҷоб ҷой дорад.<ref name="vanchraion2" /><ref name="pirumshoev-web">[https://vanj.info/%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D2%B7-%D0%BC%D0%B0%D1%8A%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%BE%D1%82%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D2%93%D1%80%D0%BE%D1%84%D3%A3/ Ванҷ. Маълумоти ҷуғрофӣ] (порча аз китоби Ҳ. Пирумшоев «Ванҷи ман») // Торнамои Ванҷ (vanj.info). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="badakhshon-vanj2">[http://badakhshon.tj/?page_id=11224 н. Ванҷ (www.vanj.tj)] // Сомонаи расмии Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи анъанаи маҳаллӣ, тамоми рустоҳоеро, ки аз деҳаи Бунай болотар воқеъанд, «Ванҷи Боло» меноманд; водиҳои поёниро бошад, на «Ванҷи Поён», балки бо номҳои таърихии худашон — Язғулом, Водхуд ва Пшихарв — ёд мекунанд.<ref name="pirumshoev-web" /> Дигар шӯроҳои русто, мисли Водхуд, Язғулом, Рованд ва Техарв, ки фарогири чандин деҳаанд, то кунун номҳои таърихии худро нигоҳ доштаанд. Шӯрои рустои Рохарв дар ҳоли ҳозир чун ҷамоати ба номи Маҳмадулло Абдуллоев<ref name="khovar-ubari2">[https://khovar.tj/2025/06/peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-no-iyai-van-tolori-varzishiro-iftito-namudand/ Сарвари давлат Эмомалӣ Раҳмон дар ноҳияи Ванҷ толори варзиширо ифтитоҳ намуданд] // АМИТ «Ховар», 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> ва шӯрои рустои Жовид феълан дар шакли ҷамоати Ҷовидон номгузорӣ шудаанд. Қабл аз вуруди Артиши Сурх ба Ванҷ ва истиқрори низоми шӯравӣ, маркази идории амлокдории Ванҷ дар шаҳраки Рохарв, дар «Қалъаи Ванҷ» ё «Қалъаи Рохарви Ванҷ» қарор дошт, ки ҳам қароргоҳи мири Ванҷ ва ҳам маҳалли будубоши гурӯҳаки маҳдуди сипоҳи манғитиён будааст.<ref name="mushketov2">Мушкетов Д. И. Рохарв (Кала-и Ванч) // Известия Русского географического общества. — Т. 52. — 1916.</ref> Дарёҳои бузургтарини ноҳия — Ванҷоб, [[Язғулом (дарё)|Язғулом]] ва [[Панҷ (рӯд)|Панҷ]] мебошанд. Ду соҳили дарёи Ванҷоб бо дарозии зиёда аз 100 км бахши умдаи ноҳияро ташкил медиҳад. == Номшиносӣ == Дар сарчашмаҳои русӣ ва адабиёти даврони шӯравӣ номи ноҳия дар шаклҳои «Ванч» ва «Вандж» омадааст, ки гунаи русишудаи ҷойноми тоҷикии Ванҷ мебошад.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Дар боби решаи ин ном ақидаҳо мухталифанд. Донишманди тоҷик Гулшанӣ дар китобаш «Таърихи ҳумоюн», ки соли 1328 ҳиҷрии қамарӣ баробар бо '''1910''' милодӣ навиштааст, онро табдилёфтаи номи дарёи Панҷ шумурда, дар бораи диёри Ванҷ мегӯяд:<blockquote>Қасабаи Ванҷ ба тарафи шарқии Дарвоз, ба таҳти ақабаи Боми Дунё воқеъ аст ва дар он ҷониб манбаи дарёи Омӯя ва Ҷайҳун ва онро Чашмаи Панҷ мегӯянд, аз қуллаи шомихи кӯҳи Боми Дунё набаъон менамоянд. Аз андак масофат, панҷ чашма ба як ҷо ҷамъ мешавад ва ғарбан ҷараён менамояд ва онро чашмаи Панҷ мегӯянд ва он қасабаро Ванҷ меноманд, ки он муҳаррафи Панҷ аст. Оби аввали наҳри Ҷайҳун ҳамин аст.<ref name="gulshani2">Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. — Душанбе, 2006. — С. 157.</ref></blockquote>Тадқиқоти забоншиносии баъдина ин ривояти халқиро тасдиқ намекунад. Эроншиноси маъруф Д. И. Эделман дар пажӯҳиши бунёдии худ «Географические названия Памира» («Номҳои ҷуғрофии Помир»), ки соли '''1975''' дар маҷмуаи «Страны и народы Востока» ба чоп расидааст, решаи вожаи «Ванҷ»-ро мушаххасан шарҳ намедиҳад, балки онро номи аслии худи водӣ мешуморад, ки номи дарёи Ванҷов (Ванҷ + «об») низ аз он гирифта шудааст.<ref name="edelman19752">Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 41–62.</ref> Тибқи мушоҳидаи ӯ, ҳамсоягони язғуломизабони ин водӣ онро на «Ванҷ», балки «Вауз» меноманд, ки ин худ далели дигаре бар куҳансолии эҳтимолии ин ном аст.<ref name="edelman19752" /> Забони куҳани ванҷии аз байнрафта, ки сокинони маҳаллӣ то охири асри XIX бад-он сухан мегуфтанд, худро «vanǰivor» меномид,<ref name="lashkarbekov20082">Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. — М.: Восточная литература, 2008. — С. 61–109.</ref> вале дар адабиёти дастрас пажӯҳише, ки решаи номи «Ванҷ»-ро аз вожаҳои ҳамин забон ба даст оварда бошад, ёфт нашуд. Дар маҷмуъ, Эделман хулоса мебарорад, ки аксари номҳои ҷуғрофии Помири Ғарбию Ҷанубӣ бо ёрии забонҳои имрӯза шарҳнопазиранд, ки ин аз куҳансолии онҳо гувоҳӣ дода, эҳтимоли тааллуқи баъзеи онҳоро ба забонҳои пешин (субстратӣ) нишон медиҳад.<ref name="edelman19752" /> Бинобар ин, то имрӯз дар илми забоншиносии эронӣ решашиносии қатъӣ ва ба таври васеъ пазируфташудаи вожаи «Ванҷ» пешниҳод нашудааст: ривояти Гулшанӣ дар боло намунаи анъанаи омиёна-таърихии маҳаллист, на натиҷаи таҳлили илмии забонӣ. Мутахассисони соҳа бошанд, ин номро қадимӣ мешуморанд ва эҳтимол медиҳанд, ки он ба давраи пеш аз паҳншавии забони тоҷикӣ дар ин минтақа тааллуқ дошта бошад, бидуни он ки то ба ҳол решаи дақиқи онро муайян карда бошанд. Номи Ванҷ соли '''2023''' ба бузургтарин лозури Помир низ гузошта шуд: '''31 июли соли 2023''' бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон лозури Федченко расман [[Лозури Федченко|Ванҷях]] номгузорӣ гардид, ки ин ном аз ибораи «яхи Ванҷ» бармеояд.<ref name="khovar-vanjyakh2">[https://khovar.tj/rus/2024/06/lednik-vandzhyah-odin-iz-samyh-bolshih-lednikov-tadzhikistana-i-gornyh-sistem-mira/ Ледник Ванджях – один из самых больших ледников Таджикистана и горных систем мира] (рус.) // НИАТ «Ховар», 9 июни 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ozodi-vanjyakh2">[https://rus.azathabar.com/a/smi-krupneyshiy-na-pamire-lednik-fedchenko-pereimenovan-v-vandzhyah-/32555839.html СМИ: крупнейший на Памире ледник Федченко переименован в «Ванджях»] (рус.) // Радиои Озодӣ, 20 августи 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Ҷойгоҳ == Ноҳияи Ванҷ бо сарзамини 4430,5 км² дар миёни қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]] ва [[Қаторкӯҳи Язғулом|Язғулом]] воқеъ аст. Дар шимол бо ноҳияи Сангвор (Тавилдараи пешин), дар шарқ бо [[ноҳияи Мурғоб]], дар ҷануб бо [[ноҳияи Рӯшон]], дар ғарб бо [[Ноҳияи Дарвоз|ноҳияи Дарвози]] Тоҷикистон ва дар ҷанубу ғарб, аз тариқи рӯди Панҷ, бо ноҳияи Дарвози [[Вилояти Бадахшон|вилояти Бадахшони]] [[Афғонистон]] ҳаммарз мебошад.<ref name="vanchraion2" /> Марзи шарқии ноҳияро [[қаторкӯҳи Академияи илмҳо]] ташкил медиҳад.<ref name="enwiki-map2">Republic of Tajikistan, map showing administrative division as of January 1, 2004, «Tojikkoinot» Cartographic Press, Dushanbe.</ref> Аз шимолу шарқи ноҳия ба ҷанубу ғарби он рӯдҳои [[Ванҷ (дарё)|Ванҷ]] ва Язғулом ҷорӣ мешаванд, ки ба рӯди Панҷ мерезанд. Сарзамини ноҳия ду водии нисбатан васеи Бадахшонро дар бар мегирад. Яке аз онҳо дараи рӯди Ванҷ аст, ки беш аз 150 км дарозо дорад ва аз лозурҳои Ҷамъияти ҷуғрофӣ, Хирсон ва Абдуқаҳҳор оғоз мегирад. Водии дигар дараи рӯди Язғулом аст, ки дар миёни қаторкӯҳҳои Язғулому Рӯшон ҷой гирифтааст. Ин ду водиро аз ҳамдигар қаторкӯҳи Ванҷ ҷудо мекунад.<ref name="enwiki-map2" /> Баландии маҳал аз сатҳи дарё аз 1500 то 5000 метр мебошад. Дарёи Ванҷ (Ванҷоб) 103 км дарозӣ ва 2070 км² ҳавзаи обғундорӣ дорад. Он аз ҳамроҳшавии ду шохоб падид меояд: яке аз лозурҳои нишебии шимолии қаторкӯҳи Ванҷ сарчашма мегирад, дигаре бошад — аз нишебиҳои ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо. То резишгоҳи шохоби Кашолаях худи дарё номи Абдуқаҳҳор (Абдукагор)-ро дорад; танҳо пас аз ҳамроҳ шудан бо ин шохоб он ба номи Ванҷоб мубаддал мегардад. Сарфи миёнаи солонаи об дар резишгоҳи дарё 49,4 м³/с аст.<ref name="bse-vanch2">[https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/003/192.htm Ванч] (рус.) // Большая советская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дарёи Язғулом 80 км тӯл кашида, масоҳати ҳавзаи он 1970 км²-ро ташкил медиҳад; қисми болоии он то ҳамроҳшавии дарёи Ракзов Мазордара номида мешавад, сарфи миёнаи об дар поёноби дарё 36,2 м³/с буда, ғизои дарёҳои ноҳия асосан барфию лозурист ва сермобтарин моҳ июл аст.<ref name="yazgulem-river2">[https://waterresources.ru/reki/yazgulem/ Язгулем] (рус.) // Water Resources (бар пояи маълумотномаи «Ресурсы поверхностных вод СССР», 1971). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ванҷ дар соҳили яке аз шохобҳои бузурги рости дарёи Панҷ (болооби Ому), ки бо номи Ванҷоб маъруф аст, ҷой гирифтааст. Масофа аз маркази ноҳия то шаҳри Хоруғ 176 км ва то шаҳри [[Душанбе]] 387 км аст. === Лозурҳо ва қуллаҳо === Болооби дараи Ванҷ, ки дар он ҷо рӯд номи Абдуқаҳҳор (Абдукагор)-ро дорад, аз калонтарин марказҳои лозурии [[Помир]] ба шумор меравад. Бузургтарин лозури ҳавзаи рӯди Ванҷ лозури Ҷамъияти ҷуғрофӣ мебошад, ки дар маҳалли пайвастшавии қаторкӯҳҳои Академияи илмҳо ва Дарвоз ҷой гирифта, дарозиаш 24,2 км ва масоҳаташ 64,4 км² аст. Ин лозур соли '''1882''' кашф гардида, соли '''1928''' ба шарафи Ҷамъияти ҷуғрофии Русия номгузорӣ шудааст.<ref name="rgo2">[https://rgo.ru/activity/redaction/news/lednik-geograficheskogo-obshchestva-na-pamire-taet/ Ледник Географического общества на Памире тает] (рус.) // Сомонаи расмии Ҷамъияти ҷуғрофии Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар ҳавзаи Абдуқаҳҳор, дар нишебии ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо, лозури Хирсон (дар адабиёти илмии русӣ — Медвежий) воқеъ аст, ки бо ҳаракатҳои даврии ногаҳонии худ (сёрҷ) дар ҷаҳон шуҳрат дорад. Дарозии лозури Хирсон 15,8 км ва масоҳаташ 25,3 км² аст; ҳавзаи барфии он дар баландии беш аз 5500 м бо ҳавзаи лозури Ванҷях (Федченко) муштарак буда, забонаи борику дарози он бо яхшораи (ледопад) 900-метра аз ҳавзаи ғизогирии фирнӣ ба дараи чуқур, то баландии 2900 м, фуруд меояд.<ref name="kotlyakov-medv2">Медвежий ледник // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.</ref> Забонаи ин лозур дар зарфи чанд моҳ то 2 км ба поёни дара пеш рафта, маҷрои дарёи Абдуқаҳҳорро мебандад ва кӯли лозурӣ ба вуҷуд меоварад, ки шикофта шудани он ба обхезиҳои харобиовар дар водии Ванҷ оварда мерасонад. Чунин ҳаракатҳо дар солҳои '''1916''', '''1937''', '''1951''', '''1963''', '''1973''', '''1989''', '''2001''' ва '''2011''' ба қайд гирифта шудаанд.<ref name="medvezhy2">[https://www.silkadv.com/en/content/lednik-medvezhiy-v-hrebte-akademii-nauk Ледник Медвежий в хребте Академии Наук] (рус.) // Silk Road Adventures. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ҳангоми ҳаракати соли '''1963''' лозур қариб 1,75 км пеш рафта, дараи Абдуқаҳҳорро баст ва дар он сол ду маротиба (19 июн ва 3 июл) обхезиҳои лозурӣ рӯй доданд. Соли '''1973''' садди яхине бо паҳноии тақрибан ним километр ва баландии саду панҷоҳ метр дараро банд карда, дар паси он кӯле бо чуқурии то 110 метр пайдо шуд; 19 июни соли 1973, вақте ки дар кӯл 27 млн м³ об ҷамъ омада буд, рахнашавии он ба амал омад.<ref name="vinogradov2">[https://glaciallakes.narod.ru/articles/articl_other/3-1.htm Виноградов Ю. Б. Сведения о прорывах озёр, подпруженных ледниками] (рус.). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар қисмати шарқии қаторкӯҳи Язғулом, дар марзи ҷанубу шарқии ноҳия, қуллаи Истиқлол (то соли 2006 — қуллаи Революция; 6940 м) — чорумин қуллаи баланди Тоҷикистон қомат афрохтааст. Дар домани шимолии он лозури бузурги [[Лозури Федченко|Федченко]] — дарозтарин лозури кӯҳии ҷаҳон берун аз минтақаҳои қутбӣ (77 км) оғоз меёбад.<ref name="revolution2">[http://wiki.risk.ru/index.php/Пик_Революции Пик Революции] (рус.) // Wiki.risk.ru. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ин лозур, ки соли '''1878''' онро Василий Ошанин кашф карда, ба шарафи табиатшинос Алексей Федченко номгузорӣ намуда буд, аз '''31 июли соли 2023''' бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон расман Ванҷях ном дорад.<ref name="khovar-vanjyakh2" /><ref name="ozodi-vanjyakh2" /> Паҳноии миёнаи лозур 2 км ва ҳадди аксараш 5 км буда, ғафсии ях то 1 км ва ҳаҷми он ҳамроҳ бо шохобҳояш 144 км³ мерасад; лозур аз баландии 6200 м оғоз ёфта, забонааш то баландии 2909 м фуруд меояд ва дар силсилаи он 100 лозури хурду бузург, аз ҷумла 26 шохоби бевосита, ба ҳам пайвастаанд. Дар канори чапи лозур, дар баландии 4169 м, '''7 августи соли 1933''' истгоҳи гидрометеорологӣ кушода шуда буд, ки то соли '''1995''' бефосила кор кард ва соли '''2004''' дар доираи лоиҳаи байналмилалӣ дар он ҷо истгоҳи худкор насб гардид. Бар асари гармшавии иқлим лозур танҳо дар садаи XX дар танаи асосии худ тақрибан 15 км³ ях — даҳяки массаи худро — аз даст додааст.<ref name="khovar-vanjyakh2" /> Тибқи баррасиҳои гляциологии охирин, масоҳати умумии лозури Ванҷях (Федченко) тақрибан 700 км² арзёбӣ мешавад ва ҳаҷми умумии яхи он, бар пояи ченкунии ғафсии қабати ях, 123,4 ± 28 км³ ҳисоб карда шудааст.<ref name="mayer-vol">[https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-glaciology/article/evolution-of-fedchenko-glacier-in-the-pamir-tajikistan-during-the-past-eight-decades/0F2F382BD7954575E28B20128B7825E2 The evolution of Fedchenko glacier in the Pamir, Tajikistan, during the past eight decades] (англ.) // Journal of Glaciology. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар тӯли 93 соли мушоҳидаи илмӣ (1928–2021), суръати миёнаи тағйири баландии сатҳи лозур ба −0,46 метр дар сол расидааст, ҳарчанд дар ду фосилаи алоҳида — солҳои 1958–1980 ва 2010–2021 — коҳиши баландии забонаи лозур ду баробар аз меъёри дарозмуддат тезтар будааст.<ref name="jog2024">[https://eartharxiv.org/repository/view/7474/ Multi-temporal elevation changes of Fedchenko Glacier, Tajikistan, from 1928 to 2021] (англ.) // EarthArXiv / Journal of Glaciology, 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ченкуниҳои GNSS ва тасвирбардории радарии TanDEM-X нишон медиҳанд, ки мувозинати ҷирмии лозур аз −0,27 ± 0,05 метри муодили обӣ дар сол барои давраи 2000–2011 то −0,51 ± 0,04 метр дар сол барои давраи 2011–2016 бадтар шудааст, яъне суръати обшавии лозур дар даҳсолаи охир тақрибан ду баробар афзудааст.<ref name="lambrecht2018">Lambrecht A., Mayer C., Wendt A., Floricioiu D., Völksen C. Elevation change of Fedchenko Glacier, Pamir Mountains, from GNSS field measurements and TanDEM-X elevation models, with a focus on the upper glacier // Journal of Glaciology.</ref> Бо вуҷуди ин, азбаски забонаи лозур бо қабати ғафси хоку сангреза пӯшида аст, масоҳати намоёни он тайи даҳсолаҳо танҳо 1,4 фоиз тағйир ёфта, дар ҳоле ки ҳаҷми аслии яхи он коҳиши назаррас — тақрибан 5 км³ дар тӯли ҳашт даҳсола — доштааст.<ref name="mayer-vol" /> Тибқи маълумоти барномаи UNEP GRID-Arendal, забонаи лозур аз соли 1933 инҷониб зиёда аз 1 километр ба ақиб нишастааст ва аз соли 1980 инҷониб тақрибан 50 метр паст шудааст.<ref name="gridarendal">[https://www.grida.no/resources/5274 Shrinking of Fedchenko Glacier in the Pamirs of Tajikistan] (англ.) // UNEP GRID-Arendal. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши соли 2026 дар маҷаллаи «Remote Sensing» доир ба ҳавзаи лозурии дарёи Вахш, ки низоми лозурии Ванҷях (Федченко)-ро низ фаро мегирад, нишон дод, ки масоҳати умумии лозурҳои ин ҳавза аз 4440,9 км² дар соли 2000 то 4087,1 км² дар соли 2018 коҳиш ёфта, барои соли 2025 тахминан 3955,2 км² пешбинӣ мешавад; яъне тайи солҳои 2000–2025 масоҳати умумии лозурҳо 485,7 км² (10,94 фоиз) кам шуда, коҳиши миёнаи солона ба 19,43 км² мерасад.<ref name="rs2026">[[doi:10.3390/rs18091436|Changes in Glaciers of the Vakhsh River Basin, Tajikistan Under Global Climate Change]] (англ.) // Remote Sensing, ҷ. 18, № 9, мақолаи 1436, 2026.</ref> Қисмати шарқии кӯҳистони ноҳия, аз ҷумла шарқи қаторкӯҳи Ванҷ ва минтақаи лозури Федченко, ба ҳудуди [[Боғи миллии Тоҷикистон]] дохил мешавад, ки соли '''1992''' таъсис ёфтааст ва моҳи июни соли '''2013''' таҳти унвони «Боғи миллии Тоҷикистон (кӯҳҳои Помир)» ба Феҳристи мероси умумиҷаҳонии [[ЮНЕСКО]] шомил гардид.<ref name="unesco2">[https://news.un.org/ru/story/2013/06/1224271 Таджикский национальный парк «Горы Памира» включён в список Всемирного наследия ЮНЕСКО] (рус.) // Маркази ахбори СММ, июни 2013. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="tnp2">[https://medt.tj/ru/tourism/tourism/1424-tajikskiy-natsionalniy-park-obekt-vsemirnogo-naslediya-unesco Таджикский национальный парк — объект Всемирного наследия ЮНЕСКО] (рус.) // Вазорати рушди иқтисод ва савдои Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Заминҷунбӣ === Ноҳияи Ванҷ дар минтақаи аз ҷиҳати заминҷунбӣ фаъол ҷой дорад. '''2 январи соли 2010''' дар шарқи Тоҷикистон заминҷунбие бо бузургии 5,1–5,4 рух дод, ки дар натиҷаи он дар маркази ноҳияи Ванҷ ва деҳаҳои Роғу Гишхун беш аз 1050 бино хароб гардида, тибқи баъзе маълумот то 20 ҳазор нафар зарар диданд ва зиёда аз ҳазор сокин муваққатан бесарпаноҳ монданд.<ref name="ria20102">[https://ria.ru/earthquake_Tadjikistan_03012010/ Землетрясение магнитудой в 5,1 балла произошло в Таджикистане] (рус.) // РИА Новости, 2–3 январи 2010. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="dialog20102">[https://dialog.tj/smertonosnaya-stihiyato-rasskazyvaem-pro-samye-razrushitelnye-zemletryaseniya-v-tadzhikistane-i-mire/ Смертоносная стихия: рассказываем про самые разрушительные землетрясения в Таджикистане и мире] (рус.) // Диалог.TJ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Иқлим == Иқлими ноҳияи Ванҷ қораӣ (континентӣ) аст; тобистонаш гарми бебориш, зимистонаш сарди камбарф; ҳарорати миёна дар моҳи июл 20–24 °C, дар январ аз −12 °C то −20 °C. Мизони борандагии солона 200–300 миллиметр аст. Баландиҳои 4000–5500 м марғзоранд, аз он болотар — тундраи кӯҳист. Дар баландкӯҳҳо иқлим ба куллӣ дигар аст: дар минтақаи лозури Ванҷях ҳарорати миёнаи моҳонаи ҳаво ҳатто дар моҳҳои июн–сентябр ҳамагӣ +1,6 °C буда, миқдори солонаи боришот дар он ҷо ба 1192 мм мерасад, ки 99 дарсади он ба шакли барф меборад.<ref name="khovar-vanjyakh2" /> Хоки водиҳо ҷигарӣ ва чаманзорӣ (чимтолӣ); хоки кӯҳҳо ва нишебиҳои онҳо даштӣ ва марғзору баландкӯҳ, ҷо-ҷо регзор аст. Аксари хокҳо серсанганд. Дар водиҳо набототи даштӣ, дар кӯҳҳо ва доманаи онҳо дарахтони бед, арча, сафедор, буттаҳои ангат, зирк, бушол, настаран; дар баландии 2000–4000 м камол, юған, торон, ревоҷ (чукрӣ), куруш, фарк, курт, бодом, жағн, тӯс (буруҷ) ва ғайра мерӯянд. Дар водии Ванҷ дарахтони мевадор, аз қабили тут, зардолу, себ, чормағз хеле фаровонанд ва ҳосили хуб медиҳанд. Аз ҳайвоноти ваҳшӣ паланг, хирс, гург, шағол, рӯбоҳ, оҳу, суғур, заргӯш, аз парандагон гунҷишк, ғулба, кабки реза, кабки дарӣ (ҳилол), кафтар, боз, ғалевоз, уқоб ва ғайра вомехӯранд. == Таърих == Ванҷ таърихи чандинҳазорсола дорад, ки осори таърихии он то ҳол пойбарҷоянд, аммо касе аз донишмандони таърих ва бостоншиносони тоҷик ба пажӯҳиши ҷиддии ин ганҷинаи таърих домани ҳиммат барназадааст. Сағонаҳо ва дахмаҳои Ванҷ худ далели ошкори таърихи чандҳазорсолаи ин куҳанбуманд. Бо ин ҳама, таърихи навини водӣ дар осори муаррихони тоҷик — мақолаи академик Раҳим Масов «Оид ба таърихи водии Ванҷ» ва китобҳои профессор Ҳайдаршо Пирумшоев — мавриди баррасии махсус қарор гирифтааст.<ref name="masov19992">Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. — Душанбе, 1999. — № 4. — С. 20–30.</ref><ref name="pirumshoev-web" /> Сарнавишти таърихии Ванҷ аз дигар мавзеъҳои тоҷикнишини Бухорои Шарқӣ ва ғарби Бадахшон чандон фарқе надошт. Фоҷиаҳое, ки дар ин ё он гардиши таърихӣ, мисли ҳуҷуми муғулҳо, темуриён ва тозиши дигар қабилаҳои кӯчии туркнажод ва хунрезиҳои ваҳшиёна дар давраи парокандагии феодалӣ рух доданд, бар ин сарзамин бетаъсир набуданд. Тоҷиконе, ки зери таъқибу фишори аҷнабиён қарор гирифта буданд, барои ҳифзи ҷони худ ба тагнои ин дараҳои дастнорас, ба каронаҳои рӯдҳои кӯҳӣ паноҳ бурданд ва ба ҷойҳои дурдасте кӯчиданд, ки сокинони маҳаллӣ дар он солиёни дароз бо кӯшишу ранҷи сахт қитъаҳои хурди заминро барои кишт созгор мекарданд. Дар бораи таърихи куҳантари Ванҷ ҳанӯз манбаъи мувассақе ба даст нарасидааст. Аммо аз таҳқиқоти донишмандони руси тоинқилобӣ ва муҳаққиқони аҳди шӯравӣ бармеояд, ки Ванҷ қариб то охири асрҳои миёна истиқлоли худро нигоҳ медошт. Ин назарро донишманди маъруф, мутахассиси таърихи Бухорои Шарқӣ ва Бадахшон Б. Искандаров чунин баён кардааст:<ref name="iskandarov2">Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1–2. — Душанбе, 1962–1963.</ref><blockquote>Аз мулкҳои қаламрави Дарвоз сокинони Ванҷ нисбатан мустақилияти воқеъиро соҳиб буданд. Ин ноҳияро кӯҳҳои баланд иҳота мекунанд ва он аз шоҳроҳи пайвандгоҳи мулкҳои кишвар дар канор, дар наздикиҳои доманаи лозури Федченко ҷой дорад. Аз ин ҷиҳат мулки номбурда барои аҷнабиён дастнорас буд. Ба ин нигоҳ накарда, хонҳои Қӯқанд дар охири асри XVIII – ибтидои XIX борҳо барои ғасбу тобеъ намуданаш кӯшиш ба харҷ додаанд, вале ҳама талафоту харҷашон беҳуда анҷом ёфтааст.</blockquote>Ванҷ дар замони истилои муғулон ва салтанати Темуриён, Шайбониён ва Аштархониён ба таври расмӣ ҷузъи қаламрави онҳо шинохта мешуд, аммо амалан мустақил буд. Ин вазъиятро метавон дар замони ташаккули давлатдории Қӯқанд (авохири асри 18 – нимаи якуми асри 19) низ мушоҳида кард. Мувофиқи маълумоти маъхазҳо, Ванҷ то замони эътироф кардани ҳукумати шоҳи Дарвоз Исмоил (1845–1863) истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар замони ҳукмронии шоҳони вопасини Дарвоз (1863–1877) Ванҷ бахше аз қаламрави он ҳисоб меёфт. Баъд аз пайвастани Ванҷ ба Дарвоз иқтидори ҳокимони Дарвоз афзоиши чашмгире дошт, зеро бо ҳамроҳ шудани паҳлавонони ҳузарби ванҷӣ ба сафи лашкари Исмоилшоҳ имконоти ҷангии ӯ бамаротиб афзуд. Бо таваҷҷуҳ ба ин мавзӯъ, намояндаи расмии идораи Русия дар Туркистон Г. А. Арандаренко чунин қайд намудааст:<blockquote>Дар давраи Исмоилшоҳ ба дарвозиён фурсат даст дод, ки ҳокимияти худро на танҳо дар Қаротегин ва Шуғнон густариш диҳанд, балки аз Кӯлобу Ҳисор низ боҷ биситонанд, гарчи дар муддати на чандон тӯлонӣ ҳам бошад.</blockquote>Баъди ба Русия ҳамроҳ кардани Осиёи Миёна, амир Музаффар (1860–1885) бо дастгирии фармондори вилояти Туркистон манотиқи мустақиллу нимамустақилли Бухорои Шарқиро тасарруф кард ва нерӯҳои ҳарбии худро бо сарварии Худойназар (зимистони солҳои 1877–78) ба воситаи ағбаи Работ ба Қалъаи Хумб фиристод. Худойназар Қалъаи Хумбро ишғол кард, сипас ба самти Ванҷ ҳаракат намуд. Дар наздикии деҳаи Кеврон набарди сахте рӯй дод ва аскарони амир тавонистанд лашкари Дарвозро шикаст дода, таъқиби сарбозони боқимондаро идома диҳанд. Дастаи размандагони ихтиёрии Ванҷ ҳаракати сарбозони амирро дар назди Қалъаи Рохарв — маркази Ванҷ боздоштанд. Баъди муҳосираи бенатиҷаи қалъа сарбозони амир ба Қалъаи Хумб баргаштанд. Ванҷ баъди тобеъ шудани шоҳии Дарвоз боз ду сол истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар давраи салтанати сулолаи манғитиён Ванҷ яке аз амлокдориҳои нисбатан бонуфузи бекии Дарвоз ба шумор мерафт. Амлокдори Ванҷро «мир» ва ё «шоҳ» меномиданд, яъне мири Ванҷ ё шоҳи Ванҷ. Вижагии вазифаи мирӣ дар Ванҷ дар ин буд, ки номзадии мири Ванҷро бо машварат ва ройзании шахсиятҳои бонуфузи маҳаллӣ пешбарӣ мекарданд, сипас мири Дарвоз бар ӯ мувофиқат мекард ва аз амири Бухоро таъйиди ниҳойӣ дарёфт мешуд. Ҷамъ намудани андоз ва уҳдадориҳои феодалӣ ба зиммаи мир гузошта шуда буданд. Сокинони водии Ванҷ Инқилоби Октябрро нисбатан хуб пазируфтанд, вале пас аз муддати кӯтоҳе муборизони маҳаллии муқовимат, аз пайравони Фузайл Махсум ва дигарон, ки бо номи «босмачиён» маъруфанд, чандин бор бо Артиши Сурх ва давлати шӯравии мустақарр дар Ванҷ даргир шуданд. Дар ин даргириҳо барои дифоъ аз ҳукумати шӯравӣ фидоиёни маҳаллӣ, мисли М. Давлатов, С. Раупов, Т. Шарифов, В. Эҳсонов, У. Меҳралишоев, Ҷ. Сафоев, Қ. Собиров ва дигарон ширкат доштанд. Бино бар сарчашмаҳои таърихӣ, дар асрҳои миёна Ванҷ се ниҳиштаи маъдани оҳансанг дошт. Ҳанӯз дар оғози асри XX истихроҷи оҳан, гудохтани он ва оҳангарӣ яке аз пешаҳои асосии мардуми маҳаллии Ванҷ буд, ки бо ин пеша манотиқи муҷовирро бо оҳан ва афзоли хоҷагӣ, асбоби кишоварзӣ, корду шамшер ва дигар аслиҳа таъмин мекарданд.<ref name="kamoliddinov2">Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв. — Ташкент: Ӯзбекистон, 1996.</ref> Ин касби мардумии ванҷиёнро шарқшиноси маъруф М. С. Андреев ҳанӯз соли '''1926''' дар рисолаи махсуси худ «Истеҳсоли оҳан дар водии Ванҷ» муфассал тавсиф кардааст.<ref name="andreev2">Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи). — Ташкент, 1926.</ref> Ванҷ аз замони [[Сомониён]] то соли '''1877''' ҳукумате мустақил дошта, фармонравоёни онро шоҳ мехондаанд. Соли '''1878''' амири [[Бухоро]] ба Дарвоз лашкар кашид ва пас аз хиёнати баъзе дарвозиён ба Дарвоз муставлӣ шуд; Дарвозро бекигарӣ ва Қалъаи Хумбро қароргоҳи урдуи манғитиён гардонд. Дарвоз тайи солҳои 1878–1920 яке аз бекигариҳои Бухоро буд ва бек дар [[Қалъаи Хумб]] менишаст ва мир хонда мешуд. Бо вуҷуди ин ҳама, Ванҷ зоҳиран дар итоати бекигарӣ буд, вале истиқлоли худро нигаҳ дошт ва пои шуми сипоҳи манғитиён ба Ванҷзамин нарасид. Соли '''1895''' бекигарии Дарвоз, ки дар ҳар ду канораи рӯди Панҷ қарор дошт, дар паи ҷаҳонгириҳои [[Русия]] ва [[Британияи Кабир|Британия]] дупора гардид: канораи рост ба аморати Бухоро ва канораи чап ба Афғонистон дода шуд.<ref name="postnikov2">Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. — М.: Памятники исторической мысли, 2001. — 416 с. — ISBN 5-88451-100-0.</ref> Ванҷ то соли '''1920''' амлокдории Қалъаи Ванҷи бекигарии Дарвози аморати Бухоро буд. Пас аз инқилоби Бухоро дар соли 1920 Ванҷ аз соли 1920 то 1924 чун тумани Ванҷ дар ҳайати вилояти Ғарми Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро ҷой дошт. Солҳои 1925–1926 Ванҷ чун ҷузъи тумани Қалъаихумби вилояти Ғарми ҶМШС Тоҷикистон ҳисоб меёфт. Солҳои 1926–1930 волости Ванҷ дар ҳайати ВМКБ буд. Солҳои 1930–1933 Ванҷ чун қисми ҳудуди ноҳияи Қалъаихумб бевосита дар тобеъияти ҷумҳурӣ буд. Тибқи Қарори Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон аз '''29 майи соли 1933''', №46 расман ноҳияи Ванҷ таъсис ёфта, то соли 1937 дар тобеъияти бевоситаи ҷумҳурӣ қарор дошт. Дар асоси Қарори Президиуми КИМ-и Шӯроҳои ҶШС Тоҷикистон аз '''11 августи соли 1937''', №43 ноҳияи Ванҷ бо ҳамаи деҳшӯроҳояш: Ванҷ, Водхуд, Рованд, Техарв, Жовуд ва Язғулом расман ба ҳайати ҳудудии ВМКБ гузаронида шуд. Бино бар ин, ноҳияи Ванҷ ҳамчун воҳиди маъмурӣ дар ҳайати Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон 11 августи соли 1937 ташаккул ёфтааст. Дар нимаи солҳои 1950-ум сиёсати муҳоҷиркунонии аҳолии кӯҳистон ба водиҳои пахтакор ба Ванҷ низ бетаъсир намонд: соли '''1954''' сокинони водии Язғулом ба ноҳияи Куйбишеви водии Вахш кӯчонида шуданд. Гармои тоқатфарсо, беморшавии оммавӣ ва фавти зиёди кӯдакон ин муҳоҷиратро барои кӯчидагон фоҷиабор гардонд ва бахши зиёди онҳо тадриҷан ба зодгоҳи худ баргаштанд, ҳарчанд на ҳама; як ҷамоаи язғуломизабон то имрӯз дар водии Вахш боқӣ мондааст.<ref name="edelman-iling2">[https://iling-ran.ru/web/ru/scipop/blog/1911_edelman Из полевых записей середины прошлого века. Об экспедициях в язгулямский язык в 1950-х гг.] (рус.) // Сомонаи Пажӯҳишгоҳи забоншиносии Академияи илмҳои Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="fieldling2">[http://field-ling.moscow/c/language/yazghulami/ Язгулямский язык] (рус.) // Экспедиции Московской школы полевой лингвистики. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="vostokoriens2">[https://vostokoriens.ru/articles/2745/218564 Астрономические знания язгулемцев] (рус.) // Восток (Oriens). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Осори таърихӣ == Дар қаламрави Ванҷ мавзеъ, осор ва ёдгориҳои таърихии бисёр вуҷуд доранд, вале то ҳол таҳқиқоти шоистае дар ин росто анҷом наёфтааст. Қалъаи Ванҷ дар баландии соҳили рости Ванҷоб, дар масофаи 15 км аз резишгоҳи он ба дарёи Панҷ воқеъ гашта буд. Мавқеъияти ин қалъа аз нигоҳи ҳарбию стратегӣ бисёр созгор будааст ва ба муҳофизонаш имкон медодааст, ки муддати тӯлонӣ аз худ дифоъ кунанд. Тавсифи илмии Рохарв ва қалъаи онро ҳанӯз соли '''1916''' узви Ҷамъияти ҷуғрофии Русия Д. И. Мушкетов интишор додааст.<ref name="mushketov2" /> Гумон меравад, ки дар тамоми ҳавзаҳои Бадахшон сукунати одамон ба як давраи таърихӣ мансуб будааст. Ёдгориҳои манзилӣ ва меъмориву мудофеавии асримиёнагии ғарби Бадахшон, ки дар деҳаи Баравни ҷамоати деҳоти Водхуд воқеанд ва аз ҷиҳати амнияти ҳарбӣ бисёр муносибу побарҷоянд, бо камоли таассуф, то кунун таҳқиқи шоиста нашудаанд. Нақшу нигораҳои рӯйи харсангҳои водии Язғулом, ки дар деҳаҳои Жамаг, Андарбоғ ва Мотравн ба даст омадаанд, агарчи ҳанӯз комилан омӯхта нашудаанд, гувоҳи муътамаде аз ҳузури мардум ва сукунати онон аз замонҳои бостонӣ дар ин минтақа ҳастанд. Ёдгориҳои бостонии Помири Ғарбӣ, аз ҷумла мавзеъҳои қаламрави Ванҷ, дар силсилаи бунёдии «Харитаи бостоншиносии Тоҷикистон» — муҷаллади марбут ба Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, ки бостоншинос М. А. Бубнова таълиф намудааст ва ёдгориҳои давраи сангро то садаи XX фаро мегирад, — ба қайд гирифта шудаанд.<ref name="bubnova20082">Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века — XX в.). — Душанбе, 2008. — (Археологическая карта Таджикистана).</ref> == Мардум == Аксарияти аҳолии ноҳия тоҷиконанд; инчунин теъдоди ангуштшумори русҳо ва намояндагони халқҳои дигар низ зиндагӣ мекунанд. Аҳолии ноҳия аз рӯи диёнат мусулмони суннии ҳанафимазҳабанд.<ref name="vanchraion2" /> Бар асоси омори саршумории саросарии Иттиҳоди Шӯравӣ аз соли '''1939''', аҳолии Ванҷ 9218 нафар буд: 9031 нафарашон ванҷиёни бумӣ, 134 нафар — рус, 6 нафар — тотор, 5 нафар — узбак ва 1 нафар — қазоқ.<ref name="demoscope2">[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_39_ra.php?reg=1166 Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сёл союзных республик СССР: Ванчский район] (рус.) // Демоскоп Weekly. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Бино ба омори соли 1979 аҳолии Ванҷ 15 855 нафар ва тибқи омори 1992 — 22 700 нафарро ташкил медод. Тибқи маълумоти расмӣ, соли '''2009''' дар ноҳия 30 700 нафар зиндагӣ мекард ва тамоми аҳолии он деҳотист.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Тибқи омори соли '''2024''' аҳолии Ванҷ ба 35 400 нафар расид. Бар асоси муқоисаи ин ду омор метавон чунин натиҷагирӣ кард, ки тайи 85 сол суръати миёнаи афзоиши солонаи аҳолии Ванҷ тақрибан 1,6 % будааст. Мардуми водии Язғулом ҳиссаи назарраси аҳолии ноҳияро ташкил медиҳанд. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Динамикаи шумораи аҳолӣ (ҳазор нафар) !сол !1939 !1979 !1992 !2009 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 !2018 !2019 !2020 !2021 !2022 !2023 !2024 |- |шумора |9,2 |15,9 |22,7 |30,7<ref name="badakhshon-vanj2" /> |30,8 |31,1 |31,3 |31,7 |31,9 |32,4 |32,9 |33,6<ref name="stat20192">Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2019 года. Сообщение Агентства по статистике при Президенте Республики Таджикистан (рус.).</ref> |34,1<ref name="stat20192" /> |34,4<ref name="stat20202">[https://web.archive.org/web/20210601101228/http://stat.ww.tj/posts/July2020/macmua_20201.pdf Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2020 года] (рус.) // Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> |34,1 |34,4 |35,1 |35,4 |} == Забон == Мардуми Ванҷ бо гӯиши ванҷии забони тоҷикӣ сухан мегӯянд. Дар водии Язғулом бошад, яке аз [[забонҳои помирӣ]] — [[забони язғуломӣ]] роиҷ аст. Лаҳҷаи ванҷии забони тоҷикӣ дар водии Ванҷ аз нимаи дуюми асри XIX густариш ёфта, забони бумии помириро, ки бо номи ванҷӣ маъруф буд, дар поёни ҳамин аср аз байн бурд. Забони ванҷӣ наздиктарин хеши забони язғуломӣ буда, ба гурӯҳи «шимолии» забонҳои помирӣ дар қатори язғуломӣ ва (эҳтимолан) саргуломӣ дохил мешуд. Мутахассисон аз байн рафтани онро ба охири асри XIX нисбат медиҳанд; мардумшиносон дар ибтидои асри XX аз ин забон танҳо чанд даҳ вожаро сабт карда тавонистаанд.<ref name="pamirlang2">[https://tapemark.narod.ru/les/363a.html Памирские языки] (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.</ref><ref name="bre-pamir2">[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2701306 Памирские языки] (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Лаҳҷаҳои ванҷии забони тоҷикӣ мавзӯи таҳқиқи бунёдии эроншиноси рус А. З. Розенфелд гардидаанд, ки соли '''1964''' дар Ленинград монографияи махсуси «Ванджские говоры таджикского языка»-ро дар ҳаҷми 151 саҳифа ба табъ расонидааст.<ref name="rozenfeld19642">Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — 151 с.</ref> Дар гуфтугӯи мардуми Ванҷ ҷӯйборҳои лозурӣ, ки деҳаҳо дар канораи онҳо бино ёфтаанд, «даргов» номида мешаванд; ба ақидаи Ҳ. Пирумшоев, ин вожа гунаи тағйирёфтаи ибораи «даргоҳи об» аст.<ref name="pirumshoev-web" /> Бархе донишмандони рус, монанди И. И. Зарубин, А. З. Розенфелд ва дигарон, назарияеро дар бораи вуҷуди куҳанзабони ванҷӣ (русӣ: старованджский язык) ироя кардаанд, ки тибқи он ин забон тақрибан дусад сол пеш аз байн рафта, гӯиши кунунии ванҷӣ ҷойгузинаш шудааст. И. И. Зарубин дар ин маврид мегӯяд:<blockquote>Забони куҳнаи ванҷӣ дар водии Ванҷ (шохоби рости Панҷ) ва саргуломӣ дар болооби дарёи Саргулом, дар шарқи вилояти Файзободи Афғонистон ривоҷ дошт. Тақрибан дусад сол пеш лаҳҷаҳои тоҷикӣ ҷои онҳоро гирифтанд.</blockquote>Забони язғуломӣ, ки дар шаш деҳаи ҷамоати Язғулом ба кор меравад, забони бехат аст ва шумораи гӯяндагонаш тақрибан 3 ҳазор нафарро ташкил медиҳад; аксари язғуломиён дузабонаанд ва забони тоҷикиро низ медонанд.<ref name="yazgulyam-les2">[http://tapemark.narod.ru/les/604b.html Язгулямский язык] (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.</ref><ref name="bre-yazg2">[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/4924529 Язгулямский язык] (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Таҳқиқи бунёдии ин забон ба қалами эроншиноси маъруф Д. И. Эделман тааллуқ дорад, ки соли '''1966''' дар Маскав монографияи «Забони язғуломӣ»-ро ба табъ расонидааст.<ref name="edelman2">Эдельман Д. И. Язгулямский язык. — М.: Наука, 1966.</ref> Пас аз муҳоҷирати соли '''1954''' бахше аз язғуломизабонон дар ноҳияи Куйбишеви водии Вахш низ сокин шуданд ва забони язғуломӣ то кунун дар он ҷо низ ба кор меравад.<ref name="fieldling2" /> Дар «Атласи забонҳои дар хатар қарордоштаи ҷаҳон»-и ЮНЕСКО (таҳти таҳрири Кристофер Мозли, соли 2010), забони язғуломӣ ба зумраи забонҳои осебпазир (Vulnerable) дохил гардидааст.<ref name="unesco-atlas">Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World's Languages in Danger. — 3rd ed. — Paris: UNESCO Publishing, 2010.</ref> Тибқи ҳамин Атлас, аз 15 забони дар хатар қарордоштаи Осиёи Марказӣ, 11-тояш дар Тоҷикистон, бештараш дар ҳудуди ВМКБ, роиҷ аст.<ref name="ap-unesco2017">[https://old.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/society/20170629/unesco-publishes-atlas-of-the-worlds-languages-in-danger UNESCO publishes atlas of the world's languages in danger] (англ.) // Тоҷикистон Ньюз Азия-Плюс, 29 июни 2017. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши ҷомеашиносии забонии Д. Пол, Э. Аббесс, К. Мюллер, К. Тиссен ва Г. Тиссен нишон медиҳад, ки муносибати сокинони водии Язғулом ба ҳарду забон — язғуломӣ ва тоҷикӣ — мусбат аст: забони модарӣ дар зиндагии рӯзмарра пурқувват боқӣ монда, ҳеҷ нишонае аз ҷойивазкунии он бо забони тоҷикӣ мушоҳида намешавад, ҳарчанд забони тоҷикиро низ дар баъзе ҳавзаҳо муфид медонанд.<ref name="paul2010">Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. — SIL International, 2010.</ref> Дар пойгоҳи байналмилалии таснифи забонҳо «Глоттолог» забони куҳани ванҷӣ бо рамзи «oldw1238» ва забони язғуломӣ бо рамзи «yazg1240» сабт шудаанд.<ref name="glottolog">Glottolog 5.0, коди «oldw1238» (забони куҳани ванҷӣ) ва «yazg1240» (забони язғуломӣ).</ref> == Бахшбандӣ == Бар асоси Қонуни тақсимоти маъмурию ҳудудии кишвар, ноҳияи Ванҷ аз 1 шаҳрак (Ванҷ) ва 6 [[ҷамоат]] иборат аст:<ref name="fehrist2">Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. — Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2013. — 332 с.</ref> {| class="wikitable" |+Ҷамоатҳои ноҳияи Ванҷ !Ҷамоат !Аҳолӣ (нафар) !Деҳаҳо |- |ба номи Маҳмадулло Абдуллоев |10 983 |Бичхарв, Бодалд, Ускроғ, Роғ, Дашти Роғ, Панҷшанбеобод, Убари Даргов, Рохарв, Гушхун, Ғумаяк, Бовуд, Одешт, Ҷангали Зуго |- |Водхуд |2178 |Пшихарв, Даштак, Лугад, Бунига, Узбай, Лахш, Баравн, Баравни Таг, Баравни Тор, Ваҳдат, Вравз |- |Ҷовидон |4201 |Бунай, Рав, Жовуд, Потов, Арнавад, Убго |- |Рованд |5573 |Ширговад, Ғиҷоваст, Мудеҳарв, Вишхарвак, Старғ, Ғӯмас, Мурғутга, Рованд, Гармчашма, Ван-Ван, Сунгад, Поймазор |- |Техарв |3401 |Гич, Садвадг, Сед, Шаврӯ, Техарв, Чихох, Удоб, Равгада |- |Язғулом |6065 |Мотравн, Вишхарв, Будун, Шавуд, Андарбоғ, Жамаг |} Дар санадҳои расмии солҳои охир ҷамоати марказии ноҳия бо номи «деҳоти Маҳмадулло Абдуллоев» зикр мегардад.<ref name="khovar-ubari2" /> == Хоҷагидорӣ == Соҳаҳои асосии хоҷагидории ноҳия ғаллакорӣ, чорводорӣ, боғдорӣ ва сабзавоткорист; дар замони шӯравӣ тамокукорӣ низ соҳаи асосӣ буд. Соли '''1939''' дар тамоми ВМКБ 123 колхоз мавҷуд буд, аз ҷумла дар Ванҷ 30 колхоз таъсис дода буданд. Водии Водхуд аз қадим бо ҳосилхезии замин ва фаровонии тути худ ном баровардааст: захираи ғалла ва меваи хушки ин мавзеъ (тут, зардолу, себ) на танҳо сокинони маҳаллӣ, балки деҳоти камзамини ҳамсояро низ аз танқисӣ мераҳонд ва ибораи мардумии «тути Водхуд пухт, имсол ҳам ҷон ба саломат бурдем» аз ҳамин воқеият бармеояд.<ref name="pirumshoev-web" /> Дар ноҳия 53 хоҷагии деҳқонӣ мавҷуд аст. Майдони умумии заминҳои хоҷагӣ 14 417 гектар аст, аз ҷумла заминҳои корам — 1381 гектар (2012), чарогоҳҳо — 1219 гектар, боғҳо — 734 гектар. Тибқи омори соли '''2012''' дар ноҳияи Ванҷ 2478 тонна ғалла, 1924 тонна гӯшт, 1 млн дона тухм, 3742 тонна шир, 157 тонна чормағз, 6353 тонна сабзавот ва 11 295 тонна картошка ба даст омад. Бар асоси омори соли '''2011''', шумораи чорво дар хоҷагиҳо чунин буд: гов — 15 234 сар, гӯсфанду буз — 32 498 сар. Дар давоми даҳсолаи охир сохтори хоҷагидории ноҳия ба таври куллӣ дигаргун шуд: ба ҷои 53 хоҷагии деҳқонии соли 2012, имрӯз 14 ассотсиатсияи хоҷагиҳои деҳқонӣ 120 хоҷагии инфиродиро бо фарогирии 3217 саҳмдор муттаҳид месозад.<ref name="jumhuriyat-kishovarzi">[https://jumhuriyat.tj/6928-van-rushdi-soai-kishovarz-dar-noija.html Ванҷ. Рушди соҳаи кишоварзӣ дар ноҳия] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Майдони умумии заминҳои корам ба 2601 гектар расидааст, ки аз он бештар аз 1080 гектарро боғҳои мевадиҳанда ташкил медиҳанд; танҳо дар бист соли охир 282 гектар замини нав аз худ карда шудааст.<ref name="khovar-boghparvari2025">[https://khovar.tj/2025/11/dar-no-iyai-van-so-ai-bo-parvar-rushd-meyobad/ Дар ноҳияи Ванҷ соҳаи боғпарварӣ рушд меёбад] // АМИТ «Ховар», 18 ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи таҳлилҳои муқоисавӣ, дар зарфи се даҳсолаи охир истеҳсоли ғалладонагиҳо тақрибан 6 баробар, картошка 8 баробар, сабзавот 16 баробар ва мева 42 баробар афзудааст.<ref name="jumhuriyat-jashniistiqlol">[https://jumhuriyat.tj/print:page,1,1536-van-ashni-istilol-mondagor-hoad-bud.html Ванҷ. Ҷашни истиқлол мондагор хоҳад буд] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Танҳо то охири моҳи октябри соли 2025 аз боғоти ноҳия 2205 тонна меваи тару тозаву хушк ба бозорҳои хориҷӣ ва шаҳрҳои калони ҷумҳурӣ содирот гардид,<ref name="khovar-boghparvari2025" /> ва моҳи августи соли 2023 кишоварзони ноҳия дар ярмаркаи Боғи «Куруши Кабир»-и Душанбе зиёда аз 13 тонна маҳсулоти тару тоза ба сокинони пойтахт пешниҳод карданд.<ref name="khovar-namoishfurushi">[https://khovar.tj/2023/08/namoish-fur-shi-ma-suloti-kishovarz-az-onibi-kishovarzoni-no-iyai-van-ma-suloti-mavridi-niyozi-avval-ba-sokinoni-dushanbe-peshni-od-gardid/ Намоиш-фурӯши маҳсулоти кишоварзӣ аз ҷониби кишоварзони ноҳияи Ванҷ] // АМИТ «Ховар», августи 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Аз соли '''2009''', вақте ки дар ноҳия аввалин ду гармхонаи намунавӣ ба кор дароварда шуданд,<ref name="khovar-garmhona2009">[https://khovar.tj/2009/08/dar-van-1206-garmhona-1202-o-ba-kor-daromadand/ Дар Ванҷ гармхонаҳо ба кор даромаданд] // АМИТ «Ховар», августи 2009. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> технологияи гармхонагӣ дар қисматҳои поёнии ноҳия паҳн шудааст. Дар давраи охир, дар ҳамкорӣ бо мутахассисони минтақаи илмӣ-таҷрибавии «Ҷангали Зуго»-и Институти биологии Помир, соҳибкор Ҳайдар Фаёзов аз деҳаи Гишхун дар ноҳия парвариши озмоишии лимӯ ва дигар меваҳои ситрусиро оғоз кард — навъе, ки то ҳол дар ВМКБ танҳо хоси баъзе минтақаҳои ноҳияи Дарвоз буд.<ref name="jumhuriyat-limu">[https://jumhuriyat.tj/print:page,1,3033-van-avlavijat-ba-rushdi-limparvar.html Ванҷ. Авлавият ба рушди лимӯпарварӣ] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Чорводорӣ ва занбӯриасалпарварӣ === Дар муқоиса бо давраи пеш аз истиқлол, дар ноҳия саршумори чорвои калону майда дар маҷмуъ 2 баробар, истеҳсоли гӯшт 4 баробар ва истеҳсоли тухм 31 баробар афзудааст.<ref name="jumhuriyat-jashniistiqlol" /> Тибқи омори соли 2023, саршумори чорвои калони шохдор ба 17 135 сар (нисбат ба 15 234 сар дар соли 2011) ва моли майда (гӯсфанду буз) ба 41 000 сар (нисбат ба 32 498 сар) расидааст; ҳамчунин дар хоҷагиҳои ноҳия 41 350 сари парранда ва 1082 оилаи занбӯри асал ба қайд гирифта шудааст.<ref name="jumhuriyat-jashniistiqlol" /><ref name="jumhuriyat-kishovarzi" /> Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон рушди занбӯриасалпарвариро яке аз воситаҳои пасткунандаи камбизоатӣ ва таъминкунандаи шуғли деҳот муайян кардааст. Сарватҳои зеризаминии ноҳия: пахтасанги кӯҳӣ (асбест), молибден, мармар ва ғайра; инчунин конҳои никел, оҳансанг ва оҳак мавҷуданд. === Муҳоҷирати меҳнатӣ === Мисли аксари минтақаҳои кӯҳии Тоҷикистон, иқтисодиёти хонаводаҳои Ванҷ ба таври назаррас аз муҳоҷирати меҳнатӣ ва ҳаволапулиҳо вобаста аст. Тибқи арзёбии Бонки Ҷаҳонӣ аз моҳи ноябри соли '''2025''', ҳаволапулиҳои муҳоҷирони меҳнатӣ беш аз 30 фоизи маҷмуи маҳсулоти дохилии Тоҷикистонро ташкил медиҳанд ва, гарчанде вобастагӣ ба ин маблағҳо сатҳи камбизоатиро коҳиш додааст, нобаробарии даромад (нишондиҳандаи Гини) аз 32 то 38 дар байни солҳои 2021 ва 2023 афзудааст; ВМКБ дар қатори минтақаҳое зикр шудааст, ки бо маҳдудиятҳои шадиди ҷуғрофиву иқлимӣ рӯбарӯянд.<ref name="wb2025poverty">[https://www.worldbank.org/en/country/tajikistan/publication/poverty-and-equity-assessment Tajikistan Poverty and Equity Assessment] (англ.) // Бонки Ҷаҳонӣ, ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши умумимиллии соҳаи тандурустӣ доир ба муҳоҷирони меҳнатии Тоҷикистон нишон додааст, ки дар байни панҷ минтақаи кишвар (Душанбе, ВМКБ, Хатлон, Суғд ва ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ), ҳиссаи муҳоҷирони меҳнатӣ дар аҳолии ВМКБ (49,59 фоиз аз намунаи пажӯҳишӣ) назар ба дигар минтақаҳо (камтар аз 32 фоиз) хеле баландтар будааст.<ref name="hiv-migrants">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11679146/ Inclusion of Labor Migrants as a Potential Key Population for HIV: A Nationwide Study from Tajikistan] (англ.) // PMC/NCBI. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар маҷмуи умумимиллӣ, беш аз як миллион шаҳрванди Тоҷикистон ҳарсола барои кор ба Русия мераванд; ҳаволапулиҳо дар соли 2013 қариб нисфи маҷмуи маҳсулоти дохилии кишварро ташкил медоданд, ки то соли 2018 ба тақрибан 30 фоиз (2,2 миллиард доллари ИМА) коҳиш ёфт.<ref name="mpi2022">[https://www.migrationpolicy.org/article/dependent-remittances-tajikistan-prospects-dim-economic-growth Dependent on Remittances, Tajikistan's Long-Term Prospects for Economic Growth and Poverty Reduction Remain Dim] (англ.) // Migration Policy Institute. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Саноат === Дар ноҳия корхонаҳои хурди саноатӣ — сехи чӯҷабарорӣ, заводи хишти «Лугад», ҶДММ «Хрустал» — фаъолият доранд. Дар Ванҷ бозорҳои марказӣ ва марзӣ низ амал мекунанд. '''25 июни соли 2025''' дар ноҳия корхонаи истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК «Мармар Стоун» ба кор шурӯъ кард, ки иқтидори солонаи он 40 ҳазор тонна маҳсулот буда, 40 сокини маҳаллиро бо ҷои кори доимӣ таъмин намудааст. Корхона чор хатти истеҳсолӣ дорад ва дар он беш аз 20 навъи санги табиӣ коркард мешавад; иқтидори истеҳсоли тахтасангҳои ороишӣ (мозаика) 10 ҳазор м³ ва коркарди санги мармар 160 ҳазор м³ дар як солро ташкил медиҳад.<ref name="ap2025">[https://asiaplus.news/tg/2025/06/25/safari-emomal%d3%a3-ra%d2%b3mon-ba-vmkb-az-van%d2%b7-o%d2%93oz-shud-prezident-dar-in-no%d2%b3iya-kadom-inshootro-ba-istifoda-dod/ Сафари Эмомалӣ Раҳмон ба ВМКБ аз Ванҷ оғоз шуд. Президент дар ин ноҳия кадом иншоотро ба истифода дод?] // Asia-Plus, 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="pt512722">[https://prezident.tj/event/news/51272 Ифтитоҳи корхонаҳои истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК «Мармар Стоун» дар ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар ҳамон рӯз Парки саноатии ноҳия мавриди истифода қарор гирифт, ки дар масоҳати 788 м² ҷойгир буда, 6 корхонаи хурди истеҳсолиро фаро мегирад: истеҳсоли макарон, бандубасти маҳсулоти лӯбиёгӣ, коркарди равғани чормағз, коркард ва бандубасти меваи хушк, истеҳсоли собун ва дару тирезаҳои пластикӣ. Фаъолияти парк дар маҷмуъ 36 сокини маҳаллиро бо кор таъмин мекунад.<ref name="ap2025" /><ref name="pt512842">[https://prezident.tj/event/news/51284 Ифтитоҳи Парки саноатии ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар доираи ҳамин парк, инчунин корхонаи коркарди равғани ангат (Hippophae rhamnoides) — растании шифобахши худрӯй, ки дар қад-қади дарёҳои ноҳия фаровон мерӯяд — ба кор шурӯъ кардааст; иқтидори он то 500 килограмм равғани холис дар як сол буда, аз ин ашё то 12 навъи маҳсулоти фармасевтию косметологӣ омода карда мешавад.<ref name="ctd-marmarstone">[https://ctd.tj/2025/06/25/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D1%8D%D0%BC%D0%BE%D0%BC-95/ Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ноҳияи Ванҷ] // Кумитаи рушди сайёҳии назди Ҳукумати ҶТ, июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пеш аз таъсиси ин корхона, дар деҳаи Ғуҷоваст соҳибкорзан Васила Ғафурова коргоҳи хурди коркарди ангатро таъсис дода буд, ки маводи он берун аз ноҳия низ харидор пайдо кардааст.<ref name="ap2025" /> Барои дастгирии соҳибкории хурду миёна дар солҳои 2018–2019 ба соҳибкорони ноҳия зиёда аз 6,5 миллион сомонӣ қарзи имтиёзнок дода шудааст.<ref name="president-domestic16739">[https://www.president.tj/event/domestic_trips/16739 Сафарҳои дохилӣ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Энергетика === Дар Ванҷ чандин неругоҳи хурди барқи обӣ (НБО) фаъолият мекунад. Аз ҷумла, НБО-и «Техарв» дар дарёи Ванҷ бо иқтидори 400 кВт таҷдид гардида, ба шабакаи ягонаи барқи кишвар пайваст карда шудааст; НБО-и «Андарбак» дар водии Язғулом ба шабакаи ширкати «Помир Энерҷӣ» пайваст аст.<ref name="techarv2">[http://www.cawater-info.net/best-practices/ru/base/marker/21 Реконструкция МГЭС Техарв на реке Ванч мощностью 400 кВт в Ванчском районе Горно-Бадахшанской автономной области] (рус.) // CAWater-Info. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Таҳлилҳои соли 2021 нишон дода буданд, ки шабакаҳои барқии ноҳия ҳамагӣ 2,6 мегаватт барқ истеҳсол мекунанд, дар ҳоле ки барои фаъолияти пуриқтидори корхонаҳои нави саноати кӯҳӣ (ба мисли «Мармар Стоун») беш аз 5,6 мегаватт лозим буд.<ref name="khovar-310812">[https://khovar.tj/2021/07/310812/ Имсол дар Ванҷ дар 15 гектар боғи нав бунёд карда шуд] // АМИТ «Ховар», июли 2021. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Моҳи '''июни соли 2025''' хатти интиқоли барқи дузанҷираи 35 ва 110-киловолтаи Хоруғ–Рӯшон бо дарозии 67,5 км ва зеристгоҳи «Ҷангал» ба маблағи умумии 114 миллион сомонӣ ба истифода дода шуд, ки интиқоли муназзами неруи барқро ба ноҳияҳои Рӯшон, Ванҷ ва Дарвоз ба маротиб беҳтар мегардонад; ҳамзамон сохтмони хатти 42-километраи интиқоли барқи 110-киловолта аз маркази ноҳияи Рӯшон то зеристгоҳи «Вознавд» оғоз ёфт, ки ба истифода додани он дар нимсолаи аввали соли 2026 пешбинӣ шудааст.<ref name="khovar-speech20252">[https://khovar.tj/2025/06/suhanronii-prezidenti-um-urii-to-ikiston-peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-mulo-ot-bo-ro-baron-va-faoloni-viloyati-muhtori-k-istoni-badahshon/ Суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон дар мулоқот бо роҳбарон ва фаъолони Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон] // АМИТ «Ховар», июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Нақлиёт === Нақлиёти ноҳия асосан автомобилист; як фурудгоҳи хурд ҳам дар шаҳраки Ванҷ (Рохарв) вуҷуд дорад. Қаламрави ғарбии ноҳия дар масири шоҳроҳи байналмилалии Душанбе–Кӯлоб–Дарвоз–Хоруғ–Мурғоб–Қулма қарор дорад; лоиҳаи таъмиру таҷдиди қитъаи ин шоҳроҳ аз Қалъаихумб то Ванҷ ва сарҳади ноҳияи Рӯшон арзиши умумии 2,5 миллиард сомониро ташкил медиҳад, ки то имрӯз корҳо ба маблағи 900 миллион сомонӣ анҷом ёфтаанд.<ref name="president-node23600">[https://president.tj/node/23600 Суханронӣ дар мулоқот бо роҳбарону фаъолон ва сокинони ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> '''25 июни соли 2025''' роҳи мошингарди маркази ноҳия то нуқтаи пайвастшавӣ ба ин шоҳроҳ, иборат аз ду хатти ҳаракат бо дарозии умумии 16 км, пас аз таҷдид ба истифода дода шуд; дар дарозои роҳ истгоҳҳои нақлиётӣ ва гузаргоҳҳо барои пиёдагардон бунёд гардидаанд.<ref name="ap2025" /><ref name="pt512682">[https://prezident.tj/event/news/51268 Ифтитоҳи роҳи маркази ноҳияи Ванҷ то нуқтаи пайвастшавӣ ба шоҳроҳи Душанбе–Кулма] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> '''23 июни соли 2025''' ширкати ҳавопаймоии «Тоҷик Эйр» пас аз ёздаҳ соли танаффус (парвози охирин соли '''2014''' сурат гирифта буд) хатсайри ҳавоии Душанбе–Ванҷ–Душанберо аз нав кушод: парвози нахустин бо 15 мусофир анҷом ёфт. Парвоз дар ин масир 50 дақиқа тӯл кашида, тибқи ҷадвал ҳафтае як маротиба, рӯзҳои ҷумъа, бо ҳавопаймои Ан-28 иҷро мешавад ва нархи чипта дар як самт 750 сомонӣ муайян гардидааст.<ref name="ap-flight-start2">[https://asiaplustj.info/tj/node/350087 Оғози парвози ҳавопаймоӣ миёни Душанбе ва Ванҷ. Аввалин парвоз кай ва нархи чипта чанд аст?] // Asia-Plus, июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ap-flight-first2">[https://asiaplustj.info/tj/node/350121 Пас аз 11 сол. Аввалин парвози ҳавопаймо дар масири Душанбе-Ванҷ-Душанбе анҷом ёфт] // Asia-Plus, 23 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар доираи татбиқи «Барномаи давлатии кабудизоркунии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2040» (қабулшуда '''28 июни соли 2024'''), '''24 феврали соли 2026''' дар шафати роҳҳои мошингарди ноҳияи Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳоли дарахтони ҳамешасабзу ороишӣ ва сояафкану мевадиҳанда шинонида шуд.<ref name="khovar-trees2026">[https://khovar.tj/2026/02/daraht-binshon-dar-shafati-ro-oi-moshingardi-van-besh-az-2000-beh-ni-ol-shinonida-shud/ ДАРАХТ БИНШОН! Дар шафати роҳҳои мошингарди Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳол шинонида шуд] // АМИТ «Ховар», 24 феврали 2026. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Фарҳангу маориф == Пеш аз инқилоб аҳолии маҳаллии Ванҷ дар масҷидҳо ва хонаҳои муллоён хатту савод меомӯхтанд ва на ҳама ақшори мардум фурсат ва имкони саводомӯзӣ доштанд. Аз ин рӯ нисбати саводнокӣ дар миёни онҳо хеле паст буд ва ба сахтӣ метавонист ба 3–10 % бирасад. Саводомӯзии саросарии аҳолиро ҳукумати шӯравӣ ба роҳ монд. Соли '''1926''' нахустин мактаб дар минтақа фаъолияти худро оғоз намуд: дар он танҳо 1 муаллим — Одил Боқиев (аз деҳаи Чихох) кор мекард ва 25 талаба дар он ҷо дарс меомӯхтанд. Соли 1930 шумораи муаллимон ба 7 нафар расид. Дар авохири даҳаи 30-юми асри XX тақрибан дар ҳамаи маҳалҳои сераҳолии деҳшӯроҳои Ванҷ мактабҳои ибтидоӣ таъсис ёфтанд, ки бештари бачагону наврасон дар онҳо таҳсил мекарданд. Тобистони соли '''1941''' (дар арафаи Ҷанги Бузурги Ватанӣ) дастгоҳи кинонамоишдиҳӣ дар Ванҷ сохта, ба марҳалаи истифода расид. Соли 1941 дар вилоят 41 китобхона вуҷуд дошт, аз ҷумла китобхонаи ноҳиявӣ дар маркази Ванҷ ва 12 чойхонаи сурх. Дар аввали моҳи апрели соли 1930 дар яке аз деҳаҳои баландкӯҳи водии Ванҷ — Рованд нахустин маҷлиси ҷавонон баргузор шуд. Дар соли таҳсилии 2011–2012 дар ноҳияи Ванҷ 50 мактаб, аз ҷумла 23 мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ, 4 мактаби таҳсилоти умумии асосӣ, 13 мактаби ибтидоӣ, мактаб-интернат ва муассисаи томактабӣ вуҷуд дошт. Дар ҳамин сол дар мактабҳои ноҳия 7437 талаба таҳсил мекард, ки ба онҳо 928 муаллими соҳибмаълумоти олӣ дарс медоданд. '''25 июни соли 2025''' дар деҳаҳои Мотравн, Будун, Вишхарв, Жамаг, Бунай, Техарв ва Ғиҷовасти ноҳия 7 кӯдакистони нав ифтитоҳ гардид: чор кӯдакистон аз ҳисоби буҷети маҳаллии вилоят ва се кӯдакистони дигар аз ҳисоби сокинони деҳаҳо тариқи ҳашар сохта шудаанд. Ин муассисаҳо аз 20 синфхона иборат буда, барои 380 тарбиятгиранда пешбинӣ шудаанд ва дар онҳо 34 нафар бо кори доимӣ таъмин гардидаанд.<ref name="ap2025" /><ref name="pt512802">[https://prezident.tj/event/news/51280 Ифтитоҳи 7 кӯдакистон дар ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар Ванҷ 45 муассисаи фарҳангӣ, аз ҷумла 1 театр, 13 клуб, 2 автоклуб, 5 хонаи фарҳанг, 25 китобхона бо фонди 114 960 нусха китоб фаъолият мекунад. Рӯзномаи ноҳиявӣ бо номи «Ватан» нашр мешавад. == Тиб == Соли '''1939''' дар Ванҷ маркази тиббӣ ва бемористоне барои 10 кат сохта шуда буд. Ин иттифоқ дар канори душвориҳои азиме ба вуҷуд омад: то оғози асри XX дар водӣ тибби илмӣ вуҷуд надошт ва сокинон танҳо ба гиёҳдармонӣ ва дуохонӣ такя мекарданд, ки боиси сатҳи баланди фавти модарону кӯдакон мегардид.<ref name="sssr-112sol">[https://sssr.tj/vanj-va-yazgulom-112-sol-pesh-az-in/ Ванҷ ва Язгулом 112 сол пеш аз ин] // Газетаи мардумии СССР. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи як таҳқиқи диссертатсионӣ, гузариш ба тибби муосир бо муқовимати шадид ҳамроҳ буд: соли '''1929''' табиби рус Спажев, ки барои расонидани кумаки аввалияи тиббӣ ба Ванҷ фиристода шуда буд, аз ҷониби дастаҳои босмачӣ ба қатл расонида шуд — ҳодисае, ки соли 1931 бо қатли табиб Олхов дар ноҳияи ҳамҷавори Қалъаихумб такрор ёфт.<ref name="btsu-dissertation">Диссертатсия // Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ.</ref> Муҳоҷирати маҷбурии соли 1954-и сокинони водии Язғулом ба водии гарми Вахш низ оқибатҳои вазнини беҳдоштӣ — бемории оммавӣ ва фавти зиёди кӯдакон — ба бор овард, ки яке аз сабабҳои бозгашти тадриҷии як қисми муҳоҷирон ба зодгоҳашон гардид.<ref name="sssr-112sol" /> Ҳоло дар ноҳия як беморхонаи марказӣ (дар шаҳраки Рохарв, дорои 6 шуъбаи бистарикунонӣ), як беморхонаи минтақавӣ дар водии Язғулом, 22 бунгоҳи тиббӣ, маркази назорати беҳдоштӣ (санитарию эпидемиологӣ) ва 4 дорухона фаъолият доранд. Тибқи маълумоти соли 2023, ба ин шабака 57 310 нафар бемор муроҷиат кардааст — ба ҳисоби миёна беш аз 1,6 маротиба барои ҳар сокини ноҳия дар як сол.<ref name="jumhuriyat-tandurusti">[https://jumhuriyat.tj/2991-van-roandozii-tadbiro-dar-samti-tandurust-va-ifzi-itimo.html Ванҷ. Роҳандозии тадбирҳо дар самти тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоӣ] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар сохтори марказии шабака 47 духтури дорои маълумоти олӣ ва 193 корманди миёнаи тиббӣ кор мекунанд; рақами 369 нафар пизишки дорои маълумоти олӣ, ки дар маъхазҳои умумӣ оид ба ноҳия зикр мешавад, эҳтимол тамоми мутахассисони тиббии ҳудуди ноҳияро — аз ҷумла дорухонаҳо, СЭС ва муассисаҳои хусусиро — дар бар мегирад.<ref name="jumhuriyat-tandurusti" /> Дар водии дурдасти Язғулом, ки пеш аз истиқлол мардум маҷбур буданд беморони вазнинро тавассути чорвои борбар ба масофаҳои дур интиқол диҳанд, имрӯз як дармонгоҳи минтақавӣ, ду маркази саломатӣ, се бунгоҳи тиббӣ дар деҳаҳои дурдаст ва як таваллудхонаи махсусгардонидашуда фаъолият доранд.<ref name="jumhuriyat-tandurusti" /> Дар деҳаи Гармчашмаи ҷамоати Рованд, наздики лозури Ванҷях, як маркази саломатии муосир бо ҳамкории Вазорати тандурустӣ ва Хадамоти ҳифзи сиҳатии Бунёди Оғохон (Aga Khan Health Services) сохта шудааст.<ref name="khovar-garmchashma">[https://khovar.tj/2015/09/iftito-i-markazi-salomat-dar-no-iyai-van/ Ифтитоҳи маркази саломатӣ дар ноҳияи Ванҷ] // АМИТ «Ховар», сентябри 2015. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар доираи барномаи миллии рушди инфрасохтори тиббӣ, соли '''2025''' сохтмони бинои нави Беморхонаи марказӣ барои 120 кат бо арзиши 114 миллион сомонӣ оғоз гардид.<ref name="president-hospital">[https://president.tj/event/domestic_trips/51302 Суханронӣ дар мулоқот бо роҳбарону фаъолони ноҳияи Ванҷ] // Президенти Тоҷикистон, 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Барои ҳалли норасоии кадрҳо, тайи давраи соҳибистиқлолӣ 142 нафар хатмкунандаи ноҳияи Ванҷ дар муассисаҳои олии тиббии ҷумҳурӣ (пеш аз ҳама Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ ибни Сино) таҳсил кардаанд, ки аз ин шумора 40 нафар тавассути квотаи президентӣ буда, соли 2025 боз 22 нафари дигар ба ҳамин квота фаро гирифта шуданд.<ref name="president-hospital" /> Барномаи «Корвони саломатӣ»-и Вазорати тандурустӣ низ борҳо ба Ванҷ ташриф оварда, ба табибони маҳаллӣ таҷрибаандӯзӣ фароҳам овардааст.<ref name="khovar-korvon2022">[https://khovar.tj/2022/05/korvoni-salomat-sokinoni-no-iya-oi-darvoz-va-van-bo-hizmatrasonii-rojgoni-tibb-faro-girifta-shudand/ «Корвони саломатӣ». Сокинони ноҳияҳои Дарвоз ва Ванҷ бо хизматрасонии ройгони тиббӣ фаро гирифта шуданд] // АМИТ «Ховар», майи 2022. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Бо сабаби баландкӯҳ будани минтақа, Ванҷ таърихан ба минтақаҳои паҳншавии бемории ҷоғвар (норасоии йод) мансуб буд; тибқи маълумоти таҳлилӣ, дар натиҷаи стратегияи миллии йодизатсияи намак сатҳи паҳншавии ин беморӣ дар давраи солҳои 2019–2023 то '''72 фоиз''' коҳиш ёфтааст.<ref name="avjizuhal">Авҷи Зуҳал, № 2, 2025.</ref> Бо назардошти сатҳи баланди муҳоҷирати меҳнатии сокинони ноҳия, маркази маҳаллии мубориза бар зидди ВНМО (ВИЧ) корҳои фаҳмондадиҳиро дар байни ҷавонон пайваста мегузаронад.<ref name="jumhuriyat-tandurusti" /> Дар давраи пандемияи COVID-19 Беморхонаи марказии Ванҷ шуъбаи бемориҳои сироятиро ба реҷаи фавқулодда гузаронид, ва моҳи июни соли '''2020''' тибқи барномаи дастгирии Иттиҳоди Аврупо ба ин муассиса таҷҳизоти муҳофизати инфиродӣ (PPE) расонида шуд.<ref name="eeas-ppe">[https://www.eeas.europa.eu/sites/default/files/eu_timeframe_for_ppe_distribution_20200611_4.pdf EU timeframe for PPE distribution] // Хадамоти амали берунии Иттиҳоди Аврупо (EEAS), июни 2020. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Беморхонаи марказӣ соли 2014 пурра ба низоми гармкунии барқӣ (аз ҳисоби неругоҳҳои хурди барқи обӣ) гузашт, ҳарчанд барои ҳолатҳои фавқулодда ҳарсола захираи эҳтиётии сӯзишворӣ нигоҳ дошта мешавад.<ref name="khovar-heating2014">[https://khovar.tj/2014/01/bemorhonai-van-1207-ba-nizomi-garmkunii-bar-1179-1251-guzasht/ Беморхонаи Ванҷ ба низоми гармкунии барқӣ гузашт] // АМИТ «Ховар», январи 2014. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи санҷиши Агентии амнияти кимиёвӣ, биологӣ, радиатсионӣ ва ядроии Академияи миллии илмҳо (июли 2024), Беморхонаи марказии Ванҷ талаботи қонунгузории бехатарии радиатсиониро пурра риоя намуда, дараҷаи хатари фаъолияти он «паст» арзёбӣ шудааст.<ref name="cbrn-inspection">Феҳристи Агентии амнияти кимиёвӣ, биологӣ, радиатсионӣ ва ядроӣ (cbrn.tj). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Варзиш == Ванҷ аз даврони қадим бо гуштигирони номвари худ шуҳратёр буд. Номи паҳлавонони ванҷӣ — Амонат, Сулаймон, Дилдор, Хушдил, Худоӣ, Ҳиммат, Ш. Дилов, Алифбек ва дигарон то кунун ба некӣ ёд мешавад ва қиссаҳои майдондориашон ҳанӯз вирди забони хосу ом аст. Соли '''2024''' гӯштини миллии тоҷикӣ (гӯштингирӣ) дар Вазорати адлияи Швейтсария ба қайд гирифта шуда, мақоми расман байналмилалӣ касб кард; шумораи мусобиқаҳои ин намуди варзиш дар саросари ҷумҳурӣ аз 485 адад дар соли 2020 то тақрибан 4000 адад дар соли 2022 афзудааст.<ref name="mfa-gushtingiri">[https://mfa.tj/tg/brussels/view/12033/gushtini-tojiki-maqomi-bainalmilali-girift Гӯштини тоҷикӣ мақоми байналмилалӣ гирифт] // Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Паҳлавони ванҷӣ Шакармамад Мирмамадов, ки дар якчанд намуди варзиш (ҷудо, кураш, гӯштингирӣ) рақобат мекунад, яке аз муваффақтарин варзишгарони вазни сангини Тоҷикистон дар даҳсолаи охир аст: соҳиби медали биринҷии Бозиҳои XVIII осиёии соли 2018 дар Ҷакарта (ҷудо, +100 кг),<ref name="ozodi-asiada2018">[https://www.ozodi.org/a/29463618.html Бозиҳои XVIII осиёӣ: Шакармамад ҳам соҳиби медали биринҷӣ гардид] // Радиои Озодӣ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> медали тиллои Чемпионати 13-уми Осиё оид ба кураш дар Теҳрон (июни 2024)<ref name="varzishtv-kurash">[https://varzishtv.tj/tj/news/shakarmamad-mirmamadov-a-ramoni-osiye-oid-ba-kurash-/ Шакармамад Мирмамадов қаҳрамони Осиё оид ба кураш] // Варзиш ТВ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> ва медали тиллои Нахустин Чемпионати ҷаҳон оид ба гӯштингирӣ дар Душанбе (28–31 августи 2024, бо иштироки беш аз 200 варзишгар аз 63 давлат) гардид.<ref name="khovar-mirmamadov-world">[https://khovar.tj/2024/08/varzishgari-to-ik-shakarmamad-mirmamadov-dar-nahustin-chempionati-a-on-oid-ba-g-shtingir-medali-tillo-ba-dast-ovard/ Варзишгари тоҷик Шакармамад Мирмамадов дар нахустин Чемпионати ҷаҳон оид ба гӯштингирӣ медали тилло ба даст овард] // АМИТ «Ховар», августи 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар мусобиқаҳои Наврӯзии байналмилалӣ дар Хоруғ (марти 2025) ва Рашт (апрели 2026) низ ғолиб омада, ҳарду бор соҳиби автомобил гардид.<ref name="khovar-khorugh2025">[https://khovar.tj/2025/03/shakarmamad-mirmamadov-barandai-sho-oizai-musobi-ai-bajnalmilalii-g-shtini-mill-dar-sha-ri-horu-gardid/ Шакармамад Мирмамадов барандаи Шоҳҷоизаи Мусобиқаи байналмилалии гӯштини миллӣ дар шаҳри Хоруғ гардид] // АМИТ «Ховар», 26 марти 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="khovar-rasht2026">[https://khovar.tj/2026/04/mu-ammadin-shodmon-far-od-va-shakarmamad-so-ibi-sho-oiza-oi-musobi-ai-g-shtini-millii-no-iyai-rasht-shudand/ Муҳаммадин, Шодмон, Фарҳод ва Шакармамад соҳиби шоҳҷоизаҳои мусобиқаи гӯштини миллии ноҳияи Рашт гардиданд] // АМИТ «Ховар», 15 апрели 2026. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> '''25 марти соли 2020''' дар ҷамоати деҳоти Язғулом бахшида ба Наврӯз мусобиқаи ҷумҳуриявии гӯштини миллӣ баргузор гардид, ки дар он беш аз 300 нафар паҳлавон на танҳо аз Ванҷ, балки аз Душанбе, Бохтар, Кӯлобу Хоруғ ва ноҳияҳои Дарвозу Рӯшон иштирок карданд.<ref name="vkd-yazgulom2020">[https://www.old.vkd.tj/index.php/tj/ruydodho/27292-barguzorii-gushtini-mill-dar-yazgulom Баргузории гуштини миллӣ дар Язгулом] // Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар ноҳия беш аз 40 иншооти варзишӣ мавҷуд аст. '''25 июни соли 2025''' дар деҳаи Убари Даргов толори варзишӣ бо масоҳати умумии 615 м², иборат аз толори асосӣ, толори тенниси рӯи миз ва ҳуҷраҳои ёрирасон, ба истифода дода шуд.<ref name="ap2025" /><ref name="pt51276">[https://prezident.tj/event/news/51276 Ифтитоҳи толори варзишӣ дар деҳаи Убари Даргови ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Ҳамчунин, '''15 ноябри соли 2025''', дар арафаи Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, дар деҳаи Андарбоғи ҷамоати Язғулом толори варзишии замонавӣ, ки бо маблағи 480 ҳазор сомонӣ бунёд ёфтааст, ба истифода дода шуд.<ref name="khovar-andarbak">[https://khovar.tj/2025/11/bahshida-ba-r-zi-prezident-dar-de-ai-andarbaki-no-iyai-van-tolori-muosiri-varzish-ba-istifoda-doda-shud/ Бахшида ба Рӯзи Президент дар деҳаи Андарбаки ноҳияи Ванҷ толори муосири варзишӣ ба истифода дода шуд] // АМИТ «Ховар», 15 ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пеш аз ин, '''11 сентябри соли 2018''' бо ташаббуси Вазорати корҳои дохилӣ дар ҳамин ҷамоати Язғулом низ як толори варзишӣ ба истифода дода шуда буд.<ref name="vkd-yazgulom-mvd2018">[https://www.old.vkd.tj/index.php/tj/2020-01-18-07-50-18/khabar-o-bojgon/21050-iftito-i-tolori-varzish-dar-no-iyai-van Ифтитоҳи толори варзишӣ дар ноҳияи Ванҷ] // Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ба ғайр аз гӯштин, дар солҳои охир волейбол низ дар ноҳия рушд кардааст: дар мусобиқаи маҳаллӣ 7 дастаи волейболи ҷавонон иштирок доранд, ва дастаи ноҳияи Ванҷ дар Мусобиқаи кушоди ҷумҳуриявии волейбол дар ноҳияи Восеъ дар қатори дастаҳои пуриқтидоре чун «Регар ТадАЗ» ва дастаи шаҳри Душанбе иштирок карда, рақобати арзанда нишон додааст.<ref name="khovar-vosevolleyball">[https://khovar.tj/2025/06/regar-tadaz-dar-musobi-a-oid-ba-volejbol-dar-no-iyai-vose-sazovori-sho-oiza-gardid/ «Регар ТадАЗ» дар мусобиқа оид ба волейбол дар ноҳияи Восеъ сазовори Шоҳҷоиза гардид] // АМИТ «Ховар», июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар Бозиҳои осиёии соли 2018, ки самбо бори аввал ба барномаи он дохил шуда буд, Тоҷикистонро дар қатори дигарон ду варзишгари ҷавон — Ҷомии Ҳасанӣ ва Сомон Сангов — намояндагӣ карданд.<ref name="ozodi-asiada2018" /> == Шахсиятҳои маъруф == * Мулло Муҳаммадёри Ванҷӣ (машҳур ба Мулло Ёр) — шоири маъруфи мардумии тоҷик, зодаи деҳаи Ғумаяки водии Ванҷ; мероси ӯ то имрӯз дар байни мардуми кӯҳистони тоҷик маҳбубият дорад.<ref name="pirumshoev-web" /> * [[Раҳим Масов]] ('''16 ноябри 1939''', деҳаи Мудеҳарви ноҳияи Ванҷ — '''21 июни 2018''', Душанбе) — таърихшиноси барҷастаи тоҷик, доктори илмҳои таърих, академики Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон; солҳои 1988–2015 директори Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи Аҳмади Дониш.<ref name="masov-khovar">[https://khovar.tj/rus/2022/11/akademik-rahim-masov-zhizn-posvyashhennaya-otstaivaniyu-natsionalnyh-interesov-tadzhikistana-segodnya-velikomu-uchenomu-ispolnilos-by-83-goda/ Академик Рахим Масов: жизнь, посвящённая отстаиванию национальных интересов Таджикистана] (рус.) // НИАТ «Ховар», 16 ноябри 2022. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="masov-ap">[https://www.asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20180621/segodnya-v-dushanbe-skonchalsya-akademik-rahim-masov Сегодня в Душанбе скончался академик Рахим Масов] (рус.) // Азия-Плюс, 21 июни 2018. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * [[Ҳайдаршо Пирумшоев]] (таваллуд '''30 декабри 1944''', ноҳияи Ванҷ) — таърихшинос, доктори илмҳои таърих, профессор; муаллифи асарҳои «Ванҷ» (М., 2004), «Ванҷи ману ганҷи ман» (Душанбе, 2013) ва таҳқиқоти сершумор оид ба таърихи Бадахшону Помир.<ref name="pirumshoev-ap">[https://asiaplustj.info/tj/node/356410 Субҳ ба хайр, Тоҷикистон! Як рӯз дар таърих, зодрӯзи шахсиятҳо… 30 декабри соли 2025] // Asia-Plus. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * Қодири Қосим (таваллуд '''9 апрели 1961''', ноҳияи Ванҷ) — ходими давлатӣ ва ҷамъиятӣ, раиси Федератсияи иттифоқҳои касабаи мустақили Тоҷикистон.<ref name="kodiri">[https://khovar.tj/rus/2020/01/predsedatel-federatsii-nezavisimyh-profsoyuzov-tadzhikistana-kodiri-kosim-vydvinut-kandidatom-v-deputaty-madzhlisi-namoyandagon/ Председатель Федерации независимых профсоюзов Таджикистана Кодири Косим выдвинут кандидатом в депутаты Маджлиси намояндагон] (рус.) // НИАТ «Ховар», январи 2020. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * Мурувватшо Бачабеков ('''1 майи 1944''' — '''9 сентябри 2023''', деҳаи Баравни ҷамоати Водхуд) — устоди варзиши гӯштингирӣ, ки ӯро бунёдгузори мактаби муосири гӯштини Ванҷ медонанд; солҳои 1972–1994 устоди кафедраи тарбияи ҷисмонии Донишкадаи давлатии омӯзгории Тоҷикистон (ҳоло ДДОТ ба номи С. Айнӣ) буд.<ref name="bachabekov">[https://www.bomdod.com/2023/09/12/ustodi-pahlavononi-vanj-muruvvatsho-bachabekov-az-dunyo-raft/ Устоди паҳлавонони Ванҷ Мурувватшо Бачабеков аз дунё рафт] // Бомдод, 12 сентябри 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * Маҳмадшариф Сулаймонов (зодаи деҳаи Рованд) — устоди варзиши Иттиҳоди Шӯравӣ дар гӯштини миллӣ, ки зиёда аз панҷоҳ сол дар майдони паҳлавонӣ фаъолият дорад.<ref name="sulaymonov">[http://hamsafon.tj/10201-sufrai-pa1202lavon1250.html Суфраи паҳлавонӣ] // Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Ҳукумат == Сарвари ноҳияи Ванҷ Раиси ноҳия аст, ки аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин мегардад.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Ниҳоди намояндагии ноҳия — Маҷлиси вакилони халқ мебошад, ки аз тарафи мардуми ноҳия ба муддати 5 сол интихоб мешавад. Маълумоти расмӣ дар бораи ноҳия дар сомонаи Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон (badakhshon.tj) ҷой дода шудааст.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Раисони ноҳия дар тӯли фаъолияти маъмурии он борҳо иваз шудаанд; барои мисол, '''17 ноябри соли 2021''' бо фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Ҷабори Қосим аз мансаби раиси ноҳияи Ванҷ озод карда шуда, ба ҷои ӯ Мардзода Одинашо Миршаб ба ҳайси иҷрокунандаи вазифаи раиси ноҳия таъин гардид.<ref name="sputnik2021">[https://sputnik.tj/20211117/barkanori-jabbori-qosim-nazarshozoda-vanj-roshtqala-1043601608.html Раисони Ванҷу Роштқалъа барканор шуданд: раҳбарони нав киянд?] // Sputnik Тоҷикистон, 17 ноябри 2021. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Эзоҳ == <references /> == Манобеъ == * Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи). — Ташкент, 1926. * Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века — XX в.). — Душанбе, 2008. — (Археологическая карта Таджикистана). * Бурхан-уд-Дин-хан Кушкеки. Путеводитель по Каттагану и Бадахшану. — Ташкент, 1926. * Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. — Душанбе, 2006. * Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1–2. — Душанбе, 1962–1963. * Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв. — Ташкент, 1996. * Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. — М.: Восточная литература, 2008. — С. 61–109. * Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. — Душанбе, 1999. — № 4. — С. 20–30. * Мушкетов Д. И. Рохарв (Кала-и Ванч) // Известия Русского географического общества. — Т. 52. — 1916. * Пирумшоев Ҳ. Ванҷ. — М., 2004. * Пирумшоев Ҳ., Зафаров А. Ванҷи ману ганҷи ман (очерки таърихӣ). — Душанбе, 2013. * Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. — М.: Памятники исторической мысли, 2001. — ISBN 5-88451-100-0. * Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — 151 с. * Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. — Душанбе: СИЭМТ, 2013. * Эдельман Д. И. Язгулямский язык. — М.: Наука, 1966. * Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 41–62. * Языки мира: Иранские языки. III. Восточноиранские языки. — М.: Индрик, 2000. * Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World's Languages in Danger. — 3rd ed. — Paris: UNESCO Publishing, 2010. * Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. — SIL International, 2010. == Пайвандҳо == * [https://www.vanjiman.com Сомонаи vanjiman.com] * [https://vanj.info Торнамои Ванҷ (vanj.info)] * [http://badakhshon.tj/?page_id=11224 Саҳифаи ноҳияи Ванҷ дар сомонаи расмии ВМКБ] * [[c:Category:Vanj_District|Парвандаҳо дар Викианбор (Vanj District)]] {{тоҷикистон-ҷуғ-нопурра}} {{Тақсимоти маъмурии ВМКБ}} {{Ноҳияи_Ванҷ}} [[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] [[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] [[Гурӯҳ:Ноҳияи Ванҷ]] 1afe32l9scj7nckggi3omhgn8r4c1v8 1481858 1481840 2026-07-23T18:34:20Z Firdavsi 3353 1481858 wikitext text/x-wiki {{ВМ | Ранг1 = #A5D570 | Номи тоҷикӣ = | Номи аслӣ = Ноҳияи Ванҷ | Нишон = | Парчам = | Бари нишон = | Бари парчам = | Тавсифи нишон = | Тавсифи парчам = | Кишвар = [[Тоҷикистон]] | lat_dir = N | lat_deg = 38 | lat_min = 22 | lat_sec = 23 | lon_dir = E | lon_deg = 71 | lon_min = 27 | lon_sec = 19 | region = TJ | type = District | Дараҷа = | CoordScale = | Суруди миллӣ = | Мақом = Ноҳияи маъмурӣ | Тобеъи = [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] | Шомили = 1 шаҳрак, 6 ҷамоат | Пойтахт = [[Ванҷ (шаҳрак)|Ванҷ]] | Шаҳри бузургтарин = | Шаҳрҳои бузургтарин = | Таъсис = [[29 май|29 маи]] [[1933]] | Барҳамхӯрӣ = | Номҳои пешина = | Раис = Мардзода Одинашо Миршаб (аз 2022)<ref>{{Cite web|url=http://www.adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911|title=Указ Президента Республики Таджикистан от 1 декабря 2022 года №480 "О назначении Мардзода О.М. председателем Ванчского района Горно-Бадахшанской автономной области"|website=www.adlia.tj|accessdate=2023-01-04|archivedate=2024-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241209162237/http://adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911}}</ref> | Шакли роҳбарӣ = Раиси ноҳия | Раис2 = | Шакли роҳбарӣ2 = | Раис3 = | Шакли роҳбарӣ3 = | ММД = | Соли ММД = | Ҷой аз рӯи ММД = | ММД ба сари аҳолӣ = | Ҷой аз рӯи ММД ба сари аҳолӣ = | Забон = | Забонҳо = [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забонҳои бадахшонӣ]] — [[Забони язғуломӣ|язғуломӣ]] | Аҳолӣ = 35 400 | Соли барӯйхатгирӣ = 2024 | Фоиз аз аҳолӣ = 4,8 | Ҷой аз рӯи аҳолӣ = | Баҳодиҳии аҳолӣ = | Соли баҳодиҳӣ = | Зичӣ = 7,7 | Ҷой аз рӯи зичӣ = | Ҳайати миллӣ = [[тоҷик]]он | Ҳайати динӣ = [[мусулмон]], [[суннӣ]], мазҳаби [[ҳанафӣ]] | Масоҳат = 4430,5 | Фоиз аз масоҳат = | Ҷой аз рӯи масоҳат = | Баландии бештарин = 7495 | Баландии миёна = 3000 | Баландии камтарин = | Харита = Vanj District in Tajikistan.svg | Андозаи харита = | Харита2 = | Минтақаи замонӣ = UTC+5 | Сарвожа = VA | ISO = TJ.BK.VA | Шиносаи ададӣ = | Шакли шиноса = | Шиносаи ададӣ2 = | Шакли шиноса2 = | Шиносаи ададӣ3 = | Шакли шиноса3 = | FIPS = | Коди телефон = +992 3551 | Нишонаи почта = 736300 | Домени интернет = tj | Коди мошинҳо = 04 TJ | Вебгоҳ = [[www.vanjiman.com]] | Гурӯҳ дар Commons = Vanj District | Эзоҳ = }}'''Ноҳияи Ванҷ''' (форсӣ: ناحیۀ ونج‎) — минтақаи таърихӣ ва яке аз [[Ноҳия|ноҳияҳои]] [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]], воқеъ дар шимолу ғарби вилоят, дар шарқи Ҷумҳурии [[Тоҷикистон]]. Масоҳаташ 4430,5 км² буда, тибқи омори соли '''2024''' аҳолияш 35 400 нафарро ташкил медиҳад (зичии аҳолӣ тақрибан 8 нафар дар 1 км²). Ҳамчун воҳиди расмии маъмурию ҳудудӣ '''29 майи 1933''' таъсис ёфтааст.<ref name="vanchraion2">[https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1287410 Ванджский район] (рус.) // Словари и энциклопедии на Академике (нусхаи мақолаи Википедиаи русӣ, 2010). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Маркази ноҳия шаҳраки [[Рохарв]] (форсӣ: راخرو‎) аст, ки расман шаҳраки Ванҷ ном дошта, дар харитаҳо низ чунин сабт мешавад, вале дар забони мардум то имрӯз бо номи бостонии худ — Рохарв ёд мегардад; шаҳрак 176 км шимолтар аз шаҳри [[Хоруғ]], дар канораи резишгоҳи рӯди Рохарвоб ба Ванҷоб ҷой дорад.<ref name="vanchraion2" /><ref name="pirumshoev-web">[https://vanj.info/%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D2%B7-%D0%BC%D0%B0%D1%8A%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%BE%D1%82%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D2%93%D1%80%D0%BE%D1%84%D3%A3/ Ванҷ. Маълумоти ҷуғрофӣ] (порча аз китоби Ҳ. Пирумшоев «Ванҷи ман») // Торнамои Ванҷ (vanj.info). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="badakhshon-vanj2">[http://badakhshon.tj/?page_id=11224 н. Ванҷ (www.vanj.tj)] // Сомонаи расмии Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи анъанаи маҳаллӣ, тамоми рустоҳоеро, ки аз деҳаи Бунай болотар воқеъанд, «Ванҷи Боло» меноманд; водиҳои поёниро бошад, на «Ванҷи Поён», балки бо номҳои таърихии худашон — Язғулом, Водхуд ва Пшихарв — ёд мекунанд.<ref name="pirumshoev-web" /> Дигар шӯроҳои русто, мисли Водхуд, Язғулом, Рованд ва Техарв, ки фарогири чандин деҳаанд, то кунун номҳои таърихии худро нигоҳ доштаанд. Шӯрои рустои Рохарв дар ҳоли ҳозир чун ҷамоати ба номи Маҳмадулло Абдуллоев<ref name="khovar-ubari2">[https://khovar.tj/2025/06/peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-no-iyai-van-tolori-varzishiro-iftito-namudand/ Сарвари давлат Эмомалӣ Раҳмон дар ноҳияи Ванҷ толори варзиширо ифтитоҳ намуданд] // АМИТ «Ховар», 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> ва шӯрои рустои Жовид феълан дар шакли ҷамоати Ҷовидон номгузорӣ шудаанд. Қабл аз вуруди Артиши Сурх ба Ванҷ ва истиқрори низоми шӯравӣ, маркази идории амлокдории Ванҷ дар шаҳраки Рохарв, дар «Қалъаи Ванҷ» ё «Қалъаи Рохарви Ванҷ» қарор дошт, ки ҳам қароргоҳи мири Ванҷ ва ҳам маҳалли будубоши гурӯҳаки маҳдуди сипоҳи манғитиён будааст.<ref name="mushketov2">Мушкетов Д. И. Рохарв (Кала-и Ванч) // Известия Русского географического общества. — Т. 52. — 1916.</ref> Дарёҳои бузургтарини ноҳия — Ванҷоб, [[Язғулом (дарё)|Язғулом]] ва [[Панҷ (рӯд)|Панҷ]] мебошанд. Ду соҳили дарёи Ванҷоб бо дарозии зиёда аз 100 км бахши умдаи ноҳияро ташкил медиҳад. == Номшиносӣ == Дар сарчашмаҳои русӣ ва адабиёти даврони шӯравӣ номи ноҳия дар шаклҳои «Ванч» ва «Вандж» омадааст, ки гунаи русишудаи ҷойноми тоҷикии Ванҷ мебошад.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Дар боби решаи ин ном ақидаҳо мухталифанд. Донишманди тоҷик Гулшанӣ дар китобаш «Таърихи ҳумоюн», ки соли 1328 ҳиҷрии қамарӣ баробар бо '''1910''' милодӣ навиштааст, онро табдилёфтаи номи дарёи Панҷ шумурда, дар бораи диёри Ванҷ мегӯяд:<blockquote>Қасабаи Ванҷ ба тарафи шарқии Дарвоз, ба таҳти ақабаи Боми Дунё воқеъ аст ва дар он ҷониб манбаи дарёи Омӯя ва Ҷайҳун ва онро Чашмаи Панҷ мегӯянд, аз қуллаи шомихи кӯҳи Боми Дунё набаъон менамоянд. Аз андак масофат, панҷ чашма ба як ҷо ҷамъ мешавад ва ғарбан ҷараён менамояд ва онро чашмаи Панҷ мегӯянд ва он қасабаро Ванҷ меноманд, ки он муҳаррафи Панҷ аст. Оби аввали наҳри Ҷайҳун ҳамин аст.<ref name="gulshani2">Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. — Душанбе, 2006. — С. 157.</ref></blockquote>Тадқиқоти забоншиносии баъдина ин ривояти халқиро тасдиқ намекунад. Эроншиноси маъруф Д. И. Эделман дар пажӯҳиши бунёдии худ «Географические названия Памира» («Номҳои ҷуғрофии Помир»), ки соли '''1975''' дар маҷмуаи «Страны и народы Востока» ба чоп расидааст, решаи вожаи «Ванҷ»-ро мушаххасан шарҳ намедиҳад, балки онро номи аслии худи водӣ мешуморад, ки номи дарёи Ванҷов (Ванҷ + «об») низ аз он гирифта шудааст.<ref name="edelman19752">Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 41–62.</ref> Тибқи мушоҳидаи ӯ, ҳамсоягони язғуломизабони ин водӣ онро на «Ванҷ», балки «Вауз» меноманд, ки ин худ далели дигаре бар куҳансолии эҳтимолии ин ном аст.<ref name="edelman19752" /> Забони куҳани ванҷии аз байнрафта, ки сокинони маҳаллӣ то охири асри XIX бад-он сухан мегуфтанд, худро «vanǰivor» меномид,<ref name="lashkarbekov20082">Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. — М.: Восточная литература, 2008. — С. 61–109.</ref> вале дар адабиёти дастрас пажӯҳише, ки решаи номи «Ванҷ»-ро аз вожаҳои ҳамин забон ба даст оварда бошад, ёфт нашуд. Дар маҷмуъ, Эделман хулоса мебарорад, ки аксари номҳои ҷуғрофии Помири Ғарбию Ҷанубӣ бо ёрии забонҳои имрӯза шарҳнопазиранд, ки ин аз куҳансолии онҳо гувоҳӣ дода, эҳтимоли тааллуқи баъзеи онҳоро ба забонҳои пешин (субстратӣ) нишон медиҳад.<ref name="edelman19752" /> Бинобар ин, то имрӯз дар илми забоншиносии эронӣ решашиносии қатъӣ ва ба таври васеъ пазируфташудаи вожаи «Ванҷ» пешниҳод нашудааст: ривояти Гулшанӣ дар боло намунаи анъанаи омиёна-таърихии маҳаллист, на натиҷаи таҳлили илмии забонӣ. Мутахассисони соҳа бошанд, ин номро қадимӣ мешуморанд ва эҳтимол медиҳанд, ки он ба давраи пеш аз паҳншавии забони тоҷикӣ дар ин минтақа тааллуқ дошта бошад, бидуни он ки то ба ҳол решаи дақиқи онро муайян карда бошанд. Номи Ванҷ соли '''2023''' ба бузургтарин лозури Помир низ гузошта шуд: '''31 июли соли 2023''' бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон лозури Федченко расман [[Лозури Федченко|Ванҷях]] номгузорӣ гардид, ки ин ном аз ибораи «яхи Ванҷ» бармеояд.<ref name="khovar-vanjyakh2">[https://khovar.tj/rus/2024/06/lednik-vandzhyah-odin-iz-samyh-bolshih-lednikov-tadzhikistana-i-gornyh-sistem-mira/ Ледник Ванджях – один из самых больших ледников Таджикистана и горных систем мира] (рус.) // НИАТ «Ховар», 9 июни 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ozodi-vanjyakh2">[https://rus.azathabar.com/a/smi-krupneyshiy-na-pamire-lednik-fedchenko-pereimenovan-v-vandzhyah-/32555839.html СМИ: крупнейший на Памире ледник Федченко переименован в «Ванджях»] (рус.) // Радиои Озодӣ, 20 августи 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Ҷойгоҳ == Ноҳияи Ванҷ бо сарзамини 4430,5 км² дар миёни қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]] ва [[Қаторкӯҳи Язғулом|Язғулом]] воқеъ аст. Дар шимол бо ноҳияи Сангвор (Тавилдараи пешин), дар шарқ бо [[ноҳияи Мурғоб]], дар ҷануб бо [[ноҳияи Рӯшон]], дар ғарб бо [[Ноҳияи Дарвоз|ноҳияи Дарвози]] Тоҷикистон ва дар ҷанубу ғарб, аз тариқи рӯди Панҷ, бо ноҳияи Дарвози [[Вилояти Бадахшон|вилояти Бадахшони]] [[Афғонистон]] ҳаммарз мебошад.<ref name="vanchraion2" /> Марзи шарқии ноҳияро [[қаторкӯҳи Академияи илмҳо]] ташкил медиҳад.<ref name="enwiki-map2">Republic of Tajikistan, map showing administrative division as of January 1, 2004, «Tojikkoinot» Cartographic Press, Dushanbe.</ref> Аз шимолу шарқи ноҳия ба ҷанубу ғарби он рӯдҳои [[Ванҷ (дарё)|Ванҷ]] ва Язғулом ҷорӣ мешаванд, ки ба рӯди Панҷ мерезанд. Сарзамини ноҳия ду водии нисбатан васеи Бадахшонро дар бар мегирад. Яке аз онҳо дараи рӯди Ванҷ аст, ки беш аз 150 км дарозо дорад ва аз лозурҳои Ҷамъияти ҷуғрофӣ, Хирсон ва Абдуқаҳҳор оғоз мегирад. Водии дигар дараи рӯди Язғулом аст, ки дар миёни қаторкӯҳҳои Язғулому Рӯшон ҷой гирифтааст. Ин ду водиро аз ҳамдигар қаторкӯҳи Ванҷ ҷудо мекунад.<ref name="enwiki-map2" /> Баландии маҳал аз сатҳи дарё аз 1500 то 5000 метр мебошад. Дарёи Ванҷ (Ванҷоб) 103 км дарозӣ ва 2070 км² ҳавзаи обғундорӣ дорад. Он аз ҳамроҳшавии ду шохоб падид меояд: яке аз лозурҳои нишебии шимолии қаторкӯҳи Ванҷ сарчашма мегирад, дигаре бошад — аз нишебиҳои ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо. То резишгоҳи шохоби Кашолаях худи дарё номи Абдуқаҳҳор (Абдукагор)-ро дорад; танҳо пас аз ҳамроҳ шудан бо ин шохоб он ба номи Ванҷоб мубаддал мегардад. Сарфи миёнаи солонаи об дар резишгоҳи дарё 49,4 м³/с аст.<ref name="bse-vanch2">[https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/003/192.htm Ванч] (рус.) // Большая советская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дарёи Язғулом 80 км тӯл кашида, масоҳати ҳавзаи он 1970 км²-ро ташкил медиҳад; қисми болоии он то ҳамроҳшавии дарёи Ракзов Мазордара номида мешавад, сарфи миёнаи об дар поёноби дарё 36,2 м³/с буда, ғизои дарёҳои ноҳия асосан барфию лозурист ва сермобтарин моҳ июл аст.<ref name="yazgulem-river2">[https://waterresources.ru/reki/yazgulem/ Язгулем] (рус.) // Water Resources (бар пояи маълумотномаи «Ресурсы поверхностных вод СССР», 1971). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ванҷ дар соҳили яке аз шохобҳои бузурги рости дарёи Панҷ (болооби Ому), ки бо номи Ванҷоб маъруф аст, ҷой гирифтааст. Масофа аз маркази ноҳия то шаҳри Хоруғ 176 км ва то шаҳри [[Душанбе]] 387 км аст. === Лозурҳо ва қуллаҳо === Болооби дараи Ванҷ, ки дар он ҷо рӯд номи Абдуқаҳҳор (Абдукагор)-ро дорад, аз калонтарин марказҳои лозурии [[Помир]] ба шумор меравад. Бузургтарин лозури ҳавзаи рӯди Ванҷ лозури Ҷамъияти ҷуғрофӣ мебошад, ки дар маҳалли пайвастшавии қаторкӯҳҳои Академияи илмҳо ва Дарвоз ҷой гирифта, дарозиаш 24,2 км ва масоҳаташ 64,4 км² аст. Ин лозур соли '''1882''' кашф гардида, соли '''1928''' ба шарафи Ҷамъияти ҷуғрофии Русия номгузорӣ шудааст.<ref name="rgo2">[https://rgo.ru/activity/redaction/news/lednik-geograficheskogo-obshchestva-na-pamire-taet/ Ледник Географического общества на Памире тает] (рус.) // Сомонаи расмии Ҷамъияти ҷуғрофии Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар ҳавзаи Абдуқаҳҳор, дар нишебии ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо, лозури Хирсон (дар адабиёти илмии русӣ — Медвежий) воқеъ аст, ки бо ҳаракатҳои даврии ногаҳонии худ (сёрҷ) дар ҷаҳон шуҳрат дорад. Дарозии лозури Хирсон 15,8 км ва масоҳаташ 25,3 км² аст; ҳавзаи барфии он дар баландии беш аз 5500 м бо ҳавзаи лозури Ванҷях (Федченко) муштарак буда, забонаи борику дарози он бо яхшораи (ледопад) 900-метра аз ҳавзаи ғизогирии фирнӣ ба дараи чуқур, то баландии 2900 м, фуруд меояд.<ref name="kotlyakov-medv2">Медвежий ледник // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.</ref> Забонаи ин лозур дар зарфи чанд моҳ то 2 км ба поёни дара пеш рафта, маҷрои дарёи Абдуқаҳҳорро мебандад ва кӯли лозурӣ ба вуҷуд меоварад, ки шикофта шудани он ба обхезиҳои харобиовар дар водии Ванҷ оварда мерасонад. Чунин ҳаракатҳо дар солҳои '''1916''', '''1937''', '''1951''', '''1963''', '''1973''', '''1989''', '''2001''' ва '''2011''' ба қайд гирифта шудаанд.<ref name="medvezhy2">[https://www.silkadv.com/en/content/lednik-medvezhiy-v-hrebte-akademii-nauk Ледник Медвежий в хребте Академии Наук] (рус.) // Silk Road Adventures. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ҳангоми ҳаракати соли '''1963''' лозур қариб 1,75 км пеш рафта, дараи Абдуқаҳҳорро баст ва дар он сол ду маротиба (19 июн ва 3 июл) обхезиҳои лозурӣ рӯй доданд. Соли '''1973''' садди яхине бо паҳноии тақрибан ним километр ва баландии саду панҷоҳ метр дараро банд карда, дар паси он кӯле бо чуқурии то 110 метр пайдо шуд; 19 июни соли 1973, вақте ки дар кӯл 27 млн м³ об ҷамъ омада буд, рахнашавии он ба амал омад.<ref name="vinogradov2">[https://glaciallakes.narod.ru/articles/articl_other/3-1.htm Виноградов Ю. Б. Сведения о прорывах озёр, подпруженных ледниками] (рус.). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар қисмати шарқии қаторкӯҳи Язғулом, дар марзи ҷанубу шарқии ноҳия, қуллаи Истиқлол (то соли 2006 — қуллаи Революция; 6940 м) — чорумин қуллаи баланди Тоҷикистон қомат афрохтааст. Дар домани шимолии он лозури бузурги [[Лозури Федченко|Федченко]] — дарозтарин лозури кӯҳии ҷаҳон берун аз минтақаҳои қутбӣ (77 км) оғоз меёбад.<ref name="revolution2">[http://wiki.risk.ru/index.php/Пик_Революции Пик Революции] (рус.) // Wiki.risk.ru. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ин лозур, ки соли '''1878''' онро Василий Ошанин кашф карда, ба шарафи табиатшинос Алексей Федченко номгузорӣ намуда буд, аз '''31 июли соли 2023''' бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон расман Ванҷях ном дорад.<ref name="khovar-vanjyakh2" /><ref name="ozodi-vanjyakh2" /> Паҳноии миёнаи лозур 2 км ва ҳадди аксараш 5 км буда, ғафсии ях то 1 км ва ҳаҷми он ҳамроҳ бо шохобҳояш 144 км³ мерасад; лозур аз баландии 6200 м оғоз ёфта, забонааш то баландии 2909 м фуруд меояд ва дар силсилаи он 100 лозури хурду бузург, аз ҷумла 26 шохоби бевосита, ба ҳам пайвастаанд. Дар канори чапи лозур, дар баландии 4169 м, '''7 августи соли 1933''' истгоҳи гидрометеорологӣ кушода шуда буд, ки то соли '''1995''' бефосила кор кард ва соли '''2004''' дар доираи лоиҳаи байналмилалӣ дар он ҷо истгоҳи худкор насб гардид. Бар асари гармшавии иқлим лозур танҳо дар садаи XX дар танаи асосии худ тақрибан 15 км³ ях — даҳяки массаи худро — аз даст додааст.<ref name="khovar-vanjyakh2" /> Тибқи баррасиҳои гляциологии охирин, масоҳати умумии лозури Ванҷях (Федченко) тақрибан 700 км² арзёбӣ мешавад ва ҳаҷми умумии яхи он, бар пояи ченкунии ғафсии қабати ях, 123,4 ± 28 км³ ҳисоб карда шудааст.<ref name="mayer-vol">[https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-glaciology/article/evolution-of-fedchenko-glacier-in-the-pamir-tajikistan-during-the-past-eight-decades/0F2F382BD7954575E28B20128B7825E2 The evolution of Fedchenko glacier in the Pamir, Tajikistan, during the past eight decades] (англ.) // Journal of Glaciology. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар тӯли 93 соли мушоҳидаи илмӣ (1928–2021), суръати миёнаи тағйири баландии сатҳи лозур ба −0,46 метр дар сол расидааст, ҳарчанд дар ду фосилаи алоҳида — солҳои 1958–1980 ва 2010–2021 — коҳиши баландии забонаи лозур ду баробар аз меъёри дарозмуддат тезтар будааст.<ref name="jog2024">[https://eartharxiv.org/repository/view/7474/ Multi-temporal elevation changes of Fedchenko Glacier, Tajikistan, from 1928 to 2021] (англ.) // EarthArXiv / Journal of Glaciology, 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ченкуниҳои GNSS ва тасвирбардории радарии TanDEM-X нишон медиҳанд, ки мувозинати ҷирмии лозур аз −0,27 ± 0,05 метри муодили обӣ дар сол барои давраи 2000–2011 то −0,51 ± 0,04 метр дар сол барои давраи 2011–2016 бадтар шудааст, яъне суръати обшавии лозур дар даҳсолаи охир тақрибан ду баробар афзудааст.<ref name="lambrecht2018">Lambrecht A., Mayer C., Wendt A., Floricioiu D., Völksen C. Elevation change of Fedchenko Glacier, Pamir Mountains, from GNSS field measurements and TanDEM-X elevation models, with a focus on the upper glacier // Journal of Glaciology.</ref> Бо вуҷуди ин, азбаски забонаи лозур бо қабати ғафси хоку сангреза пӯшида аст, масоҳати намоёни он тайи даҳсолаҳо танҳо 1,4 фоиз тағйир ёфта, дар ҳоле ки ҳаҷми аслии яхи он коҳиши назаррас — тақрибан 5 км³ дар тӯли ҳашт даҳсола — доштааст.<ref name="mayer-vol" /> Тибқи маълумоти барномаи UNEP GRID-Arendal, забонаи лозур аз соли 1933 инҷониб зиёда аз 1 километр ба ақиб нишастааст ва аз соли 1980 инҷониб тақрибан 50 метр паст шудааст.<ref name="gridarendal">[https://www.grida.no/resources/5274 Shrinking of Fedchenko Glacier in the Pamirs of Tajikistan] (англ.) // UNEP GRID-Arendal. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши соли 2026 дар маҷаллаи «Remote Sensing» доир ба ҳавзаи лозурии дарёи Вахш, ки низоми лозурии Ванҷях (Федченко)-ро низ фаро мегирад, нишон дод, ки масоҳати умумии лозурҳои ин ҳавза аз 4440,9 км² дар соли 2000 то 4087,1 км² дар соли 2018 коҳиш ёфта, барои соли 2025 тахминан 3955,2 км² пешбинӣ мешавад; яъне тайи солҳои 2000–2025 масоҳати умумии лозурҳо 485,7 км² (10,94 фоиз) кам шуда, коҳиши миёнаи солона ба 19,43 км² мерасад.<ref name="rs2026">[[doi:10.3390/rs18091436|Changes in Glaciers of the Vakhsh River Basin, Tajikistan Under Global Climate Change]] (англ.) // Remote Sensing, ҷ. 18, № 9, мақолаи 1436, 2026.</ref> Қисмати шарқии кӯҳистони ноҳия, аз ҷумла шарқи қаторкӯҳи Ванҷ ва минтақаи лозури Федченко, ба ҳудуди [[Боғи миллии Тоҷикистон]] дохил мешавад, ки соли '''1992''' таъсис ёфтааст ва моҳи июни соли '''2013''' таҳти унвони «Боғи миллии Тоҷикистон (кӯҳҳои Помир)» ба Феҳристи мероси умумиҷаҳонии [[ЮНЕСКО]] шомил гардид.<ref name="unesco2">[https://news.un.org/ru/story/2013/06/1224271 Таджикский национальный парк «Горы Памира» включён в список Всемирного наследия ЮНЕСКО] (рус.) // Маркази ахбори СММ, июни 2013. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="tnp2">[https://medt.tj/ru/tourism/tourism/1424-tajikskiy-natsionalniy-park-obekt-vsemirnogo-naslediya-unesco Таджикский национальный парк — объект Всемирного наследия ЮНЕСКО] (рус.) // Вазорати рушди иқтисод ва савдои Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Заминҷунбӣ === Ноҳияи Ванҷ дар минтақаи аз ҷиҳати заминҷунбӣ фаъол ҷой дорад. '''2 январи соли 2010''' дар шарқи Тоҷикистон заминҷунбие бо бузургии 5,1–5,4 рух дод, ки дар натиҷаи он дар маркази ноҳияи Ванҷ ва деҳаҳои Роғу Гишхун беш аз 1050 бино хароб гардида, тибқи баъзе маълумот то 20 ҳазор нафар зарар диданд ва зиёда аз ҳазор сокин муваққатан бесарпаноҳ монданд.<ref name="ria20102">[https://ria.ru/earthquake_Tadjikistan_03012010/ Землетрясение магнитудой в 5,1 балла произошло в Таджикистане] (рус.) // РИА Новости, 2–3 январи 2010. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="dialog20102">[https://dialog.tj/smertonosnaya-stihiyato-rasskazyvaem-pro-samye-razrushitelnye-zemletryaseniya-v-tadzhikistane-i-mire/ Смертоносная стихия: рассказываем про самые разрушительные землетрясения в Таджикистане и мире] (рус.) // Диалог.TJ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Иқлим == Иқлими ноҳияи Ванҷ қораӣ (континентӣ) аст; тобистонаш гарми бебориш, зимистонаш сарди камбарф; ҳарорати миёна дар моҳи июл 20–24 °C, дар январ аз −12 °C то −20 °C. Мизони борандагии солона 200–300 миллиметр аст. Баландиҳои 4000–5500 м марғзоранд, аз он болотар — тундраи кӯҳист. Дар баландкӯҳҳо иқлим ба куллӣ дигар аст: дар минтақаи лозури Ванҷях ҳарорати миёнаи моҳонаи ҳаво ҳатто дар моҳҳои июн–сентябр ҳамагӣ +1,6 °C буда, миқдори солонаи боришот дар он ҷо ба 1192 мм мерасад, ки 99 дарсади он ба шакли барф меборад.<ref name="khovar-vanjyakh" /> === Таснифи иқлимӣ ва механизмҳои ташаккулёбандаи он === Тибқи таснифи байналмилалии иқлимшиносии Кёппен–Гейгер (Köppen–Geiger), иқлими қисми асосии водиҳои поёнии ноҳияи Ванҷ ба гурӯҳи '''Dsa''' — «иқлими қораии мӯътадил бо тобистони гарму хушк» — мансуб дониста мешавад.<ref name="enwiki-vanj">[[:en:Vanj|Vanj]] (англ.) // Wikipedia, the Free Encyclopedia. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ин рамз се хусусияти бунёдиро ифода мекунад: ҳарфи D нишон медиҳад, ки ҳарорати миёнаи сардтарин моҳи сол аз −3 °C поёнтар аст ва барф дар зимистон қабати устувор ташкил медиҳад, дар ҳоле ки гармтарин моҳ аз 10 °C болотар аст; ҳарфи s далолат мекунад, ки боришоти моҳи хушктарини тобистон ба маротиб камтар аз боришоти моҳи сербориштарини зимистону баҳор аст; ҳарфи a нишон медиҳад, ки ҳарорати миёнаи гармтарин моҳи сол аз 22 °C зиёдтар аст. Ин таснифот танҳо то баландиҳои тақрибан 2000–2500 метр эътибори комил дорад; бо боло рафтан аз ин сатҳ, иқлим ба категорияҳои сардтару намноки Dsb ва Dsc мегузарад, дар баландиҳои беш аз 3500–4000 метр ба категорияи E (иқлими тундраи кӯҳӣ) ва дар минтақаи лозурҳо, аз ҷумла дар ҳавзаи Ванҷях, ба категорияи EF (иқлими яхбандии доимӣ) табдил меёбад.<ref name="carpathian-outlook">[http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/04%20Publications%20-%20Press%20-%20Gallery/CAsia_Summary_screen.pdf Outlook on climate change adaptation in the Central Asian mountains] (англ.) // Carpathian Convention. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Иқлими ноҳия натиҷаи таъсири мутақобилаи се механизми асосии атмосферист. Дар фасли зимистон (аз ноябр то март) минтақа таҳти таъсири канораи ҷанубу ғарбии Антитсиклони Сибирӣ қарор мегирад, ки массаҳои ҳавоии сарду хушкро ба водиҳои Помир ворид карда, ҳавои софи вале шадидан сарди зимистонаро ба вуҷуд меорад.<ref name="ecdp-rmuesom">[https://ecdp.tj/uploads/files/Ramochnaya_model_upravleniya_ekologicheskimi_i_socialnimi_ohrannimi.pdf Рамочная модель управления экологическими и социальными охранными мерами (РМУЭСОМ)] (рус.) // ECDP.TJ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар охири зимистону фасли баҳор, силсилабодҳои ғарбӣ (Westerlies), ки аз уқёнуси Атлантик ва баҳри Миёназамин ҷараён мегиранд, манбаи асосии намӣ ва боришот мебошанд; вақте ин сиклонҳо ба қаторкӯҳҳои баланди Ванҷу Язғулом бармехӯранд, раванди боришоти орографӣ (кӯҳсоз) рӯй медиҳад, ки боиси резиши миқдори зиёди борону барф мегардад. Дар моҳҳои июлу август бошад, гармшавии шадиди сатҳи замин дар биёбонҳои Афғонистону Эрон боиси пайдоиши минтақаҳои фишори паст мегардад, ки массаҳои ҳавоии тропикии хушкро ба минтақа ворид карда, равандҳои абрсозиро бозмедоранд ва давраи хушксолии тобистонаро фаро меоранд. Бо сабаби парокандагии шабакаи истгоҳҳои обуҳавосанҷӣ дар кӯҳистони Помир, таҳлили дақиқи микроиқлимҳои алоҳида — ҳатто бо истифода аз пойгоҳҳои додаҳои глобалӣ ба монанди MERRA-2 — то ҳанӯз кори мураккабе боқӣ мемонад.<ref name="pmc-panjbasin">[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11760384/ Modeling of historical and future changes in temperature and precipitation in the Panj River Basin in Central Asia under the CMIP5 RCP and CMIP6 SSP scenarios] (англ.) // PMC. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Низоми ҳарорат === Маълумоти мушаххаси истгоҳҳои метеорологии маҳаллӣ манзараи дақиқтари низоми ҳароратиро пешкаш мекунанд. Тибқи таҳлили илмии соли 2024, ки бар асоси мушоҳидаҳои истгоҳи обуҳавосанҷии Хумроғӣ (воқеъ дар ҳавзаи болооби рӯди Ванҷ) анҷом дода шудааст, ҳарорати миёнаи солона дар ин минтақа тақрибан ба +9,9 °C баробар аст.<ref name="murodov2024">Murodov, M.; Li, L.; Safarov, M.; Lv, M.; Murodov, A.; Gulakhmadov, A.; Khusrav, K.; Qiu, Y. [[doi:10.3390/rs16101730|A Comprehensive Examination of the Medvezhiy Glacier's Surges in West Pamir (1968–2023)]] (англ.) // Remote Sensing. — 2024. — Ҷ. 16, № 10. — Мақолаи 1730. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Гармтарин моҳи сол июл буда, ҳарорати миёнаи он ба +23,0 °C мерасад,<ref name="murodov2024" /> баъзе манбаъҳои дигар ҳарорати миёнаи июлро дар маркази ноҳия то +25 °C арзёбӣ мекунанд.<ref name="enwiki-vanj" /> Тибқи маълумоти сомонаҳои обуҳавосанҷии оммавӣ, дар давоми рӯзҳои гарми тобистон (масалан, дар охири июлу аввали август) ҳарорати нимирӯзӣ метавонад ба таври муназзам то +27…+32 °C боло равад.<ref name="gismeteo-vanch">[https://www.gismeteo.ru/weather-vanch-336641/ Погода в Ванче сегодня] (рус.) // Gismeteo. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Сардтарин моҳи сол январ аст, ки тибқи маълумоти истгоҳи Хумроғӣ ҳарорати миёнааш аз −4,9 то −5,0 °C-ро ташкил медиҳад.<ref name="murodov2024" /><ref name="enwiki-vanj" /> Ин рақам аз тавсифи умумии дар боло овардашуда (аз −12 то −20 °C), ки маъмулан дар сарчашмаҳои донишномавӣ дар бораи маркази ноҳия дода мешавад, фарқи назаррас дорад; чунин ба назар мерасад, ки ин тафовут на ихтилофи асл, балки натиҷаи фарқи мавқеи чен ва усули ҳисоб бошад — рақами дуюм эҳтимолан ба ҳарорати шабонаи ниҳоии сардтарин рӯзҳо ё ба минтақаҳои баландтари ноҳия дахл дорад, дар ҳоле ки рақами якум ҳарорати миёнаи моҳонаро дар як истгоҳи мушаххас инъикос мекунад. Муҳимтарин хусусияти ин иқлим амплитудаи миёнаи солонаи ҳарорат аст, ки ба 27,9 °C мерасад ва гувоҳи равшани набудани таъсири мӯътадилкунандаи баҳрҳо мебошад.<ref name="murodov2024" /> Ҳароратҳои фавқулода низ ба қайд гирифта шудаанд: тибқи як ҳуҷҷати арзёбии экологию иҷтимоӣ, дар моҳи '''июли соли 2013''' ҳарорати ҳаво дар ноҳия то '''+36,6 °C''' расидааст, дар ҳоле ки дар моҳи '''январи соли 2012''' пасттарин ҳарорати мутлақ '''−20,5 °C''' ба қайд гирифта шуд;<ref name="ecdp-rmuesom" /> тафовути миёни ин ду нишондиҳанда — беш аз 57 дараҷа — худ далели равшани шиддати иқлими қораии кӯҳистонии ноҳия аст. Бо ҳар 100 метр болоравии баландӣ, ҳарорати ҳаво, тибқи қонунияти умумии физикаи атмосфера, ба ҳисоби миёна 0,6 °C коҳиш меёбад; маҳз ҳамин градиенти амудӣ сабаб мешавад, ки дар ҳоле ки дар маркази ноҳия тобистон гармои то 30 дараҷа ҳукмфармост, дар баландиҳои болои 4000 метр шароити наздик ба зимистон боқӣ мемонад. Дар минтақаи лозури Ванҷях, тавре ки дар боло зикр гардид, ҳарорати миёнаи моҳонаи ҳаво ҳатто дар моҳҳои июн–сентябр ҳамагӣ +1,6 °C-ро ташкил медиҳад, ки шабнаму яхбандии шабонаро дар он ҷо ҳатто дар авҷи тобистон табиӣ мегардонад. {| class="wikitable" |+Ҷадвали 1. Хулосаи нишондиҳандаҳои иқлимии ноҳияи Ванҷ<ref name="murodov2024" /><ref name="enwiki-vanj" /><ref name="ecdp-rmuesom" /><ref name="gismeteo-vanch" /><ref name="jsprav-vanch">[https://pogoda.jsprav.ru/tj/vanch/ Погода в Ванче (Таджикистан)] (рус.) // JSPRAV.ru. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> !Нишондиҳанда !Қимат !Тавзеҳ |- |Ҳарорати миёнаи солона | +9,9 °C |Истгоҳи Хумроғӣ |- |Ҳарорати миёнаи июл (гармтарин моҳ) | +23,0…+25,0 °C |Хумроғӣ / маркази ноҳия |- |Ҳарорати миёнаи январ (сардтарин моҳ) |−4,9…−5,0 °C |Истгоҳи Хумроғӣ |- |Амплитудаи миёнаи солонаи ҳарорат |27,9 °C |Нишондиҳандаи иқлими қораӣ |- |Максимуми мутлақ (рекорд) | +36,6 °C |Июли соли 2013 |- |Минимуми мутлақ (рекорд) |−20,5 °C |Январи соли 2012 |- |Боришоти солона (Хумроғӣ) |341 мм |Ҳавзаи болооби рӯди Ванҷ |- |Моҳи сербориштарин |64 мм |Март |- |Моҳи хушктарин |1 мм |Август |- |Намнокии нисбии ҳаво дар тобистон |18–24 % |— |} === Боришот ва намнокии ҳаво === Тақсимоти боришот дар ноҳияи Ванҷ, мисли ҳарорат, ба таври шадид вобаста ба баландӣ тағйир меёбад. Тибқи маълумоти истгоҳи Хумроғӣ, боришоти миёнаи солона дар ҳавзаи болооби рӯди Ванҷ ба 341 мм мерасад,<ref name="murodov2024" /> дар ҳоле ки дар қисматҳои поёнии водӣ ин рақам ба 200–300 мм наздик аст (ниг. боло), ва дар баъзе минтақаҳои миёнакӯҳ, тибқи баъзе сарчашмаҳо, то 626 мм низ мерасад.<ref name="enwiki-vanj" /> Хусусияти муҳимтарин на ҳаҷми умумии боришот, балки тақсимоти бениҳоят нобаробари он дар тӯли сол аст: моҳи сербориштарин март буда, ба ҳисоби миёна 64 мм боришот дорад ва бо обшавии ҳамзамони барфҳои кӯҳӣ сатҳи оби Ванҷобу Язғуломро кескин боло мебарад; моҳи хушктарин бошад, август аст, ки миқдори боришот дар он ҳамагӣ ба 1 мм мерасад.<ref name="murodov2024" /> Тафовути 63-миллиметра миёни ин ду моҳ нишондиҳандаи равшани хушксолии мутлақи тобистона мебошад.<ref name="murodov2024" /> Намнокии нисбии ҳаво низ ба ҳамин ритми мавсимӣ пайравӣ мекунад: дар авҷи тобистон он метавонад то 18–24 фоиз коҳиш ёбад,<ref name="jsprav-vanch" /> ки боиси бухоршавии босуръати намӣ аз сатҳи хоку баргу набот гардида, эҳтиёҷи кишоварзиро ба обёрии сунъӣ хеле меафзояд. Дар муқобил, дар минтақаи баландкӯҳии лозури Ванҷях, тавре ки дар боло омад, миқдори солонаи боришот ба 1192 мм мерасад, ки 99 дарсади он ба шакли барф меборад — рақаме, ки таъсири орографии (кӯҳсози) қаторкӯҳҳои Ванҷу Академияи илмҳоро ба таври возеҳ нишон медиҳад: ҳангоме ки массаҳои ҳавоии намнок ба ин деворҳои азим бармехӯранд, ба боло ҳаракат карда, сард мешаванд ва намии худро дар шакли боришоти шадид дар минтақаҳои баландтар мепартоянд, дар ҳоле ки водиҳои поёнӣ дар «сояи боришот» боқӣ мемонанд. Хоки водиҳо ҷигарӣ ва чаманзорӣ (чимтолӣ); хоки кӯҳҳо ва нишебиҳои онҳо даштӣ ва марғзору баландкӯҳ, ҷо-ҷо регзор аст. Аксари хокҳо серсанганд. Дар водиҳо набототи даштӣ, дар кӯҳҳо ва доманаи онҳо дарахтони бед, арча, сафедор, буттаҳои ангат, зирк, бушол, настаран; дар баландии 2000–4000 м камол, юған, торон, ревоҷ (чукрӣ), куруш, фарк, курт, бодом, жағн, тӯс (буруҷ) ва ғайра мерӯянд. Дар водии Ванҷ дарахтони мевадор, аз қабили тут, зардолу, себ, чормағз хеле фаровонанд ва ҳосили хуб медиҳанд. Аз ҳайвоноти ваҳшӣ паланг, хирс, гург, шағол, рӯбоҳ, оҳу, суғур, заргӯш, аз парандагон гунҷишк, ғулба, кабки реза, кабки дарӣ (ҳилол), кафтар, боз, ғалевоз, уқоб ва ғайра вомехӯранд. === Минтақабандии амудии эко-иқлимӣ === Бо сабаби тафовути шадиди баландӣ — аз 1500 метр дар қисматҳои поёнии водӣ то беш аз 6000 метр дар қуллаҳо — иқлими ноҳияи Ванҷ якранг нест, балки аз занҷираи пайдарпайи минтақаҳои эко-иқлимӣ иборат аст, ки ҳар кадоме шароити хоси гармову намнокӣ ва набототу ҳайвоноти мувофиқи худро доранд. Дар баландии 1500–2000 метр, дар водиҳои Ванҷу Водхуд, иқлим гармтарину мусоидтарин аст; маҳз дар ҳамин минтақа, тавре ки дар боло зикр шуд, дарахтони меваовар — тут, зардолу, себу чормағз — ҳосили фаровон медиҳанд. Аз баландии 2000 то 4000 метр иқлим сардтар мешавад ва набототи дарахтии гармидӯст ҷои худро ба буттаву гиёҳҳои тобовар ба хушкии тобистона медиҳад; маҳз ҳамин минтақа, тибқи таҳқиқоти экологии барномаҳои ҷаҳонии ҳифзи табиати Осиёи Марказӣ, макони зисти намудҳои нодири эндемикӣ — аз ҷумла гиёҳи ''Nepeta badachschanica'' ва шапараки нодири кӯҳӣ ''Parnassius autocrator'' — маҳсуб мешавад.<ref name="iucn-centralasia">[https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2020-003-En.pdf World Heritage thematic study for Central Asia] (англ.) // IUCN Portals. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар баландии 4000–5500 метр, дар минтақаи тундраи кӯҳӣ ва марғзорҳои алпӣ, набототи дарахтӣ комилан аз байн меравад ва танҳо гиёҳҳои пастқад, ушна ва сангфаш (лишайник) боқӣ мемонанд; фаунаи ин минтақа — аз ҷумла паланг, хирс, суғур ва кабки дарӣ (ҳилол) — бештар дар фасли тобистон ба ин баландиҳо мебарояд ва бо фарорасии зимистон ба минтақаҳои поёнии гармтар муҳоҷирати амудӣ мекунад.<ref name="iucn-centralasia" /> Ниҳоят, аз баландии 5500 метр боло, дар минтақаи нивалӣ-пиряхӣ, олами яхбандии доимӣ оғоз мешавад, ки ба иқлими қутбҳои Замин монандӣ дорад ва манбаи асосии ғизогирии пиряхҳои бузурги ноҳия, аз ҷумла лозури Ванҷях, ба шумор меравад. === Хатарҳои гидрометеорологӣ ва мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим === Иқлими шадидан қораии ноҳияи Ванҷ, ки бо боришоти пуршиддати баҳорӣ ва хушксолиҳои шадиди тобистона тавсиф мешавад, минтақаро ба яке аз осебпазиртарин ноҳияҳо аз лиҳози хатарҳои гидрометеорологӣ дар тамоми ҳавзаи рӯди Панҷ табдил додааст.<ref name="cif-pyanj-vuln">[https://www.cif.org/sites/default/files/meeting-documents/tajikistan_pyanj_river_basin_climate_change_vulnerability_assessment_20130510_0.pdf Climate Change Vulnerability Assessment Republic of Tajikistan: Building Climate Resilience in the Pyanj River Basin] (англ.) // Climate Investment Funds (CIF). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ду омили асосии иқлимӣ сабабгори аксари сел ва обхезиҳо мебошанд. Аввал, вақте ки боришоти шадиди баҳорӣ бо баландшавии ногаҳонии ҳарорат ҳамроҳ мешавад, барфҳои нишебиҳои кӯҳӣ босуръат об шуда, заминро аз ҳад зиёд сернам мекунанд ва ба лағжиши қабатҳои замин ва фаромадани селҳои лойқадор оварда мерасонанд.<ref name="murodov2024" /> Дуюм, ҳангоме ки ҳарорати нимирӯзии тобистона ба атрофи +30 °C мерасад, суръати обшавии пиряхҳо ба ҳадди аксар расида, метавонад боиси обхезиҳои ногаҳонии кӯлҳои пиряхӣ гардад,<ref name="jsprav-vanch" /> падидае, ки, тавре ки дар бахши [[Ноҳияи Ванҷ#Лозурҳо ва қуллаҳо|«Лозурҳо ва қуллаҳо»]] зикр гардид, дар мисоли лозури Хирс борҳо ба амал омадааст. Тибқи арзёбии осебпазирии иқлимӣ, ки дар доираи лоиҳаи минтақавии «Ташаккули устувории иқлимӣ дар ҳавзаи дарёи Панҷ» анҷом дода шудааст, деҳаҳои ноҳияи Ванҷ, аз ҷумла дар ҷамоатҳои Водхуду Язғулом, дар қатори минтақаҳои дорои хатари миёна ва баланди зарар аз сел ва обхезӣ гурӯҳбандӣ шудаанд.<ref name="cif-pyanj-vuln" /><ref name="adb-pyanj">[https://www.adb.org/projects/45354-002/main 45354-002: Building Climate Resilience in the Pyanj River Basin] (англ.) // Asian Development Bank. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Барои коҳиш додани ин осебпазирӣ, дар доираи лоиҳаҳои байналмилалии мутобиқшавӣ ба иқлим, дар ҳудуди ҷамоати Водхуд корҳои мустаҳкамкунии соҳили рӯди Ванҷоб ва барқарорсозии лӯлаҳои оби полезӣ анҷом дода шудаанд, ки ҳадафи онҳо ҳифзи заминҳои кишоварзӣ аз сел ва кафолати таъминоти об дар давраҳои хушксолии шадид мебошад.<ref name="cif-pyanj-vuln" /> Ин гуна тадбирҳои инфрасохторӣ, дар якҷоягӣ бо гузариш ба неруи барқи хурди обӣ (ниг. бахши [[Ноҳияи Ванҷ#Энергетика|«Энергетика»]]) ва вобастагии иқтисоди хонаводаҳо ба муҳоҷирати меҳнатӣ (ниг. бахши [[Ноҳияи Ванҷ#Муҳоҷирати меҳнатӣ|«Муҳоҷирати меҳнатӣ»]]), нишондиҳандаи равшани он мебошанд, ки иқлими шадиди кӯҳистонӣ на танҳо омили табиӣ, балки муайянкунандаи асосии тарзи зиндагӣ ва рушди иҷтимоию иқтисодии ноҳияи Ванҷ боқӣ мемонад. == Таърих == Ванҷ таърихи чандинҳазорсола дорад, ки осори таърихии он то ҳол пойбарҷоянд, аммо касе аз донишмандони таърих ва бостоншиносони тоҷик ба пажӯҳиши ҷиддии ин ганҷинаи таърих домани ҳиммат барназадааст. Сағонаҳо ва дахмаҳои Ванҷ худ далели ошкори таърихи чандҳазорсолаи ин куҳанбуманд. Бо ин ҳама, таърихи навини водӣ дар осори муаррихони тоҷик — мақолаи академик Раҳим Масов «Оид ба таърихи водии Ванҷ» ва китобҳои профессор Ҳайдаршо Пирумшоев — мавриди баррасии махсус қарор гирифтааст.<ref name="masov19992">Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. — Душанбе, 1999. — № 4. — С. 20–30.</ref><ref name="pirumshoev-web" /> Сарнавишти таърихии Ванҷ аз дигар мавзеъҳои тоҷикнишини Бухорои Шарқӣ ва ғарби Бадахшон чандон фарқе надошт. Фоҷиаҳое, ки дар ин ё он гардиши таърихӣ, мисли ҳуҷуми муғулҳо, темуриён ва тозиши дигар қабилаҳои кӯчии туркнажод ва хунрезиҳои ваҳшиёна дар давраи парокандагии феодалӣ рух доданд, бар ин сарзамин бетаъсир набуданд. Тоҷиконе, ки зери таъқибу фишори аҷнабиён қарор гирифта буданд, барои ҳифзи ҷони худ ба тагнои ин дараҳои дастнорас, ба каронаҳои рӯдҳои кӯҳӣ паноҳ бурданд ва ба ҷойҳои дурдасте кӯчиданд, ки сокинони маҳаллӣ дар он солиёни дароз бо кӯшишу ранҷи сахт қитъаҳои хурди заминро барои кишт созгор мекарданд. Дар бораи таърихи куҳантари Ванҷ ҳанӯз манбаъи мувассақе ба даст нарасидааст. Аммо аз таҳқиқоти донишмандони руси тоинқилобӣ ва муҳаққиқони аҳди шӯравӣ бармеояд, ки Ванҷ қариб то охири асрҳои миёна истиқлоли худро нигоҳ медошт. Ин назарро донишманди маъруф, мутахассиси таърихи Бухорои Шарқӣ ва Бадахшон Б. Искандаров чунин баён кардааст:<ref name="iskandarov2">Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1–2. — Душанбе, 1962–1963.</ref><blockquote>Аз мулкҳои қаламрави Дарвоз сокинони Ванҷ нисбатан мустақилияти воқеъиро соҳиб буданд. Ин ноҳияро кӯҳҳои баланд иҳота мекунанд ва он аз шоҳроҳи пайвандгоҳи мулкҳои кишвар дар канор, дар наздикиҳои доманаи лозури Федченко ҷой дорад. Аз ин ҷиҳат мулки номбурда барои аҷнабиён дастнорас буд. Ба ин нигоҳ накарда, хонҳои Қӯқанд дар охири асри XVIII – ибтидои XIX борҳо барои ғасбу тобеъ намуданаш кӯшиш ба харҷ додаанд, вале ҳама талафоту харҷашон беҳуда анҷом ёфтааст.</blockquote>Ванҷ дар замони истилои муғулон ва салтанати Темуриён, Шайбониён ва Аштархониён ба таври расмӣ ҷузъи қаламрави онҳо шинохта мешуд, аммо амалан мустақил буд. Ин вазъиятро метавон дар замони ташаккули давлатдории Қӯқанд (авохири асри 18 – нимаи якуми асри 19) низ мушоҳида кард. Мувофиқи маълумоти маъхазҳо, Ванҷ то замони эътироф кардани ҳукумати шоҳи Дарвоз Исмоил (1845–1863) истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар замони ҳукмронии шоҳони вопасини Дарвоз (1863–1877) Ванҷ бахше аз қаламрави он ҳисоб меёфт. Баъд аз пайвастани Ванҷ ба Дарвоз иқтидори ҳокимони Дарвоз афзоиши чашмгире дошт, зеро бо ҳамроҳ шудани паҳлавонони ҳузарби ванҷӣ ба сафи лашкари Исмоилшоҳ имконоти ҷангии ӯ бамаротиб афзуд. Бо таваҷҷуҳ ба ин мавзӯъ, намояндаи расмии идораи Русия дар Туркистон Г. А. Арандаренко чунин қайд намудааст:<blockquote>Дар давраи Исмоилшоҳ ба дарвозиён фурсат даст дод, ки ҳокимияти худро на танҳо дар Қаротегин ва Шуғнон густариш диҳанд, балки аз Кӯлобу Ҳисор низ боҷ биситонанд, гарчи дар муддати на чандон тӯлонӣ ҳам бошад.</blockquote>Баъди ба Русия ҳамроҳ кардани Осиёи Миёна, амир Музаффар (1860–1885) бо дастгирии фармондори вилояти Туркистон манотиқи мустақиллу нимамустақилли Бухорои Шарқиро тасарруф кард ва нерӯҳои ҳарбии худро бо сарварии Худойназар (зимистони солҳои 1877–78) ба воситаи ағбаи Работ ба Қалъаи Хумб фиристод. Худойназар Қалъаи Хумбро ишғол кард, сипас ба самти Ванҷ ҳаракат намуд. Дар наздикии деҳаи Кеврон набарди сахте рӯй дод ва аскарони амир тавонистанд лашкари Дарвозро шикаст дода, таъқиби сарбозони боқимондаро идома диҳанд. Дастаи размандагони ихтиёрии Ванҷ ҳаракати сарбозони амирро дар назди Қалъаи Рохарв — маркази Ванҷ боздоштанд. Баъди муҳосираи бенатиҷаи қалъа сарбозони амир ба Қалъаи Хумб баргаштанд. Ванҷ баъди тобеъ шудани шоҳии Дарвоз боз ду сол истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар давраи салтанати сулолаи манғитиён Ванҷ яке аз амлокдориҳои нисбатан бонуфузи бекии Дарвоз ба шумор мерафт. Амлокдори Ванҷро «мир» ва ё «шоҳ» меномиданд, яъне мири Ванҷ ё шоҳи Ванҷ. Вижагии вазифаи мирӣ дар Ванҷ дар ин буд, ки номзадии мири Ванҷро бо машварат ва ройзании шахсиятҳои бонуфузи маҳаллӣ пешбарӣ мекарданд, сипас мири Дарвоз бар ӯ мувофиқат мекард ва аз амири Бухоро таъйиди ниҳойӣ дарёфт мешуд. Ҷамъ намудани андоз ва уҳдадориҳои феодалӣ ба зиммаи мир гузошта шуда буданд. Сокинони водии Ванҷ Инқилоби Октябрро нисбатан хуб пазируфтанд, вале пас аз муддати кӯтоҳе муборизони маҳаллии муқовимат, аз пайравони Фузайл Махсум ва дигарон, ки бо номи «босмачиён» маъруфанд, чандин бор бо Артиши Сурх ва давлати шӯравии мустақарр дар Ванҷ даргир шуданд. Дар ин даргириҳо барои дифоъ аз ҳукумати шӯравӣ фидоиёни маҳаллӣ, мисли М. Давлатов, С. Раупов, Т. Шарифов, В. Эҳсонов, У. Меҳралишоев, Ҷ. Сафоев, Қ. Собиров ва дигарон ширкат доштанд. Бино бар сарчашмаҳои таърихӣ, дар асрҳои миёна Ванҷ се ниҳиштаи маъдани оҳансанг дошт. Ҳанӯз дар оғози асри XX истихроҷи оҳан, гудохтани он ва оҳангарӣ яке аз пешаҳои асосии мардуми маҳаллии Ванҷ буд, ки бо ин пеша манотиқи муҷовирро бо оҳан ва афзоли хоҷагӣ, асбоби кишоварзӣ, корду шамшер ва дигар аслиҳа таъмин мекарданд.<ref name="kamoliddinov2">Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв. — Ташкент: Ӯзбекистон, 1996.</ref> Ин касби мардумии ванҷиёнро шарқшиноси маъруф М. С. Андреев ҳанӯз соли '''1926''' дар рисолаи махсуси худ «Истеҳсоли оҳан дар водии Ванҷ» муфассал тавсиф кардааст.<ref name="andreev2">Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи). — Ташкент, 1926.</ref> Ванҷ аз замони [[Сомониён]] то соли '''1877''' ҳукумате мустақил дошта, фармонравоёни онро шоҳ мехондаанд. Соли '''1878''' амири [[Бухоро]] ба Дарвоз лашкар кашид ва пас аз хиёнати баъзе дарвозиён ба Дарвоз муставлӣ шуд; Дарвозро бекигарӣ ва Қалъаи Хумбро қароргоҳи урдуи манғитиён гардонд. Дарвоз тайи солҳои 1878–1920 яке аз бекигариҳои Бухоро буд ва бек дар [[Қалъаи Хумб]] менишаст ва мир хонда мешуд. Бо вуҷуди ин ҳама, Ванҷ зоҳиран дар итоати бекигарӣ буд, вале истиқлоли худро нигаҳ дошт ва пои шуми сипоҳи манғитиён ба Ванҷзамин нарасид. Соли '''1895''' бекигарии Дарвоз, ки дар ҳар ду канораи рӯди Панҷ қарор дошт, дар паи ҷаҳонгириҳои [[Русия]] ва [[Британияи Кабир|Британия]] дупора гардид: канораи рост ба аморати Бухоро ва канораи чап ба Афғонистон дода шуд.<ref name="postnikov2">Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. — М.: Памятники исторической мысли, 2001. — 416 с. — ISBN 5-88451-100-0.</ref> Ванҷ то соли '''1920''' амлокдории Қалъаи Ванҷи бекигарии Дарвози аморати Бухоро буд. Пас аз инқилоби Бухоро дар соли 1920 Ванҷ аз соли 1920 то 1924 чун тумани Ванҷ дар ҳайати вилояти Ғарми Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро ҷой дошт. Солҳои 1925–1926 Ванҷ чун ҷузъи тумани Қалъаихумби вилояти Ғарми ҶМШС Тоҷикистон ҳисоб меёфт. Солҳои 1926–1930 волости Ванҷ дар ҳайати ВМКБ буд. Солҳои 1930–1933 Ванҷ чун қисми ҳудуди ноҳияи Қалъаихумб бевосита дар тобеъияти ҷумҳурӣ буд. Тибқи Қарори Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон аз '''29 майи соли 1933''', №46 расман ноҳияи Ванҷ таъсис ёфта, то соли 1937 дар тобеъияти бевоситаи ҷумҳурӣ қарор дошт. Дар асоси Қарори Президиуми КИМ-и Шӯроҳои ҶШС Тоҷикистон аз '''11 августи соли 1937''', №43 ноҳияи Ванҷ бо ҳамаи деҳшӯроҳояш: Ванҷ, Водхуд, Рованд, Техарв, Жовуд ва Язғулом расман ба ҳайати ҳудудии ВМКБ гузаронида шуд. Бино бар ин, ноҳияи Ванҷ ҳамчун воҳиди маъмурӣ дар ҳайати Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон 11 августи соли 1937 ташаккул ёфтааст. Дар нимаи солҳои 1950-ум сиёсати муҳоҷиркунонии аҳолии кӯҳистон ба водиҳои пахтакор ба Ванҷ низ бетаъсир намонд: соли '''1954''' сокинони водии Язғулом ба ноҳияи Куйбишеви водии Вахш кӯчонида шуданд. Гармои тоқатфарсо, беморшавии оммавӣ ва фавти зиёди кӯдакон ин муҳоҷиратро барои кӯчидагон фоҷиабор гардонд ва бахши зиёди онҳо тадриҷан ба зодгоҳи худ баргаштанд, ҳарчанд на ҳама; як ҷамоаи язғуломизабон то имрӯз дар водии Вахш боқӣ мондааст.<ref name="edelman-iling2">[https://iling-ran.ru/web/ru/scipop/blog/1911_edelman Из полевых записей середины прошлого века. Об экспедициях в язгулямский язык в 1950-х гг.] (рус.) // Сомонаи Пажӯҳишгоҳи забоншиносии Академияи илмҳои Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="fieldling2">[http://field-ling.moscow/c/language/yazghulami/ Язгулямский язык] (рус.) // Экспедиции Московской школы полевой лингвистики. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="vostokoriens2">[https://vostokoriens.ru/articles/2745/218564 Астрономические знания язгулемцев] (рус.) // Восток (Oriens). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Осори таърихӣ == Дар қаламрави Ванҷ мавзеъ, осор ва ёдгориҳои таърихии бисёр вуҷуд доранд, вале то ҳол таҳқиқоти шоистае дар ин росто анҷом наёфтааст. Қалъаи Ванҷ дар баландии соҳили рости Ванҷоб, дар масофаи 15 км аз резишгоҳи он ба дарёи Панҷ воқеъ гашта буд. Мавқеъияти ин қалъа аз нигоҳи ҳарбию стратегӣ бисёр созгор будааст ва ба муҳофизонаш имкон медодааст, ки муддати тӯлонӣ аз худ дифоъ кунанд. Тавсифи илмии Рохарв ва қалъаи онро ҳанӯз соли '''1916''' узви Ҷамъияти ҷуғрофии Русия Д. И. Мушкетов интишор додааст.<ref name="mushketov2" /> Гумон меравад, ки дар тамоми ҳавзаҳои Бадахшон сукунати одамон ба як давраи таърихӣ мансуб будааст. Ёдгориҳои манзилӣ ва меъмориву мудофеавии асримиёнагии ғарби Бадахшон, ки дар деҳаи Баравни ҷамоати деҳоти Водхуд воқеанд ва аз ҷиҳати амнияти ҳарбӣ бисёр муносибу побарҷоянд, бо камоли таассуф, то кунун таҳқиқи шоиста нашудаанд. Нақшу нигораҳои рӯйи харсангҳои водии Язғулом, ки дар деҳаҳои Жамаг, Андарбоғ ва Мотравн ба даст омадаанд, агарчи ҳанӯз комилан омӯхта нашудаанд, гувоҳи муътамаде аз ҳузури мардум ва сукунати онон аз замонҳои бостонӣ дар ин минтақа ҳастанд. Ёдгориҳои бостонии Помири Ғарбӣ, аз ҷумла мавзеъҳои қаламрави Ванҷ, дар силсилаи бунёдии «Харитаи бостоншиносии Тоҷикистон» — муҷаллади марбут ба Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, ки бостоншинос М. А. Бубнова таълиф намудааст ва ёдгориҳои давраи сангро то садаи XX фаро мегирад, — ба қайд гирифта шудаанд.<ref name="bubnova20082">Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века — XX в.). — Душанбе, 2008. — (Археологическая карта Таджикистана).</ref> == Мардум == Аксарияти аҳолии ноҳия тоҷиконанд; инчунин теъдоди ангуштшумори русҳо ва намояндагони халқҳои дигар низ зиндагӣ мекунанд. Аҳолии ноҳия аз рӯи диёнат мусулмони суннии ҳанафимазҳабанд.<ref name="vanchraion2" /> Бар асоси омори саршумории саросарии Иттиҳоди Шӯравӣ аз соли '''1939''', аҳолии Ванҷ 9218 нафар буд: 9031 нафарашон ванҷиёни бумӣ, 134 нафар — рус, 6 нафар — тотор, 5 нафар — узбак ва 1 нафар — қазоқ.<ref name="demoscope2">[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_39_ra.php?reg=1166 Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сёл союзных республик СССР: Ванчский район] (рус.) // Демоскоп Weekly. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Бино ба омори соли 1979 аҳолии Ванҷ 15 855 нафар ва тибқи омори 1992 — 22 700 нафарро ташкил медод. Тибқи маълумоти расмӣ, соли '''2009''' дар ноҳия 30 700 нафар зиндагӣ мекард ва тамоми аҳолии он деҳотист.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Тибқи омори соли '''2024''' аҳолии Ванҷ ба 35 400 нафар расид. Бар асоси муқоисаи ин ду омор метавон чунин натиҷагирӣ кард, ки тайи 85 сол суръати миёнаи афзоиши солонаи аҳолии Ванҷ тақрибан 1,6 % будааст. Мардуми водии Язғулом ҳиссаи назарраси аҳолии ноҳияро ташкил медиҳанд. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Динамикаи шумораи аҳолӣ (ҳазор нафар) !сол !1939 !1979 !1992 !2009 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 !2018 !2019 !2020 !2021 !2022 !2023 !2024 |- |шумора |9,2 |15,9 |22,7 |30,7<ref name="badakhshon-vanj2" /> |30,8 |31,1 |31,3 |31,7 |31,9 |32,4 |32,9 |33,6<ref name="stat20192">Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2019 года. Сообщение Агентства по статистике при Президенте Республики Таджикистан (рус.).</ref> |34,1<ref name="stat20192" /> |34,4<ref name="stat20202">[https://web.archive.org/web/20210601101228/http://stat.ww.tj/posts/July2020/macmua_20201.pdf Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2020 года] (рус.) // Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> |34,1 |34,4 |35,1 |35,4 |} == Забон == Мардуми Ванҷ бо гӯиши ванҷии забони тоҷикӣ сухан мегӯянд. Дар водии Язғулом бошад, яке аз [[забонҳои помирӣ]] — [[забони язғуломӣ]] роиҷ аст. Лаҳҷаи ванҷии забони тоҷикӣ дар водии Ванҷ аз нимаи дуюми асри XIX густариш ёфта, забони бумии помириро, ки бо номи ванҷӣ маъруф буд, дар поёни ҳамин аср аз байн бурд. Забони ванҷӣ наздиктарин хеши забони язғуломӣ буда, ба гурӯҳи «шимолии» забонҳои помирӣ дар қатори язғуломӣ ва (эҳтимолан) саргуломӣ дохил мешуд. Мутахассисон аз байн рафтани онро ба охири асри XIX нисбат медиҳанд; мардумшиносон дар ибтидои асри XX аз ин забон танҳо чанд даҳ вожаро сабт карда тавонистаанд.<ref name="pamirlang2">[https://tapemark.narod.ru/les/363a.html Памирские языки] (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.</ref><ref name="bre-pamir2">[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2701306 Памирские языки] (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Лаҳҷаҳои ванҷии забони тоҷикӣ мавзӯи таҳқиқи бунёдии эроншиноси рус А. З. Розенфелд гардидаанд, ки соли '''1964''' дар Ленинград монографияи махсуси «Ванджские говоры таджикского языка»-ро дар ҳаҷми 151 саҳифа ба табъ расонидааст.<ref name="rozenfeld19642">Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — 151 с.</ref> Дар гуфтугӯи мардуми Ванҷ ҷӯйборҳои лозурӣ, ки деҳаҳо дар канораи онҳо бино ёфтаанд, «даргов» номида мешаванд; ба ақидаи Ҳ. Пирумшоев, ин вожа гунаи тағйирёфтаи ибораи «даргоҳи об» аст.<ref name="pirumshoev-web" /> Бархе донишмандони рус, монанди И. И. Зарубин, А. З. Розенфелд ва дигарон, назарияеро дар бораи вуҷуди куҳанзабони ванҷӣ (русӣ: старованджский язык) ироя кардаанд, ки тибқи он ин забон тақрибан дусад сол пеш аз байн рафта, гӯиши кунунии ванҷӣ ҷойгузинаш шудааст. И. И. Зарубин дар ин маврид мегӯяд:<blockquote>Забони куҳнаи ванҷӣ дар водии Ванҷ (шохоби рости Панҷ) ва саргуломӣ дар болооби дарёи Саргулом, дар шарқи вилояти Файзободи Афғонистон ривоҷ дошт. Тақрибан дусад сол пеш лаҳҷаҳои тоҷикӣ ҷои онҳоро гирифтанд.</blockquote>Забони язғуломӣ, ки дар шаш деҳаи ҷамоати Язғулом ба кор меравад, забони бехат аст ва шумораи гӯяндагонаш тақрибан 3 ҳазор нафарро ташкил медиҳад; аксари язғуломиён дузабонаанд ва забони тоҷикиро низ медонанд.<ref name="yazgulyam-les2">[http://tapemark.narod.ru/les/604b.html Язгулямский язык] (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.</ref><ref name="bre-yazg2">[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/4924529 Язгулямский язык] (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Таҳқиқи бунёдии ин забон ба қалами эроншиноси маъруф Д. И. Эделман тааллуқ дорад, ки соли '''1966''' дар Маскав монографияи «Забони язғуломӣ»-ро ба табъ расонидааст.<ref name="edelman2">Эдельман Д. И. Язгулямский язык. — М.: Наука, 1966.</ref> Пас аз муҳоҷирати соли '''1954''' бахше аз язғуломизабонон дар ноҳияи Куйбишеви водии Вахш низ сокин шуданд ва забони язғуломӣ то кунун дар он ҷо низ ба кор меравад.<ref name="fieldling2" /> Дар «Атласи забонҳои дар хатар қарордоштаи ҷаҳон»-и ЮНЕСКО (таҳти таҳрири Кристофер Мозли, соли 2010), забони язғуломӣ ба зумраи забонҳои осебпазир (Vulnerable) дохил гардидааст.<ref name="unesco-atlas">Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World's Languages in Danger. — 3rd ed. — Paris: UNESCO Publishing, 2010.</ref> Тибқи ҳамин Атлас, аз 15 забони дар хатар қарордоштаи Осиёи Марказӣ, 11-тояш дар Тоҷикистон, бештараш дар ҳудуди ВМКБ, роиҷ аст.<ref name="ap-unesco2017">[https://old.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/society/20170629/unesco-publishes-atlas-of-the-worlds-languages-in-danger UNESCO publishes atlas of the world's languages in danger] (англ.) // Тоҷикистон Ньюз Азия-Плюс, 29 июни 2017. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши ҷомеашиносии забонии Д. Пол, Э. Аббесс, К. Мюллер, К. Тиссен ва Г. Тиссен нишон медиҳад, ки муносибати сокинони водии Язғулом ба ҳарду забон — язғуломӣ ва тоҷикӣ — мусбат аст: забони модарӣ дар зиндагии рӯзмарра пурқувват боқӣ монда, ҳеҷ нишонае аз ҷойивазкунии он бо забони тоҷикӣ мушоҳида намешавад, ҳарчанд забони тоҷикиро низ дар баъзе ҳавзаҳо муфид медонанд.<ref name="paul2010">Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. — SIL International, 2010.</ref> Дар пойгоҳи байналмилалии таснифи забонҳо «Глоттолог» забони куҳани ванҷӣ бо рамзи «oldw1238» ва забони язғуломӣ бо рамзи «yazg1240» сабт шудаанд.<ref name="glottolog">Glottolog 5.0, коди «oldw1238» (забони куҳани ванҷӣ) ва «yazg1240» (забони язғуломӣ).</ref> == Бахшбандӣ == Бар асоси Қонуни тақсимоти маъмурию ҳудудии кишвар, ноҳияи Ванҷ аз 1 шаҳрак (Ванҷ) ва 6 [[ҷамоат]] иборат аст:<ref name="fehrist2">Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. — Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2013. — 332 с.</ref> {| class="wikitable" |+Ҷамоатҳои ноҳияи Ванҷ !Ҷамоат !Аҳолӣ (нафар) !Деҳаҳо |- |ба номи Маҳмадулло Абдуллоев |10 983 |Бичхарв, Бодалд, Ускроғ, Роғ, Дашти Роғ, Панҷшанбеобод, Убари Даргов, Рохарв, Гушхун, Ғумаяк, Бовуд, Одешт, Ҷангали Зуго |- |Водхуд |2178 |Пшихарв, Даштак, Лугад, Бунига, Узбай, Лахш, Баравн, Баравни Таг, Баравни Тор, Ваҳдат, Вравз |- |Ҷовидон |4201 |Бунай, Рав, Жовуд, Потов, Арнавад, Убго |- |Рованд |5573 |Ширговад, Ғиҷоваст, Мудеҳарв, Вишхарвак, Старғ, Ғӯмас, Мурғутга, Рованд, Гармчашма, Ван-Ван, Сунгад, Поймазор |- |Техарв |3401 |Гич, Садвадг, Сед, Шаврӯ, Техарв, Чихох, Удоб, Равгада |- |Язғулом |6065 |Мотравн, Вишхарв, Будун, Шавуд, Андарбоғ, Жамаг |} Дар санадҳои расмии солҳои охир ҷамоати марказии ноҳия бо номи «деҳоти Маҳмадулло Абдуллоев» зикр мегардад.<ref name="khovar-ubari2" /> == Хоҷагидорӣ == Соҳаҳои асосии хоҷагидории ноҳия ғаллакорӣ, чорводорӣ, боғдорӣ ва сабзавоткорист; дар замони шӯравӣ тамокукорӣ низ соҳаи асосӣ буд. Соли '''1939''' дар тамоми ВМКБ 123 колхоз мавҷуд буд, аз ҷумла дар Ванҷ 30 колхоз таъсис дода буданд. Водии Водхуд аз қадим бо ҳосилхезии замин ва фаровонии тути худ ном баровардааст: захираи ғалла ва меваи хушки ин мавзеъ (тут, зардолу, себ) на танҳо сокинони маҳаллӣ, балки деҳоти камзамини ҳамсояро низ аз танқисӣ мераҳонд ва ибораи мардумии «тути Водхуд пухт, имсол ҳам ҷон ба саломат бурдем» аз ҳамин воқеият бармеояд.<ref name="pirumshoev-web" /> Дар ноҳия 53 хоҷагии деҳқонӣ мавҷуд аст. Майдони умумии заминҳои хоҷагӣ 14 417 гектар аст, аз ҷумла заминҳои корам — 1381 гектар (2012), чарогоҳҳо — 1219 гектар, боғҳо — 734 гектар. Тибқи омори соли '''2012''' дар ноҳияи Ванҷ 2478 тонна ғалла, 1924 тонна гӯшт, 1 млн дона тухм, 3742 тонна шир, 157 тонна чормағз, 6353 тонна сабзавот ва 11 295 тонна картошка ба даст омад. Бар асоси омори соли '''2011''', шумораи чорво дар хоҷагиҳо чунин буд: гов — 15 234 сар, гӯсфанду буз — 32 498 сар. Дар давоми даҳсолаи охир сохтори хоҷагидории ноҳия ба таври куллӣ дигаргун шуд: ба ҷои 53 хоҷагии деҳқонии соли 2012, имрӯз 14 ассотсиатсияи хоҷагиҳои деҳқонӣ 120 хоҷагии инфиродиро бо фарогирии 3217 саҳмдор муттаҳид месозад.<ref name="jumhuriyat-kishovarzi">[https://jumhuriyat.tj/6928-van-rushdi-soai-kishovarz-dar-noija.html Ванҷ. Рушди соҳаи кишоварзӣ дар ноҳия] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Майдони умумии заминҳои корам ба 2601 гектар расидааст, ки аз он бештар аз 1080 гектарро боғҳои мевадиҳанда ташкил медиҳанд; танҳо дар бист соли охир 282 гектар замини нав аз худ карда шудааст.<ref name="khovar-boghparvari2025">[https://khovar.tj/2025/11/dar-no-iyai-van-so-ai-bo-parvar-rushd-meyobad/ Дар ноҳияи Ванҷ соҳаи боғпарварӣ рушд меёбад] // АМИТ «Ховар», 18 ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи таҳлилҳои муқоисавӣ, дар зарфи се даҳсолаи охир истеҳсоли ғалладонагиҳо тақрибан 6 баробар, картошка 8 баробар, сабзавот 16 баробар ва мева 42 баробар афзудааст.<ref name="jumhuriyat-jashniistiqlol">[https://jumhuriyat.tj/print:page,1,1536-van-ashni-istilol-mondagor-hoad-bud.html Ванҷ. Ҷашни истиқлол мондагор хоҳад буд] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Танҳо то охири моҳи октябри соли 2025 аз боғоти ноҳия 2205 тонна меваи тару тозаву хушк ба бозорҳои хориҷӣ ва шаҳрҳои калони ҷумҳурӣ содирот гардид,<ref name="khovar-boghparvari2025" /> ва моҳи августи соли 2023 кишоварзони ноҳия дар ярмаркаи Боғи «Куруши Кабир»-и Душанбе зиёда аз 13 тонна маҳсулоти тару тоза ба сокинони пойтахт пешниҳод карданд.<ref name="khovar-namoishfurushi">[https://khovar.tj/2023/08/namoish-fur-shi-ma-suloti-kishovarz-az-onibi-kishovarzoni-no-iyai-van-ma-suloti-mavridi-niyozi-avval-ba-sokinoni-dushanbe-peshni-od-gardid/ Намоиш-фурӯши маҳсулоти кишоварзӣ аз ҷониби кишоварзони ноҳияи Ванҷ] // АМИТ «Ховар», августи 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Аз соли '''2009''', вақте ки дар ноҳия аввалин ду гармхонаи намунавӣ ба кор дароварда шуданд,<ref name="khovar-garmhona2009">[https://khovar.tj/2009/08/dar-van-1206-garmhona-1202-o-ba-kor-daromadand/ Дар Ванҷ гармхонаҳо ба кор даромаданд] // АМИТ «Ховар», августи 2009. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> технологияи гармхонагӣ дар қисматҳои поёнии ноҳия паҳн шудааст. Дар давраи охир, дар ҳамкорӣ бо мутахассисони минтақаи илмӣ-таҷрибавии «Ҷангали Зуго»-и Институти биологии Помир, соҳибкор Ҳайдар Фаёзов аз деҳаи Гишхун дар ноҳия парвариши озмоишии лимӯ ва дигар меваҳои ситрусиро оғоз кард — навъе, ки то ҳол дар ВМКБ танҳо хоси баъзе минтақаҳои ноҳияи Дарвоз буд.<ref name="jumhuriyat-limu">[https://jumhuriyat.tj/print:page,1,3033-van-avlavijat-ba-rushdi-limparvar.html Ванҷ. Авлавият ба рушди лимӯпарварӣ] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Чорводорӣ ва занбӯриасалпарварӣ === Дар муқоиса бо давраи пеш аз истиқлол, дар ноҳия саршумори чорвои калону майда дар маҷмуъ 2 баробар, истеҳсоли гӯшт 4 баробар ва истеҳсоли тухм 31 баробар афзудааст.<ref name="jumhuriyat-jashniistiqlol" /> Тибқи омори соли 2023, саршумори чорвои калони шохдор ба 17 135 сар (нисбат ба 15 234 сар дар соли 2011) ва моли майда (гӯсфанду буз) ба 41 000 сар (нисбат ба 32 498 сар) расидааст; ҳамчунин дар хоҷагиҳои ноҳия 41 350 сари парранда ва 1082 оилаи занбӯри асал ба қайд гирифта шудааст.<ref name="jumhuriyat-jashniistiqlol" /><ref name="jumhuriyat-kishovarzi" /> Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон рушди занбӯриасалпарвариро яке аз воситаҳои пасткунандаи камбизоатӣ ва таъминкунандаи шуғли деҳот муайян кардааст. Сарватҳои зеризаминии ноҳия: пахтасанги кӯҳӣ (асбест), молибден, мармар ва ғайра; инчунин конҳои никел, оҳансанг ва оҳак мавҷуданд. === Муҳоҷирати меҳнатӣ === Мисли аксари минтақаҳои кӯҳии Тоҷикистон, иқтисодиёти хонаводаҳои Ванҷ ба таври назаррас аз муҳоҷирати меҳнатӣ ва ҳаволапулиҳо вобаста аст. Тибқи арзёбии Бонки Ҷаҳонӣ аз моҳи ноябри соли '''2025''', ҳаволапулиҳои муҳоҷирони меҳнатӣ беш аз 30 фоизи маҷмуи маҳсулоти дохилии Тоҷикистонро ташкил медиҳанд ва, гарчанде вобастагӣ ба ин маблағҳо сатҳи камбизоатиро коҳиш додааст, нобаробарии даромад (нишондиҳандаи Гини) аз 32 то 38 дар байни солҳои 2021 ва 2023 афзудааст; ВМКБ дар қатори минтақаҳое зикр шудааст, ки бо маҳдудиятҳои шадиди ҷуғрофиву иқлимӣ рӯбарӯянд.<ref name="wb2025poverty">[https://www.worldbank.org/en/country/tajikistan/publication/poverty-and-equity-assessment Tajikistan Poverty and Equity Assessment] (англ.) // Бонки Ҷаҳонӣ, ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши умумимиллии соҳаи тандурустӣ доир ба муҳоҷирони меҳнатии Тоҷикистон нишон додааст, ки дар байни панҷ минтақаи кишвар (Душанбе, ВМКБ, Хатлон, Суғд ва ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ), ҳиссаи муҳоҷирони меҳнатӣ дар аҳолии ВМКБ (49,59 фоиз аз намунаи пажӯҳишӣ) назар ба дигар минтақаҳо (камтар аз 32 фоиз) хеле баландтар будааст.<ref name="hiv-migrants">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11679146/ Inclusion of Labor Migrants as a Potential Key Population for HIV: A Nationwide Study from Tajikistan] (англ.) // PMC/NCBI. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар маҷмуи умумимиллӣ, беш аз як миллион шаҳрванди Тоҷикистон ҳарсола барои кор ба Русия мераванд; ҳаволапулиҳо дар соли 2013 қариб нисфи маҷмуи маҳсулоти дохилии кишварро ташкил медоданд, ки то соли 2018 ба тақрибан 30 фоиз (2,2 миллиард доллари ИМА) коҳиш ёфт.<ref name="mpi2022">[https://www.migrationpolicy.org/article/dependent-remittances-tajikistan-prospects-dim-economic-growth Dependent on Remittances, Tajikistan's Long-Term Prospects for Economic Growth and Poverty Reduction Remain Dim] (англ.) // Migration Policy Institute. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Саноат === Дар ноҳия корхонаҳои хурди саноатӣ — сехи чӯҷабарорӣ, заводи хишти «Лугад», ҶДММ «Хрустал» — фаъолият доранд. Дар Ванҷ бозорҳои марказӣ ва марзӣ низ амал мекунанд. '''25 июни соли 2025''' дар ноҳия корхонаи истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК «Мармар Стоун» ба кор шурӯъ кард, ки иқтидори солонаи он 40 ҳазор тонна маҳсулот буда, 40 сокини маҳаллиро бо ҷои кори доимӣ таъмин намудааст. Корхона чор хатти истеҳсолӣ дорад ва дар он беш аз 20 навъи санги табиӣ коркард мешавад; иқтидори истеҳсоли тахтасангҳои ороишӣ (мозаика) 10 ҳазор м³ ва коркарди санги мармар 160 ҳазор м³ дар як солро ташкил медиҳад.<ref name="ap2025">[https://asiaplus.news/tg/2025/06/25/safari-emomal%d3%a3-ra%d2%b3mon-ba-vmkb-az-van%d2%b7-o%d2%93oz-shud-prezident-dar-in-no%d2%b3iya-kadom-inshootro-ba-istifoda-dod/ Сафари Эмомалӣ Раҳмон ба ВМКБ аз Ванҷ оғоз шуд. Президент дар ин ноҳия кадом иншоотро ба истифода дод?] // Asia-Plus, 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="pt512722">[https://prezident.tj/event/news/51272 Ифтитоҳи корхонаҳои истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК «Мармар Стоун» дар ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар ҳамон рӯз Парки саноатии ноҳия мавриди истифода қарор гирифт, ки дар масоҳати 788 м² ҷойгир буда, 6 корхонаи хурди истеҳсолиро фаро мегирад: истеҳсоли макарон, бандубасти маҳсулоти лӯбиёгӣ, коркарди равғани чормағз, коркард ва бандубасти меваи хушк, истеҳсоли собун ва дару тирезаҳои пластикӣ. Фаъолияти парк дар маҷмуъ 36 сокини маҳаллиро бо кор таъмин мекунад.<ref name="ap2025" /><ref name="pt512842">[https://prezident.tj/event/news/51284 Ифтитоҳи Парки саноатии ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар доираи ҳамин парк, инчунин корхонаи коркарди равғани ангат (Hippophae rhamnoides) — растании шифобахши худрӯй, ки дар қад-қади дарёҳои ноҳия фаровон мерӯяд — ба кор шурӯъ кардааст; иқтидори он то 500 килограмм равғани холис дар як сол буда, аз ин ашё то 12 навъи маҳсулоти фармасевтию косметологӣ омода карда мешавад.<ref name="ctd-marmarstone">[https://ctd.tj/2025/06/25/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D1%8D%D0%BC%D0%BE%D0%BC-95/ Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ноҳияи Ванҷ] // Кумитаи рушди сайёҳии назди Ҳукумати ҶТ, июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пеш аз таъсиси ин корхона, дар деҳаи Ғуҷоваст соҳибкорзан Васила Ғафурова коргоҳи хурди коркарди ангатро таъсис дода буд, ки маводи он берун аз ноҳия низ харидор пайдо кардааст.<ref name="ap2025" /> Барои дастгирии соҳибкории хурду миёна дар солҳои 2018–2019 ба соҳибкорони ноҳия зиёда аз 6,5 миллион сомонӣ қарзи имтиёзнок дода шудааст.<ref name="president-domestic16739">[https://www.president.tj/event/domestic_trips/16739 Сафарҳои дохилӣ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Энергетика === Дар Ванҷ чандин неругоҳи хурди барқи обӣ (НБО) фаъолият мекунад. Аз ҷумла, НБО-и «Техарв» дар дарёи Ванҷ бо иқтидори 400 кВт таҷдид гардида, ба шабакаи ягонаи барқи кишвар пайваст карда шудааст; НБО-и «Андарбак» дар водии Язғулом ба шабакаи ширкати «Помир Энерҷӣ» пайваст аст.<ref name="techarv2">[http://www.cawater-info.net/best-practices/ru/base/marker/21 Реконструкция МГЭС Техарв на реке Ванч мощностью 400 кВт в Ванчском районе Горно-Бадахшанской автономной области] (рус.) // CAWater-Info. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Таҳлилҳои соли 2021 нишон дода буданд, ки шабакаҳои барқии ноҳия ҳамагӣ 2,6 мегаватт барқ истеҳсол мекунанд, дар ҳоле ки барои фаъолияти пуриқтидори корхонаҳои нави саноати кӯҳӣ (ба мисли «Мармар Стоун») беш аз 5,6 мегаватт лозим буд.<ref name="khovar-310812">[https://khovar.tj/2021/07/310812/ Имсол дар Ванҷ дар 15 гектар боғи нав бунёд карда шуд] // АМИТ «Ховар», июли 2021. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Моҳи '''июни соли 2025''' хатти интиқоли барқи дузанҷираи 35 ва 110-киловолтаи Хоруғ–Рӯшон бо дарозии 67,5 км ва зеристгоҳи «Ҷангал» ба маблағи умумии 114 миллион сомонӣ ба истифода дода шуд, ки интиқоли муназзами неруи барқро ба ноҳияҳои Рӯшон, Ванҷ ва Дарвоз ба маротиб беҳтар мегардонад; ҳамзамон сохтмони хатти 42-километраи интиқоли барқи 110-киловолта аз маркази ноҳияи Рӯшон то зеристгоҳи «Вознавд» оғоз ёфт, ки ба истифода додани он дар нимсолаи аввали соли 2026 пешбинӣ шудааст.<ref name="khovar-speech20252">[https://khovar.tj/2025/06/suhanronii-prezidenti-um-urii-to-ikiston-peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-mulo-ot-bo-ro-baron-va-faoloni-viloyati-muhtori-k-istoni-badahshon/ Суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон дар мулоқот бо роҳбарон ва фаъолони Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон] // АМИТ «Ховар», июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Нақлиёт === Нақлиёти ноҳия асосан автомобилист; як фурудгоҳи хурд ҳам дар шаҳраки Ванҷ (Рохарв) вуҷуд дорад. Қаламрави ғарбии ноҳия дар масири шоҳроҳи байналмилалии Душанбе–Кӯлоб–Дарвоз–Хоруғ–Мурғоб–Қулма қарор дорад; лоиҳаи таъмиру таҷдиди қитъаи ин шоҳроҳ аз Қалъаихумб то Ванҷ ва сарҳади ноҳияи Рӯшон арзиши умумии 2,5 миллиард сомониро ташкил медиҳад, ки то имрӯз корҳо ба маблағи 900 миллион сомонӣ анҷом ёфтаанд.<ref name="president-node23600">[https://president.tj/node/23600 Суханронӣ дар мулоқот бо роҳбарону фаъолон ва сокинони ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> '''25 июни соли 2025''' роҳи мошингарди маркази ноҳия то нуқтаи пайвастшавӣ ба ин шоҳроҳ, иборат аз ду хатти ҳаракат бо дарозии умумии 16 км, пас аз таҷдид ба истифода дода шуд; дар дарозои роҳ истгоҳҳои нақлиётӣ ва гузаргоҳҳо барои пиёдагардон бунёд гардидаанд.<ref name="ap2025" /><ref name="pt512682">[https://prezident.tj/event/news/51268 Ифтитоҳи роҳи маркази ноҳияи Ванҷ то нуқтаи пайвастшавӣ ба шоҳроҳи Душанбе–Кулма] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> '''23 июни соли 2025''' ширкати ҳавопаймоии «Тоҷик Эйр» пас аз ёздаҳ соли танаффус (парвози охирин соли '''2014''' сурат гирифта буд) хатсайри ҳавоии Душанбе–Ванҷ–Душанберо аз нав кушод: парвози нахустин бо 15 мусофир анҷом ёфт. Парвоз дар ин масир 50 дақиқа тӯл кашида, тибқи ҷадвал ҳафтае як маротиба, рӯзҳои ҷумъа, бо ҳавопаймои Ан-28 иҷро мешавад ва нархи чипта дар як самт 750 сомонӣ муайян гардидааст.<ref name="ap-flight-start2">[https://asiaplustj.info/tj/node/350087 Оғози парвози ҳавопаймоӣ миёни Душанбе ва Ванҷ. Аввалин парвоз кай ва нархи чипта чанд аст?] // Asia-Plus, июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ap-flight-first2">[https://asiaplustj.info/tj/node/350121 Пас аз 11 сол. Аввалин парвози ҳавопаймо дар масири Душанбе-Ванҷ-Душанбе анҷом ёфт] // Asia-Plus, 23 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар доираи татбиқи «Барномаи давлатии кабудизоркунии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2040» (қабулшуда '''28 июни соли 2024'''), '''24 феврали соли 2026''' дар шафати роҳҳои мошингарди ноҳияи Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳоли дарахтони ҳамешасабзу ороишӣ ва сояафкану мевадиҳанда шинонида шуд.<ref name="khovar-trees2026">[https://khovar.tj/2026/02/daraht-binshon-dar-shafati-ro-oi-moshingardi-van-besh-az-2000-beh-ni-ol-shinonida-shud/ ДАРАХТ БИНШОН! Дар шафати роҳҳои мошингарди Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳол шинонида шуд] // АМИТ «Ховар», 24 феврали 2026. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Фарҳангу маориф == Пеш аз инқилоб аҳолии маҳаллии Ванҷ дар масҷидҳо ва хонаҳои муллоён хатту савод меомӯхтанд ва на ҳама ақшори мардум фурсат ва имкони саводомӯзӣ доштанд. Аз ин рӯ нисбати саводнокӣ дар миёни онҳо хеле паст буд ва ба сахтӣ метавонист ба 3–10 % бирасад. Саводомӯзии саросарии аҳолиро ҳукумати шӯравӣ ба роҳ монд. Соли '''1926''' нахустин мактаб дар минтақа фаъолияти худро оғоз намуд: дар он танҳо 1 муаллим — Одил Боқиев (аз деҳаи Чихох) кор мекард ва 25 талаба дар он ҷо дарс меомӯхтанд. Соли 1930 шумораи муаллимон ба 7 нафар расид. Дар авохири даҳаи 30-юми асри XX тақрибан дар ҳамаи маҳалҳои сераҳолии деҳшӯроҳои Ванҷ мактабҳои ибтидоӣ таъсис ёфтанд, ки бештари бачагону наврасон дар онҳо таҳсил мекарданд. Тобистони соли '''1941''' (дар арафаи Ҷанги Бузурги Ватанӣ) дастгоҳи кинонамоишдиҳӣ дар Ванҷ сохта, ба марҳалаи истифода расид. Соли 1941 дар вилоят 41 китобхона вуҷуд дошт, аз ҷумла китобхонаи ноҳиявӣ дар маркази Ванҷ ва 12 чойхонаи сурх. Дар аввали моҳи апрели соли 1930 дар яке аз деҳаҳои баландкӯҳи водии Ванҷ — Рованд нахустин маҷлиси ҷавонон баргузор шуд. Дар соли таҳсилии 2011–2012 дар ноҳияи Ванҷ 50 мактаб, аз ҷумла 23 мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ, 4 мактаби таҳсилоти умумии асосӣ, 13 мактаби ибтидоӣ, мактаб-интернат ва муассисаи томактабӣ вуҷуд дошт. Дар ҳамин сол дар мактабҳои ноҳия 7437 талаба таҳсил мекард, ки ба онҳо 928 муаллими соҳибмаълумоти олӣ дарс медоданд. '''25 июни соли 2025''' дар деҳаҳои Мотравн, Будун, Вишхарв, Жамаг, Бунай, Техарв ва Ғиҷовасти ноҳия 7 кӯдакистони нав ифтитоҳ гардид: чор кӯдакистон аз ҳисоби буҷети маҳаллии вилоят ва се кӯдакистони дигар аз ҳисоби сокинони деҳаҳо тариқи ҳашар сохта шудаанд. Ин муассисаҳо аз 20 синфхона иборат буда, барои 380 тарбиятгиранда пешбинӣ шудаанд ва дар онҳо 34 нафар бо кори доимӣ таъмин гардидаанд.<ref name="ap2025" /><ref name="pt512802">[https://prezident.tj/event/news/51280 Ифтитоҳи 7 кӯдакистон дар ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар Ванҷ 45 муассисаи фарҳангӣ, аз ҷумла 1 театр, 13 клуб, 2 автоклуб, 5 хонаи фарҳанг, 25 китобхона бо фонди 114 960 нусха китоб фаъолият мекунад. Рӯзномаи ноҳиявӣ бо номи «Ватан» нашр мешавад. == Тиб == Соли '''1939''' дар Ванҷ маркази тиббӣ ва бемористоне барои 10 кат сохта шуда буд. Ин иттифоқ дар канори душвориҳои азиме ба вуҷуд омад: то оғози асри XX дар водӣ тибби илмӣ вуҷуд надошт ва сокинон танҳо ба гиёҳдармонӣ ва дуохонӣ такя мекарданд, ки боиси сатҳи баланди фавти модарону кӯдакон мегардид.<ref name="sssr-112sol">[https://sssr.tj/vanj-va-yazgulom-112-sol-pesh-az-in/ Ванҷ ва Язгулом 112 сол пеш аз ин] // Газетаи мардумии СССР. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи як таҳқиқи диссертатсионӣ, гузариш ба тибби муосир бо муқовимати шадид ҳамроҳ буд: соли '''1929''' табиби рус Спажев, ки барои расонидани кумаки аввалияи тиббӣ ба Ванҷ фиристода шуда буд, аз ҷониби дастаҳои босмачӣ ба қатл расонида шуд — ҳодисае, ки соли 1931 бо қатли табиб Олхов дар ноҳияи ҳамҷавори Қалъаихумб такрор ёфт.<ref name="btsu-dissertation">Диссертатсия // Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ.</ref> Муҳоҷирати маҷбурии соли 1954-и сокинони водии Язғулом ба водии гарми Вахш низ оқибатҳои вазнини беҳдоштӣ — бемории оммавӣ ва фавти зиёди кӯдакон — ба бор овард, ки яке аз сабабҳои бозгашти тадриҷии як қисми муҳоҷирон ба зодгоҳашон гардид.<ref name="sssr-112sol" /> Ҳоло дар ноҳия як беморхонаи марказӣ (дар шаҳраки Рохарв, дорои 6 шуъбаи бистарикунонӣ), як беморхонаи минтақавӣ дар водии Язғулом, 22 бунгоҳи тиббӣ, маркази назорати беҳдоштӣ (санитарию эпидемиологӣ) ва 4 дорухона фаъолият доранд. Тибқи маълумоти соли 2023, ба ин шабака 57 310 нафар бемор муроҷиат кардааст — ба ҳисоби миёна беш аз 1,6 маротиба барои ҳар сокини ноҳия дар як сол.<ref name="jumhuriyat-tandurusti">[https://jumhuriyat.tj/2991-van-roandozii-tadbiro-dar-samti-tandurust-va-ifzi-itimo.html Ванҷ. Роҳандозии тадбирҳо дар самти тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоӣ] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар сохтори марказии шабака 47 духтури дорои маълумоти олӣ ва 193 корманди миёнаи тиббӣ кор мекунанд; рақами 369 нафар пизишки дорои маълумоти олӣ, ки дар маъхазҳои умумӣ оид ба ноҳия зикр мешавад, эҳтимол тамоми мутахассисони тиббии ҳудуди ноҳияро — аз ҷумла дорухонаҳо, СЭС ва муассисаҳои хусусиро — дар бар мегирад.<ref name="jumhuriyat-tandurusti" /> Дар водии дурдасти Язғулом, ки пеш аз истиқлол мардум маҷбур буданд беморони вазнинро тавассути чорвои борбар ба масофаҳои дур интиқол диҳанд, имрӯз як дармонгоҳи минтақавӣ, ду маркази саломатӣ, се бунгоҳи тиббӣ дар деҳаҳои дурдаст ва як таваллудхонаи махсусгардонидашуда фаъолият доранд.<ref name="jumhuriyat-tandurusti" /> Дар деҳаи Гармчашмаи ҷамоати Рованд, наздики лозури Ванҷях, як маркази саломатии муосир бо ҳамкории Вазорати тандурустӣ ва Хадамоти ҳифзи сиҳатии Бунёди Оғохон (Aga Khan Health Services) сохта шудааст.<ref name="khovar-garmchashma">[https://khovar.tj/2015/09/iftito-i-markazi-salomat-dar-no-iyai-van/ Ифтитоҳи маркази саломатӣ дар ноҳияи Ванҷ] // АМИТ «Ховар», сентябри 2015. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар доираи барномаи миллии рушди инфрасохтори тиббӣ, соли '''2025''' сохтмони бинои нави Беморхонаи марказӣ барои 120 кат бо арзиши 114 миллион сомонӣ оғоз гардид.<ref name="president-hospital">[https://president.tj/event/domestic_trips/51302 Суханронӣ дар мулоқот бо роҳбарону фаъолони ноҳияи Ванҷ] // Президенти Тоҷикистон, 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Барои ҳалли норасоии кадрҳо, тайи давраи соҳибистиқлолӣ 142 нафар хатмкунандаи ноҳияи Ванҷ дар муассисаҳои олии тиббии ҷумҳурӣ (пеш аз ҳама Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ ибни Сино) таҳсил кардаанд, ки аз ин шумора 40 нафар тавассути квотаи президентӣ буда, соли 2025 боз 22 нафари дигар ба ҳамин квота фаро гирифта шуданд.<ref name="president-hospital" /> Барномаи «Корвони саломатӣ»-и Вазорати тандурустӣ низ борҳо ба Ванҷ ташриф оварда, ба табибони маҳаллӣ таҷрибаандӯзӣ фароҳам овардааст.<ref name="khovar-korvon2022">[https://khovar.tj/2022/05/korvoni-salomat-sokinoni-no-iya-oi-darvoz-va-van-bo-hizmatrasonii-rojgoni-tibb-faro-girifta-shudand/ «Корвони саломатӣ». Сокинони ноҳияҳои Дарвоз ва Ванҷ бо хизматрасонии ройгони тиббӣ фаро гирифта шуданд] // АМИТ «Ховар», майи 2022. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Бо сабаби баландкӯҳ будани минтақа, Ванҷ таърихан ба минтақаҳои паҳншавии бемории ҷоғвар (норасоии йод) мансуб буд; тибқи маълумоти таҳлилӣ, дар натиҷаи стратегияи миллии йодизатсияи намак сатҳи паҳншавии ин беморӣ дар давраи солҳои 2019–2023 то '''72 фоиз''' коҳиш ёфтааст.<ref name="avjizuhal">Авҷи Зуҳал, № 2, 2025.</ref> Бо назардошти сатҳи баланди муҳоҷирати меҳнатии сокинони ноҳия, маркази маҳаллии мубориза бар зидди ВНМО (ВИЧ) корҳои фаҳмондадиҳиро дар байни ҷавонон пайваста мегузаронад.<ref name="jumhuriyat-tandurusti" /> Дар давраи пандемияи COVID-19 Беморхонаи марказии Ванҷ шуъбаи бемориҳои сироятиро ба реҷаи фавқулодда гузаронид, ва моҳи июни соли '''2020''' тибқи барномаи дастгирии Иттиҳоди Аврупо ба ин муассиса таҷҳизоти муҳофизати инфиродӣ (PPE) расонида шуд.<ref name="eeas-ppe">[https://www.eeas.europa.eu/sites/default/files/eu_timeframe_for_ppe_distribution_20200611_4.pdf EU timeframe for PPE distribution] // Хадамоти амали берунии Иттиҳоди Аврупо (EEAS), июни 2020. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Беморхонаи марказӣ соли 2014 пурра ба низоми гармкунии барқӣ (аз ҳисоби неругоҳҳои хурди барқи обӣ) гузашт, ҳарчанд барои ҳолатҳои фавқулодда ҳарсола захираи эҳтиётии сӯзишворӣ нигоҳ дошта мешавад.<ref name="khovar-heating2014">[https://khovar.tj/2014/01/bemorhonai-van-1207-ba-nizomi-garmkunii-bar-1179-1251-guzasht/ Беморхонаи Ванҷ ба низоми гармкунии барқӣ гузашт] // АМИТ «Ховар», январи 2014. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи санҷиши Агентии амнияти кимиёвӣ, биологӣ, радиатсионӣ ва ядроии Академияи миллии илмҳо (июли 2024), Беморхонаи марказии Ванҷ талаботи қонунгузории бехатарии радиатсиониро пурра риоя намуда, дараҷаи хатари фаъолияти он «паст» арзёбӣ шудааст.<ref name="cbrn-inspection">Феҳристи Агентии амнияти кимиёвӣ, биологӣ, радиатсионӣ ва ядроӣ (cbrn.tj). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Варзиш == Ванҷ аз даврони қадим бо гуштигирони номвари худ шуҳратёр буд. Номи паҳлавонони ванҷӣ — Амонат, Сулаймон, Дилдор, Хушдил, Худоӣ, Ҳиммат, Ш. Дилов, Алифбек ва дигарон то кунун ба некӣ ёд мешавад ва қиссаҳои майдондориашон ҳанӯз вирди забони хосу ом аст. Соли '''2024''' гӯштини миллии тоҷикӣ (гӯштингирӣ) дар Вазорати адлияи Швейтсария ба қайд гирифта шуда, мақоми расман байналмилалӣ касб кард; шумораи мусобиқаҳои ин намуди варзиш дар саросари ҷумҳурӣ аз 485 адад дар соли 2020 то тақрибан 4000 адад дар соли 2022 афзудааст.<ref name="mfa-gushtingiri">[https://mfa.tj/tg/brussels/view/12033/gushtini-tojiki-maqomi-bainalmilali-girift Гӯштини тоҷикӣ мақоми байналмилалӣ гирифт] // Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Паҳлавони ванҷӣ Шакармамад Мирмамадов, ки дар якчанд намуди варзиш (ҷудо, кураш, гӯштингирӣ) рақобат мекунад, яке аз муваффақтарин варзишгарони вазни сангини Тоҷикистон дар даҳсолаи охир аст: соҳиби медали биринҷии Бозиҳои XVIII осиёии соли 2018 дар Ҷакарта (ҷудо, +100 кг),<ref name="ozodi-asiada2018">[https://www.ozodi.org/a/29463618.html Бозиҳои XVIII осиёӣ: Шакармамад ҳам соҳиби медали биринҷӣ гардид] // Радиои Озодӣ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> медали тиллои Чемпионати 13-уми Осиё оид ба кураш дар Теҳрон (июни 2024)<ref name="varzishtv-kurash">[https://varzishtv.tj/tj/news/shakarmamad-mirmamadov-a-ramoni-osiye-oid-ba-kurash-/ Шакармамад Мирмамадов қаҳрамони Осиё оид ба кураш] // Варзиш ТВ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> ва медали тиллои Нахустин Чемпионати ҷаҳон оид ба гӯштингирӣ дар Душанбе (28–31 августи 2024, бо иштироки беш аз 200 варзишгар аз 63 давлат) гардид.<ref name="khovar-mirmamadov-world">[https://khovar.tj/2024/08/varzishgari-to-ik-shakarmamad-mirmamadov-dar-nahustin-chempionati-a-on-oid-ba-g-shtingir-medali-tillo-ba-dast-ovard/ Варзишгари тоҷик Шакармамад Мирмамадов дар нахустин Чемпионати ҷаҳон оид ба гӯштингирӣ медали тилло ба даст овард] // АМИТ «Ховар», августи 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар мусобиқаҳои Наврӯзии байналмилалӣ дар Хоруғ (марти 2025) ва Рашт (апрели 2026) низ ғолиб омада, ҳарду бор соҳиби автомобил гардид.<ref name="khovar-khorugh2025">[https://khovar.tj/2025/03/shakarmamad-mirmamadov-barandai-sho-oizai-musobi-ai-bajnalmilalii-g-shtini-mill-dar-sha-ri-horu-gardid/ Шакармамад Мирмамадов барандаи Шоҳҷоизаи Мусобиқаи байналмилалии гӯштини миллӣ дар шаҳри Хоруғ гардид] // АМИТ «Ховар», 26 марти 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="khovar-rasht2026">[https://khovar.tj/2026/04/mu-ammadin-shodmon-far-od-va-shakarmamad-so-ibi-sho-oiza-oi-musobi-ai-g-shtini-millii-no-iyai-rasht-shudand/ Муҳаммадин, Шодмон, Фарҳод ва Шакармамад соҳиби шоҳҷоизаҳои мусобиқаи гӯштини миллии ноҳияи Рашт гардиданд] // АМИТ «Ховар», 15 апрели 2026. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> '''25 марти соли 2020''' дар ҷамоати деҳоти Язғулом бахшида ба Наврӯз мусобиқаи ҷумҳуриявии гӯштини миллӣ баргузор гардид, ки дар он беш аз 300 нафар паҳлавон на танҳо аз Ванҷ, балки аз Душанбе, Бохтар, Кӯлобу Хоруғ ва ноҳияҳои Дарвозу Рӯшон иштирок карданд.<ref name="vkd-yazgulom2020">[https://www.old.vkd.tj/index.php/tj/ruydodho/27292-barguzorii-gushtini-mill-dar-yazgulom Баргузории гуштини миллӣ дар Язгулом] // Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар ноҳия беш аз 40 иншооти варзишӣ мавҷуд аст. '''25 июни соли 2025''' дар деҳаи Убари Даргов толори варзишӣ бо масоҳати умумии 615 м², иборат аз толори асосӣ, толори тенниси рӯи миз ва ҳуҷраҳои ёрирасон, ба истифода дода шуд.<ref name="ap2025" /><ref name="pt51276">[https://prezident.tj/event/news/51276 Ифтитоҳи толори варзишӣ дар деҳаи Убари Даргови ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Ҳамчунин, '''15 ноябри соли 2025''', дар арафаи Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, дар деҳаи Андарбоғи ҷамоати Язғулом толори варзишии замонавӣ, ки бо маблағи 480 ҳазор сомонӣ бунёд ёфтааст, ба истифода дода шуд.<ref name="khovar-andarbak">[https://khovar.tj/2025/11/bahshida-ba-r-zi-prezident-dar-de-ai-andarbaki-no-iyai-van-tolori-muosiri-varzish-ba-istifoda-doda-shud/ Бахшида ба Рӯзи Президент дар деҳаи Андарбаки ноҳияи Ванҷ толори муосири варзишӣ ба истифода дода шуд] // АМИТ «Ховар», 15 ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пеш аз ин, '''11 сентябри соли 2018''' бо ташаббуси Вазорати корҳои дохилӣ дар ҳамин ҷамоати Язғулом низ як толори варзишӣ ба истифода дода шуда буд.<ref name="vkd-yazgulom-mvd2018">[https://www.old.vkd.tj/index.php/tj/2020-01-18-07-50-18/khabar-o-bojgon/21050-iftito-i-tolori-varzish-dar-no-iyai-van Ифтитоҳи толори варзишӣ дар ноҳияи Ванҷ] // Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ба ғайр аз гӯштин, дар солҳои охир волейбол низ дар ноҳия рушд кардааст: дар мусобиқаи маҳаллӣ 7 дастаи волейболи ҷавонон иштирок доранд, ва дастаи ноҳияи Ванҷ дар Мусобиқаи кушоди ҷумҳуриявии волейбол дар ноҳияи Восеъ дар қатори дастаҳои пуриқтидоре чун «Регар ТадАЗ» ва дастаи шаҳри Душанбе иштирок карда, рақобати арзанда нишон додааст.<ref name="khovar-vosevolleyball">[https://khovar.tj/2025/06/regar-tadaz-dar-musobi-a-oid-ba-volejbol-dar-no-iyai-vose-sazovori-sho-oiza-gardid/ «Регар ТадАЗ» дар мусобиқа оид ба волейбол дар ноҳияи Восеъ сазовори Шоҳҷоиза гардид] // АМИТ «Ховар», июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар Бозиҳои осиёии соли 2018, ки самбо бори аввал ба барномаи он дохил шуда буд, Тоҷикистонро дар қатори дигарон ду варзишгари ҷавон — Ҷомии Ҳасанӣ ва Сомон Сангов — намояндагӣ карданд.<ref name="ozodi-asiada2018" /> == Шахсиятҳои маъруф == * Мулло Муҳаммадёри Ванҷӣ (машҳур ба Мулло Ёр) — шоири маъруфи мардумии тоҷик, зодаи деҳаи Ғумаяки водии Ванҷ; мероси ӯ то имрӯз дар байни мардуми кӯҳистони тоҷик маҳбубият дорад.<ref name="pirumshoev-web" /> * [[Раҳим Масов]] ('''16 ноябри 1939''', деҳаи Мудеҳарви ноҳияи Ванҷ — '''21 июни 2018''', Душанбе) — таърихшиноси барҷастаи тоҷик, доктори илмҳои таърих, академики Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон; солҳои 1988–2015 директори Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи Аҳмади Дониш.<ref name="masov-khovar">[https://khovar.tj/rus/2022/11/akademik-rahim-masov-zhizn-posvyashhennaya-otstaivaniyu-natsionalnyh-interesov-tadzhikistana-segodnya-velikomu-uchenomu-ispolnilos-by-83-goda/ Академик Рахим Масов: жизнь, посвящённая отстаиванию национальных интересов Таджикистана] (рус.) // НИАТ «Ховар», 16 ноябри 2022. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="masov-ap">[https://www.asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20180621/segodnya-v-dushanbe-skonchalsya-akademik-rahim-masov Сегодня в Душанбе скончался академик Рахим Масов] (рус.) // Азия-Плюс, 21 июни 2018. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * [[Ҳайдаршо Пирумшоев]] (таваллуд '''30 декабри 1944''', ноҳияи Ванҷ) — таърихшинос, доктори илмҳои таърих, профессор; муаллифи асарҳои «Ванҷ» (М., 2004), «Ванҷи ману ганҷи ман» (Душанбе, 2013) ва таҳқиқоти сершумор оид ба таърихи Бадахшону Помир.<ref name="pirumshoev-ap">[https://asiaplustj.info/tj/node/356410 Субҳ ба хайр, Тоҷикистон! Як рӯз дар таърих, зодрӯзи шахсиятҳо… 30 декабри соли 2025] // Asia-Plus. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * Қодири Қосим (таваллуд '''9 апрели 1961''', ноҳияи Ванҷ) — ходими давлатӣ ва ҷамъиятӣ, раиси Федератсияи иттифоқҳои касабаи мустақили Тоҷикистон.<ref name="kodiri">[https://khovar.tj/rus/2020/01/predsedatel-federatsii-nezavisimyh-profsoyuzov-tadzhikistana-kodiri-kosim-vydvinut-kandidatom-v-deputaty-madzhlisi-namoyandagon/ Председатель Федерации независимых профсоюзов Таджикистана Кодири Косим выдвинут кандидатом в депутаты Маджлиси намояндагон] (рус.) // НИАТ «Ховар», январи 2020. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * Мурувватшо Бачабеков ('''1 майи 1944''' — '''9 сентябри 2023''', деҳаи Баравни ҷамоати Водхуд) — устоди варзиши гӯштингирӣ, ки ӯро бунёдгузори мактаби муосири гӯштини Ванҷ медонанд; солҳои 1972–1994 устоди кафедраи тарбияи ҷисмонии Донишкадаи давлатии омӯзгории Тоҷикистон (ҳоло ДДОТ ба номи С. Айнӣ) буд.<ref name="bachabekov">[https://www.bomdod.com/2023/09/12/ustodi-pahlavononi-vanj-muruvvatsho-bachabekov-az-dunyo-raft/ Устоди паҳлавонони Ванҷ Мурувватшо Бачабеков аз дунё рафт] // Бомдод, 12 сентябри 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * Маҳмадшариф Сулаймонов (зодаи деҳаи Рованд) — устоди варзиши Иттиҳоди Шӯравӣ дар гӯштини миллӣ, ки зиёда аз панҷоҳ сол дар майдони паҳлавонӣ фаъолият дорад.<ref name="sulaymonov">[http://hamsafon.tj/10201-sufrai-pa1202lavon1250.html Суфраи паҳлавонӣ] // Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Ҳукумат == Сарвари ноҳияи Ванҷ Раиси ноҳия аст, ки аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин мегардад.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Ниҳоди намояндагии ноҳия — Маҷлиси вакилони халқ мебошад, ки аз тарафи мардуми ноҳия ба муддати 5 сол интихоб мешавад. Маълумоти расмӣ дар бораи ноҳия дар сомонаи Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон (badakhshon.tj) ҷой дода шудааст.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Раисони ноҳия дар тӯли фаъолияти маъмурии он борҳо иваз шудаанд; барои мисол, '''17 ноябри соли 2021''' бо фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Ҷабори Қосим аз мансаби раиси ноҳияи Ванҷ озод карда шуда, ба ҷои ӯ Мардзода Одинашо Миршаб ба ҳайси иҷрокунандаи вазифаи раиси ноҳия таъин гардид.<ref name="sputnik2021">[https://sputnik.tj/20211117/barkanori-jabbori-qosim-nazarshozoda-vanj-roshtqala-1043601608.html Раисони Ванҷу Роштқалъа барканор шуданд: раҳбарони нав киянд?] // Sputnik Тоҷикистон, 17 ноябри 2021. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Эзоҳ == <references /> == Манобеъ == * Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи). — Ташкент, 1926. * Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века — XX в.). — Душанбе, 2008. — (Археологическая карта Таджикистана). * Бурхан-уд-Дин-хан Кушкеки. Путеводитель по Каттагану и Бадахшану. — Ташкент, 1926. * Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. — Душанбе, 2006. * Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1–2. — Душанбе, 1962–1963. * Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв. — Ташкент, 1996. * Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. — М.: Восточная литература, 2008. — С. 61–109. * Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. — Душанбе, 1999. — № 4. — С. 20–30. * Мушкетов Д. И. Рохарв (Кала-и Ванч) // Известия Русского географического общества. — Т. 52. — 1916. * Пирумшоев Ҳ. Ванҷ. — М., 2004. * Пирумшоев Ҳ., Зафаров А. Ванҷи ману ганҷи ман (очерки таърихӣ). — Душанбе, 2013. * Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. — М.: Памятники исторической мысли, 2001. — ISBN 5-88451-100-0. * Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — 151 с. * Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. — Душанбе: СИЭМТ, 2013. * Эдельман Д. И. Язгулямский язык. — М.: Наука, 1966. * Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 41–62. * Языки мира: Иранские языки. III. Восточноиранские языки. — М.: Индрик, 2000. * Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World's Languages in Danger. — 3rd ed. — Paris: UNESCO Publishing, 2010. * Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. — SIL International, 2010. == Пайвандҳо == * [https://www.vanjiman.com Сомонаи vanjiman.com] * [https://vanj.info Торнамои Ванҷ (vanj.info)] * [http://badakhshon.tj/?page_id=11224 Саҳифаи ноҳияи Ванҷ дар сомонаи расмии ВМКБ] * [[c:Category:Vanj_District|Парвандаҳо дар Викианбор (Vanj District)]] {{тоҷикистон-ҷуғ-нопурра}} {{Тақсимоти маъмурии ВМКБ}} {{Ноҳияи_Ванҷ}} [[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] [[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] [[Гурӯҳ:Ноҳияи Ванҷ]] cxi6nxu0clkhkjvlopvj4uzcrwvc5r1 1481859 1481858 2026-07-23T18:37:37Z Firdavsi 3353 1481859 wikitext text/x-wiki {{ВМ | Ранг1 = #A5D570 | Номи тоҷикӣ = | Номи аслӣ = Ноҳияи Ванҷ | Нишон = | Парчам = | Бари нишон = | Бари парчам = | Тавсифи нишон = | Тавсифи парчам = | Кишвар = [[Тоҷикистон]] | lat_dir = N | lat_deg = 38 | lat_min = 22 | lat_sec = 23 | lon_dir = E | lon_deg = 71 | lon_min = 27 | lon_sec = 19 | region = TJ | type = District | Дараҷа = | CoordScale = | Суруди миллӣ = | Мақом = Ноҳияи маъмурӣ | Тобеъи = [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] | Шомили = 1 шаҳрак, 6 ҷамоат | Пойтахт = [[Ванҷ (шаҳрак)|Ванҷ]] | Шаҳри бузургтарин = | Шаҳрҳои бузургтарин = | Таъсис = [[29 май|29 маи]] [[1933]] | Барҳамхӯрӣ = | Номҳои пешина = | Раис = Мардзода Одинашо Миршаб (аз 2022)<ref>{{Cite web|url=http://www.adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911|title=Указ Президента Республики Таджикистан от 1 декабря 2022 года №480 "О назначении Мардзода О.М. председателем Ванчского района Горно-Бадахшанской автономной области"|website=www.adlia.tj|accessdate=2023-01-04|archivedate=2024-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241209162237/http://adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911}}</ref> | Шакли роҳбарӣ = Раиси ноҳия | Раис2 = | Шакли роҳбарӣ2 = | Раис3 = | Шакли роҳбарӣ3 = | ММД = | Соли ММД = | Ҷой аз рӯи ММД = | ММД ба сари аҳолӣ = | Ҷой аз рӯи ММД ба сари аҳолӣ = | Забон = | Забонҳо = [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забонҳои бадахшонӣ]] — [[Забони язғуломӣ|язғуломӣ]] | Аҳолӣ = 35 400 | Соли барӯйхатгирӣ = 2024 | Фоиз аз аҳолӣ = 4,8 | Ҷой аз рӯи аҳолӣ = | Баҳодиҳии аҳолӣ = | Соли баҳодиҳӣ = | Зичӣ = 7,7 | Ҷой аз рӯи зичӣ = | Ҳайати миллӣ = [[тоҷик]]он | Ҳайати динӣ = [[мусулмон]], [[суннӣ]], мазҳаби [[ҳанафӣ]] | Масоҳат = 4430,5 | Фоиз аз масоҳат = | Ҷой аз рӯи масоҳат = | Баландии бештарин = 7495 | Баландии миёна = 3000 | Баландии камтарин = | Харита = Vanj District in Tajikistan.svg | Андозаи харита = | Харита2 = | Минтақаи замонӣ = UTC+5 | Сарвожа = VA | ISO = TJ.BK.VA | Шиносаи ададӣ = | Шакли шиноса = | Шиносаи ададӣ2 = | Шакли шиноса2 = | Шиносаи ададӣ3 = | Шакли шиноса3 = | FIPS = | Коди телефон = +992 3551 | Нишонаи почта = 736300 | Домени интернет = tj | Коди мошинҳо = 04 TJ | Вебгоҳ = [[www.vanjiman.com]] | Гурӯҳ дар Commons = Vanj District | Эзоҳ = }}'''Ноҳияи Ванҷ''' (форсӣ: ناحیۀ ونج‎) — минтақаи таърихӣ ва яке аз [[Ноҳия|ноҳияҳои]] [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]], воқеъ дар шимолу ғарби вилоят, дар шарқи Ҷумҳурии [[Тоҷикистон]]. Масоҳаташ 4430,5 км² буда, тибқи омори соли '''2024''' аҳолияш 35 400 нафарро ташкил медиҳад (зичии аҳолӣ тақрибан 8 нафар дар 1 км²). Ҳамчун воҳиди расмии маъмурию ҳудудӣ '''29 майи 1933''' таъсис ёфтааст.<ref name="vanchraion2">[https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1287410 Ванджский район] (рус.) // Словари и энциклопедии на Академике (нусхаи мақолаи Википедиаи русӣ, 2010). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Маркази ноҳия шаҳраки [[Рохарв]] (форсӣ: راخرو‎) аст, ки расман шаҳраки Ванҷ ном дошта, дар харитаҳо низ чунин сабт мешавад, вале дар забони мардум то имрӯз бо номи бостонии худ — Рохарв ёд мегардад; шаҳрак 176 км шимолтар аз шаҳри [[Хоруғ]], дар канораи резишгоҳи рӯди Рохарвоб ба Ванҷоб ҷой дорад.<ref name="vanchraion2" /><ref name="pirumshoev-web">[https://vanj.info/%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D2%B7-%D0%BC%D0%B0%D1%8A%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%BE%D1%82%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D2%93%D1%80%D0%BE%D1%84%D3%A3/ Ванҷ. Маълумоти ҷуғрофӣ] (порча аз китоби Ҳ. Пирумшоев «Ванҷи ман») // Торнамои Ванҷ (vanj.info). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="badakhshon-vanj2">[http://badakhshon.tj/?page_id=11224 н. Ванҷ (www.vanj.tj)] // Сомонаи расмии Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи анъанаи маҳаллӣ, тамоми рустоҳоеро, ки аз деҳаи Бунай болотар воқеъанд, «Ванҷи Боло» меноманд; водиҳои поёниро бошад, на «Ванҷи Поён», балки бо номҳои таърихии худашон — Язғулом, Водхуд ва Пшихарв — ёд мекунанд.<ref name="pirumshoev-web" /> Дигар шӯроҳои русто, мисли Водхуд, Язғулом, Рованд ва Техарв, ки фарогири чандин деҳаанд, то кунун номҳои таърихии худро нигоҳ доштаанд. Шӯрои рустои Рохарв дар ҳоли ҳозир чун ҷамоати ба номи Маҳмадулло Абдуллоев<ref name="khovar-ubari2">[https://khovar.tj/2025/06/peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-no-iyai-van-tolori-varzishiro-iftito-namudand/ Сарвари давлат Эмомалӣ Раҳмон дар ноҳияи Ванҷ толори варзиширо ифтитоҳ намуданд] // АМИТ «Ховар», 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> ва шӯрои рустои Жовид феълан дар шакли ҷамоати Ҷовидон номгузорӣ шудаанд. Қабл аз вуруди Артиши Сурх ба Ванҷ ва истиқрори низоми шӯравӣ, маркази идории амлокдории Ванҷ дар шаҳраки Рохарв, дар «Қалъаи Ванҷ» ё «Қалъаи Рохарви Ванҷ» қарор дошт, ки ҳам қароргоҳи мири Ванҷ ва ҳам маҳалли будубоши гурӯҳаки маҳдуди сипоҳи манғитиён будааст.<ref name="mushketov2">Мушкетов Д. И. Рохарв (Кала-и Ванч) // Известия Русского географического общества. — Т. 52. — 1916.</ref> Дарёҳои бузургтарини ноҳия — Ванҷоб, [[Язғулом (дарё)|Язғулом]] ва [[Панҷ (рӯд)|Панҷ]] мебошанд. Ду соҳили дарёи Ванҷоб бо дарозии зиёда аз 100 км бахши умдаи ноҳияро ташкил медиҳад. == Номшиносӣ == Дар сарчашмаҳои русӣ ва адабиёти даврони шӯравӣ номи ноҳия дар шаклҳои «Ванч» ва «Вандж» омадааст, ки гунаи русишудаи ҷойноми тоҷикии Ванҷ мебошад.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Дар боби решаи ин ном ақидаҳо мухталифанд. Донишманди тоҷик Гулшанӣ дар китобаш «Таърихи ҳумоюн», ки соли 1328 ҳиҷрии қамарӣ баробар бо '''1910''' милодӣ навиштааст, онро табдилёфтаи номи дарёи Панҷ шумурда, дар бораи диёри Ванҷ мегӯяд:<blockquote>Қасабаи Ванҷ ба тарафи шарқии Дарвоз, ба таҳти ақабаи Боми Дунё воқеъ аст ва дар он ҷониб манбаи дарёи Омӯя ва Ҷайҳун ва онро Чашмаи Панҷ мегӯянд, аз қуллаи шомихи кӯҳи Боми Дунё набаъон менамоянд. Аз андак масофат, панҷ чашма ба як ҷо ҷамъ мешавад ва ғарбан ҷараён менамояд ва онро чашмаи Панҷ мегӯянд ва он қасабаро Ванҷ меноманд, ки он муҳаррафи Панҷ аст. Оби аввали наҳри Ҷайҳун ҳамин аст.<ref name="gulshani2">Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. — Душанбе, 2006. — С. 157.</ref></blockquote>Тадқиқоти забоншиносии баъдина ин ривояти халқиро тасдиқ намекунад. Эроншиноси маъруф Д. И. Эделман дар пажӯҳиши бунёдии худ «Географические названия Памира» («Номҳои ҷуғрофии Помир»), ки соли '''1975''' дар маҷмуаи «Страны и народы Востока» ба чоп расидааст, решаи вожаи «Ванҷ»-ро мушаххасан шарҳ намедиҳад, балки онро номи аслии худи водӣ мешуморад, ки номи дарёи Ванҷов (Ванҷ + «об») низ аз он гирифта шудааст.<ref name="edelman19752">Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 41–62.</ref> Тибқи мушоҳидаи ӯ, ҳамсоягони язғуломизабони ин водӣ онро на «Ванҷ», балки «Вауз» меноманд, ки ин худ далели дигаре бар куҳансолии эҳтимолии ин ном аст.<ref name="edelman19752" /> Забони куҳани ванҷии аз байнрафта, ки сокинони маҳаллӣ то охири асри XIX бад-он сухан мегуфтанд, худро «vanǰivor» меномид,<ref name="lashkarbekov20082">Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. — М.: Восточная литература, 2008. — С. 61–109.</ref> вале дар адабиёти дастрас пажӯҳише, ки решаи номи «Ванҷ»-ро аз вожаҳои ҳамин забон ба даст оварда бошад, ёфт нашуд. Дар маҷмуъ, Эделман хулоса мебарорад, ки аксари номҳои ҷуғрофии Помири Ғарбию Ҷанубӣ бо ёрии забонҳои имрӯза шарҳнопазиранд, ки ин аз куҳансолии онҳо гувоҳӣ дода, эҳтимоли тааллуқи баъзеи онҳоро ба забонҳои пешин (субстратӣ) нишон медиҳад.<ref name="edelman19752" /> Бинобар ин, то имрӯз дар илми забоншиносии эронӣ решашиносии қатъӣ ва ба таври васеъ пазируфташудаи вожаи «Ванҷ» пешниҳод нашудааст: ривояти Гулшанӣ дар боло намунаи анъанаи омиёна-таърихии маҳаллист, на натиҷаи таҳлили илмии забонӣ. Мутахассисони соҳа бошанд, ин номро қадимӣ мешуморанд ва эҳтимол медиҳанд, ки он ба давраи пеш аз паҳншавии забони тоҷикӣ дар ин минтақа тааллуқ дошта бошад, бидуни он ки то ба ҳол решаи дақиқи онро муайян карда бошанд. Номи Ванҷ соли '''2023''' ба бузургтарин лозури Помир низ гузошта шуд: '''31 июли соли 2023''' бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон лозури Федченко расман [[Лозури Федченко|Ванҷях]] номгузорӣ гардид, ки ин ном аз ибораи «яхи Ванҷ» бармеояд.<ref name="khovar-vanjyakh2">[https://khovar.tj/rus/2024/06/lednik-vandzhyah-odin-iz-samyh-bolshih-lednikov-tadzhikistana-i-gornyh-sistem-mira/ Ледник Ванджях – один из самых больших ледников Таджикистана и горных систем мира] (рус.) // НИАТ «Ховар», 9 июни 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ozodi-vanjyakh2">[https://rus.azathabar.com/a/smi-krupneyshiy-na-pamire-lednik-fedchenko-pereimenovan-v-vandzhyah-/32555839.html СМИ: крупнейший на Памире ледник Федченко переименован в «Ванджях»] (рус.) // Радиои Озодӣ, 20 августи 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Ҷойгоҳ == Ноҳияи Ванҷ бо сарзамини 4430,5 км² дар миёни қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]] ва [[Қаторкӯҳи Язғулом|Язғулом]] воқеъ аст. Дар шимол бо ноҳияи Сангвор (Тавилдараи пешин), дар шарқ бо [[ноҳияи Мурғоб]], дар ҷануб бо [[ноҳияи Рӯшон]], дар ғарб бо [[Ноҳияи Дарвоз|ноҳияи Дарвози]] Тоҷикистон ва дар ҷанубу ғарб, аз тариқи рӯди Панҷ, бо ноҳияи Дарвози [[Вилояти Бадахшон|вилояти Бадахшони]] [[Афғонистон]] ҳаммарз мебошад.<ref name="vanchraion2" /> Марзи шарқии ноҳияро [[қаторкӯҳи Академияи илмҳо]] ташкил медиҳад.<ref name="enwiki-map2">Republic of Tajikistan, map showing administrative division as of January 1, 2004, «Tojikkoinot» Cartographic Press, Dushanbe.</ref> Аз шимолу шарқи ноҳия ба ҷанубу ғарби он рӯдҳои [[Ванҷ (дарё)|Ванҷ]] ва Язғулом ҷорӣ мешаванд, ки ба рӯди Панҷ мерезанд. Сарзамини ноҳия ду водии нисбатан васеи Бадахшонро дар бар мегирад. Яке аз онҳо дараи рӯди Ванҷ аст, ки беш аз 150 км дарозо дорад ва аз лозурҳои Ҷамъияти ҷуғрофӣ, Хирсон ва Абдуқаҳҳор оғоз мегирад. Водии дигар дараи рӯди Язғулом аст, ки дар миёни қаторкӯҳҳои Язғулому Рӯшон ҷой гирифтааст. Ин ду водиро аз ҳамдигар қаторкӯҳи Ванҷ ҷудо мекунад.<ref name="enwiki-map2" /> Баландии маҳал аз сатҳи дарё аз 1500 то 5000 метр мебошад. Дарёи Ванҷ (Ванҷоб) 103 км дарозӣ ва 2070 км² ҳавзаи обғундорӣ дорад. Он аз ҳамроҳшавии ду шохоб падид меояд: яке аз лозурҳои нишебии шимолии қаторкӯҳи Ванҷ сарчашма мегирад, дигаре бошад — аз нишебиҳои ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо. То резишгоҳи шохоби Кашолаях худи дарё номи Абдуқаҳҳор (Абдукагор)-ро дорад; танҳо пас аз ҳамроҳ шудан бо ин шохоб он ба номи Ванҷоб мубаддал мегардад. Сарфи миёнаи солонаи об дар резишгоҳи дарё 49,4 м³/с аст.<ref name="bse-vanch2">[https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/003/192.htm Ванч] (рус.) // Большая советская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дарёи Язғулом 80 км тӯл кашида, масоҳати ҳавзаи он 1970 км²-ро ташкил медиҳад; қисми болоии он то ҳамроҳшавии дарёи Ракзов Мазордара номида мешавад, сарфи миёнаи об дар поёноби дарё 36,2 м³/с буда, ғизои дарёҳои ноҳия асосан барфию лозурист ва сермобтарин моҳ июл аст.<ref name="yazgulem-river2">[https://waterresources.ru/reki/yazgulem/ Язгулем] (рус.) // Water Resources (бар пояи маълумотномаи «Ресурсы поверхностных вод СССР», 1971). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ванҷ дар соҳили яке аз шохобҳои бузурги рости дарёи Панҷ (болооби Ому), ки бо номи Ванҷоб маъруф аст, ҷой гирифтааст. Масофа аз маркази ноҳия то шаҳри Хоруғ 176 км ва то шаҳри [[Душанбе]] 387 км аст. === Лозурҳо ва қуллаҳо === Болооби дараи Ванҷ, ки дар он ҷо рӯд номи Абдуқаҳҳор (Абдукагор)-ро дорад, аз калонтарин марказҳои лозурии [[Помир]] ба шумор меравад. Бузургтарин лозури ҳавзаи рӯди Ванҷ лозури Ҷамъияти ҷуғрофӣ мебошад, ки дар маҳалли пайвастшавии қаторкӯҳҳои Академияи илмҳо ва Дарвоз ҷой гирифта, дарозиаш 24,2 км ва масоҳаташ 64,4 км² аст. Ин лозур соли '''1882''' кашф гардида, соли '''1928''' ба шарафи Ҷамъияти ҷуғрофии Русия номгузорӣ шудааст.<ref name="rgo2">[https://rgo.ru/activity/redaction/news/lednik-geograficheskogo-obshchestva-na-pamire-taet/ Ледник Географического общества на Памире тает] (рус.) // Сомонаи расмии Ҷамъияти ҷуғрофии Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар ҳавзаи Абдуқаҳҳор, дар нишебии ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо, лозури Хирсон (дар адабиёти илмии русӣ — Медвежий) воқеъ аст, ки бо ҳаракатҳои даврии ногаҳонии худ (сёрҷ) дар ҷаҳон шуҳрат дорад. Дарозии лозури Хирсон 15,8 км ва масоҳаташ 25,3 км² аст; ҳавзаи барфии он дар баландии беш аз 5500 м бо ҳавзаи лозури Ванҷях (Федченко) муштарак буда, забонаи борику дарози он бо яхшораи (ледопад) 900-метра аз ҳавзаи ғизогирии фирнӣ ба дараи чуқур, то баландии 2900 м, фуруд меояд.<ref name="kotlyakov-medv2">Медвежий ледник // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.</ref> Забонаи ин лозур дар зарфи чанд моҳ то 2 км ба поёни дара пеш рафта, маҷрои дарёи Абдуқаҳҳорро мебандад ва кӯли лозурӣ ба вуҷуд меоварад, ки шикофта шудани он ба обхезиҳои харобиовар дар водии Ванҷ оварда мерасонад. Чунин ҳаракатҳо дар солҳои '''1916''', '''1937''', '''1951''', '''1963''', '''1973''', '''1989''', '''2001''' ва '''2011''' ба қайд гирифта шудаанд.<ref name="medvezhy2">[https://www.silkadv.com/en/content/lednik-medvezhiy-v-hrebte-akademii-nauk Ледник Медвежий в хребте Академии Наук] (рус.) // Silk Road Adventures. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ҳангоми ҳаракати соли '''1963''' лозур қариб 1,75 км пеш рафта, дараи Абдуқаҳҳорро баст ва дар он сол ду маротиба (19 июн ва 3 июл) обхезиҳои лозурӣ рӯй доданд. Соли '''1973''' садди яхине бо паҳноии тақрибан ним километр ва баландии саду панҷоҳ метр дараро банд карда, дар паси он кӯле бо чуқурии то 110 метр пайдо шуд; 19 июни соли 1973, вақте ки дар кӯл 27 млн м³ об ҷамъ омада буд, рахнашавии он ба амал омад.<ref name="vinogradov2">[https://glaciallakes.narod.ru/articles/articl_other/3-1.htm Виноградов Ю. Б. Сведения о прорывах озёр, подпруженных ледниками] (рус.). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар қисмати шарқии қаторкӯҳи Язғулом, дар марзи ҷанубу шарқии ноҳия, қуллаи Истиқлол (то соли 2006 — қуллаи Революция; 6940 м) — чорумин қуллаи баланди Тоҷикистон қомат афрохтааст. Дар домани шимолии он лозури бузурги [[Лозури Федченко|Федченко]] — дарозтарин лозури кӯҳии ҷаҳон берун аз минтақаҳои қутбӣ (77 км) оғоз меёбад.<ref name="revolution2">[http://wiki.risk.ru/index.php/Пик_Революции Пик Революции] (рус.) // Wiki.risk.ru. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ин лозур, ки соли '''1878''' онро Василий Ошанин кашф карда, ба шарафи табиатшинос Алексей Федченко номгузорӣ намуда буд, аз '''31 июли соли 2023''' бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон расман Ванҷях ном дорад.<ref name="khovar-vanjyakh2" /><ref name="ozodi-vanjyakh2" /> Паҳноии миёнаи лозур 2 км ва ҳадди аксараш 5 км буда, ғафсии ях то 1 км ва ҳаҷми он ҳамроҳ бо шохобҳояш 144 км³ мерасад; лозур аз баландии 6200 м оғоз ёфта, забонааш то баландии 2909 м фуруд меояд ва дар силсилаи он 100 лозури хурду бузург, аз ҷумла 26 шохоби бевосита, ба ҳам пайвастаанд. Дар канори чапи лозур, дар баландии 4169 м, '''7 августи соли 1933''' истгоҳи гидрометеорологӣ кушода шуда буд, ки то соли '''1995''' бефосила кор кард ва соли '''2004''' дар доираи лоиҳаи байналмилалӣ дар он ҷо истгоҳи худкор насб гардид. Бар асари гармшавии иқлим лозур танҳо дар садаи XX дар танаи асосии худ тақрибан 15 км³ ях — даҳяки массаи худро — аз даст додааст.<ref name="khovar-vanjyakh2" /> Тибқи баррасиҳои гляциологии охирин, масоҳати умумии лозури Ванҷях (Федченко) тақрибан 700 км² арзёбӣ мешавад ва ҳаҷми умумии яхи он, бар пояи ченкунии ғафсии қабати ях, 123,4 ± 28 км³ ҳисоб карда шудааст.<ref name="mayer-vol">[https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-glaciology/article/evolution-of-fedchenko-glacier-in-the-pamir-tajikistan-during-the-past-eight-decades/0F2F382BD7954575E28B20128B7825E2 The evolution of Fedchenko glacier in the Pamir, Tajikistan, during the past eight decades] (англ.) // Journal of Glaciology. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар тӯли 93 соли мушоҳидаи илмӣ (1928–2021), суръати миёнаи тағйири баландии сатҳи лозур ба −0,46 метр дар сол расидааст, ҳарчанд дар ду фосилаи алоҳида — солҳои 1958–1980 ва 2010–2021 — коҳиши баландии забонаи лозур ду баробар аз меъёри дарозмуддат тезтар будааст.<ref name="jog2024">[https://eartharxiv.org/repository/view/7474/ Multi-temporal elevation changes of Fedchenko Glacier, Tajikistan, from 1928 to 2021] (англ.) // EarthArXiv / Journal of Glaciology, 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ченкуниҳои GNSS ва тасвирбардории радарии TanDEM-X нишон медиҳанд, ки мувозинати ҷирмии лозур аз −0,27 ± 0,05 метри муодили обӣ дар сол барои давраи 2000–2011 то −0,51 ± 0,04 метр дар сол барои давраи 2011–2016 бадтар шудааст, яъне суръати обшавии лозур дар даҳсолаи охир тақрибан ду баробар афзудааст.<ref name="lambrecht2018">Lambrecht A., Mayer C., Wendt A., Floricioiu D., Völksen C. Elevation change of Fedchenko Glacier, Pamir Mountains, from GNSS field measurements and TanDEM-X elevation models, with a focus on the upper glacier // Journal of Glaciology.</ref> Бо вуҷуди ин, азбаски забонаи лозур бо қабати ғафси хоку сангреза пӯшида аст, масоҳати намоёни он тайи даҳсолаҳо танҳо 1,4 фоиз тағйир ёфта, дар ҳоле ки ҳаҷми аслии яхи он коҳиши назаррас — тақрибан 5 км³ дар тӯли ҳашт даҳсола — доштааст.<ref name="mayer-vol" /> Тибқи маълумоти барномаи UNEP GRID-Arendal, забонаи лозур аз соли 1933 инҷониб зиёда аз 1 километр ба ақиб нишастааст ва аз соли 1980 инҷониб тақрибан 50 метр паст шудааст.<ref name="gridarendal">[https://www.grida.no/resources/5274 Shrinking of Fedchenko Glacier in the Pamirs of Tajikistan] (англ.) // UNEP GRID-Arendal. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши соли 2026 дар маҷаллаи «Remote Sensing» доир ба ҳавзаи лозурии дарёи Вахш, ки низоми лозурии Ванҷях (Федченко)-ро низ фаро мегирад, нишон дод, ки масоҳати умумии лозурҳои ин ҳавза аз 4440,9 км² дар соли 2000 то 4087,1 км² дар соли 2018 коҳиш ёфта, барои соли 2025 тахминан 3955,2 км² пешбинӣ мешавад; яъне тайи солҳои 2000–2025 масоҳати умумии лозурҳо 485,7 км² (10,94 фоиз) кам шуда, коҳиши миёнаи солона ба 19,43 км² мерасад.<ref name="rs2026">[[doi:10.3390/rs18091436|Changes in Glaciers of the Vakhsh River Basin, Tajikistan Under Global Climate Change]] (англ.) // Remote Sensing, ҷ. 18, № 9, мақолаи 1436, 2026.</ref> Қисмати шарқии кӯҳистони ноҳия, аз ҷумла шарқи қаторкӯҳи Ванҷ ва минтақаи лозури Федченко, ба ҳудуди [[Боғи миллии Тоҷикистон]] дохил мешавад, ки соли '''1992''' таъсис ёфтааст ва моҳи июни соли '''2013''' таҳти унвони «Боғи миллии Тоҷикистон (кӯҳҳои Помир)» ба Феҳристи мероси умумиҷаҳонии [[ЮНЕСКО]] шомил гардид.<ref name="unesco2">[https://news.un.org/ru/story/2013/06/1224271 Таджикский национальный парк «Горы Памира» включён в список Всемирного наследия ЮНЕСКО] (рус.) // Маркази ахбори СММ, июни 2013. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="tnp2">[https://medt.tj/ru/tourism/tourism/1424-tajikskiy-natsionalniy-park-obekt-vsemirnogo-naslediya-unesco Таджикский национальный парк — объект Всемирного наследия ЮНЕСКО] (рус.) // Вазорати рушди иқтисод ва савдои Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Заминҷунбӣ === Ноҳияи Ванҷ дар минтақаи аз ҷиҳати заминҷунбӣ фаъол ҷой дорад. '''2 январи соли 2010''' дар шарқи Тоҷикистон заминҷунбие бо бузургии 5,1–5,4 рух дод, ки дар натиҷаи он дар маркази ноҳияи Ванҷ ва деҳаҳои Роғу Гишхун беш аз 1050 бино хароб гардида, тибқи баъзе маълумот то 20 ҳазор нафар зарар диданд ва зиёда аз ҳазор сокин муваққатан бесарпаноҳ монданд.<ref name="ria20102">[https://ria.ru/earthquake_Tadjikistan_03012010/ Землетрясение магнитудой в 5,1 балла произошло в Таджикистане] (рус.) // РИА Новости, 2–3 январи 2010. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="dialog20102">[https://dialog.tj/smertonosnaya-stihiyato-rasskazyvaem-pro-samye-razrushitelnye-zemletryaseniya-v-tadzhikistane-i-mire/ Смертоносная стихия: рассказываем про самые разрушительные землетрясения в Таджикистане и мире] (рус.) // Диалог.TJ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Иқлим == Иқлими ноҳияи Ванҷ қораӣ (континентӣ) аст; тобистонаш гарми бебориш, зимистонаш сарди камбарф; ҳарорати миёна дар моҳи июл 20–24 °C, дар январ аз −12 °C то −20 °C. Мизони борандагии солона 200–300 миллиметр аст. Баландиҳои 4000–5500 м марғзоранд, аз он болотар — тундраи кӯҳист. Дар баландкӯҳҳо иқлим ба куллӣ дигар аст: дар минтақаи лозури Ванҷях ҳарорати миёнаи моҳонаи ҳаво ҳатто дар моҳҳои июн–сентябр ҳамагӣ +1,6 °C буда, миқдори солонаи боришот дар он ҷо ба 1192 мм мерасад, ки 99 дарсади он ба шакли барф меборад.<ref name="khovar-vanjyakh" /> === Таснифи иқлимӣ ва механизмҳои ташаккулёбандаи он === Тибқи таснифи байналмилалии иқлимшиносии Кёппен–Гейгер (Köppen–Geiger), иқлими қисми асосии водиҳои поёнии ноҳияи Ванҷ ба гурӯҳи '''Dsa''' — «иқлими қораии мӯътадил бо тобистони гарму хушк» — мансуб дониста мешавад.<ref name="enwiki-vanj">[[:en:Vanj|Vanj]] (англ.) // Wikipedia, the Free Encyclopedia. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ин рамз се хусусияти бунёдиро ифода мекунад: ҳарфи D нишон медиҳад, ки ҳарорати миёнаи сардтарин моҳи сол аз −3 °C поёнтар аст ва барф дар зимистон қабати устувор ташкил медиҳад, дар ҳоле ки гармтарин моҳ аз 10 °C болотар аст; ҳарфи s далолат мекунад, ки боришоти моҳи хушктарини тобистон ба маротиб камтар аз боришоти моҳи сербориштарини зимистону баҳор аст; ҳарфи a нишон медиҳад, ки ҳарорати миёнаи гармтарин моҳи сол аз 22 °C зиёдтар аст. Ин таснифот танҳо то баландиҳои тақрибан 2000–2500 метр эътибори комил дорад; бо боло рафтан аз ин сатҳ, иқлим ба категорияҳои сардтару намноки Dsb ва Dsc мегузарад, дар баландиҳои беш аз 3500–4000 метр ба категорияи E (иқлими тундраи кӯҳӣ) ва дар минтақаи лозурҳо, аз ҷумла дар ҳавзаи Ванҷях, ба категорияи EF (иқлими яхбандии доимӣ) табдил меёбад.<ref name="carpathian-outlook">[http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/04%20Publications%20-%20Press%20-%20Gallery/CAsia_Summary_screen.pdf Outlook on climate change adaptation in the Central Asian mountains] (англ.) // Carpathian Convention. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Иқлими ноҳия натиҷаи таъсири мутақобилаи се механизми асосии атмосферист. Дар фасли зимистон (аз ноябр то март) минтақа таҳти таъсири канораи ҷанубу ғарбии Антитсиклони Сибирӣ қарор мегирад, ки массаҳои ҳавоии сарду хушкро ба водиҳои Помир ворид карда, ҳавои софи вале шадидан сарди зимистонаро ба вуҷуд меорад.<ref name="ecdp-rmuesom">[https://ecdp.tj/uploads/files/Ramochnaya_model_upravleniya_ekologicheskimi_i_socialnimi_ohrannimi.pdf Рамочная модель управления экологическими и социальными охранными мерами (РМУЭСОМ)] (рус.) // ECDP.TJ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар охири зимистону фасли баҳор, силсилабодҳои ғарбӣ (Westerlies), ки аз уқёнуси Атлантик ва баҳри Миёназамин ҷараён мегиранд, манбаи асосии намӣ ва боришот мебошанд; вақте ин сиклонҳо ба қаторкӯҳҳои баланди Ванҷу Язғулом бармехӯранд, раванди боришоти орографӣ (кӯҳсоз) рӯй медиҳад, ки боиси резиши миқдори зиёди борону барф мегардад. Дар моҳҳои июлу август бошад, гармшавии шадиди сатҳи замин дар биёбонҳои Афғонистону Эрон боиси пайдоиши минтақаҳои фишори паст мегардад, ки массаҳои ҳавоии тропикии хушкро ба минтақа ворид карда, равандҳои абрсозиро бозмедоранд ва давраи хушксолии тобистонаро фаро меоранд. Бо сабаби парокандагии шабакаи истгоҳҳои обуҳавосанҷӣ дар кӯҳистони Помир, таҳлили дақиқи микроиқлимҳои алоҳида — ҳатто бо истифода аз пойгоҳҳои додаҳои глобалӣ ба монанди MERRA-2 — то ҳанӯз кори мураккабе боқӣ мемонад.<ref name="pmc-panjbasin">[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11760384/ Modeling of historical and future changes in temperature and precipitation in the Panj River Basin in Central Asia under the CMIP5 RCP and CMIP6 SSP scenarios] (англ.) // PMC. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Низоми ҳарорат === Маълумоти мушаххаси истгоҳҳои метеорологии маҳаллӣ манзараи дақиқтари низоми ҳароратиро пешкаш мекунанд. Тибқи таҳлили илмии соли 2024, ки бар асоси мушоҳидаҳои истгоҳи обуҳавосанҷии Хумроғӣ (воқеъ дар ҳавзаи болооби рӯди Ванҷ) анҷом дода шудааст, ҳарорати миёнаи солона дар ин минтақа тақрибан ба +9,9 °C баробар аст.<ref name="murodov2024">Murodov, M.; Li, L.; Safarov, M.; Lv, M.; Murodov, A.; Gulakhmadov, A.; Khusrav, K.; Qiu, Y. [[doi:10.3390/rs16101730|A Comprehensive Examination of the Medvezhiy Glacier's Surges in West Pamir (1968–2023)]] (англ.) // Remote Sensing. — 2024. — Ҷ. 16, № 10. — Мақолаи 1730. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Гармтарин моҳи сол июл буда, ҳарорати миёнаи он ба +23,0 °C мерасад,<ref name="murodov2024" /> баъзе манбаъҳои дигар ҳарорати миёнаи июлро дар маркази ноҳия то +25 °C арзёбӣ мекунанд.<ref name="enwiki-vanj" /> Тибқи маълумоти сомонаҳои обуҳавосанҷии оммавӣ, дар давоми рӯзҳои гарми тобистон (масалан, дар охири июлу аввали август) ҳарорати нимирӯзӣ метавонад ба таври муназзам то +27…+32 °C боло равад.<ref name="gismeteo-vanch">[https://www.gismeteo.ru/weather-vanch-336641/ Погода в Ванче сегодня] (рус.) // Gismeteo. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Сардтарин моҳи сол январ аст, ки тибқи маълумоти истгоҳи Хумроғӣ ҳарорати миёнааш аз −4,9 то −5,0 °C-ро ташкил медиҳад.<ref name="murodov2024" /><ref name="enwiki-vanj" /> Ин рақам аз тавсифи умумии дар боло овардашуда (аз −12 то −20 °C), ки маъмулан дар сарчашмаҳои донишномавӣ дар бораи маркази ноҳия дода мешавад, фарқи назаррас дорад; чунин ба назар мерасад, ки ин тафовут на ихтилофи асл, балки натиҷаи фарқи мавқеи чен ва усули ҳисоб бошад — рақами дуюм эҳтимолан ба ҳарорати шабонаи ниҳоии сардтарин рӯзҳо ё ба минтақаҳои баландтари ноҳия дахл дорад, дар ҳоле ки рақами якум ҳарорати миёнаи моҳонаро дар як истгоҳи мушаххас инъикос мекунад. Муҳимтарин хусусияти ин иқлим амплитудаи миёнаи солонаи ҳарорат аст, ки ба 27,9 °C мерасад ва гувоҳи равшани набудани таъсири мӯътадилкунандаи баҳрҳо мебошад.<ref name="murodov2024" /> Ҳароратҳои фавқулода низ ба қайд гирифта шудаанд: тибқи як ҳуҷҷати арзёбии экологию иҷтимоӣ, дар моҳи '''июли соли 2013''' ҳарорати ҳаво дар ноҳия то '''+36,6 °C''' расидааст, дар ҳоле ки дар моҳи '''январи соли 2012''' пасттарин ҳарорати мутлақ '''−20,5 °C''' ба қайд гирифта шуд;<ref name="ecdp-rmuesom" /> тафовути миёни ин ду нишондиҳанда — беш аз 57 дараҷа — худ далели равшани шиддати иқлими қораии кӯҳистонии ноҳия аст. Бо ҳар 100 метр болоравии баландӣ, ҳарорати ҳаво, тибқи қонунияти умумии физикаи атмосфера, ба ҳисоби миёна 0,6 °C коҳиш меёбад; маҳз ҳамин градиенти амудӣ сабаб мешавад, ки дар ҳоле ки дар маркази ноҳия тобистон гармои то 30 дараҷа ҳукмфармост, дар баландиҳои болои 4000 метр шароити наздик ба зимистон боқӣ мемонад. Дар минтақаи лозури Ванҷях, тавре ки дар боло зикр гардид, ҳарорати миёнаи моҳонаи ҳаво ҳатто дар моҳҳои июн–сентябр ҳамагӣ +1,6 °C-ро ташкил медиҳад, ки шабнаму яхбандии шабонаро дар он ҷо ҳатто дар авҷи тобистон табиӣ мегардонад. {| class="wikitable" |+Ҷадвали 1. Хулосаи нишондиҳандаҳои иқлимии ноҳияи Ванҷ<ref name="murodov2024" /><ref name="enwiki-vanj" /><ref name="ecdp-rmuesom" /><ref name="gismeteo-vanch" /><ref name="jsprav-vanch">[https://pogoda.jsprav.ru/tj/vanch/ Погода в Ванче (Таджикистан)] (рус.) // JSPRAV.ru. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> !Нишондиҳанда !Қимат !Тавзеҳ |- |Ҳарорати миёнаи солона | +9,9 °C |Истгоҳи Хумроғӣ |- |Ҳарорати миёнаи июл (гармтарин моҳ) | +23,0…+25,0 °C |Хумроғӣ / маркази ноҳия |- |Ҳарорати миёнаи январ (сардтарин моҳ) |−4,9…−5,0 °C |Истгоҳи Хумроғӣ |- |Амплитудаи миёнаи солонаи ҳарорат |27,9 °C |Нишондиҳандаи иқлими қораӣ |- |Максимуми мутлақ (рекорд) | +36,6 °C |Июли соли 2013 |- |Минимуми мутлақ (рекорд) |−20,5 °C |Январи соли 2012 |- |Боришоти солона (Хумроғӣ) |341 мм |Ҳавзаи болооби рӯди Ванҷ |- |Моҳи сербориштарин |64 мм |Март |- |Моҳи хушктарин |1 мм |Август |- |Намнокии нисбии ҳаво дар тобистон |18–24 % |— |} === Боришот ва намнокии ҳаво === Тақсимоти боришот дар ноҳияи Ванҷ, мисли ҳарорат, ба таври шадид вобаста ба баландӣ тағйир меёбад. Тибқи маълумоти истгоҳи Хумроғӣ, боришоти миёнаи солона дар ҳавзаи болооби рӯди Ванҷ ба 341 мм мерасад,<ref name="murodov2024" /> дар ҳоле ки дар қисматҳои поёнии водӣ ин рақам ба 200–300 мм наздик аст (ниг. боло), ва дар баъзе минтақаҳои миёнакӯҳ, тибқи баъзе сарчашмаҳо, то 626 мм низ мерасад.<ref name="enwiki-vanj" /> Хусусияти муҳимтарин на ҳаҷми умумии боришот, балки тақсимоти бениҳоят нобаробари он дар тӯли сол аст: моҳи сербориштарин март буда, ба ҳисоби миёна 64 мм боришот дорад ва бо обшавии ҳамзамони барфҳои кӯҳӣ сатҳи оби Ванҷобу Язғуломро кескин боло мебарад; моҳи хушктарин бошад, август аст, ки миқдори боришот дар он ҳамагӣ ба 1 мм мерасад.<ref name="murodov2024" /> Тафовути 63-миллиметра миёни ин ду моҳ нишондиҳандаи равшани хушксолии мутлақи тобистона мебошад.<ref name="murodov2024" /> Намнокии нисбии ҳаво низ ба ҳамин ритми мавсимӣ пайравӣ мекунад: дар авҷи тобистон он метавонад то 18–24 фоиз коҳиш ёбад,<ref name="jsprav-vanch" /> ки боиси бухоршавии босуръати намӣ аз сатҳи хоку баргу набот гардида, эҳтиёҷи кишоварзиро ба обёрии сунъӣ хеле меафзояд. Дар муқобил, дар минтақаи баландкӯҳии лозури Ванҷях, тавре ки дар боло омад, миқдори солонаи боришот ба 1192 мм мерасад, ки 99 дарсади он ба шакли барф меборад — рақаме, ки таъсири орографии (кӯҳсози) қаторкӯҳҳои Ванҷу Академияи илмҳоро ба таври возеҳ нишон медиҳад: ҳангоме ки массаҳои ҳавоии намнок ба ин деворҳои азим бармехӯранд, ба боло ҳаракат карда, сард мешаванд ва намии худро дар шакли боришоти шадид дар минтақаҳои баландтар мепартоянд, дар ҳоле ки водиҳои поёнӣ дар «сояи боришот» боқӣ мемонанд. Хоки водиҳо ҷигарӣ ва чаманзорӣ (чимтолӣ); хоки кӯҳҳо ва нишебиҳои онҳо даштӣ ва марғзору баландкӯҳ, ҷо-ҷо регзор аст. Аксари хокҳо серсанганд. Дар водиҳо набототи даштӣ, дар кӯҳҳо ва доманаи онҳо дарахтони бед, арча, сафедор, буттаҳои ангат, зирк, бушол, настаран; дар баландии 2000–4000 м камол, юған, торон, ревоҷ (чукрӣ), куруш, фарк, курт, бодом, жағн, тӯс (буруҷ) ва ғайра мерӯянд. Дар водии Ванҷ дарахтони мевадор, аз қабили тут, зардолу, себ, чормағз хеле фаровонанд ва ҳосили хуб медиҳанд. Аз ҳайвоноти ваҳшӣ паланг, хирс, гург, шағол, рӯбоҳ, оҳу, суғур, заргӯш, аз парандагон гунҷишк, ғулба, кабки реза, кабки дарӣ (ҳилол), кафтар, боз, ғалевоз, уқоб ва ғайра вомехӯранд. === Минтақабандии амудии эко-иқлимӣ === Бо сабаби тафовути шадиди баландӣ — аз 1500 метр дар қисматҳои поёнии водӣ то беш аз 6000 метр дар қуллаҳо — иқлими ноҳияи Ванҷ якранг нест, балки аз занҷираи пайдарпайи минтақаҳои эко-иқлимӣ иборат аст, ки ҳар кадоме шароити хоси гармову намнокӣ ва набототу ҳайвоноти мувофиқи худро доранд. Дар баландии 1500–2000 метр, дар водиҳои Ванҷу Водхуд, иқлим гармтарину мусоидтарин аст; маҳз дар ҳамин минтақа, тавре ки дар боло зикр шуд, дарахтони меваовар — тут, зардолу, себу чормағз — ҳосили фаровон медиҳанд. Аз баландии 2000 то 4000 метр иқлим сардтар мешавад ва набототи дарахтии гармидӯст ҷои худро ба буттаву гиёҳҳои тобовар ба хушкии тобистона медиҳад; маҳз ҳамин минтақа, тибқи таҳқиқоти экологии барномаҳои ҷаҳонии ҳифзи табиати Осиёи Марказӣ, макони зисти намудҳои нодири эндемикӣ — аз ҷумла гиёҳи ''Nepeta badachschanica'' ва шапараки нодири кӯҳӣ ''Parnassius autocrator'' — маҳсуб мешавад.<ref name="iucn-centralasia">[https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2020-003-En.pdf World Heritage thematic study for Central Asia] (англ.) // IUCN Portals. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар баландии 4000–5500 метр, дар минтақаи тундраи кӯҳӣ ва марғзорҳои алпӣ, набототи дарахтӣ комилан аз байн меравад ва танҳо гиёҳҳои пастқад, ушна ва сангфаш (лишайник) боқӣ мемонанд; фаунаи ин минтақа — аз ҷумла паланг, хирс, суғур ва кабки дарӣ (ҳилол) — бештар дар фасли тобистон ба ин баландиҳо мебарояд ва бо фарорасии зимистон ба минтақаҳои поёнии гармтар муҳоҷирати амудӣ мекунад.<ref name="iucn-centralasia" /> Ниҳоят, аз баландии 5500 метр боло, дар минтақаи нивалӣ-лозурӣ, олами яхбандии доимӣ оғоз мешавад, ки ба иқлими қутбҳои Замин монандӣ дорад ва манбаи асосии ғизогирии лозурҳои бузурги ноҳия, аз ҷумла лозури Ванҷях, ба шумор меравад. === Хатарҳои гидрометеорологӣ ва мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим === Иқлими шадидан қораии ноҳияи Ванҷ, ки бо боришоти пуршиддати баҳорӣ ва хушксолиҳои шадиди тобистона тавсиф мешавад, минтақаро ба яке аз осебпазиртарин ноҳияҳо аз лиҳози хатарҳои гидрометеорологӣ дар тамоми ҳавзаи рӯди Панҷ табдил додааст.<ref name="cif-pyanj-vuln">[https://www.cif.org/sites/default/files/meeting-documents/tajikistan_pyanj_river_basin_climate_change_vulnerability_assessment_20130510_0.pdf Climate Change Vulnerability Assessment Republic of Tajikistan: Building Climate Resilience in the Pyanj River Basin] (англ.) // Climate Investment Funds (CIF). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ду омили асосии иқлимӣ сабабгори аксари сел ва обхезиҳо мебошанд. Аввал, вақте ки боришоти шадиди баҳорӣ бо баландшавии ногаҳонии ҳарорат ҳамроҳ мешавад, барфҳои нишебиҳои кӯҳӣ босуръат об шуда, заминро аз ҳад зиёд сернам мекунанд ва ба лағжиши қабатҳои замин ва фаромадани селҳои лойқадор оварда мерасонанд.<ref name="murodov2024" /> Дуюм, ҳангоме ки ҳарорати нимирӯзии тобистона ба атрофи +30 °C мерасад, суръати обшавии лозурҳо ба ҳадди аксар расида, метавонад боиси обхезиҳои ногаҳонии кӯлҳои лозурӣ гардад,<ref name="jsprav-vanch" /> падидае, ки, тавре ки дар бахши [[Ноҳияи Ванҷ#Лозурҳо ва қуллаҳо|«Лозурҳо ва қуллаҳо»]] зикр гардид, дар мисоли лозури Хирсон борҳо ба амал омадааст. Тибқи арзёбии осебпазирии иқлимӣ, ки дар доираи лоиҳаи минтақавии «Ташаккули устувории иқлимӣ дар ҳавзаи дарёи Панҷ» анҷом дода шудааст, деҳаҳои ноҳияи Ванҷ, аз ҷумла дар ҷамоатҳои Водхуду Язғулом, дар қатори минтақаҳои дорои хатари миёна ва баланди зарар аз сел ва обхезӣ гурӯҳбандӣ шудаанд.<ref name="cif-pyanj-vuln" /><ref name="adb-pyanj">[https://www.adb.org/projects/45354-002/main 45354-002: Building Climate Resilience in the Pyanj River Basin] (англ.) // Asian Development Bank. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Барои коҳиш додани ин осебпазирӣ, дар доираи лоиҳаҳои байналмилалии мутобиқшавӣ ба иқлим, дар ҳудуди ҷамоати Водхуд корҳои мустаҳкамкунии соҳили рӯди Ванҷоб ва барқарорсозии лӯлаҳои оби полезӣ анҷом дода шудаанд, ки ҳадафи онҳо ҳифзи заминҳои кишоварзӣ аз сел ва кафолати таъминоти об дар давраҳои хушксолии шадид мебошад.<ref name="cif-pyanj-vuln" /> Ин гуна тадбирҳои инфрасохторӣ, дар якҷоягӣ бо гузариш ба неруи барқи хурди обӣ (ниг. бахши [[Ноҳияи Ванҷ#Энергетика|«Энергетика»]]) ва вобастагии иқтисоди хонаводаҳо ба муҳоҷирати меҳнатӣ (ниг. бахши [[Ноҳияи Ванҷ#Муҳоҷирати меҳнатӣ|«Муҳоҷирати меҳнатӣ»]]), нишондиҳандаи равшани он мебошанд, ки иқлими шадиди кӯҳистонӣ на танҳо омили табиӣ, балки муайянкунандаи асосии тарзи зиндагӣ ва рушди иҷтимоию иқтисодии ноҳияи Ванҷ боқӣ мемонад. == Таърих == Ванҷ таърихи чандинҳазорсола дорад, ки осори таърихии он то ҳол пойбарҷоянд, аммо касе аз донишмандони таърих ва бостоншиносони тоҷик ба пажӯҳиши ҷиддии ин ганҷинаи таърих домани ҳиммат барназадааст. Сағонаҳо ва дахмаҳои Ванҷ худ далели ошкори таърихи чандҳазорсолаи ин куҳанбуманд. Бо ин ҳама, таърихи навини водӣ дар осори муаррихони тоҷик — мақолаи академик Раҳим Масов «Оид ба таърихи водии Ванҷ» ва китобҳои профессор Ҳайдаршо Пирумшоев — мавриди баррасии махсус қарор гирифтааст.<ref name="masov19992">Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. — Душанбе, 1999. — № 4. — С. 20–30.</ref><ref name="pirumshoev-web" /> Сарнавишти таърихии Ванҷ аз дигар мавзеъҳои тоҷикнишини Бухорои Шарқӣ ва ғарби Бадахшон чандон фарқе надошт. Фоҷиаҳое, ки дар ин ё он гардиши таърихӣ, мисли ҳуҷуми муғулҳо, темуриён ва тозиши дигар қабилаҳои кӯчии туркнажод ва хунрезиҳои ваҳшиёна дар давраи парокандагии феодалӣ рух доданд, бар ин сарзамин бетаъсир набуданд. Тоҷиконе, ки зери таъқибу фишори аҷнабиён қарор гирифта буданд, барои ҳифзи ҷони худ ба тагнои ин дараҳои дастнорас, ба каронаҳои рӯдҳои кӯҳӣ паноҳ бурданд ва ба ҷойҳои дурдасте кӯчиданд, ки сокинони маҳаллӣ дар он солиёни дароз бо кӯшишу ранҷи сахт қитъаҳои хурди заминро барои кишт созгор мекарданд. Дар бораи таърихи куҳантари Ванҷ ҳанӯз манбаъи мувассақе ба даст нарасидааст. Аммо аз таҳқиқоти донишмандони руси тоинқилобӣ ва муҳаққиқони аҳди шӯравӣ бармеояд, ки Ванҷ қариб то охири асрҳои миёна истиқлоли худро нигоҳ медошт. Ин назарро донишманди маъруф, мутахассиси таърихи Бухорои Шарқӣ ва Бадахшон Б. Искандаров чунин баён кардааст:<ref name="iskandarov2">Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1–2. — Душанбе, 1962–1963.</ref><blockquote>Аз мулкҳои қаламрави Дарвоз сокинони Ванҷ нисбатан мустақилияти воқеъиро соҳиб буданд. Ин ноҳияро кӯҳҳои баланд иҳота мекунанд ва он аз шоҳроҳи пайвандгоҳи мулкҳои кишвар дар канор, дар наздикиҳои доманаи лозури Федченко ҷой дорад. Аз ин ҷиҳат мулки номбурда барои аҷнабиён дастнорас буд. Ба ин нигоҳ накарда, хонҳои Қӯқанд дар охири асри XVIII – ибтидои XIX борҳо барои ғасбу тобеъ намуданаш кӯшиш ба харҷ додаанд, вале ҳама талафоту харҷашон беҳуда анҷом ёфтааст.</blockquote>Ванҷ дар замони истилои муғулон ва салтанати Темуриён, Шайбониён ва Аштархониён ба таври расмӣ ҷузъи қаламрави онҳо шинохта мешуд, аммо амалан мустақил буд. Ин вазъиятро метавон дар замони ташаккули давлатдории Қӯқанд (авохири асри 18 – нимаи якуми асри 19) низ мушоҳида кард. Мувофиқи маълумоти маъхазҳо, Ванҷ то замони эътироф кардани ҳукумати шоҳи Дарвоз Исмоил (1845–1863) истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар замони ҳукмронии шоҳони вопасини Дарвоз (1863–1877) Ванҷ бахше аз қаламрави он ҳисоб меёфт. Баъд аз пайвастани Ванҷ ба Дарвоз иқтидори ҳокимони Дарвоз афзоиши чашмгире дошт, зеро бо ҳамроҳ шудани паҳлавонони ҳузарби ванҷӣ ба сафи лашкари Исмоилшоҳ имконоти ҷангии ӯ бамаротиб афзуд. Бо таваҷҷуҳ ба ин мавзӯъ, намояндаи расмии идораи Русия дар Туркистон Г. А. Арандаренко чунин қайд намудааст:<blockquote>Дар давраи Исмоилшоҳ ба дарвозиён фурсат даст дод, ки ҳокимияти худро на танҳо дар Қаротегин ва Шуғнон густариш диҳанд, балки аз Кӯлобу Ҳисор низ боҷ биситонанд, гарчи дар муддати на чандон тӯлонӣ ҳам бошад.</blockquote>Баъди ба Русия ҳамроҳ кардани Осиёи Миёна, амир Музаффар (1860–1885) бо дастгирии фармондори вилояти Туркистон манотиқи мустақиллу нимамустақилли Бухорои Шарқиро тасарруф кард ва нерӯҳои ҳарбии худро бо сарварии Худойназар (зимистони солҳои 1877–78) ба воситаи ағбаи Работ ба Қалъаи Хумб фиристод. Худойназар Қалъаи Хумбро ишғол кард, сипас ба самти Ванҷ ҳаракат намуд. Дар наздикии деҳаи Кеврон набарди сахте рӯй дод ва аскарони амир тавонистанд лашкари Дарвозро шикаст дода, таъқиби сарбозони боқимондаро идома диҳанд. Дастаи размандагони ихтиёрии Ванҷ ҳаракати сарбозони амирро дар назди Қалъаи Рохарв — маркази Ванҷ боздоштанд. Баъди муҳосираи бенатиҷаи қалъа сарбозони амир ба Қалъаи Хумб баргаштанд. Ванҷ баъди тобеъ шудани шоҳии Дарвоз боз ду сол истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар давраи салтанати сулолаи манғитиён Ванҷ яке аз амлокдориҳои нисбатан бонуфузи бекии Дарвоз ба шумор мерафт. Амлокдори Ванҷро «мир» ва ё «шоҳ» меномиданд, яъне мири Ванҷ ё шоҳи Ванҷ. Вижагии вазифаи мирӣ дар Ванҷ дар ин буд, ки номзадии мири Ванҷро бо машварат ва ройзании шахсиятҳои бонуфузи маҳаллӣ пешбарӣ мекарданд, сипас мири Дарвоз бар ӯ мувофиқат мекард ва аз амири Бухоро таъйиди ниҳойӣ дарёфт мешуд. Ҷамъ намудани андоз ва уҳдадориҳои феодалӣ ба зиммаи мир гузошта шуда буданд. Сокинони водии Ванҷ Инқилоби Октябрро нисбатан хуб пазируфтанд, вале пас аз муддати кӯтоҳе муборизони маҳаллии муқовимат, аз пайравони Фузайл Махсум ва дигарон, ки бо номи «босмачиён» маъруфанд, чандин бор бо Артиши Сурх ва давлати шӯравии мустақарр дар Ванҷ даргир шуданд. Дар ин даргириҳо барои дифоъ аз ҳукумати шӯравӣ фидоиёни маҳаллӣ, мисли М. Давлатов, С. Раупов, Т. Шарифов, В. Эҳсонов, У. Меҳралишоев, Ҷ. Сафоев, Қ. Собиров ва дигарон ширкат доштанд. Бино бар сарчашмаҳои таърихӣ, дар асрҳои миёна Ванҷ се ниҳиштаи маъдани оҳансанг дошт. Ҳанӯз дар оғози асри XX истихроҷи оҳан, гудохтани он ва оҳангарӣ яке аз пешаҳои асосии мардуми маҳаллии Ванҷ буд, ки бо ин пеша манотиқи муҷовирро бо оҳан ва афзоли хоҷагӣ, асбоби кишоварзӣ, корду шамшер ва дигар аслиҳа таъмин мекарданд.<ref name="kamoliddinov2">Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв. — Ташкент: Ӯзбекистон, 1996.</ref> Ин касби мардумии ванҷиёнро шарқшиноси маъруф М. С. Андреев ҳанӯз соли '''1926''' дар рисолаи махсуси худ «Истеҳсоли оҳан дар водии Ванҷ» муфассал тавсиф кардааст.<ref name="andreev2">Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи). — Ташкент, 1926.</ref> Ванҷ аз замони [[Сомониён]] то соли '''1877''' ҳукумате мустақил дошта, фармонравоёни онро шоҳ мехондаанд. Соли '''1878''' амири [[Бухоро]] ба Дарвоз лашкар кашид ва пас аз хиёнати баъзе дарвозиён ба Дарвоз муставлӣ шуд; Дарвозро бекигарӣ ва Қалъаи Хумбро қароргоҳи урдуи манғитиён гардонд. Дарвоз тайи солҳои 1878–1920 яке аз бекигариҳои Бухоро буд ва бек дар [[Қалъаи Хумб]] менишаст ва мир хонда мешуд. Бо вуҷуди ин ҳама, Ванҷ зоҳиран дар итоати бекигарӣ буд, вале истиқлоли худро нигаҳ дошт ва пои шуми сипоҳи манғитиён ба Ванҷзамин нарасид. Соли '''1895''' бекигарии Дарвоз, ки дар ҳар ду канораи рӯди Панҷ қарор дошт, дар паи ҷаҳонгириҳои [[Русия]] ва [[Британияи Кабир|Британия]] дупора гардид: канораи рост ба аморати Бухоро ва канораи чап ба Афғонистон дода шуд.<ref name="postnikov2">Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. — М.: Памятники исторической мысли, 2001. — 416 с. — ISBN 5-88451-100-0.</ref> Ванҷ то соли '''1920''' амлокдории Қалъаи Ванҷи бекигарии Дарвози аморати Бухоро буд. Пас аз инқилоби Бухоро дар соли 1920 Ванҷ аз соли 1920 то 1924 чун тумани Ванҷ дар ҳайати вилояти Ғарми Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро ҷой дошт. Солҳои 1925–1926 Ванҷ чун ҷузъи тумани Қалъаихумби вилояти Ғарми ҶМШС Тоҷикистон ҳисоб меёфт. Солҳои 1926–1930 волости Ванҷ дар ҳайати ВМКБ буд. Солҳои 1930–1933 Ванҷ чун қисми ҳудуди ноҳияи Қалъаихумб бевосита дар тобеъияти ҷумҳурӣ буд. Тибқи Қарори Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон аз '''29 майи соли 1933''', №46 расман ноҳияи Ванҷ таъсис ёфта, то соли 1937 дар тобеъияти бевоситаи ҷумҳурӣ қарор дошт. Дар асоси Қарори Президиуми КИМ-и Шӯроҳои ҶШС Тоҷикистон аз '''11 августи соли 1937''', №43 ноҳияи Ванҷ бо ҳамаи деҳшӯроҳояш: Ванҷ, Водхуд, Рованд, Техарв, Жовуд ва Язғулом расман ба ҳайати ҳудудии ВМКБ гузаронида шуд. Бино бар ин, ноҳияи Ванҷ ҳамчун воҳиди маъмурӣ дар ҳайати Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон 11 августи соли 1937 ташаккул ёфтааст. Дар нимаи солҳои 1950-ум сиёсати муҳоҷиркунонии аҳолии кӯҳистон ба водиҳои пахтакор ба Ванҷ низ бетаъсир намонд: соли '''1954''' сокинони водии Язғулом ба ноҳияи Куйбишеви водии Вахш кӯчонида шуданд. Гармои тоқатфарсо, беморшавии оммавӣ ва фавти зиёди кӯдакон ин муҳоҷиратро барои кӯчидагон фоҷиабор гардонд ва бахши зиёди онҳо тадриҷан ба зодгоҳи худ баргаштанд, ҳарчанд на ҳама; як ҷамоаи язғуломизабон то имрӯз дар водии Вахш боқӣ мондааст.<ref name="edelman-iling2">[https://iling-ran.ru/web/ru/scipop/blog/1911_edelman Из полевых записей середины прошлого века. Об экспедициях в язгулямский язык в 1950-х гг.] (рус.) // Сомонаи Пажӯҳишгоҳи забоншиносии Академияи илмҳои Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="fieldling2">[http://field-ling.moscow/c/language/yazghulami/ Язгулямский язык] (рус.) // Экспедиции Московской школы полевой лингвистики. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="vostokoriens2">[https://vostokoriens.ru/articles/2745/218564 Астрономические знания язгулемцев] (рус.) // Восток (Oriens). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Осори таърихӣ == Дар қаламрави Ванҷ мавзеъ, осор ва ёдгориҳои таърихии бисёр вуҷуд доранд, вале то ҳол таҳқиқоти шоистае дар ин росто анҷом наёфтааст. Қалъаи Ванҷ дар баландии соҳили рости Ванҷоб, дар масофаи 15 км аз резишгоҳи он ба дарёи Панҷ воқеъ гашта буд. Мавқеъияти ин қалъа аз нигоҳи ҳарбию стратегӣ бисёр созгор будааст ва ба муҳофизонаш имкон медодааст, ки муддати тӯлонӣ аз худ дифоъ кунанд. Тавсифи илмии Рохарв ва қалъаи онро ҳанӯз соли '''1916''' узви Ҷамъияти ҷуғрофии Русия Д. И. Мушкетов интишор додааст.<ref name="mushketov2" /> Гумон меравад, ки дар тамоми ҳавзаҳои Бадахшон сукунати одамон ба як давраи таърихӣ мансуб будааст. Ёдгориҳои манзилӣ ва меъмориву мудофеавии асримиёнагии ғарби Бадахшон, ки дар деҳаи Баравни ҷамоати деҳоти Водхуд воқеанд ва аз ҷиҳати амнияти ҳарбӣ бисёр муносибу побарҷоянд, бо камоли таассуф, то кунун таҳқиқи шоиста нашудаанд. Нақшу нигораҳои рӯйи харсангҳои водии Язғулом, ки дар деҳаҳои Жамаг, Андарбоғ ва Мотравн ба даст омадаанд, агарчи ҳанӯз комилан омӯхта нашудаанд, гувоҳи муътамаде аз ҳузури мардум ва сукунати онон аз замонҳои бостонӣ дар ин минтақа ҳастанд. Ёдгориҳои бостонии Помири Ғарбӣ, аз ҷумла мавзеъҳои қаламрави Ванҷ, дар силсилаи бунёдии «Харитаи бостоншиносии Тоҷикистон» — муҷаллади марбут ба Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, ки бостоншинос М. А. Бубнова таълиф намудааст ва ёдгориҳои давраи сангро то садаи XX фаро мегирад, — ба қайд гирифта шудаанд.<ref name="bubnova20082">Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века — XX в.). — Душанбе, 2008. — (Археологическая карта Таджикистана).</ref> == Мардум == Аксарияти аҳолии ноҳия тоҷиконанд; инчунин теъдоди ангуштшумори русҳо ва намояндагони халқҳои дигар низ зиндагӣ мекунанд. Аҳолии ноҳия аз рӯи диёнат мусулмони суннии ҳанафимазҳабанд.<ref name="vanchraion2" /> Бар асоси омори саршумории саросарии Иттиҳоди Шӯравӣ аз соли '''1939''', аҳолии Ванҷ 9218 нафар буд: 9031 нафарашон ванҷиёни бумӣ, 134 нафар — рус, 6 нафар — тотор, 5 нафар — узбак ва 1 нафар — қазоқ.<ref name="demoscope2">[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_39_ra.php?reg=1166 Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сёл союзных республик СССР: Ванчский район] (рус.) // Демоскоп Weekly. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Бино ба омори соли 1979 аҳолии Ванҷ 15 855 нафар ва тибқи омори 1992 — 22 700 нафарро ташкил медод. Тибқи маълумоти расмӣ, соли '''2009''' дар ноҳия 30 700 нафар зиндагӣ мекард ва тамоми аҳолии он деҳотист.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Тибқи омори соли '''2024''' аҳолии Ванҷ ба 35 400 нафар расид. Бар асоси муқоисаи ин ду омор метавон чунин натиҷагирӣ кард, ки тайи 85 сол суръати миёнаи афзоиши солонаи аҳолии Ванҷ тақрибан 1,6 % будааст. Мардуми водии Язғулом ҳиссаи назарраси аҳолии ноҳияро ташкил медиҳанд. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Динамикаи шумораи аҳолӣ (ҳазор нафар) !сол !1939 !1979 !1992 !2009 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 !2018 !2019 !2020 !2021 !2022 !2023 !2024 |- |шумора |9,2 |15,9 |22,7 |30,7<ref name="badakhshon-vanj2" /> |30,8 |31,1 |31,3 |31,7 |31,9 |32,4 |32,9 |33,6<ref name="stat20192">Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2019 года. Сообщение Агентства по статистике при Президенте Республики Таджикистан (рус.).</ref> |34,1<ref name="stat20192" /> |34,4<ref name="stat20202">[https://web.archive.org/web/20210601101228/http://stat.ww.tj/posts/July2020/macmua_20201.pdf Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2020 года] (рус.) // Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> |34,1 |34,4 |35,1 |35,4 |} == Забон == Мардуми Ванҷ бо гӯиши ванҷии забони тоҷикӣ сухан мегӯянд. Дар водии Язғулом бошад, яке аз [[забонҳои помирӣ]] — [[забони язғуломӣ]] роиҷ аст. Лаҳҷаи ванҷии забони тоҷикӣ дар водии Ванҷ аз нимаи дуюми асри XIX густариш ёфта, забони бумии помириро, ки бо номи ванҷӣ маъруф буд, дар поёни ҳамин аср аз байн бурд. Забони ванҷӣ наздиктарин хеши забони язғуломӣ буда, ба гурӯҳи «шимолии» забонҳои помирӣ дар қатори язғуломӣ ва (эҳтимолан) саргуломӣ дохил мешуд. Мутахассисон аз байн рафтани онро ба охири асри XIX нисбат медиҳанд; мардумшиносон дар ибтидои асри XX аз ин забон танҳо чанд даҳ вожаро сабт карда тавонистаанд.<ref name="pamirlang2">[https://tapemark.narod.ru/les/363a.html Памирские языки] (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.</ref><ref name="bre-pamir2">[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2701306 Памирские языки] (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Лаҳҷаҳои ванҷии забони тоҷикӣ мавзӯи таҳқиқи бунёдии эроншиноси рус А. З. Розенфелд гардидаанд, ки соли '''1964''' дар Ленинград монографияи махсуси «Ванджские говоры таджикского языка»-ро дар ҳаҷми 151 саҳифа ба табъ расонидааст.<ref name="rozenfeld19642">Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — 151 с.</ref> Дар гуфтугӯи мардуми Ванҷ ҷӯйборҳои лозурӣ, ки деҳаҳо дар канораи онҳо бино ёфтаанд, «даргов» номида мешаванд; ба ақидаи Ҳ. Пирумшоев, ин вожа гунаи тағйирёфтаи ибораи «даргоҳи об» аст.<ref name="pirumshoev-web" /> Бархе донишмандони рус, монанди И. И. Зарубин, А. З. Розенфелд ва дигарон, назарияеро дар бораи вуҷуди куҳанзабони ванҷӣ (русӣ: старованджский язык) ироя кардаанд, ки тибқи он ин забон тақрибан дусад сол пеш аз байн рафта, гӯиши кунунии ванҷӣ ҷойгузинаш шудааст. И. И. Зарубин дар ин маврид мегӯяд:<blockquote>Забони куҳнаи ванҷӣ дар водии Ванҷ (шохоби рости Панҷ) ва саргуломӣ дар болооби дарёи Саргулом, дар шарқи вилояти Файзободи Афғонистон ривоҷ дошт. Тақрибан дусад сол пеш лаҳҷаҳои тоҷикӣ ҷои онҳоро гирифтанд.</blockquote>Забони язғуломӣ, ки дар шаш деҳаи ҷамоати Язғулом ба кор меравад, забони бехат аст ва шумораи гӯяндагонаш тақрибан 3 ҳазор нафарро ташкил медиҳад; аксари язғуломиён дузабонаанд ва забони тоҷикиро низ медонанд.<ref name="yazgulyam-les2">[http://tapemark.narod.ru/les/604b.html Язгулямский язык] (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.</ref><ref name="bre-yazg2">[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/4924529 Язгулямский язык] (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Таҳқиқи бунёдии ин забон ба қалами эроншиноси маъруф Д. И. Эделман тааллуқ дорад, ки соли '''1966''' дар Маскав монографияи «Забони язғуломӣ»-ро ба табъ расонидааст.<ref name="edelman2">Эдельман Д. И. Язгулямский язык. — М.: Наука, 1966.</ref> Пас аз муҳоҷирати соли '''1954''' бахше аз язғуломизабонон дар ноҳияи Куйбишеви водии Вахш низ сокин шуданд ва забони язғуломӣ то кунун дар он ҷо низ ба кор меравад.<ref name="fieldling2" /> Дар «Атласи забонҳои дар хатар қарордоштаи ҷаҳон»-и ЮНЕСКО (таҳти таҳрири Кристофер Мозли, соли 2010), забони язғуломӣ ба зумраи забонҳои осебпазир (Vulnerable) дохил гардидааст.<ref name="unesco-atlas">Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World's Languages in Danger. — 3rd ed. — Paris: UNESCO Publishing, 2010.</ref> Тибқи ҳамин Атлас, аз 15 забони дар хатар қарордоштаи Осиёи Марказӣ, 11-тояш дар Тоҷикистон, бештараш дар ҳудуди ВМКБ, роиҷ аст.<ref name="ap-unesco2017">[https://old.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/society/20170629/unesco-publishes-atlas-of-the-worlds-languages-in-danger UNESCO publishes atlas of the world's languages in danger] (англ.) // Тоҷикистон Ньюз Азия-Плюс, 29 июни 2017. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши ҷомеашиносии забонии Д. Пол, Э. Аббесс, К. Мюллер, К. Тиссен ва Г. Тиссен нишон медиҳад, ки муносибати сокинони водии Язғулом ба ҳарду забон — язғуломӣ ва тоҷикӣ — мусбат аст: забони модарӣ дар зиндагии рӯзмарра пурқувват боқӣ монда, ҳеҷ нишонае аз ҷойивазкунии он бо забони тоҷикӣ мушоҳида намешавад, ҳарчанд забони тоҷикиро низ дар баъзе ҳавзаҳо муфид медонанд.<ref name="paul2010">Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. — SIL International, 2010.</ref> Дар пойгоҳи байналмилалии таснифи забонҳо «Глоттолог» забони куҳани ванҷӣ бо рамзи «oldw1238» ва забони язғуломӣ бо рамзи «yazg1240» сабт шудаанд.<ref name="glottolog">Glottolog 5.0, коди «oldw1238» (забони куҳани ванҷӣ) ва «yazg1240» (забони язғуломӣ).</ref> == Бахшбандӣ == Бар асоси Қонуни тақсимоти маъмурию ҳудудии кишвар, ноҳияи Ванҷ аз 1 шаҳрак (Ванҷ) ва 6 [[ҷамоат]] иборат аст:<ref name="fehrist2">Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. — Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2013. — 332 с.</ref> {| class="wikitable" |+Ҷамоатҳои ноҳияи Ванҷ !Ҷамоат !Аҳолӣ (нафар) !Деҳаҳо |- |ба номи Маҳмадулло Абдуллоев |10 983 |Бичхарв, Бодалд, Ускроғ, Роғ, Дашти Роғ, Панҷшанбеобод, Убари Даргов, Рохарв, Гушхун, Ғумаяк, Бовуд, Одешт, Ҷангали Зуго |- |Водхуд |2178 |Пшихарв, Даштак, Лугад, Бунига, Узбай, Лахш, Баравн, Баравни Таг, Баравни Тор, Ваҳдат, Вравз |- |Ҷовидон |4201 |Бунай, Рав, Жовуд, Потов, Арнавад, Убго |- |Рованд |5573 |Ширговад, Ғиҷоваст, Мудеҳарв, Вишхарвак, Старғ, Ғӯмас, Мурғутга, Рованд, Гармчашма, Ван-Ван, Сунгад, Поймазор |- |Техарв |3401 |Гич, Садвадг, Сед, Шаврӯ, Техарв, Чихох, Удоб, Равгада |- |Язғулом |6065 |Мотравн, Вишхарв, Будун, Шавуд, Андарбоғ, Жамаг |} Дар санадҳои расмии солҳои охир ҷамоати марказии ноҳия бо номи «деҳоти Маҳмадулло Абдуллоев» зикр мегардад.<ref name="khovar-ubari2" /> == Хоҷагидорӣ == Соҳаҳои асосии хоҷагидории ноҳия ғаллакорӣ, чорводорӣ, боғдорӣ ва сабзавоткорист; дар замони шӯравӣ тамокукорӣ низ соҳаи асосӣ буд. Соли '''1939''' дар тамоми ВМКБ 123 колхоз мавҷуд буд, аз ҷумла дар Ванҷ 30 колхоз таъсис дода буданд. Водии Водхуд аз қадим бо ҳосилхезии замин ва фаровонии тути худ ном баровардааст: захираи ғалла ва меваи хушки ин мавзеъ (тут, зардолу, себ) на танҳо сокинони маҳаллӣ, балки деҳоти камзамини ҳамсояро низ аз танқисӣ мераҳонд ва ибораи мардумии «тути Водхуд пухт, имсол ҳам ҷон ба саломат бурдем» аз ҳамин воқеият бармеояд.<ref name="pirumshoev-web" /> Дар ноҳия 53 хоҷагии деҳқонӣ мавҷуд аст. Майдони умумии заминҳои хоҷагӣ 14 417 гектар аст, аз ҷумла заминҳои корам — 1381 гектар (2012), чарогоҳҳо — 1219 гектар, боғҳо — 734 гектар. Тибқи омори соли '''2012''' дар ноҳияи Ванҷ 2478 тонна ғалла, 1924 тонна гӯшт, 1 млн дона тухм, 3742 тонна шир, 157 тонна чормағз, 6353 тонна сабзавот ва 11 295 тонна картошка ба даст омад. Бар асоси омори соли '''2011''', шумораи чорво дар хоҷагиҳо чунин буд: гов — 15 234 сар, гӯсфанду буз — 32 498 сар. Дар давоми даҳсолаи охир сохтори хоҷагидории ноҳия ба таври куллӣ дигаргун шуд: ба ҷои 53 хоҷагии деҳқонии соли 2012, имрӯз 14 ассотсиатсияи хоҷагиҳои деҳқонӣ 120 хоҷагии инфиродиро бо фарогирии 3217 саҳмдор муттаҳид месозад.<ref name="jumhuriyat-kishovarzi">[https://jumhuriyat.tj/6928-van-rushdi-soai-kishovarz-dar-noija.html Ванҷ. Рушди соҳаи кишоварзӣ дар ноҳия] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Майдони умумии заминҳои корам ба 2601 гектар расидааст, ки аз он бештар аз 1080 гектарро боғҳои мевадиҳанда ташкил медиҳанд; танҳо дар бист соли охир 282 гектар замини нав аз худ карда шудааст.<ref name="khovar-boghparvari2025">[https://khovar.tj/2025/11/dar-no-iyai-van-so-ai-bo-parvar-rushd-meyobad/ Дар ноҳияи Ванҷ соҳаи боғпарварӣ рушд меёбад] // АМИТ «Ховар», 18 ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи таҳлилҳои муқоисавӣ, дар зарфи се даҳсолаи охир истеҳсоли ғалладонагиҳо тақрибан 6 баробар, картошка 8 баробар, сабзавот 16 баробар ва мева 42 баробар афзудааст.<ref name="jumhuriyat-jashniistiqlol">[https://jumhuriyat.tj/print:page,1,1536-van-ashni-istilol-mondagor-hoad-bud.html Ванҷ. Ҷашни истиқлол мондагор хоҳад буд] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Танҳо то охири моҳи октябри соли 2025 аз боғоти ноҳия 2205 тонна меваи тару тозаву хушк ба бозорҳои хориҷӣ ва шаҳрҳои калони ҷумҳурӣ содирот гардид,<ref name="khovar-boghparvari2025" /> ва моҳи августи соли 2023 кишоварзони ноҳия дар ярмаркаи Боғи «Куруши Кабир»-и Душанбе зиёда аз 13 тонна маҳсулоти тару тоза ба сокинони пойтахт пешниҳод карданд.<ref name="khovar-namoishfurushi">[https://khovar.tj/2023/08/namoish-fur-shi-ma-suloti-kishovarz-az-onibi-kishovarzoni-no-iyai-van-ma-suloti-mavridi-niyozi-avval-ba-sokinoni-dushanbe-peshni-od-gardid/ Намоиш-фурӯши маҳсулоти кишоварзӣ аз ҷониби кишоварзони ноҳияи Ванҷ] // АМИТ «Ховар», августи 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Аз соли '''2009''', вақте ки дар ноҳия аввалин ду гармхонаи намунавӣ ба кор дароварда шуданд,<ref name="khovar-garmhona2009">[https://khovar.tj/2009/08/dar-van-1206-garmhona-1202-o-ba-kor-daromadand/ Дар Ванҷ гармхонаҳо ба кор даромаданд] // АМИТ «Ховар», августи 2009. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> технологияи гармхонагӣ дар қисматҳои поёнии ноҳия паҳн шудааст. Дар давраи охир, дар ҳамкорӣ бо мутахассисони минтақаи илмӣ-таҷрибавии «Ҷангали Зуго»-и Институти биологии Помир, соҳибкор Ҳайдар Фаёзов аз деҳаи Гишхун дар ноҳия парвариши озмоишии лимӯ ва дигар меваҳои ситрусиро оғоз кард — навъе, ки то ҳол дар ВМКБ танҳо хоси баъзе минтақаҳои ноҳияи Дарвоз буд.<ref name="jumhuriyat-limu">[https://jumhuriyat.tj/print:page,1,3033-van-avlavijat-ba-rushdi-limparvar.html Ванҷ. Авлавият ба рушди лимӯпарварӣ] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Чорводорӣ ва занбӯриасалпарварӣ === Дар муқоиса бо давраи пеш аз истиқлол, дар ноҳия саршумори чорвои калону майда дар маҷмуъ 2 баробар, истеҳсоли гӯшт 4 баробар ва истеҳсоли тухм 31 баробар афзудааст.<ref name="jumhuriyat-jashniistiqlol" /> Тибқи омори соли 2023, саршумори чорвои калони шохдор ба 17 135 сар (нисбат ба 15 234 сар дар соли 2011) ва моли майда (гӯсфанду буз) ба 41 000 сар (нисбат ба 32 498 сар) расидааст; ҳамчунин дар хоҷагиҳои ноҳия 41 350 сари парранда ва 1082 оилаи занбӯри асал ба қайд гирифта шудааст.<ref name="jumhuriyat-jashniistiqlol" /><ref name="jumhuriyat-kishovarzi" /> Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон рушди занбӯриасалпарвариро яке аз воситаҳои пасткунандаи камбизоатӣ ва таъминкунандаи шуғли деҳот муайян кардааст. Сарватҳои зеризаминии ноҳия: пахтасанги кӯҳӣ (асбест), молибден, мармар ва ғайра; инчунин конҳои никел, оҳансанг ва оҳак мавҷуданд. === Муҳоҷирати меҳнатӣ === Мисли аксари минтақаҳои кӯҳии Тоҷикистон, иқтисодиёти хонаводаҳои Ванҷ ба таври назаррас аз муҳоҷирати меҳнатӣ ва ҳаволапулиҳо вобаста аст. Тибқи арзёбии Бонки Ҷаҳонӣ аз моҳи ноябри соли '''2025''', ҳаволапулиҳои муҳоҷирони меҳнатӣ беш аз 30 фоизи маҷмуи маҳсулоти дохилии Тоҷикистонро ташкил медиҳанд ва, гарчанде вобастагӣ ба ин маблағҳо сатҳи камбизоатиро коҳиш додааст, нобаробарии даромад (нишондиҳандаи Гини) аз 32 то 38 дар байни солҳои 2021 ва 2023 афзудааст; ВМКБ дар қатори минтақаҳое зикр шудааст, ки бо маҳдудиятҳои шадиди ҷуғрофиву иқлимӣ рӯбарӯянд.<ref name="wb2025poverty">[https://www.worldbank.org/en/country/tajikistan/publication/poverty-and-equity-assessment Tajikistan Poverty and Equity Assessment] (англ.) // Бонки Ҷаҳонӣ, ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши умумимиллии соҳаи тандурустӣ доир ба муҳоҷирони меҳнатии Тоҷикистон нишон додааст, ки дар байни панҷ минтақаи кишвар (Душанбе, ВМКБ, Хатлон, Суғд ва ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ), ҳиссаи муҳоҷирони меҳнатӣ дар аҳолии ВМКБ (49,59 фоиз аз намунаи пажӯҳишӣ) назар ба дигар минтақаҳо (камтар аз 32 фоиз) хеле баландтар будааст.<ref name="hiv-migrants">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11679146/ Inclusion of Labor Migrants as a Potential Key Population for HIV: A Nationwide Study from Tajikistan] (англ.) // PMC/NCBI. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар маҷмуи умумимиллӣ, беш аз як миллион шаҳрванди Тоҷикистон ҳарсола барои кор ба Русия мераванд; ҳаволапулиҳо дар соли 2013 қариб нисфи маҷмуи маҳсулоти дохилии кишварро ташкил медоданд, ки то соли 2018 ба тақрибан 30 фоиз (2,2 миллиард доллари ИМА) коҳиш ёфт.<ref name="mpi2022">[https://www.migrationpolicy.org/article/dependent-remittances-tajikistan-prospects-dim-economic-growth Dependent on Remittances, Tajikistan's Long-Term Prospects for Economic Growth and Poverty Reduction Remain Dim] (англ.) // Migration Policy Institute. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Саноат === Дар ноҳия корхонаҳои хурди саноатӣ — сехи чӯҷабарорӣ, заводи хишти «Лугад», ҶДММ «Хрустал» — фаъолият доранд. Дар Ванҷ бозорҳои марказӣ ва марзӣ низ амал мекунанд. '''25 июни соли 2025''' дар ноҳия корхонаи истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК «Мармар Стоун» ба кор шурӯъ кард, ки иқтидори солонаи он 40 ҳазор тонна маҳсулот буда, 40 сокини маҳаллиро бо ҷои кори доимӣ таъмин намудааст. Корхона чор хатти истеҳсолӣ дорад ва дар он беш аз 20 навъи санги табиӣ коркард мешавад; иқтидори истеҳсоли тахтасангҳои ороишӣ (мозаика) 10 ҳазор м³ ва коркарди санги мармар 160 ҳазор м³ дар як солро ташкил медиҳад.<ref name="ap2025">[https://asiaplus.news/tg/2025/06/25/safari-emomal%d3%a3-ra%d2%b3mon-ba-vmkb-az-van%d2%b7-o%d2%93oz-shud-prezident-dar-in-no%d2%b3iya-kadom-inshootro-ba-istifoda-dod/ Сафари Эмомалӣ Раҳмон ба ВМКБ аз Ванҷ оғоз шуд. Президент дар ин ноҳия кадом иншоотро ба истифода дод?] // Asia-Plus, 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="pt512722">[https://prezident.tj/event/news/51272 Ифтитоҳи корхонаҳои истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК «Мармар Стоун» дар ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар ҳамон рӯз Парки саноатии ноҳия мавриди истифода қарор гирифт, ки дар масоҳати 788 м² ҷойгир буда, 6 корхонаи хурди истеҳсолиро фаро мегирад: истеҳсоли макарон, бандубасти маҳсулоти лӯбиёгӣ, коркарди равғани чормағз, коркард ва бандубасти меваи хушк, истеҳсоли собун ва дару тирезаҳои пластикӣ. Фаъолияти парк дар маҷмуъ 36 сокини маҳаллиро бо кор таъмин мекунад.<ref name="ap2025" /><ref name="pt512842">[https://prezident.tj/event/news/51284 Ифтитоҳи Парки саноатии ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар доираи ҳамин парк, инчунин корхонаи коркарди равғани ангат (Hippophae rhamnoides) — растании шифобахши худрӯй, ки дар қад-қади дарёҳои ноҳия фаровон мерӯяд — ба кор шурӯъ кардааст; иқтидори он то 500 килограмм равғани холис дар як сол буда, аз ин ашё то 12 навъи маҳсулоти фармасевтию косметологӣ омода карда мешавад.<ref name="ctd-marmarstone">[https://ctd.tj/2025/06/25/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D1%8D%D0%BC%D0%BE%D0%BC-95/ Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ноҳияи Ванҷ] // Кумитаи рушди сайёҳии назди Ҳукумати ҶТ, июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пеш аз таъсиси ин корхона, дар деҳаи Ғуҷоваст соҳибкорзан Васила Ғафурова коргоҳи хурди коркарди ангатро таъсис дода буд, ки маводи он берун аз ноҳия низ харидор пайдо кардааст.<ref name="ap2025" /> Барои дастгирии соҳибкории хурду миёна дар солҳои 2018–2019 ба соҳибкорони ноҳия зиёда аз 6,5 миллион сомонӣ қарзи имтиёзнок дода шудааст.<ref name="president-domestic16739">[https://www.president.tj/event/domestic_trips/16739 Сафарҳои дохилӣ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Энергетика === Дар Ванҷ чандин неругоҳи хурди барқи обӣ (НБО) фаъолият мекунад. Аз ҷумла, НБО-и «Техарв» дар дарёи Ванҷ бо иқтидори 400 кВт таҷдид гардида, ба шабакаи ягонаи барқи кишвар пайваст карда шудааст; НБО-и «Андарбак» дар водии Язғулом ба шабакаи ширкати «Помир Энерҷӣ» пайваст аст.<ref name="techarv2">[http://www.cawater-info.net/best-practices/ru/base/marker/21 Реконструкция МГЭС Техарв на реке Ванч мощностью 400 кВт в Ванчском районе Горно-Бадахшанской автономной области] (рус.) // CAWater-Info. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Таҳлилҳои соли 2021 нишон дода буданд, ки шабакаҳои барқии ноҳия ҳамагӣ 2,6 мегаватт барқ истеҳсол мекунанд, дар ҳоле ки барои фаъолияти пуриқтидори корхонаҳои нави саноати кӯҳӣ (ба мисли «Мармар Стоун») беш аз 5,6 мегаватт лозим буд.<ref name="khovar-310812">[https://khovar.tj/2021/07/310812/ Имсол дар Ванҷ дар 15 гектар боғи нав бунёд карда шуд] // АМИТ «Ховар», июли 2021. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Моҳи '''июни соли 2025''' хатти интиқоли барқи дузанҷираи 35 ва 110-киловолтаи Хоруғ–Рӯшон бо дарозии 67,5 км ва зеристгоҳи «Ҷангал» ба маблағи умумии 114 миллион сомонӣ ба истифода дода шуд, ки интиқоли муназзами неруи барқро ба ноҳияҳои Рӯшон, Ванҷ ва Дарвоз ба маротиб беҳтар мегардонад; ҳамзамон сохтмони хатти 42-километраи интиқоли барқи 110-киловолта аз маркази ноҳияи Рӯшон то зеристгоҳи «Вознавд» оғоз ёфт, ки ба истифода додани он дар нимсолаи аввали соли 2026 пешбинӣ шудааст.<ref name="khovar-speech20252">[https://khovar.tj/2025/06/suhanronii-prezidenti-um-urii-to-ikiston-peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-mulo-ot-bo-ro-baron-va-faoloni-viloyati-muhtori-k-istoni-badahshon/ Суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон дар мулоқот бо роҳбарон ва фаъолони Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон] // АМИТ «Ховар», июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Нақлиёт === Нақлиёти ноҳия асосан автомобилист; як фурудгоҳи хурд ҳам дар шаҳраки Ванҷ (Рохарв) вуҷуд дорад. Қаламрави ғарбии ноҳия дар масири шоҳроҳи байналмилалии Душанбе–Кӯлоб–Дарвоз–Хоруғ–Мурғоб–Қулма қарор дорад; лоиҳаи таъмиру таҷдиди қитъаи ин шоҳроҳ аз Қалъаихумб то Ванҷ ва сарҳади ноҳияи Рӯшон арзиши умумии 2,5 миллиард сомониро ташкил медиҳад, ки то имрӯз корҳо ба маблағи 900 миллион сомонӣ анҷом ёфтаанд.<ref name="president-node23600">[https://president.tj/node/23600 Суханронӣ дар мулоқот бо роҳбарону фаъолон ва сокинони ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> '''25 июни соли 2025''' роҳи мошингарди маркази ноҳия то нуқтаи пайвастшавӣ ба ин шоҳроҳ, иборат аз ду хатти ҳаракат бо дарозии умумии 16 км, пас аз таҷдид ба истифода дода шуд; дар дарозои роҳ истгоҳҳои нақлиётӣ ва гузаргоҳҳо барои пиёдагардон бунёд гардидаанд.<ref name="ap2025" /><ref name="pt512682">[https://prezident.tj/event/news/51268 Ифтитоҳи роҳи маркази ноҳияи Ванҷ то нуқтаи пайвастшавӣ ба шоҳроҳи Душанбе–Кулма] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> '''23 июни соли 2025''' ширкати ҳавопаймоии «Тоҷик Эйр» пас аз ёздаҳ соли танаффус (парвози охирин соли '''2014''' сурат гирифта буд) хатсайри ҳавоии Душанбе–Ванҷ–Душанберо аз нав кушод: парвози нахустин бо 15 мусофир анҷом ёфт. Парвоз дар ин масир 50 дақиқа тӯл кашида, тибқи ҷадвал ҳафтае як маротиба, рӯзҳои ҷумъа, бо ҳавопаймои Ан-28 иҷро мешавад ва нархи чипта дар як самт 750 сомонӣ муайян гардидааст.<ref name="ap-flight-start2">[https://asiaplustj.info/tj/node/350087 Оғози парвози ҳавопаймоӣ миёни Душанбе ва Ванҷ. Аввалин парвоз кай ва нархи чипта чанд аст?] // Asia-Plus, июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ap-flight-first2">[https://asiaplustj.info/tj/node/350121 Пас аз 11 сол. Аввалин парвози ҳавопаймо дар масири Душанбе-Ванҷ-Душанбе анҷом ёфт] // Asia-Plus, 23 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар доираи татбиқи «Барномаи давлатии кабудизоркунии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2040» (қабулшуда '''28 июни соли 2024'''), '''24 феврали соли 2026''' дар шафати роҳҳои мошингарди ноҳияи Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳоли дарахтони ҳамешасабзу ороишӣ ва сояафкану мевадиҳанда шинонида шуд.<ref name="khovar-trees2026">[https://khovar.tj/2026/02/daraht-binshon-dar-shafati-ro-oi-moshingardi-van-besh-az-2000-beh-ni-ol-shinonida-shud/ ДАРАХТ БИНШОН! Дар шафати роҳҳои мошингарди Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳол шинонида шуд] // АМИТ «Ховар», 24 феврали 2026. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Фарҳангу маориф == Пеш аз инқилоб аҳолии маҳаллии Ванҷ дар масҷидҳо ва хонаҳои муллоён хатту савод меомӯхтанд ва на ҳама ақшори мардум фурсат ва имкони саводомӯзӣ доштанд. Аз ин рӯ нисбати саводнокӣ дар миёни онҳо хеле паст буд ва ба сахтӣ метавонист ба 3–10 % бирасад. Саводомӯзии саросарии аҳолиро ҳукумати шӯравӣ ба роҳ монд. Соли '''1926''' нахустин мактаб дар минтақа фаъолияти худро оғоз намуд: дар он танҳо 1 муаллим — Одил Боқиев (аз деҳаи Чихох) кор мекард ва 25 талаба дар он ҷо дарс меомӯхтанд. Соли 1930 шумораи муаллимон ба 7 нафар расид. Дар авохири даҳаи 30-юми асри XX тақрибан дар ҳамаи маҳалҳои сераҳолии деҳшӯроҳои Ванҷ мактабҳои ибтидоӣ таъсис ёфтанд, ки бештари бачагону наврасон дар онҳо таҳсил мекарданд. Тобистони соли '''1941''' (дар арафаи Ҷанги Бузурги Ватанӣ) дастгоҳи кинонамоишдиҳӣ дар Ванҷ сохта, ба марҳалаи истифода расид. Соли 1941 дар вилоят 41 китобхона вуҷуд дошт, аз ҷумла китобхонаи ноҳиявӣ дар маркази Ванҷ ва 12 чойхонаи сурх. Дар аввали моҳи апрели соли 1930 дар яке аз деҳаҳои баландкӯҳи водии Ванҷ — Рованд нахустин маҷлиси ҷавонон баргузор шуд. Дар соли таҳсилии 2011–2012 дар ноҳияи Ванҷ 50 мактаб, аз ҷумла 23 мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ, 4 мактаби таҳсилоти умумии асосӣ, 13 мактаби ибтидоӣ, мактаб-интернат ва муассисаи томактабӣ вуҷуд дошт. Дар ҳамин сол дар мактабҳои ноҳия 7437 талаба таҳсил мекард, ки ба онҳо 928 муаллими соҳибмаълумоти олӣ дарс медоданд. '''25 июни соли 2025''' дар деҳаҳои Мотравн, Будун, Вишхарв, Жамаг, Бунай, Техарв ва Ғиҷовасти ноҳия 7 кӯдакистони нав ифтитоҳ гардид: чор кӯдакистон аз ҳисоби буҷети маҳаллии вилоят ва се кӯдакистони дигар аз ҳисоби сокинони деҳаҳо тариқи ҳашар сохта шудаанд. Ин муассисаҳо аз 20 синфхона иборат буда, барои 380 тарбиятгиранда пешбинӣ шудаанд ва дар онҳо 34 нафар бо кори доимӣ таъмин гардидаанд.<ref name="ap2025" /><ref name="pt512802">[https://prezident.tj/event/news/51280 Ифтитоҳи 7 кӯдакистон дар ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар Ванҷ 45 муассисаи фарҳангӣ, аз ҷумла 1 театр, 13 клуб, 2 автоклуб, 5 хонаи фарҳанг, 25 китобхона бо фонди 114 960 нусха китоб фаъолият мекунад. Рӯзномаи ноҳиявӣ бо номи «Ватан» нашр мешавад. == Тиб == Соли '''1939''' дар Ванҷ маркази тиббӣ ва бемористоне барои 10 кат сохта шуда буд. Ин иттифоқ дар канори душвориҳои азиме ба вуҷуд омад: то оғози асри XX дар водӣ тибби илмӣ вуҷуд надошт ва сокинон танҳо ба гиёҳдармонӣ ва дуохонӣ такя мекарданд, ки боиси сатҳи баланди фавти модарону кӯдакон мегардид.<ref name="sssr-112sol">[https://sssr.tj/vanj-va-yazgulom-112-sol-pesh-az-in/ Ванҷ ва Язгулом 112 сол пеш аз ин] // Газетаи мардумии СССР. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи як таҳқиқи диссертатсионӣ, гузариш ба тибби муосир бо муқовимати шадид ҳамроҳ буд: соли '''1929''' табиби рус Спажев, ки барои расонидани кумаки аввалияи тиббӣ ба Ванҷ фиристода шуда буд, аз ҷониби дастаҳои босмачӣ ба қатл расонида шуд — ҳодисае, ки соли 1931 бо қатли табиб Олхов дар ноҳияи ҳамҷавори Қалъаихумб такрор ёфт.<ref name="btsu-dissertation">Диссертатсия // Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ.</ref> Муҳоҷирати маҷбурии соли 1954-и сокинони водии Язғулом ба водии гарми Вахш низ оқибатҳои вазнини беҳдоштӣ — бемории оммавӣ ва фавти зиёди кӯдакон — ба бор овард, ки яке аз сабабҳои бозгашти тадриҷии як қисми муҳоҷирон ба зодгоҳашон гардид.<ref name="sssr-112sol" /> Ҳоло дар ноҳия як беморхонаи марказӣ (дар шаҳраки Рохарв, дорои 6 шуъбаи бистарикунонӣ), як беморхонаи минтақавӣ дар водии Язғулом, 22 бунгоҳи тиббӣ, маркази назорати беҳдоштӣ (санитарию эпидемиологӣ) ва 4 дорухона фаъолият доранд. Тибқи маълумоти соли 2023, ба ин шабака 57 310 нафар бемор муроҷиат кардааст — ба ҳисоби миёна беш аз 1,6 маротиба барои ҳар сокини ноҳия дар як сол.<ref name="jumhuriyat-tandurusti">[https://jumhuriyat.tj/2991-van-roandozii-tadbiro-dar-samti-tandurust-va-ifzi-itimo.html Ванҷ. Роҳандозии тадбирҳо дар самти тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоӣ] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар сохтори марказии шабака 47 духтури дорои маълумоти олӣ ва 193 корманди миёнаи тиббӣ кор мекунанд; рақами 369 нафар пизишки дорои маълумоти олӣ, ки дар маъхазҳои умумӣ оид ба ноҳия зикр мешавад, эҳтимол тамоми мутахассисони тиббии ҳудуди ноҳияро — аз ҷумла дорухонаҳо, СЭС ва муассисаҳои хусусиро — дар бар мегирад.<ref name="jumhuriyat-tandurusti" /> Дар водии дурдасти Язғулом, ки пеш аз истиқлол мардум маҷбур буданд беморони вазнинро тавассути чорвои борбар ба масофаҳои дур интиқол диҳанд, имрӯз як дармонгоҳи минтақавӣ, ду маркази саломатӣ, се бунгоҳи тиббӣ дар деҳаҳои дурдаст ва як таваллудхонаи махсусгардонидашуда фаъолият доранд.<ref name="jumhuriyat-tandurusti" /> Дар деҳаи Гармчашмаи ҷамоати Рованд, наздики лозури Ванҷях, як маркази саломатии муосир бо ҳамкории Вазорати тандурустӣ ва Хадамоти ҳифзи сиҳатии Бунёди Оғохон (Aga Khan Health Services) сохта шудааст.<ref name="khovar-garmchashma">[https://khovar.tj/2015/09/iftito-i-markazi-salomat-dar-no-iyai-van/ Ифтитоҳи маркази саломатӣ дар ноҳияи Ванҷ] // АМИТ «Ховар», сентябри 2015. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар доираи барномаи миллии рушди инфрасохтори тиббӣ, соли '''2025''' сохтмони бинои нави Беморхонаи марказӣ барои 120 кат бо арзиши 114 миллион сомонӣ оғоз гардид.<ref name="president-hospital">[https://president.tj/event/domestic_trips/51302 Суханронӣ дар мулоқот бо роҳбарону фаъолони ноҳияи Ванҷ] // Президенти Тоҷикистон, 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Барои ҳалли норасоии кадрҳо, тайи давраи соҳибистиқлолӣ 142 нафар хатмкунандаи ноҳияи Ванҷ дар муассисаҳои олии тиббии ҷумҳурӣ (пеш аз ҳама Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ ибни Сино) таҳсил кардаанд, ки аз ин шумора 40 нафар тавассути квотаи президентӣ буда, соли 2025 боз 22 нафари дигар ба ҳамин квота фаро гирифта шуданд.<ref name="president-hospital" /> Барномаи «Корвони саломатӣ»-и Вазорати тандурустӣ низ борҳо ба Ванҷ ташриф оварда, ба табибони маҳаллӣ таҷрибаандӯзӣ фароҳам овардааст.<ref name="khovar-korvon2022">[https://khovar.tj/2022/05/korvoni-salomat-sokinoni-no-iya-oi-darvoz-va-van-bo-hizmatrasonii-rojgoni-tibb-faro-girifta-shudand/ «Корвони саломатӣ». Сокинони ноҳияҳои Дарвоз ва Ванҷ бо хизматрасонии ройгони тиббӣ фаро гирифта шуданд] // АМИТ «Ховар», майи 2022. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Бо сабаби баландкӯҳ будани минтақа, Ванҷ таърихан ба минтақаҳои паҳншавии бемории ҷоғвар (норасоии йод) мансуб буд; тибқи маълумоти таҳлилӣ, дар натиҷаи стратегияи миллии йодизатсияи намак сатҳи паҳншавии ин беморӣ дар давраи солҳои 2019–2023 то '''72 фоиз''' коҳиш ёфтааст.<ref name="avjizuhal">Авҷи Зуҳал, № 2, 2025.</ref> Бо назардошти сатҳи баланди муҳоҷирати меҳнатии сокинони ноҳия, маркази маҳаллии мубориза бар зидди ВНМО (ВИЧ) корҳои фаҳмондадиҳиро дар байни ҷавонон пайваста мегузаронад.<ref name="jumhuriyat-tandurusti" /> Дар давраи пандемияи COVID-19 Беморхонаи марказии Ванҷ шуъбаи бемориҳои сироятиро ба реҷаи фавқулодда гузаронид, ва моҳи июни соли '''2020''' тибқи барномаи дастгирии Иттиҳоди Аврупо ба ин муассиса таҷҳизоти муҳофизати инфиродӣ (PPE) расонида шуд.<ref name="eeas-ppe">[https://www.eeas.europa.eu/sites/default/files/eu_timeframe_for_ppe_distribution_20200611_4.pdf EU timeframe for PPE distribution] // Хадамоти амали берунии Иттиҳоди Аврупо (EEAS), июни 2020. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Беморхонаи марказӣ соли 2014 пурра ба низоми гармкунии барқӣ (аз ҳисоби неругоҳҳои хурди барқи обӣ) гузашт, ҳарчанд барои ҳолатҳои фавқулодда ҳарсола захираи эҳтиётии сӯзишворӣ нигоҳ дошта мешавад.<ref name="khovar-heating2014">[https://khovar.tj/2014/01/bemorhonai-van-1207-ba-nizomi-garmkunii-bar-1179-1251-guzasht/ Беморхонаи Ванҷ ба низоми гармкунии барқӣ гузашт] // АМИТ «Ховар», январи 2014. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи санҷиши Агентии амнияти кимиёвӣ, биологӣ, радиатсионӣ ва ядроии Академияи миллии илмҳо (июли 2024), Беморхонаи марказии Ванҷ талаботи қонунгузории бехатарии радиатсиониро пурра риоя намуда, дараҷаи хатари фаъолияти он «паст» арзёбӣ шудааст.<ref name="cbrn-inspection">Феҳристи Агентии амнияти кимиёвӣ, биологӣ, радиатсионӣ ва ядроӣ (cbrn.tj). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Варзиш == Ванҷ аз даврони қадим бо гуштигирони номвари худ шуҳратёр буд. Номи паҳлавонони ванҷӣ — Амонат, Сулаймон, Дилдор, Хушдил, Худоӣ, Ҳиммат, Ш. Дилов, Алифбек ва дигарон то кунун ба некӣ ёд мешавад ва қиссаҳои майдондориашон ҳанӯз вирди забони хосу ом аст. Соли '''2024''' гӯштини миллии тоҷикӣ (гӯштингирӣ) дар Вазорати адлияи Швейтсария ба қайд гирифта шуда, мақоми расман байналмилалӣ касб кард; шумораи мусобиқаҳои ин намуди варзиш дар саросари ҷумҳурӣ аз 485 адад дар соли 2020 то тақрибан 4000 адад дар соли 2022 афзудааст.<ref name="mfa-gushtingiri">[https://mfa.tj/tg/brussels/view/12033/gushtini-tojiki-maqomi-bainalmilali-girift Гӯштини тоҷикӣ мақоми байналмилалӣ гирифт] // Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Паҳлавони ванҷӣ Шакармамад Мирмамадов, ки дар якчанд намуди варзиш (ҷудо, кураш, гӯштингирӣ) рақобат мекунад, яке аз муваффақтарин варзишгарони вазни сангини Тоҷикистон дар даҳсолаи охир аст: соҳиби медали биринҷии Бозиҳои XVIII осиёии соли 2018 дар Ҷакарта (ҷудо, +100 кг),<ref name="ozodi-asiada2018">[https://www.ozodi.org/a/29463618.html Бозиҳои XVIII осиёӣ: Шакармамад ҳам соҳиби медали биринҷӣ гардид] // Радиои Озодӣ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> медали тиллои Чемпионати 13-уми Осиё оид ба кураш дар Теҳрон (июни 2024)<ref name="varzishtv-kurash">[https://varzishtv.tj/tj/news/shakarmamad-mirmamadov-a-ramoni-osiye-oid-ba-kurash-/ Шакармамад Мирмамадов қаҳрамони Осиё оид ба кураш] // Варзиш ТВ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> ва медали тиллои Нахустин Чемпионати ҷаҳон оид ба гӯштингирӣ дар Душанбе (28–31 августи 2024, бо иштироки беш аз 200 варзишгар аз 63 давлат) гардид.<ref name="khovar-mirmamadov-world">[https://khovar.tj/2024/08/varzishgari-to-ik-shakarmamad-mirmamadov-dar-nahustin-chempionati-a-on-oid-ba-g-shtingir-medali-tillo-ba-dast-ovard/ Варзишгари тоҷик Шакармамад Мирмамадов дар нахустин Чемпионати ҷаҳон оид ба гӯштингирӣ медали тилло ба даст овард] // АМИТ «Ховар», августи 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар мусобиқаҳои Наврӯзии байналмилалӣ дар Хоруғ (марти 2025) ва Рашт (апрели 2026) низ ғолиб омада, ҳарду бор соҳиби автомобил гардид.<ref name="khovar-khorugh2025">[https://khovar.tj/2025/03/shakarmamad-mirmamadov-barandai-sho-oizai-musobi-ai-bajnalmilalii-g-shtini-mill-dar-sha-ri-horu-gardid/ Шакармамад Мирмамадов барандаи Шоҳҷоизаи Мусобиқаи байналмилалии гӯштини миллӣ дар шаҳри Хоруғ гардид] // АМИТ «Ховар», 26 марти 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="khovar-rasht2026">[https://khovar.tj/2026/04/mu-ammadin-shodmon-far-od-va-shakarmamad-so-ibi-sho-oiza-oi-musobi-ai-g-shtini-millii-no-iyai-rasht-shudand/ Муҳаммадин, Шодмон, Фарҳод ва Шакармамад соҳиби шоҳҷоизаҳои мусобиқаи гӯштини миллии ноҳияи Рашт гардиданд] // АМИТ «Ховар», 15 апрели 2026. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> '''25 марти соли 2020''' дар ҷамоати деҳоти Язғулом бахшида ба Наврӯз мусобиқаи ҷумҳуриявии гӯштини миллӣ баргузор гардид, ки дар он беш аз 300 нафар паҳлавон на танҳо аз Ванҷ, балки аз Душанбе, Бохтар, Кӯлобу Хоруғ ва ноҳияҳои Дарвозу Рӯшон иштирок карданд.<ref name="vkd-yazgulom2020">[https://www.old.vkd.tj/index.php/tj/ruydodho/27292-barguzorii-gushtini-mill-dar-yazgulom Баргузории гуштини миллӣ дар Язгулом] // Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар ноҳия беш аз 40 иншооти варзишӣ мавҷуд аст. '''25 июни соли 2025''' дар деҳаи Убари Даргов толори варзишӣ бо масоҳати умумии 615 м², иборат аз толори асосӣ, толори тенниси рӯи миз ва ҳуҷраҳои ёрирасон, ба истифода дода шуд.<ref name="ap2025" /><ref name="pt51276">[https://prezident.tj/event/news/51276 Ифтитоҳи толори варзишӣ дар деҳаи Убари Даргови ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Ҳамчунин, '''15 ноябри соли 2025''', дар арафаи Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, дар деҳаи Андарбоғи ҷамоати Язғулом толори варзишии замонавӣ, ки бо маблағи 480 ҳазор сомонӣ бунёд ёфтааст, ба истифода дода шуд.<ref name="khovar-andarbak">[https://khovar.tj/2025/11/bahshida-ba-r-zi-prezident-dar-de-ai-andarbaki-no-iyai-van-tolori-muosiri-varzish-ba-istifoda-doda-shud/ Бахшида ба Рӯзи Президент дар деҳаи Андарбаки ноҳияи Ванҷ толори муосири варзишӣ ба истифода дода шуд] // АМИТ «Ховар», 15 ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пеш аз ин, '''11 сентябри соли 2018''' бо ташаббуси Вазорати корҳои дохилӣ дар ҳамин ҷамоати Язғулом низ як толори варзишӣ ба истифода дода шуда буд.<ref name="vkd-yazgulom-mvd2018">[https://www.old.vkd.tj/index.php/tj/2020-01-18-07-50-18/khabar-o-bojgon/21050-iftito-i-tolori-varzish-dar-no-iyai-van Ифтитоҳи толори варзишӣ дар ноҳияи Ванҷ] // Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ба ғайр аз гӯштин, дар солҳои охир волейбол низ дар ноҳия рушд кардааст: дар мусобиқаи маҳаллӣ 7 дастаи волейболи ҷавонон иштирок доранд, ва дастаи ноҳияи Ванҷ дар Мусобиқаи кушоди ҷумҳуриявии волейбол дар ноҳияи Восеъ дар қатори дастаҳои пуриқтидоре чун «Регар ТадАЗ» ва дастаи шаҳри Душанбе иштирок карда, рақобати арзанда нишон додааст.<ref name="khovar-vosevolleyball">[https://khovar.tj/2025/06/regar-tadaz-dar-musobi-a-oid-ba-volejbol-dar-no-iyai-vose-sazovori-sho-oiza-gardid/ «Регар ТадАЗ» дар мусобиқа оид ба волейбол дар ноҳияи Восеъ сазовори Шоҳҷоиза гардид] // АМИТ «Ховар», июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар Бозиҳои осиёии соли 2018, ки самбо бори аввал ба барномаи он дохил шуда буд, Тоҷикистонро дар қатори дигарон ду варзишгари ҷавон — Ҷомии Ҳасанӣ ва Сомон Сангов — намояндагӣ карданд.<ref name="ozodi-asiada2018" /> == Шахсиятҳои маъруф == * Мулло Муҳаммадёри Ванҷӣ (машҳур ба Мулло Ёр) — шоири маъруфи мардумии тоҷик, зодаи деҳаи Ғумаяки водии Ванҷ; мероси ӯ то имрӯз дар байни мардуми кӯҳистони тоҷик маҳбубият дорад.<ref name="pirumshoev-web" /> * [[Раҳим Масов]] ('''16 ноябри 1939''', деҳаи Мудеҳарви ноҳияи Ванҷ — '''21 июни 2018''', Душанбе) — таърихшиноси барҷастаи тоҷик, доктори илмҳои таърих, академики Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон; солҳои 1988–2015 директори Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи Аҳмади Дониш.<ref name="masov-khovar">[https://khovar.tj/rus/2022/11/akademik-rahim-masov-zhizn-posvyashhennaya-otstaivaniyu-natsionalnyh-interesov-tadzhikistana-segodnya-velikomu-uchenomu-ispolnilos-by-83-goda/ Академик Рахим Масов: жизнь, посвящённая отстаиванию национальных интересов Таджикистана] (рус.) // НИАТ «Ховар», 16 ноябри 2022. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="masov-ap">[https://www.asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20180621/segodnya-v-dushanbe-skonchalsya-akademik-rahim-masov Сегодня в Душанбе скончался академик Рахим Масов] (рус.) // Азия-Плюс, 21 июни 2018. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * [[Ҳайдаршо Пирумшоев]] (таваллуд '''30 декабри 1944''', ноҳияи Ванҷ) — таърихшинос, доктори илмҳои таърих, профессор; муаллифи асарҳои «Ванҷ» (М., 2004), «Ванҷи ману ганҷи ман» (Душанбе, 2013) ва таҳқиқоти сершумор оид ба таърихи Бадахшону Помир.<ref name="pirumshoev-ap">[https://asiaplustj.info/tj/node/356410 Субҳ ба хайр, Тоҷикистон! Як рӯз дар таърих, зодрӯзи шахсиятҳо… 30 декабри соли 2025] // Asia-Plus. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * Қодири Қосим (таваллуд '''9 апрели 1961''', ноҳияи Ванҷ) — ходими давлатӣ ва ҷамъиятӣ, раиси Федератсияи иттифоқҳои касабаи мустақили Тоҷикистон.<ref name="kodiri">[https://khovar.tj/rus/2020/01/predsedatel-federatsii-nezavisimyh-profsoyuzov-tadzhikistana-kodiri-kosim-vydvinut-kandidatom-v-deputaty-madzhlisi-namoyandagon/ Председатель Федерации независимых профсоюзов Таджикистана Кодири Косим выдвинут кандидатом в депутаты Маджлиси намояндагон] (рус.) // НИАТ «Ховар», январи 2020. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * Мурувватшо Бачабеков ('''1 майи 1944''' — '''9 сентябри 2023''', деҳаи Баравни ҷамоати Водхуд) — устоди варзиши гӯштингирӣ, ки ӯро бунёдгузори мактаби муосири гӯштини Ванҷ медонанд; солҳои 1972–1994 устоди кафедраи тарбияи ҷисмонии Донишкадаи давлатии омӯзгории Тоҷикистон (ҳоло ДДОТ ба номи С. Айнӣ) буд.<ref name="bachabekov">[https://www.bomdod.com/2023/09/12/ustodi-pahlavononi-vanj-muruvvatsho-bachabekov-az-dunyo-raft/ Устоди паҳлавонони Ванҷ Мурувватшо Бачабеков аз дунё рафт] // Бомдод, 12 сентябри 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * Маҳмадшариф Сулаймонов (зодаи деҳаи Рованд) — устоди варзиши Иттиҳоди Шӯравӣ дар гӯштини миллӣ, ки зиёда аз панҷоҳ сол дар майдони паҳлавонӣ фаъолият дорад.<ref name="sulaymonov">[http://hamsafon.tj/10201-sufrai-pa1202lavon1250.html Суфраи паҳлавонӣ] // Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Ҳукумат == Сарвари ноҳияи Ванҷ Раиси ноҳия аст, ки аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин мегардад.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Ниҳоди намояндагии ноҳия — Маҷлиси вакилони халқ мебошад, ки аз тарафи мардуми ноҳия ба муддати 5 сол интихоб мешавад. Маълумоти расмӣ дар бораи ноҳия дар сомонаи Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон (badakhshon.tj) ҷой дода шудааст.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Раисони ноҳия дар тӯли фаъолияти маъмурии он борҳо иваз шудаанд; барои мисол, '''17 ноябри соли 2021''' бо фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Ҷабори Қосим аз мансаби раиси ноҳияи Ванҷ озод карда шуда, ба ҷои ӯ Мардзода Одинашо Миршаб ба ҳайси иҷрокунандаи вазифаи раиси ноҳия таъин гардид.<ref name="sputnik2021">[https://sputnik.tj/20211117/barkanori-jabbori-qosim-nazarshozoda-vanj-roshtqala-1043601608.html Раисони Ванҷу Роштқалъа барканор шуданд: раҳбарони нав киянд?] // Sputnik Тоҷикистон, 17 ноябри 2021. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Эзоҳ == <references /> == Манобеъ == * Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи). — Ташкент, 1926. * Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века — XX в.). — Душанбе, 2008. — (Археологическая карта Таджикистана). * Бурхан-уд-Дин-хан Кушкеки. Путеводитель по Каттагану и Бадахшану. — Ташкент, 1926. * Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. — Душанбе, 2006. * Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1–2. — Душанбе, 1962–1963. * Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв. — Ташкент, 1996. * Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. — М.: Восточная литература, 2008. — С. 61–109. * Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. — Душанбе, 1999. — № 4. — С. 20–30. * Мушкетов Д. И. Рохарв (Кала-и Ванч) // Известия Русского географического общества. — Т. 52. — 1916. * Пирумшоев Ҳ. Ванҷ. — М., 2004. * Пирумшоев Ҳ., Зафаров А. Ванҷи ману ганҷи ман (очерки таърихӣ). — Душанбе, 2013. * Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. — М.: Памятники исторической мысли, 2001. — ISBN 5-88451-100-0. * Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — 151 с. * Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. — Душанбе: СИЭМТ, 2013. * Эдельман Д. И. Язгулямский язык. — М.: Наука, 1966. * Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 41–62. * Языки мира: Иранские языки. III. Восточноиранские языки. — М.: Индрик, 2000. * Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World's Languages in Danger. — 3rd ed. — Paris: UNESCO Publishing, 2010. * Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. — SIL International, 2010. == Пайвандҳо == * [https://www.vanjiman.com Сомонаи vanjiman.com] * [https://vanj.info Торнамои Ванҷ (vanj.info)] * [http://badakhshon.tj/?page_id=11224 Саҳифаи ноҳияи Ванҷ дар сомонаи расмии ВМКБ] * [[c:Category:Vanj_District|Парвандаҳо дар Викианбор (Vanj District)]] {{тоҷикистон-ҷуғ-нопурра}} {{Тақсимоти маъмурии ВМКБ}} {{Ноҳияи_Ванҷ}} [[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] [[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] [[Гурӯҳ:Ноҳияи Ванҷ]] qzzqv9ptpmfv2j5e0f2b6eolith0dt2 1481872 1481859 2026-07-23T21:39:32Z Firdavsi 3353 1481872 wikitext text/x-wiki {{ВМ | Ранг1 = #A5D570 | Номи тоҷикӣ = | Номи аслӣ = Ноҳияи Ванҷ | Нишон = | Парчам = | Бари нишон = | Бари парчам = | Тавсифи нишон = | Тавсифи парчам = | Кишвар = [[Тоҷикистон]] | lat_dir = N | lat_deg = 38 | lat_min = 22 | lat_sec = 23 | lon_dir = E | lon_deg = 71 | lon_min = 27 | lon_sec = 19 | region = TJ | type = District | Дараҷа = | CoordScale = | Суруди миллӣ = | Мақом = Ноҳияи маъмурӣ | Тобеъи = [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] | Шомили = 1 шаҳрак, 6 ҷамоат | Пойтахт = [[Ванҷ (шаҳрак)|Ванҷ]] | Шаҳри бузургтарин = | Шаҳрҳои бузургтарин = | Таъсис = [[29 май|29 маи]] [[1933]] | Барҳамхӯрӣ = | Номҳои пешина = | Раис = Мардзода Одинашо Миршаб (аз 2022)<ref>{{Cite web|url=http://www.adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911|title=Указ Президента Республики Таджикистан от 1 декабря 2022 года №480 "О назначении Мардзода О.М. председателем Ванчского района Горно-Бадахшанской автономной области"|website=www.adlia.tj|accessdate=2023-01-04|archivedate=2024-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241209162237/http://adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911}}</ref> | Шакли роҳбарӣ = Раиси ноҳия | Раис2 = | Шакли роҳбарӣ2 = | Раис3 = | Шакли роҳбарӣ3 = | ММД = | Соли ММД = | Ҷой аз рӯи ММД = | ММД ба сари аҳолӣ = | Ҷой аз рӯи ММД ба сари аҳолӣ = | Забон = | Забонҳо = [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забонҳои бадахшонӣ]] — [[Забони язғуломӣ|язғуломӣ]] | Аҳолӣ = 35 400 | Соли барӯйхатгирӣ = 2024 | Фоиз аз аҳолӣ = 4,8 | Ҷой аз рӯи аҳолӣ = | Баҳодиҳии аҳолӣ = | Соли баҳодиҳӣ = | Зичӣ = 7,7 | Ҷой аз рӯи зичӣ = | Ҳайати миллӣ = [[тоҷик]]он | Ҳайати динӣ = [[мусулмон]], [[суннӣ]], мазҳаби [[ҳанафӣ]] | Масоҳат = 4430,5 | Фоиз аз масоҳат = | Ҷой аз рӯи масоҳат = | Баландии бештарин = 7495 | Баландии миёна = 3000 | Баландии камтарин = | Харита = Vanj District in Tajikistan.svg | Андозаи харита = | Харита2 = | Минтақаи замонӣ = UTC+5 | Сарвожа = VA | ISO = TJ.BK.VA | Шиносаи ададӣ = | Шакли шиноса = | Шиносаи ададӣ2 = | Шакли шиноса2 = | Шиносаи ададӣ3 = | Шакли шиноса3 = | FIPS = | Коди телефон = +992 3551 | Нишонаи почта = 736300 | Домени интернет = tj | Коди мошинҳо = 04 TJ | Вебгоҳ = [[www.vanjiman.com]] | Гурӯҳ дар Commons = Vanj District | Эзоҳ = }}'''Ноҳияи Ванҷ''' (форсӣ: ناحیۀ ونج‎) — минтақаи таърихӣ ва яке аз [[Ноҳия|ноҳияҳои]] [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]], воқеъ дар шимолу ғарби вилоят, дар шарқи Ҷумҳурии [[Тоҷикистон]]. Масоҳаташ 4430,5 км² буда, тибқи омори соли '''2024''' аҳолияш 35 400 нафарро ташкил медиҳад (зичии аҳолӣ тақрибан 8 нафар дар 1 км²). Ҳамчун воҳиди расмии маъмурию ҳудудӣ '''29 майи 1933''' таъсис ёфтааст.<ref name="vanchraion2">[https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1287410 Ванджский район] (рус.) // Словари и энциклопедии на Академике (нусхаи мақолаи Википедиаи русӣ, 2010). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Маркази ноҳия шаҳраки [[Рохарв]] (форсӣ: راخرو‎) аст, ки расман шаҳраки Ванҷ ном дошта, дар харитаҳо низ чунин сабт мешавад, вале дар забони мардум то имрӯз бо номи бостонии худ — Рохарв ёд мегардад; шаҳрак 176 км шимолтар аз шаҳри [[Хоруғ]], дар канораи резишгоҳи рӯди Рохарвоб ба Ванҷоб ҷой дорад.<ref name="vanchraion2" /><ref name="pirumshoev-web">[https://vanj.info/%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D2%B7-%D0%BC%D0%B0%D1%8A%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%BE%D1%82%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D2%93%D1%80%D0%BE%D1%84%D3%A3/ Ванҷ. Маълумоти ҷуғрофӣ] (порча аз китоби Ҳ. Пирумшоев «Ванҷи ман») // Торнамои Ванҷ (vanj.info). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="badakhshon-vanj2">[http://badakhshon.tj/?page_id=11224 н. Ванҷ (www.vanj.tj)] // Сомонаи расмии Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи анъанаи маҳаллӣ, тамоми рустоҳоеро, ки аз деҳаи Бунай болотар воқеъанд, «Ванҷи Боло» меноманд; водиҳои поёниро бошад, на «Ванҷи Поён», балки бо номҳои таърихии худашон — Язғулом, Водхуд ва Пшихарв — ёд мекунанд.<ref name="pirumshoev-web" /> Дигар шӯроҳои русто, мисли Водхуд, Язғулом, Рованд ва Техарв, ки фарогири чандин деҳаанд, то кунун номҳои таърихии худро нигоҳ доштаанд. Шӯрои рустои Рохарв дар ҳоли ҳозир чун ҷамоати ба номи Маҳмадулло Абдуллоев<ref name="khovar-ubari2">[https://khovar.tj/2025/06/peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-no-iyai-van-tolori-varzishiro-iftito-namudand/ Сарвари давлат Эмомалӣ Раҳмон дар ноҳияи Ванҷ толори варзиширо ифтитоҳ намуданд] // АМИТ «Ховар», 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> ва шӯрои рустои Жовид феълан дар шакли ҷамоати Ҷовидон номгузорӣ шудаанд. Қабл аз вуруди Артиши Сурх ба Ванҷ ва истиқрори низоми шӯравӣ, маркази идории амлокдории Ванҷ дар шаҳраки Рохарв, дар «Қалъаи Ванҷ» ё «Қалъаи Рохарви Ванҷ» қарор дошт, ки ҳам қароргоҳи мири Ванҷ ва ҳам маҳалли будубоши гурӯҳаки маҳдуди сипоҳи манғитиён будааст.<ref name="mushketov2">Мушкетов Д. И. Рохарв (Кала-и Ванч) // Известия Русского географического общества. — Т. 52. — 1916.</ref> Дарёҳои бузургтарини ноҳия — Ванҷоб, [[Язғулом (дарё)|Язғулом]] ва [[Панҷ (рӯд)|Панҷ]] мебошанд. Ду соҳили дарёи Ванҷоб бо дарозии зиёда аз 100 км бахши умдаи ноҳияро ташкил медиҳад. == Номшиносӣ == Дар сарчашмаҳои русӣ ва адабиёти даврони шӯравӣ номи ноҳия дар шаклҳои «Ванч» ва «Вандж» омадааст, ки гунаи русишудаи ҷойноми тоҷикии Ванҷ мебошад.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Дар боби решаи ин ном ақидаҳо мухталифанд. Донишманди тоҷик Гулшанӣ дар китобаш «Таърихи ҳумоюн», ки соли 1328 ҳиҷрии қамарӣ баробар бо '''1910''' милодӣ навиштааст, онро табдилёфтаи номи дарёи Панҷ шумурда, дар бораи диёри Ванҷ мегӯяд:<blockquote>Қасабаи Ванҷ ба тарафи шарқии Дарвоз, ба таҳти ақабаи Боми Дунё воқеъ аст ва дар он ҷониб манбаи дарёи Омӯя ва Ҷайҳун ва онро Чашмаи Панҷ мегӯянд, аз қуллаи шомихи кӯҳи Боми Дунё набаъон менамоянд. Аз андак масофат, панҷ чашма ба як ҷо ҷамъ мешавад ва ғарбан ҷараён менамояд ва онро чашмаи Панҷ мегӯянд ва он қасабаро Ванҷ меноманд, ки он муҳаррафи Панҷ аст. Оби аввали наҳри Ҷайҳун ҳамин аст.<ref name="gulshani2">Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. — Душанбе, 2006. — С. 157.</ref></blockquote>Тадқиқоти забоншиносии баъдина ин ривояти халқиро тасдиқ намекунад. Эроншиноси маъруф Д. И. Эделман дар пажӯҳиши бунёдии худ «Географические названия Памира» («Номҳои ҷуғрофии Помир»), ки соли '''1975''' дар маҷмуаи «Страны и народы Востока» ба чоп расидааст, решаи вожаи «Ванҷ»-ро мушаххасан шарҳ намедиҳад, балки онро номи аслии худи водӣ мешуморад, ки номи дарёи Ванҷов (Ванҷ + «об») низ аз он гирифта шудааст.<ref name="edelman19752">Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 41–62.</ref> Тибқи мушоҳидаи ӯ, ҳамсоягони язғуломизабони ин водӣ онро на «Ванҷ», балки «Вауз» меноманд, ки ин худ далели дигаре бар куҳансолии эҳтимолии ин ном аст.<ref name="edelman19752" /> Забони куҳани ванҷии аз байнрафта, ки сокинони маҳаллӣ то охири асри XIX бад-он сухан мегуфтанд, худро «vanǰivor» меномид,<ref name="lashkarbekov20082">Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. — М.: Восточная литература, 2008. — С. 61–109.</ref> вале дар адабиёти дастрас пажӯҳише, ки решаи номи «Ванҷ»-ро аз вожаҳои ҳамин забон ба даст оварда бошад, ёфт нашуд. Дар маҷмуъ, Эделман хулоса мебарорад, ки аксари номҳои ҷуғрофии Помири Ғарбию Ҷанубӣ бо ёрии забонҳои имрӯза шарҳнопазиранд, ки ин аз куҳансолии онҳо гувоҳӣ дода, эҳтимоли тааллуқи баъзеи онҳоро ба забонҳои пешин (субстратӣ) нишон медиҳад.<ref name="edelman19752" /> Бинобар ин, то имрӯз дар илми забоншиносии эронӣ решашиносии қатъӣ ва ба таври васеъ пазируфташудаи вожаи «Ванҷ» пешниҳод нашудааст: ривояти Гулшанӣ дар боло намунаи анъанаи омиёна-таърихии маҳаллист, на натиҷаи таҳлили илмии забонӣ. Мутахассисони соҳа бошанд, ин номро қадимӣ мешуморанд ва эҳтимол медиҳанд, ки он ба давраи пеш аз паҳншавии забони тоҷикӣ дар ин минтақа тааллуқ дошта бошад, бидуни он ки то ба ҳол решаи дақиқи онро муайян карда бошанд. Номи Ванҷ соли '''2023''' ба бузургтарин лозури Помир низ гузошта шуд: '''31 июли соли 2023''' бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон лозури Федченко расман [[Лозури Федченко|Ванҷях]] номгузорӣ гардид, ки ин ном аз ибораи «яхи Ванҷ» бармеояд.<ref name="khovar-vanjyakh2">[https://khovar.tj/rus/2024/06/lednik-vandzhyah-odin-iz-samyh-bolshih-lednikov-tadzhikistana-i-gornyh-sistem-mira/ Ледник Ванджях – один из самых больших ледников Таджикистана и горных систем мира] (рус.) // НИАТ «Ховар», 9 июни 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ozodi-vanjyakh2">[https://rus.azathabar.com/a/smi-krupneyshiy-na-pamire-lednik-fedchenko-pereimenovan-v-vandzhyah-/32555839.html СМИ: крупнейший на Памире ледник Федченко переименован в «Ванджях»] (рус.) // Радиои Озодӣ, 20 августи 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Ҷойгоҳ == Ноҳияи Ванҷ бо сарзамини 4430,5 км² дар миёни қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]] ва [[Қаторкӯҳи Язғулом|Язғулом]] воқеъ аст. Дар шимол бо ноҳияи Сангвор (Тавилдараи пешин), дар шарқ бо [[ноҳияи Мурғоб]], дар ҷануб бо [[ноҳияи Рӯшон]], дар ғарб бо [[Ноҳияи Дарвоз|ноҳияи Дарвози]] Тоҷикистон ва дар ҷанубу ғарб, аз тариқи рӯди Панҷ, бо ноҳияи Дарвози [[Вилояти Бадахшон|вилояти Бадахшони]] [[Афғонистон]] ҳаммарз мебошад.<ref name="vanchraion2" /> Марзи шарқии ноҳияро [[қаторкӯҳи Академияи илмҳо]] ташкил медиҳад.<ref name="enwiki-map2">Republic of Tajikistan, map showing administrative division as of January 1, 2004, «Tojikkoinot» Cartographic Press, Dushanbe.</ref> Аз шимолу шарқи ноҳия ба ҷанубу ғарби он рӯдҳои [[Ванҷ (дарё)|Ванҷ]] ва Язғулом ҷорӣ мешаванд, ки ба рӯди Панҷ мерезанд. Сарзамини ноҳия ду водии нисбатан васеи Бадахшонро дар бар мегирад. Яке аз онҳо дараи рӯди Ванҷ аст, ки беш аз 150 км дарозо дорад ва аз лозурҳои Ҷамъияти ҷуғрофӣ, Хирсон ва Абдуқаҳҳор оғоз мегирад. Водии дигар дараи рӯди Язғулом аст, ки дар миёни қаторкӯҳҳои Язғулому Рӯшон ҷой гирифтааст. Ин ду водиро аз ҳамдигар қаторкӯҳи Ванҷ ҷудо мекунад.<ref name="enwiki-map2" /> Баландии маҳал аз сатҳи дарё аз 1500 то 5000 метр мебошад. Дарёи Ванҷ (Ванҷоб) 103 км дарозӣ ва 2070 км² ҳавзаи обғундорӣ дорад. Он аз ҳамроҳшавии ду шохоб падид меояд: яке аз лозурҳои нишебии шимолии қаторкӯҳи Ванҷ сарчашма мегирад, дигаре бошад — аз нишебиҳои ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо. То резишгоҳи шохоби Кашолаях худи дарё номи Абдуқаҳҳор (Абдукагор)-ро дорад; танҳо пас аз ҳамроҳ шудан бо ин шохоб он ба номи Ванҷоб мубаддал мегардад. Сарфи миёнаи солонаи об дар резишгоҳи дарё 49,4 м³/с аст.<ref name="bse-vanch2">[https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/003/192.htm Ванч] (рус.) // Большая советская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дарёи Язғулом 80 км тӯл кашида, масоҳати ҳавзаи он 1970 км²-ро ташкил медиҳад; қисми болоии он то ҳамроҳшавии дарёи Ракзов Мазордара номида мешавад, сарфи миёнаи об дар поёноби дарё 36,2 м³/с буда, ғизои дарёҳои ноҳия асосан барфию лозурист ва сермобтарин моҳ июл аст.<ref name="yazgulem-river2">[https://waterresources.ru/reki/yazgulem/ Язгулем] (рус.) // Water Resources (бар пояи маълумотномаи «Ресурсы поверхностных вод СССР», 1971). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ванҷ дар соҳили яке аз шохобҳои бузурги рости дарёи Панҷ (болооби Ому), ки бо номи Ванҷоб маъруф аст, ҷой гирифтааст. Масофа аз маркази ноҳия то шаҳри Хоруғ 176 км ва то шаҳри [[Душанбе]] 387 км аст. === Лозурҳо ва қуллаҳо === Болооби дараи Ванҷ, ки дар он ҷо рӯд номи Абдуқаҳҳор (Абдукагор)-ро дорад, аз калонтарин марказҳои лозурии [[Помир]] ба шумор меравад. Бузургтарин лозури ҳавзаи рӯди Ванҷ лозури Ҷамъияти ҷуғрофӣ мебошад, ки дар маҳалли пайвастшавии қаторкӯҳҳои Академияи илмҳо ва Дарвоз ҷой гирифта, дарозиаш 24,2 км ва масоҳаташ 64,4 км² аст. Ин лозур соли '''1882''' кашф гардида, соли '''1928''' ба шарафи Ҷамъияти ҷуғрофии Русия номгузорӣ шудааст.<ref name="rgo2">[https://rgo.ru/activity/redaction/news/lednik-geograficheskogo-obshchestva-na-pamire-taet/ Ледник Географического общества на Памире тает] (рус.) // Сомонаи расмии Ҷамъияти ҷуғрофии Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар ҳавзаи Абдуқаҳҳор, дар нишебии ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо, лозури Хирсон (дар адабиёти илмии русӣ — Медвежий) воқеъ аст, ки бо ҳаракатҳои даврии ногаҳонии худ (сёрҷ) дар ҷаҳон шуҳрат дорад. Дарозии лозури Хирсон 15,8 км ва масоҳаташ 25,3 км² аст; ҳавзаи барфии он дар баландии беш аз 5500 м бо ҳавзаи лозури Ванҷях (Федченко) муштарак буда, забонаи борику дарози он бо яхшораи (ледопад) 900-метра аз ҳавзаи ғизогирии фирнӣ ба дараи чуқур, то баландии 2900 м, фуруд меояд.<ref name="kotlyakov-medv2">Медвежий ледник // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.</ref> Забонаи ин лозур дар зарфи чанд моҳ то 2 км ба поёни дара пеш рафта, маҷрои дарёи Абдуқаҳҳорро мебандад ва кӯли лозурӣ ба вуҷуд меоварад, ки шикофта шудани он ба обхезиҳои харобиовар дар водии Ванҷ оварда мерасонад. Чунин ҳаракатҳо дар солҳои '''1916''', '''1937''', '''1951''', '''1963''', '''1973''', '''1989''', '''2001''' ва '''2011''' ба қайд гирифта шудаанд.<ref name="medvezhy2">[https://www.silkadv.com/en/content/lednik-medvezhiy-v-hrebte-akademii-nauk Ледник Медвежий в хребте Академии Наук] (рус.) // Silk Road Adventures. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ҳангоми ҳаракати соли '''1963''' лозур қариб 1,75 км пеш рафта, дараи Абдуқаҳҳорро баст ва дар он сол ду маротиба (19 июн ва 3 июл) обхезиҳои лозурӣ рӯй доданд. Соли '''1973''' садди яхине бо паҳноии тақрибан ним километр ва баландии саду панҷоҳ метр дараро банд карда, дар паси он кӯле бо чуқурии то 110 метр пайдо шуд; 19 июни соли 1973, вақте ки дар кӯл 27 млн м³ об ҷамъ омада буд, рахнашавии он ба амал омад.<ref name="vinogradov2">[https://glaciallakes.narod.ru/articles/articl_other/3-1.htm Виноградов Ю. Б. Сведения о прорывах озёр, подпруженных ледниками] (рус.). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар қисмати шарқии қаторкӯҳи Язғулом, дар марзи ҷанубу шарқии ноҳия, қуллаи Истиқлол (то соли 2006 — қуллаи Революция; 6940 м) — чорумин қуллаи баланди Тоҷикистон қомат афрохтааст. Дар домани шимолии он лозури бузурги [[Лозури Федченко|Федченко]] — дарозтарин лозури кӯҳии ҷаҳон берун аз минтақаҳои қутбӣ (77 км) оғоз меёбад.<ref name="revolution2">[http://wiki.risk.ru/index.php/Пик_Революции Пик Революции] (рус.) // Wiki.risk.ru. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ин лозур, ки соли '''1878''' онро Василий Ошанин кашф карда, ба шарафи табиатшинос Алексей Федченко номгузорӣ намуда буд, аз '''31 июли соли 2023''' бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон расман Ванҷях ном дорад.<ref name="khovar-vanjyakh2" /><ref name="ozodi-vanjyakh2" /> Паҳноии миёнаи лозур 2 км ва ҳадди аксараш 5 км буда, ғафсии ях то 1 км ва ҳаҷми он ҳамроҳ бо шохобҳояш 144 км³ мерасад; лозур аз баландии 6200 м оғоз ёфта, забонааш то баландии 2909 м фуруд меояд ва дар силсилаи он 100 лозури хурду бузург, аз ҷумла 26 шохоби бевосита, ба ҳам пайвастаанд. Дар канори чапи лозур, дар баландии 4169 м, '''7 августи соли 1933''' истгоҳи гидрометеорологӣ кушода шуда буд, ки то соли '''1995''' бефосила кор кард ва соли '''2004''' дар доираи лоиҳаи байналмилалӣ дар он ҷо истгоҳи худкор насб гардид. Бар асари гармшавии иқлим лозур танҳо дар садаи XX дар танаи асосии худ тақрибан 15 км³ ях — даҳяки массаи худро — аз даст додааст.<ref name="khovar-vanjyakh2" /> Тибқи баррасиҳои гляциологии охирин, масоҳати умумии лозури Ванҷях (Федченко) тақрибан 700 км² арзёбӣ мешавад ва ҳаҷми умумии яхи он, бар пояи ченкунии ғафсии қабати ях, 123,4 ± 28 км³ ҳисоб карда шудааст.<ref name="mayer-vol">[https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-glaciology/article/evolution-of-fedchenko-glacier-in-the-pamir-tajikistan-during-the-past-eight-decades/0F2F382BD7954575E28B20128B7825E2 The evolution of Fedchenko glacier in the Pamir, Tajikistan, during the past eight decades] (англ.) // Journal of Glaciology. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар тӯли 93 соли мушоҳидаи илмӣ (1928–2021), суръати миёнаи тағйири баландии сатҳи лозур ба −0,46 метр дар сол расидааст, ҳарчанд дар ду фосилаи алоҳида — солҳои 1958–1980 ва 2010–2021 — коҳиши баландии забонаи лозур ду баробар аз меъёри дарозмуддат тезтар будааст.<ref name="jog2024">[https://eartharxiv.org/repository/view/7474/ Multi-temporal elevation changes of Fedchenko Glacier, Tajikistan, from 1928 to 2021] (англ.) // EarthArXiv / Journal of Glaciology, 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ченкуниҳои GNSS ва тасвирбардории радарии TanDEM-X нишон медиҳанд, ки мувозинати ҷирмии лозур аз −0,27 ± 0,05 метри муодили обӣ дар сол барои давраи 2000–2011 то −0,51 ± 0,04 метр дар сол барои давраи 2011–2016 бадтар шудааст, яъне суръати обшавии лозур дар даҳсолаи охир тақрибан ду баробар афзудааст.<ref name="lambrecht2018">Lambrecht A., Mayer C., Wendt A., Floricioiu D., Völksen C. Elevation change of Fedchenko Glacier, Pamir Mountains, from GNSS field measurements and TanDEM-X elevation models, with a focus on the upper glacier // Journal of Glaciology.</ref> Бо вуҷуди ин, азбаски забонаи лозур бо қабати ғафси хоку сангреза пӯшида аст, масоҳати намоёни он тайи даҳсолаҳо танҳо 1,4 фоиз тағйир ёфта, дар ҳоле ки ҳаҷми аслии яхи он коҳиши назаррас — тақрибан 5 км³ дар тӯли ҳашт даҳсола — доштааст.<ref name="mayer-vol" /> Тибқи маълумоти барномаи UNEP GRID-Arendal, забонаи лозур аз соли 1933 инҷониб зиёда аз 1 километр ба ақиб нишастааст ва аз соли 1980 инҷониб тақрибан 50 метр паст шудааст.<ref name="gridarendal">[https://www.grida.no/resources/5274 Shrinking of Fedchenko Glacier in the Pamirs of Tajikistan] (англ.) // UNEP GRID-Arendal. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши соли 2026 дар маҷаллаи «Remote Sensing» доир ба ҳавзаи лозурии дарёи Вахш, ки низоми лозурии Ванҷях (Федченко)-ро низ фаро мегирад, нишон дод, ки масоҳати умумии лозурҳои ин ҳавза аз 4440,9 км² дар соли 2000 то 4087,1 км² дар соли 2018 коҳиш ёфта, барои соли 2025 тахминан 3955,2 км² пешбинӣ мешавад; яъне тайи солҳои 2000–2025 масоҳати умумии лозурҳо 485,7 км² (10,94 фоиз) кам шуда, коҳиши миёнаи солона ба 19,43 км² мерасад.<ref name="rs2026">[[doi:10.3390/rs18091436|Changes in Glaciers of the Vakhsh River Basin, Tajikistan Under Global Climate Change]] (англ.) // Remote Sensing, ҷ. 18, № 9, мақолаи 1436, 2026.</ref> Қисмати шарқии кӯҳистони ноҳия, аз ҷумла шарқи қаторкӯҳи Ванҷ ва минтақаи лозури Федченко, ба ҳудуди [[Боғи миллии Тоҷикистон]] дохил мешавад, ки соли '''1992''' таъсис ёфтааст ва моҳи июни соли '''2013''' таҳти унвони «Боғи миллии Тоҷикистон (кӯҳҳои Помир)» ба Феҳристи мероси умумиҷаҳонии [[ЮНЕСКО]] шомил гардид.<ref name="unesco2">[https://news.un.org/ru/story/2013/06/1224271 Таджикский национальный парк «Горы Памира» включён в список Всемирного наследия ЮНЕСКО] (рус.) // Маркази ахбори СММ, июни 2013. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="tnp2">[https://medt.tj/ru/tourism/tourism/1424-tajikskiy-natsionalniy-park-obekt-vsemirnogo-naslediya-unesco Таджикский национальный парк — объект Всемирного наследия ЮНЕСКО] (рус.) // Вазорати рушди иқтисод ва савдои Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Заминҷунбӣ === Ноҳияи Ванҷ дар минтақаи аз ҷиҳати заминҷунбӣ фаъол ҷой дорад. '''2 январи соли 2010''' дар шарқи Тоҷикистон заминҷунбие бо бузургии 5,1–5,4 рух дод, ки дар натиҷаи он дар маркази ноҳияи Ванҷ ва деҳаҳои Роғу Гишхун беш аз 1050 бино хароб гардида, тибқи баъзе маълумот то 20 ҳазор нафар зарар диданд ва зиёда аз ҳазор сокин муваққатан бесарпаноҳ монданд.<ref name="ria20102">[https://ria.ru/earthquake_Tadjikistan_03012010/ Землетрясение магнитудой в 5,1 балла произошло в Таджикистане] (рус.) // РИА Новости, 2–3 январи 2010. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="dialog20102">[https://dialog.tj/smertonosnaya-stihiyato-rasskazyvaem-pro-samye-razrushitelnye-zemletryaseniya-v-tadzhikistane-i-mire/ Смертоносная стихия: рассказываем про самые разрушительные землетрясения в Таджикистане и мире] (рус.) // Диалог.TJ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Иқлим == Иқлими ноҳияи Ванҷ қораӣ (континентӣ) аст; тобистонаш гарми бебориш, зимистонаш сарди камбарф; ҳарорати миёна дар моҳи июл 20–24 °C, дар январ аз −12 °C то −20 °C. Мизони борандагии солона 200–300 миллиметр аст. Баландиҳои 4000–5500 м марғзоранд, аз он болотар — тундраи кӯҳист. Дар баландкӯҳҳо иқлим ба куллӣ дигар аст: дар минтақаи лозури Ванҷях ҳарорати миёнаи моҳонаи ҳаво ҳатто дар моҳҳои июн–сентябр ҳамагӣ +1,6 °C буда, миқдори солонаи боришот дар он ҷо ба 1192 мм мерасад, ки 99 дарсади он ба шакли барф меборад.<ref name="khovar-vanjyakh" /> === Таснифи иқлимӣ ва механизмҳои ташаккулёбандаи он === Тибқи таснифи байналмилалии иқлимшиносии Кёппен–Гейгер (Köppen–Geiger), иқлими қисми асосии водиҳои поёнии ноҳияи Ванҷ ба гурӯҳи '''Dsa''' — «иқлими қораии мӯътадил бо тобистони гарму хушк» — мансуб дониста мешавад.<ref name="enwiki-vanj">[[:en:Vanj|Vanj]] (англ.) // Wikipedia, the Free Encyclopedia. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ин рамз се хусусияти бунёдиро ифода мекунад: ҳарфи D нишон медиҳад, ки ҳарорати миёнаи сардтарин моҳи сол аз −3 °C поёнтар аст ва барф дар зимистон қабати устувор ташкил медиҳад, дар ҳоле ки гармтарин моҳ аз 10 °C болотар аст; ҳарфи s далолат мекунад, ки боришоти моҳи хушктарини тобистон ба маротиб камтар аз боришоти моҳи сербориштарини зимистону баҳор аст; ҳарфи a нишон медиҳад, ки ҳарорати миёнаи гармтарин моҳи сол аз 22 °C зиёдтар аст. Ин таснифот танҳо то баландиҳои тақрибан 2000–2500 метр эътибори комил дорад; бо боло рафтан аз ин сатҳ, иқлим ба категорияҳои сардтару намноки Dsb ва Dsc мегузарад, дар баландиҳои беш аз 3500–4000 метр ба категорияи E (иқлими тундраи кӯҳӣ) ва дар минтақаи лозурҳо, аз ҷумла дар ҳавзаи Ванҷях, ба категорияи EF (иқлими яхбандии доимӣ) табдил меёбад.<ref name="carpathian-outlook">[http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/04%20Publications%20-%20Press%20-%20Gallery/CAsia_Summary_screen.pdf Outlook on climate change adaptation in the Central Asian mountains] (англ.) // Carpathian Convention. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Иқлими ноҳия натиҷаи таъсири мутақобилаи се механизми асосии атмосферист. Дар фасли зимистон (аз ноябр то март) минтақа таҳти таъсири канораи ҷанубу ғарбии Антитсиклони Сибирӣ қарор мегирад, ки массаҳои ҳавоии сарду хушкро ба водиҳои Помир ворид карда, ҳавои софи вале шадидан сарди зимистонаро ба вуҷуд меорад.<ref name="ecdp-rmuesom">[https://ecdp.tj/uploads/files/Ramochnaya_model_upravleniya_ekologicheskimi_i_socialnimi_ohrannimi.pdf Рамочная модель управления экологическими и социальными охранными мерами (РМУЭСОМ)] (рус.) // ECDP.TJ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар охири зимистону фасли баҳор, силсилабодҳои ғарбӣ (Westerlies), ки аз уқёнуси Атлантик ва баҳри Миёназамин ҷараён мегиранд, манбаи асосии намӣ ва боришот мебошанд; вақте ин сиклонҳо ба қаторкӯҳҳои баланди Ванҷу Язғулом бармехӯранд, раванди боришоти орографӣ (кӯҳсоз) рӯй медиҳад, ки боиси резиши миқдори зиёди борону барф мегардад. Дар моҳҳои июлу август бошад, гармшавии шадиди сатҳи замин дар биёбонҳои Афғонистону Эрон боиси пайдоиши минтақаҳои фишори паст мегардад, ки массаҳои ҳавоии тропикии хушкро ба минтақа ворид карда, равандҳои абрсозиро бозмедоранд ва давраи хушксолии тобистонаро фаро меоранд. Бо сабаби парокандагии шабакаи истгоҳҳои обуҳавосанҷӣ дар кӯҳистони Помир, таҳлили дақиқи микроиқлимҳои алоҳида — ҳатто бо истифода аз пойгоҳҳои додаҳои глобалӣ ба монанди MERRA-2 — то ҳанӯз кори мураккабе боқӣ мемонад.<ref name="pmc-panjbasin">[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11760384/ Modeling of historical and future changes in temperature and precipitation in the Panj River Basin in Central Asia under the CMIP5 RCP and CMIP6 SSP scenarios] (англ.) // PMC. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Низоми ҳарорат === Маълумоти мушаххаси истгоҳҳои метеорологии маҳаллӣ манзараи дақиқтари низоми ҳароратиро пешкаш мекунанд. Тибқи таҳлили илмии соли 2024, ки бар асоси мушоҳидаҳои истгоҳи обуҳавосанҷии Хумроғӣ (воқеъ дар ҳавзаи болооби рӯди Ванҷ) анҷом дода шудааст, ҳарорати миёнаи солона дар ин минтақа тақрибан ба +9,9 °C баробар аст.<ref name="murodov2024">Murodov, M.; Li, L.; Safarov, M.; Lv, M.; Murodov, A.; Gulakhmadov, A.; Khusrav, K.; Qiu, Y. [[doi:10.3390/rs16101730|A Comprehensive Examination of the Medvezhiy Glacier's Surges in West Pamir (1968–2023)]] (англ.) // Remote Sensing. — 2024. — Ҷ. 16, № 10. — Мақолаи 1730. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Гармтарин моҳи сол июл буда, ҳарорати миёнаи он ба +23,0 °C мерасад,<ref name="murodov2024" /> баъзе манбаъҳои дигар ҳарорати миёнаи июлро дар маркази ноҳия то +25 °C арзёбӣ мекунанд.<ref name="enwiki-vanj" /> Тибқи маълумоти сомонаҳои обуҳавосанҷии оммавӣ, дар давоми рӯзҳои гарми тобистон (масалан, дар охири июлу аввали август) ҳарорати нимирӯзӣ метавонад ба таври муназзам то +27…+32 °C боло равад.<ref name="gismeteo-vanch">[https://www.gismeteo.ru/weather-vanch-336641/ Погода в Ванче сегодня] (рус.) // Gismeteo. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Сардтарин моҳи сол январ аст, ки тибқи маълумоти истгоҳи Хумроғӣ ҳарорати миёнааш аз −4,9 то −5,0 °C-ро ташкил медиҳад.<ref name="murodov2024" /><ref name="enwiki-vanj" /> Ин рақам аз тавсифи умумии дар боло овардашуда (аз −12 то −20 °C), ки маъмулан дар сарчашмаҳои донишномавӣ дар бораи маркази ноҳия дода мешавад, фарқи назаррас дорад; чунин ба назар мерасад, ки ин тафовут на ихтилофи асл, балки натиҷаи фарқи мавқеи чен ва усули ҳисоб бошад — рақами дуюм эҳтимолан ба ҳарорати шабонаи ниҳоии сардтарин рӯзҳо ё ба минтақаҳои баландтари ноҳия дахл дорад, дар ҳоле ки рақами якум ҳарорати миёнаи моҳонаро дар як истгоҳи мушаххас инъикос мекунад. Муҳимтарин хусусияти ин иқлим амплитудаи миёнаи солонаи ҳарорат аст, ки ба 27,9 °C мерасад ва гувоҳи равшани набудани таъсири мӯътадилкунандаи баҳрҳо мебошад.<ref name="murodov2024" /> Ҳароратҳои фавқулода низ ба қайд гирифта шудаанд: тибқи як ҳуҷҷати арзёбии экологию иҷтимоӣ, дар моҳи '''июли соли 2013''' ҳарорати ҳаво дар ноҳия то '''+36,6 °C''' расидааст, дар ҳоле ки дар моҳи '''январи соли 2012''' пасттарин ҳарорати мутлақ '''−20,5 °C''' ба қайд гирифта шуд;<ref name="ecdp-rmuesom" /> тафовути миёни ин ду нишондиҳанда — беш аз 57 дараҷа — худ далели равшани шиддати иқлими қораии кӯҳистонии ноҳия аст. Бо ҳар 100 метр болоравии баландӣ, ҳарорати ҳаво, тибқи қонунияти умумии физикаи атмосфера, ба ҳисоби миёна 0,6 °C коҳиш меёбад; маҳз ҳамин градиенти амудӣ сабаб мешавад, ки дар ҳоле ки дар маркази ноҳия тобистон гармои то 30 дараҷа ҳукмфармост, дар баландиҳои болои 4000 метр шароити наздик ба зимистон боқӣ мемонад. Дар минтақаи лозури Ванҷях, тавре ки дар боло зикр гардид, ҳарорати миёнаи моҳонаи ҳаво ҳатто дар моҳҳои июн–сентябр ҳамагӣ +1,6 °C-ро ташкил медиҳад, ки шабнаму яхбандии шабонаро дар он ҷо ҳатто дар авҷи тобистон табиӣ мегардонад. {| class="wikitable" |+Ҷадвали 1. Хулосаи нишондиҳандаҳои иқлимии ноҳияи Ванҷ<ref name="murodov2024" /><ref name="enwiki-vanj" /><ref name="ecdp-rmuesom" /><ref name="gismeteo-vanch" /><ref name="jsprav-vanch">[https://pogoda.jsprav.ru/tj/vanch/ Погода в Ванче (Таджикистан)] (рус.) // JSPRAV.ru. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> !Нишондиҳанда !Қимат !Тавзеҳ |- |Ҳарорати миёнаи солона | +9,9 °C |Истгоҳи Хумроғӣ |- |Ҳарорати миёнаи июл (гармтарин моҳ) | +23,0…+25,0 °C |Хумроғӣ / маркази ноҳия |- |Ҳарорати миёнаи январ (сардтарин моҳ) |−4,9…−5,0 °C |Истгоҳи Хумроғӣ |- |Амплитудаи миёнаи солонаи ҳарорат |27,9 °C |Нишондиҳандаи иқлими қораӣ |- |Максимуми мутлақ (рекорд) | +36,6 °C |Июли соли 2013 |- |Минимуми мутлақ (рекорд) |−20,5 °C |Январи соли 2012 |- |Боришоти солона (Хумроғӣ) |341 мм |Ҳавзаи болооби рӯди Ванҷ |- |Моҳи сербориштарин |64 мм |Март |- |Моҳи хушктарин |1 мм |Август |- |Намнокии нисбии ҳаво дар тобистон |18–24 % |— |} === Боришот ва намнокии ҳаво === Тақсимоти боришот дар ноҳияи Ванҷ, мисли ҳарорат, ба таври шадид вобаста ба баландӣ тағйир меёбад. Тибқи маълумоти истгоҳи Хумроғӣ, боришоти миёнаи солона дар ҳавзаи болооби рӯди Ванҷ ба 341 мм мерасад,<ref name="murodov2024" /> дар ҳоле ки дар қисматҳои поёнии водӣ ин рақам ба 200–300 мм наздик аст (ниг. боло), ва дар баъзе минтақаҳои миёнакӯҳ, тибқи баъзе сарчашмаҳо, то 626 мм низ мерасад.<ref name="enwiki-vanj" /> Хусусияти муҳимтарин на ҳаҷми умумии боришот, балки тақсимоти бениҳоят нобаробари он дар тӯли сол аст: моҳи сербориштарин март буда, ба ҳисоби миёна 64 мм боришот дорад ва бо обшавии ҳамзамони барфҳои кӯҳӣ сатҳи оби Ванҷобу Язғуломро кескин боло мебарад; моҳи хушктарин бошад, август аст, ки миқдори боришот дар он ҳамагӣ ба 1 мм мерасад.<ref name="murodov2024" /> Тафовути 63-миллиметра миёни ин ду моҳ нишондиҳандаи равшани хушксолии мутлақи тобистона мебошад.<ref name="murodov2024" /> Намнокии нисбии ҳаво низ ба ҳамин ритми мавсимӣ пайравӣ мекунад: дар авҷи тобистон он метавонад то 18–24 фоиз коҳиш ёбад,<ref name="jsprav-vanch" /> ки боиси бухоршавии босуръати намӣ аз сатҳи хоку баргу набот гардида, эҳтиёҷи кишоварзиро ба обёрии сунъӣ хеле меафзояд. Дар муқобил, дар минтақаи баландкӯҳии лозури Ванҷях, тавре ки дар боло омад, миқдори солонаи боришот ба 1192 мм мерасад, ки 99 дарсади он ба шакли барф меборад — рақаме, ки таъсири орографии (кӯҳсози) қаторкӯҳҳои Ванҷу Академияи илмҳоро ба таври возеҳ нишон медиҳад: ҳангоме ки массаҳои ҳавоии намнок ба ин деворҳои азим бармехӯранд, ба боло ҳаракат карда, сард мешаванд ва намии худро дар шакли боришоти шадид дар минтақаҳои баландтар мепартоянд, дар ҳоле ки водиҳои поёнӣ дар «сояи боришот» боқӣ мемонанд. Хоки водиҳо ҷигарӣ ва чаманзорӣ (чимтолӣ); хоки кӯҳҳо ва нишебиҳои онҳо даштӣ ва марғзору баландкӯҳ, ҷо-ҷо регзор аст. Аксари хокҳо серсанганд. Дар водиҳо набототи даштӣ, дар кӯҳҳо ва доманаи онҳо дарахтони бед, арча, сафедор, буттаҳои ангат, зирк, бушол, настаран; дар баландии 2000–4000 м камол, юған, торон, ревоҷ (чукрӣ), куруш, фарк, курт, бодом, жағн, тӯс (буруҷ) ва ғайра мерӯянд. Дар водии Ванҷ дарахтони мевадор, аз қабили тут, зардолу, себ, чормағз хеле фаровонанд ва ҳосили хуб медиҳанд. Аз ҳайвоноти ваҳшӣ паланг, хирс, гург, шағол, рӯбоҳ, оҳу, суғур, заргӯш, аз парандагон гунҷишк, ғулба, кабки реза, кабки дарӣ (ҳилол), кафтар, боз, ғалевоз, уқоб ва ғайра вомехӯранд. === Минтақабандии амудии эко-иқлимӣ === Бо сабаби тафовути шадиди баландӣ — аз 1500 метр дар қисматҳои поёнии водӣ то беш аз 6000 метр дар қуллаҳо — иқлими ноҳияи Ванҷ якранг нест, балки аз занҷираи пайдарпайи минтақаҳои эко-иқлимӣ иборат аст, ки ҳар кадоме шароити хоси гармову намнокӣ ва набототу ҳайвоноти мувофиқи худро доранд. Дар баландии 1500–2000 метр, дар водиҳои Ванҷу Водхуд, иқлим гармтарину мусоидтарин аст; маҳз дар ҳамин минтақа, тавре ки дар боло зикр шуд, дарахтони меваовар — тут, зардолу, себу чормағз — ҳосили фаровон медиҳанд. Аз баландии 2000 то 4000 метр иқлим сардтар мешавад ва набототи дарахтии гармидӯст ҷои худро ба буттаву гиёҳҳои тобовар ба хушкии тобистона медиҳад; маҳз ҳамин минтақа, тибқи таҳқиқоти экологии барномаҳои ҷаҳонии ҳифзи табиати Осиёи Марказӣ, макони зисти намудҳои нодири эндемикӣ — аз ҷумла гиёҳи ''Nepeta badachschanica'' ва шапараки нодири кӯҳӣ ''Parnassius autocrator'' — маҳсуб мешавад.<ref name="iucn-centralasia">[https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2020-003-En.pdf World Heritage thematic study for Central Asia] (англ.) // IUCN Portals. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар баландии 4000–5500 метр, дар минтақаи тундраи кӯҳӣ ва марғзорҳои алпӣ, набототи дарахтӣ комилан аз байн меравад ва танҳо гиёҳҳои пастқад, ушна ва сангфаш (лишайник) боқӣ мемонанд; фаунаи ин минтақа — аз ҷумла паланг, хирс, суғур ва кабки дарӣ (ҳилол) — бештар дар фасли тобистон ба ин баландиҳо мебарояд ва бо фарорасии зимистон ба минтақаҳои поёнии гармтар муҳоҷирати амудӣ мекунад.<ref name="iucn-centralasia" /> Ниҳоят, аз баландии 5500 метр боло, дар минтақаи нивалӣ-лозурӣ, олами яхбандии доимӣ оғоз мешавад, ки ба иқлими қутбҳои Замин монандӣ дорад ва манбаи асосии ғизогирии лозурҳои бузурги ноҳия, аз ҷумла лозури Ванҷях, ба шумор меравад. === Хатарҳои гидрометеорологӣ ва мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим === Иқлими шадидан қораии ноҳияи Ванҷ, ки бо боришоти пуршиддати баҳорӣ ва хушксолиҳои шадиди тобистона тавсиф мешавад, минтақаро ба яке аз осебпазиртарин ноҳияҳо аз лиҳози хатарҳои гидрометеорологӣ дар тамоми ҳавзаи рӯди Панҷ табдил додааст.<ref name="cif-pyanj-vuln">[https://www.cif.org/sites/default/files/meeting-documents/tajikistan_pyanj_river_basin_climate_change_vulnerability_assessment_20130510_0.pdf Climate Change Vulnerability Assessment Republic of Tajikistan: Building Climate Resilience in the Pyanj River Basin] (англ.) // Climate Investment Funds (CIF). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ду омили асосии иқлимӣ сабабгори аксари сел ва обхезиҳо мебошанд. Аввал, вақте ки боришоти шадиди баҳорӣ бо баландшавии ногаҳонии ҳарорат ҳамроҳ мешавад, барфҳои нишебиҳои кӯҳӣ босуръат об шуда, заминро аз ҳад зиёд сернам мекунанд ва ба лағжиши қабатҳои замин ва фаромадани селҳои лойқадор оварда мерасонанд.<ref name="murodov2024" /> Дуюм, ҳангоме ки ҳарорати нимирӯзии тобистона ба атрофи +30 °C мерасад, суръати обшавии лозурҳо ба ҳадди аксар расида, метавонад боиси обхезиҳои ногаҳонии кӯлҳои лозурӣ гардад,<ref name="jsprav-vanch" /> падидае, ки, тавре ки дар бахши [[Ноҳияи Ванҷ#Лозурҳо ва қуллаҳо|«Лозурҳо ва қуллаҳо»]] зикр гардид, дар мисоли лозури Хирсон борҳо ба амал омадааст. Тибқи арзёбии осебпазирии иқлимӣ, ки дар доираи лоиҳаи минтақавии «Ташаккули устувории иқлимӣ дар ҳавзаи дарёи Панҷ» анҷом дода шудааст, деҳаҳои ноҳияи Ванҷ, аз ҷумла дар ҷамоатҳои Водхуду Язғулом, дар қатори минтақаҳои дорои хатари миёна ва баланди зарар аз сел ва обхезӣ гурӯҳбандӣ шудаанд.<ref name="cif-pyanj-vuln" /><ref name="adb-pyanj">[https://www.adb.org/projects/45354-002/main 45354-002: Building Climate Resilience in the Pyanj River Basin] (англ.) // Asian Development Bank. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Барои коҳиш додани ин осебпазирӣ, дар доираи лоиҳаҳои байналмилалии мутобиқшавӣ ба иқлим, дар ҳудуди ҷамоати Водхуд корҳои мустаҳкамкунии соҳили рӯди Ванҷоб ва барқарорсозии лӯлаҳои оби полезӣ анҷом дода шудаанд, ки ҳадафи онҳо ҳифзи заминҳои кишоварзӣ аз сел ва кафолати таъминоти об дар давраҳои хушксолии шадид мебошад.<ref name="cif-pyanj-vuln" /> Ин гуна тадбирҳои инфрасохторӣ, дар якҷоягӣ бо гузариш ба неруи барқи хурди обӣ (ниг. бахши [[Ноҳияи Ванҷ#Энергетика|«Энергетика»]]) ва вобастагии иқтисоди хонаводаҳо ба муҳоҷирати меҳнатӣ (ниг. бахши [[Ноҳияи Ванҷ#Муҳоҷирати меҳнатӣ|«Муҳоҷирати меҳнатӣ»]]), нишондиҳандаи равшани он мебошанд, ки иқлими шадиди кӯҳистонӣ на танҳо омили табиӣ, балки муайянкунандаи асосии тарзи зиндагӣ ва рушди иҷтимоию иқтисодии ноҳияи Ванҷ боқӣ мемонад. == Таърих == Ванҷ таърихи чандинҳазорсола дорад, ки осори таърихии он то ҳол пойбарҷоянд, аммо касе аз донишмандони таърих ва бостоншиносони тоҷик ба пажӯҳиши ҷиддии ин ганҷинаи таърих домани ҳиммат барназадааст. Сағонаҳо ва дахмаҳои Ванҷ худ далели ошкори таърихи чандҳазорсолаи ин куҳанбуманд. Бо ин ҳама, таърихи навини водӣ дар осори муаррихони тоҷик — мақолаи академик Раҳим Масов «Оид ба таърихи водии Ванҷ» ва китобҳои профессор Ҳайдаршо Пирумшоев — мавриди баррасии махсус қарор гирифтааст.<ref name="masov1999">Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. — Душанбе, 1999. — № 4. — С. 20–30.</ref><ref name="pirumshoev-web2" /> Сарнавишти таърихии Ванҷ аз дигар мавзеъҳои тоҷикнишини Бухорои Шарқӣ ва ғарби Бадахшон чандон фарқе надошт. Фоҷиаҳое, ки дар ин ё он гардиши таърихӣ, мисли ҳуҷуми муғулҳо, темуриён ва тозиши дигар қабилаҳои кӯчии туркнажод ва хунрезиҳои ваҳшиёна дар давраи парокандагии феодалӣ рух доданд, бар ин сарзамин бетаъсир набуданд. Тоҷиконе, ки зери таъқибу фишори аҷнабиён қарор гирифта буданд, барои ҳифзи ҷони худ ба тагнои ин дараҳои дастнорас, ба каронаҳои рӯдҳои кӯҳӣ паноҳ бурданд ва ба ҷойҳои дурдасте кӯчиданд, ки сокинони маҳаллӣ дар он солиёни дароз бо кӯшишу ранҷи сахт қитъаҳои хурди заминро барои кишт созгор мекарданд. Дар бораи таърихи куҳантари Ванҷ ҳанӯз манбаъи мувассақе ба даст нарасидааст. Аммо аз таҳқиқоти донишмандони руси тоинқилобӣ ва муҳаққиқони аҳди шӯравӣ бармеояд, ки Ванҷ қариб то охири асрҳои миёна истиқлоли худро нигоҳ медошт. Ин назарро донишманди маъруф, мутахассиси таърихи Бухорои Шарқӣ ва Бадахшон Б. Искандаров чунин баён кардааст:<ref name="iskandarov">Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1–2. — Душанбе, 1962–1963.</ref><blockquote>Аз мулкҳои қаламрави Дарвоз сокинони Ванҷ нисбатан мустақилияти воқеъиро соҳиб буданд. Ин ноҳияро кӯҳҳои баланд иҳота мекунанд ва он аз шоҳроҳи пайвандгоҳи мулкҳои кишвар дар канор, дар наздикиҳои доманаи лозури Федченко ҷой дорад. Аз ин ҷиҳат мулки номбурда барои аҷнабиён дастнорас буд. Ба ин нигоҳ накарда, хонҳои Қӯқанд дар охири асри XVIII – ибтидои XIX борҳо барои ғасбу тобеъ намуданаш кӯшиш ба харҷ додаанд, вале ҳама талафоту харҷашон беҳуда анҷом ёфтааст.</blockquote>Ванҷ дар замони истилои муғулон ва салтанати Темуриён, Шайбониён ва Аштархониён ба таври расмӣ ҷузъи қаламрави онҳо шинохта мешуд, аммо амалан мустақил буд. Ин вазъиятро метавон дар замони ташаккули давлатдории Қӯқанд (авохири асри 18 – нимаи якуми асри 19) низ мушоҳида кард. Мувофиқи маълумоти маъхазҳо, Ванҷ то замони эътироф кардани ҳукумати шоҳи Дарвоз Исмоил (1845–1863) истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар замони ҳукмронии шоҳони вопасини Дарвоз (1863–1877) Ванҷ бахше аз қаламрави он ҳисоб меёфт. Баъд аз пайвастани Ванҷ ба Дарвоз иқтидори ҳокимони Дарвоз афзоиши чашмгире дошт, зеро бо ҳамроҳ шудани паҳлавонони ҳузарби ванҷӣ ба сафи лашкари Исмоилшоҳ имконоти ҷангии ӯ бамаротиб афзуд. Тибқи ривояти маҳаллӣ, ки муаррихон Р. Масов ва Ҳ. Пирумшоев дар асари бунёдии худ «Файзи истиқлол дар "Боми ҷаҳон"» сабт кардаанд, дар деҳаи Кулумбаи Боло то ба имрӯз нишонаҳои коркарди тилло боқӣ мондаанд, ки гӯё дар замони истилои муғулон навкарони Чингизхон мардуми маҳаллиро маҷбуран ба ин фаъолият сафарбар карда буданд.<ref name="masov-pirumshoev2010">Масов Р. М., Пирумшоев Ҳ. Файзи истиқлол дар «Боми ҷаҳон». — Душанбе, 2010.</ref> Ин ривоят нишон медиҳад, ки ҳарчанд қудратҳои бузург метавонистанд нуфузи худро ба таври муваққатӣ ва барои истихроҷи захираҳо таҳмил кунанд, онҳо ҳеҷ гоҳ натавонистанд назорати пурраи маъмуриро дар ин дараҳои маҳкам барқарор намоянд. Дар замони салтанати Темуриён низ, тибқи маълумоти муаррихи асримиёнагӣ Абдурраззоқи Самарқандӣ, агарчи минтақа расман дар итоати Темур буд, он аз ҷониби шоҳони маҳаллӣ идора мешуд ва ҳатто дар лашкари Темур ҳангоми муҳосираи Қалъаи Калот (соли 1381 милодӣ) дастаҳое аз сокинони Дарвозу Қаротегин хидмат мекарданд, ки гувоҳи иқтидори ҳарбии ин кӯҳистониён аст.<ref name="masov-pirumshoev2010" /> Дар охири асри XVIII ва нимаи якуми асри XIX хонҳои Қӯқанд якчанд маротиба кӯшиши тобеъ намудани Ванҷу Дарвозро ба харҷ доданд: дар замони салтанати Умархон (1810–1822) ва Мадалихон лашкаркашиҳои пайдарпай ба самти Қаротегину Дарвоз сурат гирифтанд; чунончи соли 1834 Мадалихон бо сарварии Машариф Атолиқ лашкари бузургеро барои саркӯб кардани шоҳзодагони фирории қӯқандӣ ба ин манотиқ фиристод, ки боиси даргириҳои шадид бо сипоҳиёни маҳаллӣ гардид.<ref name="mudabirzoda-diss">Мудабирзода. Диссертатсия // Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи Аҳмади Дониш, 2025.</ref> Бо вуҷуди ин талошҳо ва хароҷоти зиёди ҳарбӣ, тавре ки дар боло аз қавли Искандаров зикр гардид, Ванҷ мустақилияти воқеии худро нигоҳ дошт. Бо таваҷҷуҳ ба ин мавзӯъ, намояндаи расмии идораи Русия дар Туркистон Г. А. Арандаренко чунин қайд намудааст:<blockquote>Дар давраи Исмоилшоҳ ба дарвозиён фурсат даст дод, ки ҳокимияти худро на танҳо дар Қаротегин ва Шуғнон густариш диҳанд, балки аз Кӯлобу Ҳисор низ боҷ биситонанд, гарчи дар муддати на чандон тӯлонӣ ҳам бошад.</blockquote>Тибқи таҳқиқоти навтарин, Исмоилшоҳ дар авҷи иқтидори худ ба ин доираи васеъ ҳатто Рӯшонро низ тобеъ карда буд.<ref name="mudabirzoda-diss" /> Вақте ки дар охирҳои солҳои 1860-ум ҳокимони Кӯлобу Ҳисор — Сарахон ва Абдулкаримбий — бо лашкари тахминан 50 ҳазор нафара ба муқобили ӯ бархостанд, Исмоилшоҳ бо дастгирии неруҳои содиқи худ, аз ҷумла паҳлавонони ванҷӣ, ба онҳо муқовимати шадид нишон дод.<ref name="mudabirzoda-diss" /> Баъди ба Русия ҳамроҳ кардани Осиёи Миёна, амир Музаффар (1860–1885) бо дастгирии фармондори вилояти Туркистон манотиқи мустақиллу нимамустақилли Бухорои Шарқиро тасарруф кард ва нерӯҳои ҳарбии худро бо сарварии Худойназар (зимистони солҳои 1877–78) ба воситаи ағбаи Работ ба Қалъаи Хумб фиристод. Худойназар Қалъаи Хумбро ишғол кард, сипас ба самти Ванҷ ҳаракат намуд. Дар наздикии деҳаи Кеврон набарди сахте рӯй дод ва аскарони амир тавонистанд лашкари Дарвозро шикаст дода, таъқиби сарбозони боқимондаро идома диҳанд. Дастаи размандагони ихтиёрии Ванҷ ҳаракати сарбозони амирро дар назди Қалъаи Рохарв — маркази Ванҷ боздоштанд. Баъди муҳосираи бенатиҷаи қалъа сарбозони амир ба Қалъаи Хумб баргаштанд. Ванҷ баъди тобеъ шудани шоҳии Дарвоз боз ду сол истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар давраи салтанати сулолаи манғитиён Ванҷ яке аз амлокдориҳои нисбатан бонуфузи бекии Дарвоз ба шумор мерафт. Амлокдори Ванҷро «мир» ва ё «шоҳ» меномиданд, яъне мири Ванҷ ё шоҳи Ванҷ. Вижагии вазифаи мирӣ дар Ванҷ дар ин буд, ки номзадии мири Ванҷро бо машварат ва ройзании шахсиятҳои бонуфузи маҳаллӣ пешбарӣ мекарданд, сипас мири Дарвоз бар ӯ мувофиқат мекард ва аз амири Бухоро таъйиди ниҳойӣ дарёфт мешуд. Ҷамъ намудани андоз ва уҳдадориҳои феодалӣ ба зиммаи мир гузошта шуда буданд. Муҳимтарин санади таърихӣ, ки сохтори деҳаҳо ва демографияи ин давраро тасдиқ мекунад, ҳуҷҷати барӯйхатгирии саросарии Аморати Бухоро дар соли 1914 мебошад. Тибқи ин санад, ки 6-уми моҳи рабиъу-с-сонии соли 1332-и ҳиҷрӣ (мутобиқ ба марти соли '''1914''') аз тарафи беки Дарвоз Абдусатторбек Бийи Додхоҳ бо муҳр тасдиқ шудааст, маркази амлокдории Ванҷ расман дар деҳаи Рохарв (макони Қалъаи Ванҷ) сабт гардидааст.<ref name="sssr-112sol2" /> Ин рӯйхати нодир нишон медиҳад, ки аксари мутлақи деҳаҳои имрӯзаи водӣ ҳанӯз сад сол қабл бо ҳамон номҳои таърихии худ вуҷуд доштанд ва қисми узвии сохтори маъмурии амлокдорӣ буданд.<ref name="sssr-112sol2" /> Сокинони водии Ванҷ Инқилоби Октябрро нисбатан хуб пазируфтанд, вале пас аз муддати кӯтоҳе муборизони маҳаллии муқовимат, аз пайравони Фузайл Махсум ва дигарон, ки бо номи «босмачиён» маъруфанд, чандин бор бо Артиши Сурх ва давлати шӯравии мустақарр дар Ванҷ даргир шуданд. Дар ин даргириҳо барои дифоъ аз ҳукумати шӯравӣ фидоиёни маҳаллӣ, мисли М. Давлатов, С. Раупов, Т. Шарифов, В. Эҳсонов, У. Меҳралишоев, Ҷ. Сафоев, Қ. Собиров ва дигарон ширкат доштанд. Бино бар сарчашмаҳои таърихӣ, дар асрҳои миёна Ванҷ се ниҳиштаи маъдани оҳансанг дошт. Ҳанӯз дар оғози асри XX истихроҷи оҳан, гудохтани он ва оҳангарӣ яке аз пешаҳои асосии мардуми маҳаллии Ванҷ буд, ки бо ин пеша манотиқи муҷовирро бо оҳан ва афзоли хоҷагӣ, асбоби кишоварзӣ, корду шамшер ва дигар аслиҳа таъмин мекарданд.<ref name="kamoliddinov">Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв. — Ташкент: Ӯзбекистон, 1996.</ref> Ин касби мардумии ванҷиёнро шарқшиноси маъруф М. С. Андреев ҳанӯз соли '''1926''' дар рисолаи махсуси худ «Истеҳсоли оҳан дар водии Ванҷ» муфассал тавсиф кардааст.<ref name="andreev">Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи). — Ташкент, 1926.</ref> Тибқи маълумоти иловагӣ дар бораи ин ҳунари мардумӣ, гудозиши оҳан дар кӯраҳои махсуси заминӣ (домнитсаҳо), ки аз сангҳои тарошиданашуда ва гил сохта мешуданд, анҷом мепазируфт; оташро тавассути дампаҳои аз пӯсти буз сохташуда меафрӯхтанд ва ҳамчун сӯзишворӣ аз ангишти чӯб ва гиёҳи махсуси кӯҳии «пуш» истифода мекарданд.<ref name="khodorov-narhoz">[https://istmat.org/files/uploads/43175/i.e.hodorov_tadzhikistan_v_narodnom_hozyaystve_sssr.pdf Ходоров И. Е. Таджикистан в народном хозяйстве СССР] (рус.) // Исторические материалы (istmat.org). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Як чунин кӯра тавоноӣ дошт, ки дар як шабонарӯз то 240 килограмм маъданро коркард намояд ва раванди пайвастаи гудозиш аз 2 то 5 шабонарӯз идома меёфт;<ref name="khodorov-narhoz" /> маҳз ҳамин технологияи маҳаллӣ ба Ванҷ имкон медод, ки аз воридоти металл аз берун вобаста набошад ва артиши худро бо аслиҳаи сард таъмин карда, худкифоии ҳарбию иқтисодиро кафолат диҳад. Ванҷ аз замони [[Сомониён]] то соли '''1877''' ҳукумате мустақил дошта, фармонравоёни онро шоҳ мехондаанд. Соли '''1878''' амири [[Бухоро]] ба Дарвоз лашкар кашид ва пас аз хиёнати баъзе дарвозиён ба Дарвоз муставлӣ шуд; Дарвозро бекигарӣ ва Қалъаи Хумбро қароргоҳи урдуи манғитиён гардонд. Дарвоз тайи солҳои 1878–1920 яке аз бекигариҳои Бухоро буд ва бек дар [[Қалъаи Хумб]] менишаст ва мир хонда мешуд. Бо вуҷуди ин ҳама, Ванҷ зоҳиран дар итоати бекигарӣ буд, вале истиқлоли худро нигаҳ дошт ва пои шуми сипоҳи манғитиён ба Ванҷзамин нарасид. Соли '''1895''' бекигарии Дарвоз, ки дар ҳар ду канораи рӯди Панҷ қарор дошт, дар паи ҷаҳонгириҳои [[Русия]] ва [[Британияи Кабир|Британия]] дупора гардид: канораи рост ба аморати Бухоро ва канораи чап ба Афғонистон дода шуд.<ref name="postnikov">Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. — М.: Памятники исторической мысли, 2001. — 416 с. — ISBN 5-88451-100-0.</ref> Ванҷ то соли '''1920''' амлокдории Қалъаи Ванҷи бекигарии Дарвози аморати Бухоро буд. Пас аз инқилоби Бухоро дар соли 1920 Ванҷ аз соли 1920 то 1924 чун тумани Ванҷ дар ҳайати вилояти Ғарми Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро ҷой дошт. Солҳои 1925–1926 Ванҷ чун ҷузъи тумани Қалъаихумби вилояти Ғарми ҶМШС Тоҷикистон ҳисоб меёфт. Солҳои 1926–1930 волости Ванҷ дар ҳайати ВМКБ буд. Солҳои 1930–1933 Ванҷ чун қисми ҳудуди ноҳияи Қалъаихумб бевосита дар тобеъияти ҷумҳурӣ буд. Тибқи Қарори Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон аз '''29 майи соли 1933''', №46 расман ноҳияи Ванҷ таъсис ёфта, то соли 1937 дар тобеъияти бевоситаи ҷумҳурӣ қарор дошт. Дар асоси Қарори Президиуми КИМ-и Шӯроҳои ҶШС Тоҷикистон аз '''11 августи соли 1937''', №43 ноҳияи Ванҷ бо ҳамаи деҳшӯроҳояш: Ванҷ, Водхуд, Рованд, Техарв, Жовуд ва Язғулом расман ба ҳайати ҳудудии ВМКБ гузаронида шуд. Бино бар ин, ноҳияи Ванҷ ҳамчун воҳиди маъмурӣ дар ҳайати Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон 11 августи соли 1937 ташаккул ёфтааст. {| class="wikitable" |+Таҳаввулоти маъмурию ҳудудии Ванҷ (то соли 1878 — соли 1937) !Марҳилаи таърихӣ !Мақоми маъмурию ҳудудӣ !Тобеияти давлатӣ/минтақавӣ |- |То соли 1878 |Мухторияти комил / Иттиҳод бо Дарвоз |Идоракунии мустақил таҳти сарварии шоҳ |- |1878–1920 |Амлокдории Қалъаи Ванҷ |Бекигарии Дарвоз, Аморати Бухоро |- |1920–1924 |Тумани Ванҷ |Вилояти Ғарми Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро |- |1925–1926 |Ҷузъи тумани Қалъаихумб |Вилояти Ғарми ҶМШС Тоҷикистон |- |1926–1930 |Волости Ванҷ |Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон |- |1930–1933 |Қисми ноҳияи Қалъаихумб |Тобеияти бевоситаи ҶШС Тоҷикистон |- |29 майи 1933 |Ноҳияи Ванҷ (таъсиси мустақил) |Тобеияти бевоситаи ҶШС Тоҷикистон |- |11 августи 1937 |Ноҳияи Ванҷ бо 6 деҳшӯро |Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон (ВМКБ) |} Дар нимаи солҳои 1950-ум сиёсати муҳоҷиркунонии аҳолии кӯҳистон ба водиҳои пахтакор ба Ванҷ низ бетаъсир намонд: соли '''1954''' сокинони водии Язғулом ба ноҳияи Куйбишеви водии Вахш кӯчонида шуданд. Гармои тоқатфарсо, беморшавии оммавӣ ва фавти зиёди кӯдакон ин муҳоҷиратро барои кӯчидагон фоҷиабор гардонд ва бахши зиёди онҳо тадриҷан ба зодгоҳи худ баргаштанд, ҳарчанд на ҳама; як ҷамоаи язғуломизабон то имрӯз дар водии Вахш боқӣ мондааст.<ref name="edelman-iling">[https://iling-ran.ru/web/ru/scipop/blog/1911_edelman Из полевых записей середины прошлого века. Об экспедициях в язгулямский язык в 1950-х гг.] (рус.) // Сомонаи Пажӯҳишгоҳи забоншиносии Академияи илмҳои Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="fieldling">[http://field-ling.moscow/c/language/yazghulami/ Язгулямский язык] (рус.) // Экспедиции Московской школы полевой лингвистики. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="vostokoriens">[https://vostokoriens.ru/articles/2745/218564 Астрономические знания язгулемцев] (рус.) // Восток (Oriens). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ҷанги шаҳрвандии Тоҷикистон (солҳои '''1992'''–'''1997'''), ки байни ҳукумати марказӣ ва Иттиҳоди Оппозиюни Тоҷик ба вуқӯъ пайваст, ба вазъи умумии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон низ бетаъсир намонд: азбаски аксарияти сокинони исмоилимазҳаби вилоят — бахусус дар ноҳияҳои Рӯшону Шуғнон — паноҳгоҳ ва пуштибони қувваҳои мухолифи ҳукумат гардиданд, вилоят яке аз пойгоҳҳои асосии Иттиҳоди Оппозиюн ба шумор мерафт.<ref name="grokipedia-gbao">[https://grokipedia.com/page/Gorno-Badakhshan Gorno-Badakhshan] (англ.) // Grokipedia. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар манобеи дастраси таърихӣ то кунун таъсири мушаххаси ин ҷанг бар ноҳияи Ванҷ — ки, тавре дар боло зикр гардид, аз ҷиҳати мазҳабӣ бо аксари ноҳияҳои дигари вилоят фарқ дошта, суннимазҳаб аст — ба таври алоҳида ва мустанад пажӯҳиш нашудааст. Дар маҷмуъ, ин ҷанг тайи панҷ сол тахминан 50 то 100 ҳазор кушта ва беш аз як миллион гурезаву овораро дар саросари Тоҷикистон ба бор овард, пеш аз он ки '''27 июни соли 1997''' дар Маскав Созишномаи умумӣ доир ба барқарор кардани сулҳ ва ризояти миллӣ миёни Президент Эмомалӣ Раҳмон ва раҳбари Иттиҳоди Оппозиюн Саид Абдулло Нурӣ ба имзо расид.<ref name="factsdetails-war">[https://factsanddetails.com/central-asia/Tajikistan/sub8_6a/entry-4858.html Tajikistan Civil War] (англ.) // Facts and Details. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="enacademic-war">[https://en-academic.com/dic.nsf/enwiki/896644 Civil war in Tajikistan] (англ.) // En-Academic. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Осори таърихӣ == Дар қаламрави Ванҷ мавзеъ, осор ва ёдгориҳои таърихии бисёр вуҷуд доранд, вале то ҳол таҳқиқоти шоистае дар ин росто анҷом наёфтааст. Қалъаи Ванҷ дар баландии соҳили рости Ванҷоб, дар масофаи 15 км аз резишгоҳи он ба дарёи Панҷ воқеъ гашта буд. Мавқеъияти ин қалъа аз нигоҳи ҳарбию стратегӣ бисёр созгор будааст ва ба муҳофизонаш имкон медодааст, ки муддати тӯлонӣ аз худ дифоъ кунанд. Тавсифи илмии Рохарв ва қалъаи онро ҳанӯз соли '''1916''' узви Ҷамъияти ҷуғрофии Русия Д. И. Мушкетов интишор додааст.<ref name="mushketov2" /> Гумон меравад, ки дар тамоми ҳавзаҳои Бадахшон сукунати одамон ба як давраи таърихӣ мансуб будааст. Ёдгориҳои манзилӣ ва меъмориву мудофеавии асримиёнагии ғарби Бадахшон, ки дар деҳаи Баравни ҷамоати деҳоти Водхуд воқеанд ва аз ҷиҳати амнияти ҳарбӣ бисёр муносибу побарҷоянд, бо камоли таассуф, то кунун таҳқиқи шоиста нашудаанд. Нақшу нигораҳои рӯйи харсангҳои водии Язғулом, ки дар деҳаҳои Жамаг, Андарбоғ ва Мотравн ба даст омадаанд, агарчи ҳанӯз комилан омӯхта нашудаанд, гувоҳи муътамаде аз ҳузури мардум ва сукунати онон аз замонҳои бостонӣ дар ин минтақа ҳастанд. Ёдгориҳои бостонии Помири Ғарбӣ, аз ҷумла мавзеъҳои қаламрави Ванҷ, дар силсилаи бунёдии «Харитаи бостоншиносии Тоҷикистон» — муҷаллади марбут ба Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, ки бостоншинос М. А. Бубнова таълиф намудааст ва ёдгориҳои давраи сангро то садаи XX фаро мегирад, — ба қайд гирифта шудаанд.<ref name="bubnova20082">Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века — XX в.). — Душанбе, 2008. — (Археологическая карта Таджикистана).</ref> == Мардум == Аксарияти аҳолии ноҳия тоҷиконанд; инчунин теъдоди ангуштшумори русҳо ва намояндагони халқҳои дигар низ зиндагӣ мекунанд. Аҳолии ноҳия аз рӯи диёнат мусулмони суннии ҳанафимазҳабанд.<ref name="vanchraion2" /> Бар асоси омори саршумории саросарии Иттиҳоди Шӯравӣ аз соли '''1939''', аҳолии Ванҷ 9218 нафар буд: 9031 нафарашон ванҷиёни бумӣ, 134 нафар — рус, 6 нафар — тотор, 5 нафар — узбак ва 1 нафар — қазоқ.<ref name="demoscope2">[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_39_ra.php?reg=1166 Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сёл союзных республик СССР: Ванчский район] (рус.) // Демоскоп Weekly. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Бино ба омори соли 1979 аҳолии Ванҷ 15 855 нафар ва тибқи омори 1992 — 22 700 нафарро ташкил медод. Тибқи маълумоти расмӣ, соли '''2009''' дар ноҳия 30 700 нафар зиндагӣ мекард ва тамоми аҳолии он деҳотист.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Тибқи омори соли '''2024''' аҳолии Ванҷ ба 35 400 нафар расид. Бар асоси муқоисаи ин ду омор метавон чунин натиҷагирӣ кард, ки тайи 85 сол суръати миёнаи афзоиши солонаи аҳолии Ванҷ тақрибан 1,6 % будааст. Мардуми водии Язғулом ҳиссаи назарраси аҳолии ноҳияро ташкил медиҳанд. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Динамикаи шумораи аҳолӣ (ҳазор нафар) !сол !1939 !1979 !1992 !2009 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 !2018 !2019 !2020 !2021 !2022 !2023 !2024 |- |шумора |9,2 |15,9 |22,7 |30,7<ref name="badakhshon-vanj2" /> |30,8 |31,1 |31,3 |31,7 |31,9 |32,4 |32,9 |33,6<ref name="stat20192">Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2019 года. Сообщение Агентства по статистике при Президенте Республики Таджикистан (рус.).</ref> |34,1<ref name="stat20192" /> |34,4<ref name="stat20202">[https://web.archive.org/web/20210601101228/http://stat.ww.tj/posts/July2020/macmua_20201.pdf Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2020 года] (рус.) // Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> |34,1 |34,4 |35,1 |35,4 |} == Забон == Мардуми Ванҷ бо гӯиши ванҷии забони тоҷикӣ сухан мегӯянд. Дар водии Язғулом бошад, яке аз [[забонҳои помирӣ]] — [[забони язғуломӣ]] роиҷ аст. Лаҳҷаи ванҷии забони тоҷикӣ дар водии Ванҷ аз нимаи дуюми асри XIX густариш ёфта, забони бумии помириро, ки бо номи ванҷӣ маъруф буд, дар поёни ҳамин аср аз байн бурд. Забони ванҷӣ наздиктарин хеши забони язғуломӣ буда, ба гурӯҳи «шимолии» забонҳои помирӣ дар қатори язғуломӣ ва (эҳтимолан) саргуломӣ дохил мешуд. Мутахассисон аз байн рафтани онро ба охири асри XIX нисбат медиҳанд; мардумшиносон дар ибтидои асри XX аз ин забон танҳо чанд даҳ вожаро сабт карда тавонистаанд.<ref name="pamirlang2">[https://tapemark.narod.ru/les/363a.html Памирские языки] (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.</ref><ref name="bre-pamir2">[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2701306 Памирские языки] (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Лаҳҷаҳои ванҷии забони тоҷикӣ мавзӯи таҳқиқи бунёдии эроншиноси рус А. З. Розенфелд гардидаанд, ки соли '''1964''' дар Ленинград монографияи махсуси «Ванджские говоры таджикского языка»-ро дар ҳаҷми 151 саҳифа ба табъ расонидааст.<ref name="rozenfeld19642">Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — 151 с.</ref> Дар гуфтугӯи мардуми Ванҷ ҷӯйборҳои лозурӣ, ки деҳаҳо дар канораи онҳо бино ёфтаанд, «даргов» номида мешаванд; ба ақидаи Ҳ. Пирумшоев, ин вожа гунаи тағйирёфтаи ибораи «даргоҳи об» аст.<ref name="pirumshoev-web" /> Бархе донишмандони рус, монанди И. И. Зарубин, А. З. Розенфелд ва дигарон, назарияеро дар бораи вуҷуди куҳанзабони ванҷӣ (русӣ: старованджский язык) ироя кардаанд, ки тибқи он ин забон тақрибан дусад сол пеш аз байн рафта, гӯиши кунунии ванҷӣ ҷойгузинаш шудааст. И. И. Зарубин дар ин маврид мегӯяд:<blockquote>Забони куҳнаи ванҷӣ дар водии Ванҷ (шохоби рости Панҷ) ва саргуломӣ дар болооби дарёи Саргулом, дар шарқи вилояти Файзободи Афғонистон ривоҷ дошт. Тақрибан дусад сол пеш лаҳҷаҳои тоҷикӣ ҷои онҳоро гирифтанд.</blockquote>Забони язғуломӣ, ки дар шаш деҳаи ҷамоати Язғулом ба кор меравад, забони бехат аст ва шумораи гӯяндагонаш тақрибан 3 ҳазор нафарро ташкил медиҳад; аксари язғуломиён дузабонаанд ва забони тоҷикиро низ медонанд.<ref name="yazgulyam-les2">[http://tapemark.narod.ru/les/604b.html Язгулямский язык] (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.</ref><ref name="bre-yazg2">[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/4924529 Язгулямский язык] (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Таҳқиқи бунёдии ин забон ба қалами эроншиноси маъруф Д. И. Эделман тааллуқ дорад, ки соли '''1966''' дар Маскав монографияи «Забони язғуломӣ»-ро ба табъ расонидааст.<ref name="edelman2">Эдельман Д. И. Язгулямский язык. — М.: Наука, 1966.</ref> Пас аз муҳоҷирати соли '''1954''' бахше аз язғуломизабонон дар ноҳияи Куйбишеви водии Вахш низ сокин шуданд ва забони язғуломӣ то кунун дар он ҷо низ ба кор меравад.<ref name="fieldling2">[http://field-ling.moscow/c/language/yazghulami/ Язгулямский язык] (рус.) // Экспедиции Московской школы полевой лингвистики. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар «Атласи забонҳои дар хатар қарордоштаи ҷаҳон»-и ЮНЕСКО (таҳти таҳрири Кристофер Мозли, соли 2010), забони язғуломӣ ба зумраи забонҳои осебпазир (Vulnerable) дохил гардидааст.<ref name="unesco-atlas">Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World's Languages in Danger. — 3rd ed. — Paris: UNESCO Publishing, 2010.</ref> Тибқи ҳамин Атлас, аз 15 забони дар хатар қарордоштаи Осиёи Марказӣ, 11-тояш дар Тоҷикистон, бештараш дар ҳудуди ВМКБ, роиҷ аст.<ref name="ap-unesco2017">[https://old.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/society/20170629/unesco-publishes-atlas-of-the-worlds-languages-in-danger UNESCO publishes atlas of the world's languages in danger] (англ.) // Тоҷикистон Ньюз Азия-Плюс, 29 июни 2017. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши ҷомеашиносии забонии Д. Пол, Э. Аббесс, К. Мюллер, К. Тиссен ва Г. Тиссен нишон медиҳад, ки муносибати сокинони водии Язғулом ба ҳарду забон — язғуломӣ ва тоҷикӣ — мусбат аст: забони модарӣ дар зиндагии рӯзмарра пурқувват боқӣ монда, ҳеҷ нишонае аз ҷойивазкунии он бо забони тоҷикӣ мушоҳида намешавад, ҳарчанд забони тоҷикиро низ дар баъзе ҳавзаҳо муфид медонанд.<ref name="paul2010">Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. — SIL International, 2010.</ref> Дар пойгоҳи байналмилалии таснифи забонҳо «Глоттолог» забони куҳани ванҷӣ бо рамзи «oldw1238» ва забони язғуломӣ бо рамзи «yazg1240» сабт шудаанд.<ref name="glottolog">Glottolog 5.0, коди «oldw1238» (забони куҳани ванҷӣ) ва «yazg1240» (забони язғуломӣ).</ref> == Бахшбандӣ == Бар асоси Қонуни тақсимоти маъмурию ҳудудии кишвар, ноҳияи Ванҷ аз 1 шаҳрак (Ванҷ) ва 6 [[ҷамоат]] иборат аст:<ref name="fehrist2">Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. — Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2013. — 332 с.</ref> {| class="wikitable" |+Ҷамоатҳои ноҳияи Ванҷ !Ҷамоат !Аҳолӣ (нафар) !Деҳаҳо |- |ба номи Маҳмадулло Абдуллоев |10 983 |Бичхарв, Бодалд, Ускроғ, Роғ, Дашти Роғ, Панҷшанбеобод, Убари Даргов, Рохарв, Гушхун, Ғумаяк, Бовуд, Одешт, Ҷангали Зуго |- |Водхуд |2178 |Пшихарв, Даштак, Лугад, Бунига, Узбай, Лахш, Баравн, Баравни Таг, Баравни Тор, Ваҳдат, Вравз |- |Ҷовидон |4201 |Бунай, Рав, Жовуд, Потов, Арнавад, Убго |- |Рованд |5573 |Ширговад, Ғиҷоваст, Мудеҳарв, Вишхарвак, Старғ, Ғӯмас, Мурғутга, Рованд, Гармчашма, Ван-Ван, Сунгад, Поймазор |- |Техарв |3401 |Гич, Садвадг, Сед, Шаврӯ, Техарв, Чихох, Удоб, Равгада |- |Язғулом |6065 |Мотравн, Вишхарв, Будун, Шавуд, Андарбоғ, Жамаг |} Дар санадҳои расмии солҳои охир ҷамоати марказии ноҳия бо номи «деҳоти Маҳмадулло Абдуллоев» зикр мегардад.<ref name="khovar-ubari2" /> == Хоҷагидорӣ == Соҳаҳои асосии хоҷагидории ноҳия ғаллакорӣ, чорводорӣ, боғдорӣ ва сабзавоткорист; дар замони шӯравӣ тамокукорӣ низ соҳаи асосӣ буд. Соли '''1939''' дар тамоми ВМКБ 123 колхоз мавҷуд буд, аз ҷумла дар Ванҷ 30 колхоз таъсис дода буданд. Водии Водхуд аз қадим бо ҳосилхезии замин ва фаровонии тути худ ном баровардааст: захираи ғалла ва меваи хушки ин мавзеъ (тут, зардолу, себ) на танҳо сокинони маҳаллӣ, балки деҳоти камзамини ҳамсояро низ аз танқисӣ мераҳонд ва ибораи мардумии «тути Водхуд пухт, имсол ҳам ҷон ба саломат бурдем» аз ҳамин воқеият бармеояд.<ref name="pirumshoev-web" /> Дар ноҳия 53 хоҷагии деҳқонӣ мавҷуд аст. Майдони умумии заминҳои хоҷагӣ 14 417 гектар аст, аз ҷумла заминҳои корам — 1381 гектар (2012), чарогоҳҳо — 1219 гектар, боғҳо — 734 гектар. Тибқи омори соли '''2012''' дар ноҳияи Ванҷ 2478 тонна ғалла, 1924 тонна гӯшт, 1 млн дона тухм, 3742 тонна шир, 157 тонна чормағз, 6353 тонна сабзавот ва 11 295 тонна картошка ба даст омад. Бар асоси омори соли '''2011''', шумораи чорво дар хоҷагиҳо чунин буд: гов — 15 234 сар, гӯсфанду буз — 32 498 сар. Дар давоми даҳсолаи охир сохтори хоҷагидории ноҳия ба таври куллӣ дигаргун шуд: ба ҷои 53 хоҷагии деҳқонии соли 2012, имрӯз 14 ассотсиатсияи хоҷагиҳои деҳқонӣ 120 хоҷагии инфиродиро бо фарогирии 3217 саҳмдор муттаҳид месозад.<ref name="jumhuriyat-kishovarzi">[https://jumhuriyat.tj/6928-van-rushdi-soai-kishovarz-dar-noija.html Ванҷ. Рушди соҳаи кишоварзӣ дар ноҳия] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Майдони умумии заминҳои корам ба 2601 гектар расидааст, ки аз он бештар аз 1080 гектарро боғҳои мевадиҳанда ташкил медиҳанд; танҳо дар бист соли охир 282 гектар замини нав аз худ карда шудааст.<ref name="khovar-boghparvari2025">[https://khovar.tj/2025/11/dar-no-iyai-van-so-ai-bo-parvar-rushd-meyobad/ Дар ноҳияи Ванҷ соҳаи боғпарварӣ рушд меёбад] // АМИТ «Ховар», 18 ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи таҳлилҳои муқоисавӣ, дар зарфи се даҳсолаи охир истеҳсоли ғалладонагиҳо тақрибан 6 баробар, картошка 8 баробар, сабзавот 16 баробар ва мева 42 баробар афзудааст.<ref name="jumhuriyat-jashniistiqlol">[https://jumhuriyat.tj/print:page,1,1536-van-ashni-istilol-mondagor-hoad-bud.html Ванҷ. Ҷашни истиқлол мондагор хоҳад буд] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Танҳо то охири моҳи октябри соли 2025 аз боғоти ноҳия 2205 тонна меваи тару тозаву хушк ба бозорҳои хориҷӣ ва шаҳрҳои калони ҷумҳурӣ содирот гардид,<ref name="khovar-boghparvari2025" /> ва моҳи августи соли 2023 кишоварзони ноҳия дар ярмаркаи Боғи «Куруши Кабир»-и Душанбе зиёда аз 13 тонна маҳсулоти тару тоза ба сокинони пойтахт пешниҳод карданд.<ref name="khovar-namoishfurushi">[https://khovar.tj/2023/08/namoish-fur-shi-ma-suloti-kishovarz-az-onibi-kishovarzoni-no-iyai-van-ma-suloti-mavridi-niyozi-avval-ba-sokinoni-dushanbe-peshni-od-gardid/ Намоиш-фурӯши маҳсулоти кишоварзӣ аз ҷониби кишоварзони ноҳияи Ванҷ] // АМИТ «Ховар», августи 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Аз соли '''2009''', вақте ки дар ноҳия аввалин ду гармхонаи намунавӣ ба кор дароварда шуданд,<ref name="khovar-garmhona2009">[https://khovar.tj/2009/08/dar-van-1206-garmhona-1202-o-ba-kor-daromadand/ Дар Ванҷ гармхонаҳо ба кор даромаданд] // АМИТ «Ховар», августи 2009. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> технологияи гармхонагӣ дар қисматҳои поёнии ноҳия паҳн шудааст. Дар давраи охир, дар ҳамкорӣ бо мутахассисони минтақаи илмӣ-таҷрибавии «Ҷангали Зуго»-и Институти биологии Помир, соҳибкор Ҳайдар Фаёзов аз деҳаи Гишхун дар ноҳия парвариши озмоишии лимӯ ва дигар меваҳои ситрусиро оғоз кард — навъе, ки то ҳол дар ВМКБ танҳо хоси баъзе минтақаҳои ноҳияи Дарвоз буд.<ref name="jumhuriyat-limu">[https://jumhuriyat.tj/print:page,1,3033-van-avlavijat-ba-rushdi-limparvar.html Ванҷ. Авлавият ба рушди лимӯпарварӣ] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Чорводорӣ ва занбӯриасалпарварӣ === Дар муқоиса бо давраи пеш аз истиқлол, дар ноҳия саршумори чорвои калону майда дар маҷмуъ 2 баробар, истеҳсоли гӯшт 4 баробар ва истеҳсоли тухм 31 баробар афзудааст.<ref name="jumhuriyat-jashniistiqlol" /> Тибқи омори соли 2023, саршумори чорвои калони шохдор ба 17 135 сар (нисбат ба 15 234 сар дар соли 2011) ва моли майда (гӯсфанду буз) ба 41 000 сар (нисбат ба 32 498 сар) расидааст; ҳамчунин дар хоҷагиҳои ноҳия 41 350 сари парранда ва 1082 оилаи занбӯри асал ба қайд гирифта шудааст.<ref name="jumhuriyat-jashniistiqlol" /><ref name="jumhuriyat-kishovarzi" /> Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон рушди занбӯриасалпарвариро яке аз воситаҳои пасткунандаи камбизоатӣ ва таъминкунандаи шуғли деҳот муайян кардааст. Сарватҳои зеризаминии ноҳия: пахтасанги кӯҳӣ (асбест), молибден, мармар ва ғайра; инчунин конҳои никел, оҳансанг ва оҳак мавҷуданд. === Муҳоҷирати меҳнатӣ === Мисли аксари минтақаҳои кӯҳии Тоҷикистон, иқтисодиёти хонаводаҳои Ванҷ ба таври назаррас аз муҳоҷирати меҳнатӣ ва ҳаволапулиҳо вобаста аст. Тибқи арзёбии Бонки Ҷаҳонӣ аз моҳи ноябри соли '''2025''', ҳаволапулиҳои муҳоҷирони меҳнатӣ беш аз 30 фоизи маҷмуи маҳсулоти дохилии Тоҷикистонро ташкил медиҳанд ва, гарчанде вобастагӣ ба ин маблағҳо сатҳи камбизоатиро коҳиш додааст, нобаробарии даромад (нишондиҳандаи Гини) аз 32 то 38 дар байни солҳои 2021 ва 2023 афзудааст; ВМКБ дар қатори минтақаҳое зикр шудааст, ки бо маҳдудиятҳои шадиди ҷуғрофиву иқлимӣ рӯбарӯянд.<ref name="wb2025poverty">[https://www.worldbank.org/en/country/tajikistan/publication/poverty-and-equity-assessment Tajikistan Poverty and Equity Assessment] (англ.) // Бонки Ҷаҳонӣ, ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши умумимиллии соҳаи тандурустӣ доир ба муҳоҷирони меҳнатии Тоҷикистон нишон додааст, ки дар байни панҷ минтақаи кишвар (Душанбе, ВМКБ, Хатлон, Суғд ва ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ), ҳиссаи муҳоҷирони меҳнатӣ дар аҳолии ВМКБ (49,59 фоиз аз намунаи пажӯҳишӣ) назар ба дигар минтақаҳо (камтар аз 32 фоиз) хеле баландтар будааст.<ref name="hiv-migrants">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11679146/ Inclusion of Labor Migrants as a Potential Key Population for HIV: A Nationwide Study from Tajikistan] (англ.) // PMC/NCBI. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар маҷмуи умумимиллӣ, беш аз як миллион шаҳрванди Тоҷикистон ҳарсола барои кор ба Русия мераванд; ҳаволапулиҳо дар соли 2013 қариб нисфи маҷмуи маҳсулоти дохилии кишварро ташкил медоданд, ки то соли 2018 ба тақрибан 30 фоиз (2,2 миллиард доллари ИМА) коҳиш ёфт.<ref name="mpi2022">[https://www.migrationpolicy.org/article/dependent-remittances-tajikistan-prospects-dim-economic-growth Dependent on Remittances, Tajikistan's Long-Term Prospects for Economic Growth and Poverty Reduction Remain Dim] (англ.) // Migration Policy Institute. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Саноат === Дар ноҳия корхонаҳои хурди саноатӣ — сехи чӯҷабарорӣ, заводи хишти «Лугад», ҶДММ «Хрустал» — фаъолият доранд. Дар Ванҷ бозорҳои марказӣ ва марзӣ низ амал мекунанд. '''25 июни соли 2025''' дар ноҳия корхонаи истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК «Мармар Стоун» ба кор шурӯъ кард, ки иқтидори солонаи он 40 ҳазор тонна маҳсулот буда, 40 сокини маҳаллиро бо ҷои кори доимӣ таъмин намудааст. Корхона чор хатти истеҳсолӣ дорад ва дар он беш аз 20 навъи санги табиӣ коркард мешавад; иқтидори истеҳсоли тахтасангҳои ороишӣ (мозаика) 10 ҳазор м³ ва коркарди санги мармар 160 ҳазор м³ дар як солро ташкил медиҳад.<ref name="ap2025">[https://asiaplus.news/tg/2025/06/25/safari-emomal%d3%a3-ra%d2%b3mon-ba-vmkb-az-van%d2%b7-o%d2%93oz-shud-prezident-dar-in-no%d2%b3iya-kadom-inshootro-ba-istifoda-dod/ Сафари Эмомалӣ Раҳмон ба ВМКБ аз Ванҷ оғоз шуд. Президент дар ин ноҳия кадом иншоотро ба истифода дод?] // Asia-Plus, 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="pt512722">[https://prezident.tj/event/news/51272 Ифтитоҳи корхонаҳои истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК «Мармар Стоун» дар ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар ҳамон рӯз Парки саноатии ноҳия мавриди истифода қарор гирифт, ки дар масоҳати 788 м² ҷойгир буда, 6 корхонаи хурди истеҳсолиро фаро мегирад: истеҳсоли макарон, бандубасти маҳсулоти лӯбиёгӣ, коркарди равғани чормағз, коркард ва бандубасти меваи хушк, истеҳсоли собун ва дару тирезаҳои пластикӣ. Фаъолияти парк дар маҷмуъ 36 сокини маҳаллиро бо кор таъмин мекунад.<ref name="ap2025" /><ref name="pt512842">[https://prezident.tj/event/news/51284 Ифтитоҳи Парки саноатии ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар доираи ҳамин парк, инчунин корхонаи коркарди равғани ангат (Hippophae rhamnoides) — растании шифобахши худрӯй, ки дар қад-қади дарёҳои ноҳия фаровон мерӯяд — ба кор шурӯъ кардааст; иқтидори он то 500 килограмм равғани холис дар як сол буда, аз ин ашё то 12 навъи маҳсулоти фармасевтию косметологӣ омода карда мешавад.<ref name="ctd-marmarstone">[https://ctd.tj/2025/06/25/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D1%8D%D0%BC%D0%BE%D0%BC-95/ Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ноҳияи Ванҷ] // Кумитаи рушди сайёҳии назди Ҳукумати ҶТ, июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пеш аз таъсиси ин корхона, дар деҳаи Ғуҷоваст соҳибкорзан Васила Ғафурова коргоҳи хурди коркарди ангатро таъсис дода буд, ки маводи он берун аз ноҳия низ харидор пайдо кардааст.<ref name="ap2025" /> Барои дастгирии соҳибкории хурду миёна дар солҳои 2018–2019 ба соҳибкорони ноҳия зиёда аз 6,5 миллион сомонӣ қарзи имтиёзнок дода шудааст.<ref name="president-domestic16739">[https://www.president.tj/event/domestic_trips/16739 Сафарҳои дохилӣ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Энергетика === Дар Ванҷ чандин неругоҳи хурди барқи обӣ (НБО) фаъолият мекунад. Аз ҷумла, НБО-и «Техарв» дар дарёи Ванҷ бо иқтидори 400 кВт таҷдид гардида, ба шабакаи ягонаи барқи кишвар пайваст карда шудааст; НБО-и «Андарбак» дар водии Язғулом ба шабакаи ширкати «Помир Энерҷӣ» пайваст аст.<ref name="techarv2">[http://www.cawater-info.net/best-practices/ru/base/marker/21 Реконструкция МГЭС Техарв на реке Ванч мощностью 400 кВт в Ванчском районе Горно-Бадахшанской автономной области] (рус.) // CAWater-Info. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Таҳлилҳои соли 2021 нишон дода буданд, ки шабакаҳои барқии ноҳия ҳамагӣ 2,6 мегаватт барқ истеҳсол мекунанд, дар ҳоле ки барои фаъолияти пуриқтидори корхонаҳои нави саноати кӯҳӣ (ба мисли «Мармар Стоун») беш аз 5,6 мегаватт лозим буд.<ref name="khovar-310812">[https://khovar.tj/2021/07/310812/ Имсол дар Ванҷ дар 15 гектар боғи нав бунёд карда шуд] // АМИТ «Ховар», июли 2021. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Моҳи '''июни соли 2025''' хатти интиқоли барқи дузанҷираи 35 ва 110-киловолтаи Хоруғ–Рӯшон бо дарозии 67,5 км ва зеристгоҳи «Ҷангал» ба маблағи умумии 114 миллион сомонӣ ба истифода дода шуд, ки интиқоли муназзами неруи барқро ба ноҳияҳои Рӯшон, Ванҷ ва Дарвоз ба маротиб беҳтар мегардонад; ҳамзамон сохтмони хатти 42-километраи интиқоли барқи 110-киловолта аз маркази ноҳияи Рӯшон то зеристгоҳи «Вознавд» оғоз ёфт, ки ба истифода додани он дар нимсолаи аввали соли 2026 пешбинӣ шудааст.<ref name="khovar-speech20252">[https://khovar.tj/2025/06/suhanronii-prezidenti-um-urii-to-ikiston-peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-mulo-ot-bo-ro-baron-va-faoloni-viloyati-muhtori-k-istoni-badahshon/ Суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон дар мулоқот бо роҳбарон ва фаъолони Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон] // АМИТ «Ховар», июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Нақлиёт === Нақлиёти ноҳия асосан автомобилист; як фурудгоҳи хурд ҳам дар шаҳраки Ванҷ (Рохарв) вуҷуд дорад. Қаламрави ғарбии ноҳия дар масири шоҳроҳи байналмилалии Душанбе–Кӯлоб–Дарвоз–Хоруғ–Мурғоб–Қулма қарор дорад; лоиҳаи таъмиру таҷдиди қитъаи ин шоҳроҳ аз Қалъаихумб то Ванҷ ва сарҳади ноҳияи Рӯшон арзиши умумии 2,5 миллиард сомониро ташкил медиҳад, ки то имрӯз корҳо ба маблағи 900 миллион сомонӣ анҷом ёфтаанд.<ref name="president-node23600">[https://president.tj/node/23600 Суханронӣ дар мулоқот бо роҳбарону фаъолон ва сокинони ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> '''25 июни соли 2025''' роҳи мошингарди маркази ноҳия то нуқтаи пайвастшавӣ ба ин шоҳроҳ, иборат аз ду хатти ҳаракат бо дарозии умумии 16 км, пас аз таҷдид ба истифода дода шуд; дар дарозои роҳ истгоҳҳои нақлиётӣ ва гузаргоҳҳо барои пиёдагардон бунёд гардидаанд.<ref name="ap2025" /><ref name="pt512682">[https://prezident.tj/event/news/51268 Ифтитоҳи роҳи маркази ноҳияи Ванҷ то нуқтаи пайвастшавӣ ба шоҳроҳи Душанбе–Кулма] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> '''23 июни соли 2025''' ширкати ҳавопаймоии «Тоҷик Эйр» пас аз ёздаҳ соли танаффус (парвози охирин соли '''2014''' сурат гирифта буд) хатсайри ҳавоии Душанбе–Ванҷ–Душанберо аз нав кушод: парвози нахустин бо 15 мусофир анҷом ёфт. Парвоз дар ин масир 50 дақиқа тӯл кашида, тибқи ҷадвал ҳафтае як маротиба, рӯзҳои ҷумъа, бо ҳавопаймои Ан-28 иҷро мешавад ва нархи чипта дар як самт 750 сомонӣ муайян гардидааст.<ref name="ap-flight-start2">[https://asiaplustj.info/tj/node/350087 Оғози парвози ҳавопаймоӣ миёни Душанбе ва Ванҷ. Аввалин парвоз кай ва нархи чипта чанд аст?] // Asia-Plus, июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ap-flight-first2">[https://asiaplustj.info/tj/node/350121 Пас аз 11 сол. Аввалин парвози ҳавопаймо дар масири Душанбе-Ванҷ-Душанбе анҷом ёфт] // Asia-Plus, 23 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар доираи татбиқи «Барномаи давлатии кабудизоркунии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2040» (қабулшуда '''28 июни соли 2024'''), '''24 феврали соли 2026''' дар шафати роҳҳои мошингарди ноҳияи Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳоли дарахтони ҳамешасабзу ороишӣ ва сояафкану мевадиҳанда шинонида шуд.<ref name="khovar-trees2026">[https://khovar.tj/2026/02/daraht-binshon-dar-shafati-ro-oi-moshingardi-van-besh-az-2000-beh-ni-ol-shinonida-shud/ ДАРАХТ БИНШОН! Дар шафати роҳҳои мошингарди Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳол шинонида шуд] // АМИТ «Ховар», 24 феврали 2026. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Фарҳангу маориф == Пеш аз инқилоб аҳолии маҳаллии Ванҷ дар масҷидҳо ва хонаҳои муллоён хатту савод меомӯхтанд ва на ҳама ақшори мардум фурсат ва имкони саводомӯзӣ доштанд. Аз ин рӯ нисбати саводнокӣ дар миёни онҳо хеле паст буд ва ба сахтӣ метавонист ба 3–10 % бирасад. Саводомӯзии саросарии аҳолиро ҳукумати шӯравӣ ба роҳ монд. Соли '''1926''' нахустин мактаб дар минтақа фаъолияти худро оғоз намуд: дар он танҳо 1 муаллим — Одил Боқиев (аз деҳаи Чихох) кор мекард ва 25 талаба дар он ҷо дарс меомӯхтанд. Соли 1930 шумораи муаллимон ба 7 нафар расид. Дар авохири даҳаи 30-юми асри XX тақрибан дар ҳамаи маҳалҳои сераҳолии деҳшӯроҳои Ванҷ мактабҳои ибтидоӣ таъсис ёфтанд, ки бештари бачагону наврасон дар онҳо таҳсил мекарданд. Тобистони соли '''1941''' (дар арафаи Ҷанги Бузурги Ватанӣ) дастгоҳи кинонамоишдиҳӣ дар Ванҷ сохта, ба марҳалаи истифода расид. Соли 1941 дар вилоят 41 китобхона вуҷуд дошт, аз ҷумла китобхонаи ноҳиявӣ дар маркази Ванҷ ва 12 чойхонаи сурх. Дар аввали моҳи апрели соли 1930 дар яке аз деҳаҳои баландкӯҳи водии Ванҷ — Рованд нахустин маҷлиси ҷавонон баргузор шуд. Дар соли таҳсилии 2011–2012 дар ноҳияи Ванҷ 50 мактаб, аз ҷумла 23 мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ, 4 мактаби таҳсилоти умумии асосӣ, 13 мактаби ибтидоӣ, мактаб-интернат ва муассисаи томактабӣ вуҷуд дошт. Дар ҳамин сол дар мактабҳои ноҳия 7437 талаба таҳсил мекард, ки ба онҳо 928 муаллими соҳибмаълумоти олӣ дарс медоданд. '''25 июни соли 2025''' дар деҳаҳои Мотравн, Будун, Вишхарв, Жамаг, Бунай, Техарв ва Ғиҷовасти ноҳия 7 кӯдакистони нав ифтитоҳ гардид: чор кӯдакистон аз ҳисоби буҷети маҳаллии вилоят ва се кӯдакистони дигар аз ҳисоби сокинони деҳаҳо тариқи ҳашар сохта шудаанд. Ин муассисаҳо аз 20 синфхона иборат буда, барои 380 тарбиятгиранда пешбинӣ шудаанд ва дар онҳо 34 нафар бо кори доимӣ таъмин гардидаанд.<ref name="ap2025" /><ref name="pt512802">[https://prezident.tj/event/news/51280 Ифтитоҳи 7 кӯдакистон дар ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар Ванҷ 45 муассисаи фарҳангӣ, аз ҷумла 1 театр, 13 клуб, 2 автоклуб, 5 хонаи фарҳанг, 25 китобхона бо фонди 114 960 нусха китоб фаъолият мекунад. Рӯзномаи ноҳиявӣ бо номи «Ватан» нашр мешавад. == Тиб == Соли '''1939''' дар Ванҷ маркази тиббӣ ва бемористоне барои 10 кат сохта шуда буд. Ин иттифоқ дар канори душвориҳои азиме ба вуҷуд омад: то оғози асри XX дар водӣ тибби илмӣ вуҷуд надошт ва сокинон танҳо ба гиёҳдармонӣ ва дуохонӣ такя мекарданд, ки боиси сатҳи баланди фавти модарону кӯдакон мегардид.<ref name="sssr-112sol">[https://sssr.tj/vanj-va-yazgulom-112-sol-pesh-az-in/ Ванҷ ва Язгулом 112 сол пеш аз ин] // Газетаи мардумии СССР. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи як таҳқиқи диссертатсионӣ, гузариш ба тибби муосир бо муқовимати шадид ҳамроҳ буд: соли '''1929''' табиби рус Спажев, ки барои расонидани кумаки аввалияи тиббӣ ба Ванҷ фиристода шуда буд, аз ҷониби дастаҳои босмачӣ ба қатл расонида шуд — ҳодисае, ки соли 1931 бо қатли табиб Олхов дар ноҳияи ҳамҷавори Қалъаихумб такрор ёфт.<ref name="btsu-dissertation">Диссертатсия // Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ.</ref> Муҳоҷирати маҷбурии соли 1954-и сокинони водии Язғулом ба водии гарми Вахш низ оқибатҳои вазнини беҳдоштӣ — бемории оммавӣ ва фавти зиёди кӯдакон — ба бор овард, ки яке аз сабабҳои бозгашти тадриҷии як қисми муҳоҷирон ба зодгоҳашон гардид.<ref name="sssr-112sol" /> Ҳоло дар ноҳия як беморхонаи марказӣ (дар шаҳраки Рохарв, дорои 6 шуъбаи бистарикунонӣ), як беморхонаи минтақавӣ дар водии Язғулом, 22 бунгоҳи тиббӣ, маркази назорати беҳдоштӣ (санитарию эпидемиологӣ) ва 4 дорухона фаъолият доранд. Тибқи маълумоти соли 2023, ба ин шабака 57 310 нафар бемор муроҷиат кардааст — ба ҳисоби миёна беш аз 1,6 маротиба барои ҳар сокини ноҳия дар як сол.<ref name="jumhuriyat-tandurusti">[https://jumhuriyat.tj/2991-van-roandozii-tadbiro-dar-samti-tandurust-va-ifzi-itimo.html Ванҷ. Роҳандозии тадбирҳо дар самти тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоӣ] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар сохтори марказии шабака 47 духтури дорои маълумоти олӣ ва 193 корманди миёнаи тиббӣ кор мекунанд; рақами 369 нафар пизишки дорои маълумоти олӣ, ки дар маъхазҳои умумӣ оид ба ноҳия зикр мешавад, эҳтимол тамоми мутахассисони тиббии ҳудуди ноҳияро — аз ҷумла дорухонаҳо, СЭС ва муассисаҳои хусусиро — дар бар мегирад.<ref name="jumhuriyat-tandurusti" /> Дар водии дурдасти Язғулом, ки пеш аз истиқлол мардум маҷбур буданд беморони вазнинро тавассути чорвои борбар ба масофаҳои дур интиқол диҳанд, имрӯз як дармонгоҳи минтақавӣ, ду маркази саломатӣ, се бунгоҳи тиббӣ дар деҳаҳои дурдаст ва як таваллудхонаи махсусгардонидашуда фаъолият доранд.<ref name="jumhuriyat-tandurusti" /> Дар деҳаи Гармчашмаи ҷамоати Рованд, наздики лозури Ванҷях, як маркази саломатии муосир бо ҳамкории Вазорати тандурустӣ ва Хадамоти ҳифзи сиҳатии Бунёди Оғохон (Aga Khan Health Services) сохта шудааст.<ref name="khovar-garmchashma">[https://khovar.tj/2015/09/iftito-i-markazi-salomat-dar-no-iyai-van/ Ифтитоҳи маркази саломатӣ дар ноҳияи Ванҷ] // АМИТ «Ховар», сентябри 2015. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар доираи барномаи миллии рушди инфрасохтори тиббӣ, соли '''2025''' сохтмони бинои нави Беморхонаи марказӣ барои 120 кат бо арзиши 114 миллион сомонӣ оғоз гардид.<ref name="president-hospital">[https://president.tj/event/domestic_trips/51302 Суханронӣ дар мулоқот бо роҳбарону фаъолони ноҳияи Ванҷ] // Президенти Тоҷикистон, 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Барои ҳалли норасоии кадрҳо, тайи давраи соҳибистиқлолӣ 142 нафар хатмкунандаи ноҳияи Ванҷ дар муассисаҳои олии тиббии ҷумҳурӣ (пеш аз ҳама Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ ибни Сино) таҳсил кардаанд, ки аз ин шумора 40 нафар тавассути квотаи президентӣ буда, соли 2025 боз 22 нафари дигар ба ҳамин квота фаро гирифта шуданд.<ref name="president-hospital" /> Барномаи «Корвони саломатӣ»-и Вазорати тандурустӣ низ борҳо ба Ванҷ ташриф оварда, ба табибони маҳаллӣ таҷрибаандӯзӣ фароҳам овардааст.<ref name="khovar-korvon2022">[https://khovar.tj/2022/05/korvoni-salomat-sokinoni-no-iya-oi-darvoz-va-van-bo-hizmatrasonii-rojgoni-tibb-faro-girifta-shudand/ «Корвони саломатӣ». Сокинони ноҳияҳои Дарвоз ва Ванҷ бо хизматрасонии ройгони тиббӣ фаро гирифта шуданд] // АМИТ «Ховар», майи 2022. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Бо сабаби баландкӯҳ будани минтақа, Ванҷ таърихан ба минтақаҳои паҳншавии бемории ҷоғвар (норасоии йод) мансуб буд; тибқи маълумоти таҳлилӣ, дар натиҷаи стратегияи миллии йодизатсияи намак сатҳи паҳншавии ин беморӣ дар давраи солҳои 2019–2023 то '''72 фоиз''' коҳиш ёфтааст.<ref name="avjizuhal">Авҷи Зуҳал, № 2, 2025.</ref> Бо назардошти сатҳи баланди муҳоҷирати меҳнатии сокинони ноҳия, маркази маҳаллии мубориза бар зидди ВНМО (ВИЧ) корҳои фаҳмондадиҳиро дар байни ҷавонон пайваста мегузаронад.<ref name="jumhuriyat-tandurusti" /> Дар давраи пандемияи COVID-19 Беморхонаи марказии Ванҷ шуъбаи бемориҳои сироятиро ба реҷаи фавқулодда гузаронид, ва моҳи июни соли '''2020''' тибқи барномаи дастгирии Иттиҳоди Аврупо ба ин муассиса таҷҳизоти муҳофизати инфиродӣ (PPE) расонида шуд.<ref name="eeas-ppe">[https://www.eeas.europa.eu/sites/default/files/eu_timeframe_for_ppe_distribution_20200611_4.pdf EU timeframe for PPE distribution] // Хадамоти амали берунии Иттиҳоди Аврупо (EEAS), июни 2020. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Беморхонаи марказӣ соли 2014 пурра ба низоми гармкунии барқӣ (аз ҳисоби неругоҳҳои хурди барқи обӣ) гузашт, ҳарчанд барои ҳолатҳои фавқулодда ҳарсола захираи эҳтиётии сӯзишворӣ нигоҳ дошта мешавад.<ref name="khovar-heating2014">[https://khovar.tj/2014/01/bemorhonai-van-1207-ba-nizomi-garmkunii-bar-1179-1251-guzasht/ Беморхонаи Ванҷ ба низоми гармкунии барқӣ гузашт] // АМИТ «Ховар», январи 2014. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи санҷиши Агентии амнияти кимиёвӣ, биологӣ, радиатсионӣ ва ядроии Академияи миллии илмҳо (июли 2024), Беморхонаи марказии Ванҷ талаботи қонунгузории бехатарии радиатсиониро пурра риоя намуда, дараҷаи хатари фаъолияти он «паст» арзёбӣ шудааст.<ref name="cbrn-inspection">Феҳристи Агентии амнияти кимиёвӣ, биологӣ, радиатсионӣ ва ядроӣ (cbrn.tj). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Варзиш == Ванҷ аз даврони қадим бо гуштигирони номвари худ шуҳратёр буд. Номи паҳлавонони ванҷӣ — Амонат, Сулаймон, Дилдор, Хушдил, Худоӣ, Ҳиммат, Ш. Дилов, Алифбек ва дигарон то кунун ба некӣ ёд мешавад ва қиссаҳои майдондориашон ҳанӯз вирди забони хосу ом аст. Соли '''2024''' гӯштини миллии тоҷикӣ (гӯштингирӣ) дар Вазорати адлияи Швейтсария ба қайд гирифта шуда, мақоми расман байналмилалӣ касб кард; шумораи мусобиқаҳои ин намуди варзиш дар саросари ҷумҳурӣ аз 485 адад дар соли 2020 то тақрибан 4000 адад дар соли 2022 афзудааст.<ref name="mfa-gushtingiri">[https://mfa.tj/tg/brussels/view/12033/gushtini-tojiki-maqomi-bainalmilali-girift Гӯштини тоҷикӣ мақоми байналмилалӣ гирифт] // Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Паҳлавони ванҷӣ Шакармамад Мирмамадов, ки дар якчанд намуди варзиш (ҷудо, кураш, гӯштингирӣ) рақобат мекунад, яке аз муваффақтарин варзишгарони вазни сангини Тоҷикистон дар даҳсолаи охир аст: соҳиби медали биринҷии Бозиҳои XVIII осиёии соли 2018 дар Ҷакарта (ҷудо, +100 кг),<ref name="ozodi-asiada2018">[https://www.ozodi.org/a/29463618.html Бозиҳои XVIII осиёӣ: Шакармамад ҳам соҳиби медали биринҷӣ гардид] // Радиои Озодӣ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> медали тиллои Чемпионати 13-уми Осиё оид ба кураш дар Теҳрон (июни 2024)<ref name="varzishtv-kurash">[https://varzishtv.tj/tj/news/shakarmamad-mirmamadov-a-ramoni-osiye-oid-ba-kurash-/ Шакармамад Мирмамадов қаҳрамони Осиё оид ба кураш] // Варзиш ТВ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> ва медали тиллои Нахустин Чемпионати ҷаҳон оид ба гӯштингирӣ дар Душанбе (28–31 августи 2024, бо иштироки беш аз 200 варзишгар аз 63 давлат) гардид.<ref name="khovar-mirmamadov-world">[https://khovar.tj/2024/08/varzishgari-to-ik-shakarmamad-mirmamadov-dar-nahustin-chempionati-a-on-oid-ba-g-shtingir-medali-tillo-ba-dast-ovard/ Варзишгари тоҷик Шакармамад Мирмамадов дар нахустин Чемпионати ҷаҳон оид ба гӯштингирӣ медали тилло ба даст овард] // АМИТ «Ховар», августи 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар мусобиқаҳои Наврӯзии байналмилалӣ дар Хоруғ (марти 2025) ва Рашт (апрели 2026) низ ғолиб омада, ҳарду бор соҳиби автомобил гардид.<ref name="khovar-khorugh2025">[https://khovar.tj/2025/03/shakarmamad-mirmamadov-barandai-sho-oizai-musobi-ai-bajnalmilalii-g-shtini-mill-dar-sha-ri-horu-gardid/ Шакармамад Мирмамадов барандаи Шоҳҷоизаи Мусобиқаи байналмилалии гӯштини миллӣ дар шаҳри Хоруғ гардид] // АМИТ «Ховар», 26 марти 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="khovar-rasht2026">[https://khovar.tj/2026/04/mu-ammadin-shodmon-far-od-va-shakarmamad-so-ibi-sho-oiza-oi-musobi-ai-g-shtini-millii-no-iyai-rasht-shudand/ Муҳаммадин, Шодмон, Фарҳод ва Шакармамад соҳиби шоҳҷоизаҳои мусобиқаи гӯштини миллии ноҳияи Рашт гардиданд] // АМИТ «Ховар», 15 апрели 2026. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> '''25 марти соли 2020''' дар ҷамоати деҳоти Язғулом бахшида ба Наврӯз мусобиқаи ҷумҳуриявии гӯштини миллӣ баргузор гардид, ки дар он беш аз 300 нафар паҳлавон на танҳо аз Ванҷ, балки аз Душанбе, Бохтар, Кӯлобу Хоруғ ва ноҳияҳои Дарвозу Рӯшон иштирок карданд.<ref name="vkd-yazgulom2020">[https://www.old.vkd.tj/index.php/tj/ruydodho/27292-barguzorii-gushtini-mill-dar-yazgulom Баргузории гуштини миллӣ дар Язгулом] // Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар ноҳия беш аз 40 иншооти варзишӣ мавҷуд аст. '''25 июни соли 2025''' дар деҳаи Убари Даргов толори варзишӣ бо масоҳати умумии 615 м², иборат аз толори асосӣ, толори тенниси рӯи миз ва ҳуҷраҳои ёрирасон, ба истифода дода шуд.<ref name="ap2025" /><ref name="pt51276">[https://prezident.tj/event/news/51276 Ифтитоҳи толори варзишӣ дар деҳаи Убари Даргови ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Ҳамчунин, '''15 ноябри соли 2025''', дар арафаи Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, дар деҳаи Андарбоғи ҷамоати Язғулом толори варзишии замонавӣ, ки бо маблағи 480 ҳазор сомонӣ бунёд ёфтааст, ба истифода дода шуд.<ref name="khovar-andarbak">[https://khovar.tj/2025/11/bahshida-ba-r-zi-prezident-dar-de-ai-andarbaki-no-iyai-van-tolori-muosiri-varzish-ba-istifoda-doda-shud/ Бахшида ба Рӯзи Президент дар деҳаи Андарбаки ноҳияи Ванҷ толори муосири варзишӣ ба истифода дода шуд] // АМИТ «Ховар», 15 ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пеш аз ин, '''11 сентябри соли 2018''' бо ташаббуси Вазорати корҳои дохилӣ дар ҳамин ҷамоати Язғулом низ як толори варзишӣ ба истифода дода шуда буд.<ref name="vkd-yazgulom-mvd2018">[https://www.old.vkd.tj/index.php/tj/2020-01-18-07-50-18/khabar-o-bojgon/21050-iftito-i-tolori-varzish-dar-no-iyai-van Ифтитоҳи толори варзишӣ дар ноҳияи Ванҷ] // Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ба ғайр аз гӯштин, дар солҳои охир волейбол низ дар ноҳия рушд кардааст: дар мусобиқаи маҳаллӣ 7 дастаи волейболи ҷавонон иштирок доранд, ва дастаи ноҳияи Ванҷ дар Мусобиқаи кушоди ҷумҳуриявии волейбол дар ноҳияи Восеъ дар қатори дастаҳои пуриқтидоре чун «Регар ТадАЗ» ва дастаи шаҳри Душанбе иштирок карда, рақобати арзанда нишон додааст.<ref name="khovar-vosevolleyball">[https://khovar.tj/2025/06/regar-tadaz-dar-musobi-a-oid-ba-volejbol-dar-no-iyai-vose-sazovori-sho-oiza-gardid/ «Регар ТадАЗ» дар мусобиқа оид ба волейбол дар ноҳияи Восеъ сазовори Шоҳҷоиза гардид] // АМИТ «Ховар», июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар Бозиҳои осиёии соли 2018, ки самбо бори аввал ба барномаи он дохил шуда буд, Тоҷикистонро дар қатори дигарон ду варзишгари ҷавон — Ҷомии Ҳасанӣ ва Сомон Сангов — намояндагӣ карданд.<ref name="ozodi-asiada2018" /> == Шахсиятҳои маъруф == * Мулло Муҳаммадёри Ванҷӣ (машҳур ба Мулло Ёр) — шоири маъруфи мардумии тоҷик, зодаи деҳаи Ғумаяки водии Ванҷ; мероси ӯ то имрӯз дар байни мардуми кӯҳистони тоҷик маҳбубият дорад.<ref name="pirumshoev-web" /> * [[Раҳим Масов]] ('''16 ноябри 1939''', деҳаи Мудеҳарви ноҳияи Ванҷ — '''21 июни 2018''', Душанбе) — таърихшиноси барҷастаи тоҷик, доктори илмҳои таърих, академики Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон; солҳои 1988–2015 директори Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи Аҳмади Дониш.<ref name="masov-khovar">[https://khovar.tj/rus/2022/11/akademik-rahim-masov-zhizn-posvyashhennaya-otstaivaniyu-natsionalnyh-interesov-tadzhikistana-segodnya-velikomu-uchenomu-ispolnilos-by-83-goda/ Академик Рахим Масов: жизнь, посвящённая отстаиванию национальных интересов Таджикистана] (рус.) // НИАТ «Ховар», 16 ноябри 2022. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="masov-ap">[https://www.asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20180621/segodnya-v-dushanbe-skonchalsya-akademik-rahim-masov Сегодня в Душанбе скончался академик Рахим Масов] (рус.) // Азия-Плюс, 21 июни 2018. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * [[Ҳайдаршо Пирумшоев]] (таваллуд '''30 декабри 1944''', ноҳияи Ванҷ) — таърихшинос, доктори илмҳои таърих, профессор; муаллифи асарҳои «Ванҷ» (М., 2004), «Ванҷи ману ганҷи ман» (Душанбе, 2013) ва таҳқиқоти сершумор оид ба таърихи Бадахшону Помир.<ref name="pirumshoev-ap">[https://asiaplustj.info/tj/node/356410 Субҳ ба хайр, Тоҷикистон! Як рӯз дар таърих, зодрӯзи шахсиятҳо… 30 декабри соли 2025] // Asia-Plus. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * Қодири Қосим (таваллуд '''9 апрели 1961''', ноҳияи Ванҷ) — ходими давлатӣ ва ҷамъиятӣ, раиси Федератсияи иттифоқҳои касабаи мустақили Тоҷикистон.<ref name="kodiri">[https://khovar.tj/rus/2020/01/predsedatel-federatsii-nezavisimyh-profsoyuzov-tadzhikistana-kodiri-kosim-vydvinut-kandidatom-v-deputaty-madzhlisi-namoyandagon/ Председатель Федерации независимых профсоюзов Таджикистана Кодири Косим выдвинут кандидатом в депутаты Маджлиси намояндагон] (рус.) // НИАТ «Ховар», январи 2020. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * Мурувватшо Бачабеков ('''1 майи 1944''' — '''9 сентябри 2023''', деҳаи Баравни ҷамоати Водхуд) — устоди варзиши гӯштингирӣ, ки ӯро бунёдгузори мактаби муосири гӯштини Ванҷ медонанд; солҳои 1972–1994 устоди кафедраи тарбияи ҷисмонии Донишкадаи давлатии омӯзгории Тоҷикистон (ҳоло ДДОТ ба номи С. Айнӣ) буд.<ref name="bachabekov">[https://www.bomdod.com/2023/09/12/ustodi-pahlavononi-vanj-muruvvatsho-bachabekov-az-dunyo-raft/ Устоди паҳлавонони Ванҷ Мурувватшо Бачабеков аз дунё рафт] // Бомдод, 12 сентябри 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * Маҳмадшариф Сулаймонов (зодаи деҳаи Рованд) — устоди варзиши Иттиҳоди Шӯравӣ дар гӯштини миллӣ, ки зиёда аз панҷоҳ сол дар майдони паҳлавонӣ фаъолият дорад.<ref name="sulaymonov">[http://hamsafon.tj/10201-sufrai-pa1202lavon1250.html Суфраи паҳлавонӣ] // Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Ҳукумат == Сарвари ноҳияи Ванҷ Раиси ноҳия аст, ки аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин мегардад.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Ниҳоди намояндагии ноҳия — Маҷлиси вакилони халқ мебошад, ки аз тарафи мардуми ноҳия ба муддати 5 сол интихоб мешавад. Маълумоти расмӣ дар бораи ноҳия дар сомонаи Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон (badakhshon.tj) ҷой дода шудааст.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Раисони ноҳия дар тӯли фаъолияти маъмурии он борҳо иваз шудаанд; барои мисол, '''17 ноябри соли 2021''' бо фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Ҷабори Қосим аз мансаби раиси ноҳияи Ванҷ озод карда шуда, ба ҷои ӯ Мардзода Одинашо Миршаб ба ҳайси иҷрокунандаи вазифаи раиси ноҳия таъин гардид.<ref name="sputnik2021">[https://sputnik.tj/20211117/barkanori-jabbori-qosim-nazarshozoda-vanj-roshtqala-1043601608.html Раисони Ванҷу Роштқалъа барканор шуданд: раҳбарони нав киянд?] // Sputnik Тоҷикистон, 17 ноябри 2021. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Эзоҳ == <references /> == Манобеъ == * Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи). — Ташкент, 1926. * Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века — XX в.). — Душанбе, 2008. — (Археологическая карта Таджикистана). * Бурхан-уд-Дин-хан Кушкеки. Путеводитель по Каттагану и Бадахшану. — Ташкент, 1926. * Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. — Душанбе, 2006. * Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1–2. — Душанбе, 1962–1963. * Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв. — Ташкент, 1996. * Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. — М.: Восточная литература, 2008. — С. 61–109. * Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. — Душанбе, 1999. — № 4. — С. 20–30. * Мушкетов Д. И. Рохарв (Кала-и Ванч) // Известия Русского географического общества. — Т. 52. — 1916. * Пирумшоев Ҳ. Ванҷ. — М., 2004. * Пирумшоев Ҳ., Зафаров А. Ванҷи ману ганҷи ман (очерки таърихӣ). — Душанбе, 2013. * Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. — М.: Памятники исторической мысли, 2001. — ISBN 5-88451-100-0. * Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — 151 с. * Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. — Душанбе: СИЭМТ, 2013. * Эдельман Д. И. Язгулямский язык. — М.: Наука, 1966. * Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 41–62. * Языки мира: Иранские языки. III. Восточноиранские языки. — М.: Индрик, 2000. * Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World's Languages in Danger. — 3rd ed. — Paris: UNESCO Publishing, 2010. * Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. — SIL International, 2010. == Пайвандҳо == * [https://www.vanjiman.com Сомонаи vanjiman.com] * [https://vanj.info Торнамои Ванҷ (vanj.info)] * [http://badakhshon.tj/?page_id=11224 Саҳифаи ноҳияи Ванҷ дар сомонаи расмии ВМКБ] * [[c:Category:Vanj_District|Парвандаҳо дар Викианбор (Vanj District)]] {{тоҷикистон-ҷуғ-нопурра}} {{Тақсимоти маъмурии ВМКБ}} {{Ноҳияи_Ванҷ}} [[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] [[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] [[Гурӯҳ:Ноҳияи Ванҷ]] cini8k7di05dxsufipxslrzrf7zurwv 1481874 1481872 2026-07-23T21:44:27Z Firdavsi 3353 1481874 wikitext text/x-wiki {{ВМ | Ранг1 = #A5D570 | Номи тоҷикӣ = | Номи аслӣ = Ноҳияи Ванҷ | Нишон = | Парчам = | Бари нишон = | Бари парчам = | Тавсифи нишон = | Тавсифи парчам = | Кишвар = [[Тоҷикистон]] | lat_dir = N | lat_deg = 38 | lat_min = 22 | lat_sec = 23 | lon_dir = E | lon_deg = 71 | lon_min = 27 | lon_sec = 19 | region = TJ | type = District | Дараҷа = | CoordScale = | Суруди миллӣ = | Мақом = Ноҳияи маъмурӣ | Тобеъи = [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] | Шомили = 1 шаҳрак, 6 ҷамоат | Пойтахт = [[Ванҷ (шаҳрак)|Ванҷ]] | Шаҳри бузургтарин = | Шаҳрҳои бузургтарин = | Таъсис = [[29 май|29 маи]] [[1933]] | Барҳамхӯрӣ = | Номҳои пешина = | Раис = Мардзода Одинашо Миршаб (аз 2022)<ref>{{Cite web|url=http://www.adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911|title=Указ Президента Республики Таджикистан от 1 декабря 2022 года №480 "О назначении Мардзода О.М. председателем Ванчского района Горно-Бадахшанской автономной области"|website=www.adlia.tj|accessdate=2023-01-04|archivedate=2024-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241209162237/http://adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911}}</ref> | Шакли роҳбарӣ = Раиси ноҳия | Раис2 = | Шакли роҳбарӣ2 = | Раис3 = | Шакли роҳбарӣ3 = | ММД = | Соли ММД = | Ҷой аз рӯи ММД = | ММД ба сари аҳолӣ = | Ҷой аз рӯи ММД ба сари аҳолӣ = | Забон = | Забонҳо = [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забонҳои бадахшонӣ]] — [[Забони язғуломӣ|язғуломӣ]] | Аҳолӣ = 35 400 | Соли барӯйхатгирӣ = 2024 | Фоиз аз аҳолӣ = 4,8 | Ҷой аз рӯи аҳолӣ = | Баҳодиҳии аҳолӣ = | Соли баҳодиҳӣ = | Зичӣ = 7,7 | Ҷой аз рӯи зичӣ = | Ҳайати миллӣ = [[тоҷик]]он | Ҳайати динӣ = [[мусулмон]], [[суннӣ]], мазҳаби [[ҳанафӣ]] | Масоҳат = 4430,5 | Фоиз аз масоҳат = | Ҷой аз рӯи масоҳат = | Баландии бештарин = 7495 | Баландии миёна = 3000 | Баландии камтарин = | Харита = Vanj District in Tajikistan.svg | Андозаи харита = | Харита2 = | Минтақаи замонӣ = UTC+5 | Сарвожа = VA | ISO = TJ.BK.VA | Шиносаи ададӣ = | Шакли шиноса = | Шиносаи ададӣ2 = | Шакли шиноса2 = | Шиносаи ададӣ3 = | Шакли шиноса3 = | FIPS = | Коди телефон = +992 3551 | Нишонаи почта = 736300 | Домени интернет = tj | Коди мошинҳо = 04 TJ | Вебгоҳ = [[www.vanjiman.com]] | Гурӯҳ дар Commons = Vanj District | Эзоҳ = }}'''Ноҳияи Ванҷ''' (форсӣ: ناحیۀ ونج‎) — минтақаи таърихӣ ва яке аз [[Ноҳия|ноҳияҳои]] [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]], воқеъ дар шимолу ғарби вилоят, дар шарқи Ҷумҳурии [[Тоҷикистон]]. Масоҳаташ 4430,5 км² буда, тибқи омори соли '''2024''' аҳолияш 35 400 нафарро ташкил медиҳад (зичии аҳолӣ тақрибан 8 нафар дар 1 км²). Ҳамчун воҳиди расмии маъмурию ҳудудӣ '''29 майи 1933''' таъсис ёфтааст.<ref name="vanchraion2">[https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1287410 Ванджский район] (рус.) // Словари и энциклопедии на Академике (нусхаи мақолаи Википедиаи русӣ, 2010). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Маркази ноҳия шаҳраки [[Рохарв]] (форсӣ: راخرو‎) аст, ки расман шаҳраки Ванҷ ном дошта, дар харитаҳо низ чунин сабт мешавад, вале дар забони мардум то имрӯз бо номи бостонии худ — Рохарв ёд мегардад; шаҳрак 176 км шимолтар аз шаҳри [[Хоруғ]], дар канораи резишгоҳи рӯди Рохарвоб ба Ванҷоб ҷой дорад.<ref name="vanchraion2" /><ref name="pirumshoev-web">[https://vanj.info/%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D2%B7-%D0%BC%D0%B0%D1%8A%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%BE%D1%82%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D2%93%D1%80%D0%BE%D1%84%D3%A3/ Ванҷ. Маълумоти ҷуғрофӣ] (порча аз китоби Ҳ. Пирумшоев «Ванҷи ман») // Торнамои Ванҷ (vanj.info). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="badakhshon-vanj2">[http://badakhshon.tj/?page_id=11224 н. Ванҷ (www.vanj.tj)] // Сомонаи расмии Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи анъанаи маҳаллӣ, тамоми рустоҳоеро, ки аз деҳаи Бунай болотар воқеъанд, «Ванҷи Боло» меноманд; водиҳои поёниро бошад, на «Ванҷи Поён», балки бо номҳои таърихии худашон — Язғулом, Водхуд ва Пшихарв — ёд мекунанд.<ref name="pirumshoev-web" /> Дигар шӯроҳои русто, мисли Водхуд, Язғулом, Рованд ва Техарв, ки фарогири чандин деҳаанд, то кунун номҳои таърихии худро нигоҳ доштаанд. Шӯрои рустои Рохарв дар ҳоли ҳозир чун ҷамоати ба номи Маҳмадулло Абдуллоев<ref name="khovar-ubari2">[https://khovar.tj/2025/06/peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-no-iyai-van-tolori-varzishiro-iftito-namudand/ Сарвари давлат Эмомалӣ Раҳмон дар ноҳияи Ванҷ толори варзиширо ифтитоҳ намуданд] // АМИТ «Ховар», 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> ва шӯрои рустои Жовид феълан дар шакли ҷамоати Ҷовидон номгузорӣ шудаанд. Қабл аз вуруди Артиши Сурх ба Ванҷ ва истиқрори низоми шӯравӣ, маркази идории амлокдории Ванҷ дар шаҳраки Рохарв, дар «Қалъаи Ванҷ» ё «Қалъаи Рохарви Ванҷ» қарор дошт, ки ҳам қароргоҳи мири Ванҷ ва ҳам маҳалли будубоши гурӯҳаки маҳдуди сипоҳи манғитиён будааст.<ref name="mushketov2">Мушкетов Д. И. Рохарв (Кала-и Ванч) // Известия Русского географического общества. — Т. 52. — 1916.</ref> Дарёҳои бузургтарини ноҳия — Ванҷоб, [[Язғулом (дарё)|Язғулом]] ва [[Панҷ (рӯд)|Панҷ]] мебошанд. Ду соҳили дарёи Ванҷоб бо дарозии зиёда аз 100 км бахши умдаи ноҳияро ташкил медиҳад. == Номшиносӣ == Дар сарчашмаҳои русӣ ва адабиёти даврони шӯравӣ номи ноҳия дар шаклҳои «Ванч» ва «Вандж» омадааст, ки гунаи русишудаи ҷойноми тоҷикии Ванҷ мебошад.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Дар боби решаи ин ном ақидаҳо мухталифанд. Донишманди тоҷик Гулшанӣ дар китобаш «Таърихи ҳумоюн», ки соли 1328 ҳиҷрии қамарӣ баробар бо '''1910''' милодӣ навиштааст, онро табдилёфтаи номи дарёи Панҷ шумурда, дар бораи диёри Ванҷ мегӯяд:<blockquote>Қасабаи Ванҷ ба тарафи шарқии Дарвоз, ба таҳти ақабаи Боми Дунё воқеъ аст ва дар он ҷониб манбаи дарёи Омӯя ва Ҷайҳун ва онро Чашмаи Панҷ мегӯянд, аз қуллаи шомихи кӯҳи Боми Дунё набаъон менамоянд. Аз андак масофат, панҷ чашма ба як ҷо ҷамъ мешавад ва ғарбан ҷараён менамояд ва онро чашмаи Панҷ мегӯянд ва он қасабаро Ванҷ меноманд, ки он муҳаррафи Панҷ аст. Оби аввали наҳри Ҷайҳун ҳамин аст.<ref name="gulshani2">Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. — Душанбе, 2006. — С. 157.</ref></blockquote>Тадқиқоти забоншиносии баъдина ин ривояти халқиро тасдиқ намекунад. Эроншиноси маъруф Д. И. Эделман дар пажӯҳиши бунёдии худ «Географические названия Памира» («Номҳои ҷуғрофии Помир»), ки соли '''1975''' дар маҷмуаи «Страны и народы Востока» ба чоп расидааст, решаи вожаи «Ванҷ»-ро мушаххасан шарҳ намедиҳад, балки онро номи аслии худи водӣ мешуморад, ки номи дарёи Ванҷов (Ванҷ + «об») низ аз он гирифта шудааст.<ref name="edelman19752">Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 41–62.</ref> Тибқи мушоҳидаи ӯ, ҳамсоягони язғуломизабони ин водӣ онро на «Ванҷ», балки «Вауз» меноманд, ки ин худ далели дигаре бар куҳансолии эҳтимолии ин ном аст.<ref name="edelman19752" /> Забони куҳани ванҷии аз байнрафта, ки сокинони маҳаллӣ то охири асри XIX бад-он сухан мегуфтанд, худро «vanǰivor» меномид,<ref name="lashkarbekov20082">Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. — М.: Восточная литература, 2008. — С. 61–109.</ref> вале дар адабиёти дастрас пажӯҳише, ки решаи номи «Ванҷ»-ро аз вожаҳои ҳамин забон ба даст оварда бошад, ёфт нашуд. Дар маҷмуъ, Эделман хулоса мебарорад, ки аксари номҳои ҷуғрофии Помири Ғарбию Ҷанубӣ бо ёрии забонҳои имрӯза шарҳнопазиранд, ки ин аз куҳансолии онҳо гувоҳӣ дода, эҳтимоли тааллуқи баъзеи онҳоро ба забонҳои пешин (субстратӣ) нишон медиҳад.<ref name="edelman19752" /> Бинобар ин, то имрӯз дар илми забоншиносии эронӣ решашиносии қатъӣ ва ба таври васеъ пазируфташудаи вожаи «Ванҷ» пешниҳод нашудааст: ривояти Гулшанӣ дар боло намунаи анъанаи омиёна-таърихии маҳаллист, на натиҷаи таҳлили илмии забонӣ. Мутахассисони соҳа бошанд, ин номро қадимӣ мешуморанд ва эҳтимол медиҳанд, ки он ба давраи пеш аз паҳншавии забони тоҷикӣ дар ин минтақа тааллуқ дошта бошад, бидуни он ки то ба ҳол решаи дақиқи онро муайян карда бошанд. Номи Ванҷ соли '''2023''' ба бузургтарин лозури Помир низ гузошта шуд: '''31 июли соли 2023''' бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон лозури Федченко расман [[Лозури Федченко|Ванҷях]] номгузорӣ гардид, ки ин ном аз ибораи «яхи Ванҷ» бармеояд.<ref name="khovar-vanjyakh2">[https://khovar.tj/rus/2024/06/lednik-vandzhyah-odin-iz-samyh-bolshih-lednikov-tadzhikistana-i-gornyh-sistem-mira/ Ледник Ванджях – один из самых больших ледников Таджикистана и горных систем мира] (рус.) // НИАТ «Ховар», 9 июни 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ozodi-vanjyakh2">[https://rus.azathabar.com/a/smi-krupneyshiy-na-pamire-lednik-fedchenko-pereimenovan-v-vandzhyah-/32555839.html СМИ: крупнейший на Памире ледник Федченко переименован в «Ванджях»] (рус.) // Радиои Озодӣ, 20 августи 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Ҷойгоҳ == Ноҳияи Ванҷ бо сарзамини 4430,5 км² дар миёни қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]] ва [[Қаторкӯҳи Язғулом|Язғулом]] воқеъ аст. Дар шимол бо ноҳияи Сангвор (Тавилдараи пешин), дар шарқ бо [[ноҳияи Мурғоб]], дар ҷануб бо [[ноҳияи Рӯшон]], дар ғарб бо [[Ноҳияи Дарвоз|ноҳияи Дарвози]] Тоҷикистон ва дар ҷанубу ғарб, аз тариқи рӯди Панҷ, бо ноҳияи Дарвози [[Вилояти Бадахшон|вилояти Бадахшони]] [[Афғонистон]] ҳаммарз мебошад.<ref name="vanchraion2" /> Марзи шарқии ноҳияро [[қаторкӯҳи Академияи илмҳо]] ташкил медиҳад.<ref name="enwiki-map2">Republic of Tajikistan, map showing administrative division as of January 1, 2004, «Tojikkoinot» Cartographic Press, Dushanbe.</ref> Аз шимолу шарқи ноҳия ба ҷанубу ғарби он рӯдҳои [[Ванҷ (дарё)|Ванҷ]] ва Язғулом ҷорӣ мешаванд, ки ба рӯди Панҷ мерезанд. Сарзамини ноҳия ду водии нисбатан васеи Бадахшонро дар бар мегирад. Яке аз онҳо дараи рӯди Ванҷ аст, ки беш аз 150 км дарозо дорад ва аз лозурҳои Ҷамъияти ҷуғрофӣ, Хирсон ва Абдуқаҳҳор оғоз мегирад. Водии дигар дараи рӯди Язғулом аст, ки дар миёни қаторкӯҳҳои Язғулому Рӯшон ҷой гирифтааст. Ин ду водиро аз ҳамдигар қаторкӯҳи Ванҷ ҷудо мекунад.<ref name="enwiki-map2" /> Баландии маҳал аз сатҳи дарё аз 1500 то 5000 метр мебошад. Дарёи Ванҷ (Ванҷоб) 103 км дарозӣ ва 2070 км² ҳавзаи обғундорӣ дорад. Он аз ҳамроҳшавии ду шохоб падид меояд: яке аз лозурҳои нишебии шимолии қаторкӯҳи Ванҷ сарчашма мегирад, дигаре бошад — аз нишебиҳои ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо. То резишгоҳи шохоби Кашолаях худи дарё номи Абдуқаҳҳор (Абдукагор)-ро дорад; танҳо пас аз ҳамроҳ шудан бо ин шохоб он ба номи Ванҷоб мубаддал мегардад. Сарфи миёнаи солонаи об дар резишгоҳи дарё 49,4 м³/с аст.<ref name="bse-vanch2">[https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/003/192.htm Ванч] (рус.) // Большая советская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дарёи Язғулом 80 км тӯл кашида, масоҳати ҳавзаи он 1970 км²-ро ташкил медиҳад; қисми болоии он то ҳамроҳшавии дарёи Ракзов Мазордара номида мешавад, сарфи миёнаи об дар поёноби дарё 36,2 м³/с буда, ғизои дарёҳои ноҳия асосан барфию лозурист ва сермобтарин моҳ июл аст.<ref name="yazgulem-river2">[https://waterresources.ru/reki/yazgulem/ Язгулем] (рус.) // Water Resources (бар пояи маълумотномаи «Ресурсы поверхностных вод СССР», 1971). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ванҷ дар соҳили яке аз шохобҳои бузурги рости дарёи Панҷ (болооби Ому), ки бо номи Ванҷоб маъруф аст, ҷой гирифтааст. Масофа аз маркази ноҳия то шаҳри Хоруғ 176 км ва то шаҳри [[Душанбе]] 387 км аст. === Лозурҳо ва қуллаҳо === Болооби дараи Ванҷ, ки дар он ҷо рӯд номи Абдуқаҳҳор (Абдукагор)-ро дорад, аз калонтарин марказҳои лозурии [[Помир]] ба шумор меравад. Бузургтарин лозури ҳавзаи рӯди Ванҷ лозури Ҷамъияти ҷуғрофӣ мебошад, ки дар маҳалли пайвастшавии қаторкӯҳҳои Академияи илмҳо ва Дарвоз ҷой гирифта, дарозиаш 24,2 км ва масоҳаташ 64,4 км² аст. Ин лозур соли '''1882''' кашф гардида, соли '''1928''' ба шарафи Ҷамъияти ҷуғрофии Русия номгузорӣ шудааст.<ref name="rgo2">[https://rgo.ru/activity/redaction/news/lednik-geograficheskogo-obshchestva-na-pamire-taet/ Ледник Географического общества на Памире тает] (рус.) // Сомонаи расмии Ҷамъияти ҷуғрофии Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар ҳавзаи Абдуқаҳҳор, дар нишебии ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо, лозури Хирсон (дар адабиёти илмии русӣ — Медвежий) воқеъ аст, ки бо ҳаракатҳои даврии ногаҳонии худ (сёрҷ) дар ҷаҳон шуҳрат дорад. Дарозии лозури Хирсон 15,8 км ва масоҳаташ 25,3 км² аст; ҳавзаи барфии он дар баландии беш аз 5500 м бо ҳавзаи лозури Ванҷях (Федченко) муштарак буда, забонаи борику дарози он бо яхшораи (ледопад) 900-метра аз ҳавзаи ғизогирии фирнӣ ба дараи чуқур, то баландии 2900 м, фуруд меояд.<ref name="kotlyakov-medv2">Медвежий ледник // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.</ref> Забонаи ин лозур дар зарфи чанд моҳ то 2 км ба поёни дара пеш рафта, маҷрои дарёи Абдуқаҳҳорро мебандад ва кӯли лозурӣ ба вуҷуд меоварад, ки шикофта шудани он ба обхезиҳои харобиовар дар водии Ванҷ оварда мерасонад. Чунин ҳаракатҳо дар солҳои '''1916''', '''1937''', '''1951''', '''1963''', '''1973''', '''1989''', '''2001''' ва '''2011''' ба қайд гирифта шудаанд.<ref name="medvezhy2">[https://www.silkadv.com/en/content/lednik-medvezhiy-v-hrebte-akademii-nauk Ледник Медвежий в хребте Академии Наук] (рус.) // Silk Road Adventures. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ҳангоми ҳаракати соли '''1963''' лозур қариб 1,75 км пеш рафта, дараи Абдуқаҳҳорро баст ва дар он сол ду маротиба (19 июн ва 3 июл) обхезиҳои лозурӣ рӯй доданд. Соли '''1973''' садди яхине бо паҳноии тақрибан ним километр ва баландии саду панҷоҳ метр дараро банд карда, дар паси он кӯле бо чуқурии то 110 метр пайдо шуд; 19 июни соли 1973, вақте ки дар кӯл 27 млн м³ об ҷамъ омада буд, рахнашавии он ба амал омад.<ref name="vinogradov2">[https://glaciallakes.narod.ru/articles/articl_other/3-1.htm Виноградов Ю. Б. Сведения о прорывах озёр, подпруженных ледниками] (рус.). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар қисмати шарқии қаторкӯҳи Язғулом, дар марзи ҷанубу шарқии ноҳия, қуллаи Истиқлол (то соли 2006 — қуллаи Революция; 6940 м) — чорумин қуллаи баланди Тоҷикистон қомат афрохтааст. Дар домани шимолии он лозури бузурги [[Лозури Федченко|Федченко]] — дарозтарин лозури кӯҳии ҷаҳон берун аз минтақаҳои қутбӣ (77 км) оғоз меёбад.<ref name="revolution2">[http://wiki.risk.ru/index.php/Пик_Революции Пик Революции] (рус.) // Wiki.risk.ru. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ин лозур, ки соли '''1878''' онро Василий Ошанин кашф карда, ба шарафи табиатшинос Алексей Федченко номгузорӣ намуда буд, аз '''31 июли соли 2023''' бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон расман Ванҷях ном дорад.<ref name="khovar-vanjyakh2" /><ref name="ozodi-vanjyakh2" /> Паҳноии миёнаи лозур 2 км ва ҳадди аксараш 5 км буда, ғафсии ях то 1 км ва ҳаҷми он ҳамроҳ бо шохобҳояш 144 км³ мерасад; лозур аз баландии 6200 м оғоз ёфта, забонааш то баландии 2909 м фуруд меояд ва дар силсилаи он 100 лозури хурду бузург, аз ҷумла 26 шохоби бевосита, ба ҳам пайвастаанд. Дар канори чапи лозур, дар баландии 4169 м, '''7 августи соли 1933''' истгоҳи гидрометеорологӣ кушода шуда буд, ки то соли '''1995''' бефосила кор кард ва соли '''2004''' дар доираи лоиҳаи байналмилалӣ дар он ҷо истгоҳи худкор насб гардид. Бар асари гармшавии иқлим лозур танҳо дар садаи XX дар танаи асосии худ тақрибан 15 км³ ях — даҳяки массаи худро — аз даст додааст.<ref name="khovar-vanjyakh2" /> Тибқи баррасиҳои гляциологии охирин, масоҳати умумии лозури Ванҷях (Федченко) тақрибан 700 км² арзёбӣ мешавад ва ҳаҷми умумии яхи он, бар пояи ченкунии ғафсии қабати ях, 123,4 ± 28 км³ ҳисоб карда шудааст.<ref name="mayer-vol">[https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-glaciology/article/evolution-of-fedchenko-glacier-in-the-pamir-tajikistan-during-the-past-eight-decades/0F2F382BD7954575E28B20128B7825E2 The evolution of Fedchenko glacier in the Pamir, Tajikistan, during the past eight decades] (англ.) // Journal of Glaciology. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар тӯли 93 соли мушоҳидаи илмӣ (1928–2021), суръати миёнаи тағйири баландии сатҳи лозур ба −0,46 метр дар сол расидааст, ҳарчанд дар ду фосилаи алоҳида — солҳои 1958–1980 ва 2010–2021 — коҳиши баландии забонаи лозур ду баробар аз меъёри дарозмуддат тезтар будааст.<ref name="jog2024">[https://eartharxiv.org/repository/view/7474/ Multi-temporal elevation changes of Fedchenko Glacier, Tajikistan, from 1928 to 2021] (англ.) // EarthArXiv / Journal of Glaciology, 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ченкуниҳои GNSS ва тасвирбардории радарии TanDEM-X нишон медиҳанд, ки мувозинати ҷирмии лозур аз −0,27 ± 0,05 метри муодили обӣ дар сол барои давраи 2000–2011 то −0,51 ± 0,04 метр дар сол барои давраи 2011–2016 бадтар шудааст, яъне суръати обшавии лозур дар даҳсолаи охир тақрибан ду баробар афзудааст.<ref name="lambrecht2018">Lambrecht A., Mayer C., Wendt A., Floricioiu D., Völksen C. Elevation change of Fedchenko Glacier, Pamir Mountains, from GNSS field measurements and TanDEM-X elevation models, with a focus on the upper glacier // Journal of Glaciology.</ref> Бо вуҷуди ин, азбаски забонаи лозур бо қабати ғафси хоку сангреза пӯшида аст, масоҳати намоёни он тайи даҳсолаҳо танҳо 1,4 фоиз тағйир ёфта, дар ҳоле ки ҳаҷми аслии яхи он коҳиши назаррас — тақрибан 5 км³ дар тӯли ҳашт даҳсола — доштааст.<ref name="mayer-vol" /> Тибқи маълумоти барномаи UNEP GRID-Arendal, забонаи лозур аз соли 1933 инҷониб зиёда аз 1 километр ба ақиб нишастааст ва аз соли 1980 инҷониб тақрибан 50 метр паст шудааст.<ref name="gridarendal">[https://www.grida.no/resources/5274 Shrinking of Fedchenko Glacier in the Pamirs of Tajikistan] (англ.) // UNEP GRID-Arendal. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши соли 2026 дар маҷаллаи «Remote Sensing» доир ба ҳавзаи лозурии дарёи Вахш, ки низоми лозурии Ванҷях (Федченко)-ро низ фаро мегирад, нишон дод, ки масоҳати умумии лозурҳои ин ҳавза аз 4440,9 км² дар соли 2000 то 4087,1 км² дар соли 2018 коҳиш ёфта, барои соли 2025 тахминан 3955,2 км² пешбинӣ мешавад; яъне тайи солҳои 2000–2025 масоҳати умумии лозурҳо 485,7 км² (10,94 фоиз) кам шуда, коҳиши миёнаи солона ба 19,43 км² мерасад.<ref name="rs2026">[[doi:10.3390/rs18091436|Changes in Glaciers of the Vakhsh River Basin, Tajikistan Under Global Climate Change]] (англ.) // Remote Sensing, ҷ. 18, № 9, мақолаи 1436, 2026.</ref> Қисмати шарқии кӯҳистони ноҳия, аз ҷумла шарқи қаторкӯҳи Ванҷ ва минтақаи лозури Федченко, ба ҳудуди [[Боғи миллии Тоҷикистон]] дохил мешавад, ки соли '''1992''' таъсис ёфтааст ва моҳи июни соли '''2013''' таҳти унвони «Боғи миллии Тоҷикистон (кӯҳҳои Помир)» ба Феҳристи мероси умумиҷаҳонии [[ЮНЕСКО]] шомил гардид.<ref name="unesco2">[https://news.un.org/ru/story/2013/06/1224271 Таджикский национальный парк «Горы Памира» включён в список Всемирного наследия ЮНЕСКО] (рус.) // Маркази ахбори СММ, июни 2013. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="tnp2">[https://medt.tj/ru/tourism/tourism/1424-tajikskiy-natsionalniy-park-obekt-vsemirnogo-naslediya-unesco Таджикский национальный парк — объект Всемирного наследия ЮНЕСКО] (рус.) // Вазорати рушди иқтисод ва савдои Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Заминҷунбӣ === Ноҳияи Ванҷ дар минтақаи аз ҷиҳати заминҷунбӣ фаъол ҷой дорад. '''2 январи соли 2010''' дар шарқи Тоҷикистон заминҷунбие бо бузургии 5,1–5,4 рух дод, ки дар натиҷаи он дар маркази ноҳияи Ванҷ ва деҳаҳои Роғу Гишхун беш аз 1050 бино хароб гардида, тибқи баъзе маълумот то 20 ҳазор нафар зарар диданд ва зиёда аз ҳазор сокин муваққатан бесарпаноҳ монданд.<ref name="ria20102">[https://ria.ru/earthquake_Tadjikistan_03012010/ Землетрясение магнитудой в 5,1 балла произошло в Таджикистане] (рус.) // РИА Новости, 2–3 январи 2010. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="dialog20102">[https://dialog.tj/smertonosnaya-stihiyato-rasskazyvaem-pro-samye-razrushitelnye-zemletryaseniya-v-tadzhikistane-i-mire/ Смертоносная стихия: рассказываем про самые разрушительные землетрясения в Таджикистане и мире] (рус.) // Диалог.TJ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Иқлим == Иқлими ноҳияи Ванҷ қораӣ (континентӣ) аст; тобистонаш гарми бебориш, зимистонаш сарди камбарф; ҳарорати миёна дар моҳи июл 20–24 °C, дар январ аз −12 °C то −20 °C. Мизони борандагии солона 200–300 миллиметр аст. Баландиҳои 4000–5500 м марғзоранд, аз он болотар — тундраи кӯҳист. Дар баландкӯҳҳо иқлим ба куллӣ дигар аст: дар минтақаи лозури Ванҷях ҳарорати миёнаи моҳонаи ҳаво ҳатто дар моҳҳои июн–сентябр ҳамагӣ +1,6 °C буда, миқдори солонаи боришот дар он ҷо ба 1192 мм мерасад, ки 99 дарсади он ба шакли барф меборад.<ref name="khovar-vanjyakh" /> === Таснифи иқлимӣ ва механизмҳои ташаккулёбандаи он === Тибқи таснифи байналмилалии иқлимшиносии Кёппен–Гейгер (Köppen–Geiger), иқлими қисми асосии водиҳои поёнии ноҳияи Ванҷ ба гурӯҳи '''Dsa''' — «иқлими қораии мӯътадил бо тобистони гарму хушк» — мансуб дониста мешавад.<ref name="enwiki-vanj">[[:en:Vanj|Vanj]] (англ.) // Wikipedia, the Free Encyclopedia. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ин рамз се хусусияти бунёдиро ифода мекунад: ҳарфи D нишон медиҳад, ки ҳарорати миёнаи сардтарин моҳи сол аз −3 °C поёнтар аст ва барф дар зимистон қабати устувор ташкил медиҳад, дар ҳоле ки гармтарин моҳ аз 10 °C болотар аст; ҳарфи s далолат мекунад, ки боришоти моҳи хушктарини тобистон ба маротиб камтар аз боришоти моҳи сербориштарини зимистону баҳор аст; ҳарфи a нишон медиҳад, ки ҳарорати миёнаи гармтарин моҳи сол аз 22 °C зиёдтар аст. Ин таснифот танҳо то баландиҳои тақрибан 2000–2500 метр эътибори комил дорад; бо боло рафтан аз ин сатҳ, иқлим ба категорияҳои сардтару намноки Dsb ва Dsc мегузарад, дар баландиҳои беш аз 3500–4000 метр ба категорияи E (иқлими тундраи кӯҳӣ) ва дар минтақаи лозурҳо, аз ҷумла дар ҳавзаи Ванҷях, ба категорияи EF (иқлими яхбандии доимӣ) табдил меёбад.<ref name="carpathian-outlook">[http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/04%20Publications%20-%20Press%20-%20Gallery/CAsia_Summary_screen.pdf Outlook on climate change adaptation in the Central Asian mountains] (англ.) // Carpathian Convention. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Иқлими ноҳия натиҷаи таъсири мутақобилаи се механизми асосии атмосферист. Дар фасли зимистон (аз ноябр то март) минтақа таҳти таъсири канораи ҷанубу ғарбии Антитсиклони Сибирӣ қарор мегирад, ки массаҳои ҳавоии сарду хушкро ба водиҳои Помир ворид карда, ҳавои софи вале шадидан сарди зимистонаро ба вуҷуд меорад.<ref name="ecdp-rmuesom">[https://ecdp.tj/uploads/files/Ramochnaya_model_upravleniya_ekologicheskimi_i_socialnimi_ohrannimi.pdf Рамочная модель управления экологическими и социальными охранными мерами (РМУЭСОМ)] (рус.) // ECDP.TJ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар охири зимистону фасли баҳор, силсилабодҳои ғарбӣ (Westerlies), ки аз уқёнуси Атлантик ва баҳри Миёназамин ҷараён мегиранд, манбаи асосии намӣ ва боришот мебошанд; вақте ин сиклонҳо ба қаторкӯҳҳои баланди Ванҷу Язғулом бармехӯранд, раванди боришоти орографӣ (кӯҳсоз) рӯй медиҳад, ки боиси резиши миқдори зиёди борону барф мегардад. Дар моҳҳои июлу август бошад, гармшавии шадиди сатҳи замин дар биёбонҳои Афғонистону Эрон боиси пайдоиши минтақаҳои фишори паст мегардад, ки массаҳои ҳавоии тропикии хушкро ба минтақа ворид карда, равандҳои абрсозиро бозмедоранд ва давраи хушксолии тобистонаро фаро меоранд. Бо сабаби парокандагии шабакаи истгоҳҳои обуҳавосанҷӣ дар кӯҳистони Помир, таҳлили дақиқи микроиқлимҳои алоҳида — ҳатто бо истифода аз пойгоҳҳои додаҳои глобалӣ ба монанди MERRA-2 — то ҳанӯз кори мураккабе боқӣ мемонад.<ref name="pmc-panjbasin">[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11760384/ Modeling of historical and future changes in temperature and precipitation in the Panj River Basin in Central Asia under the CMIP5 RCP and CMIP6 SSP scenarios] (англ.) // PMC. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Низоми ҳарорат === Маълумоти мушаххаси истгоҳҳои метеорологии маҳаллӣ манзараи дақиқтари низоми ҳароратиро пешкаш мекунанд. Тибқи таҳлили илмии соли 2024, ки бар асоси мушоҳидаҳои истгоҳи обуҳавосанҷии Хумроғӣ (воқеъ дар ҳавзаи болооби рӯди Ванҷ) анҷом дода шудааст, ҳарорати миёнаи солона дар ин минтақа тақрибан ба +9,9 °C баробар аст.<ref name="murodov2024">Murodov, M.; Li, L.; Safarov, M.; Lv, M.; Murodov, A.; Gulakhmadov, A.; Khusrav, K.; Qiu, Y. [[doi:10.3390/rs16101730|A Comprehensive Examination of the Medvezhiy Glacier's Surges in West Pamir (1968–2023)]] (англ.) // Remote Sensing. — 2024. — Ҷ. 16, № 10. — Мақолаи 1730. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Гармтарин моҳи сол июл буда, ҳарорати миёнаи он ба +23,0 °C мерасад,<ref name="murodov2024" /> баъзе манбаъҳои дигар ҳарорати миёнаи июлро дар маркази ноҳия то +25 °C арзёбӣ мекунанд.<ref name="enwiki-vanj" /> Тибқи маълумоти сомонаҳои обуҳавосанҷии оммавӣ, дар давоми рӯзҳои гарми тобистон (масалан, дар охири июлу аввали август) ҳарорати нимирӯзӣ метавонад ба таври муназзам то +27…+32 °C боло равад.<ref name="gismeteo-vanch">[https://www.gismeteo.ru/weather-vanch-336641/ Погода в Ванче сегодня] (рус.) // Gismeteo. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Сардтарин моҳи сол январ аст, ки тибқи маълумоти истгоҳи Хумроғӣ ҳарорати миёнааш аз −4,9 то −5,0 °C-ро ташкил медиҳад.<ref name="murodov2024" /><ref name="enwiki-vanj" /> Ин рақам аз тавсифи умумии дар боло овардашуда (аз −12 то −20 °C), ки маъмулан дар сарчашмаҳои донишномавӣ дар бораи маркази ноҳия дода мешавад, фарқи назаррас дорад; чунин ба назар мерасад, ки ин тафовут на ихтилофи асл, балки натиҷаи фарқи мавқеи чен ва усули ҳисоб бошад — рақами дуюм эҳтимолан ба ҳарорати шабонаи ниҳоии сардтарин рӯзҳо ё ба минтақаҳои баландтари ноҳия дахл дорад, дар ҳоле ки рақами якум ҳарорати миёнаи моҳонаро дар як истгоҳи мушаххас инъикос мекунад. Муҳимтарин хусусияти ин иқлим амплитудаи миёнаи солонаи ҳарорат аст, ки ба 27,9 °C мерасад ва гувоҳи равшани набудани таъсири мӯътадилкунандаи баҳрҳо мебошад.<ref name="murodov2024" /> Ҳароратҳои фавқулода низ ба қайд гирифта шудаанд: тибқи як ҳуҷҷати арзёбии экологию иҷтимоӣ, дар моҳи '''июли соли 2013''' ҳарорати ҳаво дар ноҳия то '''+36,6 °C''' расидааст, дар ҳоле ки дар моҳи '''январи соли 2012''' пасттарин ҳарорати мутлақ '''−20,5 °C''' ба қайд гирифта шуд;<ref name="ecdp-rmuesom" /> тафовути миёни ин ду нишондиҳанда — беш аз 57 дараҷа — худ далели равшани шиддати иқлими қораии кӯҳистонии ноҳия аст. Бо ҳар 100 метр болоравии баландӣ, ҳарорати ҳаво, тибқи қонунияти умумии физикаи атмосфера, ба ҳисоби миёна 0,6 °C коҳиш меёбад; маҳз ҳамин градиенти амудӣ сабаб мешавад, ки дар ҳоле ки дар маркази ноҳия тобистон гармои то 30 дараҷа ҳукмфармост, дар баландиҳои болои 4000 метр шароити наздик ба зимистон боқӣ мемонад. Дар минтақаи лозури Ванҷях, тавре ки дар боло зикр гардид, ҳарорати миёнаи моҳонаи ҳаво ҳатто дар моҳҳои июн–сентябр ҳамагӣ +1,6 °C-ро ташкил медиҳад, ки шабнаму яхбандии шабонаро дар он ҷо ҳатто дар авҷи тобистон табиӣ мегардонад. {| class="wikitable" |+Ҷадвали 1. Хулосаи нишондиҳандаҳои иқлимии ноҳияи Ванҷ<ref name="murodov2024" /><ref name="enwiki-vanj" /><ref name="ecdp-rmuesom" /><ref name="gismeteo-vanch" /><ref name="jsprav-vanch">[https://pogoda.jsprav.ru/tj/vanch/ Погода в Ванче (Таджикистан)] (рус.) // JSPRAV.ru. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> !Нишондиҳанда !Қимат !Тавзеҳ |- |Ҳарорати миёнаи солона | +9,9 °C |Истгоҳи Хумроғӣ |- |Ҳарорати миёнаи июл (гармтарин моҳ) | +23,0…+25,0 °C |Хумроғӣ / маркази ноҳия |- |Ҳарорати миёнаи январ (сардтарин моҳ) |−4,9…−5,0 °C |Истгоҳи Хумроғӣ |- |Амплитудаи миёнаи солонаи ҳарорат |27,9 °C |Нишондиҳандаи иқлими қораӣ |- |Максимуми мутлақ (рекорд) | +36,6 °C |Июли соли 2013 |- |Минимуми мутлақ (рекорд) |−20,5 °C |Январи соли 2012 |- |Боришоти солона (Хумроғӣ) |341 мм |Ҳавзаи болооби рӯди Ванҷ |- |Моҳи сербориштарин |64 мм |Март |- |Моҳи хушктарин |1 мм |Август |- |Намнокии нисбии ҳаво дар тобистон |18–24 % |— |} === Боришот ва намнокии ҳаво === Тақсимоти боришот дар ноҳияи Ванҷ, мисли ҳарорат, ба таври шадид вобаста ба баландӣ тағйир меёбад. Тибқи маълумоти истгоҳи Хумроғӣ, боришоти миёнаи солона дар ҳавзаи болооби рӯди Ванҷ ба 341 мм мерасад,<ref name="murodov2024" /> дар ҳоле ки дар қисматҳои поёнии водӣ ин рақам ба 200–300 мм наздик аст (ниг. боло), ва дар баъзе минтақаҳои миёнакӯҳ, тибқи баъзе сарчашмаҳо, то 626 мм низ мерасад.<ref name="enwiki-vanj" /> Хусусияти муҳимтарин на ҳаҷми умумии боришот, балки тақсимоти бениҳоят нобаробари он дар тӯли сол аст: моҳи сербориштарин март буда, ба ҳисоби миёна 64 мм боришот дорад ва бо обшавии ҳамзамони барфҳои кӯҳӣ сатҳи оби Ванҷобу Язғуломро кескин боло мебарад; моҳи хушктарин бошад, август аст, ки миқдори боришот дар он ҳамагӣ ба 1 мм мерасад.<ref name="murodov2024" /> Тафовути 63-миллиметра миёни ин ду моҳ нишондиҳандаи равшани хушксолии мутлақи тобистона мебошад.<ref name="murodov2024" /> Намнокии нисбии ҳаво низ ба ҳамин ритми мавсимӣ пайравӣ мекунад: дар авҷи тобистон он метавонад то 18–24 фоиз коҳиш ёбад,<ref name="jsprav-vanch" /> ки боиси бухоршавии босуръати намӣ аз сатҳи хоку баргу набот гардида, эҳтиёҷи кишоварзиро ба обёрии сунъӣ хеле меафзояд. Дар муқобил, дар минтақаи баландкӯҳии лозури Ванҷях, тавре ки дар боло омад, миқдори солонаи боришот ба 1192 мм мерасад, ки 99 дарсади он ба шакли барф меборад — рақаме, ки таъсири орографии (кӯҳсози) қаторкӯҳҳои Ванҷу Академияи илмҳоро ба таври возеҳ нишон медиҳад: ҳангоме ки массаҳои ҳавоии намнок ба ин деворҳои азим бармехӯранд, ба боло ҳаракат карда, сард мешаванд ва намии худро дар шакли боришоти шадид дар минтақаҳои баландтар мепартоянд, дар ҳоле ки водиҳои поёнӣ дар «сояи боришот» боқӣ мемонанд. Хоки водиҳо ҷигарӣ ва чаманзорӣ (чимтолӣ); хоки кӯҳҳо ва нишебиҳои онҳо даштӣ ва марғзору баландкӯҳ, ҷо-ҷо регзор аст. Аксари хокҳо серсанганд. Дар водиҳо набототи даштӣ, дар кӯҳҳо ва доманаи онҳо дарахтони бед, арча, сафедор, буттаҳои ангат, зирк, бушол, настаран; дар баландии 2000–4000 м камол, юған, торон, ревоҷ (чукрӣ), куруш, фарк, курт, бодом, жағн, тӯс (буруҷ) ва ғайра мерӯянд. Дар водии Ванҷ дарахтони мевадор, аз қабили тут, зардолу, себ, чормағз хеле фаровонанд ва ҳосили хуб медиҳанд. Аз ҳайвоноти ваҳшӣ паланг, хирс, гург, шағол, рӯбоҳ, оҳу, суғур, заргӯш, аз парандагон гунҷишк, ғулба, кабки реза, кабки дарӣ (ҳилол), кафтар, боз, ғалевоз, уқоб ва ғайра вомехӯранд. === Минтақабандии амудии эко-иқлимӣ === Бо сабаби тафовути шадиди баландӣ — аз 1500 метр дар қисматҳои поёнии водӣ то беш аз 6000 метр дар қуллаҳо — иқлими ноҳияи Ванҷ якранг нест, балки аз занҷираи пайдарпайи минтақаҳои эко-иқлимӣ иборат аст, ки ҳар кадоме шароити хоси гармову намнокӣ ва набототу ҳайвоноти мувофиқи худро доранд. Дар баландии 1500–2000 метр, дар водиҳои Ванҷу Водхуд, иқлим гармтарину мусоидтарин аст; маҳз дар ҳамин минтақа, тавре ки дар боло зикр шуд, дарахтони меваовар — тут, зардолу, себу чормағз — ҳосили фаровон медиҳанд. Аз баландии 2000 то 4000 метр иқлим сардтар мешавад ва набототи дарахтии гармидӯст ҷои худро ба буттаву гиёҳҳои тобовар ба хушкии тобистона медиҳад; маҳз ҳамин минтақа, тибқи таҳқиқоти экологии барномаҳои ҷаҳонии ҳифзи табиати Осиёи Марказӣ, макони зисти намудҳои нодири эндемикӣ — аз ҷумла гиёҳи ''Nepeta badachschanica'' ва шапараки нодири кӯҳӣ ''Parnassius autocrator'' — маҳсуб мешавад.<ref name="iucn-centralasia">[https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2020-003-En.pdf World Heritage thematic study for Central Asia] (англ.) // IUCN Portals. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар баландии 4000–5500 метр, дар минтақаи тундраи кӯҳӣ ва марғзорҳои алпӣ, набототи дарахтӣ комилан аз байн меравад ва танҳо гиёҳҳои пастқад, ушна ва сангфаш (лишайник) боқӣ мемонанд; фаунаи ин минтақа — аз ҷумла паланг, хирс, суғур ва кабки дарӣ (ҳилол) — бештар дар фасли тобистон ба ин баландиҳо мебарояд ва бо фарорасии зимистон ба минтақаҳои поёнии гармтар муҳоҷирати амудӣ мекунад.<ref name="iucn-centralasia" /> Ниҳоят, аз баландии 5500 метр боло, дар минтақаи нивалӣ-лозурӣ, олами яхбандии доимӣ оғоз мешавад, ки ба иқлими қутбҳои Замин монандӣ дорад ва манбаи асосии ғизогирии лозурҳои бузурги ноҳия, аз ҷумла лозури Ванҷях, ба шумор меравад. === Хатарҳои гидрометеорологӣ ва мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим === Иқлими шадидан қораии ноҳияи Ванҷ, ки бо боришоти пуршиддати баҳорӣ ва хушксолиҳои шадиди тобистона тавсиф мешавад, минтақаро ба яке аз осебпазиртарин ноҳияҳо аз лиҳози хатарҳои гидрометеорологӣ дар тамоми ҳавзаи рӯди Панҷ табдил додааст.<ref name="cif-pyanj-vuln">[https://www.cif.org/sites/default/files/meeting-documents/tajikistan_pyanj_river_basin_climate_change_vulnerability_assessment_20130510_0.pdf Climate Change Vulnerability Assessment Republic of Tajikistan: Building Climate Resilience in the Pyanj River Basin] (англ.) // Climate Investment Funds (CIF). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ду омили асосии иқлимӣ сабабгори аксари сел ва обхезиҳо мебошанд. Аввал, вақте ки боришоти шадиди баҳорӣ бо баландшавии ногаҳонии ҳарорат ҳамроҳ мешавад, барфҳои нишебиҳои кӯҳӣ босуръат об шуда, заминро аз ҳад зиёд сернам мекунанд ва ба лағжиши қабатҳои замин ва фаромадани селҳои лойқадор оварда мерасонанд.<ref name="murodov2024" /> Дуюм, ҳангоме ки ҳарорати нимирӯзии тобистона ба атрофи +30 °C мерасад, суръати обшавии лозурҳо ба ҳадди аксар расида, метавонад боиси обхезиҳои ногаҳонии кӯлҳои лозурӣ гардад,<ref name="jsprav-vanch" /> падидае, ки, тавре ки дар бахши [[Ноҳияи Ванҷ#Лозурҳо ва қуллаҳо|«Лозурҳо ва қуллаҳо»]] зикр гардид, дар мисоли лозури Хирсон борҳо ба амал омадааст. Тибқи арзёбии осебпазирии иқлимӣ, ки дар доираи лоиҳаи минтақавии «Ташаккули устувории иқлимӣ дар ҳавзаи дарёи Панҷ» анҷом дода шудааст, деҳаҳои ноҳияи Ванҷ, аз ҷумла дар ҷамоатҳои Водхуду Язғулом, дар қатори минтақаҳои дорои хатари миёна ва баланди зарар аз сел ва обхезӣ гурӯҳбандӣ шудаанд.<ref name="cif-pyanj-vuln" /><ref name="adb-pyanj">[https://www.adb.org/projects/45354-002/main 45354-002: Building Climate Resilience in the Pyanj River Basin] (англ.) // Asian Development Bank. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Барои коҳиш додани ин осебпазирӣ, дар доираи лоиҳаҳои байналмилалии мутобиқшавӣ ба иқлим, дар ҳудуди ҷамоати Водхуд корҳои мустаҳкамкунии соҳили рӯди Ванҷоб ва барқарорсозии лӯлаҳои оби полезӣ анҷом дода шудаанд, ки ҳадафи онҳо ҳифзи заминҳои кишоварзӣ аз сел ва кафолати таъминоти об дар давраҳои хушксолии шадид мебошад.<ref name="cif-pyanj-vuln" /> Ин гуна тадбирҳои инфрасохторӣ, дар якҷоягӣ бо гузариш ба неруи барқи хурди обӣ (ниг. бахши [[Ноҳияи Ванҷ#Энергетика|«Энергетика»]]) ва вобастагии иқтисоди хонаводаҳо ба муҳоҷирати меҳнатӣ (ниг. бахши [[Ноҳияи Ванҷ#Муҳоҷирати меҳнатӣ|«Муҳоҷирати меҳнатӣ»]]), нишондиҳандаи равшани он мебошанд, ки иқлими шадиди кӯҳистонӣ на танҳо омили табиӣ, балки муайянкунандаи асосии тарзи зиндагӣ ва рушди иҷтимоию иқтисодии ноҳияи Ванҷ боқӣ мемонад. == Таърих == Ванҷ таърихи чандинҳазорсола дорад, ки осори таърихии он то ҳол пойбарҷоянд, аммо касе аз донишмандони таърих ва бостоншиносони тоҷик ба пажӯҳиши ҷиддии ин ганҷинаи таърих домани ҳиммат барназадааст. Сағонаҳо ва дахмаҳои Ванҷ худ далели ошкори таърихи чандҳазорсолаи ин куҳанбуманд. Бо ин ҳама, таърихи навини водӣ дар осори муаррихони тоҷик — мақолаи академик Раҳим Масов «Оид ба таърихи водии Ванҷ» ва китобҳои профессор Ҳайдаршо Пирумшоев — мавриди баррасии махсус қарор гирифтааст.<ref name="masov1999">Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. — Душанбе, 1999. — № 4. — С. 20–30.</ref><ref name="pirumshoev-web2" /> Сарнавишти таърихии Ванҷ аз дигар мавзеъҳои тоҷикнишини Бухорои Шарқӣ ва ғарби Бадахшон чандон фарқе надошт. Фоҷиаҳое, ки дар ин ё он гардиши таърихӣ, мисли ҳуҷуми муғулҳо, темуриён ва тозиши дигар қабилаҳои кӯчии туркнажод ва хунрезиҳои ваҳшиёна дар давраи парокандагии феодалӣ рух доданд, бар ин сарзамин бетаъсир набуданд. Тоҷиконе, ки зери таъқибу фишори аҷнабиён қарор гирифта буданд, барои ҳифзи ҷони худ ба тагнои ин дараҳои дастнорас, ба каронаҳои рӯдҳои кӯҳӣ паноҳ бурданд ва ба ҷойҳои дурдасте кӯчиданд, ки сокинони маҳаллӣ дар он солиёни дароз бо кӯшишу ранҷи сахт қитъаҳои хурди заминро барои кишт созгор мекарданд. Дар бораи таърихи куҳантари Ванҷ ҳанӯз манбаъи мувассақе ба даст нарасидааст. Аммо аз таҳқиқоти донишмандони руси тоинқилобӣ ва муҳаққиқони аҳди шӯравӣ бармеояд, ки Ванҷ қариб то охири асрҳои миёна истиқлоли худро нигоҳ медошт. Ин назарро донишманди маъруф, мутахассиси таърихи Бухорои Шарқӣ ва Бадахшон Б. Искандаров чунин баён кардааст:<ref name="iskandarov">Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1–2. — Душанбе, 1962–1963.</ref><blockquote>Аз мулкҳои қаламрави Дарвоз сокинони Ванҷ нисбатан мустақилияти воқеъиро соҳиб буданд. Ин ноҳияро кӯҳҳои баланд иҳота мекунанд ва он аз шоҳроҳи пайвандгоҳи мулкҳои кишвар дар канор, дар наздикиҳои доманаи лозури Федченко ҷой дорад. Аз ин ҷиҳат мулки номбурда барои аҷнабиён дастнорас буд. Ба ин нигоҳ накарда, хонҳои Қӯқанд дар охири асри XVIII – ибтидои XIX борҳо барои ғасбу тобеъ намуданаш кӯшиш ба харҷ додаанд, вале ҳама талафоту харҷашон беҳуда анҷом ёфтааст.</blockquote>Ванҷ дар замони истилои муғулон ва салтанати Темуриён, Шайбониён ва Аштархониён ба таври расмӣ ҷузъи қаламрави онҳо шинохта мешуд, аммо амалан мустақил буд. Ин вазъиятро метавон дар замони ташаккули давлатдории Қӯқанд (авохири асри 18 – нимаи якуми асри 19) низ мушоҳида кард. Мувофиқи маълумоти маъхазҳо, Ванҷ то замони эътироф кардани ҳукумати шоҳи Дарвоз Исмоил (1845–1863) истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар замони ҳукмронии шоҳони вопасини Дарвоз (1863–1877) Ванҷ бахше аз қаламрави он ҳисоб меёфт. Баъд аз пайвастани Ванҷ ба Дарвоз иқтидори ҳокимони Дарвоз афзоиши чашмгире дошт, зеро бо ҳамроҳ шудани паҳлавонони ҳузарби ванҷӣ ба сафи лашкари Исмоилшоҳ имконоти ҷангии ӯ бамаротиб афзуд. Тибқи ривояти маҳаллӣ, ки муаррихон Р. Масов ва Ҳ. Пирумшоев дар асари бунёдии худ «Файзи истиқлол дар "Боми ҷаҳон"» сабт кардаанд, дар деҳаи Кулумбаи Боло то ба имрӯз нишонаҳои коркарди тилло боқӣ мондаанд, ки гӯё дар замони истилои муғулон навкарони Чингизхон мардуми маҳаллиро маҷбуран ба ин фаъолият сафарбар карда буданд.<ref name="masov-pirumshoev2010">Масов Р. М., Пирумшоев Ҳ. Файзи истиқлол дар «Боми ҷаҳон». — Душанбе, 2010.</ref> Ин ривоят нишон медиҳад, ки ҳарчанд қудратҳои бузург метавонистанд нуфузи худро ба таври муваққатӣ ва барои истихроҷи захираҳо таҳмил кунанд, онҳо ҳеҷ гоҳ натавонистанд назорати пурраи маъмуриро дар ин дараҳои маҳкам барқарор намоянд. Дар замони салтанати Темуриён низ, тибқи маълумоти муаррихи асримиёнагӣ Абдурраззоқи Самарқандӣ, агарчи минтақа расман дар итоати Темур буд, он аз ҷониби шоҳони маҳаллӣ идора мешуд ва ҳатто дар лашкари Темур ҳангоми муҳосираи Қалъаи Калот (соли 1381 милодӣ) дастаҳое аз сокинони Дарвозу Қаротегин хидмат мекарданд, ки гувоҳи иқтидори ҳарбии ин кӯҳистониён аст.<ref name="masov-pirumshoev2010" /> Дар охири асри XVIII ва нимаи якуми асри XIX хонҳои Қӯқанд якчанд маротиба кӯшиши тобеъ намудани Ванҷу Дарвозро ба харҷ доданд: дар замони салтанати Умархон (1810–1822) ва Мадалихон лашкаркашиҳои пайдарпай ба самти Қаротегину Дарвоз сурат гирифтанд; чунончи соли 1834 Мадалихон бо сарварии Машариф Атолиқ лашкари бузургеро барои саркӯб кардани шоҳзодагони фирории қӯқандӣ ба ин манотиқ фиристод, ки боиси даргириҳои шадид бо сипоҳиёни маҳаллӣ гардид.<ref name="mudabirzoda-diss">Мудабирзода. Диссертатсия // Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи Аҳмади Дониш, 2025.</ref> Бо вуҷуди ин талошҳо ва хароҷоти зиёди ҳарбӣ, тавре ки дар боло аз қавли Искандаров зикр гардид, Ванҷ мустақилияти воқеии худро нигоҳ дошт. Бо таваҷҷуҳ ба ин мавзӯъ, намояндаи расмии идораи Русия дар Туркистон Г. А. Арандаренко чунин қайд намудааст:<blockquote>Дар давраи Исмоилшоҳ ба дарвозиён фурсат даст дод, ки ҳокимияти худро на танҳо дар Қаротегин ва Шуғнон густариш диҳанд, балки аз Кӯлобу Ҳисор низ боҷ биситонанд, гарчи дар муддати на чандон тӯлонӣ ҳам бошад.</blockquote>Тибқи таҳқиқоти навтарин, Исмоилшоҳ дар авҷи иқтидори худ ба ин доираи васеъ ҳатто Рӯшонро низ тобеъ карда буд.<ref name="mudabirzoda-diss" /> Вақте ки дар охирҳои солҳои 1860-ум ҳокимони Кӯлобу Ҳисор — Сарахон ва Абдулкаримбий — бо лашкари тахминан 50 ҳазор нафара ба муқобили ӯ бархостанд, Исмоилшоҳ бо дастгирии неруҳои содиқи худ, аз ҷумла паҳлавонони ванҷӣ, ба онҳо муқовимати шадид нишон дод.<ref name="mudabirzoda-diss" /> Баъди ба Русия ҳамроҳ кардани Осиёи Миёна, амир Музаффар (1860–1885) бо дастгирии фармондори вилояти Туркистон манотиқи мустақиллу нимамустақилли Бухорои Шарқиро тасарруф кард ва нерӯҳои ҳарбии худро бо сарварии Худойназар (зимистони солҳои 1877–78) ба воситаи ағбаи Работ ба Қалъаи Хумб фиристод. Худойназар Қалъаи Хумбро ишғол кард, сипас ба самти Ванҷ ҳаракат намуд. Дар наздикии деҳаи Кеврон набарди сахте рӯй дод ва аскарони амир тавонистанд лашкари Дарвозро шикаст дода, таъқиби сарбозони боқимондаро идома диҳанд. Дастаи размандагони ихтиёрии Ванҷ ҳаракати сарбозони амирро дар назди Қалъаи Рохарв — маркази Ванҷ боздоштанд. Баъди муҳосираи бенатиҷаи қалъа сарбозони амир ба Қалъаи Хумб баргаштанд. Ванҷ баъди тобеъ шудани шоҳии Дарвоз боз ду сол истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар давраи салтанати сулолаи манғитиён Ванҷ яке аз амлокдориҳои нисбатан бонуфузи бекии Дарвоз ба шумор мерафт. Амлокдори Ванҷро «мир» ва ё «шоҳ» меномиданд, яъне мири Ванҷ ё шоҳи Ванҷ. Вижагии вазифаи мирӣ дар Ванҷ дар ин буд, ки номзадии мири Ванҷро бо машварат ва ройзании шахсиятҳои бонуфузи маҳаллӣ пешбарӣ мекарданд, сипас мири Дарвоз бар ӯ мувофиқат мекард ва аз амири Бухоро таъйиди ниҳойӣ дарёфт мешуд. Ҷамъ намудани андоз ва уҳдадориҳои феодалӣ ба зиммаи мир гузошта шуда буданд. Муҳимтарин санади таърихӣ, ки сохтори деҳаҳо ва демографияи ин давраро тасдиқ мекунад, ҳуҷҷати барӯйхатгирии саросарии Аморати Бухоро дар соли 1914 мебошад. Тибқи ин санад, ки 6-уми моҳи рабиъу-с-сонии соли 1332-и ҳиҷрӣ (мутобиқ ба марти соли '''1914''') аз тарафи беки Дарвоз Абдусатторбек Бийи Додхоҳ бо муҳр тасдиқ шудааст, маркази амлокдории Ванҷ расман дар деҳаи Рохарв (макони Қалъаи Ванҷ) сабт гардидааст.<ref name="sssr-112sol2" /> Ин рӯйхати нодир нишон медиҳад, ки аксари мутлақи деҳаҳои имрӯзаи водӣ ҳанӯз сад сол қабл бо ҳамон номҳои таърихии худ вуҷуд доштанд ва қисми узвии сохтори маъмурии амлокдорӣ буданд.<ref name="sssr-112sol2" /> Сокинони водии Ванҷ Инқилоби Октябрро нисбатан хуб пазируфтанд, вале пас аз муддати кӯтоҳе муборизони маҳаллии муқовимат, аз пайравони Фузайл Махсум ва дигарон, ки бо номи «босмачиён» маъруфанд, чандин бор бо Артиши Сурх ва давлати шӯравии мустақарр дар Ванҷ даргир шуданд. Дар ин даргириҳо барои дифоъ аз ҳукумати шӯравӣ фидоиёни маҳаллӣ, мисли М. Давлатов, С. Раупов, Т. Шарифов, В. Эҳсонов, У. Меҳралишоев, Ҷ. Сафоев, Қ. Собиров ва дигарон ширкат доштанд. Бино бар сарчашмаҳои таърихӣ, дар асрҳои миёна Ванҷ се ниҳиштаи маъдани оҳансанг дошт. Ҳанӯз дар оғози асри XX истихроҷи оҳан, гудохтани он ва оҳангарӣ яке аз пешаҳои асосии мардуми маҳаллии Ванҷ буд, ки бо ин пеша манотиқи муҷовирро бо оҳан ва афзоли хоҷагӣ, асбоби кишоварзӣ, корду шамшер ва дигар аслиҳа таъмин мекарданд.<ref name="kamoliddinov">Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв. — Ташкент: Ӯзбекистон, 1996.</ref> Ин касби мардумии ванҷиёнро шарқшиноси маъруф М. С. Андреев ҳанӯз соли '''1926''' дар рисолаи махсуси худ «Истеҳсоли оҳан дар водии Ванҷ» муфассал тавсиф кардааст.<ref name="andreev">Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи). — Ташкент, 1926.</ref> Тибқи маълумоти иловагӣ дар бораи ин ҳунари мардумӣ, гудозиши оҳан дар кӯраҳои махсуси заминӣ - чиндонҳо, ки аз санг ва гил сохта мешуданд, анҷом мепазируфт; оташро тавассути дамҳо, ки аз пӯсти буз сохташуда меафрӯхтанд ва ҳамчун сӯзишворӣ аз ангишти чӯби арча истифода мекарданд.<ref name="khodorov-narhoz">[https://istmat.org/files/uploads/43175/i.e.hodorov_tadzhikistan_v_narodnom_hozyaystve_sssr.pdf Ходоров И. Е. Таджикистан в народном хозяйстве СССР] (рус.) // Исторические материалы (istmat.org). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Як чунин кӯра тавоноӣ дошт, ки дар як шабонарӯз то 240 килограмм маъданро коркард намояд ва раванди пайвастаи гудозиш аз 2 то 5 шабонарӯз идома меёфт;<ref name="khodorov-narhoz" /> маҳз ҳамин технологияи маҳаллӣ ба Ванҷ имкон медод, ки аз воридоти металл аз берун вобаста набошад ва артиши худро бо аслиҳаи сард таъмин карда, худкифоии ҳарбию иқтисодиро кафолат диҳад. Ванҷ аз замони [[Сомониён]] то соли '''1877''' ҳукумате мустақил дошта, фармонравоёни онро шоҳ мехондаанд. Соли '''1878''' амири [[Бухоро]] ба Дарвоз лашкар кашид ва пас аз хиёнати баъзе дарвозиён ба Дарвоз муставлӣ шуд; Дарвозро бекигарӣ ва Қалъаи Хумбро қароргоҳи урдуи манғитиён гардонд. Дарвоз тайи солҳои 1878–1920 яке аз бекигариҳои Бухоро буд ва бек дар [[Қалъаи Хумб]] менишаст ва мир хонда мешуд. Бо вуҷуди ин ҳама, Ванҷ зоҳиран дар итоати бекигарӣ буд, вале истиқлоли худро нигаҳ дошт ва пои шуми сипоҳи манғитиён ба Ванҷзамин нарасид. Соли '''1895''' бекигарии Дарвоз, ки дар ҳар ду канораи рӯди Панҷ қарор дошт, дар паи ҷаҳонгириҳои [[Русия]] ва [[Британияи Кабир|Британия]] дупора гардид: канораи рост ба аморати Бухоро ва канораи чап ба Афғонистон дода шуд.<ref name="postnikov">Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. — М.: Памятники исторической мысли, 2001. — 416 с. — ISBN 5-88451-100-0.</ref> Ванҷ то соли '''1920''' амлокдории Қалъаи Ванҷи бекигарии Дарвози аморати Бухоро буд. Пас аз инқилоби Бухоро дар соли 1920 Ванҷ аз соли 1920 то 1924 чун тумани Ванҷ дар ҳайати вилояти Ғарми Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро ҷой дошт. Солҳои 1925–1926 Ванҷ чун ҷузъи тумани Қалъаихумби вилояти Ғарми ҶМШС Тоҷикистон ҳисоб меёфт. Солҳои 1926–1930 волости Ванҷ дар ҳайати ВМКБ буд. Солҳои 1930–1933 Ванҷ чун қисми ҳудуди ноҳияи Қалъаихумб бевосита дар тобеъияти ҷумҳурӣ буд. Тибқи Қарори Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон аз '''29 майи соли 1933''', №46 расман ноҳияи Ванҷ таъсис ёфта, то соли 1937 дар тобеъияти бевоситаи ҷумҳурӣ қарор дошт. Дар асоси Қарори Президиуми КИМ-и Шӯроҳои ҶШС Тоҷикистон аз '''11 августи соли 1937''', №43 ноҳияи Ванҷ бо ҳамаи деҳшӯроҳояш: Ванҷ, Водхуд, Рованд, Техарв, Жовуд ва Язғулом расман ба ҳайати ҳудудии ВМКБ гузаронида шуд. Бино бар ин, ноҳияи Ванҷ ҳамчун воҳиди маъмурӣ дар ҳайати Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон 11 августи соли 1937 ташаккул ёфтааст. {| class="wikitable" |+Таҳаввулоти маъмурию ҳудудии Ванҷ (то соли 1878 — соли 1937) !Марҳилаи таърихӣ !Мақоми маъмурию ҳудудӣ !Тобеияти давлатӣ/минтақавӣ |- |То соли 1878 |Мухторияти комил / Иттиҳод бо Дарвоз |Идоракунии мустақил таҳти сарварии шоҳ |- |1878–1920 |Амлокдории Қалъаи Ванҷ |Бекигарии Дарвоз, Аморати Бухоро |- |1920–1924 |Тумани Ванҷ |Вилояти Ғарми Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро |- |1925–1926 |Ҷузъи тумани Қалъаихумб |Вилояти Ғарми ҶМШС Тоҷикистон |- |1926–1930 |Волости Ванҷ |Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон |- |1930–1933 |Қисми ноҳияи Қалъаихумб |Тобеияти бевоситаи ҶШС Тоҷикистон |- |29 майи 1933 |Ноҳияи Ванҷ (таъсиси мустақил) |Тобеияти бевоситаи ҶШС Тоҷикистон |- |11 августи 1937 |Ноҳияи Ванҷ бо 6 деҳшӯро |Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон (ВМКБ) |} Дар нимаи солҳои 1950-ум сиёсати муҳоҷиркунонии аҳолии кӯҳистон ба водиҳои пахтакор ба Ванҷ низ бетаъсир намонд: соли '''1954''' сокинони водии Язғулом ба ноҳияи Куйбишеви водии Вахш кӯчонида шуданд. Гармои тоқатфарсо, беморшавии оммавӣ ва фавти зиёди кӯдакон ин муҳоҷиратро барои кӯчидагон фоҷиабор гардонд ва бахши зиёди онҳо тадриҷан ба зодгоҳи худ баргаштанд, ҳарчанд на ҳама; як ҷамоаи язғуломизабон то имрӯз дар водии Вахш боқӣ мондааст.<ref name="edelman-iling">[https://iling-ran.ru/web/ru/scipop/blog/1911_edelman Из полевых записей середины прошлого века. Об экспедициях в язгулямский язык в 1950-х гг.] (рус.) // Сомонаи Пажӯҳишгоҳи забоншиносии Академияи илмҳои Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="fieldling">[http://field-ling.moscow/c/language/yazghulami/ Язгулямский язык] (рус.) // Экспедиции Московской школы полевой лингвистики. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="vostokoriens">[https://vostokoriens.ru/articles/2745/218564 Астрономические знания язгулемцев] (рус.) // Восток (Oriens). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Осори таърихӣ == Дар қаламрави Ванҷ мавзеъ, осор ва ёдгориҳои таърихии бисёр вуҷуд доранд, вале то ҳол таҳқиқоти шоистае дар ин росто анҷом наёфтааст. Қалъаи Ванҷ дар баландии соҳили рости Ванҷоб, дар масофаи 15 км аз резишгоҳи он ба дарёи Панҷ воқеъ гашта буд. Мавқеъияти ин қалъа аз нигоҳи ҳарбию стратегӣ бисёр созгор будааст ва ба муҳофизонаш имкон медодааст, ки муддати тӯлонӣ аз худ дифоъ кунанд. Тавсифи илмии Рохарв ва қалъаи онро ҳанӯз соли '''1916''' узви Ҷамъияти ҷуғрофии Русия Д. И. Мушкетов интишор додааст.<ref name="mushketov2" /> Гумон меравад, ки дар тамоми ҳавзаҳои Бадахшон сукунати одамон ба як давраи таърихӣ мансуб будааст. Ёдгориҳои манзилӣ ва меъмориву мудофеавии асримиёнагии ғарби Бадахшон, ки дар деҳаи Баравни ҷамоати деҳоти Водхуд воқеанд ва аз ҷиҳати амнияти ҳарбӣ бисёр муносибу побарҷоянд, бо камоли таассуф, то кунун таҳқиқи шоиста нашудаанд. Нақшу нигораҳои рӯйи харсангҳои водии Язғулом, ки дар деҳаҳои Жамаг, Андарбоғ ва Мотравн ба даст омадаанд, агарчи ҳанӯз комилан омӯхта нашудаанд, гувоҳи муътамаде аз ҳузури мардум ва сукунати онон аз замонҳои бостонӣ дар ин минтақа ҳастанд. Ёдгориҳои бостонии Помири Ғарбӣ, аз ҷумла мавзеъҳои қаламрави Ванҷ, дар силсилаи бунёдии «Харитаи бостоншиносии Тоҷикистон» — муҷаллади марбут ба Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, ки бостоншинос М. А. Бубнова таълиф намудааст ва ёдгориҳои давраи сангро то садаи XX фаро мегирад, — ба қайд гирифта шудаанд.<ref name="bubnova20082">Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века — XX в.). — Душанбе, 2008. — (Археологическая карта Таджикистана).</ref> == Мардум == Аксарияти аҳолии ноҳия тоҷиконанд; инчунин теъдоди ангуштшумори русҳо ва намояндагони халқҳои дигар низ зиндагӣ мекунанд. Аҳолии ноҳия аз рӯи диёнат мусулмони суннии ҳанафимазҳабанд.<ref name="vanchraion2" /> Бар асоси омори саршумории саросарии Иттиҳоди Шӯравӣ аз соли '''1939''', аҳолии Ванҷ 9218 нафар буд: 9031 нафарашон ванҷиёни бумӣ, 134 нафар — рус, 6 нафар — тотор, 5 нафар — узбак ва 1 нафар — қазоқ.<ref name="demoscope2">[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_39_ra.php?reg=1166 Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сёл союзных республик СССР: Ванчский район] (рус.) // Демоскоп Weekly. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Бино ба омори соли 1979 аҳолии Ванҷ 15 855 нафар ва тибқи омори 1992 — 22 700 нафарро ташкил медод. Тибқи маълумоти расмӣ, соли '''2009''' дар ноҳия 30 700 нафар зиндагӣ мекард ва тамоми аҳолии он деҳотист.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Тибқи омори соли '''2024''' аҳолии Ванҷ ба 35 400 нафар расид. Бар асоси муқоисаи ин ду омор метавон чунин натиҷагирӣ кард, ки тайи 85 сол суръати миёнаи афзоиши солонаи аҳолии Ванҷ тақрибан 1,6 % будааст. Мардуми водии Язғулом ҳиссаи назарраси аҳолии ноҳияро ташкил медиҳанд. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Динамикаи шумораи аҳолӣ (ҳазор нафар) !сол !1939 !1979 !1992 !2009 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 !2018 !2019 !2020 !2021 !2022 !2023 !2024 |- |шумора |9,2 |15,9 |22,7 |30,7<ref name="badakhshon-vanj2" /> |30,8 |31,1 |31,3 |31,7 |31,9 |32,4 |32,9 |33,6<ref name="stat20192">Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2019 года. Сообщение Агентства по статистике при Президенте Республики Таджикистан (рус.).</ref> |34,1<ref name="stat20192" /> |34,4<ref name="stat20202">[https://web.archive.org/web/20210601101228/http://stat.ww.tj/posts/July2020/macmua_20201.pdf Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2020 года] (рус.) // Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> |34,1 |34,4 |35,1 |35,4 |} == Забон == Мардуми Ванҷ бо гӯиши ванҷии забони тоҷикӣ сухан мегӯянд. Дар водии Язғулом бошад, яке аз [[забонҳои помирӣ]] — [[забони язғуломӣ]] роиҷ аст. Лаҳҷаи ванҷии забони тоҷикӣ дар водии Ванҷ аз нимаи дуюми асри XIX густариш ёфта, забони бумии помириро, ки бо номи ванҷӣ маъруф буд, дар поёни ҳамин аср аз байн бурд. Забони ванҷӣ наздиктарин хеши забони язғуломӣ буда, ба гурӯҳи «шимолии» забонҳои помирӣ дар қатори язғуломӣ ва (эҳтимолан) саргуломӣ дохил мешуд. Мутахассисон аз байн рафтани онро ба охири асри XIX нисбат медиҳанд; мардумшиносон дар ибтидои асри XX аз ин забон танҳо чанд даҳ вожаро сабт карда тавонистаанд.<ref name="pamirlang2">[https://tapemark.narod.ru/les/363a.html Памирские языки] (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.</ref><ref name="bre-pamir2">[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2701306 Памирские языки] (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Лаҳҷаҳои ванҷии забони тоҷикӣ мавзӯи таҳқиқи бунёдии эроншиноси рус А. З. Розенфелд гардидаанд, ки соли '''1964''' дар Ленинград монографияи махсуси «Ванджские говоры таджикского языка»-ро дар ҳаҷми 151 саҳифа ба табъ расонидааст.<ref name="rozenfeld19642">Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — 151 с.</ref> Дар гуфтугӯи мардуми Ванҷ ҷӯйборҳои лозурӣ, ки деҳаҳо дар канораи онҳо бино ёфтаанд, «даргов» номида мешаванд; ба ақидаи Ҳ. Пирумшоев, ин вожа гунаи тағйирёфтаи ибораи «даргоҳи об» аст.<ref name="pirumshoev-web" /> Бархе донишмандони рус, монанди И. И. Зарубин, А. З. Розенфелд ва дигарон, назарияеро дар бораи вуҷуди куҳанзабони ванҷӣ (русӣ: старованджский язык) ироя кардаанд, ки тибқи он ин забон тақрибан дусад сол пеш аз байн рафта, гӯиши кунунии ванҷӣ ҷойгузинаш шудааст. И. И. Зарубин дар ин маврид мегӯяд:<blockquote>Забони куҳнаи ванҷӣ дар водии Ванҷ (шохоби рости Панҷ) ва саргуломӣ дар болооби дарёи Саргулом, дар шарқи вилояти Файзободи Афғонистон ривоҷ дошт. Тақрибан дусад сол пеш лаҳҷаҳои тоҷикӣ ҷои онҳоро гирифтанд.</blockquote>Забони язғуломӣ, ки дар шаш деҳаи ҷамоати Язғулом ба кор меравад, забони бехат аст ва шумораи гӯяндагонаш тақрибан 3 ҳазор нафарро ташкил медиҳад; аксари язғуломиён дузабонаанд ва забони тоҷикиро низ медонанд.<ref name="yazgulyam-les2">[http://tapemark.narod.ru/les/604b.html Язгулямский язык] (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.</ref><ref name="bre-yazg2">[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/4924529 Язгулямский язык] (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Таҳқиқи бунёдии ин забон ба қалами эроншиноси маъруф Д. И. Эделман тааллуқ дорад, ки соли '''1966''' дар Маскав монографияи «Забони язғуломӣ»-ро ба табъ расонидааст.<ref name="edelman2">Эдельман Д. И. Язгулямский язык. — М.: Наука, 1966.</ref> Пас аз муҳоҷирати соли '''1954''' бахше аз язғуломизабонон дар ноҳияи Куйбишеви водии Вахш низ сокин шуданд ва забони язғуломӣ то кунун дар он ҷо низ ба кор меравад.<ref name="fieldling2">[http://field-ling.moscow/c/language/yazghulami/ Язгулямский язык] (рус.) // Экспедиции Московской школы полевой лингвистики. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар «Атласи забонҳои дар хатар қарордоштаи ҷаҳон»-и ЮНЕСКО (таҳти таҳрири Кристофер Мозли, соли 2010), забони язғуломӣ ба зумраи забонҳои осебпазир (Vulnerable) дохил гардидааст.<ref name="unesco-atlas">Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World's Languages in Danger. — 3rd ed. — Paris: UNESCO Publishing, 2010.</ref> Тибқи ҳамин Атлас, аз 15 забони дар хатар қарордоштаи Осиёи Марказӣ, 11-тояш дар Тоҷикистон, бештараш дар ҳудуди ВМКБ, роиҷ аст.<ref name="ap-unesco2017">[https://old.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/society/20170629/unesco-publishes-atlas-of-the-worlds-languages-in-danger UNESCO publishes atlas of the world's languages in danger] (англ.) // Тоҷикистон Ньюз Азия-Плюс, 29 июни 2017. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши ҷомеашиносии забонии Д. Пол, Э. Аббесс, К. Мюллер, К. Тиссен ва Г. Тиссен нишон медиҳад, ки муносибати сокинони водии Язғулом ба ҳарду забон — язғуломӣ ва тоҷикӣ — мусбат аст: забони модарӣ дар зиндагии рӯзмарра пурқувват боқӣ монда, ҳеҷ нишонае аз ҷойивазкунии он бо забони тоҷикӣ мушоҳида намешавад, ҳарчанд забони тоҷикиро низ дар баъзе ҳавзаҳо муфид медонанд.<ref name="paul2010">Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. — SIL International, 2010.</ref> Дар пойгоҳи байналмилалии таснифи забонҳо «Глоттолог» забони куҳани ванҷӣ бо рамзи «oldw1238» ва забони язғуломӣ бо рамзи «yazg1240» сабт шудаанд.<ref name="glottolog">Glottolog 5.0, коди «oldw1238» (забони куҳани ванҷӣ) ва «yazg1240» (забони язғуломӣ).</ref> == Бахшбандӣ == Бар асоси Қонуни тақсимоти маъмурию ҳудудии кишвар, ноҳияи Ванҷ аз 1 шаҳрак (Ванҷ) ва 6 [[ҷамоат]] иборат аст:<ref name="fehrist2">Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. — Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2013. — 332 с.</ref> {| class="wikitable" |+Ҷамоатҳои ноҳияи Ванҷ !Ҷамоат !Аҳолӣ (нафар) !Деҳаҳо |- |ба номи Маҳмадулло Абдуллоев |10 983 |Бичхарв, Бодалд, Ускроғ, Роғ, Дашти Роғ, Панҷшанбеобод, Убари Даргов, Рохарв, Гушхун, Ғумаяк, Бовуд, Одешт, Ҷангали Зуго |- |Водхуд |2178 |Пшихарв, Даштак, Лугад, Бунига, Узбай, Лахш, Баравн, Баравни Таг, Баравни Тор, Ваҳдат, Вравз |- |Ҷовидон |4201 |Бунай, Рав, Жовуд, Потов, Арнавад, Убго |- |Рованд |5573 |Ширговад, Ғиҷоваст, Мудеҳарв, Вишхарвак, Старғ, Ғӯмас, Мурғутга, Рованд, Гармчашма, Ван-Ван, Сунгад, Поймазор |- |Техарв |3401 |Гич, Садвадг, Сед, Шаврӯ, Техарв, Чихох, Удоб, Равгада |- |Язғулом |6065 |Мотравн, Вишхарв, Будун, Шавуд, Андарбоғ, Жамаг |} Дар санадҳои расмии солҳои охир ҷамоати марказии ноҳия бо номи «деҳоти Маҳмадулло Абдуллоев» зикр мегардад.<ref name="khovar-ubari2" /> == Хоҷагидорӣ == Соҳаҳои асосии хоҷагидории ноҳия ғаллакорӣ, чорводорӣ, боғдорӣ ва сабзавоткорист; дар замони шӯравӣ тамокукорӣ низ соҳаи асосӣ буд. Соли '''1939''' дар тамоми ВМКБ 123 колхоз мавҷуд буд, аз ҷумла дар Ванҷ 30 колхоз таъсис дода буданд. Водии Водхуд аз қадим бо ҳосилхезии замин ва фаровонии тути худ ном баровардааст: захираи ғалла ва меваи хушки ин мавзеъ (тут, зардолу, себ) на танҳо сокинони маҳаллӣ, балки деҳоти камзамини ҳамсояро низ аз танқисӣ мераҳонд ва ибораи мардумии «тути Водхуд пухт, имсол ҳам ҷон ба саломат бурдем» аз ҳамин воқеият бармеояд.<ref name="pirumshoev-web" /> Дар ноҳия 53 хоҷагии деҳқонӣ мавҷуд аст. Майдони умумии заминҳои хоҷагӣ 14 417 гектар аст, аз ҷумла заминҳои корам — 1381 гектар (2012), чарогоҳҳо — 1219 гектар, боғҳо — 734 гектар. Тибқи омори соли '''2012''' дар ноҳияи Ванҷ 2478 тонна ғалла, 1924 тонна гӯшт, 1 млн дона тухм, 3742 тонна шир, 157 тонна чормағз, 6353 тонна сабзавот ва 11 295 тонна картошка ба даст омад. Бар асоси омори соли '''2011''', шумораи чорво дар хоҷагиҳо чунин буд: гов — 15 234 сар, гӯсфанду буз — 32 498 сар. Дар давоми даҳсолаи охир сохтори хоҷагидории ноҳия ба таври куллӣ дигаргун шуд: ба ҷои 53 хоҷагии деҳқонии соли 2012, имрӯз 14 ассотсиатсияи хоҷагиҳои деҳқонӣ 120 хоҷагии инфиродиро бо фарогирии 3217 саҳмдор муттаҳид месозад.<ref name="jumhuriyat-kishovarzi">[https://jumhuriyat.tj/6928-van-rushdi-soai-kishovarz-dar-noija.html Ванҷ. Рушди соҳаи кишоварзӣ дар ноҳия] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Майдони умумии заминҳои корам ба 2601 гектар расидааст, ки аз он бештар аз 1080 гектарро боғҳои мевадиҳанда ташкил медиҳанд; танҳо дар бист соли охир 282 гектар замини нав аз худ карда шудааст.<ref name="khovar-boghparvari2025">[https://khovar.tj/2025/11/dar-no-iyai-van-so-ai-bo-parvar-rushd-meyobad/ Дар ноҳияи Ванҷ соҳаи боғпарварӣ рушд меёбад] // АМИТ «Ховар», 18 ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи таҳлилҳои муқоисавӣ, дар зарфи се даҳсолаи охир истеҳсоли ғалладонагиҳо тақрибан 6 баробар, картошка 8 баробар, сабзавот 16 баробар ва мева 42 баробар афзудааст.<ref name="jumhuriyat-jashniistiqlol">[https://jumhuriyat.tj/print:page,1,1536-van-ashni-istilol-mondagor-hoad-bud.html Ванҷ. Ҷашни истиқлол мондагор хоҳад буд] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Танҳо то охири моҳи октябри соли 2025 аз боғоти ноҳия 2205 тонна меваи тару тозаву хушк ба бозорҳои хориҷӣ ва шаҳрҳои калони ҷумҳурӣ содирот гардид,<ref name="khovar-boghparvari2025" /> ва моҳи августи соли 2023 кишоварзони ноҳия дар ярмаркаи Боғи «Куруши Кабир»-и Душанбе зиёда аз 13 тонна маҳсулоти тару тоза ба сокинони пойтахт пешниҳод карданд.<ref name="khovar-namoishfurushi">[https://khovar.tj/2023/08/namoish-fur-shi-ma-suloti-kishovarz-az-onibi-kishovarzoni-no-iyai-van-ma-suloti-mavridi-niyozi-avval-ba-sokinoni-dushanbe-peshni-od-gardid/ Намоиш-фурӯши маҳсулоти кишоварзӣ аз ҷониби кишоварзони ноҳияи Ванҷ] // АМИТ «Ховар», августи 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Аз соли '''2009''', вақте ки дар ноҳия аввалин ду гармхонаи намунавӣ ба кор дароварда шуданд,<ref name="khovar-garmhona2009">[https://khovar.tj/2009/08/dar-van-1206-garmhona-1202-o-ba-kor-daromadand/ Дар Ванҷ гармхонаҳо ба кор даромаданд] // АМИТ «Ховар», августи 2009. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> технологияи гармхонагӣ дар қисматҳои поёнии ноҳия паҳн шудааст. Дар давраи охир, дар ҳамкорӣ бо мутахассисони минтақаи илмӣ-таҷрибавии «Ҷангали Зуго»-и Институти биологии Помир, соҳибкор Ҳайдар Фаёзов аз деҳаи Гишхун дар ноҳия парвариши озмоишии лимӯ ва дигар меваҳои ситрусиро оғоз кард — навъе, ки то ҳол дар ВМКБ танҳо хоси баъзе минтақаҳои ноҳияи Дарвоз буд.<ref name="jumhuriyat-limu">[https://jumhuriyat.tj/print:page,1,3033-van-avlavijat-ba-rushdi-limparvar.html Ванҷ. Авлавият ба рушди лимӯпарварӣ] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Чорводорӣ ва занбӯриасалпарварӣ === Дар муқоиса бо давраи пеш аз истиқлол, дар ноҳия саршумори чорвои калону майда дар маҷмуъ 2 баробар, истеҳсоли гӯшт 4 баробар ва истеҳсоли тухм 31 баробар афзудааст.<ref name="jumhuriyat-jashniistiqlol" /> Тибқи омори соли 2023, саршумори чорвои калони шохдор ба 17 135 сар (нисбат ба 15 234 сар дар соли 2011) ва моли майда (гӯсфанду буз) ба 41 000 сар (нисбат ба 32 498 сар) расидааст; ҳамчунин дар хоҷагиҳои ноҳия 41 350 сари парранда ва 1082 оилаи занбӯри асал ба қайд гирифта шудааст.<ref name="jumhuriyat-jashniistiqlol" /><ref name="jumhuriyat-kishovarzi" /> Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон рушди занбӯриасалпарвариро яке аз воситаҳои пасткунандаи камбизоатӣ ва таъминкунандаи шуғли деҳот муайян кардааст. Сарватҳои зеризаминии ноҳия: пахтасанги кӯҳӣ (асбест), молибден, мармар ва ғайра; инчунин конҳои никел, оҳансанг ва оҳак мавҷуданд. === Муҳоҷирати меҳнатӣ === Мисли аксари минтақаҳои кӯҳии Тоҷикистон, иқтисодиёти хонаводаҳои Ванҷ ба таври назаррас аз муҳоҷирати меҳнатӣ ва ҳаволапулиҳо вобаста аст. Тибқи арзёбии Бонки Ҷаҳонӣ аз моҳи ноябри соли '''2025''', ҳаволапулиҳои муҳоҷирони меҳнатӣ беш аз 30 фоизи маҷмуи маҳсулоти дохилии Тоҷикистонро ташкил медиҳанд ва, гарчанде вобастагӣ ба ин маблағҳо сатҳи камбизоатиро коҳиш додааст, нобаробарии даромад (нишондиҳандаи Гини) аз 32 то 38 дар байни солҳои 2021 ва 2023 афзудааст; ВМКБ дар қатори минтақаҳое зикр шудааст, ки бо маҳдудиятҳои шадиди ҷуғрофиву иқлимӣ рӯбарӯянд.<ref name="wb2025poverty">[https://www.worldbank.org/en/country/tajikistan/publication/poverty-and-equity-assessment Tajikistan Poverty and Equity Assessment] (англ.) // Бонки Ҷаҳонӣ, ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши умумимиллии соҳаи тандурустӣ доир ба муҳоҷирони меҳнатии Тоҷикистон нишон додааст, ки дар байни панҷ минтақаи кишвар (Душанбе, ВМКБ, Хатлон, Суғд ва ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ), ҳиссаи муҳоҷирони меҳнатӣ дар аҳолии ВМКБ (49,59 фоиз аз намунаи пажӯҳишӣ) назар ба дигар минтақаҳо (камтар аз 32 фоиз) хеле баландтар будааст.<ref name="hiv-migrants">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11679146/ Inclusion of Labor Migrants as a Potential Key Population for HIV: A Nationwide Study from Tajikistan] (англ.) // PMC/NCBI. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар маҷмуи умумимиллӣ, беш аз як миллион шаҳрванди Тоҷикистон ҳарсола барои кор ба Русия мераванд; ҳаволапулиҳо дар соли 2013 қариб нисфи маҷмуи маҳсулоти дохилии кишварро ташкил медоданд, ки то соли 2018 ба тақрибан 30 фоиз (2,2 миллиард доллари ИМА) коҳиш ёфт.<ref name="mpi2022">[https://www.migrationpolicy.org/article/dependent-remittances-tajikistan-prospects-dim-economic-growth Dependent on Remittances, Tajikistan's Long-Term Prospects for Economic Growth and Poverty Reduction Remain Dim] (англ.) // Migration Policy Institute. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Саноат === Дар ноҳия корхонаҳои хурди саноатӣ — сехи чӯҷабарорӣ, заводи хишти «Лугад», ҶДММ «Хрустал» — фаъолият доранд. Дар Ванҷ бозорҳои марказӣ ва марзӣ низ амал мекунанд. '''25 июни соли 2025''' дар ноҳия корхонаи истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК «Мармар Стоун» ба кор шурӯъ кард, ки иқтидори солонаи он 40 ҳазор тонна маҳсулот буда, 40 сокини маҳаллиро бо ҷои кори доимӣ таъмин намудааст. Корхона чор хатти истеҳсолӣ дорад ва дар он беш аз 20 навъи санги табиӣ коркард мешавад; иқтидори истеҳсоли тахтасангҳои ороишӣ (мозаика) 10 ҳазор м³ ва коркарди санги мармар 160 ҳазор м³ дар як солро ташкил медиҳад.<ref name="ap2025">[https://asiaplus.news/tg/2025/06/25/safari-emomal%d3%a3-ra%d2%b3mon-ba-vmkb-az-van%d2%b7-o%d2%93oz-shud-prezident-dar-in-no%d2%b3iya-kadom-inshootro-ba-istifoda-dod/ Сафари Эмомалӣ Раҳмон ба ВМКБ аз Ванҷ оғоз шуд. Президент дар ин ноҳия кадом иншоотро ба истифода дод?] // Asia-Plus, 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="pt512722">[https://prezident.tj/event/news/51272 Ифтитоҳи корхонаҳои истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК «Мармар Стоун» дар ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар ҳамон рӯз Парки саноатии ноҳия мавриди истифода қарор гирифт, ки дар масоҳати 788 м² ҷойгир буда, 6 корхонаи хурди истеҳсолиро фаро мегирад: истеҳсоли макарон, бандубасти маҳсулоти лӯбиёгӣ, коркарди равғани чормағз, коркард ва бандубасти меваи хушк, истеҳсоли собун ва дару тирезаҳои пластикӣ. Фаъолияти парк дар маҷмуъ 36 сокини маҳаллиро бо кор таъмин мекунад.<ref name="ap2025" /><ref name="pt512842">[https://prezident.tj/event/news/51284 Ифтитоҳи Парки саноатии ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар доираи ҳамин парк, инчунин корхонаи коркарди равғани ангат (Hippophae rhamnoides) — растании шифобахши худрӯй, ки дар қад-қади дарёҳои ноҳия фаровон мерӯяд — ба кор шурӯъ кардааст; иқтидори он то 500 килограмм равғани холис дар як сол буда, аз ин ашё то 12 навъи маҳсулоти фармасевтию косметологӣ омода карда мешавад.<ref name="ctd-marmarstone">[https://ctd.tj/2025/06/25/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D1%8D%D0%BC%D0%BE%D0%BC-95/ Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ноҳияи Ванҷ] // Кумитаи рушди сайёҳии назди Ҳукумати ҶТ, июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пеш аз таъсиси ин корхона, дар деҳаи Ғуҷоваст соҳибкорзан Васила Ғафурова коргоҳи хурди коркарди ангатро таъсис дода буд, ки маводи он берун аз ноҳия низ харидор пайдо кардааст.<ref name="ap2025" /> Барои дастгирии соҳибкории хурду миёна дар солҳои 2018–2019 ба соҳибкорони ноҳия зиёда аз 6,5 миллион сомонӣ қарзи имтиёзнок дода шудааст.<ref name="president-domestic16739">[https://www.president.tj/event/domestic_trips/16739 Сафарҳои дохилӣ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Энергетика === Дар Ванҷ чандин неругоҳи хурди барқи обӣ (НБО) фаъолият мекунад. Аз ҷумла, НБО-и «Техарв» дар дарёи Ванҷ бо иқтидори 400 кВт таҷдид гардида, ба шабакаи ягонаи барқи кишвар пайваст карда шудааст; НБО-и «Андарбак» дар водии Язғулом ба шабакаи ширкати «Помир Энерҷӣ» пайваст аст.<ref name="techarv2">[http://www.cawater-info.net/best-practices/ru/base/marker/21 Реконструкция МГЭС Техарв на реке Ванч мощностью 400 кВт в Ванчском районе Горно-Бадахшанской автономной области] (рус.) // CAWater-Info. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Таҳлилҳои соли 2021 нишон дода буданд, ки шабакаҳои барқии ноҳия ҳамагӣ 2,6 мегаватт барқ истеҳсол мекунанд, дар ҳоле ки барои фаъолияти пуриқтидори корхонаҳои нави саноати кӯҳӣ (ба мисли «Мармар Стоун») беш аз 5,6 мегаватт лозим буд.<ref name="khovar-310812">[https://khovar.tj/2021/07/310812/ Имсол дар Ванҷ дар 15 гектар боғи нав бунёд карда шуд] // АМИТ «Ховар», июли 2021. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Моҳи '''июни соли 2025''' хатти интиқоли барқи дузанҷираи 35 ва 110-киловолтаи Хоруғ–Рӯшон бо дарозии 67,5 км ва зеристгоҳи «Ҷангал» ба маблағи умумии 114 миллион сомонӣ ба истифода дода шуд, ки интиқоли муназзами неруи барқро ба ноҳияҳои Рӯшон, Ванҷ ва Дарвоз ба маротиб беҳтар мегардонад; ҳамзамон сохтмони хатти 42-километраи интиқоли барқи 110-киловолта аз маркази ноҳияи Рӯшон то зеристгоҳи «Вознавд» оғоз ёфт, ки ба истифода додани он дар нимсолаи аввали соли 2026 пешбинӣ шудааст.<ref name="khovar-speech20252">[https://khovar.tj/2025/06/suhanronii-prezidenti-um-urii-to-ikiston-peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-mulo-ot-bo-ro-baron-va-faoloni-viloyati-muhtori-k-istoni-badahshon/ Суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон дар мулоқот бо роҳбарон ва фаъолони Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон] // АМИТ «Ховар», июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Нақлиёт === Нақлиёти ноҳия асосан автомобилист; як фурудгоҳи хурд ҳам дар шаҳраки Ванҷ (Рохарв) вуҷуд дорад. Қаламрави ғарбии ноҳия дар масири шоҳроҳи байналмилалии Душанбе–Кӯлоб–Дарвоз–Хоруғ–Мурғоб–Қулма қарор дорад; лоиҳаи таъмиру таҷдиди қитъаи ин шоҳроҳ аз Қалъаихумб то Ванҷ ва сарҳади ноҳияи Рӯшон арзиши умумии 2,5 миллиард сомониро ташкил медиҳад, ки то имрӯз корҳо ба маблағи 900 миллион сомонӣ анҷом ёфтаанд.<ref name="president-node23600">[https://president.tj/node/23600 Суханронӣ дар мулоқот бо роҳбарону фаъолон ва сокинони ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> '''25 июни соли 2025''' роҳи мошингарди маркази ноҳия то нуқтаи пайвастшавӣ ба ин шоҳроҳ, иборат аз ду хатти ҳаракат бо дарозии умумии 16 км, пас аз таҷдид ба истифода дода шуд; дар дарозои роҳ истгоҳҳои нақлиётӣ ва гузаргоҳҳо барои пиёдагардон бунёд гардидаанд.<ref name="ap2025" /><ref name="pt512682">[https://prezident.tj/event/news/51268 Ифтитоҳи роҳи маркази ноҳияи Ванҷ то нуқтаи пайвастшавӣ ба шоҳроҳи Душанбе–Кулма] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> '''23 июни соли 2025''' ширкати ҳавопаймоии «Тоҷик Эйр» пас аз ёздаҳ соли танаффус (парвози охирин соли '''2014''' сурат гирифта буд) хатсайри ҳавоии Душанбе–Ванҷ–Душанберо аз нав кушод: парвози нахустин бо 15 мусофир анҷом ёфт. Парвоз дар ин масир 50 дақиқа тӯл кашида, тибқи ҷадвал ҳафтае як маротиба, рӯзҳои ҷумъа, бо ҳавопаймои Ан-28 иҷро мешавад ва нархи чипта дар як самт 750 сомонӣ муайян гардидааст.<ref name="ap-flight-start2">[https://asiaplustj.info/tj/node/350087 Оғози парвози ҳавопаймоӣ миёни Душанбе ва Ванҷ. Аввалин парвоз кай ва нархи чипта чанд аст?] // Asia-Plus, июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ap-flight-first2">[https://asiaplustj.info/tj/node/350121 Пас аз 11 сол. Аввалин парвози ҳавопаймо дар масири Душанбе-Ванҷ-Душанбе анҷом ёфт] // Asia-Plus, 23 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар доираи татбиқи «Барномаи давлатии кабудизоркунии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2040» (қабулшуда '''28 июни соли 2024'''), '''24 феврали соли 2026''' дар шафати роҳҳои мошингарди ноҳияи Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳоли дарахтони ҳамешасабзу ороишӣ ва сояафкану мевадиҳанда шинонида шуд.<ref name="khovar-trees2026">[https://khovar.tj/2026/02/daraht-binshon-dar-shafati-ro-oi-moshingardi-van-besh-az-2000-beh-ni-ol-shinonida-shud/ ДАРАХТ БИНШОН! Дар шафати роҳҳои мошингарди Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳол шинонида шуд] // АМИТ «Ховар», 24 феврали 2026. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Фарҳангу маориф == Пеш аз инқилоб аҳолии маҳаллии Ванҷ дар масҷидҳо ва хонаҳои муллоён хатту савод меомӯхтанд ва на ҳама ақшори мардум фурсат ва имкони саводомӯзӣ доштанд. Аз ин рӯ нисбати саводнокӣ дар миёни онҳо хеле паст буд ва ба сахтӣ метавонист ба 3–10 % бирасад. Саводомӯзии саросарии аҳолиро ҳукумати шӯравӣ ба роҳ монд. Соли '''1926''' нахустин мактаб дар минтақа фаъолияти худро оғоз намуд: дар он танҳо 1 муаллим — Одил Боқиев (аз деҳаи Чихох) кор мекард ва 25 талаба дар он ҷо дарс меомӯхтанд. Соли 1930 шумораи муаллимон ба 7 нафар расид. Дар авохири даҳаи 30-юми асри XX тақрибан дар ҳамаи маҳалҳои сераҳолии деҳшӯроҳои Ванҷ мактабҳои ибтидоӣ таъсис ёфтанд, ки бештари бачагону наврасон дар онҳо таҳсил мекарданд. Тобистони соли '''1941''' (дар арафаи Ҷанги Бузурги Ватанӣ) дастгоҳи кинонамоишдиҳӣ дар Ванҷ сохта, ба марҳалаи истифода расид. Соли 1941 дар вилоят 41 китобхона вуҷуд дошт, аз ҷумла китобхонаи ноҳиявӣ дар маркази Ванҷ ва 12 чойхонаи сурх. Дар аввали моҳи апрели соли 1930 дар яке аз деҳаҳои баландкӯҳи водии Ванҷ — Рованд нахустин маҷлиси ҷавонон баргузор шуд. Дар соли таҳсилии 2011–2012 дар ноҳияи Ванҷ 50 мактаб, аз ҷумла 23 мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ, 4 мактаби таҳсилоти умумии асосӣ, 13 мактаби ибтидоӣ, мактаб-интернат ва муассисаи томактабӣ вуҷуд дошт. Дар ҳамин сол дар мактабҳои ноҳия 7437 талаба таҳсил мекард, ки ба онҳо 928 муаллими соҳибмаълумоти олӣ дарс медоданд. '''25 июни соли 2025''' дар деҳаҳои Мотравн, Будун, Вишхарв, Жамаг, Бунай, Техарв ва Ғиҷовасти ноҳия 7 кӯдакистони нав ифтитоҳ гардид: чор кӯдакистон аз ҳисоби буҷети маҳаллии вилоят ва се кӯдакистони дигар аз ҳисоби сокинони деҳаҳо тариқи ҳашар сохта шудаанд. Ин муассисаҳо аз 20 синфхона иборат буда, барои 380 тарбиятгиранда пешбинӣ шудаанд ва дар онҳо 34 нафар бо кори доимӣ таъмин гардидаанд.<ref name="ap2025" /><ref name="pt512802">[https://prezident.tj/event/news/51280 Ифтитоҳи 7 кӯдакистон дар ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар Ванҷ 45 муассисаи фарҳангӣ, аз ҷумла 1 театр, 13 клуб, 2 автоклуб, 5 хонаи фарҳанг, 25 китобхона бо фонди 114 960 нусха китоб фаъолият мекунад. Рӯзномаи ноҳиявӣ бо номи «Ватан» нашр мешавад. == Тиб == Соли '''1939''' дар Ванҷ маркази тиббӣ ва бемористоне барои 10 кат сохта шуда буд. Ин иттифоқ дар канори душвориҳои азиме ба вуҷуд омад: то оғози асри XX дар водӣ тибби илмӣ вуҷуд надошт ва сокинон танҳо ба гиёҳдармонӣ ва дуохонӣ такя мекарданд, ки боиси сатҳи баланди фавти модарону кӯдакон мегардид.<ref name="sssr-112sol">[https://sssr.tj/vanj-va-yazgulom-112-sol-pesh-az-in/ Ванҷ ва Язгулом 112 сол пеш аз ин] // Газетаи мардумии СССР. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи як таҳқиқи диссертатсионӣ, гузариш ба тибби муосир бо муқовимати шадид ҳамроҳ буд: соли '''1929''' табиби рус Спажев, ки барои расонидани кумаки аввалияи тиббӣ ба Ванҷ фиристода шуда буд, аз ҷониби дастаҳои босмачӣ ба қатл расонида шуд — ҳодисае, ки соли 1931 бо қатли табиб Олхов дар ноҳияи ҳамҷавори Қалъаихумб такрор ёфт.<ref name="btsu-dissertation">Диссертатсия // Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ.</ref> Муҳоҷирати маҷбурии соли 1954-и сокинони водии Язғулом ба водии гарми Вахш низ оқибатҳои вазнини беҳдоштӣ — бемории оммавӣ ва фавти зиёди кӯдакон — ба бор овард, ки яке аз сабабҳои бозгашти тадриҷии як қисми муҳоҷирон ба зодгоҳашон гардид.<ref name="sssr-112sol" /> Ҳоло дар ноҳия як беморхонаи марказӣ (дар шаҳраки Рохарв, дорои 6 шуъбаи бистарикунонӣ), як беморхонаи минтақавӣ дар водии Язғулом, 22 бунгоҳи тиббӣ, маркази назорати беҳдоштӣ (санитарию эпидемиологӣ) ва 4 дорухона фаъолият доранд. Тибқи маълумоти соли 2023, ба ин шабака 57 310 нафар бемор муроҷиат кардааст — ба ҳисоби миёна беш аз 1,6 маротиба барои ҳар сокини ноҳия дар як сол.<ref name="jumhuriyat-tandurusti">[https://jumhuriyat.tj/2991-van-roandozii-tadbiro-dar-samti-tandurust-va-ifzi-itimo.html Ванҷ. Роҳандозии тадбирҳо дар самти тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоӣ] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар сохтори марказии шабака 47 духтури дорои маълумоти олӣ ва 193 корманди миёнаи тиббӣ кор мекунанд; рақами 369 нафар пизишки дорои маълумоти олӣ, ки дар маъхазҳои умумӣ оид ба ноҳия зикр мешавад, эҳтимол тамоми мутахассисони тиббии ҳудуди ноҳияро — аз ҷумла дорухонаҳо, СЭС ва муассисаҳои хусусиро — дар бар мегирад.<ref name="jumhuriyat-tandurusti" /> Дар водии дурдасти Язғулом, ки пеш аз истиқлол мардум маҷбур буданд беморони вазнинро тавассути чорвои борбар ба масофаҳои дур интиқол диҳанд, имрӯз як дармонгоҳи минтақавӣ, ду маркази саломатӣ, се бунгоҳи тиббӣ дар деҳаҳои дурдаст ва як таваллудхонаи махсусгардонидашуда фаъолият доранд.<ref name="jumhuriyat-tandurusti" /> Дар деҳаи Гармчашмаи ҷамоати Рованд, наздики лозури Ванҷях, як маркази саломатии муосир бо ҳамкории Вазорати тандурустӣ ва Хадамоти ҳифзи сиҳатии Бунёди Оғохон (Aga Khan Health Services) сохта шудааст.<ref name="khovar-garmchashma">[https://khovar.tj/2015/09/iftito-i-markazi-salomat-dar-no-iyai-van/ Ифтитоҳи маркази саломатӣ дар ноҳияи Ванҷ] // АМИТ «Ховар», сентябри 2015. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар доираи барномаи миллии рушди инфрасохтори тиббӣ, соли '''2025''' сохтмони бинои нави Беморхонаи марказӣ барои 120 кат бо арзиши 114 миллион сомонӣ оғоз гардид.<ref name="president-hospital">[https://president.tj/event/domestic_trips/51302 Суханронӣ дар мулоқот бо роҳбарону фаъолони ноҳияи Ванҷ] // Президенти Тоҷикистон, 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Барои ҳалли норасоии кадрҳо, тайи давраи соҳибистиқлолӣ 142 нафар хатмкунандаи ноҳияи Ванҷ дар муассисаҳои олии тиббии ҷумҳурӣ (пеш аз ҳама Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ ибни Сино) таҳсил кардаанд, ки аз ин шумора 40 нафар тавассути квотаи президентӣ буда, соли 2025 боз 22 нафари дигар ба ҳамин квота фаро гирифта шуданд.<ref name="president-hospital" /> Барномаи «Корвони саломатӣ»-и Вазорати тандурустӣ низ борҳо ба Ванҷ ташриф оварда, ба табибони маҳаллӣ таҷрибаандӯзӣ фароҳам овардааст.<ref name="khovar-korvon2022">[https://khovar.tj/2022/05/korvoni-salomat-sokinoni-no-iya-oi-darvoz-va-van-bo-hizmatrasonii-rojgoni-tibb-faro-girifta-shudand/ «Корвони саломатӣ». Сокинони ноҳияҳои Дарвоз ва Ванҷ бо хизматрасонии ройгони тиббӣ фаро гирифта шуданд] // АМИТ «Ховар», майи 2022. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Бо сабаби баландкӯҳ будани минтақа, Ванҷ таърихан ба минтақаҳои паҳншавии бемории ҷоғвар (норасоии йод) мансуб буд; тибқи маълумоти таҳлилӣ, дар натиҷаи стратегияи миллии йодизатсияи намак сатҳи паҳншавии ин беморӣ дар давраи солҳои 2019–2023 то '''72 фоиз''' коҳиш ёфтааст.<ref name="avjizuhal">Авҷи Зуҳал, № 2, 2025.</ref> Бо назардошти сатҳи баланди муҳоҷирати меҳнатии сокинони ноҳия, маркази маҳаллии мубориза бар зидди ВНМО (ВИЧ) корҳои фаҳмондадиҳиро дар байни ҷавонон пайваста мегузаронад.<ref name="jumhuriyat-tandurusti" /> Дар давраи пандемияи COVID-19 Беморхонаи марказии Ванҷ шуъбаи бемориҳои сироятиро ба реҷаи фавқулодда гузаронид, ва моҳи июни соли '''2020''' тибқи барномаи дастгирии Иттиҳоди Аврупо ба ин муассиса таҷҳизоти муҳофизати инфиродӣ (PPE) расонида шуд.<ref name="eeas-ppe">[https://www.eeas.europa.eu/sites/default/files/eu_timeframe_for_ppe_distribution_20200611_4.pdf EU timeframe for PPE distribution] // Хадамоти амали берунии Иттиҳоди Аврупо (EEAS), июни 2020. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Беморхонаи марказӣ соли 2014 пурра ба низоми гармкунии барқӣ (аз ҳисоби неругоҳҳои хурди барқи обӣ) гузашт, ҳарчанд барои ҳолатҳои фавқулодда ҳарсола захираи эҳтиётии сӯзишворӣ нигоҳ дошта мешавад.<ref name="khovar-heating2014">[https://khovar.tj/2014/01/bemorhonai-van-1207-ba-nizomi-garmkunii-bar-1179-1251-guzasht/ Беморхонаи Ванҷ ба низоми гармкунии барқӣ гузашт] // АМИТ «Ховар», январи 2014. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи санҷиши Агентии амнияти кимиёвӣ, биологӣ, радиатсионӣ ва ядроии Академияи миллии илмҳо (июли 2024), Беморхонаи марказии Ванҷ талаботи қонунгузории бехатарии радиатсиониро пурра риоя намуда, дараҷаи хатари фаъолияти он «паст» арзёбӣ шудааст.<ref name="cbrn-inspection">Феҳристи Агентии амнияти кимиёвӣ, биологӣ, радиатсионӣ ва ядроӣ (cbrn.tj). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Варзиш == Ванҷ аз даврони қадим бо гуштигирони номвари худ шуҳратёр буд. Номи паҳлавонони ванҷӣ — Амонат, Сулаймон, Дилдор, Хушдил, Худоӣ, Ҳиммат, Ш. Дилов, Алифбек ва дигарон то кунун ба некӣ ёд мешавад ва қиссаҳои майдондориашон ҳанӯз вирди забони хосу ом аст. Соли '''2024''' гӯштини миллии тоҷикӣ (гӯштингирӣ) дар Вазорати адлияи Швейтсария ба қайд гирифта шуда, мақоми расман байналмилалӣ касб кард; шумораи мусобиқаҳои ин намуди варзиш дар саросари ҷумҳурӣ аз 485 адад дар соли 2020 то тақрибан 4000 адад дар соли 2022 афзудааст.<ref name="mfa-gushtingiri">[https://mfa.tj/tg/brussels/view/12033/gushtini-tojiki-maqomi-bainalmilali-girift Гӯштини тоҷикӣ мақоми байналмилалӣ гирифт] // Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Паҳлавони ванҷӣ Шакармамад Мирмамадов, ки дар якчанд намуди варзиш (ҷудо, кураш, гӯштингирӣ) рақобат мекунад, яке аз муваффақтарин варзишгарони вазни сангини Тоҷикистон дар даҳсолаи охир аст: соҳиби медали биринҷии Бозиҳои XVIII осиёии соли 2018 дар Ҷакарта (ҷудо, +100 кг),<ref name="ozodi-asiada2018">[https://www.ozodi.org/a/29463618.html Бозиҳои XVIII осиёӣ: Шакармамад ҳам соҳиби медали биринҷӣ гардид] // Радиои Озодӣ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> медали тиллои Чемпионати 13-уми Осиё оид ба кураш дар Теҳрон (июни 2024)<ref name="varzishtv-kurash">[https://varzishtv.tj/tj/news/shakarmamad-mirmamadov-a-ramoni-osiye-oid-ba-kurash-/ Шакармамад Мирмамадов қаҳрамони Осиё оид ба кураш] // Варзиш ТВ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> ва медали тиллои Нахустин Чемпионати ҷаҳон оид ба гӯштингирӣ дар Душанбе (28–31 августи 2024, бо иштироки беш аз 200 варзишгар аз 63 давлат) гардид.<ref name="khovar-mirmamadov-world">[https://khovar.tj/2024/08/varzishgari-to-ik-shakarmamad-mirmamadov-dar-nahustin-chempionati-a-on-oid-ba-g-shtingir-medali-tillo-ba-dast-ovard/ Варзишгари тоҷик Шакармамад Мирмамадов дар нахустин Чемпионати ҷаҳон оид ба гӯштингирӣ медали тилло ба даст овард] // АМИТ «Ховар», августи 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар мусобиқаҳои Наврӯзии байналмилалӣ дар Хоруғ (марти 2025) ва Рашт (апрели 2026) низ ғолиб омада, ҳарду бор соҳиби автомобил гардид.<ref name="khovar-khorugh2025">[https://khovar.tj/2025/03/shakarmamad-mirmamadov-barandai-sho-oizai-musobi-ai-bajnalmilalii-g-shtini-mill-dar-sha-ri-horu-gardid/ Шакармамад Мирмамадов барандаи Шоҳҷоизаи Мусобиқаи байналмилалии гӯштини миллӣ дар шаҳри Хоруғ гардид] // АМИТ «Ховар», 26 марти 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="khovar-rasht2026">[https://khovar.tj/2026/04/mu-ammadin-shodmon-far-od-va-shakarmamad-so-ibi-sho-oiza-oi-musobi-ai-g-shtini-millii-no-iyai-rasht-shudand/ Муҳаммадин, Шодмон, Фарҳод ва Шакармамад соҳиби шоҳҷоизаҳои мусобиқаи гӯштини миллии ноҳияи Рашт гардиданд] // АМИТ «Ховар», 15 апрели 2026. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> '''25 марти соли 2020''' дар ҷамоати деҳоти Язғулом бахшида ба Наврӯз мусобиқаи ҷумҳуриявии гӯштини миллӣ баргузор гардид, ки дар он беш аз 300 нафар паҳлавон на танҳо аз Ванҷ, балки аз Душанбе, Бохтар, Кӯлобу Хоруғ ва ноҳияҳои Дарвозу Рӯшон иштирок карданд.<ref name="vkd-yazgulom2020">[https://www.old.vkd.tj/index.php/tj/ruydodho/27292-barguzorii-gushtini-mill-dar-yazgulom Баргузории гуштини миллӣ дар Язгулом] // Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар ноҳия беш аз 40 иншооти варзишӣ мавҷуд аст. '''25 июни соли 2025''' дар деҳаи Убари Даргов толори варзишӣ бо масоҳати умумии 615 м², иборат аз толори асосӣ, толори тенниси рӯи миз ва ҳуҷраҳои ёрирасон, ба истифода дода шуд.<ref name="ap2025" /><ref name="pt51276">[https://prezident.tj/event/news/51276 Ифтитоҳи толори варзишӣ дар деҳаи Убари Даргови ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Ҳамчунин, '''15 ноябри соли 2025''', дар арафаи Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, дар деҳаи Андарбоғи ҷамоати Язғулом толори варзишии замонавӣ, ки бо маблағи 480 ҳазор сомонӣ бунёд ёфтааст, ба истифода дода шуд.<ref name="khovar-andarbak">[https://khovar.tj/2025/11/bahshida-ba-r-zi-prezident-dar-de-ai-andarbaki-no-iyai-van-tolori-muosiri-varzish-ba-istifoda-doda-shud/ Бахшида ба Рӯзи Президент дар деҳаи Андарбаки ноҳияи Ванҷ толори муосири варзишӣ ба истифода дода шуд] // АМИТ «Ховар», 15 ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пеш аз ин, '''11 сентябри соли 2018''' бо ташаббуси Вазорати корҳои дохилӣ дар ҳамин ҷамоати Язғулом низ як толори варзишӣ ба истифода дода шуда буд.<ref name="vkd-yazgulom-mvd2018">[https://www.old.vkd.tj/index.php/tj/2020-01-18-07-50-18/khabar-o-bojgon/21050-iftito-i-tolori-varzish-dar-no-iyai-van Ифтитоҳи толори варзишӣ дар ноҳияи Ванҷ] // Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ба ғайр аз гӯштин, дар солҳои охир волейбол низ дар ноҳия рушд кардааст: дар мусобиқаи маҳаллӣ 7 дастаи волейболи ҷавонон иштирок доранд, ва дастаи ноҳияи Ванҷ дар Мусобиқаи кушоди ҷумҳуриявии волейбол дар ноҳияи Восеъ дар қатори дастаҳои пуриқтидоре чун «Регар ТадАЗ» ва дастаи шаҳри Душанбе иштирок карда, рақобати арзанда нишон додааст.<ref name="khovar-vosevolleyball">[https://khovar.tj/2025/06/regar-tadaz-dar-musobi-a-oid-ba-volejbol-dar-no-iyai-vose-sazovori-sho-oiza-gardid/ «Регар ТадАЗ» дар мусобиқа оид ба волейбол дар ноҳияи Восеъ сазовори Шоҳҷоиза гардид] // АМИТ «Ховар», июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар Бозиҳои осиёии соли 2018, ки самбо бори аввал ба барномаи он дохил шуда буд, Тоҷикистонро дар қатори дигарон ду варзишгари ҷавон — Ҷомии Ҳасанӣ ва Сомон Сангов — намояндагӣ карданд.<ref name="ozodi-asiada2018" /> == Шахсиятҳои маъруф == * Мулло Муҳаммадёри Ванҷӣ (машҳур ба Мулло Ёр) — шоири маъруфи мардумии тоҷик, зодаи деҳаи Ғумаяки водии Ванҷ; мероси ӯ то имрӯз дар байни мардуми кӯҳистони тоҷик маҳбубият дорад.<ref name="pirumshoev-web" /> * [[Раҳим Масов]] ('''16 ноябри 1939''', деҳаи Мудеҳарви ноҳияи Ванҷ — '''21 июни 2018''', Душанбе) — таърихшиноси барҷастаи тоҷик, доктори илмҳои таърих, академики Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон; солҳои 1988–2015 директори Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи Аҳмади Дониш.<ref name="masov-khovar">[https://khovar.tj/rus/2022/11/akademik-rahim-masov-zhizn-posvyashhennaya-otstaivaniyu-natsionalnyh-interesov-tadzhikistana-segodnya-velikomu-uchenomu-ispolnilos-by-83-goda/ Академик Рахим Масов: жизнь, посвящённая отстаиванию национальных интересов Таджикистана] (рус.) // НИАТ «Ховар», 16 ноябри 2022. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="masov-ap">[https://www.asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20180621/segodnya-v-dushanbe-skonchalsya-akademik-rahim-masov Сегодня в Душанбе скончался академик Рахим Масов] (рус.) // Азия-Плюс, 21 июни 2018. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * [[Ҳайдаршо Пирумшоев]] (таваллуд '''30 декабри 1944''', ноҳияи Ванҷ) — таърихшинос, доктори илмҳои таърих, профессор; муаллифи асарҳои «Ванҷ» (М., 2004), «Ванҷи ману ганҷи ман» (Душанбе, 2013) ва таҳқиқоти сершумор оид ба таърихи Бадахшону Помир.<ref name="pirumshoev-ap">[https://asiaplustj.info/tj/node/356410 Субҳ ба хайр, Тоҷикистон! Як рӯз дар таърих, зодрӯзи шахсиятҳо… 30 декабри соли 2025] // Asia-Plus. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * Қодири Қосим (таваллуд '''9 апрели 1961''', ноҳияи Ванҷ) — ходими давлатӣ ва ҷамъиятӣ, раиси Федератсияи иттифоқҳои касабаи мустақили Тоҷикистон.<ref name="kodiri">[https://khovar.tj/rus/2020/01/predsedatel-federatsii-nezavisimyh-profsoyuzov-tadzhikistana-kodiri-kosim-vydvinut-kandidatom-v-deputaty-madzhlisi-namoyandagon/ Председатель Федерации независимых профсоюзов Таджикистана Кодири Косим выдвинут кандидатом в депутаты Маджлиси намояндагон] (рус.) // НИАТ «Ховар», январи 2020. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * Мурувватшо Бачабеков ('''1 майи 1944''' — '''9 сентябри 2023''', деҳаи Баравни ҷамоати Водхуд) — устоди варзиши гӯштингирӣ, ки ӯро бунёдгузори мактаби муосири гӯштини Ванҷ медонанд; солҳои 1972–1994 устоди кафедраи тарбияи ҷисмонии Донишкадаи давлатии омӯзгории Тоҷикистон (ҳоло ДДОТ ба номи С. Айнӣ) буд.<ref name="bachabekov">[https://www.bomdod.com/2023/09/12/ustodi-pahlavononi-vanj-muruvvatsho-bachabekov-az-dunyo-raft/ Устоди паҳлавонони Ванҷ Мурувватшо Бачабеков аз дунё рафт] // Бомдод, 12 сентябри 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * Маҳмадшариф Сулаймонов (зодаи деҳаи Рованд) — устоди варзиши Иттиҳоди Шӯравӣ дар гӯштини миллӣ, ки зиёда аз панҷоҳ сол дар майдони паҳлавонӣ фаъолият дорад.<ref name="sulaymonov">[http://hamsafon.tj/10201-sufrai-pa1202lavon1250.html Суфраи паҳлавонӣ] // Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Ҳукумат == Сарвари ноҳияи Ванҷ Раиси ноҳия аст, ки аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин мегардад.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Ниҳоди намояндагии ноҳия — Маҷлиси вакилони халқ мебошад, ки аз тарафи мардуми ноҳия ба муддати 5 сол интихоб мешавад. Маълумоти расмӣ дар бораи ноҳия дар сомонаи Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон (badakhshon.tj) ҷой дода шудааст.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Раисони ноҳия дар тӯли фаъолияти маъмурии он борҳо иваз шудаанд; барои мисол, '''17 ноябри соли 2021''' бо фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Ҷабори Қосим аз мансаби раиси ноҳияи Ванҷ озод карда шуда, ба ҷои ӯ Мардзода Одинашо Миршаб ба ҳайси иҷрокунандаи вазифаи раиси ноҳия таъин гардид.<ref name="sputnik2021">[https://sputnik.tj/20211117/barkanori-jabbori-qosim-nazarshozoda-vanj-roshtqala-1043601608.html Раисони Ванҷу Роштқалъа барканор шуданд: раҳбарони нав киянд?] // Sputnik Тоҷикистон, 17 ноябри 2021. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Эзоҳ == <references /> == Манобеъ == * Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи). — Ташкент, 1926. * Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века — XX в.). — Душанбе, 2008. — (Археологическая карта Таджикистана). * Бурхан-уд-Дин-хан Кушкеки. Путеводитель по Каттагану и Бадахшану. — Ташкент, 1926. * Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. — Душанбе, 2006. * Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1–2. — Душанбе, 1962–1963. * Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв. — Ташкент, 1996. * Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. — М.: Восточная литература, 2008. — С. 61–109. * Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. — Душанбе, 1999. — № 4. — С. 20–30. * Мушкетов Д. И. Рохарв (Кала-и Ванч) // Известия Русского географического общества. — Т. 52. — 1916. * Пирумшоев Ҳ. Ванҷ. — М., 2004. * Пирумшоев Ҳ., Зафаров А. Ванҷи ману ганҷи ман (очерки таърихӣ). — Душанбе, 2013. * Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. — М.: Памятники исторической мысли, 2001. — ISBN 5-88451-100-0. * Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — 151 с. * Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. — Душанбе: СИЭМТ, 2013. * Эдельман Д. И. Язгулямский язык. — М.: Наука, 1966. * Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 41–62. * Языки мира: Иранские языки. III. Восточноиранские языки. — М.: Индрик, 2000. * Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World's Languages in Danger. — 3rd ed. — Paris: UNESCO Publishing, 2010. * Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. — SIL International, 2010. == Пайвандҳо == * [https://www.vanjiman.com Сомонаи vanjiman.com] * [https://vanj.info Торнамои Ванҷ (vanj.info)] * [http://badakhshon.tj/?page_id=11224 Саҳифаи ноҳияи Ванҷ дар сомонаи расмии ВМКБ] * [[c:Category:Vanj_District|Парвандаҳо дар Викианбор (Vanj District)]] {{тоҷикистон-ҷуғ-нопурра}} {{Тақсимоти маъмурии ВМКБ}} {{Ноҳияи_Ванҷ}} [[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] [[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] [[Гурӯҳ:Ноҳияи Ванҷ]] 4e944b6q2eoctpartgs20joznitlr8c 1481902 1481874 2026-07-24T01:07:10Z Firdavsi 3353 1481902 wikitext text/x-wiki {{ВМ | Ранг1 = #A5D570 | Номи тоҷикӣ = | Номи аслӣ = Ноҳияи Ванҷ | Нишон = | Парчам = | Бари нишон = | Бари парчам = | Тавсифи нишон = | Тавсифи парчам = | Кишвар = [[Тоҷикистон]] | lat_dir = N | lat_deg = 38 | lat_min = 22 | lat_sec = 23 | lon_dir = E | lon_deg = 71 | lon_min = 27 | lon_sec = 19 | region = TJ | type = District | Дараҷа = | CoordScale = | Суруди миллӣ = | Мақом = Ноҳияи маъмурӣ | Тобеъи = [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] | Шомили = 1 шаҳрак, 6 ҷамоат | Пойтахт = [[Ванҷ (шаҳрак)|Ванҷ]] | Шаҳри бузургтарин = | Шаҳрҳои бузургтарин = | Таъсис = [[29 май|29 маи]] [[1933]] | Барҳамхӯрӣ = | Номҳои пешина = | Раис = Мардзода Одинашо Миршаб (аз 2022)<ref>{{Cite web|url=http://www.adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911|title=Указ Президента Республики Таджикистан от 1 декабря 2022 года №480 "О назначении Мардзода О.М. председателем Ванчского района Горно-Бадахшанской автономной области"|website=www.adlia.tj|accessdate=2023-01-04|archivedate=2024-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241209162237/http://adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911}}</ref> | Шакли роҳбарӣ = Раиси ноҳия | Раис2 = | Шакли роҳбарӣ2 = | Раис3 = | Шакли роҳбарӣ3 = | ММД = | Соли ММД = | Ҷой аз рӯи ММД = | ММД ба сари аҳолӣ = | Ҷой аз рӯи ММД ба сари аҳолӣ = | Забон = | Забонҳо = [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забонҳои бадахшонӣ]] — [[Забони язғуломӣ|язғуломӣ]] | Аҳолӣ = 35 400 | Соли барӯйхатгирӣ = 2024 | Фоиз аз аҳолӣ = 4,8 | Ҷой аз рӯи аҳолӣ = | Баҳодиҳии аҳолӣ = | Соли баҳодиҳӣ = | Зичӣ = 7,7 | Ҷой аз рӯи зичӣ = | Ҳайати миллӣ = [[тоҷик]]он | Ҳайати динӣ = [[мусулмон]], [[суннӣ]], мазҳаби [[ҳанафӣ]] | Масоҳат = 4430,5 | Фоиз аз масоҳат = | Ҷой аз рӯи масоҳат = | Баландии бештарин = 7495 | Баландии миёна = 3000 | Баландии камтарин = | Харита = Vanj District in Tajikistan.svg | Андозаи харита = | Харита2 = | Минтақаи замонӣ = UTC+5 | Сарвожа = VA | ISO = TJ.BK.VA | Шиносаи ададӣ = | Шакли шиноса = | Шиносаи ададӣ2 = | Шакли шиноса2 = | Шиносаи ададӣ3 = | Шакли шиноса3 = | FIPS = | Коди телефон = +992 3551 | Нишонаи почта = 736300 | Домени интернет = tj | Коди мошинҳо = 04 TJ | Вебгоҳ = [[www.vanjiman.com]] | Гурӯҳ дар Commons = Vanj District | Эзоҳ = }}'''Ноҳияи Ванҷ''' (форсӣ: ناحیۀ ونج‎) — минтақаи таърихӣ ва яке аз [[Ноҳия|ноҳияҳои]] [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]], воқеъ дар шимолу ғарби вилоят, дар шарқи Ҷумҳурии [[Тоҷикистон]]. Масоҳаташ 4430,5 км² буда, тибқи омори соли '''2024''' аҳолияш 35 400 нафарро ташкил медиҳад (зичии аҳолӣ тақрибан 8 нафар дар 1 км²). Ҳамчун воҳиди расмии маъмурию ҳудудӣ '''29 майи 1933''' таъсис ёфтааст.<ref name="vanchraion2">[https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1287410 Ванджский район] (рус.) // Словари и энциклопедии на Академике (нусхаи мақолаи Википедиаи русӣ, 2010). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Маркази ноҳия шаҳраки [[Рохарв]] (форсӣ: راخرو‎) аст, ки расман шаҳраки Ванҷ ном дошта, дар харитаҳо низ чунин сабт мешавад, вале дар забони мардум то имрӯз бо номи бостонии худ — Рохарв ёд мегардад; шаҳрак 176 км шимолтар аз шаҳри [[Хоруғ]], дар канораи резишгоҳи рӯди Рохарвоб ба Ванҷоб ҷой дорад.<ref name="vanchraion2" /><ref name="pirumshoev-web">[https://vanj.info/%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D2%B7-%D0%BC%D0%B0%D1%8A%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%BE%D1%82%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D2%93%D1%80%D0%BE%D1%84%D3%A3/ Ванҷ. Маълумоти ҷуғрофӣ] (порча аз китоби Ҳ. Пирумшоев «Ванҷи ман») // Торнамои Ванҷ (vanj.info). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="badakhshon-vanj2">[http://badakhshon.tj/?page_id=11224 н. Ванҷ (www.vanj.tj)] // Сомонаи расмии Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи анъанаи маҳаллӣ, тамоми рустоҳоеро, ки аз деҳаи Бунай болотар воқеъанд, «Ванҷи Боло» меноманд; водиҳои поёниро бошад, на «Ванҷи Поён», балки бо номҳои таърихии худашон — Язғулом, Водхуд ва Пшихарв — ёд мекунанд.<ref name="pirumshoev-web" /> Дигар шӯроҳои русто, мисли Водхуд, Язғулом, Рованд ва Техарв, ки фарогири чандин деҳаанд, то кунун номҳои таърихии худро нигоҳ доштаанд. Шӯрои рустои Рохарв дар ҳоли ҳозир чун ҷамоати ба номи Маҳмадулло Абдуллоев<ref name="khovar-ubari2">[https://khovar.tj/2025/06/peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-no-iyai-van-tolori-varzishiro-iftito-namudand/ Сарвари давлат Эмомалӣ Раҳмон дар ноҳияи Ванҷ толори варзиширо ифтитоҳ намуданд] // АМИТ «Ховар», 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> ва шӯрои рустои Жовид феълан дар шакли ҷамоати Ҷовидон номгузорӣ шудаанд. Қабл аз вуруди Артиши Сурх ба Ванҷ ва истиқрори низоми шӯравӣ, маркази идории амлокдории Ванҷ дар шаҳраки Рохарв, дар «Қалъаи Ванҷ» ё «Қалъаи Рохарви Ванҷ» қарор дошт, ки ҳам қароргоҳи мири Ванҷ ва ҳам маҳалли будубоши гурӯҳаки маҳдуди сипоҳи манғитиён будааст.<ref name="mushketov2">Мушкетов Д. И. Рохарв (Кала-и Ванч) // Известия Русского географического общества. — Т. 52. — 1916.</ref> Дарёҳои бузургтарини ноҳия — Ванҷоб, [[Язғулом (дарё)|Язғулом]] ва [[Панҷ (рӯд)|Панҷ]] мебошанд. Ду соҳили дарёи Ванҷоб бо дарозии зиёда аз 100 км бахши умдаи ноҳияро ташкил медиҳад. == Номшиносӣ == Дар сарчашмаҳои русӣ ва адабиёти даврони шӯравӣ номи ноҳия дар шаклҳои «Ванч» ва «Вандж» омадааст, ки гунаи русишудаи ҷойноми тоҷикии Ванҷ мебошад.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Дар боби решаи ин ном ақидаҳо мухталифанд. Донишманди тоҷик Гулшанӣ дар китобаш «Таърихи ҳумоюн», ки соли 1328 ҳиҷрии қамарӣ баробар бо '''1910''' милодӣ навиштааст, онро табдилёфтаи номи дарёи Панҷ шумурда, дар бораи диёри Ванҷ мегӯяд:<blockquote>Қасабаи Ванҷ ба тарафи шарқии Дарвоз, ба таҳти ақабаи Боми Дунё воқеъ аст ва дар он ҷониб манбаи дарёи Омӯя ва Ҷайҳун ва онро Чашмаи Панҷ мегӯянд, аз қуллаи шомихи кӯҳи Боми Дунё набаъон менамоянд. Аз андак масофат, панҷ чашма ба як ҷо ҷамъ мешавад ва ғарбан ҷараён менамояд ва онро чашмаи Панҷ мегӯянд ва он қасабаро Ванҷ меноманд, ки он муҳаррафи Панҷ аст. Оби аввали наҳри Ҷайҳун ҳамин аст.<ref name="gulshani2">Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. — Душанбе, 2006. — С. 157.</ref></blockquote>Тадқиқоти забоншиносии баъдина ин ривояти халқиро тасдиқ намекунад. Эроншиноси маъруф Д. И. Эделман дар пажӯҳиши бунёдии худ «Географические названия Памира» («Номҳои ҷуғрофии Помир»), ки соли '''1975''' дар маҷмуаи «Страны и народы Востока» ба чоп расидааст, решаи вожаи «Ванҷ»-ро мушаххасан шарҳ намедиҳад, балки онро номи аслии худи водӣ мешуморад, ки номи дарёи Ванҷов (Ванҷ + «об») низ аз он гирифта шудааст.<ref name="edelman19752">Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 41–62.</ref> Тибқи мушоҳидаи ӯ, ҳамсоягони язғуломизабони ин водӣ онро на «Ванҷ», балки «Вауз» меноманд, ки ин худ далели дигаре бар куҳансолии эҳтимолии ин ном аст.<ref name="edelman19752" /> Забони куҳани ванҷии аз байнрафта, ки сокинони маҳаллӣ то охири асри XIX бад-он сухан мегуфтанд, худро «vanǰivor» меномид,<ref name="lashkarbekov20082">Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. — М.: Восточная литература, 2008. — С. 61–109.</ref> вале дар адабиёти дастрас пажӯҳише, ки решаи номи «Ванҷ»-ро аз вожаҳои ҳамин забон ба даст оварда бошад, ёфт нашуд. Дар маҷмуъ, Эделман хулоса мебарорад, ки аксари номҳои ҷуғрофии Помири Ғарбию Ҷанубӣ бо ёрии забонҳои имрӯза шарҳнопазиранд, ки ин аз куҳансолии онҳо гувоҳӣ дода, эҳтимоли тааллуқи баъзеи онҳоро ба забонҳои пешин (субстратӣ) нишон медиҳад.<ref name="edelman19752" /> Бинобар ин, то имрӯз дар илми забоншиносии эронӣ решашиносии қатъӣ ва ба таври васеъ пазируфташудаи вожаи «Ванҷ» пешниҳод нашудааст: ривояти Гулшанӣ дар боло намунаи анъанаи омиёна-таърихии маҳаллист, на натиҷаи таҳлили илмии забонӣ. Мутахассисони соҳа бошанд, ин номро қадимӣ мешуморанд ва эҳтимол медиҳанд, ки он ба давраи пеш аз паҳншавии забони тоҷикӣ дар ин минтақа тааллуқ дошта бошад, бидуни он ки то ба ҳол решаи дақиқи онро муайян карда бошанд. Номи Ванҷ соли '''2023''' ба бузургтарин лозури Помир низ гузошта шуд: '''31 июли соли 2023''' бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон лозури Федченко расман [[Лозури Федченко|Ванҷях]] номгузорӣ гардид, ки ин ном аз ибораи «яхи Ванҷ» бармеояд.<ref name="khovar-vanjyakh2">[https://khovar.tj/rus/2024/06/lednik-vandzhyah-odin-iz-samyh-bolshih-lednikov-tadzhikistana-i-gornyh-sistem-mira/ Ледник Ванджях – один из самых больших ледников Таджикистана и горных систем мира] (рус.) // НИАТ «Ховар», 9 июни 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ozodi-vanjyakh2">[https://rus.azathabar.com/a/smi-krupneyshiy-na-pamire-lednik-fedchenko-pereimenovan-v-vandzhyah-/32555839.html СМИ: крупнейший на Памире ледник Федченко переименован в «Ванджях»] (рус.) // Радиои Озодӣ, 20 августи 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Ҷойгоҳ == Ноҳияи Ванҷ бо сарзамини 4430,5 км² дар миёни қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]] ва [[Қаторкӯҳи Язғулом|Язғулом]] воқеъ аст. Дар шимол бо ноҳияи Сангвор (Тавилдараи пешин), дар шарқ бо [[ноҳияи Мурғоб]], дар ҷануб бо [[ноҳияи Рӯшон]], дар ғарб бо [[Ноҳияи Дарвоз|ноҳияи Дарвози]] Тоҷикистон ва дар ҷанубу ғарб, аз тариқи рӯди Панҷ, бо ноҳияи Дарвози [[Вилояти Бадахшон|вилояти Бадахшони]] [[Афғонистон]] ҳаммарз мебошад.<ref name="vanchraion2" /> Марзи шарқии ноҳияро [[қаторкӯҳи Академияи илмҳо]] ташкил медиҳад.<ref name="enwiki-map2">Republic of Tajikistan, map showing administrative division as of January 1, 2004, «Tojikkoinot» Cartographic Press, Dushanbe.</ref> Аз шимолу шарқи ноҳия ба ҷанубу ғарби он рӯдҳои [[Ванҷ (дарё)|Ванҷ]] ва Язғулом ҷорӣ мешаванд, ки ба рӯди Панҷ мерезанд. Сарзамини ноҳия ду водии нисбатан васеи Бадахшонро дар бар мегирад. Яке аз онҳо дараи рӯди Ванҷ аст, ки беш аз 150 км дарозо дорад ва аз лозурҳои Ҷамъияти ҷуғрофӣ, Хирсон ва Абдуқаҳҳор оғоз мегирад. Водии дигар дараи рӯди Язғулом аст, ки дар миёни қаторкӯҳҳои Язғулому Рӯшон ҷой гирифтааст. Ин ду водиро аз ҳамдигар қаторкӯҳи Ванҷ ҷудо мекунад.<ref name="enwiki-map2" /> Баландии маҳал аз сатҳи дарё аз 1500 то 5000 метр мебошад. Дарёи Ванҷ (Ванҷоб) 103 км дарозӣ ва 2070 км² ҳавзаи обғундорӣ дорад. Он аз ҳамроҳшавии ду шохоб падид меояд: яке аз лозурҳои нишебии шимолии қаторкӯҳи Ванҷ сарчашма мегирад, дигаре бошад — аз нишебиҳои ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо. То резишгоҳи шохоби Кашолаях худи дарё номи Абдуқаҳҳор (Абдукагор)-ро дорад; танҳо пас аз ҳамроҳ шудан бо ин шохоб он ба номи Ванҷоб мубаддал мегардад. Сарфи миёнаи солонаи об дар резишгоҳи дарё 49,4 м³/с аст.<ref name="bse-vanch2">[https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/003/192.htm Ванч] (рус.) // Большая советская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дарёи Язғулом 80 км тӯл кашида, масоҳати ҳавзаи он 1970 км²-ро ташкил медиҳад; қисми болоии он то ҳамроҳшавии дарёи Ракзов Мазордара номида мешавад, сарфи миёнаи об дар поёноби дарё 36,2 м³/с буда, ғизои дарёҳои ноҳия асосан барфию лозурист ва сермобтарин моҳ июл аст.<ref name="yazgulem-river2">[https://waterresources.ru/reki/yazgulem/ Язгулем] (рус.) // Water Resources (бар пояи маълумотномаи «Ресурсы поверхностных вод СССР», 1971). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ванҷ дар соҳили яке аз шохобҳои бузурги рости дарёи Панҷ (болооби Ому), ки бо номи Ванҷоб маъруф аст, ҷой гирифтааст. Масофа аз маркази ноҳия то шаҳри Хоруғ 176 км ва то шаҳри [[Душанбе]] 387 км аст. === Лозурҳо ва қуллаҳо === Болооби дараи Ванҷ, ки дар он ҷо рӯд номи Абдуқаҳҳор (Абдукагор)-ро дорад, аз калонтарин марказҳои лозурии [[Помир]] ба шумор меравад. Бузургтарин лозури ҳавзаи рӯди Ванҷ лозури Ҷамъияти ҷуғрофӣ мебошад, ки дар маҳалли пайвастшавии қаторкӯҳҳои Академияи илмҳо ва Дарвоз ҷой гирифта, дарозиаш 24,2 км ва масоҳаташ 64,4 км² аст. Ин лозур соли '''1882''' кашф гардида, соли '''1928''' ба шарафи Ҷамъияти ҷуғрофии Русия номгузорӣ шудааст.<ref name="rgo2">[https://rgo.ru/activity/redaction/news/lednik-geograficheskogo-obshchestva-na-pamire-taet/ Ледник Географического общества на Памире тает] (рус.) // Сомонаи расмии Ҷамъияти ҷуғрофии Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар ҳавзаи Абдуқаҳҳор, дар нишебии ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо, лозури Хирсон (дар адабиёти илмии русӣ — Медвежий) воқеъ аст, ки бо ҳаракатҳои даврии ногаҳонии худ (сёрҷ) дар ҷаҳон шуҳрат дорад. Дарозии лозури Хирсон 15,8 км ва масоҳаташ 25,3 км² аст; ҳавзаи барфии он дар баландии беш аз 5500 м бо ҳавзаи лозури Ванҷях (Федченко) муштарак буда, забонаи борику дарози он бо яхшораи (ледопад) 900-метра аз ҳавзаи ғизогирии фирнӣ ба дараи чуқур, то баландии 2900 м, фуруд меояд.<ref name="kotlyakov-medv2">Медвежий ледник // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.</ref> Забонаи ин лозур дар зарфи чанд моҳ то 2 км ба поёни дара пеш рафта, маҷрои дарёи Абдуқаҳҳорро мебандад ва кӯли лозурӣ ба вуҷуд меоварад, ки шикофта шудани он ба обхезиҳои харобиовар дар водии Ванҷ оварда мерасонад. Чунин ҳаракатҳо дар солҳои '''1916''', '''1937''', '''1951''', '''1963''', '''1973''', '''1989''', '''2001''' ва '''2011''' ба қайд гирифта шудаанд.<ref name="medvezhy2">[https://www.silkadv.com/en/content/lednik-medvezhiy-v-hrebte-akademii-nauk Ледник Медвежий в хребте Академии Наук] (рус.) // Silk Road Adventures. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ҳангоми ҳаракати соли '''1963''' лозур қариб 1,75 км пеш рафта, дараи Абдуқаҳҳорро баст ва дар он сол ду маротиба (19 июн ва 3 июл) обхезиҳои лозурӣ рӯй доданд. Соли '''1973''' садди яхине бо паҳноии тақрибан ним километр ва баландии саду панҷоҳ метр дараро банд карда, дар паси он кӯле бо чуқурии то 110 метр пайдо шуд; 19 июни соли 1973, вақте ки дар кӯл 27 млн м³ об ҷамъ омада буд, рахнашавии он ба амал омад.<ref name="vinogradov2">[https://glaciallakes.narod.ru/articles/articl_other/3-1.htm Виноградов Ю. Б. Сведения о прорывах озёр, подпруженных ледниками] (рус.). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар қисмати шарқии қаторкӯҳи Язғулом, дар марзи ҷанубу шарқии ноҳия, қуллаи Истиқлол (то соли 2006 — қуллаи Революция; 6940 м) — чорумин қуллаи баланди Тоҷикистон қомат афрохтааст. Дар домани шимолии он лозури бузурги [[Лозури Федченко|Федченко]] — дарозтарин лозури кӯҳии ҷаҳон берун аз минтақаҳои қутбӣ (77 км) оғоз меёбад.<ref name="revolution2">[http://wiki.risk.ru/index.php/Пик_Революции Пик Революции] (рус.) // Wiki.risk.ru. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ин лозур, ки соли '''1878''' онро Василий Ошанин кашф карда, ба шарафи табиатшинос Алексей Федченко номгузорӣ намуда буд, аз '''31 июли соли 2023''' бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон расман Ванҷях ном дорад.<ref name="khovar-vanjyakh2" /><ref name="ozodi-vanjyakh2" /> Паҳноии миёнаи лозур 2 км ва ҳадди аксараш 5 км буда, ғафсии ях то 1 км ва ҳаҷми он ҳамроҳ бо шохобҳояш 144 км³ мерасад; лозур аз баландии 6200 м оғоз ёфта, забонааш то баландии 2909 м фуруд меояд ва дар силсилаи он 100 лозури хурду бузург, аз ҷумла 26 шохоби бевосита, ба ҳам пайвастаанд. Дар канори чапи лозур, дар баландии 4169 м, '''7 августи соли 1933''' истгоҳи гидрометеорологӣ кушода шуда буд, ки то соли '''1995''' бефосила кор кард ва соли '''2004''' дар доираи лоиҳаи байналмилалӣ дар он ҷо истгоҳи худкор насб гардид. Бар асари гармшавии иқлим лозур танҳо дар садаи XX дар танаи асосии худ тақрибан 15 км³ ях — даҳяки массаи худро — аз даст додааст.<ref name="khovar-vanjyakh2" /> Тибқи баррасиҳои гляциологии охирин, масоҳати умумии лозури Ванҷях (Федченко) тақрибан 700 км² арзёбӣ мешавад ва ҳаҷми умумии яхи он, бар пояи ченкунии ғафсии қабати ях, 123,4 ± 28 км³ ҳисоб карда шудааст.<ref name="mayer-vol">[https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-glaciology/article/evolution-of-fedchenko-glacier-in-the-pamir-tajikistan-during-the-past-eight-decades/0F2F382BD7954575E28B20128B7825E2 The evolution of Fedchenko glacier in the Pamir, Tajikistan, during the past eight decades] (англ.) // Journal of Glaciology. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар тӯли 93 соли мушоҳидаи илмӣ (1928–2021), суръати миёнаи тағйири баландии сатҳи лозур ба −0,46 метр дар сол расидааст, ҳарчанд дар ду фосилаи алоҳида — солҳои 1958–1980 ва 2010–2021 — коҳиши баландии забонаи лозур ду баробар аз меъёри дарозмуддат тезтар будааст.<ref name="jog2024">[https://eartharxiv.org/repository/view/7474/ Multi-temporal elevation changes of Fedchenko Glacier, Tajikistan, from 1928 to 2021] (англ.) // EarthArXiv / Journal of Glaciology, 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ченкуниҳои GNSS ва тасвирбардории радарии TanDEM-X нишон медиҳанд, ки мувозинати ҷирмии лозур аз −0,27 ± 0,05 метри муодили обӣ дар сол барои давраи 2000–2011 то −0,51 ± 0,04 метр дар сол барои давраи 2011–2016 бадтар шудааст, яъне суръати обшавии лозур дар даҳсолаи охир тақрибан ду баробар афзудааст.<ref name="lambrecht2018">Lambrecht A., Mayer C., Wendt A., Floricioiu D., Völksen C. Elevation change of Fedchenko Glacier, Pamir Mountains, from GNSS field measurements and TanDEM-X elevation models, with a focus on the upper glacier // Journal of Glaciology.</ref> Бо вуҷуди ин, азбаски забонаи лозур бо қабати ғафси хоку сангреза пӯшида аст, масоҳати намоёни он тайи даҳсолаҳо танҳо 1,4 фоиз тағйир ёфта, дар ҳоле ки ҳаҷми аслии яхи он коҳиши назаррас — тақрибан 5 км³ дар тӯли ҳашт даҳсола — доштааст.<ref name="mayer-vol" /> Тибқи маълумоти барномаи UNEP GRID-Arendal, забонаи лозур аз соли 1933 инҷониб зиёда аз 1 километр ба ақиб нишастааст ва аз соли 1980 инҷониб тақрибан 50 метр паст шудааст.<ref name="gridarendal">[https://www.grida.no/resources/5274 Shrinking of Fedchenko Glacier in the Pamirs of Tajikistan] (англ.) // UNEP GRID-Arendal. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши соли 2026 дар маҷаллаи «Remote Sensing» доир ба ҳавзаи лозурии дарёи Вахш, ки низоми лозурии Ванҷях (Федченко)-ро низ фаро мегирад, нишон дод, ки масоҳати умумии лозурҳои ин ҳавза аз 4440,9 км² дар соли 2000 то 4087,1 км² дар соли 2018 коҳиш ёфта, барои соли 2025 тахминан 3955,2 км² пешбинӣ мешавад; яъне тайи солҳои 2000–2025 масоҳати умумии лозурҳо 485,7 км² (10,94 фоиз) кам шуда, коҳиши миёнаи солона ба 19,43 км² мерасад.<ref name="rs2026">[[doi:10.3390/rs18091436|Changes in Glaciers of the Vakhsh River Basin, Tajikistan Under Global Climate Change]] (англ.) // Remote Sensing, ҷ. 18, № 9, мақолаи 1436, 2026.</ref> Қисмати шарқии кӯҳистони ноҳия, аз ҷумла шарқи қаторкӯҳи Ванҷ ва минтақаи лозури Федченко, ба ҳудуди [[Боғи миллии Тоҷикистон]] дохил мешавад, ки соли '''1992''' таъсис ёфтааст ва моҳи июни соли '''2013''' таҳти унвони «Боғи миллии Тоҷикистон (кӯҳҳои Помир)» ба Феҳристи мероси умумиҷаҳонии [[ЮНЕСКО]] шомил гардид.<ref name="unesco2">[https://news.un.org/ru/story/2013/06/1224271 Таджикский национальный парк «Горы Памира» включён в список Всемирного наследия ЮНЕСКО] (рус.) // Маркази ахбори СММ, июни 2013. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="tnp2">[https://medt.tj/ru/tourism/tourism/1424-tajikskiy-natsionalniy-park-obekt-vsemirnogo-naslediya-unesco Таджикский национальный парк — объект Всемирного наследия ЮНЕСКО] (рус.) // Вазорати рушди иқтисод ва савдои Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Заминҷунбӣ === Ноҳияи Ванҷ дар минтақаи аз ҷиҳати заминҷунбӣ фаъол ҷой дорад. '''2 январи соли 2010''' дар шарқи Тоҷикистон заминҷунбие бо бузургии 5,1–5,4 рух дод, ки дар натиҷаи он дар маркази ноҳияи Ванҷ ва деҳаҳои Роғу Гишхун беш аз 1050 бино хароб гардида, тибқи баъзе маълумот то 20 ҳазор нафар зарар диданд ва зиёда аз ҳазор сокин муваққатан бесарпаноҳ монданд.<ref name="ria20102">[https://ria.ru/earthquake_Tadjikistan_03012010/ Землетрясение магнитудой в 5,1 балла произошло в Таджикистане] (рус.) // РИА Новости, 2–3 январи 2010. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="dialog20102">[https://dialog.tj/smertonosnaya-stihiyato-rasskazyvaem-pro-samye-razrushitelnye-zemletryaseniya-v-tadzhikistane-i-mire/ Смертоносная стихия: рассказываем про самые разрушительные землетрясения в Таджикистане и мире] (рус.) // Диалог.TJ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Иқлим == Иқлими ноҳияи Ванҷ қораӣ (континентӣ) аст; тобистонаш гарми бебориш, зимистонаш сарди камбарф; ҳарорати миёна дар моҳи июл 20–24 °C, дар январ аз −12 °C то −20 °C. Мизони борандагии солона 200–300 миллиметр аст. Баландиҳои 4000–5500 м марғзоранд, аз он болотар — тундраи кӯҳист. Дар баландкӯҳҳо иқлим ба куллӣ дигар аст: дар минтақаи лозури Ванҷях ҳарорати миёнаи моҳонаи ҳаво ҳатто дар моҳҳои июн–сентябр ҳамагӣ +1,6 °C буда, миқдори солонаи боришот дар он ҷо ба 1192 мм мерасад, ки 99 дарсади он ба шакли барф меборад.<ref name="khovar-vanjyakh" /> === Таснифи иқлимӣ ва механизмҳои ташаккулёбандаи он === Тибқи таснифи байналмилалии иқлимшиносии Кёппен–Гейгер (Köppen–Geiger), иқлими қисми асосии водиҳои поёнии ноҳияи Ванҷ ба гурӯҳи '''Dsa''' — «иқлими қораии мӯътадил бо тобистони гарму хушк» — мансуб дониста мешавад.<ref name="enwiki-vanj">[[:en:Vanj|Vanj]] (англ.) // Wikipedia, the Free Encyclopedia. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ин рамз се хусусияти бунёдиро ифода мекунад: ҳарфи D нишон медиҳад, ки ҳарорати миёнаи сардтарин моҳи сол аз −3 °C поёнтар аст ва барф дар зимистон қабати устувор ташкил медиҳад, дар ҳоле ки гармтарин моҳ аз 10 °C болотар аст; ҳарфи s далолат мекунад, ки боришоти моҳи хушктарини тобистон ба маротиб камтар аз боришоти моҳи сербориштарини зимистону баҳор аст; ҳарфи a нишон медиҳад, ки ҳарорати миёнаи гармтарин моҳи сол аз 22 °C зиёдтар аст. Ин таснифот танҳо то баландиҳои тақрибан 2000–2500 метр эътибори комил дорад; бо боло рафтан аз ин сатҳ, иқлим ба категорияҳои сардтару намноки Dsb ва Dsc мегузарад, дар баландиҳои беш аз 3500–4000 метр ба категорияи E (иқлими тундраи кӯҳӣ) ва дар минтақаи лозурҳо, аз ҷумла дар ҳавзаи Ванҷях, ба категорияи EF (иқлими яхбандии доимӣ) табдил меёбад.<ref name="carpathian-outlook">[http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/04%20Publications%20-%20Press%20-%20Gallery/CAsia_Summary_screen.pdf Outlook on climate change adaptation in the Central Asian mountains] (англ.) // Carpathian Convention. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Иқлими ноҳия натиҷаи таъсири мутақобилаи се механизми асосии атмосферист. Дар фасли зимистон (аз ноябр то март) минтақа таҳти таъсири канораи ҷанубу ғарбии Антитсиклони Сибирӣ қарор мегирад, ки массаҳои ҳавоии сарду хушкро ба водиҳои Помир ворид карда, ҳавои софи вале шадидан сарди зимистонаро ба вуҷуд меорад.<ref name="ecdp-rmuesom">[https://ecdp.tj/uploads/files/Ramochnaya_model_upravleniya_ekologicheskimi_i_socialnimi_ohrannimi.pdf Рамочная модель управления экологическими и социальными охранными мерами (РМУЭСОМ)] (рус.) // ECDP.TJ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар охири зимистону фасли баҳор, силсилабодҳои ғарбӣ (Westerlies), ки аз уқёнуси Атлантик ва баҳри Миёназамин ҷараён мегиранд, манбаи асосии намӣ ва боришот мебошанд; вақте ин сиклонҳо ба қаторкӯҳҳои баланди Ванҷу Язғулом бармехӯранд, раванди боришоти орографӣ (кӯҳсоз) рӯй медиҳад, ки боиси резиши миқдори зиёди борону барф мегардад. Дар моҳҳои июлу август бошад, гармшавии шадиди сатҳи замин дар биёбонҳои Афғонистону Эрон боиси пайдоиши минтақаҳои фишори паст мегардад, ки массаҳои ҳавоии тропикии хушкро ба минтақа ворид карда, равандҳои абрсозиро бозмедоранд ва давраи хушксолии тобистонаро фаро меоранд. Бо сабаби парокандагии шабакаи истгоҳҳои обуҳавосанҷӣ дар кӯҳистони Помир, таҳлили дақиқи микроиқлимҳои алоҳида — ҳатто бо истифода аз пойгоҳҳои додаҳои глобалӣ ба монанди MERRA-2 — то ҳанӯз кори мураккабе боқӣ мемонад.<ref name="pmc-panjbasin">[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11760384/ Modeling of historical and future changes in temperature and precipitation in the Panj River Basin in Central Asia under the CMIP5 RCP and CMIP6 SSP scenarios] (англ.) // PMC. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Низоми ҳарорат === Маълумоти мушаххаси истгоҳҳои метеорологии маҳаллӣ манзараи дақиқтари низоми ҳароратиро пешкаш мекунанд. Тибқи таҳлили илмии соли 2024, ки бар асоси мушоҳидаҳои истгоҳи обуҳавосанҷии Хумроғӣ (воқеъ дар ҳавзаи болооби рӯди Ванҷ) анҷом дода шудааст, ҳарорати миёнаи солона дар ин минтақа тақрибан ба +9,9 °C баробар аст.<ref name="murodov2024">Murodov, M.; Li, L.; Safarov, M.; Lv, M.; Murodov, A.; Gulakhmadov, A.; Khusrav, K.; Qiu, Y. [[doi:10.3390/rs16101730|A Comprehensive Examination of the Medvezhiy Glacier's Surges in West Pamir (1968–2023)]] (англ.) // Remote Sensing. — 2024. — Ҷ. 16, № 10. — Мақолаи 1730. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Гармтарин моҳи сол июл буда, ҳарорати миёнаи он ба +23,0 °C мерасад,<ref name="murodov2024" /> баъзе манбаъҳои дигар ҳарорати миёнаи июлро дар маркази ноҳия то +25 °C арзёбӣ мекунанд.<ref name="enwiki-vanj" /> Тибқи маълумоти сомонаҳои обуҳавосанҷии оммавӣ, дар давоми рӯзҳои гарми тобистон (масалан, дар охири июлу аввали август) ҳарорати нимирӯзӣ метавонад ба таври муназзам то +27…+32 °C боло равад.<ref name="gismeteo-vanch">[https://www.gismeteo.ru/weather-vanch-336641/ Погода в Ванче сегодня] (рус.) // Gismeteo. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Сардтарин моҳи сол январ аст, ки тибқи маълумоти истгоҳи Хумроғӣ ҳарорати миёнааш аз −4,9 то −5,0 °C-ро ташкил медиҳад.<ref name="murodov2024" /><ref name="enwiki-vanj" /> Ин рақам аз тавсифи умумии дар боло овардашуда (аз −12 то −20 °C), ки маъмулан дар сарчашмаҳои донишномавӣ дар бораи маркази ноҳия дода мешавад, фарқи назаррас дорад; чунин ба назар мерасад, ки ин тафовут на ихтилофи асл, балки натиҷаи фарқи мавқеи чен ва усули ҳисоб бошад — рақами дуюм эҳтимолан ба ҳарорати шабонаи ниҳоии сардтарин рӯзҳо ё ба минтақаҳои баландтари ноҳия дахл дорад, дар ҳоле ки рақами якум ҳарорати миёнаи моҳонаро дар як истгоҳи мушаххас инъикос мекунад. Муҳимтарин хусусияти ин иқлим амплитудаи миёнаи солонаи ҳарорат аст, ки ба 27,9 °C мерасад ва гувоҳи равшани набудани таъсири мӯътадилкунандаи баҳрҳо мебошад.<ref name="murodov2024" /> Ҳароратҳои фавқулода низ ба қайд гирифта шудаанд: тибқи як ҳуҷҷати арзёбии экологию иҷтимоӣ, дар моҳи '''июли соли 2013''' ҳарорати ҳаво дар ноҳия то '''+36,6 °C''' расидааст, дар ҳоле ки дар моҳи '''январи соли 2012''' пасттарин ҳарорати мутлақ '''−20,5 °C''' ба қайд гирифта шуд;<ref name="ecdp-rmuesom" /> тафовути миёни ин ду нишондиҳанда — беш аз 57 дараҷа — худ далели равшани шиддати иқлими қораии кӯҳистонии ноҳия аст. Бо ҳар 100 метр болоравии баландӣ, ҳарорати ҳаво, тибқи қонунияти умумии физикаи атмосфера, ба ҳисоби миёна 0,6 °C коҳиш меёбад; маҳз ҳамин градиенти амудӣ сабаб мешавад, ки дар ҳоле ки дар маркази ноҳия тобистон гармои то 30 дараҷа ҳукмфармост, дар баландиҳои болои 4000 метр шароити наздик ба зимистон боқӣ мемонад. Дар минтақаи лозури Ванҷях, тавре ки дар боло зикр гардид, ҳарорати миёнаи моҳонаи ҳаво ҳатто дар моҳҳои июн–сентябр ҳамагӣ +1,6 °C-ро ташкил медиҳад, ки шабнаму яхбандии шабонаро дар он ҷо ҳатто дар авҷи тобистон табиӣ мегардонад. {| class="wikitable" |+Ҷадвали 1. Хулосаи нишондиҳандаҳои иқлимии ноҳияи Ванҷ<ref name="murodov2024" /><ref name="enwiki-vanj" /><ref name="ecdp-rmuesom" /><ref name="gismeteo-vanch" /><ref name="jsprav-vanch">[https://pogoda.jsprav.ru/tj/vanch/ Погода в Ванче (Таджикистан)] (рус.) // JSPRAV.ru. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> !Нишондиҳанда !Қимат !Тавзеҳ |- |Ҳарорати миёнаи солона | +9,9 °C |Истгоҳи Хумроғӣ |- |Ҳарорати миёнаи июл (гармтарин моҳ) | +23,0…+25,0 °C |Хумроғӣ / маркази ноҳия |- |Ҳарорати миёнаи январ (сардтарин моҳ) |−4,9…−5,0 °C |Истгоҳи Хумроғӣ |- |Амплитудаи миёнаи солонаи ҳарорат |27,9 °C |Нишондиҳандаи иқлими қораӣ |- |Максимуми мутлақ (рекорд) | +36,6 °C |Июли соли 2013 |- |Минимуми мутлақ (рекорд) |−20,5 °C |Январи соли 2012 |- |Боришоти солона (Хумроғӣ) |341 мм |Ҳавзаи болооби рӯди Ванҷ |- |Моҳи сербориштарин |64 мм |Март |- |Моҳи хушктарин |1 мм |Август |- |Намнокии нисбии ҳаво дар тобистон |18–24 % |— |} === Боришот ва намнокии ҳаво === Тақсимоти боришот дар ноҳияи Ванҷ, мисли ҳарорат, ба таври шадид вобаста ба баландӣ тағйир меёбад. Тибқи маълумоти истгоҳи Хумроғӣ, боришоти миёнаи солона дар ҳавзаи болооби рӯди Ванҷ ба 341 мм мерасад,<ref name="murodov2024" /> дар ҳоле ки дар қисматҳои поёнии водӣ ин рақам ба 200–300 мм наздик аст (ниг. боло), ва дар баъзе минтақаҳои миёнакӯҳ, тибқи баъзе сарчашмаҳо, то 626 мм низ мерасад.<ref name="enwiki-vanj" /> Хусусияти муҳимтарин на ҳаҷми умумии боришот, балки тақсимоти бениҳоят нобаробари он дар тӯли сол аст: моҳи сербориштарин март буда, ба ҳисоби миёна 64 мм боришот дорад ва бо обшавии ҳамзамони барфҳои кӯҳӣ сатҳи оби Ванҷобу Язғуломро кескин боло мебарад; моҳи хушктарин бошад, август аст, ки миқдори боришот дар он ҳамагӣ ба 1 мм мерасад.<ref name="murodov2024" /> Тафовути 63-миллиметра миёни ин ду моҳ нишондиҳандаи равшани хушксолии мутлақи тобистона мебошад.<ref name="murodov2024" /> Намнокии нисбии ҳаво низ ба ҳамин ритми мавсимӣ пайравӣ мекунад: дар авҷи тобистон он метавонад то 18–24 фоиз коҳиш ёбад,<ref name="jsprav-vanch" /> ки боиси бухоршавии босуръати намӣ аз сатҳи хоку баргу набот гардида, эҳтиёҷи кишоварзиро ба обёрии сунъӣ хеле меафзояд. Дар муқобил, дар минтақаи баландкӯҳии лозури Ванҷях, тавре ки дар боло омад, миқдори солонаи боришот ба 1192 мм мерасад, ки 99 дарсади он ба шакли барф меборад — рақаме, ки таъсири орографии (кӯҳсози) қаторкӯҳҳои Ванҷу Академияи илмҳоро ба таври возеҳ нишон медиҳад: ҳангоме ки массаҳои ҳавоии намнок ба ин деворҳои азим бармехӯранд, ба боло ҳаракат карда, сард мешаванд ва намии худро дар шакли боришоти шадид дар минтақаҳои баландтар мепартоянд, дар ҳоле ки водиҳои поёнӣ дар «сояи боришот» боқӣ мемонанд. Хоки водиҳо ҷигарӣ ва чаманзорӣ (чимтолӣ); хоки кӯҳҳо ва нишебиҳои онҳо даштӣ ва марғзору баландкӯҳ, ҷо-ҷо регзор аст. Аксари хокҳо серсанганд. Дар водиҳо набототи даштӣ, дар кӯҳҳо ва доманаи онҳо дарахтони бед, арча, сафедор, буттаҳои ангат, зирк, бушол, настаран; дар баландии 2000–4000 м камол, юған, торон, ревоҷ (чукрӣ), куруш, фарк, курт, бодом, жағн, тӯс (буруҷ) ва ғайра мерӯянд. Дар водии Ванҷ дарахтони мевадор, аз қабили тут, зардолу, себ, чормағз хеле фаровонанд ва ҳосили хуб медиҳанд. Аз ҳайвоноти ваҳшӣ паланг, хирс, гург, шағол, рӯбоҳ, оҳу, суғур, заргӯш, аз парандагон гунҷишк, ғулба, кабки реза, кабки дарӣ (ҳилол), кафтар, боз, ғалевоз, уқоб ва ғайра вомехӯранд. === Минтақабандии амудии эко-иқлимӣ === Бо сабаби тафовути шадиди баландӣ — аз 1500 метр дар қисматҳои поёнии водӣ то беш аз 6000 метр дар қуллаҳо — иқлими ноҳияи Ванҷ якранг нест, балки аз занҷираи пайдарпайи минтақаҳои эко-иқлимӣ иборат аст, ки ҳар кадоме шароити хоси гармову намнокӣ ва набототу ҳайвоноти мувофиқи худро доранд. Дар баландии 1500–2000 метр, дар водиҳои Ванҷу Водхуд, иқлим гармтарину мусоидтарин аст; маҳз дар ҳамин минтақа, тавре ки дар боло зикр шуд, дарахтони меваовар — тут, зардолу, себу чормағз — ҳосили фаровон медиҳанд. Аз баландии 2000 то 4000 метр иқлим сардтар мешавад ва набототи дарахтии гармидӯст ҷои худро ба буттаву гиёҳҳои тобовар ба хушкии тобистона медиҳад; маҳз ҳамин минтақа, тибқи таҳқиқоти экологии барномаҳои ҷаҳонии ҳифзи табиати Осиёи Марказӣ, макони зисти намудҳои нодири эндемикӣ — аз ҷумла гиёҳи ''Nepeta badachschanica'' ва шапараки нодири кӯҳӣ ''Parnassius autocrator'' — маҳсуб мешавад.<ref name="iucn-centralasia">[https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2020-003-En.pdf World Heritage thematic study for Central Asia] (англ.) // IUCN Portals. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар баландии 4000–5500 метр, дар минтақаи тундраи кӯҳӣ ва марғзорҳои алпӣ, набототи дарахтӣ комилан аз байн меравад ва танҳо гиёҳҳои пастқад, ушна ва сангфаш (лишайник) боқӣ мемонанд; фаунаи ин минтақа — аз ҷумла паланг, хирс, суғур ва кабки дарӣ (ҳилол) — бештар дар фасли тобистон ба ин баландиҳо мебарояд ва бо фарорасии зимистон ба минтақаҳои поёнии гармтар муҳоҷирати амудӣ мекунад.<ref name="iucn-centralasia" /> Ниҳоят, аз баландии 5500 метр боло, дар минтақаи нивалӣ-лозурӣ, олами яхбандии доимӣ оғоз мешавад, ки ба иқлими қутбҳои Замин монандӣ дорад ва манбаи асосии ғизогирии лозурҳои бузурги ноҳия, аз ҷумла лозури Ванҷях, ба шумор меравад. === Хатарҳои гидрометеорологӣ ва мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим === Иқлими шадидан қораии ноҳияи Ванҷ, ки бо боришоти пуршиддати баҳорӣ ва хушксолиҳои шадиди тобистона тавсиф мешавад, минтақаро ба яке аз осебпазиртарин ноҳияҳо аз лиҳози хатарҳои гидрометеорологӣ дар тамоми ҳавзаи рӯди Панҷ табдил додааст.<ref name="cif-pyanj-vuln">[https://www.cif.org/sites/default/files/meeting-documents/tajikistan_pyanj_river_basin_climate_change_vulnerability_assessment_20130510_0.pdf Climate Change Vulnerability Assessment Republic of Tajikistan: Building Climate Resilience in the Pyanj River Basin] (англ.) // Climate Investment Funds (CIF). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ду омили асосии иқлимӣ сабабгори аксари сел ва обхезиҳо мебошанд. Аввал, вақте ки боришоти шадиди баҳорӣ бо баландшавии ногаҳонии ҳарорат ҳамроҳ мешавад, барфҳои нишебиҳои кӯҳӣ босуръат об шуда, заминро аз ҳад зиёд сернам мекунанд ва ба лағжиши қабатҳои замин ва фаромадани селҳои лойқадор оварда мерасонанд.<ref name="murodov2024" /> Дуюм, ҳангоме ки ҳарорати нимирӯзии тобистона ба атрофи +30 °C мерасад, суръати обшавии лозурҳо ба ҳадди аксар расида, метавонад боиси обхезиҳои ногаҳонии кӯлҳои лозурӣ гардад,<ref name="jsprav-vanch" /> падидае, ки, тавре ки дар бахши [[Ноҳияи Ванҷ#Лозурҳо ва қуллаҳо|«Лозурҳо ва қуллаҳо»]] зикр гардид, дар мисоли лозури Хирсон борҳо ба амал омадааст. Тибқи арзёбии осебпазирии иқлимӣ, ки дар доираи лоиҳаи минтақавии «Ташаккули устувории иқлимӣ дар ҳавзаи дарёи Панҷ» анҷом дода шудааст, деҳаҳои ноҳияи Ванҷ, аз ҷумла дар ҷамоатҳои Водхуду Язғулом, дар қатори минтақаҳои дорои хатари миёна ва баланди зарар аз сел ва обхезӣ гурӯҳбандӣ шудаанд.<ref name="cif-pyanj-vuln" /><ref name="adb-pyanj">[https://www.adb.org/projects/45354-002/main 45354-002: Building Climate Resilience in the Pyanj River Basin] (англ.) // Asian Development Bank. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Барои коҳиш додани ин осебпазирӣ, дар доираи лоиҳаҳои байналмилалии мутобиқшавӣ ба иқлим, дар ҳудуди ҷамоати Водхуд корҳои мустаҳкамкунии соҳили рӯди Ванҷоб ва барқарорсозии лӯлаҳои оби полезӣ анҷом дода шудаанд, ки ҳадафи онҳо ҳифзи заминҳои кишоварзӣ аз сел ва кафолати таъминоти об дар давраҳои хушксолии шадид мебошад.<ref name="cif-pyanj-vuln" /> Ин гуна тадбирҳои инфрасохторӣ, дар якҷоягӣ бо гузариш ба неруи барқи хурди обӣ (ниг. бахши [[Ноҳияи Ванҷ#Энергетика|«Энергетика»]]) ва вобастагии иқтисоди хонаводаҳо ба муҳоҷирати меҳнатӣ (ниг. бахши [[Ноҳияи Ванҷ#Муҳоҷирати меҳнатӣ|«Муҳоҷирати меҳнатӣ»]]), нишондиҳандаи равшани он мебошанд, ки иқлими шадиди кӯҳистонӣ на танҳо омили табиӣ, балки муайянкунандаи асосии тарзи зиндагӣ ва рушди иҷтимоию иқтисодии ноҳияи Ванҷ боқӣ мемонад. == Таърих == Ванҷ таърихи чандинҳазорсола дорад, ки осори таърихии он то ҳол пойбарҷоянд, аммо касе аз донишмандони таърих ва бостоншиносони тоҷик ба пажӯҳиши ҷиддии ин ганҷинаи таърих домани ҳиммат барназадааст. Сағонаҳо ва дахмаҳои Ванҷ худ далели ошкори таърихи чандҳазорсолаи ин куҳанбуманд. Бо ин ҳама, таърихи навини водӣ дар осори муаррихони тоҷик — мақолаи академик Раҳим Масов «Оид ба таърихи водии Ванҷ» ва китобҳои профессор Ҳайдаршо Пирумшоев — мавриди баррасии махсус қарор гирифтааст.<ref name="masov1999">Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. — Душанбе, 1999. — № 4. — С. 20–30.</ref><ref name="pirumshoev-web2" /> Сарнавишти таърихии Ванҷ аз дигар мавзеъҳои тоҷикнишини Бухорои Шарқӣ ва ғарби Бадахшон чандон фарқе надошт. Фоҷиаҳое, ки дар ин ё он гардиши таърихӣ, мисли ҳуҷуми муғулҳо, темуриён ва тозиши дигар қабилаҳои кӯчии туркнажод ва хунрезиҳои ваҳшиёна дар давраи парокандагии феодалӣ рух доданд, бар ин сарзамин бетаъсир набуданд. Тоҷиконе, ки зери таъқибу фишори аҷнабиён қарор гирифта буданд, барои ҳифзи ҷони худ ба тагнои ин дараҳои дастнорас, ба каронаҳои рӯдҳои кӯҳӣ паноҳ бурданд ва ба ҷойҳои дурдасте кӯчиданд, ки сокинони маҳаллӣ дар он солиёни дароз бо кӯшишу ранҷи сахт қитъаҳои хурди заминро барои кишт созгор мекарданд. Дар бораи таърихи куҳантари Ванҷ ҳанӯз манбаъи мувассақе ба даст нарасидааст. Аммо аз таҳқиқоти донишмандони руси тоинқилобӣ ва муҳаққиқони аҳди шӯравӣ бармеояд, ки Ванҷ қариб то охири асрҳои миёна истиқлоли худро нигоҳ медошт. Ин назарро донишманди маъруф, мутахассиси таърихи Бухорои Шарқӣ ва Бадахшон Б. Искандаров чунин баён кардааст:<ref name="iskandarov">Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1–2. — Душанбе, 1962–1963.</ref><blockquote>Аз мулкҳои қаламрави Дарвоз сокинони Ванҷ нисбатан мустақилияти воқеъиро соҳиб буданд. Ин ноҳияро кӯҳҳои баланд иҳота мекунанд ва он аз шоҳроҳи пайвандгоҳи мулкҳои кишвар дар канор, дар наздикиҳои доманаи лозури Федченко ҷой дорад. Аз ин ҷиҳат мулки номбурда барои аҷнабиён дастнорас буд. Ба ин нигоҳ накарда, хонҳои Қӯқанд дар охири асри XVIII – ибтидои XIX борҳо барои ғасбу тобеъ намуданаш кӯшиш ба харҷ додаанд, вале ҳама талафоту харҷашон беҳуда анҷом ёфтааст.</blockquote>Ванҷ дар замони истилои муғулон ва салтанати Темуриён, Шайбониён ва Аштархониён ба таври расмӣ ҷузъи қаламрави онҳо шинохта мешуд, аммо амалан мустақил буд. Ин вазъиятро метавон дар замони ташаккули давлатдории Қӯқанд (авохири асри 18 – нимаи якуми асри 19) низ мушоҳида кард. Мувофиқи маълумоти маъхазҳо, Ванҷ то замони эътироф кардани ҳукумати шоҳи Дарвоз Исмоил (1845–1863) истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар замони ҳукмронии шоҳони вопасини Дарвоз (1863–1877) Ванҷ бахше аз қаламрави он ҳисоб меёфт. Баъд аз пайвастани Ванҷ ба Дарвоз иқтидори ҳокимони Дарвоз афзоиши чашмгире дошт, зеро бо ҳамроҳ шудани паҳлавонони ҳузарби ванҷӣ ба сафи лашкари Исмоилшоҳ имконоти ҷангии ӯ бамаротиб афзуд. Тибқи ривояти маҳаллӣ, ки муаррихон Р. Масов ва Ҳ. Пирумшоев дар асари бунёдии худ «Файзи истиқлол дар "Боми ҷаҳон"» сабт кардаанд, дар деҳаи Кулумбаи Боло то ба имрӯз нишонаҳои коркарди тилло боқӣ мондаанд, ки гӯё дар замони истилои муғулон навкарони Чингизхон мардуми маҳаллиро маҷбуран ба ин фаъолият сафарбар карда буданд.<ref name="masov-pirumshoev2010">Масов Р. М., Пирумшоев Ҳ. Файзи истиқлол дар «Боми ҷаҳон». — Душанбе, 2010.</ref> Ин ривоят нишон медиҳад, ки ҳарчанд қудратҳои бузург метавонистанд нуфузи худро ба таври муваққатӣ ва барои истихроҷи захираҳо таҳмил кунанд, онҳо ҳеҷ гоҳ натавонистанд назорати пурраи маъмуриро дар ин дараҳои маҳкам барқарор намоянд. Дар замони салтанати Темуриён низ, тибқи маълумоти муаррихи асримиёнагӣ Абдурраззоқи Самарқандӣ, агарчи минтақа расман дар итоати Темур буд, он аз ҷониби шоҳони маҳаллӣ идора мешуд ва ҳатто дар лашкари Темур ҳангоми муҳосираи Қалъаи Калот (соли 1381 милодӣ) дастаҳое аз сокинони Дарвозу Қаротегин хидмат мекарданд, ки гувоҳи иқтидори ҳарбии ин кӯҳистониён аст.<ref name="masov-pirumshoev2010" /> Дар охири асри XVIII ва нимаи якуми асри XIX хонҳои Қӯқанд якчанд маротиба кӯшиши тобеъ намудани Ванҷу Дарвозро ба харҷ доданд: дар замони салтанати Умархон (1810–1822) ва Мадалихон лашкаркашиҳои пайдарпай ба самти Қаротегину Дарвоз сурат гирифтанд; чунончи соли 1834 Мадалихон бо сарварии Машариф Атолиқ лашкари бузургеро барои саркӯб кардани шоҳзодагони фирории қӯқандӣ ба ин манотиқ фиристод, ки боиси даргириҳои шадид бо сипоҳиёни маҳаллӣ гардид.<ref name="mudabirzoda-diss">Мудабирзода. Диссертатсия // Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи Аҳмади Дониш, 2025.</ref> Бо вуҷуди ин талошҳо ва хароҷоти зиёди ҳарбӣ, тавре ки дар боло аз қавли Искандаров зикр гардид, Ванҷ мустақилияти воқеии худро нигоҳ дошт. Бо таваҷҷуҳ ба ин мавзӯъ, намояндаи расмии идораи Русия дар Туркистон Г. А. Арандаренко чунин қайд намудааст:<blockquote>Дар давраи Исмоилшоҳ ба дарвозиён фурсат даст дод, ки ҳокимияти худро на танҳо дар Қаротегин ва Шуғнон густариш диҳанд, балки аз Кӯлобу Ҳисор низ боҷ биситонанд, гарчи дар муддати на чандон тӯлонӣ ҳам бошад.</blockquote>Тибқи таҳқиқоти навтарин, Исмоилшоҳ дар авҷи иқтидори худ ба ин доираи васеъ ҳатто Рӯшонро низ тобеъ карда буд.<ref name="mudabirzoda-diss" /> Вақте ки дар охирҳои солҳои 1860-ум ҳокимони Кӯлобу Ҳисор — Сарахон ва Абдулкаримбий — бо лашкари тахминан 50 ҳазор нафара ба муқобили ӯ бархостанд, Исмоилшоҳ бо дастгирии неруҳои содиқи худ, аз ҷумла паҳлавонони ванҷӣ, ба онҳо муқовимати шадид нишон дод.<ref name="mudabirzoda-diss" /> Баъди ба Русия ҳамроҳ кардани Осиёи Миёна, амир Музаффар (1860–1885) бо дастгирии фармондори вилояти Туркистон манотиқи мустақиллу нимамустақилли Бухорои Шарқиро тасарруф кард ва нерӯҳои ҳарбии худро бо сарварии Худойназар (зимистони солҳои 1877–78) ба воситаи ағбаи Работ ба Қалъаи Хумб фиристод. Худойназар Қалъаи Хумбро ишғол кард, сипас ба самти Ванҷ ҳаракат намуд. Дар наздикии деҳаи Кеврон набарди сахте рӯй дод ва аскарони амир тавонистанд лашкари Дарвозро шикаст дода, таъқиби сарбозони боқимондаро идома диҳанд. Дастаи размандагони ихтиёрии Ванҷ ҳаракати сарбозони амирро дар назди Қалъаи Рохарв — маркази Ванҷ боздоштанд. Баъди муҳосираи бенатиҷаи қалъа сарбозони амир ба Қалъаи Хумб баргаштанд. Ванҷ баъди тобеъ шудани шоҳии Дарвоз боз ду сол истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар давраи салтанати сулолаи манғитиён Ванҷ яке аз амлокдориҳои нисбатан бонуфузи бекии Дарвоз ба шумор мерафт. Амлокдори Ванҷро «мир» ва ё «шоҳ» меномиданд, яъне мири Ванҷ ё шоҳи Ванҷ. Вижагии вазифаи мирӣ дар Ванҷ дар ин буд, ки номзадии мири Ванҷро бо машварат ва ройзании шахсиятҳои бонуфузи маҳаллӣ пешбарӣ мекарданд, сипас мири Дарвоз бар ӯ мувофиқат мекард ва аз амири Бухоро таъйиди ниҳойӣ дарёфт мешуд. Ҷамъ намудани андоз ва уҳдадориҳои феодалӣ ба зиммаи мир гузошта шуда буданд. Муҳимтарин санади таърихӣ, ки сохтори деҳаҳо ва демографияи ин давраро тасдиқ мекунад, ҳуҷҷати барӯйхатгирии саросарии Аморати Бухоро дар соли 1914 мебошад. Тибқи ин санад, ки 6-уми моҳи рабиъу-с-сонии соли 1332-и ҳиҷрӣ (мутобиқ ба марти соли '''1914''') аз тарафи беки Дарвоз Абдусатторбек Бийи Додхоҳ бо муҳр тасдиқ шудааст, маркази амлокдории Ванҷ расман дар деҳаи Рохарв (макони Қалъаи Ванҷ) сабт гардидааст.<ref name="sssr-112sol2" /> Ин рӯйхати нодир нишон медиҳад, ки аксари мутлақи деҳаҳои имрӯзаи водӣ ҳанӯз сад сол қабл бо ҳамон номҳои таърихии худ вуҷуд доштанд ва қисми узвии сохтори маъмурии амлокдорӣ буданд.<ref name="sssr-112sol2" /> Сокинони водии Ванҷ Инқилоби Октябрро нисбатан хуб пазируфтанд, вале пас аз муддати кӯтоҳе муборизони маҳаллии муқовимат, аз пайравони Фузайл Махсум ва дигарон, ки бо номи «босмачиён» маъруфанд, чандин бор бо Артиши Сурх ва давлати шӯравии мустақарр дар Ванҷ даргир шуданд. Дар ин даргириҳо барои дифоъ аз ҳукумати шӯравӣ фидоиёни маҳаллӣ, мисли М. Давлатов, С. Раупов, Т. Шарифов, В. Эҳсонов, У. Меҳралишоев, Ҷ. Сафоев, Қ. Собиров ва дигарон ширкат доштанд. Бино бар сарчашмаҳои таърихӣ, дар асрҳои миёна Ванҷ се ниҳиштаи маъдани оҳансанг дошт. Ҳанӯз дар оғози асри XX истихроҷи оҳан, гудохтани он ва оҳангарӣ яке аз пешаҳои асосии мардуми маҳаллии Ванҷ буд, ки бо ин пеша манотиқи муҷовирро бо оҳан ва афзоли хоҷагӣ, асбоби кишоварзӣ, корду шамшер ва дигар аслиҳа таъмин мекарданд.<ref name="kamoliddinov">Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв. — Ташкент: Ӯзбекистон, 1996.</ref> Ин касби мардумии ванҷиёнро шарқшиноси маъруф М. С. Андреев ҳанӯз соли '''1926''' дар рисолаи махсуси худ «Истеҳсоли оҳан дар водии Ванҷ» муфассал тавсиф кардааст.<ref name="andreev">Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи). — Ташкент, 1926.</ref> Тибқи маълумоти иловагӣ дар бораи ин ҳунари мардумӣ, гудозиши оҳан дар кӯраҳои махсуси заминӣ - чиндонҳо, ки аз санг ва гил сохта мешуданд, анҷом мепазируфт; оташро тавассути дамҳо, ки аз пӯсти буз сохташуда меафрӯхтанд ва ҳамчун сӯзишворӣ аз ангишти чӯби арча истифода мекарданд.<ref name="khodorov-narhoz">[https://istmat.org/files/uploads/43175/i.e.hodorov_tadzhikistan_v_narodnom_hozyaystve_sssr.pdf Ходоров И. Е. Таджикистан в народном хозяйстве СССР] (рус.) // Исторические материалы (istmat.org). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Як чунин кӯра тавоноӣ дошт, ки дар як шабонарӯз то 240 килограмм маъданро коркард намояд ва раванди пайвастаи гудозиш аз 2 то 5 шабонарӯз идома меёфт;<ref name="khodorov-narhoz" /> маҳз ҳамин технологияи маҳаллӣ ба Ванҷ имкон медод, ки аз воридоти металл аз берун вобаста набошад ва артиши худро бо аслиҳаи сард таъмин карда, худкифоии ҳарбию иқтисодиро кафолат диҳад. Ванҷ аз замони [[Сомониён]] то соли '''1877''' ҳукумате мустақил дошта, фармонравоёни онро шоҳ мехондаанд. Соли '''1878''' амири [[Бухоро]] ба Дарвоз лашкар кашид ва пас аз хиёнати баъзе дарвозиён ба Дарвоз муставлӣ шуд; Дарвозро бекигарӣ ва Қалъаи Хумбро қароргоҳи урдуи манғитиён гардонд. Дарвоз тайи солҳои 1878–1920 яке аз бекигариҳои Бухоро буд ва бек дар [[Қалъаи Хумб]] менишаст ва мир хонда мешуд. Бо вуҷуди ин ҳама, Ванҷ зоҳиран дар итоати бекигарӣ буд, вале истиқлоли худро нигаҳ дошт ва пои шуми сипоҳи манғитиён ба Ванҷзамин нарасид. Соли '''1895''' бекигарии Дарвоз, ки дар ҳар ду канораи рӯди Панҷ қарор дошт, дар паи ҷаҳонгириҳои [[Русия]] ва [[Британияи Кабир|Британия]] дупора гардид: канораи рост ба аморати Бухоро ва канораи чап ба Афғонистон дода шуд.<ref name="postnikov">Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. — М.: Памятники исторической мысли, 2001. — 416 с. — ISBN 5-88451-100-0.</ref> Ванҷ то соли '''1920''' амлокдории Қалъаи Ванҷи бекигарии Дарвози аморати Бухоро буд. Пас аз инқилоби Бухоро дар соли 1920 Ванҷ аз соли 1920 то 1924 чун тумани Ванҷ дар ҳайати вилояти Ғарми Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро ҷой дошт. Солҳои 1925–1926 Ванҷ чун ҷузъи тумани Қалъаихумби вилояти Ғарми ҶМШС Тоҷикистон ҳисоб меёфт. Солҳои 1926–1930 волости Ванҷ дар ҳайати ВМКБ буд. Солҳои 1930–1933 Ванҷ чун қисми ҳудуди ноҳияи Қалъаихумб бевосита дар тобеъияти ҷумҳурӣ буд. Тибқи Қарори Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон аз '''29 майи соли 1933''', №46 расман ноҳияи Ванҷ таъсис ёфта, то соли 1937 дар тобеъияти бевоситаи ҷумҳурӣ қарор дошт. Дар асоси Қарори Президиуми КИМ-и Шӯроҳои ҶШС Тоҷикистон аз '''11 августи соли 1937''', №43 ноҳияи Ванҷ бо ҳамаи деҳшӯроҳояш: Ванҷ, Водхуд, Рованд, Техарв, Жовуд ва Язғулом расман ба ҳайати ҳудудии ВМКБ гузаронида шуд. Бино бар ин, ноҳияи Ванҷ ҳамчун воҳиди маъмурӣ дар ҳайати Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон 11 августи соли 1937 ташаккул ёфтааст. {| class="wikitable" |+Таҳаввулоти маъмурию ҳудудии Ванҷ (то соли 1878 — соли 1937) !Марҳилаи таърихӣ !Мақоми маъмурию ҳудудӣ !Тобеияти давлатӣ/минтақавӣ |- |То соли 1878 |Мухторияти комил / Иттиҳод бо Дарвоз |Идоракунии мустақил таҳти сарварии шоҳ |- |1878–1920 |Амлокдории Қалъаи Ванҷ |Бекигарии Дарвоз, Аморати Бухоро |- |1920–1924 |Тумани Ванҷ |Вилояти Ғарми Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро |- |1925–1926 |Ҷузъи тумани Қалъаихумб |Вилояти Ғарми ҶМШС Тоҷикистон |- |1926–1930 |Волости Ванҷ |Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон |- |1930–1933 |Қисми ноҳияи Қалъаихумб |Тобеияти бевоситаи ҶШС Тоҷикистон |- |29 майи 1933 |Ноҳияи Ванҷ (таъсиси мустақил) |Тобеияти бевоситаи ҶШС Тоҷикистон |- |11 августи 1937 |Ноҳияи Ванҷ бо 6 деҳшӯро |Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон (ВМКБ) |} Дар нимаи солҳои 1950-ум сиёсати муҳоҷиркунонии аҳолии кӯҳистон ба водиҳои пахтакор ба Ванҷ низ бетаъсир намонд: соли '''1954''' сокинони водии Язғулом ба ноҳияи Куйбишеви водии Вахш кӯчонида шуданд. Гармои тоқатфарсо, беморшавии оммавӣ ва фавти зиёди кӯдакон ин муҳоҷиратро барои кӯчидагон фоҷиабор гардонд ва бахши зиёди онҳо тадриҷан ба зодгоҳи худ баргаштанд, ҳарчанд на ҳама; як ҷамоаи язғуломизабон то имрӯз дар водии Вахш боқӣ мондааст.<ref name="edelman-iling">[https://iling-ran.ru/web/ru/scipop/blog/1911_edelman Из полевых записей середины прошлого века. Об экспедициях в язгулямский язык в 1950-х гг.] (рус.) // Сомонаи Пажӯҳишгоҳи забоншиносии Академияи илмҳои Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="fieldling">[http://field-ling.moscow/c/language/yazghulami/ Язгулямский язык] (рус.) // Экспедиции Московской школы полевой лингвистики. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="vostokoriens">[https://vostokoriens.ru/articles/2745/218564 Астрономические знания язгулемцев] (рус.) // Восток (Oriens). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Осори таърихӣ == Дар қаламрави Ванҷ мавзеъ, осор ва ёдгориҳои таърихии бисёр вуҷуд доранд, вале то ҳол таҳқиқоти шоистае дар ин росто анҷом наёфтааст. Тибқи омори соҳаи сайёҳии ВМКБ, дар ҳудуди ноҳияи Ванҷ ба ҳолати соли 2024 15 ёдгории таърихию фарҳангӣ ба қайд гирифта шудааст.<ref name="ctd-monuments2024">[https://ctd.tj/2024/03/30/%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80-%D0%B0%D0%B7-%D2%B7%D0%B0%D2%B3%D0%BE%D0%BD-%D0%B0%D0%B7-%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B0%D1%82-%D0%B1%D0%B0-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8A%D0%B0%D1%82%D0%B8-%D0%B8%D0%BD/ Аз табиат ба санъати инсонӣ: 7 муъҷизаи нави ҷаҳонӣ номида шуд] // Кумитаи рушди сайёҳии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон, 30 марти 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Барои дарки мантиқи ҷойгиршавӣ ва моҳияти ин осор, бояд заминаи таърихию сиёсии ташаккули онҳоро дарк намуд. Бино бар маълумоти таърихномаҳои асримиёнагӣ, дар садаҳои VII–VIII қаламрави кунунии Ванҷ ҷузъи вилояти таърихии '''Кумед''' буд, ки болооби дарёи Вахшро фаро гирифта, сарзамини имрӯзаи ноҳияҳои Дарвозу Ванҷ ва шимоли Бадахшонро дар бар мегирифт.<ref name="tojikiston-tarikh">[[Таърихи Тоҷикистон]] // Википедиа. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Маҳз дар ин заминаи қадимии сиёсӣ, ки бо мустақилияти нисбии маҳаллӣ ва хатари доимии ҳуҷумҳои беруна тавсиф мешуд, эҳтиёҷ ба бунёди қалъаҳои мустаҳкам ба миён омад. Қалъаи Ванҷ дар баландии соҳили рости Ванҷоб, дар масофаи 15 км аз резишгоҳи он ба дарёи Панҷ воқеъ гашта буд. Мавқеъияти ин қалъа аз нигоҳи ҳарбию стратегӣ бисёр созгор будааст ва ба муҳофизонаш имкон медодааст, ки муддати тӯлонӣ аз худ дифоъ кунанд. Тавсифи илмии Рохарв ва қалъаи онро ҳанӯз соли '''1916''' узви Ҷамъияти ҷуғрофии Русия Д. И. Мушкетов интишор додааст.<ref name="mushketov" /> Тибқи мушоҳидаи ӯ, қалъа бевосита дар масири корвонрав ба сӯи ағбаи Гишхун қарор дошт, ки тавассути он роҳи корвонӣ ба водии Язғулом ва аз он ҷо ба самти баландкӯҳҳои Помир мерасид;<ref name="poxod-vanch">[https://poxod.ru/guidebook/darvaz/p_darvaz_dolinarekivagdm_a.html Долина реки Ванч] // Свободный туризм (poxod.ru). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> баъзе муҳаққиқон бар ин назаранд, ки бо назардошти ин мавқеъ, қалъа шояд дар баробари вазифаи мудофиавӣ, нақши нозироти роҳи корвониро низ адо мекардааст, ҳарчанд ин фарзия то кунун бо санадҳои мустақил тасдиқ нашудааст. Гумон меравад, ки дар тамоми ҳавзаҳои Бадахшон сукунати одамон ба як давраи таърихӣ мансуб будааст. Ёдгориҳои манзилӣ ва меъмориву мудофеавии асримиёнагии ғарби Бадахшон, ки дар деҳаи Баравни ҷамоати деҳоти Водхуд воқеанд ва аз ҷиҳати амнияти ҳарбӣ бисёр муносибу побарҷоянд, бо камоли таассуф, то кунун таҳқиқи шоиста нашудаанд. Нақшу нигораҳои рӯйи харсангҳои водии Язғулом, ки дар деҳаҳои Жамаг, Андарбоғ ва Мотравн ба даст омадаанд, агарчи ҳанӯз комилан омӯхта нашудаанд, гувоҳи муътамаде аз ҳузури мардум ва сукунати онон аз замонҳои бостонӣ дар ин минтақа ҳастанд. Дар байни ин сангнигораҳо, ки ба навъи умумии петроглифҳои Помиру Бадахшон шабоҳат доранд, тасвири нахчир (бузи кӯҳӣ бо шохҳои калон), саҳнаҳои шикор бо камон, рамзҳои офтобӣ (солярӣ) ва изи дасту пойи инсон бештар вомехӯранд; дар мифологияи мардумони эронитабор бузи кӯҳӣ рамзи покиву ҳосилхезӣ ва иртибот бо олами боло дониста мешавад.<ref name="ctd-monuments2024" /> Дар қаламрави Ванҷ, ба монанди дигар минтақаҳои кӯҳистони Тоҷикистон, сағонаҳо ва дахмаҳои сангии куҳан низ аз насл ба насл боқӣ мондаанд, ки далели ошкори таърихи чандҳазорсолаи ин сарзамин мебошанд. Чунин иншооти дафнӣ, ки дар ҷойҳои махсуси сангӣ, дар баландиҳо ё ғорҳо бунёд меёфтанд, эҳтимолан боқимондаи анъанаҳои дафнии пешазисломӣ мебошанд.<ref name="ctd-monuments2024" /> Ҳарчанд имрӯз тамоми аҳолии ноҳия мусулмони суннии ҳанафимазҳабанд ва расму оини дафни исломиро ба таври қатъӣ риоя мекунанд, мавҷудияти ин сағонаву дахмаҳо аз як давраи гузариши тӯлонии фарҳангӣ ва қабатҳои гуногуни динию эътиқодӣ дар минтақа хабар медиҳад. Ёдгориҳои бостонии Помири Ғарбӣ, аз ҷумла мавзеъҳои қаламрави Ванҷ, дар силсилаи бунёдии «Харитаи бостоншиносии Тоҷикистон» — муҷаллади марбут ба Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, ки бостоншинос М. А. Бубнова таълиф намудааст ва ёдгориҳои давраи сангро то садаи XX фаро мегирад, — ба қайд гирифта шудаанд.<ref name="bubnova2008">Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века — XX в.). — Душанбе, 2008. — (Археологическая карта Таджикистана).</ref> Илова бар ёдгориҳои меъморӣ ва дафнӣ, мероси беназири саноатии Ванҷ — боқимондаҳои кӯраҳои қадимии оҳангудозӣ - чиндонҳо низ бахши муҳими осори таърихии ноҳия ба шумор мераванд. Тибқи маълумоти иқтисоддон И. Е. Ходоров, ки соли 1929 таҳлилҳои М. С. Андреевро дар бораи ин ҳунар тасдиқ ва иқтибос овардааст, дар боварҳои мардумии ванҷиён металли ҳосили ин кӯраҳо на танҳо арзиши истеҳсолӣ, балки хосияти шифобахш низ дошт: маҳсули онро «барои табобати ҳар гуна бемориҳо пешбинӣ карда, ба ҷойи дардманд мегузоштанд».<ref name="khodorov-narhoz2" /> Ин боварҳо нишон медиҳанд, ки осори саноатии Ванҷ бо мероси ғайримоддӣ ва эътиқодоти мардумӣ пайванди зич доштааст, ва имрӯз боқимондаҳои ин кӯраҳо, харобаҳои коргоҳҳо ва партовҳои маъданӣ дар дараҳои Ванҷ метавонанд ҳамчун мавзеи нодири «бостоншиносии саноатӣ» мавриди пажӯҳиши минбаъда қарор гиранд. == Мардум == Аксарияти аҳолии ноҳия тоҷиконанд; инчунин теъдоди ангуштшумори русҳо ва намояндагони халқҳои дигар низ зиндагӣ мекунанд. Аҳолии ноҳия аз рӯи диёнат мусулмони суннии ҳанафимазҳабанд.<ref name="vanchraion2" /> Бар асоси омори саршумории саросарии Иттиҳоди Шӯравӣ аз соли '''1939''', аҳолии Ванҷ 9218 нафар буд: 9031 нафарашон ванҷиёни бумӣ, 134 нафар — рус, 6 нафар — тотор, 5 нафар — узбак ва 1 нафар — қазоқ.<ref name="demoscope2">[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_39_ra.php?reg=1166 Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сёл союзных республик СССР: Ванчский район] (рус.) // Демоскоп Weekly. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Бино ба омори соли 1979 аҳолии Ванҷ 15 855 нафар ва тибқи омори 1992 — 22 700 нафарро ташкил медод. Тибқи маълумоти расмӣ, соли '''2009''' дар ноҳия 30 700 нафар зиндагӣ мекард ва тамоми аҳолии он деҳотист.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Тибқи омори соли '''2024''' аҳолии Ванҷ ба 35 400 нафар расид. Бар асоси муқоисаи ин ду омор метавон чунин натиҷагирӣ кард, ки тайи 85 сол суръати миёнаи афзоиши солонаи аҳолии Ванҷ тақрибан 1,6 % будааст. Мардуми водии Язғулом ҳиссаи назарраси аҳолии ноҳияро ташкил медиҳанд. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Динамикаи шумораи аҳолӣ (ҳазор нафар) !сол !1939 !1979 !1992 !2009 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 !2018 !2019 !2020 !2021 !2022 !2023 !2024 |- |шумора |9,2 |15,9 |22,7 |30,7<ref name="badakhshon-vanj2" /> |30,8 |31,1 |31,3 |31,7 |31,9 |32,4 |32,9 |33,6<ref name="stat20192">Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2019 года. Сообщение Агентства по статистике при Президенте Республики Таджикистан (рус.).</ref> |34,1<ref name="stat20192" /> |34,4<ref name="stat20202">[https://web.archive.org/web/20210601101228/http://stat.ww.tj/posts/July2020/macmua_20201.pdf Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2020 года] (рус.) // Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> |34,1 |34,4 |35,1 |35,4 |} == Забон == Мардуми Ванҷ бо гӯиши ванҷии забони тоҷикӣ сухан мегӯянд. Дар водии Язғулом бошад, яке аз [[забонҳои помирӣ]] — [[забони язғуломӣ]] роиҷ аст. Лаҳҷаи ванҷии забони тоҷикӣ дар водии Ванҷ аз нимаи дуюми асри XIX густариш ёфта, забони бумии помириро, ки бо номи ванҷӣ маъруф буд, дар поёни ҳамин аср аз байн бурд. Забони ванҷӣ наздиктарин хеши забони язғуломӣ буда, ба гурӯҳи «шимолии» забонҳои помирӣ дар қатори язғуломӣ ва (эҳтимолан) саргуломӣ дохил мешуд. Мутахассисон аз байн рафтани онро ба охири асри XIX нисбат медиҳанд; мардумшиносон дар ибтидои асри XX аз ин забон танҳо чанд даҳ вожаро сабт карда тавонистаанд.<ref name="pamirlang2">[https://tapemark.narod.ru/les/363a.html Памирские языки] (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.</ref><ref name="bre-pamir2">[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2701306 Памирские языки] (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Лаҳҷаҳои ванҷии забони тоҷикӣ мавзӯи таҳқиқи бунёдии эроншиноси рус А. З. Розенфелд гардидаанд, ки соли '''1964''' дар Ленинград монографияи махсуси «Ванджские говоры таджикского языка»-ро дар ҳаҷми 151 саҳифа ба табъ расонидааст.<ref name="rozenfeld19642">Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — 151 с.</ref> Дар гуфтугӯи мардуми Ванҷ ҷӯйборҳои лозурӣ, ки деҳаҳо дар канораи онҳо бино ёфтаанд, «даргов» номида мешаванд; ба ақидаи Ҳ. Пирумшоев, ин вожа гунаи тағйирёфтаи ибораи «даргоҳи об» аст.<ref name="pirumshoev-web" /> Бархе донишмандони рус, монанди И. И. Зарубин, А. З. Розенфелд ва дигарон, назарияеро дар бораи вуҷуди куҳанзабони ванҷӣ (русӣ: старованджский язык) ироя кардаанд, ки тибқи он ин забон тақрибан дусад сол пеш аз байн рафта, гӯиши кунунии ванҷӣ ҷойгузинаш шудааст. И. И. Зарубин дар ин маврид мегӯяд:<blockquote>Забони куҳнаи ванҷӣ дар водии Ванҷ (шохоби рости Панҷ) ва саргуломӣ дар болооби дарёи Саргулом, дар шарқи вилояти Файзободи Афғонистон ривоҷ дошт. Тақрибан дусад сол пеш лаҳҷаҳои тоҷикӣ ҷои онҳоро гирифтанд.</blockquote>Забони язғуломӣ, ки дар шаш деҳаи ҷамоати Язғулом ба кор меравад, забони бехат аст ва шумораи гӯяндагонаш тақрибан 3 ҳазор нафарро ташкил медиҳад; аксари язғуломиён дузабонаанд ва забони тоҷикиро низ медонанд.<ref name="yazgulyam-les2">[http://tapemark.narod.ru/les/604b.html Язгулямский язык] (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.</ref><ref name="bre-yazg2">[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/4924529 Язгулямский язык] (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Таҳқиқи бунёдии ин забон ба қалами эроншиноси маъруф Д. И. Эделман тааллуқ дорад, ки соли '''1966''' дар Маскав монографияи «Забони язғуломӣ»-ро ба табъ расонидааст.<ref name="edelman2">Эдельман Д. И. Язгулямский язык. — М.: Наука, 1966.</ref> Пас аз муҳоҷирати соли '''1954''' бахше аз язғуломизабонон дар ноҳияи Куйбишеви водии Вахш низ сокин шуданд ва забони язғуломӣ то кунун дар он ҷо низ ба кор меравад.<ref name="fieldling2">[http://field-ling.moscow/c/language/yazghulami/ Язгулямский язык] (рус.) // Экспедиции Московской школы полевой лингвистики. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар «Атласи забонҳои дар хатар қарордоштаи ҷаҳон»-и ЮНЕСКО (таҳти таҳрири Кристофер Мозли, соли 2010), забони язғуломӣ ба зумраи забонҳои осебпазир (Vulnerable) дохил гардидааст.<ref name="unesco-atlas">Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World's Languages in Danger. — 3rd ed. — Paris: UNESCO Publishing, 2010.</ref> Тибқи ҳамин Атлас, аз 15 забони дар хатар қарордоштаи Осиёи Марказӣ, 11-тояш дар Тоҷикистон, бештараш дар ҳудуди ВМКБ, роиҷ аст.<ref name="ap-unesco2017">[https://old.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/society/20170629/unesco-publishes-atlas-of-the-worlds-languages-in-danger UNESCO publishes atlas of the world's languages in danger] (англ.) // Тоҷикистон Ньюз Азия-Плюс, 29 июни 2017. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши ҷомеашиносии забонии Д. Пол, Э. Аббесс, К. Мюллер, К. Тиссен ва Г. Тиссен нишон медиҳад, ки муносибати сокинони водии Язғулом ба ҳарду забон — язғуломӣ ва тоҷикӣ — мусбат аст: забони модарӣ дар зиндагии рӯзмарра пурқувват боқӣ монда, ҳеҷ нишонае аз ҷойивазкунии он бо забони тоҷикӣ мушоҳида намешавад, ҳарчанд забони тоҷикиро низ дар баъзе ҳавзаҳо муфид медонанд.<ref name="paul2010">Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. — SIL International, 2010.</ref> Дар пойгоҳи байналмилалии таснифи забонҳо «Глоттолог» забони куҳани ванҷӣ бо рамзи «oldw1238» ва забони язғуломӣ бо рамзи «yazg1240» сабт шудаанд.<ref name="glottolog">Glottolog 5.0, коди «oldw1238» (забони куҳани ванҷӣ) ва «yazg1240» (забони язғуломӣ).</ref> == Бахшбандӣ == Бар асоси Қонуни тақсимоти маъмурию ҳудудии кишвар, ноҳияи Ванҷ аз 1 шаҳрак (Ванҷ) ва 6 [[ҷамоат]] иборат аст:<ref name="fehrist2">Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. — Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2013. — 332 с.</ref> {| class="wikitable" |+Ҷамоатҳои ноҳияи Ванҷ !Ҷамоат !Аҳолӣ (нафар) !Деҳаҳо |- |ба номи Маҳмадулло Абдуллоев |10 983 |Бичхарв, Бодалд, Ускроғ, Роғ, Дашти Роғ, Панҷшанбеобод, Убари Даргов, Рохарв, Гушхун, Ғумаяк, Бовуд, Одешт, Ҷангали Зуго |- |Водхуд |2178 |Пшихарв, Даштак, Лугад, Бунига, Узбай, Лахш, Баравн, Баравни Таг, Баравни Тор, Ваҳдат, Вравз |- |Ҷовидон |4201 |Бунай, Рав, Жовуд, Потов, Арнавад, Убго |- |Рованд |5573 |Ширговад, Ғиҷоваст, Мудеҳарв, Вишхарвак, Старғ, Ғӯмас, Мурғутга, Рованд, Гармчашма, Ван-Ван, Сунгад, Поймазор |- |Техарв |3401 |Гич, Садвадг, Сед, Шаврӯ, Техарв, Чихох, Удоб, Равгада |- |Язғулом |6065 |Мотравн, Вишхарв, Будун, Шавуд, Андарбоғ, Жамаг |} Дар санадҳои расмии солҳои охир ҷамоати марказии ноҳия бо номи «деҳоти Маҳмадулло Абдуллоев» зикр мегардад.<ref name="khovar-ubari2" /> == Хоҷагидорӣ == Соҳаҳои асосии хоҷагидории ноҳия ғаллакорӣ, чорводорӣ, боғдорӣ ва сабзавоткорист; дар замони шӯравӣ тамокукорӣ низ соҳаи асосӣ буд. Соли '''1939''' дар тамоми ВМКБ 123 колхоз мавҷуд буд, аз ҷумла дар Ванҷ 30 колхоз таъсис дода буданд. Водии Водхуд аз қадим бо ҳосилхезии замин ва фаровонии тути худ ном баровардааст: захираи ғалла ва меваи хушки ин мавзеъ (тут, зардолу, себ) на танҳо сокинони маҳаллӣ, балки деҳоти камзамини ҳамсояро низ аз танқисӣ мераҳонд ва ибораи мардумии «тути Водхуд пухт, имсол ҳам ҷон ба саломат бурдем» аз ҳамин воқеият бармеояд.<ref name="pirumshoev-web" /> Дар ноҳия 53 хоҷагии деҳқонӣ мавҷуд аст. Майдони умумии заминҳои хоҷагӣ 14 417 гектар аст, аз ҷумла заминҳои корам — 1381 гектар (2012), чарогоҳҳо — 1219 гектар, боғҳо — 734 гектар. Тибқи омори соли '''2012''' дар ноҳияи Ванҷ 2478 тонна ғалла, 1924 тонна гӯшт, 1 млн дона тухм, 3742 тонна шир, 157 тонна чормағз, 6353 тонна сабзавот ва 11 295 тонна картошка ба даст омад. Бар асоси омори соли '''2011''', шумораи чорво дар хоҷагиҳо чунин буд: гов — 15 234 сар, гӯсфанду буз — 32 498 сар. Дар давоми даҳсолаи охир сохтори хоҷагидории ноҳия ба таври куллӣ дигаргун шуд: ба ҷои 53 хоҷагии деҳқонии соли 2012, имрӯз 14 ассотсиатсияи хоҷагиҳои деҳқонӣ 120 хоҷагии инфиродиро бо фарогирии 3217 саҳмдор муттаҳид месозад.<ref name="jumhuriyat-kishovarzi">[https://jumhuriyat.tj/6928-van-rushdi-soai-kishovarz-dar-noija.html Ванҷ. Рушди соҳаи кишоварзӣ дар ноҳия] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Майдони умумии заминҳои корам ба 2601 гектар расидааст, ки аз он бештар аз 1080 гектарро боғҳои мевадиҳанда ташкил медиҳанд; танҳо дар бист соли охир 282 гектар замини нав аз худ карда шудааст.<ref name="khovar-boghparvari2025">[https://khovar.tj/2025/11/dar-no-iyai-van-so-ai-bo-parvar-rushd-meyobad/ Дар ноҳияи Ванҷ соҳаи боғпарварӣ рушд меёбад] // АМИТ «Ховар», 18 ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи таҳлилҳои муқоисавӣ, дар зарфи се даҳсолаи охир истеҳсоли ғалладонагиҳо тақрибан 6 баробар, картошка 8 баробар, сабзавот 16 баробар ва мева 42 баробар афзудааст.<ref name="jumhuriyat-jashniistiqlol">[https://jumhuriyat.tj/print:page,1,1536-van-ashni-istilol-mondagor-hoad-bud.html Ванҷ. Ҷашни истиқлол мондагор хоҳад буд] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Танҳо то охири моҳи октябри соли 2025 аз боғоти ноҳия 2205 тонна меваи тару тозаву хушк ба бозорҳои хориҷӣ ва шаҳрҳои калони ҷумҳурӣ содирот гардид,<ref name="khovar-boghparvari2025" /> ва моҳи августи соли 2023 кишоварзони ноҳия дар ярмаркаи Боғи «Куруши Кабир»-и Душанбе зиёда аз 13 тонна маҳсулоти тару тоза ба сокинони пойтахт пешниҳод карданд.<ref name="khovar-namoishfurushi">[https://khovar.tj/2023/08/namoish-fur-shi-ma-suloti-kishovarz-az-onibi-kishovarzoni-no-iyai-van-ma-suloti-mavridi-niyozi-avval-ba-sokinoni-dushanbe-peshni-od-gardid/ Намоиш-фурӯши маҳсулоти кишоварзӣ аз ҷониби кишоварзони ноҳияи Ванҷ] // АМИТ «Ховар», августи 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Аз соли '''2009''', вақте ки дар ноҳия аввалин ду гармхонаи намунавӣ ба кор дароварда шуданд,<ref name="khovar-garmhona2009">[https://khovar.tj/2009/08/dar-van-1206-garmhona-1202-o-ba-kor-daromadand/ Дар Ванҷ гармхонаҳо ба кор даромаданд] // АМИТ «Ховар», августи 2009. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> технологияи гармхонагӣ дар қисматҳои поёнии ноҳия паҳн шудааст. Дар давраи охир, дар ҳамкорӣ бо мутахассисони минтақаи илмӣ-таҷрибавии «Ҷангали Зуго»-и Институти биологии Помир, соҳибкор Ҳайдар Фаёзов аз деҳаи Гишхун дар ноҳия парвариши озмоишии лимӯ ва дигар меваҳои ситрусиро оғоз кард — навъе, ки то ҳол дар ВМКБ танҳо хоси баъзе минтақаҳои ноҳияи Дарвоз буд.<ref name="jumhuriyat-limu">[https://jumhuriyat.tj/print:page,1,3033-van-avlavijat-ba-rushdi-limparvar.html Ванҷ. Авлавият ба рушди лимӯпарварӣ] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Чорводорӣ ва занбӯриасалпарварӣ === Дар муқоиса бо давраи пеш аз истиқлол, дар ноҳия саршумори чорвои калону майда дар маҷмуъ 2 баробар, истеҳсоли гӯшт 4 баробар ва истеҳсоли тухм 31 баробар афзудааст.<ref name="jumhuriyat-jashniistiqlol" /> Тибқи омори соли 2023, саршумори чорвои калони шохдор ба 17 135 сар (нисбат ба 15 234 сар дар соли 2011) ва моли майда (гӯсфанду буз) ба 41 000 сар (нисбат ба 32 498 сар) расидааст; ҳамчунин дар хоҷагиҳои ноҳия 41 350 сари парранда ва 1082 оилаи занбӯри асал ба қайд гирифта шудааст.<ref name="jumhuriyat-jashniistiqlol" /><ref name="jumhuriyat-kishovarzi" /> Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон рушди занбӯриасалпарвариро яке аз воситаҳои пасткунандаи камбизоатӣ ва таъминкунандаи шуғли деҳот муайян кардааст. Сарватҳои зеризаминии ноҳия: пахтасанги кӯҳӣ (асбест), молибден, мармар ва ғайра; инчунин конҳои никел, оҳансанг ва оҳак мавҷуданд. === Муҳоҷирати меҳнатӣ === Мисли аксари минтақаҳои кӯҳии Тоҷикистон, иқтисодиёти хонаводаҳои Ванҷ ба таври назаррас аз муҳоҷирати меҳнатӣ ва ҳаволапулиҳо вобаста аст. Тибқи арзёбии Бонки Ҷаҳонӣ аз моҳи ноябри соли '''2025''', ҳаволапулиҳои муҳоҷирони меҳнатӣ беш аз 30 фоизи маҷмуи маҳсулоти дохилии Тоҷикистонро ташкил медиҳанд ва, гарчанде вобастагӣ ба ин маблағҳо сатҳи камбизоатиро коҳиш додааст, нобаробарии даромад (нишондиҳандаи Гини) аз 32 то 38 дар байни солҳои 2021 ва 2023 афзудааст; ВМКБ дар қатори минтақаҳое зикр шудааст, ки бо маҳдудиятҳои шадиди ҷуғрофиву иқлимӣ рӯбарӯянд.<ref name="wb2025poverty">[https://www.worldbank.org/en/country/tajikistan/publication/poverty-and-equity-assessment Tajikistan Poverty and Equity Assessment] (англ.) // Бонки Ҷаҳонӣ, ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши умумимиллии соҳаи тандурустӣ доир ба муҳоҷирони меҳнатии Тоҷикистон нишон додааст, ки дар байни панҷ минтақаи кишвар (Душанбе, ВМКБ, Хатлон, Суғд ва ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ), ҳиссаи муҳоҷирони меҳнатӣ дар аҳолии ВМКБ (49,59 фоиз аз намунаи пажӯҳишӣ) назар ба дигар минтақаҳо (камтар аз 32 фоиз) хеле баландтар будааст.<ref name="hiv-migrants">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11679146/ Inclusion of Labor Migrants as a Potential Key Population for HIV: A Nationwide Study from Tajikistan] (англ.) // PMC/NCBI. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар маҷмуи умумимиллӣ, беш аз як миллион шаҳрванди Тоҷикистон ҳарсола барои кор ба Русия мераванд; ҳаволапулиҳо дар соли 2013 қариб нисфи маҷмуи маҳсулоти дохилии кишварро ташкил медоданд, ки то соли 2018 ба тақрибан 30 фоиз (2,2 миллиард доллари ИМА) коҳиш ёфт.<ref name="mpi2022">[https://www.migrationpolicy.org/article/dependent-remittances-tajikistan-prospects-dim-economic-growth Dependent on Remittances, Tajikistan's Long-Term Prospects for Economic Growth and Poverty Reduction Remain Dim] (англ.) // Migration Policy Institute. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Саноат === Дар ноҳия корхонаҳои хурди саноатӣ — сехи чӯҷапарварӣ, заводи хишти «Лугад», ҶДММ «Хрустал» — фаъолият доранд. Дар Ванҷ бозорҳои марказӣ ва марзӣ низ амал мекунанд. '''25 июни соли 2025''' дар ноҳия корхонаи истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК «Мармар Стоун» ба кор шурӯъ кард, ки иқтидори солонаи он 40 ҳазор тонна маҳсулот буда, 40 сокини маҳаллиро бо ҷои кори доимӣ таъмин намудааст. Корхона чор хатти истеҳсолӣ дорад ва дар он беш аз 20 навъи санги табиӣ коркард мешавад; иқтидори истеҳсоли тахтасангҳои ороишӣ (мозаика) 10 ҳазор м³ ва коркарди санги мармар 160 ҳазор м³ дар як солро ташкил медиҳад.<ref name="ap2025">[https://asiaplus.news/tg/2025/06/25/safari-emomal%d3%a3-ra%d2%b3mon-ba-vmkb-az-van%d2%b7-o%d2%93oz-shud-prezident-dar-in-no%d2%b3iya-kadom-inshootro-ba-istifoda-dod/ Сафари Эмомалӣ Раҳмон ба ВМКБ аз Ванҷ оғоз шуд. Президент дар ин ноҳия кадом иншоотро ба истифода дод?] // Asia-Plus, 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="pt512722">[https://prezident.tj/event/news/51272 Ифтитоҳи корхонаҳои истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК «Мармар Стоун» дар ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар ҳамон рӯз Парки саноатии ноҳия мавриди истифода қарор гирифт, ки дар масоҳати 788 м² ҷойгир буда, 6 корхонаи хурди истеҳсолиро фаро мегирад: истеҳсоли макарон, бандубасти маҳсулоти лӯбиёгӣ, коркарди равғани чормағз, коркард ва бандубасти меваи хушк, истеҳсоли собун ва дару тирезаҳои пластикӣ. Фаъолияти парк дар маҷмуъ 36 сокини маҳаллиро бо кор таъмин мекунад.<ref name="ap2025" /><ref name="pt512842">[https://prezident.tj/event/news/51284 Ифтитоҳи Парки саноатии ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар доираи ҳамин парк, инчунин корхонаи коркарди равғани ангат (Hippophae rhamnoides) — растании шифобахши худрӯй, ки дар қад-қади дарёҳои ноҳия фаровон мерӯяд — ба кор шурӯъ кардааст; иқтидори он то 500 килограмм равғани холис дар як сол буда, аз ин ашё то 12 навъи маҳсулоти фармасевтию косметологӣ омода карда мешавад.<ref name="ctd-marmarstone">[https://ctd.tj/2025/06/25/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D1%8D%D0%BC%D0%BE%D0%BC-95/ Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ноҳияи Ванҷ] // Кумитаи рушди сайёҳии назди Ҳукумати ҶТ, июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пеш аз таъсиси ин корхона, дар деҳаи Ғуҷоваст соҳибкорзан Васила Ғафурова коргоҳи хурди коркарди ангатро таъсис дода буд, ки маводи он берун аз ноҳия низ харидор пайдо кардааст.<ref name="ap2025" /> Барои дастгирии соҳибкории хурду миёна дар солҳои 2018–2019 ба соҳибкорони ноҳия зиёда аз 6,5 миллион сомонӣ қарзи имтиёзнок дода шудааст.<ref name="president-domestic16739">[https://www.president.tj/event/domestic_trips/16739 Сафарҳои дохилӣ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Энергетика === Дар Ванҷ чандин неругоҳи хурди барқи обӣ (НБО) фаъолият мекунад. Аз ҷумла, НБО-и «Техарв» дар дарёи Ванҷ бо иқтидори 400 кВт таҷдид гардида, ба шабакаи ягонаи барқи кишвар пайваст карда шудааст; НБО-и «Андарбак» дар водии Язғулом ба шабакаи ширкати «Помир Энерҷӣ» пайваст аст.<ref name="techarv2">[http://www.cawater-info.net/best-practices/ru/base/marker/21 Реконструкция МГЭС Техарв на реке Ванч мощностью 400 кВт в Ванчском районе Горно-Бадахшанской автономной области] (рус.) // CAWater-Info. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Таҳлилҳои соли 2021 нишон дода буданд, ки шабакаҳои барқии ноҳия ҳамагӣ 2,6 мегаватт барқ истеҳсол мекунанд, дар ҳоле ки барои фаъолияти пуриқтидори корхонаҳои нави саноати кӯҳӣ (ба мисли «Мармар Стоун») беш аз 5,6 мегаватт лозим буд.<ref name="khovar-310812">[https://khovar.tj/2021/07/310812/ Имсол дар Ванҷ дар 15 гектар боғи нав бунёд карда шуд] // АМИТ «Ховар», июли 2021. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Моҳи '''июни соли 2025''' хатти интиқоли барқи дузанҷираи 35 ва 110-киловолтаи Хоруғ–Рӯшон бо дарозии 67,5 км ва зеристгоҳи «Ҷангал» ба маблағи умумии 114 миллион сомонӣ ба истифода дода шуд, ки интиқоли муназзами неруи барқро ба ноҳияҳои Рӯшон, Ванҷ ва Дарвоз ба маротиб беҳтар мегардонад; ҳамзамон сохтмони хатти 42-километраи интиқоли барқи 110-киловолта аз маркази ноҳияи Рӯшон то зеристгоҳи «Вознавд» оғоз ёфт, ки ба истифода додани он дар нимсолаи аввали соли 2026 пешбинӣ шудааст.<ref name="khovar-speech20252">[https://khovar.tj/2025/06/suhanronii-prezidenti-um-urii-to-ikiston-peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-mulo-ot-bo-ro-baron-va-faoloni-viloyati-muhtori-k-istoni-badahshon/ Суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон дар мулоқот бо роҳбарон ва фаъолони Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон] // АМИТ «Ховар», июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Нақлиёт === Нақлиёти ноҳия асосан автомобилист; як фурудгоҳи хурд ҳам дар шаҳраки Ванҷ (Рохарв) вуҷуд дорад. Қаламрави ғарбии ноҳия дар масири шоҳроҳи байналмилалии Душанбе–Кӯлоб–Дарвоз–Хоруғ–Мурғоб–Қулма қарор дорад; лоиҳаи таъмиру таҷдиди қитъаи ин шоҳроҳ аз Қалъаихумб то Ванҷ ва сарҳади ноҳияи Рӯшон арзиши умумии 2,5 миллиард сомониро ташкил медиҳад, ки то имрӯз корҳо ба маблағи 900 миллион сомонӣ анҷом ёфтаанд.<ref name="president-node23600">[https://president.tj/node/23600 Суханронӣ дар мулоқот бо роҳбарону фаъолон ва сокинони ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> '''25 июни соли 2025''' роҳи мошингарди маркази ноҳия то нуқтаи пайвастшавӣ ба ин шоҳроҳ, иборат аз ду хатти ҳаракат бо дарозии умумии 16 км, пас аз таҷдид ба истифода дода шуд; дар дарозои роҳ истгоҳҳои нақлиётӣ ва гузаргоҳҳо барои пиёдагардон бунёд гардидаанд.<ref name="ap2025" /><ref name="pt512682">[https://prezident.tj/event/news/51268 Ифтитоҳи роҳи маркази ноҳияи Ванҷ то нуқтаи пайвастшавӣ ба шоҳроҳи Душанбе–Кулма] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> '''23 июни соли 2025''' ширкати ҳавопаймоии «Тоҷик Эйр» пас аз ёздаҳ соли танаффус (парвози охирин соли '''2014''' сурат гирифта буд) хатсайри ҳавоии Душанбе–Ванҷ–Душанберо аз нав кушод: парвози нахустин бо 15 мусофир анҷом ёфт. Парвоз дар ин масир 50 дақиқа тӯл кашида, тибқи ҷадвал ҳафтае як маротиба, рӯзҳои ҷумъа, бо ҳавопаймои Ан-28 иҷро мешавад ва нархи чипта дар як самт 750 сомонӣ муайян гардидааст.<ref name="ap-flight-start2">[https://asiaplustj.info/tj/node/350087 Оғози парвози ҳавопаймоӣ миёни Душанбе ва Ванҷ. Аввалин парвоз кай ва нархи чипта чанд аст?] // Asia-Plus, июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ap-flight-first2">[https://asiaplustj.info/tj/node/350121 Пас аз 11 сол. Аввалин парвози ҳавопаймо дар масири Душанбе-Ванҷ-Душанбе анҷом ёфт] // Asia-Plus, 23 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар доираи татбиқи «Барномаи давлатии кабудизоркунии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2040» (қабулшуда '''28 июни соли 2024'''), '''24 феврали соли 2026''' дар шафати роҳҳои мошингарди ноҳияи Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳоли дарахтони ҳамешасабзу ороишӣ ва сояафкану мевадиҳанда шинонида шуд.<ref name="khovar-trees2026">[https://khovar.tj/2026/02/daraht-binshon-dar-shafati-ro-oi-moshingardi-van-besh-az-2000-beh-ni-ol-shinonida-shud/ ДАРАХТ БИНШОН! Дар шафати роҳҳои мошингарди Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳол шинонида шуд] // АМИТ «Ховар», 24 феврали 2026. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Фарҳангу маориф == Пеш аз инқилоб аҳолии маҳаллии Ванҷ дар масҷидҳо ва хонаҳои муллоён хатту савод меомӯхтанд ва на ҳама ақшори мардум фурсат ва имкони саводомӯзӣ доштанд. Аз ин рӯ нисбати саводнокӣ дар миёни онҳо хеле паст буд ва ба сахтӣ метавонист ба 3–10 % бирасад. Саводомӯзии саросарии аҳолиро ҳукумати шӯравӣ ба роҳ монд. Соли '''1926''' нахустин мактаб дар минтақа фаъолияти худро оғоз намуд: дар он танҳо 1 муаллим — Одил Боқиев (аз деҳаи Чихох) кор мекард ва 25 талаба дар он ҷо дарс меомӯхтанд. Соли 1930 шумораи муаллимон ба 7 нафар расид. Дар авохири даҳаи 30-юми асри XX тақрибан дар ҳамаи маҳалҳои сераҳолии деҳшӯроҳои Ванҷ мактабҳои ибтидоӣ таъсис ёфтанд, ки бештари бачагону наврасон дар онҳо таҳсил мекарданд. Тобистони соли '''1941''' (дар арафаи Ҷанги Бузурги Ватанӣ) дастгоҳи кинонамоишдиҳӣ дар Ванҷ сохта, ба марҳалаи истифода расид. Соли 1941 дар вилоят 41 китобхона вуҷуд дошт, аз ҷумла китобхонаи ноҳиявӣ дар маркази Ванҷ ва 12 чойхонаи сурх. Дар аввали моҳи апрели соли 1930 дар яке аз деҳаҳои баландкӯҳи водии Ванҷ — Рованд нахустин маҷлиси ҷавонон баргузор шуд. Дар соли таҳсилии 2011–2012 дар ноҳияи Ванҷ 50 мактаб, аз ҷумла 23 мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ, 4 мактаби таҳсилоти умумии асосӣ, 13 мактаби ибтидоӣ, мактаб-интернат ва муассисаи томактабӣ вуҷуд дошт. Дар ҳамин сол дар мактабҳои ноҳия 7437 талаба таҳсил мекард, ки ба онҳо 928 муаллими соҳибмаълумоти олӣ дарс медоданд. '''25 июни соли 2025''' дар деҳаҳои Мотравн, Будун, Вишхарв, Жамаг, Бунай, Техарв ва Ғиҷовасти ноҳия 7 кӯдакистони нав ифтитоҳ гардид: чор кӯдакистон аз ҳисоби буҷети маҳаллии вилоят ва се кӯдакистони дигар аз ҳисоби сокинони деҳаҳо тариқи ҳашар сохта шудаанд. Ин муассисаҳо аз 20 синфхона иборат буда, барои 380 тарбиятгиранда пешбинӣ шудаанд ва дар онҳо 34 нафар бо кори доимӣ таъмин гардидаанд.<ref name="ap2025" /><ref name="pt512802">[https://prezident.tj/event/news/51280 Ифтитоҳи 7 кӯдакистон дар ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар Ванҷ 45 муассисаи фарҳангӣ, аз ҷумла 1 театр, 13 клуб, 2 автоклуб, 5 хонаи фарҳанг, 25 китобхона бо фонди 114 960 нусха китоб фаъолият мекунад. Рӯзномаи ноҳиявӣ бо номи «Ватан» нашр мешавад. == Тиб == Соли '''1939''' дар Ванҷ маркази тиббӣ ва бемористоне барои 10 кат сохта шуда буд. Ин иттифоқ дар канори душвориҳои азиме ба вуҷуд омад: то оғози асри XX дар водӣ тибби илмӣ вуҷуд надошт ва сокинон танҳо ба гиёҳдармонӣ ва дуохонӣ такя мекарданд, ки боиси сатҳи баланди фавти модарону кӯдакон мегардид.<ref name="sssr-112sol">[https://sssr.tj/vanj-va-yazgulom-112-sol-pesh-az-in/ Ванҷ ва Язгулом 112 сол пеш аз ин] // Газетаи мардумии СССР. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи як таҳқиқи диссертатсионӣ, гузариш ба тибби муосир бо муқовимати шадид ҳамроҳ буд: соли '''1929''' табиби рус Спажев, ки барои расонидани кумаки аввалияи тиббӣ ба Ванҷ фиристода шуда буд, аз ҷониби дастаҳои босмачӣ ба қатл расонида шуд — ҳодисае, ки соли 1931 бо қатли табиб Олхов дар ноҳияи ҳамҷавори Қалъаихумб такрор ёфт.<ref name="btsu-dissertation">Диссертатсия // Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ.</ref> Муҳоҷирати маҷбурии соли 1954-и сокинони водии Язғулом ба водии гарми Вахш низ оқибатҳои вазнини беҳдоштӣ — бемории оммавӣ ва фавти зиёди кӯдакон — ба бор овард, ки яке аз сабабҳои бозгашти тадриҷии як қисми муҳоҷирон ба зодгоҳашон гардид.<ref name="sssr-112sol" /> Ҳоло дар ноҳия як беморхонаи марказӣ (дар шаҳраки Рохарв, дорои 6 шуъбаи бистарикунонӣ), як беморхонаи минтақавӣ дар водии Язғулом, 22 бунгоҳи тиббӣ, маркази назорати беҳдоштӣ (санитарию эпидемиологӣ) ва 4 дорухона фаъолият доранд. Тибқи маълумоти соли 2023, ба ин шабака 57 310 нафар бемор муроҷиат кардааст — ба ҳисоби миёна беш аз 1,6 маротиба барои ҳар сокини ноҳия дар як сол.<ref name="jumhuriyat-tandurusti">[https://jumhuriyat.tj/2991-van-roandozii-tadbiro-dar-samti-tandurust-va-ifzi-itimo.html Ванҷ. Роҳандозии тадбирҳо дар самти тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоӣ] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар сохтори марказии шабака 47 духтури дорои маълумоти олӣ ва 193 корманди миёнаи тиббӣ кор мекунанд; рақами 369 нафар пизишки дорои маълумоти олӣ, ки дар маъхазҳои умумӣ оид ба ноҳия зикр мешавад, эҳтимол тамоми мутахассисони тиббии ҳудуди ноҳияро — аз ҷумла дорухонаҳо, СЭС ва муассисаҳои хусусиро — дар бар мегирад.<ref name="jumhuriyat-tandurusti" /> Дар водии дурдасти Язғулом, ки пеш аз истиқлол мардум маҷбур буданд беморони вазнинро тавассути чорвои борбар ба масофаҳои дур интиқол диҳанд, имрӯз як дармонгоҳи минтақавӣ, ду маркази саломатӣ, се бунгоҳи тиббӣ дар деҳаҳои дурдаст ва як таваллудхонаи махсусгардонидашуда фаъолият доранд.<ref name="jumhuriyat-tandurusti" /> Дар деҳаи Гармчашмаи ҷамоати Рованд, наздики лозури Ванҷях, як маркази саломатии муосир бо ҳамкории Вазорати тандурустӣ ва Хадамоти ҳифзи сиҳатии Бунёди Оғохон (Aga Khan Health Services) сохта шудааст.<ref name="khovar-garmchashma">[https://khovar.tj/2015/09/iftito-i-markazi-salomat-dar-no-iyai-van/ Ифтитоҳи маркази саломатӣ дар ноҳияи Ванҷ] // АМИТ «Ховар», сентябри 2015. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар доираи барномаи миллии рушди инфрасохтори тиббӣ, соли '''2025''' сохтмони бинои нави Беморхонаи марказӣ барои 120 кат бо арзиши 114 миллион сомонӣ оғоз гардид.<ref name="president-hospital">[https://president.tj/event/domestic_trips/51302 Суханронӣ дар мулоқот бо роҳбарону фаъолони ноҳияи Ванҷ] // Президенти Тоҷикистон, 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Барои ҳалли норасоии кадрҳо, тайи давраи соҳибистиқлолӣ 142 нафар хатмкунандаи ноҳияи Ванҷ дар муассисаҳои олии тиббии ҷумҳурӣ (пеш аз ҳама Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ ибни Сино) таҳсил кардаанд, ки аз ин шумора 40 нафар тавассути квотаи президентӣ буда, соли 2025 боз 22 нафари дигар ба ҳамин квота фаро гирифта шуданд.<ref name="president-hospital" /> Барномаи «Корвони саломатӣ»-и Вазорати тандурустӣ низ борҳо ба Ванҷ ташриф оварда, ба табибони маҳаллӣ таҷрибаандӯзӣ фароҳам овардааст.<ref name="khovar-korvon2022">[https://khovar.tj/2022/05/korvoni-salomat-sokinoni-no-iya-oi-darvoz-va-van-bo-hizmatrasonii-rojgoni-tibb-faro-girifta-shudand/ «Корвони саломатӣ». Сокинони ноҳияҳои Дарвоз ва Ванҷ бо хизматрасонии ройгони тиббӣ фаро гирифта шуданд] // АМИТ «Ховар», майи 2022. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Бо сабаби баландкӯҳ будани минтақа, Ванҷ таърихан ба минтақаҳои паҳншавии бемории ҷоғвар (норасоии йод) мансуб буд; тибқи маълумоти таҳлилӣ, дар натиҷаи стратегияи миллии йодизатсияи намак сатҳи паҳншавии ин беморӣ дар давраи солҳои 2019–2023 то '''72 фоиз''' коҳиш ёфтааст.<ref name="avjizuhal">Авҷи Зуҳал, № 2, 2025.</ref> Бо назардошти сатҳи баланди муҳоҷирати меҳнатии сокинони ноҳия, маркази маҳаллии мубориза бар зидди ВНМО (ВИЧ) корҳои фаҳмондадиҳиро дар байни ҷавонон пайваста мегузаронад.<ref name="jumhuriyat-tandurusti" /> Дар давраи пандемияи COVID-19 Беморхонаи марказии Ванҷ шуъбаи бемориҳои сироятиро ба реҷаи фавқулодда гузаронид, ва моҳи июни соли '''2020''' тибқи барномаи дастгирии Иттиҳоди Аврупо ба ин муассиса таҷҳизоти муҳофизати инфиродӣ (PPE) расонида шуд.<ref name="eeas-ppe">[https://www.eeas.europa.eu/sites/default/files/eu_timeframe_for_ppe_distribution_20200611_4.pdf EU timeframe for PPE distribution] // Хадамоти амали берунии Иттиҳоди Аврупо (EEAS), июни 2020. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Беморхонаи марказӣ соли 2014 пурра ба низоми гармкунии барқӣ (аз ҳисоби неругоҳҳои хурди барқи обӣ) гузашт, ҳарчанд барои ҳолатҳои фавқулодда ҳарсола захираи эҳтиётии сӯзишворӣ нигоҳ дошта мешавад.<ref name="khovar-heating2014">[https://khovar.tj/2014/01/bemorhonai-van-1207-ba-nizomi-garmkunii-bar-1179-1251-guzasht/ Беморхонаи Ванҷ ба низоми гармкунии барқӣ гузашт] // АМИТ «Ховар», январи 2014. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи санҷиши Агентии амнияти кимиёвӣ, биологӣ, радиатсионӣ ва ядроии Академияи миллии илмҳо (июли 2024), Беморхонаи марказии Ванҷ талаботи қонунгузории бехатарии радиатсиониро пурра риоя намуда, дараҷаи хатари фаъолияти он «паст» арзёбӣ шудааст.<ref name="cbrn-inspection">Феҳристи Агентии амнияти кимиёвӣ, биологӣ, радиатсионӣ ва ядроӣ (cbrn.tj). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Варзиш == Ванҷ аз даврони қадим бо гуштигирони номвари худ шуҳратёр буд. Номи паҳлавонони ванҷӣ — Амонат, Сулаймон, Дилдор, Хушдил, Худоӣ, Ҳиммат, Ш. Дилов, Алифбек ва дигарон то кунун ба некӣ ёд мешавад ва қиссаҳои майдондориашон ҳанӯз вирди забони хосу ом аст. Соли '''2024''' гӯштини миллии тоҷикӣ (гӯштингирӣ) дар Вазорати адлияи Швейтсария ба қайд гирифта шуда, мақоми расман байналмилалӣ касб кард; шумораи мусобиқаҳои ин намуди варзиш дар саросари ҷумҳурӣ аз 485 адад дар соли 2020 то тақрибан 4000 адад дар соли 2022 афзудааст.<ref name="mfa-gushtingiri">[https://mfa.tj/tg/brussels/view/12033/gushtini-tojiki-maqomi-bainalmilali-girift Гӯштини тоҷикӣ мақоми байналмилалӣ гирифт] // Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Паҳлавони ванҷӣ Шакармамад Мирмамадов, ки дар якчанд намуди варзиш (ҷудо, кураш, гӯштингирӣ) рақобат мекунад, яке аз муваффақтарин варзишгарони вазни сангини Тоҷикистон дар даҳсолаи охир аст: соҳиби медали биринҷии Бозиҳои XVIII осиёии соли 2018 дар Ҷакарта (ҷудо, +100 кг),<ref name="ozodi-asiada2018">[https://www.ozodi.org/a/29463618.html Бозиҳои XVIII осиёӣ: Шакармамад ҳам соҳиби медали биринҷӣ гардид] // Радиои Озодӣ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> медали тиллои Чемпионати 13-уми Осиё оид ба кураш дар Теҳрон (июни 2024)<ref name="varzishtv-kurash">[https://varzishtv.tj/tj/news/shakarmamad-mirmamadov-a-ramoni-osiye-oid-ba-kurash-/ Шакармамад Мирмамадов қаҳрамони Осиё оид ба кураш] // Варзиш ТВ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> ва медали тиллои Нахустин Чемпионати ҷаҳон оид ба гӯштингирӣ дар Душанбе (28–31 августи 2024, бо иштироки беш аз 200 варзишгар аз 63 давлат) гардид.<ref name="khovar-mirmamadov-world">[https://khovar.tj/2024/08/varzishgari-to-ik-shakarmamad-mirmamadov-dar-nahustin-chempionati-a-on-oid-ba-g-shtingir-medali-tillo-ba-dast-ovard/ Варзишгари тоҷик Шакармамад Мирмамадов дар нахустин Чемпионати ҷаҳон оид ба гӯштингирӣ медали тилло ба даст овард] // АМИТ «Ховар», августи 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар мусобиқаҳои Наврӯзии байналмилалӣ дар Хоруғ (марти 2025) ва Рашт (апрели 2026) низ ғолиб омада, ҳарду бор соҳиби автомобил гардид.<ref name="khovar-khorugh2025">[https://khovar.tj/2025/03/shakarmamad-mirmamadov-barandai-sho-oizai-musobi-ai-bajnalmilalii-g-shtini-mill-dar-sha-ri-horu-gardid/ Шакармамад Мирмамадов барандаи Шоҳҷоизаи Мусобиқаи байналмилалии гӯштини миллӣ дар шаҳри Хоруғ гардид] // АМИТ «Ховар», 26 марти 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="khovar-rasht2026">[https://khovar.tj/2026/04/mu-ammadin-shodmon-far-od-va-shakarmamad-so-ibi-sho-oiza-oi-musobi-ai-g-shtini-millii-no-iyai-rasht-shudand/ Муҳаммадин, Шодмон, Фарҳод ва Шакармамад соҳиби шоҳҷоизаҳои мусобиқаи гӯштини миллии ноҳияи Рашт гардиданд] // АМИТ «Ховар», 15 апрели 2026. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> '''25 марти соли 2020''' дар ҷамоати деҳоти Язғулом бахшида ба Наврӯз мусобиқаи ҷумҳуриявии гӯштини миллӣ баргузор гардид, ки дар он беш аз 300 нафар паҳлавон на танҳо аз Ванҷ, балки аз Душанбе, Бохтар, Кӯлобу Хоруғ ва ноҳияҳои Дарвозу Рӯшон иштирок карданд.<ref name="vkd-yazgulom2020">[https://www.old.vkd.tj/index.php/tj/ruydodho/27292-barguzorii-gushtini-mill-dar-yazgulom Баргузории гуштини миллӣ дар Язгулом] // Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар ноҳия беш аз 40 иншооти варзишӣ мавҷуд аст. '''25 июни соли 2025''' дар деҳаи Убари Даргов толори варзишӣ бо масоҳати умумии 615 м², иборат аз толори асосӣ, толори тенниси рӯи миз ва ҳуҷраҳои ёрирасон, ба истифода дода шуд.<ref name="ap2025" /><ref name="pt51276">[https://prezident.tj/event/news/51276 Ифтитоҳи толори варзишӣ дар деҳаи Убари Даргови ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Ҳамчунин, '''15 ноябри соли 2025''', дар арафаи Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, дар деҳаи Андарбоғи ҷамоати Язғулом толори варзишии замонавӣ, ки бо маблағи 480 ҳазор сомонӣ бунёд ёфтааст, ба истифода дода шуд.<ref name="khovar-andarbak">[https://khovar.tj/2025/11/bahshida-ba-r-zi-prezident-dar-de-ai-andarbaki-no-iyai-van-tolori-muosiri-varzish-ba-istifoda-doda-shud/ Бахшида ба Рӯзи Президент дар деҳаи Андарбаки ноҳияи Ванҷ толори муосири варзишӣ ба истифода дода шуд] // АМИТ «Ховар», 15 ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пеш аз ин, '''11 сентябри соли 2018''' бо ташаббуси Вазорати корҳои дохилӣ дар ҳамин ҷамоати Язғулом низ як толори варзишӣ ба истифода дода шуда буд.<ref name="vkd-yazgulom-mvd2018">[https://www.old.vkd.tj/index.php/tj/2020-01-18-07-50-18/khabar-o-bojgon/21050-iftito-i-tolori-varzish-dar-no-iyai-van Ифтитоҳи толори варзишӣ дар ноҳияи Ванҷ] // Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ба ғайр аз гӯштин, дар солҳои охир волейбол низ дар ноҳия рушд кардааст: дар мусобиқаи маҳаллӣ 7 дастаи волейболи ҷавонон иштирок доранд, ва дастаи ноҳияи Ванҷ дар Мусобиқаи кушоди ҷумҳуриявии волейбол дар ноҳияи Восеъ дар қатори дастаҳои пуриқтидоре чун «Регар ТадАЗ» ва дастаи шаҳри Душанбе иштирок карда, рақобати арзанда нишон додааст.<ref name="khovar-vosevolleyball">[https://khovar.tj/2025/06/regar-tadaz-dar-musobi-a-oid-ba-volejbol-dar-no-iyai-vose-sazovori-sho-oiza-gardid/ «Регар ТадАЗ» дар мусобиқа оид ба волейбол дар ноҳияи Восеъ сазовори Шоҳҷоиза гардид] // АМИТ «Ховар», июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар Бозиҳои осиёии соли 2018, ки самбо бори аввал ба барномаи он дохил шуда буд, Тоҷикистонро дар қатори дигарон ду варзишгари ҷавон — Ҷомии Ҳасанӣ ва Сомон Сангов — намояндагӣ карданд.<ref name="ozodi-asiada2018" /> == Шахсиятҳои маъруф == * Мулло Муҳаммадёри Ванҷӣ (машҳур ба Мулло Ёр) — шоири маъруфи мардумии тоҷик, зодаи деҳаи Ғумаяки водии Ванҷ; мероси ӯ то имрӯз дар байни мардуми кӯҳистони тоҷик маҳбубият дорад.<ref name="pirumshoev-web" /> * [[Раҳим Масов]] ('''16 ноябри 1939''', деҳаи Мудеҳарви ноҳияи Ванҷ — '''21 июни 2018''', Душанбе) — таърихшиноси барҷастаи тоҷик, доктори илмҳои таърих, академики Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон; солҳои 1988–2015 директори Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи Аҳмади Дониш.<ref name="masov-khovar">[https://khovar.tj/rus/2022/11/akademik-rahim-masov-zhizn-posvyashhennaya-otstaivaniyu-natsionalnyh-interesov-tadzhikistana-segodnya-velikomu-uchenomu-ispolnilos-by-83-goda/ Академик Рахим Масов: жизнь, посвящённая отстаиванию национальных интересов Таджикистана] (рус.) // НИАТ «Ховар», 16 ноябри 2022. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="masov-ap">[https://www.asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20180621/segodnya-v-dushanbe-skonchalsya-akademik-rahim-masov Сегодня в Душанбе скончался академик Рахим Масов] (рус.) // Азия-Плюс, 21 июни 2018. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * [[Ҳайдаршо Пирумшоев]] (таваллуд '''30 декабри 1944''', ноҳияи Ванҷ) — таърихшинос, доктори илмҳои таърих, профессор; муаллифи асарҳои «Ванҷ» (М., 2004), «Ванҷи ману ганҷи ман» (Душанбе, 2013) ва таҳқиқоти сершумор оид ба таърихи Бадахшону Помир.<ref name="pirumshoev-ap">[https://asiaplustj.info/tj/node/356410 Субҳ ба хайр, Тоҷикистон! Як рӯз дар таърих, зодрӯзи шахсиятҳо… 30 декабри соли 2025] // Asia-Plus. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * Қодири Қосим (таваллуд '''9 апрели 1961''', ноҳияи Ванҷ) — ходими давлатӣ ва ҷамъиятӣ, раиси Федератсияи иттифоқҳои касабаи мустақили Тоҷикистон.<ref name="kodiri">[https://khovar.tj/rus/2020/01/predsedatel-federatsii-nezavisimyh-profsoyuzov-tadzhikistana-kodiri-kosim-vydvinut-kandidatom-v-deputaty-madzhlisi-namoyandagon/ Председатель Федерации независимых профсоюзов Таджикистана Кодири Косим выдвинут кандидатом в депутаты Маджлиси намояндагон] (рус.) // НИАТ «Ховар», январи 2020. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * Мурувватшо Бачабеков ('''1 майи 1944''' — '''9 сентябри 2023''', деҳаи Баравни ҷамоати Водхуд) — устоди варзиши гӯштингирӣ, ки ӯро бунёдгузори мактаби муосири гӯштини Ванҷ медонанд; солҳои 1972–1994 устоди кафедраи тарбияи ҷисмонии Донишкадаи давлатии омӯзгории Тоҷикистон (ҳоло ДДОТ ба номи С. Айнӣ) буд.<ref name="bachabekov">[https://www.bomdod.com/2023/09/12/ustodi-pahlavononi-vanj-muruvvatsho-bachabekov-az-dunyo-raft/ Устоди паҳлавонони Ванҷ Мурувватшо Бачабеков аз дунё рафт] // Бомдод, 12 сентябри 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * Маҳмадшариф Сулаймонов (зодаи деҳаи Рованд) — устоди варзиши Иттиҳоди Шӯравӣ дар гӯштини миллӣ, ки зиёда аз панҷоҳ сол дар майдони паҳлавонӣ фаъолият дорад.<ref name="sulaymonov">[http://hamsafon.tj/10201-sufrai-pa1202lavon1250.html Суфраи паҳлавонӣ] // Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Ҳукумат == Сарвари ноҳияи Ванҷ Раиси ноҳия аст, ки аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин мегардад.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Ниҳоди намояндагии ноҳия — Маҷлиси вакилони халқ мебошад, ки аз тарафи мардуми ноҳия ба муддати 5 сол интихоб мешавад. Маълумоти расмӣ дар бораи ноҳия дар сомонаи Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон (badakhshon.tj) ҷой дода шудааст.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Раисони ноҳия дар тӯли фаъолияти маъмурии он борҳо иваз шудаанд; барои мисол, '''17 ноябри соли 2021''' бо фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Ҷабори Қосим аз мансаби раиси ноҳияи Ванҷ озод карда шуда, ба ҷои ӯ Мардзода Одинашо Миршаб ба ҳайси иҷрокунандаи вазифаи раиси ноҳия таъин гардид.<ref name="sputnik2021">[https://sputnik.tj/20211117/barkanori-jabbori-qosim-nazarshozoda-vanj-roshtqala-1043601608.html Раисони Ванҷу Роштқалъа барканор шуданд: раҳбарони нав киянд?] // Sputnik Тоҷикистон, 17 ноябри 2021. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Эзоҳ == <references /> == Манобеъ == * Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи). — Ташкент, 1926. * Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века — XX в.). — Душанбе, 2008. — (Археологическая карта Таджикистана). * Бурхан-уд-Дин-хан Кушкеки. Путеводитель по Каттагану и Бадахшану. — Ташкент, 1926. * Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. — Душанбе, 2006. * Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1–2. — Душанбе, 1962–1963. * Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв. — Ташкент, 1996. * Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. — М.: Восточная литература, 2008. — С. 61–109. * Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. — Душанбе, 1999. — № 4. — С. 20–30. * Мушкетов Д. И. Рохарв (Кала-и Ванч) // Известия Русского географического общества. — Т. 52. — 1916. * Пирумшоев Ҳ. Ванҷ. — М., 2004. * Пирумшоев Ҳ., Зафаров А. Ванҷи ману ганҷи ман (очерки таърихӣ). — Душанбе, 2013. * Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. — М.: Памятники исторической мысли, 2001. — ISBN 5-88451-100-0. * Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — 151 с. * Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. — Душанбе: СИЭМТ, 2013. * Эдельман Д. И. Язгулямский язык. — М.: Наука, 1966. * Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 41–62. * Языки мира: Иранские языки. III. Восточноиранские языки. — М.: Индрик, 2000. * Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World's Languages in Danger. — 3rd ed. — Paris: UNESCO Publishing, 2010. * Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. — SIL International, 2010. == Пайвандҳо == * [https://www.vanjiman.com Сомонаи vanjiman.com] * [https://vanj.info Торнамои Ванҷ (vanj.info)] * [http://badakhshon.tj/?page_id=11224 Саҳифаи ноҳияи Ванҷ дар сомонаи расмии ВМКБ] * [[c:Category:Vanj_District|Парвандаҳо дар Викианбор (Vanj District)]] {{тоҷикистон-ҷуғ-нопурра}} {{Тақсимоти маъмурии ВМКБ}} {{Ноҳияи_Ванҷ}} [[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] [[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] [[Гурӯҳ:Ноҳияи Ванҷ]] ckxaufs7qb94zo07pn0chvtzmcolv4a 1481930 1481902 2026-07-24T11:40:22Z Firdavsi 3353 1481930 wikitext text/x-wiki {{ВМ | Ранг1 = #A5D570 | Номи тоҷикӣ = | Номи аслӣ = Ноҳияи Ванҷ | Нишон = | Парчам = | Бари нишон = | Бари парчам = | Тавсифи нишон = | Тавсифи парчам = | Кишвар = [[Тоҷикистон]] | lat_dir = N | lat_deg = 38 | lat_min = 22 | lat_sec = 23 | lon_dir = E | lon_deg = 71 | lon_min = 27 | lon_sec = 19 | region = TJ | type = District | Дараҷа = | CoordScale = | Суруди миллӣ = | Мақом = Ноҳияи маъмурӣ | Тобеъи = [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] | Шомили = 1 шаҳрак, 6 ҷамоат | Пойтахт = [[Ванҷ (шаҳрак)|Ванҷ]] | Шаҳри бузургтарин = | Шаҳрҳои бузургтарин = | Таъсис = [[29 май|29 маи]] [[1933]] | Барҳамхӯрӣ = | Номҳои пешина = | Раис = Мардзода Одинашо Миршаб (аз 2022)<ref>{{Cite web|url=http://www.adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911|title=Указ Президента Республики Таджикистан от 1 декабря 2022 года №480 "О назначении Мардзода О.М. председателем Ванчского района Горно-Бадахшанской автономной области"|website=www.adlia.tj|accessdate=2023-01-04|archivedate=2024-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241209162237/http://adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911}}</ref> | Шакли роҳбарӣ = Раиси ноҳия | Раис2 = | Шакли роҳбарӣ2 = | Раис3 = | Шакли роҳбарӣ3 = | ММД = | Соли ММД = | Ҷой аз рӯи ММД = | ММД ба сари аҳолӣ = | Ҷой аз рӯи ММД ба сари аҳолӣ = | Забон = | Забонҳо = [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забонҳои бадахшонӣ]] — [[Забони язғуломӣ|язғуломӣ]] | Аҳолӣ = 35 400 | Соли барӯйхатгирӣ = 2024 | Фоиз аз аҳолӣ = 4,8 | Ҷой аз рӯи аҳолӣ = | Баҳодиҳии аҳолӣ = | Соли баҳодиҳӣ = | Зичӣ = 7,7 | Ҷой аз рӯи зичӣ = | Ҳайати миллӣ = [[тоҷик]]он | Ҳайати динӣ = [[мусулмон]], [[суннӣ]], мазҳаби [[ҳанафӣ]] | Масоҳат = 4430,5 | Фоиз аз масоҳат = | Ҷой аз рӯи масоҳат = | Баландии бештарин = 7495 | Баландии миёна = 3000 | Баландии камтарин = | Харита = Vanj District in Tajikistan.svg | Андозаи харита = | Харита2 = | Минтақаи замонӣ = UTC+5 | Сарвожа = VA | ISO = TJ.BK.VA | Шиносаи ададӣ = | Шакли шиноса = | Шиносаи ададӣ2 = | Шакли шиноса2 = | Шиносаи ададӣ3 = | Шакли шиноса3 = | FIPS = | Коди телефон = +992 3551 | Нишонаи почта = 736300 | Домени интернет = tj | Коди мошинҳо = 04 TJ | Вебгоҳ = [[www.vanjiman.com]] | Гурӯҳ дар Commons = Vanj District | Эзоҳ = }}'''Ноҳияи Ванҷ''' (форсӣ: ناحیۀ ونج‎) — минтақаи таърихӣ ва яке аз [[Ноҳия|ноҳияҳои]] [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]], воқеъ дар шимолу ғарби вилоят, дар шарқи Ҷумҳурии [[Тоҷикистон]]. Масоҳаташ 4430,5 км² буда, тибқи омори соли '''2024''' аҳолияш 35 400 нафарро ташкил медиҳад (зичии аҳолӣ тақрибан 8 нафар дар 1 км²). Ҳамчун воҳиди расмии маъмурию ҳудудӣ '''29 майи 1933''' таъсис ёфтааст.<ref name="vanchraion2">[https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1287410 Ванджский район] (рус.) // Словари и энциклопедии на Академике (нусхаи мақолаи Википедиаи русӣ, 2010). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Маркази ноҳия шаҳраки [[Рохарв]] (форсӣ: راخرو‎) аст, ки расман шаҳраки Ванҷ ном дошта, дар харитаҳо низ чунин сабт мешавад, вале дар забони мардум то имрӯз бо номи бостонии худ — Рохарв ёд мегардад; шаҳрак 176 км шимолтар аз шаҳри [[Хоруғ]], дар канораи резишгоҳи рӯди Рохарвоб ба Ванҷоб ҷой дорад.<ref name="vanchraion2" /><ref name="pirumshoev-web">[https://vanj.info/%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D2%B7-%D0%BC%D0%B0%D1%8A%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%BE%D1%82%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D2%93%D1%80%D0%BE%D1%84%D3%A3/ Ванҷ. Маълумоти ҷуғрофӣ] (порча аз китоби Ҳ. Пирумшоев «Ванҷи ман») // Торнамои Ванҷ (vanj.info). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="badakhshon-vanj2">[http://badakhshon.tj/?page_id=11224 н. Ванҷ (www.vanj.tj)] // Сомонаи расмии Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи анъанаи маҳаллӣ, тамоми рустоҳоеро, ки аз деҳаи Бунай болотар воқеъанд, «Ванҷи Боло» меноманд; водиҳои поёниро бошад, на «Ванҷи Поён», балки бо номҳои таърихии худашон — Язғулом, Водхуд ва Пшихарв — ёд мекунанд.<ref name="pirumshoev-web" /> Дигар шӯроҳои русто, мисли Водхуд, Язғулом, Рованд ва Техарв, ки фарогири чандин деҳаанд, то кунун номҳои таърихии худро нигоҳ доштаанд. Шӯрои рустои Рохарв дар ҳоли ҳозир чун ҷамоати ба номи Маҳмадулло Абдуллоев<ref name="khovar-ubari2">[https://khovar.tj/2025/06/peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-no-iyai-van-tolori-varzishiro-iftito-namudand/ Сарвари давлат Эмомалӣ Раҳмон дар ноҳияи Ванҷ толори варзиширо ифтитоҳ намуданд] // АМИТ «Ховар», 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> ва шӯрои рустои Жовид феълан дар шакли ҷамоати Ҷовидон номгузорӣ шудаанд. Қабл аз вуруди Артиши Сурх ба Ванҷ ва истиқрори низоми шӯравӣ, маркази идории амлокдории Ванҷ дар шаҳраки Рохарв, дар «Қалъаи Ванҷ» ё «Қалъаи Рохарви Ванҷ» қарор дошт, ки ҳам қароргоҳи мири Ванҷ ва ҳам маҳалли будубоши гурӯҳаки маҳдуди сипоҳи манғитиён будааст.<ref name="mushketov2">Мушкетов Д. И. Рохарв (Кала-и Ванч) // Известия Русского географического общества. — Т. 52. — 1916.</ref> Дарёҳои бузургтарини ноҳия — Ванҷоб, [[Язғулом (дарё)|Язғулом]] ва [[Панҷ (рӯд)|Панҷ]] мебошанд. Ду соҳили дарёи Ванҷоб бо дарозии зиёда аз 100 км бахши умдаи ноҳияро ташкил медиҳад. == Номшиносӣ == Дар сарчашмаҳои русӣ ва адабиёти даврони шӯравӣ номи ноҳия дар шаклҳои «Ванч» ва «Вандж» омадааст, ки гунаи русишудаи ҷойноми тоҷикии Ванҷ мебошад.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Дар боби решаи ин ном ақидаҳо мухталифанд. Донишманди тоҷик Гулшанӣ дар китобаш «Таърихи ҳумоюн», ки соли 1328 ҳиҷрии қамарӣ баробар бо '''1910''' милодӣ навиштааст, онро табдилёфтаи номи дарёи Панҷ шумурда, дар бораи диёри Ванҷ мегӯяд:<blockquote>Қасабаи Ванҷ ба тарафи шарқии Дарвоз, ба таҳти ақабаи Боми Дунё воқеъ аст ва дар он ҷониб манбаи дарёи Омӯя ва Ҷайҳун ва онро Чашмаи Панҷ мегӯянд, аз қуллаи шомихи кӯҳи Боми Дунё набаъон менамоянд. Аз андак масофат, панҷ чашма ба як ҷо ҷамъ мешавад ва ғарбан ҷараён менамояд ва онро чашмаи Панҷ мегӯянд ва он қасабаро Ванҷ меноманд, ки он муҳаррафи Панҷ аст. Оби аввали наҳри Ҷайҳун ҳамин аст.<ref name="gulshani2">Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. — Душанбе, 2006. — С. 157.</ref></blockquote>Тадқиқоти забоншиносии баъдина ин ривояти халқиро тасдиқ намекунад. Эроншиноси маъруф Д. И. Эделман дар пажӯҳиши бунёдии худ «Географические названия Памира» («Номҳои ҷуғрофии Помир»), ки соли '''1975''' дар маҷмуаи «Страны и народы Востока» ба чоп расидааст, решаи вожаи «Ванҷ»-ро мушаххасан шарҳ намедиҳад, балки онро номи аслии худи водӣ мешуморад, ки номи дарёи Ванҷов (Ванҷ + «об») низ аз он гирифта шудааст.<ref name="edelman19752">Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 41–62.</ref> Тибқи мушоҳидаи ӯ, ҳамсоягони язғуломизабони ин водӣ онро на «Ванҷ», балки «Вауз» меноманд, ки ин худ далели дигаре бар куҳансолии эҳтимолии ин ном аст.<ref name="edelman19752" /> Забони куҳани ванҷии аз байнрафта, ки сокинони маҳаллӣ то охири асри XIX бад-он сухан мегуфтанд, худро «vanǰivor» меномид,<ref name="lashkarbekov20082">Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. — М.: Восточная литература, 2008. — С. 61–109.</ref> вале дар адабиёти дастрас пажӯҳише, ки решаи номи «Ванҷ»-ро аз вожаҳои ҳамин забон ба даст оварда бошад, ёфт нашуд. Дар маҷмуъ, Эделман хулоса мебарорад, ки аксари номҳои ҷуғрофии Помири Ғарбию Ҷанубӣ бо ёрии забонҳои имрӯза шарҳнопазиранд, ки ин аз куҳансолии онҳо гувоҳӣ дода, эҳтимоли тааллуқи баъзеи онҳоро ба забонҳои пешин (субстратӣ) нишон медиҳад.<ref name="edelman19752" /> Бинобар ин, то имрӯз дар илми забоншиносии эронӣ решашиносии қатъӣ ва ба таври васеъ пазируфташудаи вожаи «Ванҷ» пешниҳод нашудааст: ривояти Гулшанӣ дар боло намунаи анъанаи омиёна-таърихии маҳаллист, на натиҷаи таҳлили илмии забонӣ. Мутахассисони соҳа бошанд, ин номро қадимӣ мешуморанд ва эҳтимол медиҳанд, ки он ба давраи пеш аз паҳншавии забони тоҷикӣ дар ин минтақа тааллуқ дошта бошад, бидуни он ки то ба ҳол решаи дақиқи онро муайян карда бошанд. Номи Ванҷ соли '''2023''' ба бузургтарин лозури Помир низ гузошта шуд: '''31 июли соли 2023''' бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон лозури Федченко расман [[Лозури Федченко|Ванҷях]] номгузорӣ гардид, ки ин ном аз ибораи «яхи Ванҷ» бармеояд.<ref name="khovar-vanjyakh2">[https://khovar.tj/rus/2024/06/lednik-vandzhyah-odin-iz-samyh-bolshih-lednikov-tadzhikistana-i-gornyh-sistem-mira/ Ледник Ванджях – один из самых больших ледников Таджикистана и горных систем мира] (рус.) // НИАТ «Ховар», 9 июни 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ozodi-vanjyakh2">[https://rus.azathabar.com/a/smi-krupneyshiy-na-pamire-lednik-fedchenko-pereimenovan-v-vandzhyah-/32555839.html СМИ: крупнейший на Памире ледник Федченко переименован в «Ванджях»] (рус.) // Радиои Озодӣ, 20 августи 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Ҷойгоҳ == Ноҳияи Ванҷ бо сарзамини 4430,5 км² дар миёни қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]] ва [[Қаторкӯҳи Язғулом|Язғулом]] воқеъ аст. Дар шимол бо ноҳияи Сангвор (Тавилдараи пешин), дар шарқ бо [[ноҳияи Мурғоб]], дар ҷануб бо [[ноҳияи Рӯшон]], дар ғарб бо [[Ноҳияи Дарвоз|ноҳияи Дарвози]] Тоҷикистон ва дар ҷанубу ғарб, аз тариқи рӯди Панҷ, бо ноҳияи Дарвози [[Вилояти Бадахшон|вилояти Бадахшони]] [[Афғонистон]] ҳаммарз мебошад.<ref name="vanchraion2" /> Марзи шарқии ноҳияро [[қаторкӯҳи Академияи илмҳо]] ташкил медиҳад.<ref name="enwiki-map2">Republic of Tajikistan, map showing administrative division as of January 1, 2004, «Tojikkoinot» Cartographic Press, Dushanbe.</ref> Аз шимолу шарқи ноҳия ба ҷанубу ғарби он рӯдҳои [[Ванҷ (дарё)|Ванҷ]] ва Язғулом ҷорӣ мешаванд, ки ба рӯди Панҷ мерезанд. Сарзамини ноҳия ду водии нисбатан васеи Бадахшонро дар бар мегирад. Яке аз онҳо дараи рӯди Ванҷ аст, ки беш аз 150 км дарозо дорад ва аз лозурҳои Ҷамъияти ҷуғрофӣ, Хирсон ва Абдуқаҳҳор оғоз мегирад. Водии дигар дараи рӯди Язғулом аст, ки дар миёни қаторкӯҳҳои Язғулому Рӯшон ҷой гирифтааст. Ин ду водиро аз ҳамдигар қаторкӯҳи Ванҷ ҷудо мекунад.<ref name="enwiki-map2" /> Баландии маҳал аз сатҳи дарё аз 1500 то 5000 метр мебошад. Дарёи Ванҷ (Ванҷоб) 103 км дарозӣ ва 2070 км² ҳавзаи обғундорӣ дорад. Он аз ҳамроҳшавии ду шохоб падид меояд: яке аз лозурҳои нишебии шимолии қаторкӯҳи Ванҷ сарчашма мегирад, дигаре бошад — аз нишебиҳои ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо. То резишгоҳи шохоби Кашолаях худи дарё номи Абдуқаҳҳор (Абдукагор)-ро дорад; танҳо пас аз ҳамроҳ шудан бо ин шохоб он ба номи Ванҷоб мубаддал мегардад. Сарфи миёнаи солонаи об дар резишгоҳи дарё 49,4 м³/с аст.<ref name="bse-vanch2">[https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/003/192.htm Ванч] (рус.) // Большая советская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дарёи Язғулом 80 км тӯл кашида, масоҳати ҳавзаи он 1970 км²-ро ташкил медиҳад; қисми болоии он то ҳамроҳшавии дарёи Ракзов Мазордара номида мешавад, сарфи миёнаи об дар поёноби дарё 36,2 м³/с буда, ғизои дарёҳои ноҳия асосан барфию лозурист ва сермобтарин моҳ июл аст.<ref name="yazgulem-river2">[https://waterresources.ru/reki/yazgulem/ Язгулем] (рус.) // Water Resources (бар пояи маълумотномаи «Ресурсы поверхностных вод СССР», 1971). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ванҷ дар соҳили яке аз шохобҳои бузурги рости дарёи Панҷ (болооби Ому), ки бо номи Ванҷоб маъруф аст, ҷой гирифтааст. Масофа аз маркази ноҳия то шаҳри Хоруғ 176 км ва то шаҳри [[Душанбе]] 387 км аст. === Лозурҳо ва қуллаҳо === Болооби дараи Ванҷ, ки дар он ҷо рӯд номи Абдуқаҳҳор (Абдукагор)-ро дорад, аз калонтарин марказҳои лозурии [[Помир]] ба шумор меравад. Бузургтарин лозури ҳавзаи рӯди Ванҷ лозури Ҷамъияти ҷуғрофӣ мебошад, ки дар маҳалли пайвастшавии қаторкӯҳҳои Академияи илмҳо ва Дарвоз ҷой гирифта, дарозиаш 24,2 км ва масоҳаташ 64,4 км² аст. Ин лозур соли '''1882''' кашф гардида, соли '''1928''' ба шарафи Ҷамъияти ҷуғрофии Русия номгузорӣ шудааст.<ref name="rgo2">[https://rgo.ru/activity/redaction/news/lednik-geograficheskogo-obshchestva-na-pamire-taet/ Ледник Географического общества на Памире тает] (рус.) // Сомонаи расмии Ҷамъияти ҷуғрофии Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар ҳавзаи Абдуқаҳҳор, дар нишебии ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо, лозури Хирсон (дар адабиёти илмии русӣ — Медвежий) воқеъ аст, ки бо ҳаракатҳои даврии ногаҳонии худ (сёрҷ) дар ҷаҳон шуҳрат дорад. Дарозии лозури Хирсон 15,8 км ва масоҳаташ 25,3 км² аст; ҳавзаи барфии он дар баландии беш аз 5500 м бо ҳавзаи лозури Ванҷях (Федченко) муштарак буда, забонаи борику дарози он бо яхшораи (ледопад) 900-метра аз ҳавзаи ғизогирии фирнӣ ба дараи чуқур, то баландии 2900 м, фуруд меояд.<ref name="kotlyakov-medv2">Медвежий ледник // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.</ref> Забонаи ин лозур дар зарфи чанд моҳ то 2 км ба поёни дара пеш рафта, маҷрои дарёи Абдуқаҳҳорро мебандад ва кӯли лозурӣ ба вуҷуд меоварад, ки шикофта шудани он ба обхезиҳои харобиовар дар водии Ванҷ оварда мерасонад. Чунин ҳаракатҳо дар солҳои '''1916''', '''1937''', '''1951''', '''1963''', '''1973''', '''1989''', '''2001''' ва '''2011''' ба қайд гирифта шудаанд.<ref name="medvezhy2">[https://www.silkadv.com/en/content/lednik-medvezhiy-v-hrebte-akademii-nauk Ледник Медвежий в хребте Академии Наук] (рус.) // Silk Road Adventures. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ҳангоми ҳаракати соли '''1963''' лозур қариб 1,75 км пеш рафта, дараи Абдуқаҳҳорро баст ва дар он сол ду маротиба (19 июн ва 3 июл) обхезиҳои лозурӣ рӯй доданд. Соли '''1973''' садди яхине бо паҳноии тақрибан ним километр ва баландии саду панҷоҳ метр дараро банд карда, дар паси он кӯле бо чуқурии то 110 метр пайдо шуд; 19 июни соли 1973, вақте ки дар кӯл 27 млн м³ об ҷамъ омада буд, рахнашавии он ба амал омад.<ref name="vinogradov2">[https://glaciallakes.narod.ru/articles/articl_other/3-1.htm Виноградов Ю. Б. Сведения о прорывах озёр, подпруженных ледниками] (рус.). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар қисмати шарқии қаторкӯҳи Язғулом, дар марзи ҷанубу шарқии ноҳия, қуллаи Истиқлол (то соли 2006 — қуллаи Революция; 6940 м) — чорумин қуллаи баланди Тоҷикистон қомат афрохтааст. Дар домани шимолии он лозури бузурги [[Лозури Федченко|Федченко]] — дарозтарин лозури кӯҳии ҷаҳон берун аз минтақаҳои қутбӣ (77 км) оғоз меёбад.<ref name="revolution2">[http://wiki.risk.ru/index.php/Пик_Революции Пик Революции] (рус.) // Wiki.risk.ru. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ин лозур, ки соли '''1878''' онро Василий Ошанин кашф карда, ба шарафи табиатшинос Алексей Федченко номгузорӣ намуда буд, аз '''31 июли соли 2023''' бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон расман Ванҷях ном дорад.<ref name="khovar-vanjyakh2" /><ref name="ozodi-vanjyakh2" /> Паҳноии миёнаи лозур 2 км ва ҳадди аксараш 5 км буда, ғафсии ях то 1 км ва ҳаҷми он ҳамроҳ бо шохобҳояш 144 км³ мерасад; лозур аз баландии 6200 м оғоз ёфта, забонааш то баландии 2909 м фуруд меояд ва дар силсилаи он 100 лозури хурду бузург, аз ҷумла 26 шохоби бевосита, ба ҳам пайвастаанд. Дар канори чапи лозур, дар баландии 4169 м, '''7 августи соли 1933''' истгоҳи гидрометеорологӣ кушода шуда буд, ки то соли '''1995''' бефосила кор кард ва соли '''2004''' дар доираи лоиҳаи байналмилалӣ дар он ҷо истгоҳи худкор насб гардид. Бар асари гармшавии иқлим лозур танҳо дар садаи XX дар танаи асосии худ тақрибан 15 км³ ях — даҳяки массаи худро — аз даст додааст.<ref name="khovar-vanjyakh2" /> Тибқи баррасиҳои гляциологии охирин, масоҳати умумии лозури Ванҷях (Федченко) тақрибан 700 км² арзёбӣ мешавад ва ҳаҷми умумии яхи он, бар пояи ченкунии ғафсии қабати ях, 123,4 ± 28 км³ ҳисоб карда шудааст.<ref name="mayer-vol">[https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-glaciology/article/evolution-of-fedchenko-glacier-in-the-pamir-tajikistan-during-the-past-eight-decades/0F2F382BD7954575E28B20128B7825E2 The evolution of Fedchenko glacier in the Pamir, Tajikistan, during the past eight decades] (англ.) // Journal of Glaciology. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар тӯли 93 соли мушоҳидаи илмӣ (1928–2021), суръати миёнаи тағйири баландии сатҳи лозур ба −0,46 метр дар сол расидааст, ҳарчанд дар ду фосилаи алоҳида — солҳои 1958–1980 ва 2010–2021 — коҳиши баландии забонаи лозур ду баробар аз меъёри дарозмуддат тезтар будааст.<ref name="jog2024">[https://eartharxiv.org/repository/view/7474/ Multi-temporal elevation changes of Fedchenko Glacier, Tajikistan, from 1928 to 2021] (англ.) // EarthArXiv / Journal of Glaciology, 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ченкуниҳои GNSS ва тасвирбардории радарии TanDEM-X нишон медиҳанд, ки мувозинати ҷирмии лозур аз −0,27 ± 0,05 метри муодили обӣ дар сол барои давраи 2000–2011 то −0,51 ± 0,04 метр дар сол барои давраи 2011–2016 бадтар шудааст, яъне суръати обшавии лозур дар даҳсолаи охир тақрибан ду баробар афзудааст.<ref name="lambrecht2018">Lambrecht A., Mayer C., Wendt A., Floricioiu D., Völksen C. Elevation change of Fedchenko Glacier, Pamir Mountains, from GNSS field measurements and TanDEM-X elevation models, with a focus on the upper glacier // Journal of Glaciology.</ref> Бо вуҷуди ин, азбаски забонаи лозур бо қабати ғафси хоку сангреза пӯшида аст, масоҳати намоёни он тайи даҳсолаҳо танҳо 1,4 фоиз тағйир ёфта, дар ҳоле ки ҳаҷми аслии яхи он коҳиши назаррас — тақрибан 5 км³ дар тӯли ҳашт даҳсола — доштааст.<ref name="mayer-vol" /> Тибқи маълумоти барномаи UNEP GRID-Arendal, забонаи лозур аз соли 1933 инҷониб зиёда аз 1 километр ба ақиб нишастааст ва аз соли 1980 инҷониб тақрибан 50 метр паст шудааст.<ref name="gridarendal">[https://www.grida.no/resources/5274 Shrinking of Fedchenko Glacier in the Pamirs of Tajikistan] (англ.) // UNEP GRID-Arendal. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши соли 2026 дар маҷаллаи «Remote Sensing» доир ба ҳавзаи лозурии дарёи Вахш, ки низоми лозурии Ванҷях (Федченко)-ро низ фаро мегирад, нишон дод, ки масоҳати умумии лозурҳои ин ҳавза аз 4440,9 км² дар соли 2000 то 4087,1 км² дар соли 2018 коҳиш ёфта, барои соли 2025 тахминан 3955,2 км² пешбинӣ мешавад; яъне тайи солҳои 2000–2025 масоҳати умумии лозурҳо 485,7 км² (10,94 фоиз) кам шуда, коҳиши миёнаи солона ба 19,43 км² мерасад.<ref name="rs2026">[[doi:10.3390/rs18091436|Changes in Glaciers of the Vakhsh River Basin, Tajikistan Under Global Climate Change]] (англ.) // Remote Sensing, ҷ. 18, № 9, мақолаи 1436, 2026.</ref> Қисмати шарқии кӯҳистони ноҳия, аз ҷумла шарқи қаторкӯҳи Ванҷ ва минтақаи лозури Федченко, ба ҳудуди [[Боғи миллии Тоҷикистон]] дохил мешавад, ки соли '''1992''' таъсис ёфтааст ва моҳи июни соли '''2013''' таҳти унвони «Боғи миллии Тоҷикистон (кӯҳҳои Помир)» ба Феҳристи мероси умумиҷаҳонии [[ЮНЕСКО]] шомил гардид.<ref name="unesco2">[https://news.un.org/ru/story/2013/06/1224271 Таджикский национальный парк «Горы Памира» включён в список Всемирного наследия ЮНЕСКО] (рус.) // Маркази ахбори СММ, июни 2013. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="tnp2">[https://medt.tj/ru/tourism/tourism/1424-tajikskiy-natsionalniy-park-obekt-vsemirnogo-naslediya-unesco Таджикский национальный парк — объект Всемирного наследия ЮНЕСКО] (рус.) // Вазорати рушди иқтисод ва савдои Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Заминҷунбӣ === Ноҳияи Ванҷ дар минтақаи аз ҷиҳати заминҷунбӣ фаъол ҷой дорад. '''2 январи соли 2010''' дар шарқи Тоҷикистон заминҷунбие бо бузургии 5,1–5,4 рух дод, ки дар натиҷаи он дар маркази ноҳияи Ванҷ ва деҳаҳои Роғу Гишхун беш аз 1050 бино хароб гардида, тибқи баъзе маълумот то 20 ҳазор нафар зарар диданд ва зиёда аз ҳазор сокин муваққатан бесарпаноҳ монданд.<ref name="ria20102">[https://ria.ru/earthquake_Tadjikistan_03012010/ Землетрясение магнитудой в 5,1 балла произошло в Таджикистане] (рус.) // РИА Новости, 2–3 январи 2010. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="dialog20102">[https://dialog.tj/smertonosnaya-stihiyato-rasskazyvaem-pro-samye-razrushitelnye-zemletryaseniya-v-tadzhikistane-i-mire/ Смертоносная стихия: рассказываем про самые разрушительные землетрясения в Таджикистане и мире] (рус.) // Диалог.TJ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Иқлим == Иқлими ноҳияи Ванҷ қораӣ (континентӣ) аст; тобистонаш гарми бебориш, зимистонаш сарди камбарф; ҳарорати миёна дар моҳи июл 20–24 °C, дар январ аз −12 °C то −20 °C. Мизони борандагии солона 200–300 миллиметр аст. Баландиҳои 4000–5500 м марғзоранд, аз он болотар — тундраи кӯҳист. Дар баландкӯҳҳо иқлим ба куллӣ дигар аст: дар минтақаи лозури Ванҷях ҳарорати миёнаи моҳонаи ҳаво ҳатто дар моҳҳои июн–сентябр ҳамагӣ +1,6 °C буда, миқдори солонаи боришот дар он ҷо ба 1192 мм мерасад, ки 99 дарсади он ба шакли барф меборад.<ref name="khovar-vanjyakh" /> === Таснифи иқлимӣ ва механизмҳои ташаккулёбандаи он === Тибқи таснифи байналмилалии иқлимшиносии Кёппен–Гейгер (Köppen–Geiger), иқлими қисми асосии водиҳои поёнии ноҳияи Ванҷ ба гурӯҳи '''Dsa''' — «иқлими қораии мӯътадил бо тобистони гарму хушк» — мансуб дониста мешавад.<ref name="enwiki-vanj">[[:en:Vanj|Vanj]] (англ.) // Wikipedia, the Free Encyclopedia. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ин рамз се хусусияти бунёдиро ифода мекунад: ҳарфи D нишон медиҳад, ки ҳарорати миёнаи сардтарин моҳи сол аз −3 °C поёнтар аст ва барф дар зимистон қабати устувор ташкил медиҳад, дар ҳоле ки гармтарин моҳ аз 10 °C болотар аст; ҳарфи s далолат мекунад, ки боришоти моҳи хушктарини тобистон ба маротиб камтар аз боришоти моҳи сербориштарини зимистону баҳор аст; ҳарфи a нишон медиҳад, ки ҳарорати миёнаи гармтарин моҳи сол аз 22 °C зиёдтар аст. Ин таснифот танҳо то баландиҳои тақрибан 2000–2500 метр эътибори комил дорад; бо боло рафтан аз ин сатҳ, иқлим ба категорияҳои сардтару намноки Dsb ва Dsc мегузарад, дар баландиҳои беш аз 3500–4000 метр ба категорияи E (иқлими тундраи кӯҳӣ) ва дар минтақаи лозурҳо, аз ҷумла дар ҳавзаи Ванҷях, ба категорияи EF (иқлими яхбандии доимӣ) табдил меёбад.<ref name="carpathian-outlook">[http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/04%20Publications%20-%20Press%20-%20Gallery/CAsia_Summary_screen.pdf Outlook on climate change adaptation in the Central Asian mountains] (англ.) // Carpathian Convention. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Иқлими ноҳия натиҷаи таъсири мутақобилаи се механизми асосии атмосферист. Дар фасли зимистон (аз ноябр то март) минтақа таҳти таъсири канораи ҷанубу ғарбии Антитсиклони Сибирӣ қарор мегирад, ки массаҳои ҳавоии сарду хушкро ба водиҳои Помир ворид карда, ҳавои софи вале шадидан сарди зимистонаро ба вуҷуд меорад.<ref name="ecdp-rmuesom">[https://ecdp.tj/uploads/files/Ramochnaya_model_upravleniya_ekologicheskimi_i_socialnimi_ohrannimi.pdf Рамочная модель управления экологическими и социальными охранными мерами (РМУЭСОМ)] (рус.) // ECDP.TJ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар охири зимистону фасли баҳор, силсилабодҳои ғарбӣ (Westerlies), ки аз уқёнуси Атлантик ва баҳри Миёназамин ҷараён мегиранд, манбаи асосии намӣ ва боришот мебошанд; вақте ин сиклонҳо ба қаторкӯҳҳои баланди Ванҷу Язғулом бармехӯранд, раванди боришоти орографӣ (кӯҳсоз) рӯй медиҳад, ки боиси резиши миқдори зиёди борону барф мегардад. Дар моҳҳои июлу август бошад, гармшавии шадиди сатҳи замин дар биёбонҳои Афғонистону Эрон боиси пайдоиши минтақаҳои фишори паст мегардад, ки массаҳои ҳавоии тропикии хушкро ба минтақа ворид карда, равандҳои абрсозиро бозмедоранд ва давраи хушксолии тобистонаро фаро меоранд. Бо сабаби парокандагии шабакаи истгоҳҳои обуҳавосанҷӣ дар кӯҳистони Помир, таҳлили дақиқи микроиқлимҳои алоҳида — ҳатто бо истифода аз пойгоҳҳои додаҳои глобалӣ ба монанди MERRA-2 — то ҳанӯз кори мураккабе боқӣ мемонад.<ref name="pmc-panjbasin">[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11760384/ Modeling of historical and future changes in temperature and precipitation in the Panj River Basin in Central Asia under the CMIP5 RCP and CMIP6 SSP scenarios] (англ.) // PMC. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Низоми ҳарорат === Маълумоти мушаххаси истгоҳҳои метеорологии маҳаллӣ манзараи дақиқтари низоми ҳароратиро пешкаш мекунанд. Тибқи таҳлили илмии соли 2024, ки бар асоси мушоҳидаҳои истгоҳи обуҳавосанҷии Хумроғӣ (воқеъ дар ҳавзаи болооби рӯди Ванҷ) анҷом дода шудааст, ҳарорати миёнаи солона дар ин минтақа тақрибан ба +9,9 °C баробар аст.<ref name="murodov2024">Murodov, M.; Li, L.; Safarov, M.; Lv, M.; Murodov, A.; Gulakhmadov, A.; Khusrav, K.; Qiu, Y. [[doi:10.3390/rs16101730|A Comprehensive Examination of the Medvezhiy Glacier's Surges in West Pamir (1968–2023)]] (англ.) // Remote Sensing. — 2024. — Ҷ. 16, № 10. — Мақолаи 1730. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Гармтарин моҳи сол июл буда, ҳарорати миёнаи он ба +23,0 °C мерасад,<ref name="murodov2024" /> баъзе манбаъҳои дигар ҳарорати миёнаи июлро дар маркази ноҳия то +25 °C арзёбӣ мекунанд.<ref name="enwiki-vanj" /> Тибқи маълумоти сомонаҳои обуҳавосанҷии оммавӣ, дар давоми рӯзҳои гарми тобистон (масалан, дар охири июлу аввали август) ҳарорати нимирӯзӣ метавонад ба таври муназзам то +27…+32 °C боло равад.<ref name="gismeteo-vanch">[https://www.gismeteo.ru/weather-vanch-336641/ Погода в Ванче сегодня] (рус.) // Gismeteo. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Сардтарин моҳи сол январ аст, ки тибқи маълумоти истгоҳи Хумроғӣ ҳарорати миёнааш аз −4,9 то −5,0 °C-ро ташкил медиҳад.<ref name="murodov2024" /><ref name="enwiki-vanj" /> Ин рақам аз тавсифи умумии дар боло овардашуда (аз −12 то −20 °C), ки маъмулан дар сарчашмаҳои донишномавӣ дар бораи маркази ноҳия дода мешавад, фарқи назаррас дорад; чунин ба назар мерасад, ки ин тафовут на ихтилофи асл, балки натиҷаи фарқи мавқеи чен ва усули ҳисоб бошад — рақами дуюм эҳтимолан ба ҳарорати шабонаи ниҳоии сардтарин рӯзҳо ё ба минтақаҳои баландтари ноҳия дахл дорад, дар ҳоле ки рақами якум ҳарорати миёнаи моҳонаро дар як истгоҳи мушаххас инъикос мекунад. Муҳимтарин хусусияти ин иқлим амплитудаи миёнаи солонаи ҳарорат аст, ки ба 27,9 °C мерасад ва гувоҳи равшани набудани таъсири мӯътадилкунандаи баҳрҳо мебошад.<ref name="murodov2024" /> Ҳароратҳои фавқулода низ ба қайд гирифта шудаанд: тибқи як ҳуҷҷати арзёбии экологию иҷтимоӣ, дар моҳи '''июли соли 2013''' ҳарорати ҳаво дар ноҳия то '''+36,6 °C''' расидааст, дар ҳоле ки дар моҳи '''январи соли 2012''' пасттарин ҳарорати мутлақ '''−20,5 °C''' ба қайд гирифта шуд;<ref name="ecdp-rmuesom" /> тафовути миёни ин ду нишондиҳанда — беш аз 57 дараҷа — худ далели равшани шиддати иқлими қораии кӯҳистонии ноҳия аст. Бо ҳар 100 метр болоравии баландӣ, ҳарорати ҳаво, тибқи қонунияти умумии физикаи атмосфера, ба ҳисоби миёна 0,6 °C коҳиш меёбад; маҳз ҳамин градиенти амудӣ сабаб мешавад, ки дар ҳоле ки дар маркази ноҳия тобистон гармои то 30 дараҷа ҳукмфармост, дар баландиҳои болои 4000 метр шароити наздик ба зимистон боқӣ мемонад. Дар минтақаи лозури Ванҷях, тавре ки дар боло зикр гардид, ҳарорати миёнаи моҳонаи ҳаво ҳатто дар моҳҳои июн–сентябр ҳамагӣ +1,6 °C-ро ташкил медиҳад, ки шабнаму яхбандии шабонаро дар он ҷо ҳатто дар авҷи тобистон табиӣ мегардонад. {| class="wikitable" |+Ҷадвали 1. Хулосаи нишондиҳандаҳои иқлимии ноҳияи Ванҷ<ref name="murodov2024" /><ref name="enwiki-vanj" /><ref name="ecdp-rmuesom" /><ref name="gismeteo-vanch" /><ref name="jsprav-vanch">[https://pogoda.jsprav.ru/tj/vanch/ Погода в Ванче (Таджикистан)] (рус.) // JSPRAV.ru. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> !Нишондиҳанда !Қимат !Тавзеҳ |- |Ҳарорати миёнаи солона | +9,9 °C |Истгоҳи Хумроғӣ |- |Ҳарорати миёнаи июл (гармтарин моҳ) | +23,0…+25,0 °C |Хумроғӣ / маркази ноҳия |- |Ҳарорати миёнаи январ (сардтарин моҳ) |−4,9…−5,0 °C |Истгоҳи Хумроғӣ |- |Амплитудаи миёнаи солонаи ҳарорат |27,9 °C |Нишондиҳандаи иқлими қораӣ |- |Максимуми мутлақ (рекорд) | +36,6 °C |Июли соли 2013 |- |Минимуми мутлақ (рекорд) |−20,5 °C |Январи соли 2012 |- |Боришоти солона (Хумроғӣ) |341 мм |Ҳавзаи болооби рӯди Ванҷ |- |Моҳи сербориштарин |64 мм |Март |- |Моҳи хушктарин |1 мм |Август |- |Намнокии нисбии ҳаво дар тобистон |18–24 % |— |} === Боришот ва намнокии ҳаво === Тақсимоти боришот дар ноҳияи Ванҷ, мисли ҳарорат, ба таври шадид вобаста ба баландӣ тағйир меёбад. Тибқи маълумоти истгоҳи Хумроғӣ, боришоти миёнаи солона дар ҳавзаи болооби рӯди Ванҷ ба 341 мм мерасад,<ref name="murodov2024" /> дар ҳоле ки дар қисматҳои поёнии водӣ ин рақам ба 200–300 мм наздик аст (ниг. боло), ва дар баъзе минтақаҳои миёнакӯҳ, тибқи баъзе сарчашмаҳо, то 626 мм низ мерасад.<ref name="enwiki-vanj" /> Хусусияти муҳимтарин на ҳаҷми умумии боришот, балки тақсимоти бениҳоят нобаробари он дар тӯли сол аст: моҳи сербориштарин март буда, ба ҳисоби миёна 64 мм боришот дорад ва бо обшавии ҳамзамони барфҳои кӯҳӣ сатҳи оби Ванҷобу Язғуломро кескин боло мебарад; моҳи хушктарин бошад, август аст, ки миқдори боришот дар он ҳамагӣ ба 1 мм мерасад.<ref name="murodov2024" /> Тафовути 63-миллиметра миёни ин ду моҳ нишондиҳандаи равшани хушксолии мутлақи тобистона мебошад.<ref name="murodov2024" /> Намнокии нисбии ҳаво низ ба ҳамин ритми мавсимӣ пайравӣ мекунад: дар авҷи тобистон он метавонад то 18–24 фоиз коҳиш ёбад,<ref name="jsprav-vanch" /> ки боиси бухоршавии босуръати намӣ аз сатҳи хоку баргу набот гардида, эҳтиёҷи кишоварзиро ба обёрии сунъӣ хеле меафзояд. Дар муқобил, дар минтақаи баландкӯҳии лозури Ванҷях, тавре ки дар боло омад, миқдори солонаи боришот ба 1192 мм мерасад, ки 99 дарсади он ба шакли барф меборад — рақаме, ки таъсири орографии (кӯҳсози) қаторкӯҳҳои Ванҷу Академияи илмҳоро ба таври возеҳ нишон медиҳад: ҳангоме ки массаҳои ҳавоии намнок ба ин деворҳои азим бармехӯранд, ба боло ҳаракат карда, сард мешаванд ва намии худро дар шакли боришоти шадид дар минтақаҳои баландтар мепартоянд, дар ҳоле ки водиҳои поёнӣ дар «сояи боришот» боқӣ мемонанд. Хоки водиҳо ҷигарӣ ва чаманзорӣ (чимтолӣ); хоки кӯҳҳо ва нишебиҳои онҳо даштӣ ва марғзору баландкӯҳ, ҷо-ҷо регзор аст. Аксари хокҳо серсанганд. Дар водиҳо набототи даштӣ, дар кӯҳҳо ва доманаи онҳо дарахтони бед, арча, сафедор, буттаҳои ангат, зирк, бушол, настаран; дар баландии 2000–4000 м камол, юған, торон, ревоҷ (чукрӣ), куруш, фарк, курт, бодом, жағн, тӯс (буруҷ) ва ғайра мерӯянд. Дар водии Ванҷ дарахтони мевадор, аз қабили тут, зардолу, себ, чормағз хеле фаровонанд ва ҳосили хуб медиҳанд. Аз ҳайвоноти ваҳшӣ паланг, хирс, гург, шағол, рӯбоҳ, оҳу, суғур, заргӯш, аз парандагон гунҷишк, ғулба, кабки реза, кабки дарӣ (ҳилол), кафтар, боз, ғалевоз, уқоб ва ғайра вомехӯранд. === Минтақабандии амудии эко-иқлимӣ === Бо сабаби тафовути шадиди баландӣ — аз 1500 метр дар қисматҳои поёнии водӣ то беш аз 6000 метр дар қуллаҳо — иқлими ноҳияи Ванҷ якранг нест, балки аз занҷираи пайдарпайи минтақаҳои эко-иқлимӣ иборат аст, ки ҳар кадоме шароити хоси гармову намнокӣ ва набототу ҳайвоноти мувофиқи худро доранд. Дар баландии 1500–2000 метр, дар водиҳои Ванҷу Водхуд, иқлим гармтарину мусоидтарин аст; маҳз дар ҳамин минтақа, тавре ки дар боло зикр шуд, дарахтони меваовар — тут, зардолу, себу чормағз — ҳосили фаровон медиҳанд. Аз баландии 2000 то 4000 метр иқлим сардтар мешавад ва набототи дарахтии гармидӯст ҷои худро ба буттаву гиёҳҳои тобовар ба хушкии тобистона медиҳад; маҳз ҳамин минтақа, тибқи таҳқиқоти экологии барномаҳои ҷаҳонии ҳифзи табиати Осиёи Марказӣ, макони зисти намудҳои нодири эндемикӣ — аз ҷумла гиёҳи ''Nepeta badachschanica'' ва шапараки нодири кӯҳӣ ''Parnassius autocrator'' — маҳсуб мешавад.<ref name="iucn-centralasia">[https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2020-003-En.pdf World Heritage thematic study for Central Asia] (англ.) // IUCN Portals. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар баландии 4000–5500 метр, дар минтақаи тундраи кӯҳӣ ва марғзорҳои алпӣ, набототи дарахтӣ комилан аз байн меравад ва танҳо гиёҳҳои пастқад, ушна ва сангфаш (лишайник) боқӣ мемонанд; фаунаи ин минтақа — аз ҷумла паланг, хирс, суғур ва кабки дарӣ (ҳилол) — бештар дар фасли тобистон ба ин баландиҳо мебарояд ва бо фарорасии зимистон ба минтақаҳои поёнии гармтар муҳоҷирати амудӣ мекунад.<ref name="iucn-centralasia" /> Ниҳоят, аз баландии 5500 метр боло, дар минтақаи нивалӣ-лозурӣ, олами яхбандии доимӣ оғоз мешавад, ки ба иқлими қутбҳои Замин монандӣ дорад ва манбаи асосии ғизогирии лозурҳои бузурги ноҳия, аз ҷумла лозури Ванҷях, ба шумор меравад. === Хатарҳои гидрометеорологӣ ва мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим === Иқлими шадидан қораии ноҳияи Ванҷ, ки бо боришоти пуршиддати баҳорӣ ва хушксолиҳои шадиди тобистона тавсиф мешавад, минтақаро ба яке аз осебпазиртарин ноҳияҳо аз лиҳози хатарҳои гидрометеорологӣ дар тамоми ҳавзаи рӯди Панҷ табдил додааст.<ref name="cif-pyanj-vuln">[https://www.cif.org/sites/default/files/meeting-documents/tajikistan_pyanj_river_basin_climate_change_vulnerability_assessment_20130510_0.pdf Climate Change Vulnerability Assessment Republic of Tajikistan: Building Climate Resilience in the Pyanj River Basin] (англ.) // Climate Investment Funds (CIF). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ду омили асосии иқлимӣ сабабгори аксари сел ва обхезиҳо мебошанд. Аввал, вақте ки боришоти шадиди баҳорӣ бо баландшавии ногаҳонии ҳарорат ҳамроҳ мешавад, барфҳои нишебиҳои кӯҳӣ босуръат об шуда, заминро аз ҳад зиёд сернам мекунанд ва ба лағжиши қабатҳои замин ва фаромадани селҳои лойқадор оварда мерасонанд.<ref name="murodov2024" /> Дуюм, ҳангоме ки ҳарорати нимирӯзии тобистона ба атрофи +30 °C мерасад, суръати обшавии лозурҳо ба ҳадди аксар расида, метавонад боиси обхезиҳои ногаҳонии кӯлҳои лозурӣ гардад,<ref name="jsprav-vanch" /> падидае, ки, тавре ки дар бахши [[Ноҳияи Ванҷ#Лозурҳо ва қуллаҳо|«Лозурҳо ва қуллаҳо»]] зикр гардид, дар мисоли лозури Хирсон борҳо ба амал омадааст. Тибқи арзёбии осебпазирии иқлимӣ, ки дар доираи лоиҳаи минтақавии «Ташаккули устувории иқлимӣ дар ҳавзаи дарёи Панҷ» анҷом дода шудааст, деҳаҳои ноҳияи Ванҷ, аз ҷумла дар ҷамоатҳои Водхуду Язғулом, дар қатори минтақаҳои дорои хатари миёна ва баланди зарар аз сел ва обхезӣ гурӯҳбандӣ шудаанд.<ref name="cif-pyanj-vuln" /><ref name="adb-pyanj">[https://www.adb.org/projects/45354-002/main 45354-002: Building Climate Resilience in the Pyanj River Basin] (англ.) // Asian Development Bank. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Барои коҳиш додани ин осебпазирӣ, дар доираи лоиҳаҳои байналмилалии мутобиқшавӣ ба иқлим, дар ҳудуди ҷамоати Водхуд корҳои мустаҳкамкунии соҳили рӯди Ванҷоб ва барқарорсозии лӯлаҳои оби полезӣ анҷом дода шудаанд, ки ҳадафи онҳо ҳифзи заминҳои кишоварзӣ аз сел ва кафолати таъминоти об дар давраҳои хушксолии шадид мебошад.<ref name="cif-pyanj-vuln" /> Ин гуна тадбирҳои инфрасохторӣ, дар якҷоягӣ бо гузариш ба неруи барқи хурди обӣ (ниг. бахши [[Ноҳияи Ванҷ#Энергетика|«Энергетика»]]) ва вобастагии иқтисоди хонаводаҳо ба муҳоҷирати меҳнатӣ (ниг. бахши [[Ноҳияи Ванҷ#Муҳоҷирати меҳнатӣ|«Муҳоҷирати меҳнатӣ»]]), нишондиҳандаи равшани он мебошанд, ки иқлими шадиди кӯҳистонӣ на танҳо омили табиӣ, балки муайянкунандаи асосии тарзи зиндагӣ ва рушди иҷтимоию иқтисодии ноҳияи Ванҷ боқӣ мемонад. == Таърих == Ванҷ таърихи чандинҳазорсола дорад, ки осори таърихии он то ҳол пойбарҷоянд, аммо касе аз донишмандони таърих ва бостоншиносони тоҷик ба пажӯҳиши ҷиддии ин ганҷинаи таърих домани ҳиммат барназадааст. Сағонаҳо ва дахмаҳои Ванҷ худ далели ошкори таърихи чандҳазорсолаи ин куҳанбуманд. Бо ин ҳама, таърихи навини водӣ дар осори муаррихони тоҷик — мақолаи академик Раҳим Масов «Оид ба таърихи водии Ванҷ» ва китобҳои профессор Ҳайдаршо Пирумшоев — мавриди баррасии махсус қарор гирифтааст.<ref name="masov1999">Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. — Душанбе, 1999. — № 4. — С. 20–30.</ref><ref name="pirumshoev-web2" /> Сарнавишти таърихии Ванҷ аз дигар мавзеъҳои тоҷикнишини Бухорои Шарқӣ ва ғарби Бадахшон чандон фарқе надошт. Фоҷиаҳое, ки дар ин ё он гардиши таърихӣ, мисли ҳуҷуми муғулҳо, темуриён ва тозиши дигар қабилаҳои кӯчии туркнажод ва хунрезиҳои ваҳшиёна дар давраи парокандагии феодалӣ рух доданд, бар ин сарзамин бетаъсир набуданд. Тоҷиконе, ки зери таъқибу фишори аҷнабиён қарор гирифта буданд, барои ҳифзи ҷони худ ба тагнои ин дараҳои дастнорас, ба каронаҳои рӯдҳои кӯҳӣ паноҳ бурданд ва ба ҷойҳои дурдасте кӯчиданд, ки сокинони маҳаллӣ дар он солиёни дароз бо кӯшишу ранҷи сахт қитъаҳои хурди заминро барои кишт созгор мекарданд. Дар бораи таърихи куҳантари Ванҷ ҳанӯз манбаъи мувассақе ба даст нарасидааст. Аммо аз таҳқиқоти донишмандони руси тоинқилобӣ ва муҳаққиқони аҳди шӯравӣ бармеояд, ки Ванҷ қариб то охири асрҳои миёна истиқлоли худро нигоҳ медошт. Ин назарро донишманди маъруф, мутахассиси таърихи Бухорои Шарқӣ ва Бадахшон Б. Искандаров чунин баён кардааст:<ref name="iskandarov">Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1–2. — Душанбе, 1962–1963.</ref><blockquote>Аз мулкҳои қаламрави Дарвоз сокинони Ванҷ нисбатан мустақилияти воқеъиро соҳиб буданд. Ин ноҳияро кӯҳҳои баланд иҳота мекунанд ва он аз шоҳроҳи пайвандгоҳи мулкҳои кишвар дар канор, дар наздикиҳои доманаи лозури Федченко ҷой дорад. Аз ин ҷиҳат мулки номбурда барои аҷнабиён дастнорас буд. Ба ин нигоҳ накарда, хонҳои Қӯқанд дар охири асри XVIII – ибтидои XIX борҳо барои ғасбу тобеъ намуданаш кӯшиш ба харҷ додаанд, вале ҳама талафоту харҷашон беҳуда анҷом ёфтааст.</blockquote>Ванҷ дар замони истилои муғулон ва салтанати Темуриён, Шайбониён ва Аштархониён ба таври расмӣ ҷузъи қаламрави онҳо шинохта мешуд, аммо амалан мустақил буд. Ин вазъиятро метавон дар замони ташаккули давлатдории Қӯқанд (авохири асри 18 – нимаи якуми асри 19) низ мушоҳида кард. Мувофиқи маълумоти маъхазҳо, Ванҷ то замони эътироф кардани ҳукумати шоҳи Дарвоз Исмоил (1845–1863) истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар замони ҳукмронии шоҳони вопасини Дарвоз (1863–1877) Ванҷ бахше аз қаламрави он ҳисоб меёфт. Баъд аз пайвастани Ванҷ ба Дарвоз иқтидори ҳокимони Дарвоз афзоиши чашмгире дошт, зеро бо ҳамроҳ шудани паҳлавонони ҳузарби ванҷӣ ба сафи лашкари Исмоилшоҳ имконоти ҷангии ӯ бамаротиб афзуд. Тибқи ривояти маҳаллӣ, ки муаррихон Р. Масов ва Ҳ. Пирумшоев дар асари бунёдии худ «Файзи истиқлол дар "Боми ҷаҳон"» сабт кардаанд, дар деҳаи Кулумбаи Боло то ба имрӯз нишонаҳои коркарди тилло боқӣ мондаанд, ки гӯё дар замони истилои муғулон навкарони Чингизхон мардуми маҳаллиро маҷбуран ба ин фаъолият сафарбар карда буданд.<ref name="masov-pirumshoev2010">Масов Р. М., Пирумшоев Ҳ. Файзи истиқлол дар «Боми ҷаҳон». — Душанбе, 2010.</ref> Ин ривоят нишон медиҳад, ки ҳарчанд қудратҳои бузург метавонистанд нуфузи худро ба таври муваққатӣ ва барои истихроҷи захираҳо таҳмил кунанд, онҳо ҳеҷ гоҳ натавонистанд назорати пурраи маъмуриро дар ин дараҳои маҳкам барқарор намоянд. Дар замони салтанати Темуриён низ, тибқи маълумоти муаррихи асримиёнагӣ Абдурраззоқи Самарқандӣ, агарчи минтақа расман дар итоати Темур буд, он аз ҷониби шоҳони маҳаллӣ идора мешуд ва ҳатто дар лашкари Темур ҳангоми муҳосираи Қалъаи Калот (соли 1381 милодӣ) дастаҳое аз сокинони Дарвозу Қаротегин хидмат мекарданд, ки гувоҳи иқтидори ҳарбии ин кӯҳистониён аст.<ref name="masov-pirumshoev2010" /> Дар охири асри XVIII ва нимаи якуми асри XIX хонҳои Қӯқанд якчанд маротиба кӯшиши тобеъ намудани Ванҷу Дарвозро ба харҷ доданд: дар замони салтанати Умархон (1810–1822) ва Мадалихон лашкаркашиҳои пайдарпай ба самти Қаротегину Дарвоз сурат гирифтанд; чунончи соли 1834 Мадалихон бо сарварии Машариф Атолиқ лашкари бузургеро барои саркӯб кардани шоҳзодагони фирории қӯқандӣ ба ин манотиқ фиристод, ки боиси даргириҳои шадид бо сипоҳиёни маҳаллӣ гардид.<ref name="mudabirzoda-diss">Мудабирзода. Диссертатсия // Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи Аҳмади Дониш, 2025.</ref> Бо вуҷуди ин талошҳо ва хароҷоти зиёди ҳарбӣ, тавре ки дар боло аз қавли Искандаров зикр гардид, Ванҷ мустақилияти воқеии худро нигоҳ дошт. Бо таваҷҷуҳ ба ин мавзӯъ, намояндаи расмии идораи Русия дар Туркистон Г. А. Арандаренко чунин қайд намудааст:<blockquote>Дар давраи Исмоилшоҳ ба дарвозиён фурсат даст дод, ки ҳокимияти худро на танҳо дар Қаротегин ва Шуғнон густариш диҳанд, балки аз Кӯлобу Ҳисор низ боҷ биситонанд, гарчи дар муддати на чандон тӯлонӣ ҳам бошад.</blockquote>Тибқи таҳқиқоти навтарин, Исмоилшоҳ дар авҷи иқтидори худ ба ин доираи васеъ ҳатто Рӯшонро низ тобеъ карда буд.<ref name="mudabirzoda-diss" /> Вақте ки дар охирҳои солҳои 1860-ум ҳокимони Кӯлобу Ҳисор — Сарахон ва Абдулкаримбий — бо лашкари тахминан 50 ҳазор нафара ба муқобили ӯ бархостанд, Исмоилшоҳ бо дастгирии неруҳои содиқи худ, аз ҷумла паҳлавонони ванҷӣ, ба онҳо муқовимати шадид нишон дод.<ref name="mudabirzoda-diss" /> Баъди ба Русия ҳамроҳ кардани Осиёи Миёна, амир Музаффар (1860–1885) бо дастгирии фармондори вилояти Туркистон манотиқи мустақиллу нимамустақилли Бухорои Шарқиро тасарруф кард ва нерӯҳои ҳарбии худро бо сарварии Худойназар (зимистони солҳои 1877–78) ба воситаи ағбаи Работ ба Қалъаи Хумб фиристод. Худойназар Қалъаи Хумбро ишғол кард, сипас ба самти Ванҷ ҳаракат намуд. Дар наздикии деҳаи Кеврон набарди сахте рӯй дод ва аскарони амир тавонистанд лашкари Дарвозро шикаст дода, таъқиби сарбозони боқимондаро идома диҳанд. Дастаи размандагони ихтиёрии Ванҷ ҳаракати сарбозони амирро дар назди Қалъаи Рохарв — маркази Ванҷ боздоштанд. Баъди муҳосираи бенатиҷаи қалъа сарбозони амир ба Қалъаи Хумб баргаштанд. Ванҷ баъди тобеъ шудани шоҳии Дарвоз боз ду сол истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар давраи салтанати сулолаи манғитиён Ванҷ яке аз амлокдориҳои нисбатан бонуфузи бекии Дарвоз ба шумор мерафт. Амлокдори Ванҷро «мир» ва ё «шоҳ» меномиданд, яъне мири Ванҷ ё шоҳи Ванҷ. Вижагии вазифаи мирӣ дар Ванҷ дар ин буд, ки номзадии мири Ванҷро бо машварат ва ройзании шахсиятҳои бонуфузи маҳаллӣ пешбарӣ мекарданд, сипас мири Дарвоз бар ӯ мувофиқат мекард ва аз амири Бухоро таъйиди ниҳойӣ дарёфт мешуд. Ҷамъ намудани андоз ва уҳдадориҳои феодалӣ ба зиммаи мир гузошта шуда буданд. Муҳимтарин санади таърихӣ, ки сохтори деҳаҳо ва демографияи ин давраро тасдиқ мекунад, ҳуҷҷати барӯйхатгирии саросарии Аморати Бухоро дар соли 1914 мебошад. Тибқи ин санад, ки 6-уми моҳи рабиъу-с-сонии соли 1332-и ҳиҷрӣ (мутобиқ ба марти соли '''1914''') аз тарафи беки Дарвоз Абдусатторбек Бийи Додхоҳ бо муҳр тасдиқ шудааст, маркази амлокдории Ванҷ расман дар деҳаи Рохарв (макони Қалъаи Ванҷ) сабт гардидааст.<ref name="sssr-112sol2" /> Ин рӯйхати нодир нишон медиҳад, ки аксари мутлақи деҳаҳои имрӯзаи водӣ ҳанӯз сад сол қабл бо ҳамон номҳои таърихии худ вуҷуд доштанд ва қисми узвии сохтори маъмурии амлокдорӣ буданд.<ref name="sssr-112sol2" /> Сокинони водии Ванҷ Инқилоби Октябрро нисбатан хуб пазируфтанд, вале пас аз муддати кӯтоҳе муборизони маҳаллии муқовимат, аз пайравони Фузайл Махсум ва дигарон, ки бо номи «босмачиён» маъруфанд, чандин бор бо Артиши Сурх ва давлати шӯравии мустақарр дар Ванҷ даргир шуданд. Дар ин даргириҳо барои дифоъ аз ҳукумати шӯравӣ фидоиёни маҳаллӣ, мисли М. Давлатов, С. Раупов, Т. Шарифов, В. Эҳсонов, У. Меҳралишоев, Ҷ. Сафоев, Қ. Собиров ва дигарон ширкат доштанд. Бино бар сарчашмаҳои таърихӣ, дар асрҳои миёна Ванҷ се ниҳиштаи маъдани оҳансанг дошт. Ҳанӯз дар оғози асри XX истихроҷи оҳан, гудохтани он ва оҳангарӣ яке аз пешаҳои асосии мардуми маҳаллии Ванҷ буд, ки бо ин пеша манотиқи муҷовирро бо оҳан ва афзоли хоҷагӣ, асбоби кишоварзӣ, корду шамшер ва дигар аслиҳа таъмин мекарданд.<ref name="kamoliddinov">Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв. — Ташкент: Ӯзбекистон, 1996.</ref> Ин касби мардумии ванҷиёнро шарқшиноси маъруф М. С. Андреев ҳанӯз соли '''1926''' дар рисолаи махсуси худ «Истеҳсоли оҳан дар водии Ванҷ» муфассал тавсиф кардааст.<ref name="andreev">Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи). — Ташкент, 1926.</ref> Тибқи маълумоти иловагӣ дар бораи ин ҳунари мардумӣ, гудозиши оҳан дар кӯраҳои махсуси заминӣ - чиндонҳо, ки аз санг ва гил сохта мешуданд, анҷом мепазируфт; оташро тавассути дамҳо, ки аз пӯсти буз сохташуда меафрӯхтанд ва ҳамчун сӯзишворӣ аз ангишти чӯби арча истифода мекарданд.<ref name="khodorov-narhoz">[https://istmat.org/files/uploads/43175/i.e.hodorov_tadzhikistan_v_narodnom_hozyaystve_sssr.pdf Ходоров И. Е. Таджикистан в народном хозяйстве СССР] (рус.) // Исторические материалы (istmat.org). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Як чунин кӯра тавоноӣ дошт, ки дар як шабонарӯз то 240 килограмм маъданро коркард намояд ва раванди пайвастаи гудозиш аз 2 то 5 шабонарӯз идома меёфт;<ref name="khodorov-narhoz" /> маҳз ҳамин технологияи маҳаллӣ ба Ванҷ имкон медод, ки аз воридоти металл аз берун вобаста набошад ва артиши худро бо аслиҳаи сард таъмин карда, худкифоии ҳарбию иқтисодиро кафолат диҳад. Ванҷ аз замони [[Сомониён]] то соли '''1877''' ҳукумате мустақил дошта, фармонравоёни онро шоҳ мехондаанд. Соли '''1878''' амири [[Бухоро]] ба Дарвоз лашкар кашид ва пас аз хиёнати баъзе дарвозиён ба Дарвоз муставлӣ шуд; Дарвозро бекигарӣ ва Қалъаи Хумбро қароргоҳи урдуи манғитиён гардонд. Дарвоз тайи солҳои 1878–1920 яке аз бекигариҳои Бухоро буд ва бек дар [[Қалъаи Хумб]] менишаст ва мир хонда мешуд. Бо вуҷуди ин ҳама, Ванҷ зоҳиран дар итоати бекигарӣ буд, вале истиқлоли худро нигаҳ дошт ва пои шуми сипоҳи манғитиён ба Ванҷзамин нарасид. Соли '''1895''' бекигарии Дарвоз, ки дар ҳар ду канораи рӯди Панҷ қарор дошт, дар паи ҷаҳонгириҳои [[Русия]] ва [[Британияи Кабир|Британия]] дупора гардид: канораи рост ба аморати Бухоро ва канораи чап ба Афғонистон дода шуд.<ref name="postnikov">Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. — М.: Памятники исторической мысли, 2001. — 416 с. — ISBN 5-88451-100-0.</ref> Ванҷ то соли '''1920''' амлокдории Қалъаи Ванҷи бекигарии Дарвози аморати Бухоро буд. Пас аз инқилоби Бухоро дар соли 1920 Ванҷ аз соли 1920 то 1924 чун тумани Ванҷ дар ҳайати вилояти Ғарми Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро ҷой дошт. Солҳои 1925–1926 Ванҷ чун ҷузъи тумани Қалъаихумби вилояти Ғарми ҶМШС Тоҷикистон ҳисоб меёфт. Солҳои 1926–1930 волости Ванҷ дар ҳайати ВМКБ буд. Солҳои 1930–1933 Ванҷ чун қисми ҳудуди ноҳияи Қалъаихумб бевосита дар тобеъияти ҷумҳурӣ буд. Тибқи Қарори Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон аз '''29 майи соли 1933''', №46 расман ноҳияи Ванҷ таъсис ёфта, то соли 1937 дар тобеъияти бевоситаи ҷумҳурӣ қарор дошт. Дар асоси Қарори Президиуми КИМ-и Шӯроҳои ҶШС Тоҷикистон аз '''11 августи соли 1937''', №43 ноҳияи Ванҷ бо ҳамаи деҳшӯроҳояш: Ванҷ, Водхуд, Рованд, Техарв, Жовуд ва Язғулом расман ба ҳайати ҳудудии ВМКБ гузаронида шуд. Бино бар ин, ноҳияи Ванҷ ҳамчун воҳиди маъмурӣ дар ҳайати Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон 11 августи соли 1937 ташаккул ёфтааст. {| class="wikitable" |+Таҳаввулоти маъмурию ҳудудии Ванҷ (то соли 1878 — соли 1937) !Марҳилаи таърихӣ !Мақоми маъмурию ҳудудӣ !Тобеияти давлатӣ/минтақавӣ |- |То соли 1878 |Мухторияти комил / Иттиҳод бо Дарвоз |Идоракунии мустақил таҳти сарварии шоҳ |- |1878–1920 |Амлокдории Қалъаи Ванҷ |Бекигарии Дарвоз, Аморати Бухоро |- |1920–1924 |Тумани Ванҷ |Вилояти Ғарми Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро |- |1925–1926 |Ҷузъи тумани Қалъаихумб |Вилояти Ғарми ҶМШС Тоҷикистон |- |1926–1930 |Волости Ванҷ |Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон |- |1930–1933 |Қисми ноҳияи Қалъаихумб |Тобеияти бевоситаи ҶШС Тоҷикистон |- |29 майи 1933 |Ноҳияи Ванҷ (таъсиси мустақил) |Тобеияти бевоситаи ҶШС Тоҷикистон |- |11 августи 1937 |Ноҳияи Ванҷ бо 6 деҳшӯро |Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон (ВМКБ) |} Дар нимаи солҳои 1950-ум сиёсати муҳоҷиркунонии аҳолии кӯҳистон ба водиҳои пахтакор ба Ванҷ низ бетаъсир намонд: соли '''1954''' сокинони водии Язғулом ба ноҳияи Куйбишеви водии Вахш кӯчонида шуданд. Гармои тоқатфарсо, беморшавии оммавӣ ва фавти зиёди кӯдакон ин муҳоҷиратро барои кӯчидагон фоҷиабор гардонд ва бахши зиёди онҳо тадриҷан ба зодгоҳи худ баргаштанд, ҳарчанд на ҳама; як ҷамоаи язғуломизабон то имрӯз дар водии Вахш боқӣ мондааст.<ref name="edelman-iling">[https://iling-ran.ru/web/ru/scipop/blog/1911_edelman Из полевых записей середины прошлого века. Об экспедициях в язгулямский язык в 1950-х гг.] (рус.) // Сомонаи Пажӯҳишгоҳи забоншиносии Академияи илмҳои Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="fieldling">[http://field-ling.moscow/c/language/yazghulami/ Язгулямский язык] (рус.) // Экспедиции Московской школы полевой лингвистики. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="vostokoriens">[https://vostokoriens.ru/articles/2745/218564 Астрономические знания язгулемцев] (рус.) // Восток (Oriens). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Осори таърихӣ == Дар қаламрави Ванҷ мавзеъ, осор ва ёдгориҳои таърихии бисёр вуҷуд доранд, вале то ҳол таҳқиқоти шоистае дар ин росто анҷом наёфтааст. Тибқи омори соҳаи сайёҳии ВМКБ, дар ҳудуди ноҳияи Ванҷ ба ҳолати соли 2024 15 ёдгории таърихию фарҳангӣ ба қайд гирифта шудааст.<ref name="ctd-monuments2024">[https://ctd.tj/2024/03/30/%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80-%D0%B0%D0%B7-%D2%B7%D0%B0%D2%B3%D0%BE%D0%BD-%D0%B0%D0%B7-%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B0%D1%82-%D0%B1%D0%B0-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8A%D0%B0%D1%82%D0%B8-%D0%B8%D0%BD/ Аз табиат ба санъати инсонӣ: 7 муъҷизаи нави ҷаҳонӣ номида шуд] // Кумитаи рушди сайёҳии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон, 30 марти 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Барои дарки мантиқи ҷойгиршавӣ ва моҳияти ин осор, бояд заминаи таърихию сиёсии ташаккули онҳоро дарк намуд. Бино бар маълумоти таърихномаҳои асримиёнагӣ, дар садаҳои VII–VIII қаламрави кунунии Ванҷ ҷузъи вилояти таърихии '''Кумед''' буд, ки болооби дарёи Вахшро фаро гирифта, сарзамини имрӯзаи ноҳияҳои Дарвозу Ванҷ ва шимоли Бадахшонро дар бар мегирифт.<ref name="tojikiston-tarikh">[[Таърихи Тоҷикистон]] // Википедиа. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Маҳз дар ин заминаи қадимии сиёсӣ, ки бо мустақилияти нисбии маҳаллӣ ва хатари доимии ҳуҷумҳои беруна тавсиф мешуд, эҳтиёҷ ба бунёди қалъаҳои мустаҳкам ба миён омад. Қалъаи Ванҷ дар баландии соҳили рости Ванҷоб, дар масофаи 15 км аз резишгоҳи он ба дарёи Панҷ воқеъ гашта буд. Мавқеъияти ин қалъа аз нигоҳи ҳарбию стратегӣ бисёр созгор будааст ва ба муҳофизонаш имкон медодааст, ки муддати тӯлонӣ аз худ дифоъ кунанд. Тавсифи илмии Рохарв ва қалъаи онро ҳанӯз соли '''1916''' узви Ҷамъияти ҷуғрофии Русия Д. И. Мушкетов интишор додааст.<ref name="mushketov" /> Тибқи мушоҳидаи ӯ, қалъа бевосита дар масири корвонрав ба сӯи ағбаи Гишхун қарор дошт, ки тавассути он роҳи корвонӣ ба водии Язғулом ва аз он ҷо ба самти баландкӯҳҳои Помир мерасид;<ref name="poxod-vanch">[https://poxod.ru/guidebook/darvaz/p_darvaz_dolinarekivagdm_a.html Долина реки Ванч] // Свободный туризм (poxod.ru). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> баъзе муҳаққиқон бар ин назаранд, ки бо назардошти ин мавқеъ, қалъа шояд дар баробари вазифаи мудофиавӣ, нақши нозироти роҳи корвониро низ адо мекардааст, ҳарчанд ин фарзия то кунун бо санадҳои мустақил тасдиқ нашудааст. Гумон меравад, ки дар тамоми ҳавзаҳои Бадахшон сукунати одамон ба як давраи таърихӣ мансуб будааст. Ёдгориҳои манзилӣ ва меъмориву мудофеавии асримиёнагии ғарби Бадахшон, ки дар деҳаи Баравни ҷамоати деҳоти Водхуд воқеанд ва аз ҷиҳати амнияти ҳарбӣ бисёр муносибу побарҷоянд, бо камоли таассуф, то кунун таҳқиқи шоиста нашудаанд. Нақшу нигораҳои рӯйи харсангҳои водии Язғулом, ки дар деҳаҳои Жамаг, Андарбоғ ва Мотравн ба даст омадаанд, агарчи ҳанӯз комилан омӯхта нашудаанд, гувоҳи муътамаде аз ҳузури мардум ва сукунати онон аз замонҳои бостонӣ дар ин минтақа ҳастанд. Дар байни ин сангнигораҳо, ки ба навъи умумии петроглифҳои Помиру Бадахшон шабоҳат доранд, тасвири нахчир (бузи кӯҳӣ бо шохҳои калон), саҳнаҳои шикор бо камон, рамзҳои офтобӣ (солярӣ) ва изи дасту пойи инсон бештар вомехӯранд; дар мифологияи мардумони эронитабор бузи кӯҳӣ рамзи покиву ҳосилхезӣ ва иртибот бо олами боло дониста мешавад.<ref name="ctd-monuments2024" /> Дар қаламрави Ванҷ, ба монанди дигар минтақаҳои кӯҳистони Тоҷикистон, сағонаҳо ва дахмаҳои сангии куҳан низ аз насл ба насл боқӣ мондаанд, ки далели ошкори таърихи чандҳазорсолаи ин сарзамин мебошанд. Чунин иншооти дафнӣ, ки дар ҷойҳои махсуси сангӣ, дар баландиҳо ё ғорҳо бунёд меёфтанд, эҳтимолан боқимондаи анъанаҳои дафнии пешазисломӣ мебошанд.<ref name="ctd-monuments2024" /> Ҳарчанд имрӯз тамоми аҳолии ноҳия мусулмони суннии ҳанафимазҳабанд ва расму оини дафни исломиро ба таври қатъӣ риоя мекунанд, мавҷудияти ин сағонаву дахмаҳо аз як давраи гузариши тӯлонии фарҳангӣ ва қабатҳои гуногуни динию эътиқодӣ дар минтақа хабар медиҳад. Ёдгориҳои бостонии Помири Ғарбӣ, аз ҷумла мавзеъҳои қаламрави Ванҷ, дар силсилаи бунёдии «Харитаи бостоншиносии Тоҷикистон» — муҷаллади марбут ба Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, ки бостоншинос М. А. Бубнова таълиф намудааст ва ёдгориҳои давраи сангро то садаи XX фаро мегирад, — ба қайд гирифта шудаанд.<ref name="bubnova2008">Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века — XX в.). — Душанбе, 2008. — (Археологическая карта Таджикистана).</ref> Илова бар ёдгориҳои меъморӣ ва дафнӣ, мероси беназири саноатии Ванҷ — боқимондаҳои кӯраҳои қадимии оҳангудозӣ - чиндонҳо низ бахши муҳими осори таърихии ноҳия ба шумор мераванд. Тибқи маълумоти иқтисоддон И. Е. Ходоров, ки соли 1929 таҳлилҳои М. С. Андреевро дар бораи ин ҳунар тасдиқ ва иқтибос овардааст, дар боварҳои мардумии ванҷиён металли ҳосили ин кӯраҳо на танҳо арзиши истеҳсолӣ, балки хосияти шифобахш низ дошт: маҳсули онро «барои табобати ҳар гуна бемориҳо пешбинӣ карда, ба ҷойи дардманд мегузоштанд».<ref name="khodorov-narhoz2" /> Ин боварҳо нишон медиҳанд, ки осори саноатии Ванҷ бо мероси ғайримоддӣ ва эътиқодоти мардумӣ пайванди зич доштааст, ва имрӯз боқимондаҳои ин кӯраҳо, харобаҳои коргоҳҳо ва партовҳои маъданӣ дар дараҳои Ванҷ метавонанд ҳамчун мавзеи нодири «бостоншиносии саноатӣ» мавриди пажӯҳиши минбаъда қарор гиранд. == Мардум == Аксарияти аҳолии ноҳия тоҷиконанд; инчунин теъдоди ангуштшумори русҳо ва намояндагони халқҳои дигар низ зиндагӣ мекунанд. Аҳолии ноҳия аз рӯи диёнат мусулмони суннии ҳанафимазҳабанд.<ref name="vanchraion" /> Бар асоси омори саршумории саросарии Иттиҳоди Шӯравӣ аз соли '''1939''', аҳолии Ванҷ 9218 нафар буд: 9031 нафарашон ванҷиёни бумӣ, 134 нафар — рус, 6 нафар — тотор, 5 нафар — узбак ва 1 нафар — қазоқ.<ref name="demoscope">[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_39_ra.php?reg=1166 Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сёл союзных республик СССР: Ванчский район] (рус.) // Демоскоп Weekly. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Бино ба омори соли 1979 аҳолии Ванҷ 15 855 нафар ва тибқи омори 1992 — 22 700 нафарро ташкил медод. Тибқи маълумоти расмӣ, соли '''2009''' дар ноҳия 30 700 нафар зиндагӣ мекард ва тамоми аҳолии он деҳотист.<ref name="badakhshon-vanj" /> Тибқи омори соли '''2024''' аҳолии Ванҷ ба 35 400 нафар расид. Бар асоси муқоисаи ин ду омор метавон чунин натиҷагирӣ кард, ки тайи 85 сол суръати миёнаи афзоиши солонаи аҳолии Ванҷ тақрибан 1,6 % будааст. Мардуми водии Язғулом ҳиссаи назарраси аҳолии ноҳияро ташкил медиҳанд. Азбаски беш аз 90 дарсади масоҳати умумии ноҳия (4430,5 км²)-ро пиряхҳо, қуллаҳои баландкӯҳ ва нишебиҳои санглохи корношоям фаро мегиранд, зичии расмии аҳолӣ (тақрибан 7,7–8 нафар дар як километри мураббаъ) манзараи воқеии ҷойгиршавии аҳолиро пурра инъикос намекунад — амалан тамоми сокинон дар як рахи танги қад-қади дарёҳои Ванҷобу Язғулом мутамарказ шудаанд.<ref name="badakhshon-vanj" /> Ин номутаносибии шадид миёни рушди табиии аҳолӣ ва маҳдудияти мутлақи заминҳои корам (соли 2012 ҳамагӣ 1381 гектар, баъдан бо азхудкунии заминҳои нав ба 2601 гектар расида)<ref name="badakhshon-vanj" /> яке аз сабабҳои асосии муҳоҷирати меҳнатии ноҳия маҳсуб мешавад (ниг. бахши [[Ноҳияи Ванҷ#Муҳоҷирати меҳнатӣ|«Муҳоҷирати меҳнатӣ»]]). {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Динамикаи шумораи аҳолӣ (ҳазор нафар) !сол !1939 !1979 !1992 !1995 !2000 !2002 !2003 !2004 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 !2018 !2019 !2020 !2021 !2022 !2023 !2024 |- |шумора |9,2 |15,9 |22,7 |28,4<ref name="masov-pirumshoev20113">Масов Р. М., Пирумшоев Ҳ. Файзи истиқлол дар «Боми ҷаҳон». — Душанбе: Дониш, 2011. — 412 с. — ISBN 978-99947-2-004-0. — С. 362–363.</ref> |28,5<ref name="masov-pirumshoev20113" /> |28,3<ref name="masov-pirumshoev20113" /> |29,9<ref name="masov-pirumshoev20113" /> |30,1<ref name="masov-pirumshoev20113" /> |28,8<ref name="masov-pirumshoev20113" /> |30,3<ref name="masov-pirumshoev20113" /> |33,4<ref name="masov-pirumshoev20113" /> |29,7<ref name="masov-pirumshoev20113" /> |30,7<ref name="badakhshon-vanj4" /> |30,8 |31,1 |31,3 |31,7 |31,9 |32,4 |32,9 |33,6<ref name="stat20193">Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2019 года. Сообщение Агентства по статистике при Президенте Республики Таджикистан (рус.).</ref> |34,1<ref name="stat20193" /> |34,4<ref name="stat20203">[https://web.archive.org/web/20210601101228/http://stat.ww.tj/posts/July2020/macmua_20201.pdf Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2020 года] (рус.) // Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> |34,1 |34,4 |35,1 |35,4 |} {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Динамикаи шумораи аҳолӣ (ҳазор нафар) !сол !1939 !1979 !1992 !2009 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 !2018 !2019 !2020 !2021 !2022 !2023 !2024 |- |шумора |9,2 |15,9 |22,7 |30,7<ref name="badakhshon-vanj" /> |30,8 |31,1 |31,3 |31,7 |31,9 |32,4 |32,9 |33,6<ref name="stat2019">Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2019 года. Сообщение Агентства по статистике при Президенте Республики Таджикистан (рус.).</ref> |34,1<ref name="stat2019" /> |34,4<ref name="stat2020">[https://web.archive.org/web/20210601101228/http://stat.ww.tj/posts/July2020/macmua_20201.pdf Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2020 года] (рус.) // Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> |34,1 |34,4 |35,1 |35,4 |} === Динамикаи муфассали аҳолӣ ва хоҷагиҳо (1992–2009) === Тибқи маълумоти муфассали оморӣ, ки муаррихон Р. Масов ва Ҳ. Пирумшоев дар асари худ «Файзи истиқлол дар "Боми ҷаҳон"» (бахшида ба 20-солагии Истиқлолияти Тоҷикистон) овардаанд, барои давраи гузариш (1992–2009) омори аҳолӣ ба таври дугона — «умумӣ» (аҳолии доимии сабтшуда) ва «мавҷуда» (аҳолии воқеан ҳузордошта) — ба қайд гирифта шудааст.<ref name="masov-pirumshoev2011">Масов Р. М., Пирумшоев Ҳ. Файзи истиқлол дар «Боми ҷаҳон». — Душанбе: Дониш, 2011. — 412 с. — ISBN 978-99947-2-004-0. — С. 362–363.</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Аҳолии ноҳияи Ванҷ, умумӣ / мавҷуда (ҳазор нафар)<ref name="masov-pirumshoev2011" /> !сол !1992 !1995 !2000 !2002 !2003 !2004 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 |- |умумӣ |24,2 |28,4 |28,5 |28,3 |29,9 |30,1 |28,8 |30,3 |33,4 |29,7 |33,9 |- |мавҷуда |24,2 |29,6 |28,4 |26,3 |29,8 |30,4 |26,8 |26,6 |33,8 |29,0 |27,8 |} {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Шумораи хоҷагиҳои ноҳияи Ванҷ<ref name="masov-pirumshoev2011" /> !сол !1992 !1995 !2000 !2002 !2003 !2004 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 |- |хоҷагиҳо |3119 |3743 |4164 |4204 |4240 |4262 |4241 |4247 |4185 |4220 |4221 |} Тавре аз муқоисаи ин рақамҳо бо омори дар ҷадвали болоӣ овардашуда бармеояд, барои солҳои 1992 ва 2009 арзишҳои «Файзи истиқлол...» (мутаносибан 24,2 ва 29,0–33,9 ҳазор нафар) бо рақамҳои дигар сабтшудаи 22,7 ва 30,7 ҳазор нафар (тибқи сомонаи расмии badakhshon.tj) андаке фарқ мекунанд; ин тафовут, эҳтимолан, аз усулҳои мухталифи ҳисоби демографӣ (аҳолии «умумӣ» дар муқобили «мавҷуда», ё санаи гуногуни чен — охири сол дар муқобили аввали сол) бармеояд, на аз хатои омор. Бояд қайд кард, ки тартиби сутунҳои «умумӣ»/«мавҷуда» барои солҳои 1992–2006 бар асоси мавқеи дақиқи матн дар саҳифаи аслӣ муайян карда шудааст, вале барои солҳои 2007–2009 ин тартиб дар нусхаи дастрас камтар возеҳ буда, бо эҳтимоли камтар (на 100 %-и итминон) муайян шудааст. === Фарҳанги моддӣ: либоси анъанавӣ === Дар шароити сарди кӯҳистони Ванҷу Бадахшон, дар гузашта истифодаи матоъҳои пашмину чармӣ бартарӣ дошт ва мероси бофандагии маҳаллӣ ба истеҳсоли матоъҳои худӣ бо рангҳои табиии гиёҳии кӯҳӣ асос меёфт.<ref name="sherdilova-diss">[https://www.ddzt.tj/images/2022/10/diss%20sherdilova.pdf Таҳқиқоти этнолингвистии лексикаи гӯйиши тоҷикони водии Ғорон] // Диссертатсия. Санҷида шуд 24 июли 2026.</ref> Либоси занонаи суннатӣ асосан аз курта, эзор, пойафзол, сарбанд ва ороишоти гуногун иборат буд; таърихан ду намуди курта маъмул буд — куртаи якқади камартангу доманвасеъ, ки пиразанон мепӯшиданд, ва куртаҳои камзулчадор бо гиребони буғак (уфуқӣ буридашуда бо зеҳгулу гулдӯзӣ), ки духтарону арӯсон ба бар мекарданд.<ref name="unesco-libos">[[Либоси миллии тоҷикон]] // Википедиа. Санҷида шуд 24 июли 2026.</ref> Дар минтақаи Бадахшон, аз ҷумла Ванҷу Язғулом, унсурҳои хоси либоси кӯҳистонӣ — тоқии мудаввар бо нақшҳои гулдӯзии дақику пӯпак ва ҷӯробҳои ғафси пашмин бо нақшҳои ҳандасии бисёрранг (нақши офтоб, шохи қӯчқор, чалипо ва ғайра) — то имрӯз аҳамияти худро гум накардаанд.<ref name="unesco-libos" /> === Расму оинҳои мотамӣ === Маросимҳои марбут ба давраҳои муҳими зиндагии инсон, аз ҷумла маросими мотаму дафн, дар Ванҷу Язғулом хусусиятҳои бениҳоят куҳан ва омехта аз эътиқодоти пешазисломию исломӣ (синкретӣ) то ба имрӯз нигоҳ доштаанд; ин расмҳо аз ҷониби мардумшиносони барҷаста, аз ҷумла М. С. Андреев, И. Л. Моногарова ва А. З. Розенфелд, мавриди таҳқиқ қарор гирифтаанд.<ref name="rasmu-oin-khovar">[https://khovar.tj/2017/09/rasmu-oin-va-anana-o-dar-ruzgori-mardumi-to-ik-mav-ei-mu-im-dorand/ Расму оин ва анъанаҳо дар рӯзгори мардуми тоҷик мавқеи муҳим доранд] // АМИТ «Ховар», сентябри 2017. Санҷида шуд 24 июли 2026.</ref> Дар ҷаҳонбинии мардуми кӯҳистон марг на анҷоми мутлақ, балки гузариш ба дунёи дигар ва оғози сафари нави рӯҳ дониста мешавад. Аз ҷумла, агар марҳум ҷавон бошад, барои гусели ӯ тобути махсусе бо матоъҳои равшану рангоранг (на сиёҳ) омода мекунанд, ки бо номи «гаҳвораи ноз» маъруф аст — ташбеҳи мустақими марг бо таваллуди дубора дар олами дигар, ки Розенфелд онро расми хеле куҳан ва боқимонда аз тасаввуроти бостонии мардуми ориёӣ арзёбӣ кардааст.<ref name="rasmu-oin-khovar" /> === Айлоқравӣ ва расму оинҳои кишоварзӣ === Ҳаёти суннатии мардуми Ванҷ ба ду унсури ба ҳам вобаста — кишоварзӣ дар водиҳои танги поёнӣ ва чорводорӣ дар чарогоҳҳои баландкӯҳӣ — такя мекунад. Ҳар сол дар аввали тобистон, вақте ки заминҳои поёнӣ барои кишти ғалла ва сабзавот истифода мешаванд, раванди муҳоҷирати мавсимии подаи чорво ба чарогоҳҳои тобистонаи баландкӯҳ, ки бо номи «девлох» ва ё «айлоқ» маъруф аст, оғоз мегардад.<ref name="rasmu-oin-khovar" /> Хусусияти ҷолиби ин кӯчиш дар он аст, ки қариб тамоми аҳли деҳа, бахусус занону кӯдакон, дар як рӯзи муайяншуда дастаҷамъӣ ба айлоқ мераванд, дар ҳоле ки қисме аз мардон дар деҳа мемонанд, то корҳои саҳроӣ ва обёрии заминро анҷом диҳанд. Дар айлоқҳо занон тамоми тобистон машғули ҷӯшидани шир, тайёр кардани маска, равғани зард, дӯғу мосту тарфу қурут мешаванд.<ref name="rasmu-oin-khovar" /> == Забон == Мардуми Ванҷ бо гӯиши ванҷии забони тоҷикӣ сухан мегӯянд. Дар водии Язғулом бошад, яке аз [[забонҳои помирӣ]] — [[забони язғуломӣ]] роиҷ аст. Лаҳҷаи ванҷии забони тоҷикӣ дар водии Ванҷ аз нимаи дуюми асри XIX густариш ёфта, забони бумии помириро, ки бо номи ванҷӣ маъруф буд, дар поёни ҳамин аср аз байн бурд. Забони ванҷӣ наздиктарин хеши забони язғуломӣ буда, ба гурӯҳи «шимолии» забонҳои помирӣ дар қатори язғуломӣ ва (эҳтимолан) саргуломӣ дохил мешуд. Мутахассисон аз байн рафтани онро ба охири асри XIX нисбат медиҳанд; мардумшиносон дар ибтидои асри XX аз ин забон танҳо чанд даҳ вожаро сабт карда тавонистаанд.<ref name="pamirlang2">[https://tapemark.narod.ru/les/363a.html Памирские языки] (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.</ref><ref name="bre-pamir2">[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2701306 Памирские языки] (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Лаҳҷаҳои ванҷии забони тоҷикӣ мавзӯи таҳқиқи бунёдии эроншиноси рус А. З. Розенфелд гардидаанд, ки соли '''1964''' дар Ленинград монографияи махсуси «Ванджские говоры таджикского языка»-ро дар ҳаҷми 151 саҳифа ба табъ расонидааст.<ref name="rozenfeld19642">Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — 151 с.</ref> Дар гуфтугӯи мардуми Ванҷ ҷӯйборҳои лозурӣ, ки деҳаҳо дар канораи онҳо бино ёфтаанд, «даргов» номида мешаванд; ба ақидаи Ҳ. Пирумшоев, ин вожа гунаи тағйирёфтаи ибораи «даргоҳи об» аст.<ref name="pirumshoev-web" /> Бархе донишмандони рус, монанди И. И. Зарубин, А. З. Розенфелд ва дигарон, назарияеро дар бораи вуҷуди куҳанзабони ванҷӣ (русӣ: старованджский язык) ироя кардаанд, ки тибқи он ин забон тақрибан дусад сол пеш аз байн рафта, гӯиши кунунии ванҷӣ ҷойгузинаш шудааст. И. И. Зарубин дар ин маврид мегӯяд:<blockquote>Забони куҳнаи ванҷӣ дар водии Ванҷ (шохоби рости Панҷ) ва саргуломӣ дар болооби дарёи Саргулом, дар шарқи вилояти Файзободи Афғонистон ривоҷ дошт. Тақрибан дусад сол пеш лаҳҷаҳои тоҷикӣ ҷои онҳоро гирифтанд.</blockquote>Забони язғуломӣ, ки дар шаш деҳаи ҷамоати Язғулом ба кор меравад, забони бехат аст ва шумораи гӯяндагонаш тақрибан 3 ҳазор нафарро ташкил медиҳад; аксари язғуломиён дузабонаанд ва забони тоҷикиро низ медонанд.<ref name="yazgulyam-les2">[http://tapemark.narod.ru/les/604b.html Язгулямский язык] (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.</ref><ref name="bre-yazg2">[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/4924529 Язгулямский язык] (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Таҳқиқи бунёдии ин забон ба қалами эроншиноси маъруф Д. И. Эделман тааллуқ дорад, ки соли '''1966''' дар Маскав монографияи «Забони язғуломӣ»-ро ба табъ расонидааст.<ref name="edelman2">Эдельман Д. И. Язгулямский язык. — М.: Наука, 1966.</ref> Пас аз муҳоҷирати соли '''1954''' бахше аз язғуломизабонон дар ноҳияи Куйбишеви водии Вахш низ сокин шуданд ва забони язғуломӣ то кунун дар он ҷо низ ба кор меравад.<ref name="fieldling2">[http://field-ling.moscow/c/language/yazghulami/ Язгулямский язык] (рус.) // Экспедиции Московской школы полевой лингвистики. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар «Атласи забонҳои дар хатар қарордоштаи ҷаҳон»-и ЮНЕСКО (таҳти таҳрири Кристофер Мозли, соли 2010), забони язғуломӣ ба зумраи забонҳои осебпазир (Vulnerable) дохил гардидааст.<ref name="unesco-atlas">Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World's Languages in Danger. — 3rd ed. — Paris: UNESCO Publishing, 2010.</ref> Тибқи ҳамин Атлас, аз 15 забони дар хатар қарордоштаи Осиёи Марказӣ, 11-тояш дар Тоҷикистон, бештараш дар ҳудуди ВМКБ, роиҷ аст.<ref name="ap-unesco2017">[https://old.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/society/20170629/unesco-publishes-atlas-of-the-worlds-languages-in-danger UNESCO publishes atlas of the world's languages in danger] (англ.) // Тоҷикистон Ньюз Азия-Плюс, 29 июни 2017. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши ҷомеашиносии забонии Д. Пол, Э. Аббесс, К. Мюллер, К. Тиссен ва Г. Тиссен нишон медиҳад, ки муносибати сокинони водии Язғулом ба ҳарду забон — язғуломӣ ва тоҷикӣ — мусбат аст: забони модарӣ дар зиндагии рӯзмарра пурқувват боқӣ монда, ҳеҷ нишонае аз ҷойивазкунии он бо забони тоҷикӣ мушоҳида намешавад, ҳарчанд забони тоҷикиро низ дар баъзе ҳавзаҳо муфид медонанд.<ref name="paul2010">Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. — SIL International, 2010.</ref> Дар пойгоҳи байналмилалии таснифи забонҳо «Глоттолог» забони куҳани ванҷӣ бо рамзи «oldw1238» ва забони язғуломӣ бо рамзи «yazg1240» сабт шудаанд.<ref name="glottolog">Glottolog 5.0, коди «oldw1238» (забони куҳани ванҷӣ) ва «yazg1240» (забони язғуломӣ).</ref> == Бахшбандӣ == Бар асоси Қонуни тақсимоти маъмурию ҳудудии кишвар, ноҳияи Ванҷ аз 1 шаҳрак (Ванҷ) ва 6 [[ҷамоат]] иборат аст:<ref name="fehrist2">Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. — Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2013. — 332 с.</ref> {| class="wikitable" |+Ҷамоатҳои ноҳияи Ванҷ !Ҷамоат !Аҳолӣ (нафар) !Деҳаҳо |- |ба номи Маҳмадулло Абдуллоев |10 983 |Бичхарв, Бодалд, Ускроғ, Роғ, Дашти Роғ, Панҷшанбеобод, Убари Даргов, Рохарв, Гушхун, Ғумаяк, Бовуд, Одешт, Ҷангали Зуго |- |Водхуд |2178 |Пшихарв, Даштак, Лугад, Бунига, Узбай, Лахш, Баравн, Баравни Таг, Баравни Тор, Ваҳдат, Вравз |- |Ҷовидон |4201 |Бунай, Рав, Жовуд, Потов, Арнавад, Убго |- |Рованд |5573 |Ширговад, Ғиҷоваст, Мудеҳарв, Вишхарвак, Старғ, Ғӯмас, Мурғутга, Рованд, Гармчашма, Ван-Ван, Сунгад, Поймазор |- |Техарв |3401 |Гич, Садвадг, Сед, Шаврӯ, Техарв, Чихох, Удоб, Равгада |- |Язғулом |6065 |Мотравн, Вишхарв, Будун, Шавуд, Андарбоғ, Жамаг |} Дар санадҳои расмии солҳои охир ҷамоати марказии ноҳия бо номи «деҳоти Маҳмадулло Абдуллоев» зикр мегардад.<ref name="khovar-ubari2" /> == Хоҷагидорӣ == Соҳаҳои асосии хоҷагидории ноҳия ғаллакорӣ, чорводорӣ, боғдорӣ ва сабзавоткорист; дар замони шӯравӣ тамокукорӣ низ соҳаи асосӣ буд. Соли '''1939''' дар тамоми ВМКБ 123 колхоз мавҷуд буд, аз ҷумла дар Ванҷ 30 колхоз таъсис дода буданд. Водии Водхуд аз қадим бо ҳосилхезии замин ва фаровонии тути худ ном баровардааст: захираи ғалла ва меваи хушки ин мавзеъ (тут, зардолу, себ) на танҳо сокинони маҳаллӣ, балки деҳоти камзамини ҳамсояро низ аз танқисӣ мераҳонд ва ибораи мардумии «тути Водхуд пухт, имсол ҳам ҷон ба саломат бурдем» аз ҳамин воқеият бармеояд.<ref name="pirumshoev-web" /> Дар ноҳия 53 хоҷагии деҳқонӣ мавҷуд аст. Майдони умумии заминҳои хоҷагӣ 14 417 гектар аст, аз ҷумла заминҳои корам — 1381 гектар (2012), чарогоҳҳо — 1219 гектар, боғҳо — 734 гектар. Тибқи омори соли '''2012''' дар ноҳияи Ванҷ 2478 тонна ғалла, 1924 тонна гӯшт, 1 млн дона тухм, 3742 тонна шир, 157 тонна чормағз, 6353 тонна сабзавот ва 11 295 тонна картошка ба даст омад. Бар асоси омори соли '''2011''', шумораи чорво дар хоҷагиҳо чунин буд: гов — 15 234 сар, гӯсфанду буз — 32 498 сар. Дар давоми даҳсолаи охир сохтори хоҷагидории ноҳия ба таври куллӣ дигаргун шуд: ба ҷои 53 хоҷагии деҳқонии соли 2012, имрӯз 14 ассотсиатсияи хоҷагиҳои деҳқонӣ 120 хоҷагии инфиродиро бо фарогирии 3217 саҳмдор муттаҳид месозад.<ref name="jumhuriyat-kishovarzi">[https://jumhuriyat.tj/6928-van-rushdi-soai-kishovarz-dar-noija.html Ванҷ. Рушди соҳаи кишоварзӣ дар ноҳия] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Майдони умумии заминҳои корам ба 2601 гектар расидааст, ки аз он бештар аз 1080 гектарро боғҳои мевадиҳанда ташкил медиҳанд; танҳо дар бист соли охир 282 гектар замини нав аз худ карда шудааст.<ref name="khovar-boghparvari2025">[https://khovar.tj/2025/11/dar-no-iyai-van-so-ai-bo-parvar-rushd-meyobad/ Дар ноҳияи Ванҷ соҳаи боғпарварӣ рушд меёбад] // АМИТ «Ховар», 18 ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи таҳлилҳои муқоисавӣ, дар зарфи се даҳсолаи охир истеҳсоли ғалладонагиҳо тақрибан 6 баробар, картошка 8 баробар, сабзавот 16 баробар ва мева 42 баробар афзудааст.<ref name="jumhuriyat-jashniistiqlol">[https://jumhuriyat.tj/print:page,1,1536-van-ashni-istilol-mondagor-hoad-bud.html Ванҷ. Ҷашни истиқлол мондагор хоҳад буд] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Танҳо то охири моҳи октябри соли 2025 аз боғоти ноҳия 2205 тонна меваи тару тозаву хушк ба бозорҳои хориҷӣ ва шаҳрҳои калони ҷумҳурӣ содирот гардид,<ref name="khovar-boghparvari2025" /> ва моҳи августи соли 2023 кишоварзони ноҳия дар ярмаркаи Боғи «Куруши Кабир»-и Душанбе зиёда аз 13 тонна маҳсулоти тару тоза ба сокинони пойтахт пешниҳод карданд.<ref name="khovar-namoishfurushi">[https://khovar.tj/2023/08/namoish-fur-shi-ma-suloti-kishovarz-az-onibi-kishovarzoni-no-iyai-van-ma-suloti-mavridi-niyozi-avval-ba-sokinoni-dushanbe-peshni-od-gardid/ Намоиш-фурӯши маҳсулоти кишоварзӣ аз ҷониби кишоварзони ноҳияи Ванҷ] // АМИТ «Ховар», августи 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Аз соли '''2009''', вақте ки дар ноҳия аввалин ду гармхонаи намунавӣ ба кор дароварда шуданд,<ref name="khovar-garmhona2009">[https://khovar.tj/2009/08/dar-van-1206-garmhona-1202-o-ba-kor-daromadand/ Дар Ванҷ гармхонаҳо ба кор даромаданд] // АМИТ «Ховар», августи 2009. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> технологияи гармхонагӣ дар қисматҳои поёнии ноҳия паҳн шудааст. Дар давраи охир, дар ҳамкорӣ бо мутахассисони минтақаи илмӣ-таҷрибавии «Ҷангали Зуго»-и Институти биологии Помир, соҳибкор Ҳайдар Фаёзов аз деҳаи Гишхун дар ноҳия парвариши озмоишии лимӯ ва дигар меваҳои ситрусиро оғоз кард — навъе, ки то ҳол дар ВМКБ танҳо хоси баъзе минтақаҳои ноҳияи Дарвоз буд.<ref name="jumhuriyat-limu">[https://jumhuriyat.tj/print:page,1,3033-van-avlavijat-ba-rushdi-limparvar.html Ванҷ. Авлавият ба рушди лимӯпарварӣ] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Чорводорӣ ва занбӯриасалпарварӣ === Дар муқоиса бо давраи пеш аз истиқлол, дар ноҳия саршумори чорвои калону майда дар маҷмуъ 2 баробар, истеҳсоли гӯшт 4 баробар ва истеҳсоли тухм 31 баробар афзудааст.<ref name="jumhuriyat-jashniistiqlol" /> Тибқи омори соли 2023, саршумори чорвои калони шохдор ба 17 135 сар (нисбат ба 15 234 сар дар соли 2011) ва моли майда (гӯсфанду буз) ба 41 000 сар (нисбат ба 32 498 сар) расидааст; ҳамчунин дар хоҷагиҳои ноҳия 41 350 сари парранда ва 1082 оилаи занбӯри асал ба қайд гирифта шудааст.<ref name="jumhuriyat-jashniistiqlol" /><ref name="jumhuriyat-kishovarzi" /> Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон рушди занбӯриасалпарвариро яке аз воситаҳои пасткунандаи камбизоатӣ ва таъминкунандаи шуғли деҳот муайян кардааст. Сарватҳои зеризаминии ноҳия: пахтасанги кӯҳӣ (асбест), молибден, мармар ва ғайра; инчунин конҳои никел, оҳансанг ва оҳак мавҷуданд. === Муҳоҷирати меҳнатӣ === Мисли аксари минтақаҳои кӯҳии Тоҷикистон, иқтисодиёти хонаводаҳои Ванҷ ба таври назаррас аз муҳоҷирати меҳнатӣ ва ҳаволапулиҳо вобаста аст. Тибқи арзёбии Бонки Ҷаҳонӣ аз моҳи ноябри соли '''2025''', ҳаволапулиҳои муҳоҷирони меҳнатӣ беш аз 30 фоизи маҷмуи маҳсулоти дохилии Тоҷикистонро ташкил медиҳанд ва, гарчанде вобастагӣ ба ин маблағҳо сатҳи камбизоатиро коҳиш додааст, нобаробарии даромад (нишондиҳандаи Гини) аз 32 то 38 дар байни солҳои 2021 ва 2023 афзудааст; ВМКБ дар қатори минтақаҳое зикр шудааст, ки бо маҳдудиятҳои шадиди ҷуғрофиву иқлимӣ рӯбарӯянд.<ref name="wb2025poverty">[https://www.worldbank.org/en/country/tajikistan/publication/poverty-and-equity-assessment Tajikistan Poverty and Equity Assessment] (англ.) // Бонки Ҷаҳонӣ, ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши умумимиллии соҳаи тандурустӣ доир ба муҳоҷирони меҳнатии Тоҷикистон нишон додааст, ки дар байни панҷ минтақаи кишвар (Душанбе, ВМКБ, Хатлон, Суғд ва ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ), ҳиссаи муҳоҷирони меҳнатӣ дар аҳолии ВМКБ (49,59 фоиз аз намунаи пажӯҳишӣ) назар ба дигар минтақаҳо (камтар аз 32 фоиз) хеле баландтар будааст.<ref name="hiv-migrants">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11679146/ Inclusion of Labor Migrants as a Potential Key Population for HIV: A Nationwide Study from Tajikistan] (англ.) // PMC/NCBI. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар маҷмуи умумимиллӣ, беш аз як миллион шаҳрванди Тоҷикистон ҳарсола барои кор ба Русия мераванд; ҳаволапулиҳо дар соли 2013 қариб нисфи маҷмуи маҳсулоти дохилии кишварро ташкил медоданд, ки то соли 2018 ба тақрибан 30 фоиз (2,2 миллиард доллари ИМА) коҳиш ёфт.<ref name="mpi2022">[https://www.migrationpolicy.org/article/dependent-remittances-tajikistan-prospects-dim-economic-growth Dependent on Remittances, Tajikistan's Long-Term Prospects for Economic Growth and Poverty Reduction Remain Dim] (англ.) // Migration Policy Institute. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Саноат === Дар ноҳия корхонаҳои хурди саноатӣ — сехи чӯҷапарварӣ, заводи хишти «Лугад», ҶДММ «Хрустал» — фаъолият доранд. Дар Ванҷ бозорҳои марказӣ ва марзӣ низ амал мекунанд. '''25 июни соли 2025''' дар ноҳия корхонаи истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК «Мармар Стоун» ба кор шурӯъ кард, ки иқтидори солонаи он 40 ҳазор тонна маҳсулот буда, 40 сокини маҳаллиро бо ҷои кори доимӣ таъмин намудааст. Корхона чор хатти истеҳсолӣ дорад ва дар он беш аз 20 навъи санги табиӣ коркард мешавад; иқтидори истеҳсоли тахтасангҳои ороишӣ (мозаика) 10 ҳазор м³ ва коркарди санги мармар 160 ҳазор м³ дар як солро ташкил медиҳад.<ref name="ap2025">[https://asiaplus.news/tg/2025/06/25/safari-emomal%d3%a3-ra%d2%b3mon-ba-vmkb-az-van%d2%b7-o%d2%93oz-shud-prezident-dar-in-no%d2%b3iya-kadom-inshootro-ba-istifoda-dod/ Сафари Эмомалӣ Раҳмон ба ВМКБ аз Ванҷ оғоз шуд. Президент дар ин ноҳия кадом иншоотро ба истифода дод?] // Asia-Plus, 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="pt512722">[https://prezident.tj/event/news/51272 Ифтитоҳи корхонаҳои истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК «Мармар Стоун» дар ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар ҳамон рӯз Парки саноатии ноҳия мавриди истифода қарор гирифт, ки дар масоҳати 788 м² ҷойгир буда, 6 корхонаи хурди истеҳсолиро фаро мегирад: истеҳсоли макарон, бандубасти маҳсулоти лӯбиёгӣ, коркарди равғани чормағз, коркард ва бандубасти меваи хушк, истеҳсоли собун ва дару тирезаҳои пластикӣ. Фаъолияти парк дар маҷмуъ 36 сокини маҳаллиро бо кор таъмин мекунад.<ref name="ap2025" /><ref name="pt512842">[https://prezident.tj/event/news/51284 Ифтитоҳи Парки саноатии ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар доираи ҳамин парк, инчунин корхонаи коркарди равғани ангат (Hippophae rhamnoides) — растании шифобахши худрӯй, ки дар қад-қади дарёҳои ноҳия фаровон мерӯяд — ба кор шурӯъ кардааст; иқтидори он то 500 килограмм равғани холис дар як сол буда, аз ин ашё то 12 навъи маҳсулоти фармасевтию косметологӣ омода карда мешавад.<ref name="ctd-marmarstone">[https://ctd.tj/2025/06/25/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D1%8D%D0%BC%D0%BE%D0%BC-95/ Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ноҳияи Ванҷ] // Кумитаи рушди сайёҳии назди Ҳукумати ҶТ, июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пеш аз таъсиси ин корхона, дар деҳаи Ғуҷоваст соҳибкорзан Васила Ғафурова коргоҳи хурди коркарди ангатро таъсис дода буд, ки маводи он берун аз ноҳия низ харидор пайдо кардааст.<ref name="ap2025" /> Барои дастгирии соҳибкории хурду миёна дар солҳои 2018–2019 ба соҳибкорони ноҳия зиёда аз 6,5 миллион сомонӣ қарзи имтиёзнок дода шудааст.<ref name="president-domestic16739">[https://www.president.tj/event/domestic_trips/16739 Сафарҳои дохилӣ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Энергетика === Дар Ванҷ чандин неругоҳи хурди барқи обӣ (НБО) фаъолият мекунад. Аз ҷумла, НБО-и «Техарв» дар дарёи Ванҷ бо иқтидори 400 кВт таҷдид гардида, ба шабакаи ягонаи барқи кишвар пайваст карда шудааст; НБО-и «Андарбак» дар водии Язғулом ба шабакаи ширкати «Помир Энерҷӣ» пайваст аст.<ref name="techarv2">[http://www.cawater-info.net/best-practices/ru/base/marker/21 Реконструкция МГЭС Техарв на реке Ванч мощностью 400 кВт в Ванчском районе Горно-Бадахшанской автономной области] (рус.) // CAWater-Info. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Таҳлилҳои соли 2021 нишон дода буданд, ки шабакаҳои барқии ноҳия ҳамагӣ 2,6 мегаватт барқ истеҳсол мекунанд, дар ҳоле ки барои фаъолияти пуриқтидори корхонаҳои нави саноати кӯҳӣ (ба мисли «Мармар Стоун») беш аз 5,6 мегаватт лозим буд.<ref name="khovar-310812">[https://khovar.tj/2021/07/310812/ Имсол дар Ванҷ дар 15 гектар боғи нав бунёд карда шуд] // АМИТ «Ховар», июли 2021. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Моҳи '''июни соли 2025''' хатти интиқоли барқи дузанҷираи 35 ва 110-киловолтаи Хоруғ–Рӯшон бо дарозии 67,5 км ва зеристгоҳи «Ҷангал» ба маблағи умумии 114 миллион сомонӣ ба истифода дода шуд, ки интиқоли муназзами неруи барқро ба ноҳияҳои Рӯшон, Ванҷ ва Дарвоз ба маротиб беҳтар мегардонад; ҳамзамон сохтмони хатти 42-километраи интиқоли барқи 110-киловолта аз маркази ноҳияи Рӯшон то зеристгоҳи «Вознавд» оғоз ёфт, ки ба истифода додани он дар нимсолаи аввали соли 2026 пешбинӣ шудааст.<ref name="khovar-speech20252">[https://khovar.tj/2025/06/suhanronii-prezidenti-um-urii-to-ikiston-peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-mulo-ot-bo-ro-baron-va-faoloni-viloyati-muhtori-k-istoni-badahshon/ Суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон дар мулоқот бо роҳбарон ва фаъолони Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон] // АМИТ «Ховар», июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Нақлиёт === Нақлиёти ноҳия асосан автомобилист; як фурудгоҳи хурд ҳам дар шаҳраки Ванҷ (Рохарв) вуҷуд дорад. Қаламрави ғарбии ноҳия дар масири шоҳроҳи байналмилалии Душанбе–Кӯлоб–Дарвоз–Хоруғ–Мурғоб–Қулма қарор дорад; лоиҳаи таъмиру таҷдиди қитъаи ин шоҳроҳ аз Қалъаихумб то Ванҷ ва сарҳади ноҳияи Рӯшон арзиши умумии 2,5 миллиард сомониро ташкил медиҳад, ки то имрӯз корҳо ба маблағи 900 миллион сомонӣ анҷом ёфтаанд.<ref name="president-node23600">[https://president.tj/node/23600 Суханронӣ дар мулоқот бо роҳбарону фаъолон ва сокинони ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> '''25 июни соли 2025''' роҳи мошингарди маркази ноҳия то нуқтаи пайвастшавӣ ба ин шоҳроҳ, иборат аз ду хатти ҳаракат бо дарозии умумии 16 км, пас аз таҷдид ба истифода дода шуд; дар дарозои роҳ истгоҳҳои нақлиётӣ ва гузаргоҳҳо барои пиёдагардон бунёд гардидаанд.<ref name="ap2025" /><ref name="pt512682">[https://prezident.tj/event/news/51268 Ифтитоҳи роҳи маркази ноҳияи Ванҷ то нуқтаи пайвастшавӣ ба шоҳроҳи Душанбе–Кулма] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> '''23 июни соли 2025''' ширкати ҳавопаймоии «Тоҷик Эйр» пас аз ёздаҳ соли танаффус (парвози охирин соли '''2014''' сурат гирифта буд) хатсайри ҳавоии Душанбе–Ванҷ–Душанберо аз нав кушод: парвози нахустин бо 15 мусофир анҷом ёфт. Парвоз дар ин масир 50 дақиқа тӯл кашида, тибқи ҷадвал ҳафтае як маротиба, рӯзҳои ҷумъа, бо ҳавопаймои Ан-28 иҷро мешавад ва нархи чипта дар як самт 750 сомонӣ муайян гардидааст.<ref name="ap-flight-start2">[https://asiaplustj.info/tj/node/350087 Оғози парвози ҳавопаймоӣ миёни Душанбе ва Ванҷ. Аввалин парвоз кай ва нархи чипта чанд аст?] // Asia-Plus, июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ap-flight-first2">[https://asiaplustj.info/tj/node/350121 Пас аз 11 сол. Аввалин парвози ҳавопаймо дар масири Душанбе-Ванҷ-Душанбе анҷом ёфт] // Asia-Plus, 23 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар доираи татбиқи «Барномаи давлатии кабудизоркунии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2040» (қабулшуда '''28 июни соли 2024'''), '''24 феврали соли 2026''' дар шафати роҳҳои мошингарди ноҳияи Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳоли дарахтони ҳамешасабзу ороишӣ ва сояафкану мевадиҳанда шинонида шуд.<ref name="khovar-trees2026">[https://khovar.tj/2026/02/daraht-binshon-dar-shafati-ro-oi-moshingardi-van-besh-az-2000-beh-ni-ol-shinonida-shud/ ДАРАХТ БИНШОН! Дар шафати роҳҳои мошингарди Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳол шинонида шуд] // АМИТ «Ховар», 24 феврали 2026. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Фарҳангу маориф == Пеш аз инқилоб аҳолии маҳаллии Ванҷ дар масҷидҳо ва хонаҳои муллоён хатту савод меомӯхтанд ва на ҳама ақшори мардум фурсат ва имкони саводомӯзӣ доштанд. Аз ин рӯ нисбати саводнокӣ дар миёни онҳо хеле паст буд ва ба сахтӣ метавонист ба 3–10 % бирасад. Саводомӯзии саросарии аҳолиро ҳукумати шӯравӣ ба роҳ монд. Соли '''1926''' нахустин мактаб дар минтақа фаъолияти худро оғоз намуд: дар он танҳо 1 муаллим — Одил Боқиев (аз деҳаи Чихох) кор мекард ва 25 талаба дар он ҷо дарс меомӯхтанд. Соли 1930 шумораи муаллимон ба 7 нафар расид. Дар авохири даҳаи 30-юми асри XX тақрибан дар ҳамаи маҳалҳои сераҳолии деҳшӯроҳои Ванҷ мактабҳои ибтидоӣ таъсис ёфтанд, ки бештари бачагону наврасон дар онҳо таҳсил мекарданд. Тобистони соли '''1941''' (дар арафаи Ҷанги Бузурги Ватанӣ) дастгоҳи кинонамоишдиҳӣ дар Ванҷ сохта, ба марҳалаи истифода расид. Соли 1941 дар вилоят 41 китобхона вуҷуд дошт, аз ҷумла китобхонаи ноҳиявӣ дар маркази Ванҷ ва 12 чойхонаи сурх. Дар аввали моҳи апрели соли 1930 дар яке аз деҳаҳои баландкӯҳи водии Ванҷ — Рованд нахустин маҷлиси ҷавонон баргузор шуд. Дар соли таҳсилии 2011–2012 дар ноҳияи Ванҷ 50 мактаб, аз ҷумла 23 мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ, 4 мактаби таҳсилоти умумии асосӣ, 13 мактаби ибтидоӣ, мактаб-интернат ва муассисаи томактабӣ вуҷуд дошт. Дар ҳамин сол дар мактабҳои ноҳия 7437 талаба таҳсил мекард, ки ба онҳо 928 муаллими соҳибмаълумоти олӣ дарс медоданд. '''25 июни соли 2025''' дар деҳаҳои Мотравн, Будун, Вишхарв, Жамаг, Бунай, Техарв ва Ғиҷовасти ноҳия 7 кӯдакистони нав ифтитоҳ гардид: чор кӯдакистон аз ҳисоби буҷети маҳаллии вилоят ва се кӯдакистони дигар аз ҳисоби сокинони деҳаҳо тариқи ҳашар сохта шудаанд. Ин муассисаҳо аз 20 синфхона иборат буда, барои 380 тарбиятгиранда пешбинӣ шудаанд ва дар онҳо 34 нафар бо кори доимӣ таъмин гардидаанд.<ref name="ap2025" /><ref name="pt512802">[https://prezident.tj/event/news/51280 Ифтитоҳи 7 кӯдакистон дар ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар Ванҷ 45 муассисаи фарҳангӣ, аз ҷумла 1 театр, 13 клуб, 2 автоклуб, 5 хонаи фарҳанг, 25 китобхона бо фонди 114 960 нусха китоб фаъолият мекунад. Рӯзномаи ноҳиявӣ бо номи «Ватан» нашр мешавад. == Тиб == Соли '''1939''' дар Ванҷ маркази тиббӣ ва бемористоне барои 10 кат сохта шуда буд. Ин иттифоқ дар канори душвориҳои азиме ба вуҷуд омад: то оғози асри XX дар водӣ тибби илмӣ вуҷуд надошт ва сокинон танҳо ба гиёҳдармонӣ ва дуохонӣ такя мекарданд, ки боиси сатҳи баланди фавти модарону кӯдакон мегардид.<ref name="sssr-112sol">[https://sssr.tj/vanj-va-yazgulom-112-sol-pesh-az-in/ Ванҷ ва Язгулом 112 сол пеш аз ин] // Газетаи мардумии СССР. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи як таҳқиқи диссертатсионӣ, гузариш ба тибби муосир бо муқовимати шадид ҳамроҳ буд: соли '''1929''' табиби рус Спажев, ки барои расонидани кумаки аввалияи тиббӣ ба Ванҷ фиристода шуда буд, аз ҷониби дастаҳои босмачӣ ба қатл расонида шуд — ҳодисае, ки соли 1931 бо қатли табиб Олхов дар ноҳияи ҳамҷавори Қалъаихумб такрор ёфт.<ref name="btsu-dissertation">Диссертатсия // Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ.</ref> Муҳоҷирати маҷбурии соли 1954-и сокинони водии Язғулом ба водии гарми Вахш низ оқибатҳои вазнини беҳдоштӣ — бемории оммавӣ ва фавти зиёди кӯдакон — ба бор овард, ки яке аз сабабҳои бозгашти тадриҷии як қисми муҳоҷирон ба зодгоҳашон гардид.<ref name="sssr-112sol" /> Ҳоло дар ноҳия як беморхонаи марказӣ (дар шаҳраки Рохарв, дорои 6 шуъбаи бистарикунонӣ), як беморхонаи минтақавӣ дар водии Язғулом, 22 бунгоҳи тиббӣ, маркази назорати беҳдоштӣ (санитарию эпидемиологӣ) ва 4 дорухона фаъолият доранд. Тибқи маълумоти соли 2023, ба ин шабака 57 310 нафар бемор муроҷиат кардааст — ба ҳисоби миёна беш аз 1,6 маротиба барои ҳар сокини ноҳия дар як сол.<ref name="jumhuriyat-tandurusti">[https://jumhuriyat.tj/2991-van-roandozii-tadbiro-dar-samti-tandurust-va-ifzi-itimo.html Ванҷ. Роҳандозии тадбирҳо дар самти тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоӣ] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар сохтори марказии шабака 47 духтури дорои маълумоти олӣ ва 193 корманди миёнаи тиббӣ кор мекунанд; рақами 369 нафар пизишки дорои маълумоти олӣ, ки дар маъхазҳои умумӣ оид ба ноҳия зикр мешавад, эҳтимол тамоми мутахассисони тиббии ҳудуди ноҳияро — аз ҷумла дорухонаҳо, СЭС ва муассисаҳои хусусиро — дар бар мегирад.<ref name="jumhuriyat-tandurusti" /> Дар водии дурдасти Язғулом, ки пеш аз истиқлол мардум маҷбур буданд беморони вазнинро тавассути чорвои борбар ба масофаҳои дур интиқол диҳанд, имрӯз як дармонгоҳи минтақавӣ, ду маркази саломатӣ, се бунгоҳи тиббӣ дар деҳаҳои дурдаст ва як таваллудхонаи махсусгардонидашуда фаъолият доранд.<ref name="jumhuriyat-tandurusti" /> Дар деҳаи Гармчашмаи ҷамоати Рованд, наздики лозури Ванҷях, як маркази саломатии муосир бо ҳамкории Вазорати тандурустӣ ва Хадамоти ҳифзи сиҳатии Бунёди Оғохон (Aga Khan Health Services) сохта шудааст.<ref name="khovar-garmchashma">[https://khovar.tj/2015/09/iftito-i-markazi-salomat-dar-no-iyai-van/ Ифтитоҳи маркази саломатӣ дар ноҳияи Ванҷ] // АМИТ «Ховар», сентябри 2015. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар доираи барномаи миллии рушди инфрасохтори тиббӣ, соли '''2025''' сохтмони бинои нави Беморхонаи марказӣ барои 120 кат бо арзиши 114 миллион сомонӣ оғоз гардид.<ref name="president-hospital">[https://president.tj/event/domestic_trips/51302 Суханронӣ дар мулоқот бо роҳбарону фаъолони ноҳияи Ванҷ] // Президенти Тоҷикистон, 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Барои ҳалли норасоии кадрҳо, тайи давраи соҳибистиқлолӣ 142 нафар хатмкунандаи ноҳияи Ванҷ дар муассисаҳои олии тиббии ҷумҳурӣ (пеш аз ҳама Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ ибни Сино) таҳсил кардаанд, ки аз ин шумора 40 нафар тавассути квотаи президентӣ буда, соли 2025 боз 22 нафари дигар ба ҳамин квота фаро гирифта шуданд.<ref name="president-hospital" /> Барномаи «Корвони саломатӣ»-и Вазорати тандурустӣ низ борҳо ба Ванҷ ташриф оварда, ба табибони маҳаллӣ таҷрибаандӯзӣ фароҳам овардааст.<ref name="khovar-korvon2022">[https://khovar.tj/2022/05/korvoni-salomat-sokinoni-no-iya-oi-darvoz-va-van-bo-hizmatrasonii-rojgoni-tibb-faro-girifta-shudand/ «Корвони саломатӣ». Сокинони ноҳияҳои Дарвоз ва Ванҷ бо хизматрасонии ройгони тиббӣ фаро гирифта шуданд] // АМИТ «Ховар», майи 2022. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Бо сабаби баландкӯҳ будани минтақа, Ванҷ таърихан ба минтақаҳои паҳншавии бемории ҷоғвар (норасоии йод) мансуб буд; тибқи маълумоти таҳлилӣ, дар натиҷаи стратегияи миллии йодизатсияи намак сатҳи паҳншавии ин беморӣ дар давраи солҳои 2019–2023 то '''72 фоиз''' коҳиш ёфтааст.<ref name="avjizuhal">Авҷи Зуҳал, № 2, 2025.</ref> Бо назардошти сатҳи баланди муҳоҷирати меҳнатии сокинони ноҳия, маркази маҳаллии мубориза бар зидди ВНМО (ВИЧ) корҳои фаҳмондадиҳиро дар байни ҷавонон пайваста мегузаронад.<ref name="jumhuriyat-tandurusti" /> Дар давраи пандемияи COVID-19 Беморхонаи марказии Ванҷ шуъбаи бемориҳои сироятиро ба реҷаи фавқулодда гузаронид, ва моҳи июни соли '''2020''' тибқи барномаи дастгирии Иттиҳоди Аврупо ба ин муассиса таҷҳизоти муҳофизати инфиродӣ (PPE) расонида шуд.<ref name="eeas-ppe">[https://www.eeas.europa.eu/sites/default/files/eu_timeframe_for_ppe_distribution_20200611_4.pdf EU timeframe for PPE distribution] // Хадамоти амали берунии Иттиҳоди Аврупо (EEAS), июни 2020. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Беморхонаи марказӣ соли 2014 пурра ба низоми гармкунии барқӣ (аз ҳисоби неругоҳҳои хурди барқи обӣ) гузашт, ҳарчанд барои ҳолатҳои фавқулодда ҳарсола захираи эҳтиётии сӯзишворӣ нигоҳ дошта мешавад.<ref name="khovar-heating2014">[https://khovar.tj/2014/01/bemorhonai-van-1207-ba-nizomi-garmkunii-bar-1179-1251-guzasht/ Беморхонаи Ванҷ ба низоми гармкунии барқӣ гузашт] // АМИТ «Ховар», январи 2014. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи санҷиши Агентии амнияти кимиёвӣ, биологӣ, радиатсионӣ ва ядроии Академияи миллии илмҳо (июли 2024), Беморхонаи марказии Ванҷ талаботи қонунгузории бехатарии радиатсиониро пурра риоя намуда, дараҷаи хатари фаъолияти он «паст» арзёбӣ шудааст.<ref name="cbrn-inspection">Феҳристи Агентии амнияти кимиёвӣ, биологӣ, радиатсионӣ ва ядроӣ (cbrn.tj). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Варзиш == Ванҷ аз даврони қадим бо гуштигирони номвари худ шуҳратёр буд. Номи паҳлавонони ванҷӣ — Амонат, Сулаймон, Дилдор, Хушдил, Худоӣ, Ҳиммат, Ш. Дилов, Алифбек ва дигарон то кунун ба некӣ ёд мешавад ва қиссаҳои майдондориашон ҳанӯз вирди забони хосу ом аст. Соли '''2024''' гӯштини миллии тоҷикӣ (гӯштингирӣ) дар Вазорати адлияи Швейтсария ба қайд гирифта шуда, мақоми расман байналмилалӣ касб кард; шумораи мусобиқаҳои ин намуди варзиш дар саросари ҷумҳурӣ аз 485 адад дар соли 2020 то тақрибан 4000 адад дар соли 2022 афзудааст.<ref name="mfa-gushtingiri">[https://mfa.tj/tg/brussels/view/12033/gushtini-tojiki-maqomi-bainalmilali-girift Гӯштини тоҷикӣ мақоми байналмилалӣ гирифт] // Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Паҳлавони ванҷӣ Шакармамад Мирмамадов, ки дар якчанд намуди варзиш (ҷудо, кураш, гӯштингирӣ) рақобат мекунад, яке аз муваффақтарин варзишгарони вазни сангини Тоҷикистон дар даҳсолаи охир аст: соҳиби медали биринҷии Бозиҳои XVIII осиёии соли 2018 дар Ҷакарта (ҷудо, +100 кг),<ref name="ozodi-asiada2018">[https://www.ozodi.org/a/29463618.html Бозиҳои XVIII осиёӣ: Шакармамад ҳам соҳиби медали биринҷӣ гардид] // Радиои Озодӣ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> медали тиллои Чемпионати 13-уми Осиё оид ба кураш дар Теҳрон (июни 2024)<ref name="varzishtv-kurash">[https://varzishtv.tj/tj/news/shakarmamad-mirmamadov-a-ramoni-osiye-oid-ba-kurash-/ Шакармамад Мирмамадов қаҳрамони Осиё оид ба кураш] // Варзиш ТВ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> ва медали тиллои Нахустин Чемпионати ҷаҳон оид ба гӯштингирӣ дар Душанбе (28–31 августи 2024, бо иштироки беш аз 200 варзишгар аз 63 давлат) гардид.<ref name="khovar-mirmamadov-world">[https://khovar.tj/2024/08/varzishgari-to-ik-shakarmamad-mirmamadov-dar-nahustin-chempionati-a-on-oid-ba-g-shtingir-medali-tillo-ba-dast-ovard/ Варзишгари тоҷик Шакармамад Мирмамадов дар нахустин Чемпионати ҷаҳон оид ба гӯштингирӣ медали тилло ба даст овард] // АМИТ «Ховар», августи 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар мусобиқаҳои Наврӯзии байналмилалӣ дар Хоруғ (марти 2025) ва Рашт (апрели 2026) низ ғолиб омада, ҳарду бор соҳиби автомобил гардид.<ref name="khovar-khorugh2025">[https://khovar.tj/2025/03/shakarmamad-mirmamadov-barandai-sho-oizai-musobi-ai-bajnalmilalii-g-shtini-mill-dar-sha-ri-horu-gardid/ Шакармамад Мирмамадов барандаи Шоҳҷоизаи Мусобиқаи байналмилалии гӯштини миллӣ дар шаҳри Хоруғ гардид] // АМИТ «Ховар», 26 марти 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="khovar-rasht2026">[https://khovar.tj/2026/04/mu-ammadin-shodmon-far-od-va-shakarmamad-so-ibi-sho-oiza-oi-musobi-ai-g-shtini-millii-no-iyai-rasht-shudand/ Муҳаммадин, Шодмон, Фарҳод ва Шакармамад соҳиби шоҳҷоизаҳои мусобиқаи гӯштини миллии ноҳияи Рашт гардиданд] // АМИТ «Ховар», 15 апрели 2026. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> '''25 марти соли 2020''' дар ҷамоати деҳоти Язғулом бахшида ба Наврӯз мусобиқаи ҷумҳуриявии гӯштини миллӣ баргузор гардид, ки дар он беш аз 300 нафар паҳлавон на танҳо аз Ванҷ, балки аз Душанбе, Бохтар, Кӯлобу Хоруғ ва ноҳияҳои Дарвозу Рӯшон иштирок карданд.<ref name="vkd-yazgulom2020">[https://www.old.vkd.tj/index.php/tj/ruydodho/27292-barguzorii-gushtini-mill-dar-yazgulom Баргузории гуштини миллӣ дар Язгулом] // Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар ноҳия беш аз 40 иншооти варзишӣ мавҷуд аст. '''25 июни соли 2025''' дар деҳаи Убари Даргов толори варзишӣ бо масоҳати умумии 615 м², иборат аз толори асосӣ, толори тенниси рӯи миз ва ҳуҷраҳои ёрирасон, ба истифода дода шуд.<ref name="ap2025" /><ref name="pt51276">[https://prezident.tj/event/news/51276 Ифтитоҳи толори варзишӣ дар деҳаи Убари Даргови ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Ҳамчунин, '''15 ноябри соли 2025''', дар арафаи Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, дар деҳаи Андарбоғи ҷамоати Язғулом толори варзишии замонавӣ, ки бо маблағи 480 ҳазор сомонӣ бунёд ёфтааст, ба истифода дода шуд.<ref name="khovar-andarbak">[https://khovar.tj/2025/11/bahshida-ba-r-zi-prezident-dar-de-ai-andarbaki-no-iyai-van-tolori-muosiri-varzish-ba-istifoda-doda-shud/ Бахшида ба Рӯзи Президент дар деҳаи Андарбаки ноҳияи Ванҷ толори муосири варзишӣ ба истифода дода шуд] // АМИТ «Ховар», 15 ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пеш аз ин, '''11 сентябри соли 2018''' бо ташаббуси Вазорати корҳои дохилӣ дар ҳамин ҷамоати Язғулом низ як толори варзишӣ ба истифода дода шуда буд.<ref name="vkd-yazgulom-mvd2018">[https://www.old.vkd.tj/index.php/tj/2020-01-18-07-50-18/khabar-o-bojgon/21050-iftito-i-tolori-varzish-dar-no-iyai-van Ифтитоҳи толори варзишӣ дар ноҳияи Ванҷ] // Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ба ғайр аз гӯштин, дар солҳои охир волейбол низ дар ноҳия рушд кардааст: дар мусобиқаи маҳаллӣ 7 дастаи волейболи ҷавонон иштирок доранд, ва дастаи ноҳияи Ванҷ дар Мусобиқаи кушоди ҷумҳуриявии волейбол дар ноҳияи Восеъ дар қатори дастаҳои пуриқтидоре чун «Регар ТадАЗ» ва дастаи шаҳри Душанбе иштирок карда, рақобати арзанда нишон додааст.<ref name="khovar-vosevolleyball">[https://khovar.tj/2025/06/regar-tadaz-dar-musobi-a-oid-ba-volejbol-dar-no-iyai-vose-sazovori-sho-oiza-gardid/ «Регар ТадАЗ» дар мусобиқа оид ба волейбол дар ноҳияи Восеъ сазовори Шоҳҷоиза гардид] // АМИТ «Ховар», июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар Бозиҳои осиёии соли 2018, ки самбо бори аввал ба барномаи он дохил шуда буд, Тоҷикистонро дар қатори дигарон ду варзишгари ҷавон — Ҷомии Ҳасанӣ ва Сомон Сангов — намояндагӣ карданд.<ref name="ozodi-asiada2018" /> == Шахсиятҳои маъруф == * Мулло Муҳаммадёри Ванҷӣ (машҳур ба Мулло Ёр) — шоири маъруфи мардумии тоҷик, зодаи деҳаи Ғумаяки водии Ванҷ; мероси ӯ то имрӯз дар байни мардуми кӯҳистони тоҷик маҳбубият дорад.<ref name="pirumshoev-web" /> * [[Раҳим Масов]] ('''16 ноябри 1939''', деҳаи Мудеҳарви ноҳияи Ванҷ — '''21 июни 2018''', Душанбе) — таърихшиноси барҷастаи тоҷик, доктори илмҳои таърих, академики Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон; солҳои 1988–2015 директори Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи Аҳмади Дониш.<ref name="masov-khovar">[https://khovar.tj/rus/2022/11/akademik-rahim-masov-zhizn-posvyashhennaya-otstaivaniyu-natsionalnyh-interesov-tadzhikistana-segodnya-velikomu-uchenomu-ispolnilos-by-83-goda/ Академик Рахим Масов: жизнь, посвящённая отстаиванию национальных интересов Таджикистана] (рус.) // НИАТ «Ховар», 16 ноябри 2022. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="masov-ap">[https://www.asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20180621/segodnya-v-dushanbe-skonchalsya-akademik-rahim-masov Сегодня в Душанбе скончался академик Рахим Масов] (рус.) // Азия-Плюс, 21 июни 2018. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * [[Ҳайдаршо Пирумшоев]] (таваллуд '''30 декабри 1944''', ноҳияи Ванҷ) — таърихшинос, доктори илмҳои таърих, профессор; муаллифи асарҳои «Ванҷ» (М., 2004), «Ванҷи ману ганҷи ман» (Душанбе, 2013) ва таҳқиқоти сершумор оид ба таърихи Бадахшону Помир.<ref name="pirumshoev-ap">[https://asiaplustj.info/tj/node/356410 Субҳ ба хайр, Тоҷикистон! Як рӯз дар таърих, зодрӯзи шахсиятҳо… 30 декабри соли 2025] // Asia-Plus. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * Қодири Қосим (таваллуд '''9 апрели 1961''', ноҳияи Ванҷ) — ходими давлатӣ ва ҷамъиятӣ, раиси Федератсияи иттифоқҳои касабаи мустақили Тоҷикистон.<ref name="kodiri">[https://khovar.tj/rus/2020/01/predsedatel-federatsii-nezavisimyh-profsoyuzov-tadzhikistana-kodiri-kosim-vydvinut-kandidatom-v-deputaty-madzhlisi-namoyandagon/ Председатель Федерации независимых профсоюзов Таджикистана Кодири Косим выдвинут кандидатом в депутаты Маджлиси намояндагон] (рус.) // НИАТ «Ховар», январи 2020. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * Мурувватшо Бачабеков ('''1 майи 1944''' — '''9 сентябри 2023''', деҳаи Баравни ҷамоати Водхуд) — устоди варзиши гӯштингирӣ, ки ӯро бунёдгузори мактаби муосири гӯштини Ванҷ медонанд; солҳои 1972–1994 устоди кафедраи тарбияи ҷисмонии Донишкадаи давлатии омӯзгории Тоҷикистон (ҳоло ДДОТ ба номи С. Айнӣ) буд.<ref name="bachabekov">[https://www.bomdod.com/2023/09/12/ustodi-pahlavononi-vanj-muruvvatsho-bachabekov-az-dunyo-raft/ Устоди паҳлавонони Ванҷ Мурувватшо Бачабеков аз дунё рафт] // Бомдод, 12 сентябри 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * Маҳмадшариф Сулаймонов (зодаи деҳаи Рованд) — устоди варзиши Иттиҳоди Шӯравӣ дар гӯштини миллӣ, ки зиёда аз панҷоҳ сол дар майдони паҳлавонӣ фаъолият дорад.<ref name="sulaymonov">[http://hamsafon.tj/10201-sufrai-pa1202lavon1250.html Суфраи паҳлавонӣ] // Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Ҳукумат == Сарвари ноҳияи Ванҷ Раиси ноҳия аст, ки аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин мегардад.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Ниҳоди намояндагии ноҳия — Маҷлиси вакилони халқ мебошад, ки аз тарафи мардуми ноҳия ба муддати 5 сол интихоб мешавад. Маълумоти расмӣ дар бораи ноҳия дар сомонаи Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон (badakhshon.tj) ҷой дода шудааст.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Раисони ноҳия дар тӯли фаъолияти маъмурии он борҳо иваз шудаанд; барои мисол, '''17 ноябри соли 2021''' бо фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Ҷабори Қосим аз мансаби раиси ноҳияи Ванҷ озод карда шуда, ба ҷои ӯ Мардзода Одинашо Миршаб ба ҳайси иҷрокунандаи вазифаи раиси ноҳия таъин гардид.<ref name="sputnik2021">[https://sputnik.tj/20211117/barkanori-jabbori-qosim-nazarshozoda-vanj-roshtqala-1043601608.html Раисони Ванҷу Роштқалъа барканор шуданд: раҳбарони нав киянд?] // Sputnik Тоҷикистон, 17 ноябри 2021. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Эзоҳ == <references /> == Манобеъ == * Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи). — Ташкент, 1926. * Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века — XX в.). — Душанбе, 2008. — (Археологическая карта Таджикистана). * Бурхан-уд-Дин-хан Кушкеки. Путеводитель по Каттагану и Бадахшану. — Ташкент, 1926. * Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. — Душанбе, 2006. * Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1–2. — Душанбе, 1962–1963. * Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв. — Ташкент, 1996. * Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. — М.: Восточная литература, 2008. — С. 61–109. * Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. — Душанбе, 1999. — № 4. — С. 20–30. * Мушкетов Д. И. Рохарв (Кала-и Ванч) // Известия Русского географического общества. — Т. 52. — 1916. * Пирумшоев Ҳ. Ванҷ. — М., 2004. * Пирумшоев Ҳ., Зафаров А. Ванҷи ману ганҷи ман (очерки таърихӣ). — Душанбе, 2013. * Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. — М.: Памятники исторической мысли, 2001. — ISBN 5-88451-100-0. * Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — 151 с. * Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. — Душанбе: СИЭМТ, 2013. * Эдельман Д. И. Язгулямский язык. — М.: Наука, 1966. * Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 41–62. * Языки мира: Иранские языки. III. Восточноиранские языки. — М.: Индрик, 2000. * Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World's Languages in Danger. — 3rd ed. — Paris: UNESCO Publishing, 2010. * Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. — SIL International, 2010. == Пайвандҳо == * [https://www.vanjiman.com Сомонаи vanjiman.com] * [https://vanj.info Торнамои Ванҷ (vanj.info)] * [http://badakhshon.tj/?page_id=11224 Саҳифаи ноҳияи Ванҷ дар сомонаи расмии ВМКБ] * [[c:Category:Vanj_District|Парвандаҳо дар Викианбор (Vanj District)]] {{тоҷикистон-ҷуғ-нопурра}} {{Тақсимоти маъмурии ВМКБ}} {{Ноҳияи_Ванҷ}} [[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] [[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] [[Гурӯҳ:Ноҳияи Ванҷ]] 1p5gjuobirds66ddzcjdq2a2aoa00h4 1481931 1481930 2026-07-24T11:47:27Z Firdavsi 3353 1481931 wikitext text/x-wiki {{ВМ | Ранг1 = #A5D570 | Номи тоҷикӣ = | Номи аслӣ = Ноҳияи Ванҷ | Нишон = | Парчам = | Бари нишон = | Бари парчам = | Тавсифи нишон = | Тавсифи парчам = | Кишвар = [[Тоҷикистон]] | lat_dir = N | lat_deg = 38 | lat_min = 22 | lat_sec = 23 | lon_dir = E | lon_deg = 71 | lon_min = 27 | lon_sec = 19 | region = TJ | type = District | Дараҷа = | CoordScale = | Суруди миллӣ = | Мақом = Ноҳияи маъмурӣ | Тобеъи = [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] | Шомили = 1 шаҳрак, 6 ҷамоат | Пойтахт = [[Ванҷ (шаҳрак)|Ванҷ]] | Шаҳри бузургтарин = | Шаҳрҳои бузургтарин = | Таъсис = [[29 май|29 маи]] [[1933]] | Барҳамхӯрӣ = | Номҳои пешина = | Раис = Мардзода Одинашо Миршаб (аз 2022)<ref>{{Cite web|url=http://www.adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911|title=Указ Президента Республики Таджикистан от 1 декабря 2022 года №480 "О назначении Мардзода О.М. председателем Ванчского района Горно-Бадахшанской автономной области"|website=www.adlia.tj|accessdate=2023-01-04|archivedate=2024-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241209162237/http://adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911}}</ref> | Шакли роҳбарӣ = Раиси ноҳия | Раис2 = | Шакли роҳбарӣ2 = | Раис3 = | Шакли роҳбарӣ3 = | ММД = | Соли ММД = | Ҷой аз рӯи ММД = | ММД ба сари аҳолӣ = | Ҷой аз рӯи ММД ба сари аҳолӣ = | Забон = | Забонҳо = [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забонҳои бадахшонӣ]] — [[Забони язғуломӣ|язғуломӣ]] | Аҳолӣ = 35 400 | Соли барӯйхатгирӣ = 2024 | Фоиз аз аҳолӣ = 4,8 | Ҷой аз рӯи аҳолӣ = | Баҳодиҳии аҳолӣ = | Соли баҳодиҳӣ = | Зичӣ = 7,7 | Ҷой аз рӯи зичӣ = | Ҳайати миллӣ = [[тоҷик]]он | Ҳайати динӣ = [[мусулмон]], [[суннӣ]], мазҳаби [[ҳанафӣ]] | Масоҳат = 4430,5 | Фоиз аз масоҳат = | Ҷой аз рӯи масоҳат = | Баландии бештарин = 7495 | Баландии миёна = 3000 | Баландии камтарин = | Харита = Vanj District in Tajikistan.svg | Андозаи харита = | Харита2 = | Минтақаи замонӣ = UTC+5 | Сарвожа = VA | ISO = TJ.BK.VA | Шиносаи ададӣ = | Шакли шиноса = | Шиносаи ададӣ2 = | Шакли шиноса2 = | Шиносаи ададӣ3 = | Шакли шиноса3 = | FIPS = | Коди телефон = +992 3551 | Нишонаи почта = 736300 | Домени интернет = tj | Коди мошинҳо = 04 TJ | Вебгоҳ = [[www.vanjiman.com]] | Гурӯҳ дар Commons = Vanj District | Эзоҳ = }}'''Ноҳияи Ванҷ''' (форсӣ: ناحیۀ ونج‎) — минтақаи таърихӣ ва яке аз [[Ноҳия|ноҳияҳои]] [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]], воқеъ дар шимолу ғарби вилоят, дар шарқи Ҷумҳурии [[Тоҷикистон]]. Масоҳаташ 4430,5 км² буда, тибқи омори соли '''2024''' аҳолияш 35 400 нафарро ташкил медиҳад (зичии аҳолӣ тақрибан 8 нафар дар 1 км²). Ҳамчун воҳиди расмии маъмурию ҳудудӣ '''29 майи 1933''' таъсис ёфтааст.<ref name="vanchraion2">[https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1287410 Ванджский район] (рус.) // Словари и энциклопедии на Академике (нусхаи мақолаи Википедиаи русӣ, 2010). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Маркази ноҳия шаҳраки [[Рохарв]] (форсӣ: راخرو‎) аст, ки расман шаҳраки Ванҷ ном дошта, дар харитаҳо низ чунин сабт мешавад, вале дар забони мардум то имрӯз бо номи бостонии худ — Рохарв ёд мегардад; шаҳрак 176 км шимолтар аз шаҳри [[Хоруғ]], дар канораи резишгоҳи рӯди Рохарвоб ба Ванҷоб ҷой дорад.<ref name="vanchraion2" /><ref name="pirumshoev-web">[https://vanj.info/%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D2%B7-%D0%BC%D0%B0%D1%8A%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%BE%D1%82%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D2%93%D1%80%D0%BE%D1%84%D3%A3/ Ванҷ. Маълумоти ҷуғрофӣ] (порча аз китоби Ҳ. Пирумшоев «Ванҷи ман») // Торнамои Ванҷ (vanj.info). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="badakhshon-vanj2">[http://badakhshon.tj/?page_id=11224 н. Ванҷ (www.vanj.tj)] // Сомонаи расмии Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи анъанаи маҳаллӣ, тамоми рустоҳоеро, ки аз деҳаи Бунай болотар воқеъанд, «Ванҷи Боло» меноманд; водиҳои поёниро бошад, на «Ванҷи Поён», балки бо номҳои таърихии худашон — Язғулом, Водхуд ва Пшихарв — ёд мекунанд.<ref name="pirumshoev-web" /> Дигар шӯроҳои русто, мисли Водхуд, Язғулом, Рованд ва Техарв, ки фарогири чандин деҳаанд, то кунун номҳои таърихии худро нигоҳ доштаанд. Шӯрои рустои Рохарв дар ҳоли ҳозир чун ҷамоати ба номи Маҳмадулло Абдуллоев<ref name="khovar-ubari2">[https://khovar.tj/2025/06/peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-no-iyai-van-tolori-varzishiro-iftito-namudand/ Сарвари давлат Эмомалӣ Раҳмон дар ноҳияи Ванҷ толори варзиширо ифтитоҳ намуданд] // АМИТ «Ховар», 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> ва шӯрои рустои Жовид феълан дар шакли ҷамоати Ҷовидон номгузорӣ шудаанд. Қабл аз вуруди Артиши Сурх ба Ванҷ ва истиқрори низоми шӯравӣ, маркази идории амлокдории Ванҷ дар шаҳраки Рохарв, дар «Қалъаи Ванҷ» ё «Қалъаи Рохарви Ванҷ» қарор дошт, ки ҳам қароргоҳи мири Ванҷ ва ҳам маҳалли будубоши гурӯҳаки маҳдуди сипоҳи манғитиён будааст.<ref name="mushketov2">Мушкетов Д. И. Рохарв (Кала-и Ванч) // Известия Русского географического общества. — Т. 52. — 1916.</ref> Дарёҳои бузургтарини ноҳия — Ванҷоб, [[Язғулом (дарё)|Язғулом]] ва [[Панҷ (рӯд)|Панҷ]] мебошанд. Ду соҳили дарёи Ванҷоб бо дарозии зиёда аз 100 км бахши умдаи ноҳияро ташкил медиҳад. == Номшиносӣ == Дар сарчашмаҳои русӣ ва адабиёти даврони шӯравӣ номи ноҳия дар шаклҳои «Ванч» ва «Вандж» омадааст, ки гунаи русишудаи ҷойноми тоҷикии Ванҷ мебошад.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Дар боби решаи ин ном ақидаҳо мухталифанд. Донишманди тоҷик Гулшанӣ дар китобаш «Таърихи ҳумоюн», ки соли 1328 ҳиҷрии қамарӣ баробар бо '''1910''' милодӣ навиштааст, онро табдилёфтаи номи дарёи Панҷ шумурда, дар бораи диёри Ванҷ мегӯяд:<blockquote>Қасабаи Ванҷ ба тарафи шарқии Дарвоз, ба таҳти ақабаи Боми Дунё воқеъ аст ва дар он ҷониб манбаи дарёи Омӯя ва Ҷайҳун ва онро Чашмаи Панҷ мегӯянд, аз қуллаи шомихи кӯҳи Боми Дунё набаъон менамоянд. Аз андак масофат, панҷ чашма ба як ҷо ҷамъ мешавад ва ғарбан ҷараён менамояд ва онро чашмаи Панҷ мегӯянд ва он қасабаро Ванҷ меноманд, ки он муҳаррафи Панҷ аст. Оби аввали наҳри Ҷайҳун ҳамин аст.<ref name="gulshani2">Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. — Душанбе, 2006. — С. 157.</ref></blockquote>Тадқиқоти забоншиносии баъдина ин ривояти халқиро тасдиқ намекунад. Эроншиноси маъруф Д. И. Эделман дар пажӯҳиши бунёдии худ «Географические названия Памира» («Номҳои ҷуғрофии Помир»), ки соли '''1975''' дар маҷмуаи «Страны и народы Востока» ба чоп расидааст, решаи вожаи «Ванҷ»-ро мушаххасан шарҳ намедиҳад, балки онро номи аслии худи водӣ мешуморад, ки номи дарёи Ванҷов (Ванҷ + «об») низ аз он гирифта шудааст.<ref name="edelman19752">Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 41–62.</ref> Тибқи мушоҳидаи ӯ, ҳамсоягони язғуломизабони ин водӣ онро на «Ванҷ», балки «Вауз» меноманд, ки ин худ далели дигаре бар куҳансолии эҳтимолии ин ном аст.<ref name="edelman19752" /> Забони куҳани ванҷии аз байнрафта, ки сокинони маҳаллӣ то охири асри XIX бад-он сухан мегуфтанд, худро «vanǰivor» меномид,<ref name="lashkarbekov20082">Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. — М.: Восточная литература, 2008. — С. 61–109.</ref> вале дар адабиёти дастрас пажӯҳише, ки решаи номи «Ванҷ»-ро аз вожаҳои ҳамин забон ба даст оварда бошад, ёфт нашуд. Дар маҷмуъ, Эделман хулоса мебарорад, ки аксари номҳои ҷуғрофии Помири Ғарбию Ҷанубӣ бо ёрии забонҳои имрӯза шарҳнопазиранд, ки ин аз куҳансолии онҳо гувоҳӣ дода, эҳтимоли тааллуқи баъзеи онҳоро ба забонҳои пешин (субстратӣ) нишон медиҳад.<ref name="edelman19752" /> Бинобар ин, то имрӯз дар илми забоншиносии эронӣ решашиносии қатъӣ ва ба таври васеъ пазируфташудаи вожаи «Ванҷ» пешниҳод нашудааст: ривояти Гулшанӣ дар боло намунаи анъанаи омиёна-таърихии маҳаллист, на натиҷаи таҳлили илмии забонӣ. Мутахассисони соҳа бошанд, ин номро қадимӣ мешуморанд ва эҳтимол медиҳанд, ки он ба давраи пеш аз паҳншавии забони тоҷикӣ дар ин минтақа тааллуқ дошта бошад, бидуни он ки то ба ҳол решаи дақиқи онро муайян карда бошанд. Номи Ванҷ соли '''2023''' ба бузургтарин лозури Помир низ гузошта шуд: '''31 июли соли 2023''' бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон лозури Федченко расман [[Лозури Федченко|Ванҷях]] номгузорӣ гардид, ки ин ном аз ибораи «яхи Ванҷ» бармеояд.<ref name="khovar-vanjyakh2">[https://khovar.tj/rus/2024/06/lednik-vandzhyah-odin-iz-samyh-bolshih-lednikov-tadzhikistana-i-gornyh-sistem-mira/ Ледник Ванджях – один из самых больших ледников Таджикистана и горных систем мира] (рус.) // НИАТ «Ховар», 9 июни 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ozodi-vanjyakh2">[https://rus.azathabar.com/a/smi-krupneyshiy-na-pamire-lednik-fedchenko-pereimenovan-v-vandzhyah-/32555839.html СМИ: крупнейший на Памире ледник Федченко переименован в «Ванджях»] (рус.) // Радиои Озодӣ, 20 августи 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Ҷойгоҳ == Ноҳияи Ванҷ бо сарзамини 4430,5 км² дар миёни қаторкӯҳҳои [[Қаторкӯҳи Дарвоз|Дарвоз]] ва [[Қаторкӯҳи Язғулом|Язғулом]] воқеъ аст. Дар шимол бо ноҳияи Сангвор (Тавилдараи пешин), дар шарқ бо [[ноҳияи Мурғоб]], дар ҷануб бо [[ноҳияи Рӯшон]], дар ғарб бо [[Ноҳияи Дарвоз|ноҳияи Дарвози]] Тоҷикистон ва дар ҷанубу ғарб, аз тариқи рӯди Панҷ, бо ноҳияи Дарвози [[Вилояти Бадахшон|вилояти Бадахшони]] [[Афғонистон]] ҳаммарз мебошад.<ref name="vanchraion2" /> Марзи шарқии ноҳияро [[қаторкӯҳи Академияи илмҳо]] ташкил медиҳад.<ref name="enwiki-map2">Republic of Tajikistan, map showing administrative division as of January 1, 2004, «Tojikkoinot» Cartographic Press, Dushanbe.</ref> Аз шимолу шарқи ноҳия ба ҷанубу ғарби он рӯдҳои [[Ванҷ (дарё)|Ванҷ]] ва Язғулом ҷорӣ мешаванд, ки ба рӯди Панҷ мерезанд. Сарзамини ноҳия ду водии нисбатан васеи Бадахшонро дар бар мегирад. Яке аз онҳо дараи рӯди Ванҷ аст, ки беш аз 150 км дарозо дорад ва аз лозурҳои Ҷамъияти ҷуғрофӣ, Хирсон ва Абдуқаҳҳор оғоз мегирад. Водии дигар дараи рӯди Язғулом аст, ки дар миёни қаторкӯҳҳои Язғулому Рӯшон ҷой гирифтааст. Ин ду водиро аз ҳамдигар қаторкӯҳи Ванҷ ҷудо мекунад.<ref name="enwiki-map2" /> Баландии маҳал аз сатҳи дарё аз 1500 то 5000 метр мебошад. Дарёи Ванҷ (Ванҷоб) 103 км дарозӣ ва 2070 км² ҳавзаи обғундорӣ дорад. Он аз ҳамроҳшавии ду шохоб падид меояд: яке аз лозурҳои нишебии шимолии қаторкӯҳи Ванҷ сарчашма мегирад, дигаре бошад — аз нишебиҳои ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо. То резишгоҳи шохоби Кашолаях худи дарё номи Абдуқаҳҳор (Абдукагор)-ро дорад; танҳо пас аз ҳамроҳ шудан бо ин шохоб он ба номи Ванҷоб мубаддал мегардад. Сарфи миёнаи солонаи об дар резишгоҳи дарё 49,4 м³/с аст.<ref name="bse-vanch2">[https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/003/192.htm Ванч] (рус.) // Большая советская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дарёи Язғулом 80 км тӯл кашида, масоҳати ҳавзаи он 1970 км²-ро ташкил медиҳад; қисми болоии он то ҳамроҳшавии дарёи Ракзов Мазордара номида мешавад, сарфи миёнаи об дар поёноби дарё 36,2 м³/с буда, ғизои дарёҳои ноҳия асосан барфию лозурист ва сермобтарин моҳ июл аст.<ref name="yazgulem-river2">[https://waterresources.ru/reki/yazgulem/ Язгулем] (рус.) // Water Resources (бар пояи маълумотномаи «Ресурсы поверхностных вод СССР», 1971). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ванҷ дар соҳили яке аз шохобҳои бузурги рости дарёи Панҷ (болооби Ому), ки бо номи Ванҷоб маъруф аст, ҷой гирифтааст. Масофа аз маркази ноҳия то шаҳри Хоруғ 176 км ва то шаҳри [[Душанбе]] 387 км аст. === Лозурҳо ва қуллаҳо === Болооби дараи Ванҷ, ки дар он ҷо рӯд номи Абдуқаҳҳор (Абдукагор)-ро дорад, аз калонтарин марказҳои лозурии [[Помир]] ба шумор меравад. Бузургтарин лозури ҳавзаи рӯди Ванҷ лозури Ҷамъияти ҷуғрофӣ мебошад, ки дар маҳалли пайвастшавии қаторкӯҳҳои Академияи илмҳо ва Дарвоз ҷой гирифта, дарозиаш 24,2 км ва масоҳаташ 64,4 км² аст. Ин лозур соли '''1882''' кашф гардида, соли '''1928''' ба шарафи Ҷамъияти ҷуғрофии Русия номгузорӣ шудааст.<ref name="rgo2">[https://rgo.ru/activity/redaction/news/lednik-geograficheskogo-obshchestva-na-pamire-taet/ Ледник Географического общества на Памире тает] (рус.) // Сомонаи расмии Ҷамъияти ҷуғрофии Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар ҳавзаи Абдуқаҳҳор, дар нишебии ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо, лозури Хирсон (дар адабиёти илмии русӣ — Медвежий) воқеъ аст, ки бо ҳаракатҳои даврии ногаҳонии худ (сёрҷ) дар ҷаҳон шуҳрат дорад. Дарозии лозури Хирсон 15,8 км ва масоҳаташ 25,3 км² аст; ҳавзаи барфии он дар баландии беш аз 5500 м бо ҳавзаи лозури Ванҷях (Федченко) муштарак буда, забонаи борику дарози он бо яхшораи (ледопад) 900-метра аз ҳавзаи ғизогирии фирнӣ ба дараи чуқур, то баландии 2900 м, фуруд меояд.<ref name="kotlyakov-medv2">Медвежий ледник // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.</ref> Забонаи ин лозур дар зарфи чанд моҳ то 2 км ба поёни дара пеш рафта, маҷрои дарёи Абдуқаҳҳорро мебандад ва кӯли лозурӣ ба вуҷуд меоварад, ки шикофта шудани он ба обхезиҳои харобиовар дар водии Ванҷ оварда мерасонад. Чунин ҳаракатҳо дар солҳои '''1916''', '''1937''', '''1951''', '''1963''', '''1973''', '''1989''', '''2001''' ва '''2011''' ба қайд гирифта шудаанд.<ref name="medvezhy2">[https://www.silkadv.com/en/content/lednik-medvezhiy-v-hrebte-akademii-nauk Ледник Медвежий в хребте Академии Наук] (рус.) // Silk Road Adventures. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ҳангоми ҳаракати соли '''1963''' лозур қариб 1,75 км пеш рафта, дараи Абдуқаҳҳорро баст ва дар он сол ду маротиба (19 июн ва 3 июл) обхезиҳои лозурӣ рӯй доданд. Соли '''1973''' садди яхине бо паҳноии тақрибан ним километр ва баландии саду панҷоҳ метр дараро банд карда, дар паси он кӯле бо чуқурии то 110 метр пайдо шуд; 19 июни соли 1973, вақте ки дар кӯл 27 млн м³ об ҷамъ омада буд, рахнашавии он ба амал омад.<ref name="vinogradov2">[https://glaciallakes.narod.ru/articles/articl_other/3-1.htm Виноградов Ю. Б. Сведения о прорывах озёр, подпруженных ледниками] (рус.). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар қисмати шарқии қаторкӯҳи Язғулом, дар марзи ҷанубу шарқии ноҳия, қуллаи Истиқлол (то соли 2006 — қуллаи Революция; 6940 м) — чорумин қуллаи баланди Тоҷикистон қомат афрохтааст. Дар домани шимолии он лозури бузурги [[Лозури Федченко|Федченко]] — дарозтарин лозури кӯҳии ҷаҳон берун аз минтақаҳои қутбӣ (77 км) оғоз меёбад.<ref name="revolution2">[http://wiki.risk.ru/index.php/Пик_Революции Пик Революции] (рус.) // Wiki.risk.ru. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ин лозур, ки соли '''1878''' онро Василий Ошанин кашф карда, ба шарафи табиатшинос Алексей Федченко номгузорӣ намуда буд, аз '''31 июли соли 2023''' бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон расман Ванҷях ном дорад.<ref name="khovar-vanjyakh2" /><ref name="ozodi-vanjyakh2" /> Паҳноии миёнаи лозур 2 км ва ҳадди аксараш 5 км буда, ғафсии ях то 1 км ва ҳаҷми он ҳамроҳ бо шохобҳояш 144 км³ мерасад; лозур аз баландии 6200 м оғоз ёфта, забонааш то баландии 2909 м фуруд меояд ва дар силсилаи он 100 лозури хурду бузург, аз ҷумла 26 шохоби бевосита, ба ҳам пайвастаанд. Дар канори чапи лозур, дар баландии 4169 м, '''7 августи соли 1933''' истгоҳи гидрометеорологӣ кушода шуда буд, ки то соли '''1995''' бефосила кор кард ва соли '''2004''' дар доираи лоиҳаи байналмилалӣ дар он ҷо истгоҳи худкор насб гардид. Бар асари гармшавии иқлим лозур танҳо дар садаи XX дар танаи асосии худ тақрибан 15 км³ ях — даҳяки массаи худро — аз даст додааст.<ref name="khovar-vanjyakh2" /> Тибқи баррасиҳои гляциологии охирин, масоҳати умумии лозури Ванҷях (Федченко) тақрибан 700 км² арзёбӣ мешавад ва ҳаҷми умумии яхи он, бар пояи ченкунии ғафсии қабати ях, 123,4 ± 28 км³ ҳисоб карда шудааст.<ref name="mayer-vol">[https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-glaciology/article/evolution-of-fedchenko-glacier-in-the-pamir-tajikistan-during-the-past-eight-decades/0F2F382BD7954575E28B20128B7825E2 The evolution of Fedchenko glacier in the Pamir, Tajikistan, during the past eight decades] (англ.) // Journal of Glaciology. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар тӯли 93 соли мушоҳидаи илмӣ (1928–2021), суръати миёнаи тағйири баландии сатҳи лозур ба −0,46 метр дар сол расидааст, ҳарчанд дар ду фосилаи алоҳида — солҳои 1958–1980 ва 2010–2021 — коҳиши баландии забонаи лозур ду баробар аз меъёри дарозмуддат тезтар будааст.<ref name="jog2024">[https://eartharxiv.org/repository/view/7474/ Multi-temporal elevation changes of Fedchenko Glacier, Tajikistan, from 1928 to 2021] (англ.) // EarthArXiv / Journal of Glaciology, 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ченкуниҳои GNSS ва тасвирбардории радарии TanDEM-X нишон медиҳанд, ки мувозинати ҷирмии лозур аз −0,27 ± 0,05 метри муодили обӣ дар сол барои давраи 2000–2011 то −0,51 ± 0,04 метр дар сол барои давраи 2011–2016 бадтар шудааст, яъне суръати обшавии лозур дар даҳсолаи охир тақрибан ду баробар афзудааст.<ref name="lambrecht2018">Lambrecht A., Mayer C., Wendt A., Floricioiu D., Völksen C. Elevation change of Fedchenko Glacier, Pamir Mountains, from GNSS field measurements and TanDEM-X elevation models, with a focus on the upper glacier // Journal of Glaciology.</ref> Бо вуҷуди ин, азбаски забонаи лозур бо қабати ғафси хоку сангреза пӯшида аст, масоҳати намоёни он тайи даҳсолаҳо танҳо 1,4 фоиз тағйир ёфта, дар ҳоле ки ҳаҷми аслии яхи он коҳиши назаррас — тақрибан 5 км³ дар тӯли ҳашт даҳсола — доштааст.<ref name="mayer-vol" /> Тибқи маълумоти барномаи UNEP GRID-Arendal, забонаи лозур аз соли 1933 инҷониб зиёда аз 1 километр ба ақиб нишастааст ва аз соли 1980 инҷониб тақрибан 50 метр паст шудааст.<ref name="gridarendal">[https://www.grida.no/resources/5274 Shrinking of Fedchenko Glacier in the Pamirs of Tajikistan] (англ.) // UNEP GRID-Arendal. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши соли 2026 дар маҷаллаи «Remote Sensing» доир ба ҳавзаи лозурии дарёи Вахш, ки низоми лозурии Ванҷях (Федченко)-ро низ фаро мегирад, нишон дод, ки масоҳати умумии лозурҳои ин ҳавза аз 4440,9 км² дар соли 2000 то 4087,1 км² дар соли 2018 коҳиш ёфта, барои соли 2025 тахминан 3955,2 км² пешбинӣ мешавад; яъне тайи солҳои 2000–2025 масоҳати умумии лозурҳо 485,7 км² (10,94 фоиз) кам шуда, коҳиши миёнаи солона ба 19,43 км² мерасад.<ref name="rs2026">[[doi:10.3390/rs18091436|Changes in Glaciers of the Vakhsh River Basin, Tajikistan Under Global Climate Change]] (англ.) // Remote Sensing, ҷ. 18, № 9, мақолаи 1436, 2026.</ref> Қисмати шарқии кӯҳистони ноҳия, аз ҷумла шарқи қаторкӯҳи Ванҷ ва минтақаи лозури Федченко, ба ҳудуди [[Боғи миллии Тоҷикистон]] дохил мешавад, ки соли '''1992''' таъсис ёфтааст ва моҳи июни соли '''2013''' таҳти унвони «Боғи миллии Тоҷикистон (кӯҳҳои Помир)» ба Феҳристи мероси умумиҷаҳонии [[ЮНЕСКО]] шомил гардид.<ref name="unesco2">[https://news.un.org/ru/story/2013/06/1224271 Таджикский национальный парк «Горы Памира» включён в список Всемирного наследия ЮНЕСКО] (рус.) // Маркази ахбори СММ, июни 2013. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="tnp2">[https://medt.tj/ru/tourism/tourism/1424-tajikskiy-natsionalniy-park-obekt-vsemirnogo-naslediya-unesco Таджикский национальный парк — объект Всемирного наследия ЮНЕСКО] (рус.) // Вазорати рушди иқтисод ва савдои Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Заминҷунбӣ === Ноҳияи Ванҷ дар минтақаи аз ҷиҳати заминҷунбӣ фаъол ҷой дорад. '''2 январи соли 2010''' дар шарқи Тоҷикистон заминҷунбие бо бузургии 5,1–5,4 рух дод, ки дар натиҷаи он дар маркази ноҳияи Ванҷ ва деҳаҳои Роғу Гишхун беш аз 1050 бино хароб гардида, тибқи баъзе маълумот то 20 ҳазор нафар зарар диданд ва зиёда аз ҳазор сокин муваққатан бесарпаноҳ монданд.<ref name="ria20102">[https://ria.ru/earthquake_Tadjikistan_03012010/ Землетрясение магнитудой в 5,1 балла произошло в Таджикистане] (рус.) // РИА Новости, 2–3 январи 2010. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="dialog20102">[https://dialog.tj/smertonosnaya-stihiyato-rasskazyvaem-pro-samye-razrushitelnye-zemletryaseniya-v-tadzhikistane-i-mire/ Смертоносная стихия: рассказываем про самые разрушительные землетрясения в Таджикистане и мире] (рус.) // Диалог.TJ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Иқлим == Иқлими ноҳияи Ванҷ қораӣ (континентӣ) аст; тобистонаш гарми бебориш, зимистонаш сарди камбарф; ҳарорати миёна дар моҳи июл 20–24 °C, дар январ аз −12 °C то −20 °C. Мизони борандагии солона 200–300 миллиметр аст. Баландиҳои 4000–5500 м марғзоранд, аз он болотар — тундраи кӯҳист. Дар баландкӯҳҳо иқлим ба куллӣ дигар аст: дар минтақаи лозури Ванҷях ҳарорати миёнаи моҳонаи ҳаво ҳатто дар моҳҳои июн–сентябр ҳамагӣ +1,6 °C буда, миқдори солонаи боришот дар он ҷо ба 1192 мм мерасад, ки 99 дарсади он ба шакли барф меборад.<ref name="khovar-vanjyakh" /> === Таснифи иқлимӣ ва механизмҳои ташаккулёбандаи он === Тибқи таснифи байналмилалии иқлимшиносии Кёппен–Гейгер (Köppen–Geiger), иқлими қисми асосии водиҳои поёнии ноҳияи Ванҷ ба гурӯҳи '''Dsa''' — «иқлими қораии мӯътадил бо тобистони гарму хушк» — мансуб дониста мешавад.<ref name="enwiki-vanj">[[:en:Vanj|Vanj]] (англ.) // Wikipedia, the Free Encyclopedia. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ин рамз се хусусияти бунёдиро ифода мекунад: ҳарфи D нишон медиҳад, ки ҳарорати миёнаи сардтарин моҳи сол аз −3 °C поёнтар аст ва барф дар зимистон қабати устувор ташкил медиҳад, дар ҳоле ки гармтарин моҳ аз 10 °C болотар аст; ҳарфи s далолат мекунад, ки боришоти моҳи хушктарини тобистон ба маротиб камтар аз боришоти моҳи сербориштарини зимистону баҳор аст; ҳарфи a нишон медиҳад, ки ҳарорати миёнаи гармтарин моҳи сол аз 22 °C зиёдтар аст. Ин таснифот танҳо то баландиҳои тақрибан 2000–2500 метр эътибори комил дорад; бо боло рафтан аз ин сатҳ, иқлим ба категорияҳои сардтару намноки Dsb ва Dsc мегузарад, дар баландиҳои беш аз 3500–4000 метр ба категорияи E (иқлими тундраи кӯҳӣ) ва дар минтақаи лозурҳо, аз ҷумла дар ҳавзаи Ванҷях, ба категорияи EF (иқлими яхбандии доимӣ) табдил меёбад.<ref name="carpathian-outlook">[http://www.carpathianconvention.org/tl_files/carpathiancon/Downloads/04%20Publications%20-%20Press%20-%20Gallery/CAsia_Summary_screen.pdf Outlook on climate change adaptation in the Central Asian mountains] (англ.) // Carpathian Convention. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Иқлими ноҳия натиҷаи таъсири мутақобилаи се механизми асосии атмосферист. Дар фасли зимистон (аз ноябр то март) минтақа таҳти таъсири канораи ҷанубу ғарбии Антитсиклони Сибирӣ қарор мегирад, ки массаҳои ҳавоии сарду хушкро ба водиҳои Помир ворид карда, ҳавои софи вале шадидан сарди зимистонаро ба вуҷуд меорад.<ref name="ecdp-rmuesom">[https://ecdp.tj/uploads/files/Ramochnaya_model_upravleniya_ekologicheskimi_i_socialnimi_ohrannimi.pdf Рамочная модель управления экологическими и социальными охранными мерами (РМУЭСОМ)] (рус.) // ECDP.TJ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар охири зимистону фасли баҳор, силсилабодҳои ғарбӣ (Westerlies), ки аз уқёнуси Атлантик ва баҳри Миёназамин ҷараён мегиранд, манбаи асосии намӣ ва боришот мебошанд; вақте ин сиклонҳо ба қаторкӯҳҳои баланди Ванҷу Язғулом бармехӯранд, раванди боришоти орографӣ (кӯҳсоз) рӯй медиҳад, ки боиси резиши миқдори зиёди борону барф мегардад. Дар моҳҳои июлу август бошад, гармшавии шадиди сатҳи замин дар биёбонҳои Афғонистону Эрон боиси пайдоиши минтақаҳои фишори паст мегардад, ки массаҳои ҳавоии тропикии хушкро ба минтақа ворид карда, равандҳои абрсозиро бозмедоранд ва давраи хушксолии тобистонаро фаро меоранд. Бо сабаби парокандагии шабакаи истгоҳҳои обуҳавосанҷӣ дар кӯҳистони Помир, таҳлили дақиқи микроиқлимҳои алоҳида — ҳатто бо истифода аз пойгоҳҳои додаҳои глобалӣ ба монанди MERRA-2 — то ҳанӯз кори мураккабе боқӣ мемонад.<ref name="pmc-panjbasin">[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11760384/ Modeling of historical and future changes in temperature and precipitation in the Panj River Basin in Central Asia under the CMIP5 RCP and CMIP6 SSP scenarios] (англ.) // PMC. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Низоми ҳарорат === Маълумоти мушаххаси истгоҳҳои метеорологии маҳаллӣ манзараи дақиқтари низоми ҳароратиро пешкаш мекунанд. Тибқи таҳлили илмии соли 2024, ки бар асоси мушоҳидаҳои истгоҳи обуҳавосанҷии Хумроғӣ (воқеъ дар ҳавзаи болооби рӯди Ванҷ) анҷом дода шудааст, ҳарорати миёнаи солона дар ин минтақа тақрибан ба +9,9 °C баробар аст.<ref name="murodov2024">Murodov, M.; Li, L.; Safarov, M.; Lv, M.; Murodov, A.; Gulakhmadov, A.; Khusrav, K.; Qiu, Y. [[doi:10.3390/rs16101730|A Comprehensive Examination of the Medvezhiy Glacier's Surges in West Pamir (1968–2023)]] (англ.) // Remote Sensing. — 2024. — Ҷ. 16, № 10. — Мақолаи 1730. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Гармтарин моҳи сол июл буда, ҳарорати миёнаи он ба +23,0 °C мерасад,<ref name="murodov2024" /> баъзе манбаъҳои дигар ҳарорати миёнаи июлро дар маркази ноҳия то +25 °C арзёбӣ мекунанд.<ref name="enwiki-vanj" /> Тибқи маълумоти сомонаҳои обуҳавосанҷии оммавӣ, дар давоми рӯзҳои гарми тобистон (масалан, дар охири июлу аввали август) ҳарорати нимирӯзӣ метавонад ба таври муназзам то +27…+32 °C боло равад.<ref name="gismeteo-vanch">[https://www.gismeteo.ru/weather-vanch-336641/ Погода в Ванче сегодня] (рус.) // Gismeteo. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Сардтарин моҳи сол январ аст, ки тибқи маълумоти истгоҳи Хумроғӣ ҳарорати миёнааш аз −4,9 то −5,0 °C-ро ташкил медиҳад.<ref name="murodov2024" /><ref name="enwiki-vanj" /> Ин рақам аз тавсифи умумии дар боло овардашуда (аз −12 то −20 °C), ки маъмулан дар сарчашмаҳои донишномавӣ дар бораи маркази ноҳия дода мешавад, фарқи назаррас дорад; чунин ба назар мерасад, ки ин тафовут на ихтилофи асл, балки натиҷаи фарқи мавқеи чен ва усули ҳисоб бошад — рақами дуюм эҳтимолан ба ҳарорати шабонаи ниҳоии сардтарин рӯзҳо ё ба минтақаҳои баландтари ноҳия дахл дорад, дар ҳоле ки рақами якум ҳарорати миёнаи моҳонаро дар як истгоҳи мушаххас инъикос мекунад. Муҳимтарин хусусияти ин иқлим амплитудаи миёнаи солонаи ҳарорат аст, ки ба 27,9 °C мерасад ва гувоҳи равшани набудани таъсири мӯътадилкунандаи баҳрҳо мебошад.<ref name="murodov2024" /> Ҳароратҳои фавқулода низ ба қайд гирифта шудаанд: тибқи як ҳуҷҷати арзёбии экологию иҷтимоӣ, дар моҳи '''июли соли 2013''' ҳарорати ҳаво дар ноҳия то '''+36,6 °C''' расидааст, дар ҳоле ки дар моҳи '''январи соли 2012''' пасттарин ҳарорати мутлақ '''−20,5 °C''' ба қайд гирифта шуд;<ref name="ecdp-rmuesom" /> тафовути миёни ин ду нишондиҳанда — беш аз 57 дараҷа — худ далели равшани шиддати иқлими қораии кӯҳистонии ноҳия аст. Бо ҳар 100 метр болоравии баландӣ, ҳарорати ҳаво, тибқи қонунияти умумии физикаи атмосфера, ба ҳисоби миёна 0,6 °C коҳиш меёбад; маҳз ҳамин градиенти амудӣ сабаб мешавад, ки дар ҳоле ки дар маркази ноҳия тобистон гармои то 30 дараҷа ҳукмфармост, дар баландиҳои болои 4000 метр шароити наздик ба зимистон боқӣ мемонад. Дар минтақаи лозури Ванҷях, тавре ки дар боло зикр гардид, ҳарорати миёнаи моҳонаи ҳаво ҳатто дар моҳҳои июн–сентябр ҳамагӣ +1,6 °C-ро ташкил медиҳад, ки шабнаму яхбандии шабонаро дар он ҷо ҳатто дар авҷи тобистон табиӣ мегардонад. {| class="wikitable" |+Ҷадвали 1. Хулосаи нишондиҳандаҳои иқлимии ноҳияи Ванҷ<ref name="murodov2024" /><ref name="enwiki-vanj" /><ref name="ecdp-rmuesom" /><ref name="gismeteo-vanch" /><ref name="jsprav-vanch">[https://pogoda.jsprav.ru/tj/vanch/ Погода в Ванче (Таджикистан)] (рус.) // JSPRAV.ru. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> !Нишондиҳанда !Қимат !Тавзеҳ |- |Ҳарорати миёнаи солона | +9,9 °C |Истгоҳи Хумроғӣ |- |Ҳарорати миёнаи июл (гармтарин моҳ) | +23,0…+25,0 °C |Хумроғӣ / маркази ноҳия |- |Ҳарорати миёнаи январ (сардтарин моҳ) |−4,9…−5,0 °C |Истгоҳи Хумроғӣ |- |Амплитудаи миёнаи солонаи ҳарорат |27,9 °C |Нишондиҳандаи иқлими қораӣ |- |Максимуми мутлақ (рекорд) | +36,6 °C |Июли соли 2013 |- |Минимуми мутлақ (рекорд) |−20,5 °C |Январи соли 2012 |- |Боришоти солона (Хумроғӣ) |341 мм |Ҳавзаи болооби рӯди Ванҷ |- |Моҳи сербориштарин |64 мм |Март |- |Моҳи хушктарин |1 мм |Август |- |Намнокии нисбии ҳаво дар тобистон |18–24 % |— |} === Боришот ва намнокии ҳаво === Тақсимоти боришот дар ноҳияи Ванҷ, мисли ҳарорат, ба таври шадид вобаста ба баландӣ тағйир меёбад. Тибқи маълумоти истгоҳи Хумроғӣ, боришоти миёнаи солона дар ҳавзаи болооби рӯди Ванҷ ба 341 мм мерасад,<ref name="murodov2024" /> дар ҳоле ки дар қисматҳои поёнии водӣ ин рақам ба 200–300 мм наздик аст (ниг. боло), ва дар баъзе минтақаҳои миёнакӯҳ, тибқи баъзе сарчашмаҳо, то 626 мм низ мерасад.<ref name="enwiki-vanj" /> Хусусияти муҳимтарин на ҳаҷми умумии боришот, балки тақсимоти бениҳоят нобаробари он дар тӯли сол аст: моҳи сербориштарин март буда, ба ҳисоби миёна 64 мм боришот дорад ва бо обшавии ҳамзамони барфҳои кӯҳӣ сатҳи оби Ванҷобу Язғуломро кескин боло мебарад; моҳи хушктарин бошад, август аст, ки миқдори боришот дар он ҳамагӣ ба 1 мм мерасад.<ref name="murodov2024" /> Тафовути 63-миллиметра миёни ин ду моҳ нишондиҳандаи равшани хушксолии мутлақи тобистона мебошад.<ref name="murodov2024" /> Намнокии нисбии ҳаво низ ба ҳамин ритми мавсимӣ пайравӣ мекунад: дар авҷи тобистон он метавонад то 18–24 фоиз коҳиш ёбад,<ref name="jsprav-vanch" /> ки боиси бухоршавии босуръати намӣ аз сатҳи хоку баргу набот гардида, эҳтиёҷи кишоварзиро ба обёрии сунъӣ хеле меафзояд. Дар муқобил, дар минтақаи баландкӯҳии лозури Ванҷях, тавре ки дар боло омад, миқдори солонаи боришот ба 1192 мм мерасад, ки 99 дарсади он ба шакли барф меборад — рақаме, ки таъсири орографии (кӯҳсози) қаторкӯҳҳои Ванҷу Академияи илмҳоро ба таври возеҳ нишон медиҳад: ҳангоме ки массаҳои ҳавоии намнок ба ин деворҳои азим бармехӯранд, ба боло ҳаракат карда, сард мешаванд ва намии худро дар шакли боришоти шадид дар минтақаҳои баландтар мепартоянд, дар ҳоле ки водиҳои поёнӣ дар «сояи боришот» боқӣ мемонанд. Хоки водиҳо ҷигарӣ ва чаманзорӣ (чимтолӣ); хоки кӯҳҳо ва нишебиҳои онҳо даштӣ ва марғзору баландкӯҳ, ҷо-ҷо регзор аст. Аксари хокҳо серсанганд. Дар водиҳо набототи даштӣ, дар кӯҳҳо ва доманаи онҳо дарахтони бед, арча, сафедор, буттаҳои ангат, зирк, бушол, настаран; дар баландии 2000–4000 м камол, юған, торон, ревоҷ (чукрӣ), куруш, фарк, курт, бодом, жағн, тӯс (буруҷ) ва ғайра мерӯянд. Дар водии Ванҷ дарахтони мевадор, аз қабили тут, зардолу, себ, чормағз хеле фаровонанд ва ҳосили хуб медиҳанд. Аз ҳайвоноти ваҳшӣ паланг, хирс, гург, шағол, рӯбоҳ, оҳу, суғур, заргӯш, аз парандагон гунҷишк, ғулба, кабки реза, кабки дарӣ (ҳилол), кафтар, боз, ғалевоз, уқоб ва ғайра вомехӯранд. === Минтақабандии амудии эко-иқлимӣ === Бо сабаби тафовути шадиди баландӣ — аз 1500 метр дар қисматҳои поёнии водӣ то беш аз 6000 метр дар қуллаҳо — иқлими ноҳияи Ванҷ якранг нест, балки аз занҷираи пайдарпайи минтақаҳои эко-иқлимӣ иборат аст, ки ҳар кадоме шароити хоси гармову намнокӣ ва набототу ҳайвоноти мувофиқи худро доранд. Дар баландии 1500–2000 метр, дар водиҳои Ванҷу Водхуд, иқлим гармтарину мусоидтарин аст; маҳз дар ҳамин минтақа, тавре ки дар боло зикр шуд, дарахтони меваовар — тут, зардолу, себу чормағз — ҳосили фаровон медиҳанд. Аз баландии 2000 то 4000 метр иқлим сардтар мешавад ва набототи дарахтии гармидӯст ҷои худро ба буттаву гиёҳҳои тобовар ба хушкии тобистона медиҳад; маҳз ҳамин минтақа, тибқи таҳқиқоти экологии барномаҳои ҷаҳонии ҳифзи табиати Осиёи Марказӣ, макони зисти намудҳои нодири эндемикӣ — аз ҷумла гиёҳи ''Nepeta badachschanica'' ва шапараки нодири кӯҳӣ ''Parnassius autocrator'' — маҳсуб мешавад.<ref name="iucn-centralasia">[https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2020-003-En.pdf World Heritage thematic study for Central Asia] (англ.) // IUCN Portals. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар баландии 4000–5500 метр, дар минтақаи тундраи кӯҳӣ ва марғзорҳои алпӣ, набототи дарахтӣ комилан аз байн меравад ва танҳо гиёҳҳои пастқад, ушна ва сангфаш (лишайник) боқӣ мемонанд; фаунаи ин минтақа — аз ҷумла паланг, хирс, суғур ва кабки дарӣ (ҳилол) — бештар дар фасли тобистон ба ин баландиҳо мебарояд ва бо фарорасии зимистон ба минтақаҳои поёнии гармтар муҳоҷирати амудӣ мекунад.<ref name="iucn-centralasia" /> Ниҳоят, аз баландии 5500 метр боло, дар минтақаи нивалӣ-лозурӣ, олами яхбандии доимӣ оғоз мешавад, ки ба иқлими қутбҳои Замин монандӣ дорад ва манбаи асосии ғизогирии лозурҳои бузурги ноҳия, аз ҷумла лозури Ванҷях, ба шумор меравад. === Хатарҳои гидрометеорологӣ ва мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим === Иқлими шадидан қораии ноҳияи Ванҷ, ки бо боришоти пуршиддати баҳорӣ ва хушксолиҳои шадиди тобистона тавсиф мешавад, минтақаро ба яке аз осебпазиртарин ноҳияҳо аз лиҳози хатарҳои гидрометеорологӣ дар тамоми ҳавзаи рӯди Панҷ табдил додааст.<ref name="cif-pyanj-vuln">[https://www.cif.org/sites/default/files/meeting-documents/tajikistan_pyanj_river_basin_climate_change_vulnerability_assessment_20130510_0.pdf Climate Change Vulnerability Assessment Republic of Tajikistan: Building Climate Resilience in the Pyanj River Basin] (англ.) // Climate Investment Funds (CIF). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ду омили асосии иқлимӣ сабабгори аксари сел ва обхезиҳо мебошанд. Аввал, вақте ки боришоти шадиди баҳорӣ бо баландшавии ногаҳонии ҳарорат ҳамроҳ мешавад, барфҳои нишебиҳои кӯҳӣ босуръат об шуда, заминро аз ҳад зиёд сернам мекунанд ва ба лағжиши қабатҳои замин ва фаромадани селҳои лойқадор оварда мерасонанд.<ref name="murodov2024" /> Дуюм, ҳангоме ки ҳарорати нимирӯзии тобистона ба атрофи +30 °C мерасад, суръати обшавии лозурҳо ба ҳадди аксар расида, метавонад боиси обхезиҳои ногаҳонии кӯлҳои лозурӣ гардад,<ref name="jsprav-vanch" /> падидае, ки, тавре ки дар бахши [[Ноҳияи Ванҷ#Лозурҳо ва қуллаҳо|«Лозурҳо ва қуллаҳо»]] зикр гардид, дар мисоли лозури Хирсон борҳо ба амал омадааст. Тибқи арзёбии осебпазирии иқлимӣ, ки дар доираи лоиҳаи минтақавии «Ташаккули устувории иқлимӣ дар ҳавзаи дарёи Панҷ» анҷом дода шудааст, деҳаҳои ноҳияи Ванҷ, аз ҷумла дар ҷамоатҳои Водхуду Язғулом, дар қатори минтақаҳои дорои хатари миёна ва баланди зарар аз сел ва обхезӣ гурӯҳбандӣ шудаанд.<ref name="cif-pyanj-vuln" /><ref name="adb-pyanj">[https://www.adb.org/projects/45354-002/main 45354-002: Building Climate Resilience in the Pyanj River Basin] (англ.) // Asian Development Bank. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Барои коҳиш додани ин осебпазирӣ, дар доираи лоиҳаҳои байналмилалии мутобиқшавӣ ба иқлим, дар ҳудуди ҷамоати Водхуд корҳои мустаҳкамкунии соҳили рӯди Ванҷоб ва барқарорсозии лӯлаҳои оби полезӣ анҷом дода шудаанд, ки ҳадафи онҳо ҳифзи заминҳои кишоварзӣ аз сел ва кафолати таъминоти об дар давраҳои хушксолии шадид мебошад.<ref name="cif-pyanj-vuln" /> Ин гуна тадбирҳои инфрасохторӣ, дар якҷоягӣ бо гузариш ба неруи барқи хурди обӣ (ниг. бахши [[Ноҳияи Ванҷ#Энергетика|«Энергетика»]]) ва вобастагии иқтисоди хонаводаҳо ба муҳоҷирати меҳнатӣ (ниг. бахши [[Ноҳияи Ванҷ#Муҳоҷирати меҳнатӣ|«Муҳоҷирати меҳнатӣ»]]), нишондиҳандаи равшани он мебошанд, ки иқлими шадиди кӯҳистонӣ на танҳо омили табиӣ, балки муайянкунандаи асосии тарзи зиндагӣ ва рушди иҷтимоию иқтисодии ноҳияи Ванҷ боқӣ мемонад. == Таърих == Ванҷ таърихи чандинҳазорсола дорад, ки осори таърихии он то ҳол пойбарҷоянд, аммо касе аз донишмандони таърих ва бостоншиносони тоҷик ба пажӯҳиши ҷиддии ин ганҷинаи таърих домани ҳиммат барназадааст. Сағонаҳо ва дахмаҳои Ванҷ худ далели ошкори таърихи чандҳазорсолаи ин куҳанбуманд. Бо ин ҳама, таърихи навини водӣ дар осори муаррихони тоҷик — мақолаи академик Раҳим Масов «Оид ба таърихи водии Ванҷ» ва китобҳои профессор Ҳайдаршо Пирумшоев — мавриди баррасии махсус қарор гирифтааст.<ref name="masov1999">Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. — Душанбе, 1999. — № 4. — С. 20–30.</ref><ref name="pirumshoev-web2" /> Сарнавишти таърихии Ванҷ аз дигар мавзеъҳои тоҷикнишини Бухорои Шарқӣ ва ғарби Бадахшон чандон фарқе надошт. Фоҷиаҳое, ки дар ин ё он гардиши таърихӣ, мисли ҳуҷуми муғулҳо, темуриён ва тозиши дигар қабилаҳои кӯчии туркнажод ва хунрезиҳои ваҳшиёна дар давраи парокандагии феодалӣ рух доданд, бар ин сарзамин бетаъсир набуданд. Тоҷиконе, ки зери таъқибу фишори аҷнабиён қарор гирифта буданд, барои ҳифзи ҷони худ ба тагнои ин дараҳои дастнорас, ба каронаҳои рӯдҳои кӯҳӣ паноҳ бурданд ва ба ҷойҳои дурдасте кӯчиданд, ки сокинони маҳаллӣ дар он солиёни дароз бо кӯшишу ранҷи сахт қитъаҳои хурди заминро барои кишт созгор мекарданд. Дар бораи таърихи куҳантари Ванҷ ҳанӯз манбаъи мувассақе ба даст нарасидааст. Аммо аз таҳқиқоти донишмандони руси тоинқилобӣ ва муҳаққиқони аҳди шӯравӣ бармеояд, ки Ванҷ қариб то охири асрҳои миёна истиқлоли худро нигоҳ медошт. Ин назарро донишманди маъруф, мутахассиси таърихи Бухорои Шарқӣ ва Бадахшон Б. Искандаров чунин баён кардааст:<ref name="iskandarov">Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1–2. — Душанбе, 1962–1963.</ref><blockquote>Аз мулкҳои қаламрави Дарвоз сокинони Ванҷ нисбатан мустақилияти воқеъиро соҳиб буданд. Ин ноҳияро кӯҳҳои баланд иҳота мекунанд ва он аз шоҳроҳи пайвандгоҳи мулкҳои кишвар дар канор, дар наздикиҳои доманаи лозури Федченко ҷой дорад. Аз ин ҷиҳат мулки номбурда барои аҷнабиён дастнорас буд. Ба ин нигоҳ накарда, хонҳои Қӯқанд дар охири асри XVIII – ибтидои XIX борҳо барои ғасбу тобеъ намуданаш кӯшиш ба харҷ додаанд, вале ҳама талафоту харҷашон беҳуда анҷом ёфтааст.</blockquote>Ванҷ дар замони истилои муғулон ва салтанати Темуриён, Шайбониён ва Аштархониён ба таври расмӣ ҷузъи қаламрави онҳо шинохта мешуд, аммо амалан мустақил буд. Ин вазъиятро метавон дар замони ташаккули давлатдории Қӯқанд (авохири асри 18 – нимаи якуми асри 19) низ мушоҳида кард. Мувофиқи маълумоти маъхазҳо, Ванҷ то замони эътироф кардани ҳукумати шоҳи Дарвоз Исмоил (1845–1863) истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар замони ҳукмронии шоҳони вопасини Дарвоз (1863–1877) Ванҷ бахше аз қаламрави он ҳисоб меёфт. Баъд аз пайвастани Ванҷ ба Дарвоз иқтидори ҳокимони Дарвоз афзоиши чашмгире дошт, зеро бо ҳамроҳ шудани паҳлавонони ҳузарби ванҷӣ ба сафи лашкари Исмоилшоҳ имконоти ҷангии ӯ бамаротиб афзуд. Тибқи ривояти маҳаллӣ, ки муаррихон Р. Масов ва Ҳ. Пирумшоев дар асари бунёдии худ «Файзи истиқлол дар "Боми ҷаҳон"» сабт кардаанд, дар деҳаи Кулумбаи Боло то ба имрӯз нишонаҳои коркарди тилло боқӣ мондаанд, ки гӯё дар замони истилои муғулон навкарони Чингизхон мардуми маҳаллиро маҷбуран ба ин фаъолият сафарбар карда буданд.<ref name="masov-pirumshoev2010">Масов Р. М., Пирумшоев Ҳ. Файзи истиқлол дар «Боми ҷаҳон». — Душанбе, 2010.</ref> Ин ривоят нишон медиҳад, ки ҳарчанд қудратҳои бузург метавонистанд нуфузи худро ба таври муваққатӣ ва барои истихроҷи захираҳо таҳмил кунанд, онҳо ҳеҷ гоҳ натавонистанд назорати пурраи маъмуриро дар ин дараҳои маҳкам барқарор намоянд. Дар замони салтанати Темуриён низ, тибқи маълумоти муаррихи асримиёнагӣ Абдурраззоқи Самарқандӣ, агарчи минтақа расман дар итоати Темур буд, он аз ҷониби шоҳони маҳаллӣ идора мешуд ва ҳатто дар лашкари Темур ҳангоми муҳосираи Қалъаи Калот (соли 1381 милодӣ) дастаҳое аз сокинони Дарвозу Қаротегин хидмат мекарданд, ки гувоҳи иқтидори ҳарбии ин кӯҳистониён аст.<ref name="masov-pirumshoev2010" /> Дар охири асри XVIII ва нимаи якуми асри XIX хонҳои Қӯқанд якчанд маротиба кӯшиши тобеъ намудани Ванҷу Дарвозро ба харҷ доданд: дар замони салтанати Умархон (1810–1822) ва Мадалихон лашкаркашиҳои пайдарпай ба самти Қаротегину Дарвоз сурат гирифтанд; чунончи соли 1834 Мадалихон бо сарварии Машариф Атолиқ лашкари бузургеро барои саркӯб кардани шоҳзодагони фирории қӯқандӣ ба ин манотиқ фиристод, ки боиси даргириҳои шадид бо сипоҳиёни маҳаллӣ гардид.<ref name="mudabirzoda-diss">Мудабирзода. Диссертатсия // Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи Аҳмади Дониш, 2025.</ref> Бо вуҷуди ин талошҳо ва хароҷоти зиёди ҳарбӣ, тавре ки дар боло аз қавли Искандаров зикр гардид, Ванҷ мустақилияти воқеии худро нигоҳ дошт. Бо таваҷҷуҳ ба ин мавзӯъ, намояндаи расмии идораи Русия дар Туркистон Г. А. Арандаренко чунин қайд намудааст:<blockquote>Дар давраи Исмоилшоҳ ба дарвозиён фурсат даст дод, ки ҳокимияти худро на танҳо дар Қаротегин ва Шуғнон густариш диҳанд, балки аз Кӯлобу Ҳисор низ боҷ биситонанд, гарчи дар муддати на чандон тӯлонӣ ҳам бошад.</blockquote>Тибқи таҳқиқоти навтарин, Исмоилшоҳ дар авҷи иқтидори худ ба ин доираи васеъ ҳатто Рӯшонро низ тобеъ карда буд.<ref name="mudabirzoda-diss" /> Вақте ки дар охирҳои солҳои 1860-ум ҳокимони Кӯлобу Ҳисор — Сарахон ва Абдулкаримбий — бо лашкари тахминан 50 ҳазор нафара ба муқобили ӯ бархостанд, Исмоилшоҳ бо дастгирии неруҳои содиқи худ, аз ҷумла паҳлавонони ванҷӣ, ба онҳо муқовимати шадид нишон дод.<ref name="mudabirzoda-diss" /> Баъди ба Русия ҳамроҳ кардани Осиёи Миёна, амир Музаффар (1860–1885) бо дастгирии фармондори вилояти Туркистон манотиқи мустақиллу нимамустақилли Бухорои Шарқиро тасарруф кард ва нерӯҳои ҳарбии худро бо сарварии Худойназар (зимистони солҳои 1877–78) ба воситаи ағбаи Работ ба Қалъаи Хумб фиристод. Худойназар Қалъаи Хумбро ишғол кард, сипас ба самти Ванҷ ҳаракат намуд. Дар наздикии деҳаи Кеврон набарди сахте рӯй дод ва аскарони амир тавонистанд лашкари Дарвозро шикаст дода, таъқиби сарбозони боқимондаро идома диҳанд. Дастаи размандагони ихтиёрии Ванҷ ҳаракати сарбозони амирро дар назди Қалъаи Рохарв — маркази Ванҷ боздоштанд. Баъди муҳосираи бенатиҷаи қалъа сарбозони амир ба Қалъаи Хумб баргаштанд. Ванҷ баъди тобеъ шудани шоҳии Дарвоз боз ду сол истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар давраи салтанати сулолаи манғитиён Ванҷ яке аз амлокдориҳои нисбатан бонуфузи бекии Дарвоз ба шумор мерафт. Амлокдори Ванҷро «мир» ва ё «шоҳ» меномиданд, яъне мири Ванҷ ё шоҳи Ванҷ. Вижагии вазифаи мирӣ дар Ванҷ дар ин буд, ки номзадии мири Ванҷро бо машварат ва ройзании шахсиятҳои бонуфузи маҳаллӣ пешбарӣ мекарданд, сипас мири Дарвоз бар ӯ мувофиқат мекард ва аз амири Бухоро таъйиди ниҳойӣ дарёфт мешуд. Ҷамъ намудани андоз ва уҳдадориҳои феодалӣ ба зиммаи мир гузошта шуда буданд. Муҳимтарин санади таърихӣ, ки сохтори деҳаҳо ва демографияи ин давраро тасдиқ мекунад, ҳуҷҷати барӯйхатгирии саросарии Аморати Бухоро дар соли 1914 мебошад. Тибқи ин санад, ки 6-уми моҳи рабиъу-с-сонии соли 1332-и ҳиҷрӣ (мутобиқ ба марти соли '''1914''') аз тарафи беки Дарвоз Абдусатторбек Бийи Додхоҳ бо муҳр тасдиқ шудааст, маркази амлокдории Ванҷ расман дар деҳаи Рохарв (макони Қалъаи Ванҷ) сабт гардидааст.<ref name="sssr-112sol2" /> Ин рӯйхати нодир нишон медиҳад, ки аксари мутлақи деҳаҳои имрӯзаи водӣ ҳанӯз сад сол қабл бо ҳамон номҳои таърихии худ вуҷуд доштанд ва қисми узвии сохтори маъмурии амлокдорӣ буданд.<ref name="sssr-112sol2" /> Сокинони водии Ванҷ Инқилоби Октябрро нисбатан хуб пазируфтанд, вале пас аз муддати кӯтоҳе муборизони маҳаллии муқовимат, аз пайравони Фузайл Махсум ва дигарон, ки бо номи «босмачиён» маъруфанд, чандин бор бо Артиши Сурх ва давлати шӯравии мустақарр дар Ванҷ даргир шуданд. Дар ин даргириҳо барои дифоъ аз ҳукумати шӯравӣ фидоиёни маҳаллӣ, мисли М. Давлатов, С. Раупов, Т. Шарифов, В. Эҳсонов, У. Меҳралишоев, Ҷ. Сафоев, Қ. Собиров ва дигарон ширкат доштанд. Бино бар сарчашмаҳои таърихӣ, дар асрҳои миёна Ванҷ се ниҳиштаи маъдани оҳансанг дошт. Ҳанӯз дар оғози асри XX истихроҷи оҳан, гудохтани он ва оҳангарӣ яке аз пешаҳои асосии мардуми маҳаллии Ванҷ буд, ки бо ин пеша манотиқи муҷовирро бо оҳан ва афзоли хоҷагӣ, асбоби кишоварзӣ, корду шамшер ва дигар аслиҳа таъмин мекарданд.<ref name="kamoliddinov">Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв. — Ташкент: Ӯзбекистон, 1996.</ref> Ин касби мардумии ванҷиёнро шарқшиноси маъруф М. С. Андреев ҳанӯз соли '''1926''' дар рисолаи махсуси худ «Истеҳсоли оҳан дар водии Ванҷ» муфассал тавсиф кардааст.<ref name="andreev">Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи). — Ташкент, 1926.</ref> Тибқи маълумоти иловагӣ дар бораи ин ҳунари мардумӣ, гудозиши оҳан дар кӯраҳои махсуси заминӣ - чиндонҳо, ки аз санг ва гил сохта мешуданд, анҷом мепазируфт; оташро тавассути дамҳо, ки аз пӯсти буз сохташуда меафрӯхтанд ва ҳамчун сӯзишворӣ аз ангишти чӯби арча истифода мекарданд.<ref name="khodorov-narhoz">[https://istmat.org/files/uploads/43175/i.e.hodorov_tadzhikistan_v_narodnom_hozyaystve_sssr.pdf Ходоров И. Е. Таджикистан в народном хозяйстве СССР] (рус.) // Исторические материалы (istmat.org). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Як чунин кӯра тавоноӣ дошт, ки дар як шабонарӯз то 240 килограмм маъданро коркард намояд ва раванди пайвастаи гудозиш аз 2 то 5 шабонарӯз идома меёфт;<ref name="khodorov-narhoz" /> маҳз ҳамин технологияи маҳаллӣ ба Ванҷ имкон медод, ки аз воридоти металл аз берун вобаста набошад ва артиши худро бо аслиҳаи сард таъмин карда, худкифоии ҳарбию иқтисодиро кафолат диҳад. Ванҷ аз замони [[Сомониён]] то соли '''1877''' ҳукумате мустақил дошта, фармонравоёни онро шоҳ мехондаанд. Соли '''1878''' амири [[Бухоро]] ба Дарвоз лашкар кашид ва пас аз хиёнати баъзе дарвозиён ба Дарвоз муставлӣ шуд; Дарвозро бекигарӣ ва Қалъаи Хумбро қароргоҳи урдуи манғитиён гардонд. Дарвоз тайи солҳои 1878–1920 яке аз бекигариҳои Бухоро буд ва бек дар [[Қалъаи Хумб]] менишаст ва мир хонда мешуд. Бо вуҷуди ин ҳама, Ванҷ зоҳиран дар итоати бекигарӣ буд, вале истиқлоли худро нигаҳ дошт ва пои шуми сипоҳи манғитиён ба Ванҷзамин нарасид. Соли '''1895''' бекигарии Дарвоз, ки дар ҳар ду канораи рӯди Панҷ қарор дошт, дар паи ҷаҳонгириҳои [[Русия]] ва [[Британияи Кабир|Британия]] дупора гардид: канораи рост ба аморати Бухоро ва канораи чап ба Афғонистон дода шуд.<ref name="postnikov">Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. — М.: Памятники исторической мысли, 2001. — 416 с. — ISBN 5-88451-100-0.</ref> Ванҷ то соли '''1920''' амлокдории Қалъаи Ванҷи бекигарии Дарвози аморати Бухоро буд. Пас аз инқилоби Бухоро дар соли 1920 Ванҷ аз соли 1920 то 1924 чун тумани Ванҷ дар ҳайати вилояти Ғарми Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро ҷой дошт. Солҳои 1925–1926 Ванҷ чун ҷузъи тумани Қалъаихумби вилояти Ғарми ҶМШС Тоҷикистон ҳисоб меёфт. Солҳои 1926–1930 волости Ванҷ дар ҳайати ВМКБ буд. Солҳои 1930–1933 Ванҷ чун қисми ҳудуди ноҳияи Қалъаихумб бевосита дар тобеъияти ҷумҳурӣ буд. Тибқи Қарори Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон аз '''29 майи соли 1933''', №46 расман ноҳияи Ванҷ таъсис ёфта, то соли 1937 дар тобеъияти бевоситаи ҷумҳурӣ қарор дошт. Дар асоси Қарори Президиуми КИМ-и Шӯроҳои ҶШС Тоҷикистон аз '''11 августи соли 1937''', №43 ноҳияи Ванҷ бо ҳамаи деҳшӯроҳояш: Ванҷ, Водхуд, Рованд, Техарв, Жовуд ва Язғулом расман ба ҳайати ҳудудии ВМКБ гузаронида шуд. Бино бар ин, ноҳияи Ванҷ ҳамчун воҳиди маъмурӣ дар ҳайати Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон 11 августи соли 1937 ташаккул ёфтааст. {| class="wikitable" |+Таҳаввулоти маъмурию ҳудудии Ванҷ (то соли 1878 — соли 1937) !Марҳилаи таърихӣ !Мақоми маъмурию ҳудудӣ !Тобеияти давлатӣ/минтақавӣ |- |То соли 1878 |Мухторияти комил / Иттиҳод бо Дарвоз |Идоракунии мустақил таҳти сарварии шоҳ |- |1878–1920 |Амлокдории Қалъаи Ванҷ |Бекигарии Дарвоз, Аморати Бухоро |- |1920–1924 |Тумани Ванҷ |Вилояти Ғарми Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро |- |1925–1926 |Ҷузъи тумани Қалъаихумб |Вилояти Ғарми ҶМШС Тоҷикистон |- |1926–1930 |Волости Ванҷ |Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон |- |1930–1933 |Қисми ноҳияи Қалъаихумб |Тобеияти бевоситаи ҶШС Тоҷикистон |- |29 майи 1933 |Ноҳияи Ванҷ (таъсиси мустақил) |Тобеияти бевоситаи ҶШС Тоҷикистон |- |11 августи 1937 |Ноҳияи Ванҷ бо 6 деҳшӯро |Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон (ВМКБ) |} Дар нимаи солҳои 1950-ум сиёсати муҳоҷиркунонии аҳолии кӯҳистон ба водиҳои пахтакор ба Ванҷ низ бетаъсир намонд: соли '''1954''' сокинони водии Язғулом ба ноҳияи Куйбишеви водии Вахш кӯчонида шуданд. Гармои тоқатфарсо, беморшавии оммавӣ ва фавти зиёди кӯдакон ин муҳоҷиратро барои кӯчидагон фоҷиабор гардонд ва бахши зиёди онҳо тадриҷан ба зодгоҳи худ баргаштанд, ҳарчанд на ҳама; як ҷамоаи язғуломизабон то имрӯз дар водии Вахш боқӣ мондааст.<ref name="edelman-iling">[https://iling-ran.ru/web/ru/scipop/blog/1911_edelman Из полевых записей середины прошлого века. Об экспедициях в язгулямский язык в 1950-х гг.] (рус.) // Сомонаи Пажӯҳишгоҳи забоншиносии Академияи илмҳои Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="fieldling">[http://field-ling.moscow/c/language/yazghulami/ Язгулямский язык] (рус.) // Экспедиции Московской школы полевой лингвистики. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="vostokoriens">[https://vostokoriens.ru/articles/2745/218564 Астрономические знания язгулемцев] (рус.) // Восток (Oriens). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Осори таърихӣ == Дар қаламрави Ванҷ мавзеъ, осор ва ёдгориҳои таърихии бисёр вуҷуд доранд, вале то ҳол таҳқиқоти шоистае дар ин росто анҷом наёфтааст. Тибқи омори соҳаи сайёҳии ВМКБ, дар ҳудуди ноҳияи Ванҷ ба ҳолати соли 2024 15 ёдгории таърихию фарҳангӣ ба қайд гирифта шудааст.<ref name="ctd-monuments2024">[https://ctd.tj/2024/03/30/%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80-%D0%B0%D0%B7-%D2%B7%D0%B0%D2%B3%D0%BE%D0%BD-%D0%B0%D0%B7-%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B0%D1%82-%D0%B1%D0%B0-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8A%D0%B0%D1%82%D0%B8-%D0%B8%D0%BD/ Аз табиат ба санъати инсонӣ: 7 муъҷизаи нави ҷаҳонӣ номида шуд] // Кумитаи рушди сайёҳии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон, 30 марти 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Барои дарки мантиқи ҷойгиршавӣ ва моҳияти ин осор, бояд заминаи таърихию сиёсии ташаккули онҳоро дарк намуд. Бино бар маълумоти таърихномаҳои асримиёнагӣ, дар садаҳои VII–VIII қаламрави кунунии Ванҷ ҷузъи вилояти таърихии '''Кумед''' буд, ки болооби дарёи Вахшро фаро гирифта, сарзамини имрӯзаи ноҳияҳои Дарвозу Ванҷ ва шимоли Бадахшонро дар бар мегирифт.<ref name="tojikiston-tarikh">[[Таърихи Тоҷикистон]] // Википедиа. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Маҳз дар ин заминаи қадимии сиёсӣ, ки бо мустақилияти нисбии маҳаллӣ ва хатари доимии ҳуҷумҳои беруна тавсиф мешуд, эҳтиёҷ ба бунёди қалъаҳои мустаҳкам ба миён омад. Қалъаи Ванҷ дар баландии соҳили рости Ванҷоб, дар масофаи 15 км аз резишгоҳи он ба дарёи Панҷ воқеъ гашта буд. Мавқеъияти ин қалъа аз нигоҳи ҳарбию стратегӣ бисёр созгор будааст ва ба муҳофизонаш имкон медодааст, ки муддати тӯлонӣ аз худ дифоъ кунанд. Тавсифи илмии Рохарв ва қалъаи онро ҳанӯз соли '''1916''' узви Ҷамъияти ҷуғрофии Русия Д. И. Мушкетов интишор додааст.<ref name="mushketov" /> Тибқи мушоҳидаи ӯ, қалъа бевосита дар масири корвонрав ба сӯи ағбаи Гишхун қарор дошт, ки тавассути он роҳи корвонӣ ба водии Язғулом ва аз он ҷо ба самти баландкӯҳҳои Помир мерасид;<ref name="poxod-vanch">[https://poxod.ru/guidebook/darvaz/p_darvaz_dolinarekivagdm_a.html Долина реки Ванч] // Свободный туризм (poxod.ru). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> баъзе муҳаққиқон бар ин назаранд, ки бо назардошти ин мавқеъ, қалъа шояд дар баробари вазифаи мудофиавӣ, нақши нозироти роҳи корвониро низ адо мекардааст, ҳарчанд ин фарзия то кунун бо санадҳои мустақил тасдиқ нашудааст. Гумон меравад, ки дар тамоми ҳавзаҳои Бадахшон сукунати одамон ба як давраи таърихӣ мансуб будааст. Ёдгориҳои манзилӣ ва меъмориву мудофеавии асримиёнагии ғарби Бадахшон, ки дар деҳаи Баравни ҷамоати деҳоти Водхуд воқеанд ва аз ҷиҳати амнияти ҳарбӣ бисёр муносибу побарҷоянд, бо камоли таассуф, то кунун таҳқиқи шоиста нашудаанд. Нақшу нигораҳои рӯйи харсангҳои водии Язғулом, ки дар деҳаҳои Жамаг, Андарбоғ ва Мотравн ба даст омадаанд, агарчи ҳанӯз комилан омӯхта нашудаанд, гувоҳи муътамаде аз ҳузури мардум ва сукунати онон аз замонҳои бостонӣ дар ин минтақа ҳастанд. Дар байни ин сангнигораҳо, ки ба навъи умумии петроглифҳои Помиру Бадахшон шабоҳат доранд, тасвири нахчир (бузи кӯҳӣ бо шохҳои калон), саҳнаҳои шикор бо камон, рамзҳои офтобӣ (солярӣ) ва изи дасту пойи инсон бештар вомехӯранд; дар мифологияи мардумони эронитабор бузи кӯҳӣ рамзи покиву ҳосилхезӣ ва иртибот бо олами боло дониста мешавад.<ref name="ctd-monuments2024" /> Дар қаламрави Ванҷ, ба монанди дигар минтақаҳои кӯҳистони Тоҷикистон, сағонаҳо ва дахмаҳои сангии куҳан низ аз насл ба насл боқӣ мондаанд, ки далели ошкори таърихи чандҳазорсолаи ин сарзамин мебошанд. Чунин иншооти дафнӣ, ки дар ҷойҳои махсуси сангӣ, дар баландиҳо ё ғорҳо бунёд меёфтанд, эҳтимолан боқимондаи анъанаҳои дафнии пешазисломӣ мебошанд.<ref name="ctd-monuments2024" /> Ҳарчанд имрӯз тамоми аҳолии ноҳия мусулмони суннии ҳанафимазҳабанд ва расму оини дафни исломиро ба таври қатъӣ риоя мекунанд, мавҷудияти ин сағонаву дахмаҳо аз як давраи гузариши тӯлонии фарҳангӣ ва қабатҳои гуногуни динию эътиқодӣ дар минтақа хабар медиҳад. Ёдгориҳои бостонии Помири Ғарбӣ, аз ҷумла мавзеъҳои қаламрави Ванҷ, дар силсилаи бунёдии «Харитаи бостоншиносии Тоҷикистон» — муҷаллади марбут ба Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, ки бостоншинос М. А. Бубнова таълиф намудааст ва ёдгориҳои давраи сангро то садаи XX фаро мегирад, — ба қайд гирифта шудаанд.<ref name="bubnova2008">Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века — XX в.). — Душанбе, 2008. — (Археологическая карта Таджикистана).</ref> Илова бар ёдгориҳои меъморӣ ва дафнӣ, мероси беназири саноатии Ванҷ — боқимондаҳои кӯраҳои қадимии оҳангудозӣ - чиндонҳо низ бахши муҳими осори таърихии ноҳия ба шумор мераванд. Тибқи маълумоти иқтисоддон И. Е. Ходоров, ки соли 1929 таҳлилҳои М. С. Андреевро дар бораи ин ҳунар тасдиқ ва иқтибос овардааст, дар боварҳои мардумии ванҷиён металли ҳосили ин кӯраҳо на танҳо арзиши истеҳсолӣ, балки хосияти шифобахш низ дошт: маҳсули онро «барои табобати ҳар гуна бемориҳо пешбинӣ карда, ба ҷойи дардманд мегузоштанд».<ref name="khodorov-narhoz2" /> Ин боварҳо нишон медиҳанд, ки осори саноатии Ванҷ бо мероси ғайримоддӣ ва эътиқодоти мардумӣ пайванди зич доштааст, ва имрӯз боқимондаҳои ин кӯраҳо, харобаҳои коргоҳҳо ва партовҳои маъданӣ дар дараҳои Ванҷ метавонанд ҳамчун мавзеи нодири «бостоншиносии саноатӣ» мавриди пажӯҳиши минбаъда қарор гиранд. == Мардум == Аксарияти аҳолии ноҳия тоҷиконанд; инчунин теъдоди ангуштшумори русҳо ва намояндагони халқҳои дигар низ зиндагӣ мекунанд. Аҳолии ноҳия аз рӯи диёнат мусулмони суннии ҳанафимазҳабанд.<ref name="vanchraion" /> Бар асоси омори саршумории саросарии Иттиҳоди Шӯравӣ аз соли '''1939''', аҳолии Ванҷ 9218 нафар буд: 9031 нафарашон ванҷиёни бумӣ, 134 нафар — рус, 6 нафар — тотор, 5 нафар — узбак ва 1 нафар — қазоқ.<ref name="demoscope">[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_39_ra.php?reg=1166 Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сёл союзных республик СССР: Ванчский район] (рус.) // Демоскоп Weekly. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Бино ба омори соли 1979 аҳолии Ванҷ 15 855 нафар ва тибқи омори 1992 — 22 700 нафарро ташкил медод. Тибқи маълумоти расмӣ, соли '''2009''' дар ноҳия 30 700 нафар зиндагӣ мекард ва тамоми аҳолии он деҳотист.<ref name="badakhshon-vanj" /> Тибқи омори соли '''2024''' аҳолии Ванҷ ба 35 400 нафар расид. Бар асоси муқоисаи ин ду омор метавон чунин натиҷагирӣ кард, ки тайи 85 сол суръати миёнаи афзоиши солонаи аҳолии Ванҷ тақрибан 1,6 % будааст. Мардуми водии Язғулом ҳиссаи назарраси аҳолии ноҳияро ташкил медиҳанд. Азбаски беш аз 90 дарсади масоҳати умумии ноҳия (4430,5 км²)-ро пиряхҳо, қуллаҳои баландкӯҳ ва нишебиҳои санглохи корношоям фаро мегиранд, зичии расмии аҳолӣ (тақрибан 7,7–8 нафар дар як километри мураббаъ) манзараи воқеии ҷойгиршавии аҳолиро пурра инъикос намекунад — амалан тамоми сокинон дар як рахи танги қад-қади дарёҳои Ванҷобу Язғулом мутамарказ шудаанд.<ref name="badakhshon-vanj" /> Ин номутаносибии шадид миёни рушди табиии аҳолӣ ва маҳдудияти мутлақи заминҳои корам (соли 2012 ҳамагӣ 1381 гектар, баъдан бо азхудкунии заминҳои нав ба 2601 гектар расида)<ref name="badakhshon-vanj" /> яке аз сабабҳои асосии муҳоҷирати меҳнатии ноҳия маҳсуб мешавад (ниг. бахши [[Ноҳияи Ванҷ#Муҳоҷирати меҳнатӣ|«Муҳоҷирати меҳнатӣ»]]). {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Динамикаи шумораи аҳолӣ (ҳазор нафар), 1939–2013 !сол !1939 !1979 !1992 !1995 !2000 !2002 !2003 !2004 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 !2011 !2012 !2013 |- |шумора |9,2 |15,9 |22,7 |28,4<ref name="masov-pirumshoev20112">Масов Р. М., Пирумшоев Ҳ. Файзи истиқлол дар «Боми ҷаҳон». — Душанбе: Дониш, 2011. — 412 с. — ISBN 978-99947-2-004-0. — С. 362–363.</ref> |28,5<ref name="masov-pirumshoev20112" /> |28,3<ref name="masov-pirumshoev20112" /> |29,9<ref name="masov-pirumshoev20112" /> |30,1<ref name="masov-pirumshoev20112" /> |28,8<ref name="masov-pirumshoev20112" /> |30,3<ref name="masov-pirumshoev20112" /> |33,4<ref name="masov-pirumshoev20112" /> |29,7<ref name="masov-pirumshoev20112" /> |30,7<ref name="badakhshon-vanj3" /> |30,8 |31,1 |31,3 |} {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Динамикаи шумораи аҳолӣ (ҳазор нафар), 2014–2024 !сол !2014 !2015 !2016 !2017 !2018 !2019 !2020 !2021 !2022 !2023 !2024 |- |шумора |31,7 |31,9 |32,4 |32,9 |33,6<ref name="stat2019">Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2019 года. Сообщение Агентства по статистике при Президенте Республики Таджикистан (рус.).</ref> |34,1<ref name="stat2019" /> |34,4<ref name="stat2020">[https://web.archive.org/web/20210601101228/http://stat.ww.tj/posts/July2020/macmua_20201.pdf Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2020 года] (рус.) // Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> |34,1 |34,4 |35,1 |35,4 |} === Динамикаи муфассали аҳолӣ ва хоҷагиҳо (1992–2009) === Тибқи маълумоти муфассали оморӣ, ки муаррихон Р. Масов ва Ҳ. Пирумшоев дар асари худ «Файзи истиқлол дар "Боми ҷаҳон"» (бахшида ба 20-солагии Истиқлолияти Тоҷикистон) овардаанд, барои давраи гузариш (1992–2009) омори хоҷагиҳои ноҳияи Ванҷ ба қайд гирифта шудааст.<ref name="masov-pirumshoev2011">Масов Р. М., Пирумшоев Ҳ. Файзи истиқлол дар «Боми ҷаҳон». — Душанбе: Дониш, 2011. — 412 с. — ISBN 978-99947-2-004-0. — С. 362–363.</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Шумораи хоҷагиҳои ноҳияи Ванҷ<ref name="masov-pirumshoev2011" /> !сол !1992 !1995 !2000 !2002 !2003 !2004 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 |- |хоҷагиҳо |3119 |3743 |4164 |4204 |4240 |4262 |4241 |4247 |4185 |4220 |4221 |} Тавре аз муқоисаи ин рақамҳо бо омори дар ҷадвали болоӣ овардашуда бармеояд, барои солҳои 1992 ва 2009 арзишҳои «Файзи истиқлол...» (мутаносибан 24,2 ва 29,0–33,9 ҳазор нафар) бо рақамҳои дигар сабтшудаи 22,7 ва 30,7 ҳазор нафар (тибқи сомонаи расмии badakhshon.tj) андаке фарқ мекунанд; ин тафовут, эҳтимолан, аз усулҳои мухталифи ҳисоби демографӣ (аҳолии «умумӣ» дар муқобили «мавҷуда», ё санаи гуногуни чен — охири сол дар муқобили аввали сол) бармеояд, на аз хатои омор. Бояд қайд кард, ки тартиби сутунҳои «умумӣ»/«мавҷуда» барои солҳои 1992–2006 бар асоси мавқеи дақиқи матн дар саҳифаи аслӣ муайян карда шудааст, вале барои солҳои 2007–2009 ин тартиб дар нусхаи дастрас камтар возеҳ буда, бо эҳтимоли камтар (на 100 %-и итминон) муайян шудааст. === Фарҳанги моддӣ: либоси анъанавӣ === Дар шароити сарди кӯҳистони Ванҷу Бадахшон, дар гузашта истифодаи матоъҳои пашмину чармӣ бартарӣ дошт ва мероси бофандагии маҳаллӣ ба истеҳсоли матоъҳои худӣ бо рангҳои табиии гиёҳии кӯҳӣ асос меёфт.<ref name="sherdilova-diss">[https://www.ddzt.tj/images/2022/10/diss%20sherdilova.pdf Таҳқиқоти этнолингвистии лексикаи гӯйиши тоҷикони водии Ғорон] // Диссертатсия. Санҷида шуд 24 июли 2026.</ref> Либоси занонаи суннатӣ асосан аз курта, эзор, пойафзол, сарбанд ва ороишоти гуногун иборат буд; таърихан ду намуди курта маъмул буд — куртаи якқади камартангу доманвасеъ, ки пиразанон мепӯшиданд, ва куртаҳои камзулчадор бо гиребони буғак (уфуқӣ буридашуда бо зеҳгулу гулдӯзӣ), ки духтарону арӯсон ба бар мекарданд.<ref name="unesco-libos">[[Либоси миллии тоҷикон]] // Википедиа. Санҷида шуд 24 июли 2026.</ref> Дар минтақаи Бадахшон, аз ҷумла Ванҷу Язғулом, унсурҳои хоси либоси кӯҳистонӣ — тоқии мудаввар бо нақшҳои гулдӯзии дақику пӯпак ва ҷӯробҳои ғафси пашмин бо нақшҳои ҳандасии бисёрранг (нақши офтоб, шохи қӯчқор, чалипо ва ғайра) — то имрӯз аҳамияти худро гум накардаанд.<ref name="unesco-libos" /> === Расму оинҳои мотамӣ === Маросимҳои марбут ба давраҳои муҳими зиндагии инсон, аз ҷумла маросими мотаму дафн, дар Ванҷу Язғулом хусусиятҳои бениҳоят куҳан ва омехта аз эътиқодоти пешазисломию исломӣ (синкретӣ) то ба имрӯз нигоҳ доштаанд; ин расмҳо аз ҷониби мардумшиносони барҷаста, аз ҷумла М. С. Андреев, И. Л. Моногарова ва А. З. Розенфелд, мавриди таҳқиқ қарор гирифтаанд.<ref name="rasmu-oin-khovar">[https://khovar.tj/2017/09/rasmu-oin-va-anana-o-dar-ruzgori-mardumi-to-ik-mav-ei-mu-im-dorand/ Расму оин ва анъанаҳо дар рӯзгори мардуми тоҷик мавқеи муҳим доранд] // АМИТ «Ховар», сентябри 2017. Санҷида шуд 24 июли 2026.</ref> Дар ҷаҳонбинии мардуми кӯҳистон марг на анҷоми мутлақ, балки гузариш ба дунёи дигар ва оғози сафари нави рӯҳ дониста мешавад. Аз ҷумла, агар марҳум ҷавон бошад, барои гусели ӯ тобути махсусе бо матоъҳои равшану рангоранг (на сиёҳ) омода мекунанд, ки бо номи «гаҳвораи ноз» маъруф аст — ташбеҳи мустақими марг бо таваллуди дубора дар олами дигар, ки Розенфелд онро расми хеле куҳан ва боқимонда аз тасаввуроти бостонии мардуми ориёӣ арзёбӣ кардааст.<ref name="rasmu-oin-khovar" /> === Айлоқравӣ ва расму оинҳои кишоварзӣ === Ҳаёти суннатии мардуми Ванҷ ба ду унсури ба ҳам вобаста — кишоварзӣ дар водиҳои танги поёнӣ ва чорводорӣ дар чарогоҳҳои баландкӯҳӣ — такя мекунад. Ҳар сол дар аввали тобистон, вақте ки заминҳои поёнӣ барои кишти ғалла ва сабзавот истифода мешаванд, раванди муҳоҷирати мавсимии подаи чорво ба чарогоҳҳои тобистонаи баландкӯҳ, ки бо номи «девлох» ва ё «айлоқ» маъруф аст, оғоз мегардад.<ref name="rasmu-oin-khovar" /> Хусусияти ҷолиби ин кӯчиш дар он аст, ки қариб тамоми аҳли деҳа, бахусус занону кӯдакон, дар як рӯзи муайяншуда дастаҷамъӣ ба айлоқ мераванд, дар ҳоле ки қисме аз мардон дар деҳа мемонанд, то корҳои саҳроӣ ва обёрии заминро анҷом диҳанд. Дар айлоқҳо занон тамоми тобистон машғули ҷӯшидани шир, тайёр кардани маска, равғани зард, дӯғу мосту тарфу қурут мешаванд.<ref name="rasmu-oin-khovar" /> == Забон == Мардуми Ванҷ бо гӯиши ванҷии забони тоҷикӣ сухан мегӯянд. Дар водии Язғулом бошад, яке аз [[забонҳои помирӣ]] — [[забони язғуломӣ]] роиҷ аст. Лаҳҷаи ванҷии забони тоҷикӣ дар водии Ванҷ аз нимаи дуюми асри XIX густариш ёфта, забони бумии помириро, ки бо номи ванҷӣ маъруф буд, дар поёни ҳамин аср аз байн бурд. Забони ванҷӣ наздиктарин хеши забони язғуломӣ буда, ба гурӯҳи «шимолии» забонҳои помирӣ дар қатори язғуломӣ ва (эҳтимолан) саргуломӣ дохил мешуд. Мутахассисон аз байн рафтани онро ба охири асри XIX нисбат медиҳанд; мардумшиносон дар ибтидои асри XX аз ин забон танҳо чанд даҳ вожаро сабт карда тавонистаанд.<ref name="pamirlang2">[https://tapemark.narod.ru/les/363a.html Памирские языки] (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.</ref><ref name="bre-pamir2">[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2701306 Памирские языки] (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Лаҳҷаҳои ванҷии забони тоҷикӣ мавзӯи таҳқиқи бунёдии эроншиноси рус А. З. Розенфелд гардидаанд, ки соли '''1964''' дар Ленинград монографияи махсуси «Ванджские говоры таджикского языка»-ро дар ҳаҷми 151 саҳифа ба табъ расонидааст.<ref name="rozenfeld19642">Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — 151 с.</ref> Дар гуфтугӯи мардуми Ванҷ ҷӯйборҳои лозурӣ, ки деҳаҳо дар канораи онҳо бино ёфтаанд, «даргов» номида мешаванд; ба ақидаи Ҳ. Пирумшоев, ин вожа гунаи тағйирёфтаи ибораи «даргоҳи об» аст.<ref name="pirumshoev-web" /> Бархе донишмандони рус, монанди И. И. Зарубин, А. З. Розенфелд ва дигарон, назарияеро дар бораи вуҷуди куҳанзабони ванҷӣ (русӣ: старованджский язык) ироя кардаанд, ки тибқи он ин забон тақрибан дусад сол пеш аз байн рафта, гӯиши кунунии ванҷӣ ҷойгузинаш шудааст. И. И. Зарубин дар ин маврид мегӯяд:<blockquote>Забони куҳнаи ванҷӣ дар водии Ванҷ (шохоби рости Панҷ) ва саргуломӣ дар болооби дарёи Саргулом, дар шарқи вилояти Файзободи Афғонистон ривоҷ дошт. Тақрибан дусад сол пеш лаҳҷаҳои тоҷикӣ ҷои онҳоро гирифтанд.</blockquote>Забони язғуломӣ, ки дар шаш деҳаи ҷамоати Язғулом ба кор меравад, забони бехат аст ва шумораи гӯяндагонаш тақрибан 3 ҳазор нафарро ташкил медиҳад; аксари язғуломиён дузабонаанд ва забони тоҷикиро низ медонанд.<ref name="yazgulyam-les2">[http://tapemark.narod.ru/les/604b.html Язгулямский язык] (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.</ref><ref name="bre-yazg2">[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/4924529 Язгулямский язык] (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Таҳқиқи бунёдии ин забон ба қалами эроншиноси маъруф Д. И. Эделман тааллуқ дорад, ки соли '''1966''' дар Маскав монографияи «Забони язғуломӣ»-ро ба табъ расонидааст.<ref name="edelman2">Эдельман Д. И. Язгулямский язык. — М.: Наука, 1966.</ref> Пас аз муҳоҷирати соли '''1954''' бахше аз язғуломизабонон дар ноҳияи Куйбишеви водии Вахш низ сокин шуданд ва забони язғуломӣ то кунун дар он ҷо низ ба кор меравад.<ref name="fieldling2">[http://field-ling.moscow/c/language/yazghulami/ Язгулямский язык] (рус.) // Экспедиции Московской школы полевой лингвистики. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар «Атласи забонҳои дар хатар қарордоштаи ҷаҳон»-и ЮНЕСКО (таҳти таҳрири Кристофер Мозли, соли 2010), забони язғуломӣ ба зумраи забонҳои осебпазир (Vulnerable) дохил гардидааст.<ref name="unesco-atlas">Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World's Languages in Danger. — 3rd ed. — Paris: UNESCO Publishing, 2010.</ref> Тибқи ҳамин Атлас, аз 15 забони дар хатар қарордоштаи Осиёи Марказӣ, 11-тояш дар Тоҷикистон, бештараш дар ҳудуди ВМКБ, роиҷ аст.<ref name="ap-unesco2017">[https://old.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/society/20170629/unesco-publishes-atlas-of-the-worlds-languages-in-danger UNESCO publishes atlas of the world's languages in danger] (англ.) // Тоҷикистон Ньюз Азия-Плюс, 29 июни 2017. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши ҷомеашиносии забонии Д. Пол, Э. Аббесс, К. Мюллер, К. Тиссен ва Г. Тиссен нишон медиҳад, ки муносибати сокинони водии Язғулом ба ҳарду забон — язғуломӣ ва тоҷикӣ — мусбат аст: забони модарӣ дар зиндагии рӯзмарра пурқувват боқӣ монда, ҳеҷ нишонае аз ҷойивазкунии он бо забони тоҷикӣ мушоҳида намешавад, ҳарчанд забони тоҷикиро низ дар баъзе ҳавзаҳо муфид медонанд.<ref name="paul2010">Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. — SIL International, 2010.</ref> Дар пойгоҳи байналмилалии таснифи забонҳо «Глоттолог» забони куҳани ванҷӣ бо рамзи «oldw1238» ва забони язғуломӣ бо рамзи «yazg1240» сабт шудаанд.<ref name="glottolog">Glottolog 5.0, коди «oldw1238» (забони куҳани ванҷӣ) ва «yazg1240» (забони язғуломӣ).</ref> == Бахшбандӣ == Бар асоси Қонуни тақсимоти маъмурию ҳудудии кишвар, ноҳияи Ванҷ аз 1 шаҳрак (Ванҷ) ва 6 [[ҷамоат]] иборат аст:<ref name="fehrist2">Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. — Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2013. — 332 с.</ref> {| class="wikitable" |+Ҷамоатҳои ноҳияи Ванҷ !Ҷамоат !Аҳолӣ (нафар) !Деҳаҳо |- |ба номи Маҳмадулло Абдуллоев |10 983 |Бичхарв, Бодалд, Ускроғ, Роғ, Дашти Роғ, Панҷшанбеобод, Убари Даргов, Рохарв, Гушхун, Ғумаяк, Бовуд, Одешт, Ҷангали Зуго |- |Водхуд |2178 |Пшихарв, Даштак, Лугад, Бунига, Узбай, Лахш, Баравн, Баравни Таг, Баравни Тор, Ваҳдат, Вравз |- |Ҷовидон |4201 |Бунай, Рав, Жовуд, Потов, Арнавад, Убго |- |Рованд |5573 |Ширговад, Ғиҷоваст, Мудеҳарв, Вишхарвак, Старғ, Ғӯмас, Мурғутга, Рованд, Гармчашма, Ван-Ван, Сунгад, Поймазор |- |Техарв |3401 |Гич, Садвадг, Сед, Шаврӯ, Техарв, Чихох, Удоб, Равгада |- |Язғулом |6065 |Мотравн, Вишхарв, Будун, Шавуд, Андарбоғ, Жамаг |} Дар санадҳои расмии солҳои охир ҷамоати марказии ноҳия бо номи «деҳоти Маҳмадулло Абдуллоев» зикр мегардад.<ref name="khovar-ubari2" /> == Хоҷагидорӣ == Соҳаҳои асосии хоҷагидории ноҳия ғаллакорӣ, чорводорӣ, боғдорӣ ва сабзавоткорист; дар замони шӯравӣ тамокукорӣ низ соҳаи асосӣ буд. Соли '''1939''' дар тамоми ВМКБ 123 колхоз мавҷуд буд, аз ҷумла дар Ванҷ 30 колхоз таъсис дода буданд. Водии Водхуд аз қадим бо ҳосилхезии замин ва фаровонии тути худ ном баровардааст: захираи ғалла ва меваи хушки ин мавзеъ (тут, зардолу, себ) на танҳо сокинони маҳаллӣ, балки деҳоти камзамини ҳамсояро низ аз танқисӣ мераҳонд ва ибораи мардумии «тути Водхуд пухт, имсол ҳам ҷон ба саломат бурдем» аз ҳамин воқеият бармеояд.<ref name="pirumshoev-web" /> Дар ноҳия 53 хоҷагии деҳқонӣ мавҷуд аст. Майдони умумии заминҳои хоҷагӣ 14 417 гектар аст, аз ҷумла заминҳои корам — 1381 гектар (2012), чарогоҳҳо — 1219 гектар, боғҳо — 734 гектар. Тибқи омори соли '''2012''' дар ноҳияи Ванҷ 2478 тонна ғалла, 1924 тонна гӯшт, 1 млн дона тухм, 3742 тонна шир, 157 тонна чормағз, 6353 тонна сабзавот ва 11 295 тонна картошка ба даст омад. Бар асоси омори соли '''2011''', шумораи чорво дар хоҷагиҳо чунин буд: гов — 15 234 сар, гӯсфанду буз — 32 498 сар. Дар давоми даҳсолаи охир сохтори хоҷагидории ноҳия ба таври куллӣ дигаргун шуд: ба ҷои 53 хоҷагии деҳқонии соли 2012, имрӯз 14 ассотсиатсияи хоҷагиҳои деҳқонӣ 120 хоҷагии инфиродиро бо фарогирии 3217 саҳмдор муттаҳид месозад.<ref name="jumhuriyat-kishovarzi">[https://jumhuriyat.tj/6928-van-rushdi-soai-kishovarz-dar-noija.html Ванҷ. Рушди соҳаи кишоварзӣ дар ноҳия] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Майдони умумии заминҳои корам ба 2601 гектар расидааст, ки аз он бештар аз 1080 гектарро боғҳои мевадиҳанда ташкил медиҳанд; танҳо дар бист соли охир 282 гектар замини нав аз худ карда шудааст.<ref name="khovar-boghparvari2025">[https://khovar.tj/2025/11/dar-no-iyai-van-so-ai-bo-parvar-rushd-meyobad/ Дар ноҳияи Ванҷ соҳаи боғпарварӣ рушд меёбад] // АМИТ «Ховар», 18 ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи таҳлилҳои муқоисавӣ, дар зарфи се даҳсолаи охир истеҳсоли ғалладонагиҳо тақрибан 6 баробар, картошка 8 баробар, сабзавот 16 баробар ва мева 42 баробар афзудааст.<ref name="jumhuriyat-jashniistiqlol">[https://jumhuriyat.tj/print:page,1,1536-van-ashni-istilol-mondagor-hoad-bud.html Ванҷ. Ҷашни истиқлол мондагор хоҳад буд] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Танҳо то охири моҳи октябри соли 2025 аз боғоти ноҳия 2205 тонна меваи тару тозаву хушк ба бозорҳои хориҷӣ ва шаҳрҳои калони ҷумҳурӣ содирот гардид,<ref name="khovar-boghparvari2025" /> ва моҳи августи соли 2023 кишоварзони ноҳия дар ярмаркаи Боғи «Куруши Кабир»-и Душанбе зиёда аз 13 тонна маҳсулоти тару тоза ба сокинони пойтахт пешниҳод карданд.<ref name="khovar-namoishfurushi">[https://khovar.tj/2023/08/namoish-fur-shi-ma-suloti-kishovarz-az-onibi-kishovarzoni-no-iyai-van-ma-suloti-mavridi-niyozi-avval-ba-sokinoni-dushanbe-peshni-od-gardid/ Намоиш-фурӯши маҳсулоти кишоварзӣ аз ҷониби кишоварзони ноҳияи Ванҷ] // АМИТ «Ховар», августи 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Аз соли '''2009''', вақте ки дар ноҳия аввалин ду гармхонаи намунавӣ ба кор дароварда шуданд,<ref name="khovar-garmhona2009">[https://khovar.tj/2009/08/dar-van-1206-garmhona-1202-o-ba-kor-daromadand/ Дар Ванҷ гармхонаҳо ба кор даромаданд] // АМИТ «Ховар», августи 2009. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> технологияи гармхонагӣ дар қисматҳои поёнии ноҳия паҳн шудааст. Дар давраи охир, дар ҳамкорӣ бо мутахассисони минтақаи илмӣ-таҷрибавии «Ҷангали Зуго»-и Институти биологии Помир, соҳибкор Ҳайдар Фаёзов аз деҳаи Гишхун дар ноҳия парвариши озмоишии лимӯ ва дигар меваҳои ситрусиро оғоз кард — навъе, ки то ҳол дар ВМКБ танҳо хоси баъзе минтақаҳои ноҳияи Дарвоз буд.<ref name="jumhuriyat-limu">[https://jumhuriyat.tj/print:page,1,3033-van-avlavijat-ba-rushdi-limparvar.html Ванҷ. Авлавият ба рушди лимӯпарварӣ] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Чорводорӣ ва занбӯриасалпарварӣ === Дар муқоиса бо давраи пеш аз истиқлол, дар ноҳия саршумори чорвои калону майда дар маҷмуъ 2 баробар, истеҳсоли гӯшт 4 баробар ва истеҳсоли тухм 31 баробар афзудааст.<ref name="jumhuriyat-jashniistiqlol" /> Тибқи омори соли 2023, саршумори чорвои калони шохдор ба 17 135 сар (нисбат ба 15 234 сар дар соли 2011) ва моли майда (гӯсфанду буз) ба 41 000 сар (нисбат ба 32 498 сар) расидааст; ҳамчунин дар хоҷагиҳои ноҳия 41 350 сари парранда ва 1082 оилаи занбӯри асал ба қайд гирифта шудааст.<ref name="jumhuriyat-jashniistiqlol" /><ref name="jumhuriyat-kishovarzi" /> Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон рушди занбӯриасалпарвариро яке аз воситаҳои пасткунандаи камбизоатӣ ва таъминкунандаи шуғли деҳот муайян кардааст. Сарватҳои зеризаминии ноҳия: пахтасанги кӯҳӣ (асбест), молибден, мармар ва ғайра; инчунин конҳои никел, оҳансанг ва оҳак мавҷуданд. === Муҳоҷирати меҳнатӣ === Мисли аксари минтақаҳои кӯҳии Тоҷикистон, иқтисодиёти хонаводаҳои Ванҷ ба таври назаррас аз муҳоҷирати меҳнатӣ ва ҳаволапулиҳо вобаста аст. Тибқи арзёбии Бонки Ҷаҳонӣ аз моҳи ноябри соли '''2025''', ҳаволапулиҳои муҳоҷирони меҳнатӣ беш аз 30 фоизи маҷмуи маҳсулоти дохилии Тоҷикистонро ташкил медиҳанд ва, гарчанде вобастагӣ ба ин маблағҳо сатҳи камбизоатиро коҳиш додааст, нобаробарии даромад (нишондиҳандаи Гини) аз 32 то 38 дар байни солҳои 2021 ва 2023 афзудааст; ВМКБ дар қатори минтақаҳое зикр шудааст, ки бо маҳдудиятҳои шадиди ҷуғрофиву иқлимӣ рӯбарӯянд.<ref name="wb2025poverty">[https://www.worldbank.org/en/country/tajikistan/publication/poverty-and-equity-assessment Tajikistan Poverty and Equity Assessment] (англ.) // Бонки Ҷаҳонӣ, ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пажӯҳиши умумимиллии соҳаи тандурустӣ доир ба муҳоҷирони меҳнатии Тоҷикистон нишон додааст, ки дар байни панҷ минтақаи кишвар (Душанбе, ВМКБ, Хатлон, Суғд ва ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ), ҳиссаи муҳоҷирони меҳнатӣ дар аҳолии ВМКБ (49,59 фоиз аз намунаи пажӯҳишӣ) назар ба дигар минтақаҳо (камтар аз 32 фоиз) хеле баландтар будааст.<ref name="hiv-migrants">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11679146/ Inclusion of Labor Migrants as a Potential Key Population for HIV: A Nationwide Study from Tajikistan] (англ.) // PMC/NCBI. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар маҷмуи умумимиллӣ, беш аз як миллион шаҳрванди Тоҷикистон ҳарсола барои кор ба Русия мераванд; ҳаволапулиҳо дар соли 2013 қариб нисфи маҷмуи маҳсулоти дохилии кишварро ташкил медоданд, ки то соли 2018 ба тақрибан 30 фоиз (2,2 миллиард доллари ИМА) коҳиш ёфт.<ref name="mpi2022">[https://www.migrationpolicy.org/article/dependent-remittances-tajikistan-prospects-dim-economic-growth Dependent on Remittances, Tajikistan's Long-Term Prospects for Economic Growth and Poverty Reduction Remain Dim] (англ.) // Migration Policy Institute. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Саноат === Дар ноҳия корхонаҳои хурди саноатӣ — сехи чӯҷапарварӣ, заводи хишти «Лугад», ҶДММ «Хрустал» — фаъолият доранд. Дар Ванҷ бозорҳои марказӣ ва марзӣ низ амал мекунанд. '''25 июни соли 2025''' дар ноҳия корхонаи истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК «Мармар Стоун» ба кор шурӯъ кард, ки иқтидори солонаи он 40 ҳазор тонна маҳсулот буда, 40 сокини маҳаллиро бо ҷои кори доимӣ таъмин намудааст. Корхона чор хатти истеҳсолӣ дорад ва дар он беш аз 20 навъи санги табиӣ коркард мешавад; иқтидори истеҳсоли тахтасангҳои ороишӣ (мозаика) 10 ҳазор м³ ва коркарди санги мармар 160 ҳазор м³ дар як солро ташкил медиҳад.<ref name="ap2025">[https://asiaplus.news/tg/2025/06/25/safari-emomal%d3%a3-ra%d2%b3mon-ba-vmkb-az-van%d2%b7-o%d2%93oz-shud-prezident-dar-in-no%d2%b3iya-kadom-inshootro-ba-istifoda-dod/ Сафари Эмомалӣ Раҳмон ба ВМКБ аз Ванҷ оғоз шуд. Президент дар ин ноҳия кадом иншоотро ба истифода дод?] // Asia-Plus, 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="pt512722">[https://prezident.tj/event/news/51272 Ифтитоҳи корхонаҳои истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК «Мармар Стоун» дар ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар ҳамон рӯз Парки саноатии ноҳия мавриди истифода қарор гирифт, ки дар масоҳати 788 м² ҷойгир буда, 6 корхонаи хурди истеҳсолиро фаро мегирад: истеҳсоли макарон, бандубасти маҳсулоти лӯбиёгӣ, коркарди равғани чормағз, коркард ва бандубасти меваи хушк, истеҳсоли собун ва дару тирезаҳои пластикӣ. Фаъолияти парк дар маҷмуъ 36 сокини маҳаллиро бо кор таъмин мекунад.<ref name="ap2025" /><ref name="pt512842">[https://prezident.tj/event/news/51284 Ифтитоҳи Парки саноатии ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар доираи ҳамин парк, инчунин корхонаи коркарди равғани ангат (Hippophae rhamnoides) — растании шифобахши худрӯй, ки дар қад-қади дарёҳои ноҳия фаровон мерӯяд — ба кор шурӯъ кардааст; иқтидори он то 500 килограмм равғани холис дар як сол буда, аз ин ашё то 12 навъи маҳсулоти фармасевтию косметологӣ омода карда мешавад.<ref name="ctd-marmarstone">[https://ctd.tj/2025/06/25/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D1%8D%D0%BC%D0%BE%D0%BC-95/ Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ноҳияи Ванҷ] // Кумитаи рушди сайёҳии назди Ҳукумати ҶТ, июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пеш аз таъсиси ин корхона, дар деҳаи Ғуҷоваст соҳибкорзан Васила Ғафурова коргоҳи хурди коркарди ангатро таъсис дода буд, ки маводи он берун аз ноҳия низ харидор пайдо кардааст.<ref name="ap2025" /> Барои дастгирии соҳибкории хурду миёна дар солҳои 2018–2019 ба соҳибкорони ноҳия зиёда аз 6,5 миллион сомонӣ қарзи имтиёзнок дода шудааст.<ref name="president-domestic16739">[https://www.president.tj/event/domestic_trips/16739 Сафарҳои дохилӣ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Энергетика === Дар Ванҷ чандин неругоҳи хурди барқи обӣ (НБО) фаъолият мекунад. Аз ҷумла, НБО-и «Техарв» дар дарёи Ванҷ бо иқтидори 400 кВт таҷдид гардида, ба шабакаи ягонаи барқи кишвар пайваст карда шудааст; НБО-и «Андарбак» дар водии Язғулом ба шабакаи ширкати «Помир Энерҷӣ» пайваст аст.<ref name="techarv2">[http://www.cawater-info.net/best-practices/ru/base/marker/21 Реконструкция МГЭС Техарв на реке Ванч мощностью 400 кВт в Ванчском районе Горно-Бадахшанской автономной области] (рус.) // CAWater-Info. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Таҳлилҳои соли 2021 нишон дода буданд, ки шабакаҳои барқии ноҳия ҳамагӣ 2,6 мегаватт барқ истеҳсол мекунанд, дар ҳоле ки барои фаъолияти пуриқтидори корхонаҳои нави саноати кӯҳӣ (ба мисли «Мармар Стоун») беш аз 5,6 мегаватт лозим буд.<ref name="khovar-310812">[https://khovar.tj/2021/07/310812/ Имсол дар Ванҷ дар 15 гектар боғи нав бунёд карда шуд] // АМИТ «Ховар», июли 2021. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Моҳи '''июни соли 2025''' хатти интиқоли барқи дузанҷираи 35 ва 110-киловолтаи Хоруғ–Рӯшон бо дарозии 67,5 км ва зеристгоҳи «Ҷангал» ба маблағи умумии 114 миллион сомонӣ ба истифода дода шуд, ки интиқоли муназзами неруи барқро ба ноҳияҳои Рӯшон, Ванҷ ва Дарвоз ба маротиб беҳтар мегардонад; ҳамзамон сохтмони хатти 42-километраи интиқоли барқи 110-киловолта аз маркази ноҳияи Рӯшон то зеристгоҳи «Вознавд» оғоз ёфт, ки ба истифода додани он дар нимсолаи аввали соли 2026 пешбинӣ шудааст.<ref name="khovar-speech20252">[https://khovar.tj/2025/06/suhanronii-prezidenti-um-urii-to-ikiston-peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-mulo-ot-bo-ro-baron-va-faoloni-viloyati-muhtori-k-istoni-badahshon/ Суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон дар мулоқот бо роҳбарон ва фаъолони Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон] // АМИТ «Ховар», июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> === Нақлиёт === Нақлиёти ноҳия асосан автомобилист; як фурудгоҳи хурд ҳам дар шаҳраки Ванҷ (Рохарв) вуҷуд дорад. Қаламрави ғарбии ноҳия дар масири шоҳроҳи байналмилалии Душанбе–Кӯлоб–Дарвоз–Хоруғ–Мурғоб–Қулма қарор дорад; лоиҳаи таъмиру таҷдиди қитъаи ин шоҳроҳ аз Қалъаихумб то Ванҷ ва сарҳади ноҳияи Рӯшон арзиши умумии 2,5 миллиард сомониро ташкил медиҳад, ки то имрӯз корҳо ба маблағи 900 миллион сомонӣ анҷом ёфтаанд.<ref name="president-node23600">[https://president.tj/node/23600 Суханронӣ дар мулоқот бо роҳбарону фаъолон ва сокинони ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> '''25 июни соли 2025''' роҳи мошингарди маркази ноҳия то нуқтаи пайвастшавӣ ба ин шоҳроҳ, иборат аз ду хатти ҳаракат бо дарозии умумии 16 км, пас аз таҷдид ба истифода дода шуд; дар дарозои роҳ истгоҳҳои нақлиётӣ ва гузаргоҳҳо барои пиёдагардон бунёд гардидаанд.<ref name="ap2025" /><ref name="pt512682">[https://prezident.tj/event/news/51268 Ифтитоҳи роҳи маркази ноҳияи Ванҷ то нуқтаи пайвастшавӣ ба шоҳроҳи Душанбе–Кулма] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> '''23 июни соли 2025''' ширкати ҳавопаймоии «Тоҷик Эйр» пас аз ёздаҳ соли танаффус (парвози охирин соли '''2014''' сурат гирифта буд) хатсайри ҳавоии Душанбе–Ванҷ–Душанберо аз нав кушод: парвози нахустин бо 15 мусофир анҷом ёфт. Парвоз дар ин масир 50 дақиқа тӯл кашида, тибқи ҷадвал ҳафтае як маротиба, рӯзҳои ҷумъа, бо ҳавопаймои Ан-28 иҷро мешавад ва нархи чипта дар як самт 750 сомонӣ муайян гардидааст.<ref name="ap-flight-start2">[https://asiaplustj.info/tj/node/350087 Оғози парвози ҳавопаймоӣ миёни Душанбе ва Ванҷ. Аввалин парвоз кай ва нархи чипта чанд аст?] // Asia-Plus, июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="ap-flight-first2">[https://asiaplustj.info/tj/node/350121 Пас аз 11 сол. Аввалин парвози ҳавопаймо дар масири Душанбе-Ванҷ-Душанбе анҷом ёфт] // Asia-Plus, 23 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар доираи татбиқи «Барномаи давлатии кабудизоркунии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2040» (қабулшуда '''28 июни соли 2024'''), '''24 феврали соли 2026''' дар шафати роҳҳои мошингарди ноҳияи Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳоли дарахтони ҳамешасабзу ороишӣ ва сояафкану мевадиҳанда шинонида шуд.<ref name="khovar-trees2026">[https://khovar.tj/2026/02/daraht-binshon-dar-shafati-ro-oi-moshingardi-van-besh-az-2000-beh-ni-ol-shinonida-shud/ ДАРАХТ БИНШОН! Дар шафати роҳҳои мошингарди Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳол шинонида шуд] // АМИТ «Ховар», 24 феврали 2026. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Фарҳангу маориф == Пеш аз инқилоб аҳолии маҳаллии Ванҷ дар масҷидҳо ва хонаҳои муллоён хатту савод меомӯхтанд ва на ҳама ақшори мардум фурсат ва имкони саводомӯзӣ доштанд. Аз ин рӯ нисбати саводнокӣ дар миёни онҳо хеле паст буд ва ба сахтӣ метавонист ба 3–10 % бирасад. Саводомӯзии саросарии аҳолиро ҳукумати шӯравӣ ба роҳ монд. Соли '''1926''' нахустин мактаб дар минтақа фаъолияти худро оғоз намуд: дар он танҳо 1 муаллим — Одил Боқиев (аз деҳаи Чихох) кор мекард ва 25 талаба дар он ҷо дарс меомӯхтанд. Соли 1930 шумораи муаллимон ба 7 нафар расид. Дар авохири даҳаи 30-юми асри XX тақрибан дар ҳамаи маҳалҳои сераҳолии деҳшӯроҳои Ванҷ мактабҳои ибтидоӣ таъсис ёфтанд, ки бештари бачагону наврасон дар онҳо таҳсил мекарданд. Тобистони соли '''1941''' (дар арафаи Ҷанги Бузурги Ватанӣ) дастгоҳи кинонамоишдиҳӣ дар Ванҷ сохта, ба марҳалаи истифода расид. Соли 1941 дар вилоят 41 китобхона вуҷуд дошт, аз ҷумла китобхонаи ноҳиявӣ дар маркази Ванҷ ва 12 чойхонаи сурх. Дар аввали моҳи апрели соли 1930 дар яке аз деҳаҳои баландкӯҳи водии Ванҷ — Рованд нахустин маҷлиси ҷавонон баргузор шуд. Дар соли таҳсилии 2011–2012 дар ноҳияи Ванҷ 50 мактаб, аз ҷумла 23 мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ, 4 мактаби таҳсилоти умумии асосӣ, 13 мактаби ибтидоӣ, мактаб-интернат ва муассисаи томактабӣ вуҷуд дошт. Дар ҳамин сол дар мактабҳои ноҳия 7437 талаба таҳсил мекард, ки ба онҳо 928 муаллими соҳибмаълумоти олӣ дарс медоданд. '''25 июни соли 2025''' дар деҳаҳои Мотравн, Будун, Вишхарв, Жамаг, Бунай, Техарв ва Ғиҷовасти ноҳия 7 кӯдакистони нав ифтитоҳ гардид: чор кӯдакистон аз ҳисоби буҷети маҳаллии вилоят ва се кӯдакистони дигар аз ҳисоби сокинони деҳаҳо тариқи ҳашар сохта шудаанд. Ин муассисаҳо аз 20 синфхона иборат буда, барои 380 тарбиятгиранда пешбинӣ шудаанд ва дар онҳо 34 нафар бо кори доимӣ таъмин гардидаанд.<ref name="ap2025" /><ref name="pt512802">[https://prezident.tj/event/news/51280 Ифтитоҳи 7 кӯдакистон дар ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Дар Ванҷ 45 муассисаи фарҳангӣ, аз ҷумла 1 театр, 13 клуб, 2 автоклуб, 5 хонаи фарҳанг, 25 китобхона бо фонди 114 960 нусха китоб фаъолият мекунад. Рӯзномаи ноҳиявӣ бо номи «Ватан» нашр мешавад. == Тиб == Соли '''1939''' дар Ванҷ маркази тиббӣ ва бемористоне барои 10 кат сохта шуда буд. Ин иттифоқ дар канори душвориҳои азиме ба вуҷуд омад: то оғози асри XX дар водӣ тибби илмӣ вуҷуд надошт ва сокинон танҳо ба гиёҳдармонӣ ва дуохонӣ такя мекарданд, ки боиси сатҳи баланди фавти модарону кӯдакон мегардид.<ref name="sssr-112sol">[https://sssr.tj/vanj-va-yazgulom-112-sol-pesh-az-in/ Ванҷ ва Язгулом 112 сол пеш аз ин] // Газетаи мардумии СССР. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи як таҳқиқи диссертатсионӣ, гузариш ба тибби муосир бо муқовимати шадид ҳамроҳ буд: соли '''1929''' табиби рус Спажев, ки барои расонидани кумаки аввалияи тиббӣ ба Ванҷ фиристода шуда буд, аз ҷониби дастаҳои босмачӣ ба қатл расонида шуд — ҳодисае, ки соли 1931 бо қатли табиб Олхов дар ноҳияи ҳамҷавори Қалъаихумб такрор ёфт.<ref name="btsu-dissertation">Диссертатсия // Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ.</ref> Муҳоҷирати маҷбурии соли 1954-и сокинони водии Язғулом ба водии гарми Вахш низ оқибатҳои вазнини беҳдоштӣ — бемории оммавӣ ва фавти зиёди кӯдакон — ба бор овард, ки яке аз сабабҳои бозгашти тадриҷии як қисми муҳоҷирон ба зодгоҳашон гардид.<ref name="sssr-112sol" /> Ҳоло дар ноҳия як беморхонаи марказӣ (дар шаҳраки Рохарв, дорои 6 шуъбаи бистарикунонӣ), як беморхонаи минтақавӣ дар водии Язғулом, 22 бунгоҳи тиббӣ, маркази назорати беҳдоштӣ (санитарию эпидемиологӣ) ва 4 дорухона фаъолият доранд. Тибқи маълумоти соли 2023, ба ин шабака 57 310 нафар бемор муроҷиат кардааст — ба ҳисоби миёна беш аз 1,6 маротиба барои ҳар сокини ноҳия дар як сол.<ref name="jumhuriyat-tandurusti">[https://jumhuriyat.tj/2991-van-roandozii-tadbiro-dar-samti-tandurust-va-ifzi-itimo.html Ванҷ. Роҳандозии тадбирҳо дар самти тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоӣ] // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар сохтори марказии шабака 47 духтури дорои маълумоти олӣ ва 193 корманди миёнаи тиббӣ кор мекунанд; рақами 369 нафар пизишки дорои маълумоти олӣ, ки дар маъхазҳои умумӣ оид ба ноҳия зикр мешавад, эҳтимол тамоми мутахассисони тиббии ҳудуди ноҳияро — аз ҷумла дорухонаҳо, СЭС ва муассисаҳои хусусиро — дар бар мегирад.<ref name="jumhuriyat-tandurusti" /> Дар водии дурдасти Язғулом, ки пеш аз истиқлол мардум маҷбур буданд беморони вазнинро тавассути чорвои борбар ба масофаҳои дур интиқол диҳанд, имрӯз як дармонгоҳи минтақавӣ, ду маркази саломатӣ, се бунгоҳи тиббӣ дар деҳаҳои дурдаст ва як таваллудхонаи махсусгардонидашуда фаъолият доранд.<ref name="jumhuriyat-tandurusti" /> Дар деҳаи Гармчашмаи ҷамоати Рованд, наздики лозури Ванҷях, як маркази саломатии муосир бо ҳамкории Вазорати тандурустӣ ва Хадамоти ҳифзи сиҳатии Бунёди Оғохон (Aga Khan Health Services) сохта шудааст.<ref name="khovar-garmchashma">[https://khovar.tj/2015/09/iftito-i-markazi-salomat-dar-no-iyai-van/ Ифтитоҳи маркази саломатӣ дар ноҳияи Ванҷ] // АМИТ «Ховар», сентябри 2015. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар доираи барномаи миллии рушди инфрасохтори тиббӣ, соли '''2025''' сохтмони бинои нави Беморхонаи марказӣ барои 120 кат бо арзиши 114 миллион сомонӣ оғоз гардид.<ref name="president-hospital">[https://president.tj/event/domestic_trips/51302 Суханронӣ дар мулоқот бо роҳбарону фаъолони ноҳияи Ванҷ] // Президенти Тоҷикистон, 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Барои ҳалли норасоии кадрҳо, тайи давраи соҳибистиқлолӣ 142 нафар хатмкунандаи ноҳияи Ванҷ дар муассисаҳои олии тиббии ҷумҳурӣ (пеш аз ҳама Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ ибни Сино) таҳсил кардаанд, ки аз ин шумора 40 нафар тавассути квотаи президентӣ буда, соли 2025 боз 22 нафари дигар ба ҳамин квота фаро гирифта шуданд.<ref name="president-hospital" /> Барномаи «Корвони саломатӣ»-и Вазорати тандурустӣ низ борҳо ба Ванҷ ташриф оварда, ба табибони маҳаллӣ таҷрибаандӯзӣ фароҳам овардааст.<ref name="khovar-korvon2022">[https://khovar.tj/2022/05/korvoni-salomat-sokinoni-no-iya-oi-darvoz-va-van-bo-hizmatrasonii-rojgoni-tibb-faro-girifta-shudand/ «Корвони саломатӣ». Сокинони ноҳияҳои Дарвоз ва Ванҷ бо хизматрасонии ройгони тиббӣ фаро гирифта шуданд] // АМИТ «Ховар», майи 2022. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Бо сабаби баландкӯҳ будани минтақа, Ванҷ таърихан ба минтақаҳои паҳншавии бемории ҷоғвар (норасоии йод) мансуб буд; тибқи маълумоти таҳлилӣ, дар натиҷаи стратегияи миллии йодизатсияи намак сатҳи паҳншавии ин беморӣ дар давраи солҳои 2019–2023 то '''72 фоиз''' коҳиш ёфтааст.<ref name="avjizuhal">Авҷи Зуҳал, № 2, 2025.</ref> Бо назардошти сатҳи баланди муҳоҷирати меҳнатии сокинони ноҳия, маркази маҳаллии мубориза бар зидди ВНМО (ВИЧ) корҳои фаҳмондадиҳиро дар байни ҷавонон пайваста мегузаронад.<ref name="jumhuriyat-tandurusti" /> Дар давраи пандемияи COVID-19 Беморхонаи марказии Ванҷ шуъбаи бемориҳои сироятиро ба реҷаи фавқулодда гузаронид, ва моҳи июни соли '''2020''' тибқи барномаи дастгирии Иттиҳоди Аврупо ба ин муассиса таҷҳизоти муҳофизати инфиродӣ (PPE) расонида шуд.<ref name="eeas-ppe">[https://www.eeas.europa.eu/sites/default/files/eu_timeframe_for_ppe_distribution_20200611_4.pdf EU timeframe for PPE distribution] // Хадамоти амали берунии Иттиҳоди Аврупо (EEAS), июни 2020. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Беморхонаи марказӣ соли 2014 пурра ба низоми гармкунии барқӣ (аз ҳисоби неругоҳҳои хурди барқи обӣ) гузашт, ҳарчанд барои ҳолатҳои фавқулодда ҳарсола захираи эҳтиётии сӯзишворӣ нигоҳ дошта мешавад.<ref name="khovar-heating2014">[https://khovar.tj/2014/01/bemorhonai-van-1207-ba-nizomi-garmkunii-bar-1179-1251-guzasht/ Беморхонаи Ванҷ ба низоми гармкунии барқӣ гузашт] // АМИТ «Ховар», январи 2014. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Тибқи санҷиши Агентии амнияти кимиёвӣ, биологӣ, радиатсионӣ ва ядроии Академияи миллии илмҳо (июли 2024), Беморхонаи марказии Ванҷ талаботи қонунгузории бехатарии радиатсиониро пурра риоя намуда, дараҷаи хатари фаъолияти он «паст» арзёбӣ шудааст.<ref name="cbrn-inspection">Феҳристи Агентии амнияти кимиёвӣ, биологӣ, радиатсионӣ ва ядроӣ (cbrn.tj). Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Варзиш == Ванҷ аз даврони қадим бо гуштигирони номвари худ шуҳратёр буд. Номи паҳлавонони ванҷӣ — Амонат, Сулаймон, Дилдор, Хушдил, Худоӣ, Ҳиммат, Ш. Дилов, Алифбек ва дигарон то кунун ба некӣ ёд мешавад ва қиссаҳои майдондориашон ҳанӯз вирди забони хосу ом аст. Соли '''2024''' гӯштини миллии тоҷикӣ (гӯштингирӣ) дар Вазорати адлияи Швейтсария ба қайд гирифта шуда, мақоми расман байналмилалӣ касб кард; шумораи мусобиқаҳои ин намуди варзиш дар саросари ҷумҳурӣ аз 485 адад дар соли 2020 то тақрибан 4000 адад дар соли 2022 афзудааст.<ref name="mfa-gushtingiri">[https://mfa.tj/tg/brussels/view/12033/gushtini-tojiki-maqomi-bainalmilali-girift Гӯштини тоҷикӣ мақоми байналмилалӣ гирифт] // Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Паҳлавони ванҷӣ Шакармамад Мирмамадов, ки дар якчанд намуди варзиш (ҷудо, кураш, гӯштингирӣ) рақобат мекунад, яке аз муваффақтарин варзишгарони вазни сангини Тоҷикистон дар даҳсолаи охир аст: соҳиби медали биринҷии Бозиҳои XVIII осиёии соли 2018 дар Ҷакарта (ҷудо, +100 кг),<ref name="ozodi-asiada2018">[https://www.ozodi.org/a/29463618.html Бозиҳои XVIII осиёӣ: Шакармамад ҳам соҳиби медали биринҷӣ гардид] // Радиои Озодӣ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> медали тиллои Чемпионати 13-уми Осиё оид ба кураш дар Теҳрон (июни 2024)<ref name="varzishtv-kurash">[https://varzishtv.tj/tj/news/shakarmamad-mirmamadov-a-ramoni-osiye-oid-ba-kurash-/ Шакармамад Мирмамадов қаҳрамони Осиё оид ба кураш] // Варзиш ТВ. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> ва медали тиллои Нахустин Чемпионати ҷаҳон оид ба гӯштингирӣ дар Душанбе (28–31 августи 2024, бо иштироки беш аз 200 варзишгар аз 63 давлат) гардид.<ref name="khovar-mirmamadov-world">[https://khovar.tj/2024/08/varzishgari-to-ik-shakarmamad-mirmamadov-dar-nahustin-chempionati-a-on-oid-ba-g-shtingir-medali-tillo-ba-dast-ovard/ Варзишгари тоҷик Шакармамад Мирмамадов дар нахустин Чемпионати ҷаҳон оид ба гӯштингирӣ медали тилло ба даст овард] // АМИТ «Ховар», августи 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар мусобиқаҳои Наврӯзии байналмилалӣ дар Хоруғ (марти 2025) ва Рашт (апрели 2026) низ ғолиб омада, ҳарду бор соҳиби автомобил гардид.<ref name="khovar-khorugh2025">[https://khovar.tj/2025/03/shakarmamad-mirmamadov-barandai-sho-oizai-musobi-ai-bajnalmilalii-g-shtini-mill-dar-sha-ri-horu-gardid/ Шакармамад Мирмамадов барандаи Шоҳҷоизаи Мусобиқаи байналмилалии гӯштини миллӣ дар шаҳри Хоруғ гардид] // АМИТ «Ховар», 26 марти 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="khovar-rasht2026">[https://khovar.tj/2026/04/mu-ammadin-shodmon-far-od-va-shakarmamad-so-ibi-sho-oiza-oi-musobi-ai-g-shtini-millii-no-iyai-rasht-shudand/ Муҳаммадин, Шодмон, Фарҳод ва Шакармамад соҳиби шоҳҷоизаҳои мусобиқаи гӯштини миллии ноҳияи Рашт гардиданд] // АМИТ «Ховар», 15 апрели 2026. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> '''25 марти соли 2020''' дар ҷамоати деҳоти Язғулом бахшида ба Наврӯз мусобиқаи ҷумҳуриявии гӯштини миллӣ баргузор гардид, ки дар он беш аз 300 нафар паҳлавон на танҳо аз Ванҷ, балки аз Душанбе, Бохтар, Кӯлобу Хоруғ ва ноҳияҳои Дарвозу Рӯшон иштирок карданд.<ref name="vkd-yazgulom2020">[https://www.old.vkd.tj/index.php/tj/ruydodho/27292-barguzorii-gushtini-mill-dar-yazgulom Баргузории гуштини миллӣ дар Язгулом] // Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар ноҳия беш аз 40 иншооти варзишӣ мавҷуд аст. '''25 июни соли 2025''' дар деҳаи Убари Даргов толори варзишӣ бо масоҳати умумии 615 м², иборат аз толори асосӣ, толори тенниси рӯи миз ва ҳуҷраҳои ёрирасон, ба истифода дода шуд.<ref name="ap2025" /><ref name="pt51276">[https://prezident.tj/event/news/51276 Ифтитоҳи толори варзишӣ дар деҳаи Убари Даргови ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.</ref> Ҳамчунин, '''15 ноябри соли 2025''', дар арафаи Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, дар деҳаи Андарбоғи ҷамоати Язғулом толори варзишии замонавӣ, ки бо маблағи 480 ҳазор сомонӣ бунёд ёфтааст, ба истифода дода шуд.<ref name="khovar-andarbak">[https://khovar.tj/2025/11/bahshida-ba-r-zi-prezident-dar-de-ai-andarbaki-no-iyai-van-tolori-muosiri-varzish-ba-istifoda-doda-shud/ Бахшида ба Рӯзи Президент дар деҳаи Андарбаки ноҳияи Ванҷ толори муосири варзишӣ ба истифода дода шуд] // АМИТ «Ховар», 15 ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Пеш аз ин, '''11 сентябри соли 2018''' бо ташаббуси Вазорати корҳои дохилӣ дар ҳамин ҷамоати Язғулом низ як толори варзишӣ ба истифода дода шуда буд.<ref name="vkd-yazgulom-mvd2018">[https://www.old.vkd.tj/index.php/tj/2020-01-18-07-50-18/khabar-o-bojgon/21050-iftito-i-tolori-varzish-dar-no-iyai-van Ифтитоҳи толори варзишӣ дар ноҳияи Ванҷ] // Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Ба ғайр аз гӯштин, дар солҳои охир волейбол низ дар ноҳия рушд кардааст: дар мусобиқаи маҳаллӣ 7 дастаи волейболи ҷавонон иштирок доранд, ва дастаи ноҳияи Ванҷ дар Мусобиқаи кушоди ҷумҳуриявии волейбол дар ноҳияи Восеъ дар қатори дастаҳои пуриқтидоре чун «Регар ТадАЗ» ва дастаи шаҳри Душанбе иштирок карда, рақобати арзанда нишон додааст.<ref name="khovar-vosevolleyball">[https://khovar.tj/2025/06/regar-tadaz-dar-musobi-a-oid-ba-volejbol-dar-no-iyai-vose-sazovori-sho-oiza-gardid/ «Регар ТадАЗ» дар мусобиқа оид ба волейбол дар ноҳияи Восеъ сазовори Шоҳҷоиза гардид] // АМИТ «Ховар», июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> Дар Бозиҳои осиёии соли 2018, ки самбо бори аввал ба барномаи он дохил шуда буд, Тоҷикистонро дар қатори дигарон ду варзишгари ҷавон — Ҷомии Ҳасанӣ ва Сомон Сангов — намояндагӣ карданд.<ref name="ozodi-asiada2018" /> == Шахсиятҳои маъруф == * Мулло Муҳаммадёри Ванҷӣ (машҳур ба Мулло Ёр) — шоири маъруфи мардумии тоҷик, зодаи деҳаи Ғумаяки водии Ванҷ; мероси ӯ то имрӯз дар байни мардуми кӯҳистони тоҷик маҳбубият дорад.<ref name="pirumshoev-web" /> * [[Раҳим Масов]] ('''16 ноябри 1939''', деҳаи Мудеҳарви ноҳияи Ванҷ — '''21 июни 2018''', Душанбе) — таърихшиноси барҷастаи тоҷик, доктори илмҳои таърих, академики Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон; солҳои 1988–2015 директори Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи Аҳмади Дониш.<ref name="masov-khovar">[https://khovar.tj/rus/2022/11/akademik-rahim-masov-zhizn-posvyashhennaya-otstaivaniyu-natsionalnyh-interesov-tadzhikistana-segodnya-velikomu-uchenomu-ispolnilos-by-83-goda/ Академик Рахим Масов: жизнь, посвящённая отстаиванию национальных интересов Таджикистана] (рус.) // НИАТ «Ховар», 16 ноябри 2022. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref><ref name="masov-ap">[https://www.asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20180621/segodnya-v-dushanbe-skonchalsya-akademik-rahim-masov Сегодня в Душанбе скончался академик Рахим Масов] (рус.) // Азия-Плюс, 21 июни 2018. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * [[Ҳайдаршо Пирумшоев]] (таваллуд '''30 декабри 1944''', ноҳияи Ванҷ) — таърихшинос, доктори илмҳои таърих, профессор; муаллифи асарҳои «Ванҷ» (М., 2004), «Ванҷи ману ганҷи ман» (Душанбе, 2013) ва таҳқиқоти сершумор оид ба таърихи Бадахшону Помир.<ref name="pirumshoev-ap">[https://asiaplustj.info/tj/node/356410 Субҳ ба хайр, Тоҷикистон! Як рӯз дар таърих, зодрӯзи шахсиятҳо… 30 декабри соли 2025] // Asia-Plus. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * Қодири Қосим (таваллуд '''9 апрели 1961''', ноҳияи Ванҷ) — ходими давлатӣ ва ҷамъиятӣ, раиси Федератсияи иттифоқҳои касабаи мустақили Тоҷикистон.<ref name="kodiri">[https://khovar.tj/rus/2020/01/predsedatel-federatsii-nezavisimyh-profsoyuzov-tadzhikistana-kodiri-kosim-vydvinut-kandidatom-v-deputaty-madzhlisi-namoyandagon/ Председатель Федерации независимых профсоюзов Таджикистана Кодири Косим выдвинут кандидатом в депутаты Маджлиси намояндагон] (рус.) // НИАТ «Ховар», январи 2020. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * Мурувватшо Бачабеков ('''1 майи 1944''' — '''9 сентябри 2023''', деҳаи Баравни ҷамоати Водхуд) — устоди варзиши гӯштингирӣ, ки ӯро бунёдгузори мактаби муосири гӯштини Ванҷ медонанд; солҳои 1972–1994 устоди кафедраи тарбияи ҷисмонии Донишкадаи давлатии омӯзгории Тоҷикистон (ҳоло ДДОТ ба номи С. Айнӣ) буд.<ref name="bachabekov">[https://www.bomdod.com/2023/09/12/ustodi-pahlavononi-vanj-muruvvatsho-bachabekov-az-dunyo-raft/ Устоди паҳлавонони Ванҷ Мурувватшо Бачабеков аз дунё рафт] // Бомдод, 12 сентябри 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> * Маҳмадшариф Сулаймонов (зодаи деҳаи Рованд) — устоди варзиши Иттиҳоди Шӯравӣ дар гӯштини миллӣ, ки зиёда аз панҷоҳ сол дар майдони паҳлавонӣ фаъолият дорад.<ref name="sulaymonov">[http://hamsafon.tj/10201-sufrai-pa1202lavon1250.html Суфраи паҳлавонӣ] // Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Ҳукумат == Сарвари ноҳияи Ванҷ Раиси ноҳия аст, ки аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин мегардад.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Ниҳоди намояндагии ноҳия — Маҷлиси вакилони халқ мебошад, ки аз тарафи мардуми ноҳия ба муддати 5 сол интихоб мешавад. Маълумоти расмӣ дар бораи ноҳия дар сомонаи Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон (badakhshon.tj) ҷой дода шудааст.<ref name="badakhshon-vanj2" /> Раисони ноҳия дар тӯли фаъолияти маъмурии он борҳо иваз шудаанд; барои мисол, '''17 ноябри соли 2021''' бо фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Ҷабори Қосим аз мансаби раиси ноҳияи Ванҷ озод карда шуда, ба ҷои ӯ Мардзода Одинашо Миршаб ба ҳайси иҷрокунандаи вазифаи раиси ноҳия таъин гардид.<ref name="sputnik2021">[https://sputnik.tj/20211117/barkanori-jabbori-qosim-nazarshozoda-vanj-roshtqala-1043601608.html Раисони Ванҷу Роштқалъа барканор шуданд: раҳбарони нав киянд?] // Sputnik Тоҷикистон, 17 ноябри 2021. Санҷида шуд 23 июли 2026.</ref> == Эзоҳ == <references /> == Манобеъ == * Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи). — Ташкент, 1926. * Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века — XX в.). — Душанбе, 2008. — (Археологическая карта Таджикистана). * Бурхан-уд-Дин-хан Кушкеки. Путеводитель по Каттагану и Бадахшану. — Ташкент, 1926. * Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. — Душанбе, 2006. * Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1–2. — Душанбе, 1962–1963. * Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв. — Ташкент, 1996. * Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. — М.: Восточная литература, 2008. — С. 61–109. * Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. — Душанбе, 1999. — № 4. — С. 20–30. * Мушкетов Д. И. Рохарв (Кала-и Ванч) // Известия Русского географического общества. — Т. 52. — 1916. * Пирумшоев Ҳ. Ванҷ. — М., 2004. * Пирумшоев Ҳ., Зафаров А. Ванҷи ману ганҷи ман (очерки таърихӣ). — Душанбе, 2013. * Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. — М.: Памятники исторической мысли, 2001. — ISBN 5-88451-100-0. * Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — 151 с. * Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. — Душанбе: СИЭМТ, 2013. * Эдельман Д. И. Язгулямский язык. — М.: Наука, 1966. * Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 41–62. * Языки мира: Иранские языки. III. Восточноиранские языки. — М.: Индрик, 2000. * Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World's Languages in Danger. — 3rd ed. — Paris: UNESCO Publishing, 2010. * Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. — SIL International, 2010. == Пайвандҳо == * [https://www.vanjiman.com Сомонаи vanjiman.com] * [https://vanj.info Торнамои Ванҷ (vanj.info)] * [http://badakhshon.tj/?page_id=11224 Саҳифаи ноҳияи Ванҷ дар сомонаи расмии ВМКБ] * [[c:Category:Vanj_District|Парвандаҳо дар Викианбор (Vanj District)]] {{тоҷикистон-ҷуғ-нопурра}} {{Тақсимоти маъмурии ВМКБ}} {{Ноҳияи_Ванҷ}} [[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] [[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] [[Гурӯҳ:Ноҳияи Ванҷ]] 0czphdo5ooa87smo9k90b94kl3cm5qd 0 12233 1481871 1355051 2026-07-23T21:10:11Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481871 wikitext text/x-wiki {{МА-Русия | мақом = Шаҳр | подчинение = [[Административный центр]] | номи тоҷикӣ = Ростови лаби Дон | оригинальное название = | тасвир = Rostov Montage 2016.png | описание изображения = Против часовой стрелки, начиная с верхнего правого угла: [[Собор Рождества Пресвятой Богородицы (Ростов-на-Дону)|Собор Рождества Пресвятой Богородицы]], [[Здание Государственного банка (Ростов-на-Дону)|государственный банк]], [[Ростовский государственный университет путей сообщения]], [[Здание городской думы (Ростов-на-Дону)|городская Дума]], [[Стела «Город воинской славы» (Ростов-на-Дону)|стела «Город воинской славы»]], [[Памятник А. С. Пушкину (Ростов-на-Дону)|памятник А. С. Пушкину]] | герб = Coat of Arms of Rostov-on-Don.svg | флаг = Rostov-na-Donu flag.svg | описание герба = Герб Ростова-на-Дону | описание флага = Флаг Ростова-на-Дону | ширина герба = 120 | ширина флага = 150 | lat_deg = 47|lat_min = 14|lat_sec = 26 | lon_deg = 39|lon_min = 42|lon_sec = 38 | CoordAddon = type:city(1052000)_region:RU | CoordScale = | регион = Ростовская область | регион в таблице = Ростовская область | вид района = городской округ | район = Ростов-на-Дону | район в таблице = Ростов-на-Дону | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | C в регион = нет | внутреннее деление = [[#Административное деление|8 районов]] | глава = ;Глава города : [[Неярохина, Зинаида Васильевна|Зинаида Неярохина]] ;Глава администрации : [[Кушнарёв, Виталий Васильевич|Виталий Кушнарёв]] | дата основания = 1749 год{{!}}в 1749 году | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = 1807 год{{!}}1807 года | площадь = 348,5<ref name="city">{{cite web|url=http://www.rostov-gorod.ru/ourcity/aboutrostov/aboutcity/|title=О городе|work=Ростов-на-Дону|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IqLJYWWp?url=http://www.rostov-gorod.ru/?ID=6540|archivedate=2013-08-13|accessdate=2017-10-18}}</ref> | высота центра НП = 50 | население = {{ Население | Ростов-на-Дону | тс }} | год переписи = {{ Население | Ростов-на-Дону | г }} | плотность = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Население | Ростов-на-Дону | ч }} / 435.5 round 2 ) }} }} | агломерация = {{увеличение}}2,7<ref>[http://www.donland.ru/Default.aspx?pageid=86882 Ростовская агломерация. Существующее положение]</ref> млн человек (2013) (без учета прилегающих земель в Ростовской области) | национальный состав = [[русские]] — 90,1 %<br>[[армяне]] — 3,4 %<br>[[украинцы]] — 1,5 %<br>[[азербайджанцы]] — 0,6 %<br>[[татары]] — 0,5 %<br>[[грузины]] — 0,4 %<br>[[корейцы]] — 0,3 %<br>[[евреи]] — 0,2 % | конфессиональный состав = [[православные]], [[Армянская апостольская церковь]], [[мусульмане]], [[католики]], [[иудеи]], [[протестанты]] | этнохороним = ростовчанин, ростовчанка, ростовчане | часовой пояс = +4 | почтовые индексы = 344000—344999 | телефонный код = 863 | автомобильный код = 61, 161 | цифровой идентификатор = 60401 | сайт = http://www.rostov-gorod.ru | add1n = [[День города]] в {{CURRENTYEAR}} году | add1 = {{Slidate|день=7|месяц=9|номер=3}} |add2n = Награды |add2 = {{орден Ленина|тип=город}} {{орден Отечественной войны 1-й степени|тип=город}}<br>«[[Город воинской славы]]» |add3n = Неофициальные названия |add3 = Южная столица России<ref>[http://kpoxa.info/turizm/2345-rostov-na-donu-qyuzhnaya-stolicza-rossiiq.html Ростов-на-Дону — «южная столица России» — Женский Журнал Кроха] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20121105065213/http://kpoxa.info/turizm/2345-rostov-na-donu-qyuzhnaya-stolicza-rossiiq.html |date=2012-11-05 }}{{недоступная ссылка|accessdate=2017-01-30}}</ref>, Ростов, Ростов-Дон, Ростов-папа<ref>''[[Фима Жиганец|Александр Сидоров]]'' [http://index.org.ru/nevol/2012-30/14-sidorov.html Ростов – Одесса: история криминальной парочки] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20151224160044/http://index.org.ru/nevol/2012-30/14-sidorov.html |date=2015-12-24 }}</ref>, Ворота Кавказа, РнД }} '''Ростови лаби Дон''' ({{забон-код|ru|Ростов-на-Дону}}) — шаҳрест дар [[вилояти Ростов]] дар [[Русия]] аст. Aҳолиаш 1068267 нафар аст. == Таърих == == Ҷуғрофия == == Иқтисодёт == ==Тамошобоб== Бинои думаи шаҳрӣ (1998). Меъмор Александр Никанорович Померанцев. <gallery mode="packed" heights="130px"> File:City Duma Building (Rostov-on-Don)2.jpg|Бинои думаи шаҳрӣ File:Вид на мэрию из парка Горького.JPG|Бинои думаи шаҳрӣ File:Ангелочки у входа.JPG|Бинои думаи шаҳрӣ, Унсурҳои меъморӣ File:Вид на фронтон со стороны улицы Семашко.JPG|Унсурҳои меъморӣ File:Хранительницы герба города.JPG|Унсурҳои меъморӣ </gallery> ===Китобхонаи=== * Донской давлатӣ публичной китобхона, * Областная китобхонаи бачагона * Ростовская областная махсуси китобхона барои нобиноен, * Илмӣ, китобхонаи тиббии тоҷикистон, * Китобхонаи марказии давлатии бачагона ба номи Ленин * Китобхонаи бачагона ба номи А. С. Пушкина * Китобхонаи бачагона ба номи Маяковский * Ҷанубӣ-Рубли донской давлатӣ публичной дод. ===Театрҳои=== [[File:Teatr Gorkogo.jpg|right|280px|thumb|Академӣ драматического театри]] * Академӣ драматического театри ба номи М. Горкии * Ростовский театри давлатии лӯхтак * Ростовский вилоятии академии ҷавонон * Ростовский мусиқии театр * Филармонияи давлатӣ-маркази * Театр 18+ * Джазовый маркази Кима Назаретова ===Музей=== * Краеведческий осорхонаи * Ростовский осорхонаи вилоятии изобразительных санъат * Осорхонаи изобразительных санъат дар Дмитровской * Осорхонаи донишгоҳи армянской дӯстӣ * Пионер ва железнодорожный осорхонаи ва бачагона роҳи оҳан ==Суратҳо== <center> <gallery caption="Rostov on Don Picture Gallery" widths="200px" heights="150px"> File:Rostov on don 1.jpg|Ростов-на-Дону хона File:Здание Доходного Дома.jpg|Ростов-на-Дону хона File:Доходный Дом И.А.Э.ЛАША. Начало 20 века.jpg|Ростов-на-Дону хона File:Парк Петровского причала на Левбердоне в Ростове-на-Дону.jpg|"Петровский причал" File:Поликлиника в Левенцовском районе, Ростов-на-Дону.jpg|Ростов-на-Дону хона File:Драмматичекий театр М.Горького.JPG|Театр Максима Горкии File:Цирк, Ростов-на-Дону.jpg|Ростов-на-Дону ва сирк File:Купеческий двор.JPG|Ростов-на-Дону хона File:С высоты птичьего полёта, Ростов-на-Дону.jpg|Аэрофотоснимок File:Railway Bridge Rostov.jpg|Дареи Дон File:Улица Большая Садовая, Ростов-на-Дону.jpg|Ростов-на-Дону хона </gallery> </center> ==Тамошобоб == [[File:Храм во имя святителя Демитрия, Митрополита Ростовского (Ростов-на-Дону).jpg|right|200px|thumb|Калисо Дмитрия Ростовского<ref>{{Cite web|url=http://sobory.ru/article/?object=11949|title=Ростов-на-Дону{{!}}Церковь Димитрия Ростовского|publisher=sobory.ru|accessdate=2017-01-07}}</ref>.]] * Калисо Мавлуди Пресвятой Богородицы<ref name="Малаховский">''Малаховский Е. И.'' [http://rslovar.com/content/%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80-%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BE%D0%B9-%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%86%D1%8B Храмы и культовые сооружения Ростова-на-Дону, утраченные и существующие] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20180502072449/http://rslovar.com/content/%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80-%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BE%D0%B9-%D0%B1%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%86%D1%8B |date=2018-05-02 }}. — Ростов-н/Д.: NВ, 2006. — 240 с.</ref> * Маъбад Старо-Покровский * Маъбад Преподобного Серафима Саровского * Маъбад Ҳамаи Муқаддасон, ки дар замин аст, Федератсияи просиявших * Калисо Димитрия Ростовского * Маъбад дар ҷашни Муқаддас великомученицы Ирины * Маъбад Юҳанно Кронштадтского * Маъбад Рӯҳи Пантелеймона * Маъбад Муқаддасон равноапостольных Кирилла ва Мефодия * Маъбад Святителя Спиридона чудотворца * Маъбад Муқаддас Великомученицы Неъматулло * Маъбад Юҳанно Ҷанговари * Гулбоғи-Троицкий маъбад * Гулбоғи-Покровский маъбад * Гулбоғи-Александринское епархиальное; * Гулбоғи-Георгиевский маъбад Великомученика Георгия Победоносца * Калисои Муқаддас Александры * Калисо Казанской нишонаҳо аз Худо Модар * Калисо Святителя Николая Чудотворца * Калисо Сууд Господня ==Суратҳо== <center> <gallery caption="Rostov on Don Picture Gallery" widths="200px" heights="150px"> File:Pokrov's Square Rostov.jpg|Старо-Покровский Маъбад File:Свято - Георгиевский храм, Ростов-на-Дону.jpg|Гулбоғи-Георгиевский маъбад Великомученика Георгия Победоносца File:Храм святого Георгия Победоносца, Ростов-на-Дону.jpg|Гулбоғи-Георгиевский маъбад Великомученика Георгия Победоносца File:Армянская Апостольская церковь Сурб Хач (Святой Крест) (1792г.) в городе Ростове-на-Дону.jpg|калисо Сурб Хач File:Храм Святого Великомученика и целителя Пантелеимона, Ростов-на-Дону.jpg|Маъбад Рӯҳи Пантелеимона </gallery> </center> ==Донишгоҳҳо== [[File:SFedU.jpg|right|280px|thumb|Ҷануб давлатии донишгоҳи]] * Ҷануб давлатии донишгоҳи<ref>[http://www.sfedu.ru/ Ҷануб давлатии донишгоҳи]</ref> * Донской давлатии техникии донишгоҳ * Ростовский донишгоҳи давлатии иқтисодиет * Ростовский донишгоҳи давлатии тоҷикистонро ҷодасозӣ (Донишгоҳи муњандисон нақлиети роҳи оҳан) * Ростовский давлатии комплексӣ дар донишгоҳи * Ростовский давлатии тиббии донишгоҳ * Ростовской давлатӣ, консерваторияи москва иштирок намуданд номи Сергей Рахманинова * Филиал московской давлатии академияи * Донской давлатии техникии донишгоҳ ==Адабиет== * Захарьянц Г. Н., Иноземцев Г.А., Семернин П.В. Ростов-на-Дону (к 200-летию со дня основания). - Ростов-на-Дону, 1949 * Кукушин. «История архитектуры Нижнего Дона и Приазовья». – Ростов н/Д. 265 с. * Ребайн Я.А. Ростов-на-Дону. М.: Государственное издательство архитектуры и градостроительства, 1950. * Соловьева Л. Сегодняшний облик Ростова //Донские страницы. - Ростов н/Д: Ростиздат, 1978. * Вячеслав Грантович Вартанян. Саркис Суренович Казаров. История Армянской апостольской церкви на Дону (XVIII-XX вв.). — Изд-во Таганрог. ин-та упр., 2008. — 120 с. == Инҷоро ҳам бингаред == {{Умуми}} {{Русия-ҷуғ-нопурра}} [[Гурӯҳ:Ростови лаби Дон]] [[Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳо-миллионерҳои Русия]] 2rb13oufhhoygmpwtgl32whsuai3pp6 0 15600 1481864 1426685 2026-07-23T19:36:07Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481864 wikitext text/x-wiki [[Акс:Emmentaler.jpg|thumb|250px|Пораи панир]] '''Панир''' — [[маҳсул]]и серғизои хӯрокворӣ мебошад, ки аз [[шир]]и туршшуда (буридагӣ) истеҳсол мешавад. Одатан ранги [[зард]] дорад, ҳам бо сӯрохчаҳо ва ҳам бе онҳо шуда метавонад. == Классификатсия == == Намудҳои маъмули панирҳо == == Далелҳои ҷолиби диққат == == Пайвандҳо == * [http://www.fadr.msu.ru/rin/livest/cci/cheez.html Тайёркунии панир дар шароити хона] * [http://www.cheese.com/ Cheese.com] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20191012051904/https://cheese.com/ |date=2019-10-12 }} * [http://potomy.ru/world/1007.html Барои чӣ панири швейтсарӣ сурохчаҳо дорад] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20071031201205/http://potomy.ru/world/1007.html |date=2007-10-31 }} [[Гурӯҳ:Маҳсулоти ширӣ|*]] [[Гурӯҳ:Xӯрок]] nmt9utfs87xqu3frpbq78htkf9zpl8l 0 17603 1481868 1480955 2026-07-23T20:22:25Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481868 wikitext text/x-wiki '''Равоншиносӣ''' ё '''психология''' (аз {{lang-grc|ψυχή}} — [[руҳ]], равон ва {{lang-grc2|λόγος}} — шинохт, омӯзиш) — илми омӯзиши рафтор ва равандҳои равонии инсон аст. Ин илм мавзӯъҳое чун эҳсос, дарк, ангеза, ҳаяҷон, шахсият, зеҳн, рафтор ва муносибатҳои байнишахсиро меомӯзад. Равоншиносӣ ҳамчун як соҳаи бисёрҷабҳаи илмӣ, соҳаҳои гуногуни амалӣ ва назариявиро дар бар мегирад. == Таърих == Омӯзиши равони инсон таърихи бисёрсола дорад. Пеш аз он ки равоншиносӣ ҳамчун илми мустақил шинохта шавад, бахше аз [[фалсафа]] ба шумор мерафт. Мутафаккирони бузурги форсу тоҷик, аз ҷумла [[Абӯалӣ ибни Сино]] ва [[Абӯрайҳони Берунӣ]] дар осори худ доир ба рӯҳ, эҳсосот ва рафтори инсон андешаҳои арзишманд баён доштаанд. Ибни Сино дар китоби «[[Шифо (китоб)|Шифо]]» бахши махсусеро ба омӯзиши равон бахшида, робитаи байни ҷисм ва рӯҳро баррасӣ кардааст. Ҳамчун илми таҷрибавӣ ва мустақил, равоншиносӣ дар нимаи дуюми асри XIX шакл гирифт. Нуқтаҳои гардиши таърихии ин илм: * Соли 1879: [[Вилҳелм Вундт]] аввалин озмоишгоҳи равоншиносиро дар шаҳри [[Лайпсиг]]и [[Олмон]] таъсис дод. Ин рӯйдод ҳамчун зодрӯзи равоншиносии муосир ва илмӣ шинохта мешавад. * Охири асри XIX: [[Вилям Ҷеймс]] (William James) дар [[Амрико]] равоншиносиро бо равиши амалӣ ва функсионалӣ рушд дод. * Аввали асри XX: [[Зигмунд Фрейд]] (Sigmund Freud) бо пешниҳоди назарияи «[[Равонковӣ]]» (Психоанализ) таваҷҷуҳи ҷаҳонро ба зеҳни зери шуур (наҳуфтор) ҷалб кард. == Мактабҳо ва равишҳои асосӣ == Дар тӯли таърих, равоншиносон барои фаҳмидани рафтори инсон аз равишҳои гуногун истифода бурдаанд. Муҳимтарин мактабҳои фикрӣ иборатанд аз: === Равонковӣ (Psychoanalysis) === Ин равиш аз ҷониби Зигмунд Фрейд асос гузошта шудааст. Мувофиқи он, рафтори инсон зери таъсири ангезаҳо ва орзуҳои саркӯбшудае қарор дорад, ки дар зеҳни зери шуур пинҳон мебошанд. Таҷрибаҳои даврони кӯдакӣ дар шаклгирии шахсияти калонсол нақши калидӣ мебозанд. === Рафторгароӣ (Behaviorism) === Рафторгароӣ ҳама гуна равандҳои ботинии зеҳниро канор гузошта, танҳо ба омӯзиши рафтори намоён ва ченшаванда тамаркуз мекунад. Намояндагони барҷастаи он Ҷон Уотсон, [[Иван Павлов]] ва Беррес Скиннер мебошанд. Онҳо боварӣ доштанд, ки рафтори инсон маҳсули таълим ва муҳити атроф аст. === Инсонгароӣ (Humanistic Psychology) === Ин мактаб дар муқобили равонковӣ ва рафторгароӣ ба вуҷуд омад. Равоншиносоне чун Карл Роҷерс ва [[Абраҳам Маслоу]] бар ин боваранд, ки инсон дорои иродаи озод аст ва табиатан ба сӯи рушд, шукуфоӣ ва худшиносӣ ҳаракат мекунад. === Шинохтгароӣ (Cognitive Psychology) === Ин равиш ба он мепардозад, ки зеҳни инсон чӣ гуна маълумотро қабул мекунад, коркард менамояд ва ба хотира месупорад. Мавзӯъҳое чун тафаккур, ҳалли масъала, забон ва таваҷҷуҳ дар маркази диққати шинохтгароӣ қарор доранд. == Шохаҳо ва самтҳои амалӣ == Равоншиносӣ ба ду бахши асосӣ тақсим мешавад: равоншиносии назариявӣ (бунёдӣ), ки ба кашфи қонуниятҳои умумии равон мепардозад, ва равоншиносии амалӣ, ки ин қонуниятҳоро барои ҳалли мушкилоти воқеии ҳаёти инсон ба кор мебарад. Муҳимтарин шохаҳои амалӣ ва назариявии ин илм: * Равоншиносии клиникӣ (Clinical Psychology): Ташхис ва дармони ихтилолҳои равонӣ, рафторӣ ва эҳсосӣ. * Равоншиносии кӯдак ва рушд (Developmental Psychology): Омӯзиши тағйироти ҷисмонӣ, зеҳнӣ ва эҳсосии инсон аз даврони кӯдакӣ то пиронсолӣ. * Равоншиносии тарбиявӣ ва омӯзиш (Educational Psychology): Таҳқиқи равандҳои омӯзиш дар муҳити таълимӣ ва кӯмак ба беҳтар кардани усулҳои тадрис. * Равоншиносии иҷтимоӣ (Social Psychology): Омӯзиши таъсири муҳити иҷтимоӣ ва одамони дигар ба рафтору андешаҳои шахс. * Равоншиносии созмонӣ ва корӣ (Industrial-Organizational Psychology): Истифодаи усулҳои равоншиносӣ барои беҳтар кардани маҳсулнокии кор ва муносибатҳо дар созмону корхонаҳо. == Равишҳои таҳқиқотӣ == Равоншиносон барои ҷамъоварии маълумот ва санҷиши назарияҳои худ аз равишҳои гуногуни илмӣ истифода мебаранд: * Мушоҳидаи табиӣ (Naturalistic Observation): Зери назар гирифтани рафтори одамон дар муҳити табиии зиндагӣ ё кори онҳо, бе дахолати таҳқиқотгар. * Равиши озмоишӣ ё таҷрибавӣ (Experimental Method): Дақиқтарин равиш барои муайян кардани робитаи сабабу натиҷа бо роҳи тағйир додани омилҳо дар озмоишгоҳ. * Пурсишнома ва назарсанҷӣ (Surveys): Ҷамъоварии маълумот аз гурӯҳи калони одамон бо истифода аз саволномаҳо ё мусоҳибаҳо. * Омӯзиши мавридие (Case Study): Омӯзиши амиқ ва ҳамаҷонибаи як шахс ё ҳодисаи мушаххас (бештар дар равоншиносии клиникӣ ва равонковӣ). * Равиши ҳамоишӣ ё ҳамбастагӣ (Correlational Method): Санҷиши дараҷаи робитаи байни ду падида (масалан, робитаи стресс ва сифати хоб). == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * ''Балин, В. Д., Гайда, В. К., Ганзен, В. А.'' Практикум по общей и экспериментальной психологии. — [[Санкт-Петербург|Л.]], [[Санкт-Петербургский государственный университет|ЛГУ]], 1987. — 256 с. * {{книга|автор=[[Гальперин, Пётр Яковлевич|Гальперин, П. Я.]]|заглавие=Введение в психологию|язык=ru|место=[[Москва]]|издательство=[[Издательство Московского университета|Книжный дом «Университет»]]|год=[[2007]]}} * {{книга|автор=[[Гиппенрейтер, Юлия Борисовна|Гиппенрейтер, Ю. Б.]]|заглавие=Введение в общую психологию. Курс лекций|язык=ru|ссылка=http://www.pedlib.ru/Books/1/0155/index.shtml|место=[[Москва]]|издательство=[[АСТ (издательство)|АСТ]]|год=2008|страниц=352|isbn=978-5-17-049383-8|тираж=7000}} * {{книга|автор=[[Годфруа, Жо|Годфруа, Ж]].|заглавие=Что такое психология|оригинал=Les chemins de la psychologie. В 2-х т|ссылка=http://www.i-u.ru/biblio/archive/godfrua_chto/default.aspx|место=[[Москва]]|издательство=[[Мир (издательство)|Мир]]|год=[[2005]]|8=|страниц=772|isbn=5-03-003697-0|тираж=1000|archive-url=https://web.archive.org/web/20091230075519/http://www.i-u.ru/biblio/archive/godfrua_chto/default.aspx|archive-date=2009-12-30}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20091230075519/http://www.i-u.ru/biblio/archive/godfrua_chto/default.aspx |date=2009-12-30 }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Равоншиносӣ| ]] [[Гурӯҳ:Илмҳо]] k881ingoxi475625adv8xi47ry918f4 0 25261 1481808 1362747 2026-07-23T12:35:21Z Yoonoos.tj 27005 Yoonoos.tj moved page [[Фурудгоҳи оспрингбрук]] to [[Фурудгоҳи Спрингбрук]] 1362747 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | ном =Фурудгоҳи оспрингбрук | номи маҳаллӣ = | номи маҳаллӣ-1 = | номи маҳаллӣ-2 = | акс = | акс-арз = | унвон = | акс2 = | акс2-арз = | унвон2 = | IATA = | ICAO = | FAA =4OR0 | TC = | LID = | GPS = | WMO = | навъ =хусусӣ | молик-муроқиб = | молик =Paul S. Johnson | гардонанда = | шаҳр = | муқеъият =[[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]] | марказ = | ҷузъ = <!-- фурудгоҳ низомӣ --> | бакор рафта дар = | фармондеҳ/мудир = | сокин = | metric-elev = | аз иртифоъи сатҳи дарё бар асоси фут =1560 | аз иртифоъи сатҳи дарё бар асоси метр =475 | Мухтасот ={{Coord|42|33|18.4300|N|123|12|16.2000|W|type:airport|display=inline}} | вебгоҳ = | metric-rwy = | R1-шумора =41179 | R1-тул-фут =2500 | R1-тул-метр =762 | R1-сатҳ = [[асфалт]] | H1-шумора = | H1-тул-фут = | H1-тул-метр = | H1-сатҳ = | тавзеҳ-Сол = | тавзеҳ1-титр= | тавзеҳ1-Иттилоот = | понавис = }} '''Фурудгоҳи оспрингбрук''' ({{lang-en|Springbrook Airport}}) — фурудгоҳи хусусӣ аст, ки як [[Бонд фурудгоҳ|бонди фуруди]] [[асфалт]] дорад, ва тӯли бонди он 762 метр аст. Ин фурудгоҳ дар кишвари [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]] қарор дорад, ва дар баландии 475 метр аз сатҳи баҳр воқеъ шудааст. ==Ҷусторҳои вобаста== *[[Коди ИОТО]] *[[Коди ИКАО]] *[[Феҳристи фурудгоҳҳои Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]] ==Манобеъ== <references/> {{Reflist}} * [http://worldaerodata.com World Aeronautical Database. Retrieved 29 July 2013] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120525203926/http://worldaerodata.com/ |date=2012-05-25 }} {{ref-en}} * [http://www.airport-data.com Airport and Aircraft information. Retrieved 29 July 2013] {{ref-en}} {{Фурудгоҳҳои Иёлоти Муттаҳидаи Амрико}} {{Фурудгоҳ-нопурра}} [[Гурӯҳ:Фурудгоҳҳои Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]] [[Гурӯҳ:Фурудгоҳҳо аз рӯи алифбо‎]] arg4v5j3rgc6dd1kwxattd7fq4jvm9w 1481810 1481808 2026-07-23T12:37:40Z Yoonoos.tj 27005 1481810 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | ном = Фурудгоҳи Спрингбрук | номи маҳаллӣ = | номи маҳаллӣ-1 = | номи маҳаллӣ-2 = | акс = | акс-арз = | унвон = | акс2 = | акс2-арз = | унвон2 = | IATA = | ICAO = | FAA = 4OR0 | TC = | LID = | GPS = | WMO = | навъ = хусусӣ | молик-муроқиб = | молик = Paul S. Johnson | гардонанда = | шаҳр = | муқеъият = [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]] | марказ = | ҷузъ = <!-- фурудгоҳ низомӣ --> | бакор рафта дар = | фармондеҳ/мудир = | сокин = | metric-elev = | аз иртифоъи сатҳи дарё бар асоси фут = 1560 | аз иртифоъи сатҳи дарё бар асоси метр = 475 | Мухтасот ={{Coord|42|33|18.4300|N|123|12|16.2000|W|type:airport|display=inline}} | вебгоҳ = | metric-rwy = | R1-шумора = 41179 | R1-тул-фут = 2500 | R1-тул-метр = 762 | R1-сатҳ = [[асфалт]] | H1-шумора = | H1-тул-фут = | H1-тул-метр = | H1-сатҳ = | тавзеҳ-Сол = | тавзеҳ1-титр = | тавзеҳ1-Иттилоот = | понавис = }} '''Фурудгоҳи Спрингбрук''' ({{lang-en|Springbrook Airport}}) — фурудгоҳи хусусӣ аст, ки як [[Бонд фурудгоҳ|бонди фуруди]] [[асфалт]] дорад ва тӯли бонди он 762 метр аст. Ин фурудгоҳ дар кишвари [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]] қарор дорад ва дар баландии 475 метр аз сатҳи баҳр воқеъ шудааст. ==Ҷусторҳои вобаста== *[[Коди ИОТО]] *[[Коди ИКАО]] *[[Феҳристи фурудгоҳҳои Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]] ==Манобеъ== <references/> {{Reflist}} * [http://worldaerodata.com World Aeronautical Database. Retrieved 29 July 2013] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120525203926/http://worldaerodata.com/ |date=2012-05-25 }} {{ref-en}} * [http://www.airport-data.com Airport and Aircraft information. Retrieved 29 July 2013] {{ref-en}} {{Фурудгоҳҳои Иёлоти Муттаҳидаи Амрико}} {{Фурудгоҳ-нопурра}} [[Гурӯҳ:Фурудгоҳҳои Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]] [[Гурӯҳ:Фурудгоҳҳо аз рӯи алифбо‎]] 36wg9vufe809n3ld716lk5biwg4gk4x 0 33659 1481882 1356906 2026-07-23T22:19:54Z Yoonoos.tj 27005 1481882 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | ном = Фурудгоҳи Амбосели | номи маҳаллӣ = | номи маҳаллӣ-1 = | номи маҳаллӣ-2 = | акс = | акс-арз = | унвон = | акс2 = | акс2-арз = | унвон2 = | IATA = ASV | ICAO = | FAA = | TC = | LID = | GPS = | WMO = | навъ = ҳамагона (умумӣ)، ғайринизомӣ | молик-муроқиб = | молик = [[Kenya Civil Aviation Authority]] | гардонанда = | шаҳр = [[Амбосели]] | муқеъият = [[Кения]] | марказ = | ҷузъ = <!-- фурудгоҳ низомӣ --> | бакор рафта дар = | фармондеҳ/мудир = | сокин = | metric-elev = | аз иртифоъи сатҳи дарё бар асоси фут =3757 | аз иртифоъи сатҳи дарё бар асоси метр =1145 | Мухтасот ={{Coord|02|38|32|S|37|15|00|E|type:airport_region:KE|display=inline|name=Amboseli Airport}} | вебгоҳ = | metric-rwy = | R1-шумора = | R1-тул-фут =3284 | R1-тул-метр =1001 | R1-сатҳ = [[асфалт]] | H1-шумора = | H1-тул-фут = | H1-тул-метр = | H1-сатҳ = | тавзеҳ-Сол = | тавзеҳ1-титр= | тавзеҳ1-Иттилоот = | понавис = }} '''Фурудгоҳи Амбосели''' ({{lang-en|Amboseli Airport}}) — фурудгоҳи ҳамагона (умумӣ)، ғайринизомӣ бо [[Коди ИОТО]]и ASV аст, ки як [[Бонд фурудгоҳ|бонди фуруди]] [[асфалт]] дорад ва тӯли бонди он 1001 метр аст. Ин фурудгоҳ дар шаҳри [[Амбосели]] кишвари [[Кения]] қарор дорад ва дар баландии 1145 метр аз сатҳи баҳр воқеъ шудааст. ==Ҷусторҳои вобаста== *[[Коди ИОТО]] *[[Коди ИКАО]] *[[Феҳристи фурудгоҳҳои Кения]] ==Манобеъ== <references/> {{Reflist}} * [http://worldaerodata.com World Aeronautical Database. Retrieved 29 July 2013] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120525203926/http://worldaerodata.com/ |date=2012-05-25 }} {{ref-en}} * [http://www.airport-data.com Airport and Aircraft information. Retrieved 29 July 2013] {{ref-en}} {{Фурудгоҳҳои Кения}} {{Фурудгоҳ-нопурра}} [[Гурӯҳ:Фурудгоҳҳо аз рӯи алифбо‎]] co74mk2kn1ihrt6p9yv6i47b3wpmzn0 1481883 1481882 2026-07-23T22:20:23Z Yoonoos.tj 27005 /* */ 1481883 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | ном = Фурудгоҳи Амбосели | номи маҳаллӣ = | номи маҳаллӣ-1 = | номи маҳаллӣ-2 = | акс = | акс-арз = | унвон = | акс2 = | акс2-арз = | унвон2 = | IATA = ASV | ICAO = | FAA = | TC = | LID = | GPS = | WMO = | навъ = ҳамагона (умумӣ)، ғайринизомӣ | молик-муроқиб = | молик = [[Kenya Civil Aviation Authority]] | гардонанда = | шаҳр = [[Амбосели]] | муқеъият = [[Кения]] | марказ = | ҷузъ = <!-- фурудгоҳ низомӣ --> | бакор рафта дар = | фармондеҳ/мудир = | сокин = | metric-elev = | аз иртифоъи сатҳи дарё бар асоси фут =3757 | аз иртифоъи сатҳи дарё бар асоси метр =1145 | Мухтасот ={{Coord|02|38|32|S|37|15|00|E|type:airport_region:KE|display=inline|name=Amboseli Airport}} | вебгоҳ = | metric-rwy = | R1-шумора = | R1-тул-фут =3284 | R1-тул-метр =1001 | R1-сатҳ = [[асфалт]] | H1-шумора = | H1-тул-фут = | H1-тул-метр = | H1-сатҳ = | тавзеҳ-Сол = | тавзеҳ1-титр= | тавзеҳ1-Иттилоот = | понавис = }} '''Фурудгоҳи Амбосели''' ({{lang-en|Amboseli Airport}}) — фурудгоҳи ҳамагона (умумӣ), ғайринизомӣ бо [[Коди ИОТО]]и ASV аст, ки як [[Бонд фурудгоҳ|бонди фуруди]] [[асфалт]] дорад ва тӯли бонди он 1001 метр аст. Ин фурудгоҳ дар шаҳри [[Амбосели]] кишвари [[Кения]] қарор дорад ва дар баландии 1145 метр аз сатҳи баҳр воқеъ шудааст. ==Ҷусторҳои вобаста== *[[Коди ИОТО]] *[[Коди ИКАО]] *[[Феҳристи фурудгоҳҳои Кения]] ==Манобеъ== <references/> {{Reflist}} * [http://worldaerodata.com World Aeronautical Database. Retrieved 29 July 2013] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120525203926/http://worldaerodata.com/ |date=2012-05-25 }} {{ref-en}} * [http://www.airport-data.com Airport and Aircraft information. Retrieved 29 July 2013] {{ref-en}} {{Фурудгоҳҳои Кения}} {{Фурудгоҳ-нопурра}} [[Гурӯҳ:Фурудгоҳҳо аз рӯи алифбо‎]] 0b12i7zukrkvxl8t76o896o15aaz7dv 0 59291 1481834 1480892 2026-07-23T15:13:10Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481834 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Мунира Шаҳидӣ |номи аслӣ = Мунира Зиёдуллоевна Шаҳидӣ |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 22.3.1943 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|Сталинобод|шаҳри Душанбе}}, [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = 15.7.2026 |маҳалли даргузашт = {{МаҳаллиМарг|Маскав}}, [[Русия]] |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |фазои илмӣ = [[шарқшиносӣ]], [[санъатшиносӣ]] |ҷойҳои кор = КМ ЛКСМ Тоҷикистон, Институти шарқшиносии [[Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон|АМИТ]], Осорхонаи ҷумҳуриявии маданияти мусиқии ба номи Зиёдулло Шаҳидӣ |дараҷаи илмӣ = {{Дараҷаи илмӣ|номзад|илмҳои филология}} |унвонҳои илмӣ = |алма-матер = [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ]] |роҳбари илмӣ = [[Абдулғанӣ Мирзоев]], А. Е. Бертелс |шогирдони маъруф = |маъруф ба = |мукофоту ҷоизаҳо = |сайт = }} '''Мунира Зиёдуллоевна Шаҳидӣ''' ([[22 март]]и [[1943]], [[Сталинобод]] — [[15 июл]]и [[2026]], [[Маскав]]) — [[шарқшинос]], [[санъатшинос]], [[тарҷумон]], номзади илмҳои филологӣ (1972). == Зиндагинома == Мунира Шаҳидӣ 22 марти соли 1943 дар шаҳри Душанбе дар хонадони оҳангсози тоҷик [[Зиёдулло Шаҳидӣ]] ба дунё омадааст. Дар соли 1964 бахши англисии факултети забонҳои хориҷии [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ|ИДПС ба номи Т. Г. Шевченко]]ро хатм кардааст. == Корнома == Тарҷумони ширкати «Интурист» (1964—1966), директори бахши туризми байналхалқии ҷавонони шӯравӣ дар КМ ЛКСМ Тоҷикистон (1966—1968). Лаборант, ходими илмӣ, ходими калони илмии Институти шарқшиносии [[Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон|Академияи илмҳои ҶШС Тоҷикистон]] (1968—2011). Сарвари Осорхонаи ҷумҳуриявии маданияти мусиқии ба номи Зиёдулло Шаҳидӣ ва Бунёди байналмилалии Зиёдулло Шаҳидӣ. Бо саъю кӯшиши ӯ [[Осорхонаи ҷумҳуриявии фарҳанги мусиқии ба номи Зиёдулло Шаҳидӣ]] ва Бунёди байналмилалии Зиёдулло Шаҳидӣ таъсис ёфтаанд, ки ҳадафи онҳо на фақат ҳифзи мероси эҷодии насли гузаштаи донишмандон ва аҳли ҳунар, балки бунёди равобити фарҳангии кишварҳои Шарқу Ғарб дар замони навини равобити фарҳангӣ мебошад. Ба ин хотир ӯ нашри маҷаллаи илмии «Фонус»-ро ба роҳ мондааст<ref name="kent-shahidi">[https://research.kent.ac.uk/gcrf-compass/person/dr-munira-shahidi/ University of Kent — Dr. Munira Shahidi]</ref>. Солҳои 2004—2005 ба ҳайси эксперти ЮНЕСКО оид ба равобити байнифарҳангӣ фаъолият карда, узви Маркази тадқиқоти инсоншиносии Фаронса, узви Институти Шведсия (1996) ва узви Шӯрои ҷамъиятии Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб шудааст. Ба кишварҳои Амрико, Британияи Кабир, Фаронса ва ғайра сафар карда, донишҷӯёни донишгоҳҳои онҳоро аз дастовардҳои олимон ва ҳунармандони тоҷик огоҳ менамуд. == Фаъолияти илмӣ == Таҳти роҳбарии академик [[Абдулғанӣ Мирзоев]] ва [[Андрей Бертелс|А. Е. Бертелс]] дар мавзӯи «Мақоми китоби чорҷилдаи Э. Г. Браун дар шинохти адабиёти форсии тоҷикӣ дар ҷаҳони имрӯз» рисолаи номзадӣ дифоъ кардааст (1972). Муаллифи беш аз 80 асару мақолаи илмӣ, аз ҷумла монографияи «Ибни Сино ва Данте» (Душанбе, 1986).<ref>Аслҳо ва наслҳо. — Душанбе, 2013. — С. 159. — 184 с. — ISBN 978-99947-958-2-6</ref> == Даргузашт == Мунира Шаҳидӣ 15 июли соли 2026 дар 83-солагӣ дар шаҳри Маскав даргузашт<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.tj/20260715/munira-shahidi-darguzasht-1079004245.html|title=Мунира Шаҳидӣ духтари оҳангсози маъруфи тоҷик Зиёдулло Шаҳидӣ даргузашт|website=Sputnik Тоҷикистон|date=2026-07-15|lang=tg|accessdate=2026-07-16}}</ref>. == Осор == * ''Шахиди М. З.'' ''Ибн Сино и Данте''. — Д.: Дониш, 1986. — 127 с.<ref name="автоссылка4">https://vestnik.mgimo.ru/sites/default/files/pdf/016-018_reccenzii_kuzin_vestnik_3(54)_2017.pdf{{Пайванди мурда|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''Газели Мавлоно Джалолиддина Балхи'' / Сост. М. Шахиди. — Д., 1991–1992. — Т. 1—2.<ref name="автоссылка8">https://inst.at/en/research-and-publications/publications-of-the-institute/volume-7-of-the-series-international-dialogue-of-cultures-and-civilizations-between-east-and-west/</ref> * ''Shahidi, M.'' Report: Central Asia and the Modern World // TRANS. Internet-Zeitschrift für Kulturwissenschaften. — 2003.<ref>[https://inst.at/trans/15Nr/15Nr.htm TRANS – TRANS Internet-Zeitschrift für Kulturwissenschaften | Internet journal for cultural studies | Revue électronique de recherches sur la culture<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> * ''Shahidi, M.'' The Impact of the Emergence of Eurasian Art Communities in Tajikistan on the Process of Regional Security // International Relations and Diplomacy. — 2016.<ref>[https://www.davidpublisher.com/index.php/Home/Article/index?id=25576.html The Impact of the Emergence of Eurasian Art Communities in the Globalizing World-David Publishing Company<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> * ''Шахиди М. З.'' ''Диалог культур — Восток и Запад в XXI веке''. — Осло: 2023.<ref name="автоссылка7">[https://old.asiaplustj.info/ru/news/life/person/20250913/munira-shahidi-moya-kniga-bila-predstavlena-v-kembridzhe-i-berline-no-ne-v-tadzhikistane Мунира Шахиди: Моя книга была представлена в Кембридже и Берлине, но не в Таджикистане! | Новости Таджикистана ASIA-Plus<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> * Вклад в раздел «Tajikistan» // Continuum Encyclopedia of Popular Music of the World. — London: Continuum.<ref name="автоссылка10">https://books.google.com/books?id=U3Tq-uYxM2wC&pg=PA277</ref> * ''Shahidi, M.'' New Eurasian Art Communities in Globalising World // S. Akbari, N. F. Yildiz (Eds.). ''Art and Culture: New Perspectives in Eurasian Studies''. — Springer, 2018.<ref name="автоссылка9">https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-981-10-8598-6_1</ref> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [http://munira-shahidi.org/ Торномаи Мунира Шаҳидӣ] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20180225090832/http://munira-shahidi.org/ |date=2018-02-25 }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Олимони Фарҳангистони улуми Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Занҳо-олимаҳо]] [[Гурӯҳ:Хонадони Шаҳидӣ]] qfhqa9padl3snw9pp24zfp38bzg7mlf 0 143970 1481811 1481692 2026-07-23T12:58:05Z Yoonoos.tj 27005 /* Ситоди мураббиён */ 1481811 wikitext text/x-wiki {{Дигар мазмунҳо|Реал Мадрид}} {{Ҷаъбаи БФ |замина = #FFFFF0 |матн = #000000 |ном = {{Парчами Испания}} Реал Мадрид |мавсими ҷорӣ = [[Чемпионати футболи Испониё 2025/2026|Мавсими ҷорӣ]] |логотип = |номи пурра = Real Madrid Club de Fútbol<ref>{{cite web| title = Real Madrid Club de Fútbol | url = https://www.laliga.es/laliga-santander/real-madrid |lang = es |publisher = Саҳифаи расмии Ла Лига |accessdate = 2023-06-19}}</ref> |лақаб = ''Los Blancos (Сафедҳо)<br>Los Galácticos (Каҳкашониҳо)<br>Los Merengues (Хомаиҳо)<br>Los Vikingos (Викингҳо)<br>La Casa Blanca (Кохи сафед)'' |таъсис = 06.03.1902 |барҳам = |майдон = {{Парчами Испания}} «[[Сантияго Бернабеу (варзишгоҳ)|Сантияго Бернабеу]]», [[Мадрид]] |ғунҷоиш = 81 044<ref>{{cite web |url=http://www.realmadrid.com/en/santiago-bernabeu-stadium |title=Santiago Bernabéu Stadium |lang=es |publisher=Саҳифаи расмии бошгоҳи «Реал Мадрид» |accessdate=2019-06-19}}</ref> |молик = |президент = {{Парчами Испания}} [[Флорентино Перес]] |мудир = |мудири кул = |мураббӣ = {{Парчами Португалия}} [[Ҷозе Моуринё]] |капитан = {{Парчами Уругвай}} [[Федерико Валверде]] |рейтинг = ҷойи 2-юм дар [[Ҷадвали зарибҳои УЕФА|раддабандии УЕФА]]<ref>{{cite web|url= https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/club/?year=2026|title=Раддабандии УЕФА барои бошгоҳҳо|website=uefa.com|accessdate=2026-04-16}}</ref> |буҷет = |сарпараст = {{Парчами Имороти Муттаҳидаи Арабӣ}} Fly Emirates |мусобиқа = [[Ла Лига]] |мавсим = [[Чемпионати футболи Испониё 2025/2026|2025/26]] |мавқеъ = [[Акс:Silver star.png|20px|Медали нуқра]] ҷойи '''2-юм''' |сайт = https://www.realmadrid.com/ | pattern_la1 = _realmadrid2627h | pattern_b1 = _realmadrid2627h | pattern_ra1 = _realmadrid2627h | pattern_sh1 = _realmadrid2627h | pattern_so1 = _realmadrid2627hl | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 433E3A | pattern_la2 = _realmadrid2526a | pattern_b2 = _realmadrid2526a | pattern_ra2 = _realmadrid2526a | pattern_sh2 = _realmadrid2526a | pattern_so2 = _realmadrid2526al | leftarm2 = 262a45 | body2 = 262a45 | rightarm2 = 262a45 | shorts2 = 262a45 | socks2 = 262a45 | pattern_la3 = _realmadrid2526t | pattern_b3 = _realmadrid2526t | pattern_ra3 = _realmadrid2526t | pattern_sh3 = _adidaswhite | pattern_so3 = _adidaswhitel | leftarm3 = 007CE4 | body3 = 007CE4 | rightarm3 = 007CE4 | shorts3 = 007CE4 | socks3 = 007CE4 }} '''«Реал Мадрид»''' ({{lang-es|Real Madrid Club de Fútbol}}, {{IPA-es|reˈal maˈðɾið ˈkluβ ðe ˈfuðβol|-|Real Madrid.ogg}}) — яке аз дурахшонтарин бошгоҳи футболи [[Испания|испониёӣ]], ки дар шаҳри [[Мадрид]] – пойтахти Испониё қарор дорад. Аз ҷониби [[ФИФА]] [[Беҳтарин бошгоҳҳои асри XX аз ҷониби ФИФА|беҳтарин бошгоҳи футболи асри XX]] эътироф шудааст. «Реал Мадрид» яке аз се дастаест, ки дар қатори тимҳои «[[Барселона (бошгоҳи футбол)|Барселона]]» ва «[[Атлетик Билбао (бошгоҳи футбол)|Атлетик Билбао]]» ҳеч гоҳ дивизиони олии Испониёро тарк накардааст<ref>{{Cite web|url= https://www.worldfootball.net/alltime_table/esp-primera-division/|title= Spain » Primera División » All-time league table|author=|website=worldfootball.net|date=2026-01-14|publisher=|lang=en|accessdate=2026-01-14}}</ref>. Яке аз бошгоҳҳои серҷомтарин дар футболи Испониё ба ҳисоб меравад. Дар тӯли фаъолият бошгоҳи «Реал Мадрид» 71 ҷоизаи миллиро соҳиб шудааст: 36 – қаҳрамони [[Чемпионати футболи Испониё|Ла Лига]], 20 – Ҷоми Испониё, 13 – Суперҷоми Испониё ва 1 – Ҷоми Ла Лига<ref>{{cite web |url=http://www.realmadrid.com/en/about-real-madrid/honours/football|title=Real Madrid Honours: Trophies, Titles, Cups, and Championships|lang=en |publisher=Саҳифаи расмии бошгоҳи «Реал Мадрид»|accessdate=2018-08-11}}</ref>. Аз рӯи шумораи ҷом ва гол дар [[Лигаи Қаҳрамонҳо|Лигаи қаҳрамонҳои Урупо]] натиҷаи рекордӣ (15 – ҷом, 5 маротиба пайиҳам) дорад. «Реал Мадрид» яке аз арзишмандтарин бошгоҳҳои варзишии ҷаҳон аст. Тибқи маълумоти «Deloitte», дар мавсими 2024/25, бошгоҳ бо даромади солонаи 1,045.5 млрд евро дар ҷои якум аст<ref>{{Cite web|url=https://www.deloitte.com/uk/en/services/financial-advisory/analysis/deloitte-football-money-league.html|title=Deloitte Football Money League|author=|website=|date=2025-01-23|publisher=Deloitte United Kingdom|lang=en|accessdate=2025-01-23}}</ref>. Дар [[соли 2025]] бо арзиши умумии 6,6 миллиард доллар арзишмандтарин бошгоҳи футбол эътироф гардид<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/lists/soccer-valuations|title=World’s Most Valuable Soccer Teams|author=|website=|date=2025-07-28|publisher=Forbes|lang=en|accessdate=2025-07-28}}</ref>. == Таърих == === Бунёд === [[Соли 1897]] дастаи «Sky Football» таъсис дода шуд, ки нахустин нишона аз бошгоҳи мадридӣ аст. Вале расман санаи [[6 март]]и [[соли 1902]] ҳамчун рӯзи таъсисёбии бошгоҳи ''Madrid Football Club'' аз тарафи [[Хулиан Паласиос]] ва бародарон Падросҳо ба ҳисоб меравад. [[29 июн]]и [[соли 1920]], шоҳи Испониё [[Алфонсо XIII]] ба даста унвони ''Шоҳона'' ({{lang-es|Real}})-ро гузошт. Аз ин рӯ номи муосири бошгоҳ ''Real Madrid'' аст. [[Акс:Madrid C.F. 1905-06.jpg|thumb|left|260px|<div class="center">«Madrid FC», ғолибони Ҷоми Испониё дар соли 1906</div>]] [[Акс:Madrid FC 1908.jpg|thumb|left|260px|<div class="center"> «Madrid FC», мавсими 1907/08. Росто (аз чап ба рост): Аспиунтса, Нейра, Парахес, Линдси (д), Ревулто ва Праст. Нишаста: Яртса, Новоа, Норманд, Берраондо ва Прада.</div>]] Аз ҳамон лаҳзаи таъсис, бошгоҳ шурӯъ ба иддаои раҳбарӣ дар футболи Испониё кард: аллакай дар [[соли 1903]] ба финали Ҷоми Испониё роҳ ёфт ва дар он аз «[[Атлетик Билбао (бошгоҳи футбол)|Атлетик Билбао]]» мағлуб шуд. Чанд сол баъд ин Ҷоми ифтихорӣ, муддати тӯлонӣ ба пойтахт кӯчид: футболбозони «Реал Мадрид» чор бор пайиҳам ғолиби Ҷоми Испониё шуданд. [[Чемпионати футболи Испониё|Чемпионати Испониё]] шурӯъ аз фасли 1928/29 баргузор мешавад, то он дам тимҳои қавитаринро бар асоси минтақа муайян мекарданд. «Мадрид» (аз соли 1920 — «Реал Мадрид») дар ин муддат 16 бор дар минтақаи пойтахт музаффар шудааст. [[Акс:1926-02-22, La Nación, Equipo del Madrid F. C., que ayer quedó proclamado campeón del Centro, Pío.jpg|thumb|left|260px|<div class="center">«Реал Мадрид», ғолибони минтақаи пойтахт (феврали [[соли 1926]])</div>]] === Даврони авҷи бошгоҳ === Дар миёнаи солҳои 50-уми қарни гузашта, замоне ки тасмим ба таъсиси як созмони футболи қораӣ гирифта шуд, то мусобиқаҳои мунтазамро барои бошгоҳҳо ва тимҳои миллӣ фароҳам орад, «Реал Мадрид» дар Испониё садрнишини асосӣ набуд. Бо вуҷуди ин, маҳз «Реал Мадрид» дар мавсими 1954/55 қаҳрамони [[Чемпионати футболи Испониё|Лигбартари Испониё]] шуд ва аввалин роҳхатро миёни бошгоҳҳои испонӣ барои ширкат дар [[Лигаи Қаҳрамонҳо|Ҷоми Қаҳрамонони Урупо]] мушарраф гашт. Аз он лаҳза, «Реал Мадрид» тӯли 5 сол рӯйиҳам ин [[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА|ҷом]]ро ба номи худ мӯҳр зад. Дастовардҳои тим дар арсаи байналмилалро пирӯзиҳо дар [[Чемпионати футболи Испониё|Ла Лига]] ҳамқадам буданд, онҳо аз [[соли 1954]] то [[соли 1969|1969]] тавонистанд 12 маротиба қаҳрамони [[Чемпионати футболи Испониё|Лигбартар]] шаванд. Давоми зиёда аз даҳ сол тавре шуда буд, ки агар мадридиҳо имкони қаҳрамонӣ дар [[Чемпионати футболи Испониё|чемпионати дохили]]ро аз даст медоданд, ҳатман соҳиби [[Лигаи Қаҳрамонҳо|Ҷоми қаҳрамонҳо]] мешуданд. Ҳамин тариқ, 15 сол пайиҳам дар бонуфузтарин мусобиқаи Урупо иштирок карданд ва бори аввал [[соли 1970]] бинобар ишғоли ҷои 6-ум дар [[Чемпионати футболи Испониё|Ла Лига]] аз он бенасиб шуданд. Дар он даврони тиллоии «Реал Мадрид», [[Алфредо Ди Стефано]]и аргентинӣ (беҳтарин футболбози Урупо дар солҳои 1957 ва 1959), [[Раймон Копа]]и фаронсавӣ (ҷоизадори «Тӯби тиллоӣ» дар [[соли 1958]]), [[Ферентс Пушкаш]]и маҷорӣ (футболбози рақами дуи Урупо дар [[соли 1960]]), [[Франсиско Хенто]] - барандаи шашкаратаи [[Лигаи Қаҳрамонҳо|Ҷоми қаҳрамонҳо]] бозигарони калидӣ буданд. Дар миёнаи солҳои 60-ум [[Франсиско Хенто|Хенто]]и бузургро [[Хосе Сантамария]], [[Амансио Амаро|Амансио]], [[Пирри|Пиррӣ]], [[Мигел Ангел Гонсалес Суарес|Мигел Анхел]] ҳамроҳӣ мекарданд. Ба рафтани футболбозони кӯҳантаҷриба, анъанаҳои фотеҳонаи бошгоҳи «Шоҳона» дар Урупо тадриҷан аз байн рафт. Ҳаводорони мадридӣ рушди навбатии тимро қариби бист сол мунтазир шуданд, замоне ки насли ҷадид бо раҳбарии [[Эмилио Бутрагенйо]] ва наздиктарин ҳамдастаҳояш [[Мишел (футболбоз)|Мишел]], Ҳуго Санчез, [[Мануэл Санчис|«Маноло» Санчис]], [[Рафаэл Мартин Васкес|Мартин Васкес]] ва [[Мигел Пардеса]] омаданд. Онҳо ду маротиба қаҳрамони [[Ҷоми УЕФА]] ва панҷ маротиба дар [[Чемпионати футболи Испониё|чемпионати Испониё]] пайдарпай ғолиб шуданд. === Солҳои 1970-1990 === Дар нимаи солҳои 70-ум «Реал Мадрид» дар мавсими 1973/1974 дар бозии финалӣ рақиби сарсахташ бошгоҳи «[[Барселона (бошгоҳи футбол)|Барселона]]»-ро бо ҳисоби (4:0) мағлуб намуда, соҳиби Ҷоми Испониё шуд. [[Соли 1978]] дастаи «Реал Мадрид» [[Ули Штилике]] ва [[Хуанито]]ро харидорӣ кард. Бархилофи тафовут дар сабки бозӣ, онҳо барои солҳои тулонӣ қаҳрамони ҳаводорони мадридӣ хоҳанд монд. [[4 июн]]и [[соли 1980]] мадридиҳо дар бозии ниҳоии Ҷоми мамлакат бар «[[Реал Мадрид Кастийя]]» бо ҳисоби 6:1 ғолиб шуданд. Соли баъд «Реал Мадрид» дубора бо расидан ба финали [[Лигаи Қаҳрамонҳо|Ҷоми қаҳрамонҳо]] аз худ дар [[Аврупо|Урупо]] дарак дод. Дар ин набарди шадид бошгоҳи «[[Ливерпул (бошгоҳи футбол)|Ливерпул]]» таҳти раҳбарии [[Боб Пейсли]] бар дастаи мадридӣ ва сармураббӣ [[Вуядин Бошков]] бо ҳисоби минималии 1:0 зафар ёфт. Голи ягонаи бозиро дар дақиқаи 82-юм ҳимоягари хатти чапи мерсисайдиҳо [[Алан Кеннеди]] зад. [[Алфредо Ди Стефано]] моҳи декабри [[соли 1983]] ба вазифаи сармураббии «Реал Мадрид» таъйин шуда, бозигарон [[Рафаэл Мартин Васкес|Мартин Васкес]], [[Мишел (футболбоз)|Мишел]], [[Мануэл Санчис Онтиюело|«Маноло» Санчис]] ва [[Эмилио Бутрагенйо]]ро аз ҳайати ҷавонон ба дастаи асосӣ шомил намуд. [[Эмилио Бутрагенйо]]и ҷавон дар бозии якуми худ бо пироҳани бошгоҳи «Шоҳона» дар муқобили «[[Кадис (бошгоҳи футбол)|Кадис]]», ба задани ду гол даст ёфт ва ба мадридиҳо ғалаба овард. Дар пайи чунин талошҳо, ҳаводорон ӯро хеле зуд ҳамчун яке аз рамзҳои даста пазируфтанд. [[24 май]]и [[соли 1985]] [[Рамон Мендоса]] курсии президентии бошгоҳи «Реал Мадрид»-ро ишғол намуда ба беҳтар шудани натиҷаҳои даста саҳм гузошт. Дар солҳои 1985 ва 1986 бо мағлуб намудани бошгоҳҳои «[[Видеотон (бошгоҳи футбол)|Видеотон]]» ва «[[Кёлн (бошгоҳи футбол)|Кёлн]]» дар бозиҳои финалӣ, мадридиҳо ҷоизадори 2 [[Ҷоми УЕФА]] шуданд. Он солҳо футболбозони «Реал Мадрид» дар варзишгоҳи худ бо илҳоми хос майдондорӣ мекарданд: ба назар чунин менамуд, ки баъди бохт бо ҳар ҳисобе, онҳо натиҷаи лозимияшонро метавонанд бозпас гиранд. Боре барояшон муяссар шуд, ки кори куллан боварнакарданиро анҷом диҳанд: бозии аввалро дар шаҳри [[Дӯсселдорф]] бар «[[Боруссия Мӯнхенгладбах|Боруссия М]]» бо ҳисоби 1:5 бохта, дар бозии ҷавобӣ дар «[[Сантияго Бернабеу (варзишгоҳ)|Сантияго Бернабеу]]» чор туби беҷавоб зада, ба даври дигар баромаданд. Баъди чанд мавсими нисбатан номуваффақ вазифаи сармураббии «Реал Мадрид»-ро [[Хорхе Валдано]], ки то он лаҳза дар бошгоҳи «[[Тенерифе (бошгоҳи футбол)|Тенерифе]]» кори пурсамаре анҷом дода буд, ба ӯҳда гирифт. Ӯ ба [[Фернандо Редондо|Редондо]], [[Микаел Лаудруп|Лаудруп]], [[Хосе Эмилио Амависка|Амависка]] ва [[Кике Санчес Флорес|Кике Флорес]] мавқеи доимӣ дар ҳайати асосиро бовар намуд. [[8 январ]]и [[соли 1995]] шогирдони Валдано рақибони асосии худ «[[Барселона (бошгоҳи футбол)|Барселона]]»-ро бо ҳисоби бузурги 5:0 мағлуб карда, дар охир мақоми аввали Ла Лигаро соҳиб шуданд. Аммо, мавсими оянда нокомии бошгоҳи «Реал Мадрид» дар [[Чемпионати футболи Испониё|Ла Лига]] ва [[Лигаи Қаҳрамонҳо]] сабаби барканор шудани Валдано ва моҳи июли [[соли 1996]] таъйин шудани мураббии машҳури [[Итолиё|итолиёвӣ]] [[Фабио Капелло]] гашт. Ӯ таркиби тимро ба таври назаррас навсозӣ намуда, ба он [[Кларенс Зеедорф]], [[Предраг Миятович]] ва [[Роберто Карлос]]ро шомил кард. Барои дастаи Капелло як мавсим кофӣ буд, то қаҳрамон шавад. Моҳи майи [[соли 1998]] «Реал Мадрид» таҳти идораи сармураббӣ [[Юпп Ҳайнкес]] дар бозии ҳалкунанда бар [[Ювентус (бошгоҳи футбол)|Ювентус]] (1:0) ғолиб омада, бори ҳафтум [[Лигаи Қаҳрамонҳо]]ро ба даст овард. «Реал» бо мураббии дигар [[Гуус Ҳиддинк]] пас аз чанд моҳ, бошгоҳи «[[Васко да Гама (бошгоҳи футбол)|Васко да Гама]]»-ро дар бозии ниҳоӣ шикаст дода, Ҷоми байниқораиро низ ба [[Мадрид]] интиқол дод. Пас аз бебарории мавсими 1998/99, роҳбарияти «Реал Мадрид» тасмим гирифт вазифаи сармураббиро ба [[Висенте Дел Боске]] супорад ва хато накард: даста дар бозии финалӣ бар «[[Валенсия (бошгоҳи футбол)|Валенсия]]» (3:0) пирӯз шуда, бори ҳаштум [[Лигаи Қаҳрамонҳо]]ро ба даст овард. [[Раул Гонсалес|Раул]] голи сеюми бозиро зада, дар қатори [[Ривалдо]] ва [[Марио Жардел]] бо 10 гол дар қатори голзанҳои беҳтарини [[Лигаи Қаҳрамонҳо]] номи худро сабт кард. [[Соли 2001]], «Реал Мадрид» 28-ум унвони қаҳрамонии Испониёро ноил шуд. === Президентии Флорентино Перес === [[Акс:Florentino perez.jpg|thumb|left|260px|<div class="center">[[Флорентино Перес]]</div>]] Бо интихоб шудан ба мансаби президентӣ [[Флорентино Перес]]и ҳадафманд тасмим гирифт, ки ҳама футболбозони беҳтарини сайёраро дар «Реал Мадрид» ҷамъ оварад. Перес фаъолияти худро бо хариди [[Луиш Фигу]]и портуғолӣ аз бошгоҳи «[[Барселона (бошгоҳи футбол)|Барселона]]» ба маблағи рекордии 71 миллион евро оғоз кард<ref>{{Cite news |title=Figo's the Real deal|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/848836.stm|publisher=BBC Sport|date=2000-07-24|accessdate=2008-07-12}}</ref>. Як сол баъд [[Зайниддин Зидон]] ба сафи «Реал Мадрид» пайваст, ки барои ӯ ба «[[Ювентус (бошгоҳи футбол)|Ювентус]]» боз ҳам зиёдтар - 75 миллион евро пардохт кард. Пас аз як сол, [[Роналдо]]ро аз бошгоҳи «[[Интер (бошгоҳи футбол)|Интер]]», тобистони [[соли 2003]] - [[Дэвид Бекҳэм]]ро аз «[[Манчестер Юнайтед]]», ва [[соли 2004]] ҳамлагари бошгоҳи [[Ливерпул (бошгоҳи футбол)|Ливерпул]] [[Майкл Овен]]ро ба даста овард. Ҳамин тариқ, дар мавсими 2004/05 чаҳор бозигар, ки ҷоизаи «[[Тӯби тило (France Football)|Тӯби тиллоӣ]]» доштанд: [[Роналдо]] (беҳтарин футболбози ҷаҳон дар солҳои 1997 ва 2002), [[Зайниддин Зидон|Зидон]] (1998), [[Луиш Фигу|Фигу]] (2000), Овен (2001) якҷоя дар ҳайати тими «Шоҳона» бозӣ карданд. Ин ҷамъи ситораҳои футбол ба номи «Галактикос» маъруф шуд. Дар тӯли зиёда аз панҷ соли ҳукмронии Перес (моҳи феврали соли 2006 истеъфо дод) «Реал Мадрид» ду маротиба қаҳрамони [[Чемпионати футболи Испониё|Испониё]] ва як маротиба ғолиби [[Лигаи Қаҳрамонҳо]] (дар мавсими 2001/02) шуд. === Президентии Рамон Калдерон === [[Акс:Real Madrid vs Bayern Munich.jpg|thumb|left|260px|<div class="center">Бозигарони «Реал Мадрид» дар ҳоли ҷашнгирии гол ба дарвозаи бошгоҳи «[[Бавария (бошгоҳи футбол)|Бавария]]», [[соли 2007]]</div>]] Пас аз [[Флорентино Перес]], [[Рамон Калдерон]] президенти «Реал Мадрид» интихоб шуд, ки сабки роҳбарии ӯ аз Перес хеле фарқ мекард. Калдерон ҳадафи харидани беҳтарин футболбозонро надошт. Пеш аз ҳама, президенти нав ба тозакунӣ ва ҷавонсозии таркиби даста, ки он замон рӯзҳои сахтеро аз сар мегузаронд, пардохт. Дар давраи ҳукмронии Калдерон, [[Дэвид Бекҳэм|Бекҳэм]], [[Роберто Карлос]], [[Робиню]] ва [[Роналдо]] яъне тамоми «мерос»-и Перес фурӯхта шуданд. Дар ивази ин Калдерон бозигарони машҳур [[Руд ван Нистелрой|Ван Нистелрой]], [[Фабио Каннаваро|Каннаваро]], [[Гонсало Игуаин|Игуаин]], [[Весли Снейдер|Снейдер]] ва [[Пепе]]ро ба тими «Шоҳона» овард. Вале тағйироти асосӣ иваз намудани сармураббӣ буд. [[Фабио Капелло]], мутахассиси қавӣ ва мустақил, дубора ба даста баргардонда шуд. Мавсими аввал «Каҳкашониҳо» дар [[Чемпионати футболи Испониё|Ла Лига]] қаҳрамон шуданд, аммо дар даври 1/8-ниҳоии [[Лигаи Қаҳрамонҳо]] аз дастаи олмонии «[[Бавария (бошгоҳи футбол)|Бавария]]» дар маҷмӯъ (ҳисоби умумӣ 4:4) шикаст хӯрданд. Дар поёни фасли нахуст сарфи назар аз унвони қаҳрамони Испониё, ки аввалин бор дар тӯли чор соли охир буд, роҳбарияти «Реал Мадрид» мураббии итолиёвиро ба сабаби ҷорӣ кардани "бозии дилгиркунандаи даставӣ" аз кор озод кард. Курсии сармураббӣ ба мутахассиси олмонӣ ва мураббии «[[Хетафе (бошгоҳи футбол)|Хетафе]]» [[Бернд Шустер]] вогузошта шуд. Бо мураббии олмонӣ, «сафедпӯшҳо» Суперҷом ва қаҳрамонии [[Чемпионати футболи Испониё|Испониё]]ро пеш аз мӯҳлат ба даст оварданд. Аз ин рӯ, дар Эл-Класико (ҳисоб – 4:1), ки дар варзишгоҳи «Сантияго Бернабеу» баргузор шуд, футболбозони «[[Барселона (бошгоҳи футбол)|Барселона]]» тибқи анъанаи испониёӣ “роҳрави қаҳрамонӣ” ташкил карда, мадридиҳоро бо кафкӯбӣ истиқбол намуданд. Бо вуҷуди ин, дар [[Лигаи Қаҳрамонҳо]] пешравӣ ба чашм намерасид. Дар даври 1/8-ниҳоӣ «Реал Мадрид»-ро бошгоҳи «[[Рум (бошгоҳи футбол)|Рум]]»-и итолиёвӣ (ҳисоби умумӣ – 2:4) аз мусобиқот берун кард. Новобаста аз усули хос доштанаш [[Рамон Калдерон]] дар барномаи пешазинтихоботии дуюм қавл дод, ки [[Криштиану Роналду]], [[Кака]] ва [[Сеск Фабрегас|Фабрегас]]ро барои даста харидорӣ хоҳад кард. Соли 2009 Рамон Калдерон ба далели моҷарои тақаллуб дар интихоботи [[соли 2006]] истеъфо дод. Дар тӯли дуюним соли президентии Калдерон «Реал Мадрид» ду маротиба пайиҳам қаҳрамони Испониё ва як маротиба Суперҷоми Испониёро соҳиб шуд. === Бозгашти дубораи Перес === Қабл аз интихобот ҳама рақибон номзадии худро пас гирифтанд ва [[Флорентино Перес]] [[1 июн|1-уми июн]]и [[соли 2009]], бидуни овоздиҳӣ боз президенти «Реал Мадрид» шуд<ref>{{cite web|url=//http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/8076515.stm|title=Perez to return as Real president|website=uefa.com|accessdate=2009-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114075411/https://http/|archivedate=2016-01-14}}</ref>. Пас аз бозгашт Перес ба ташкил кардани “галактикос”-и комилан нав шурӯъ кард. Ибтидо, дар даста тағйироти раҳбарӣ сурат гирифт: [[Зайниддин Зидон]] бозикуни собиқи «Реал Мадрид» мушовири президент таъйин шуд. Рӯзи [[9 июн|9-уми июн]] пас аз музокироти тӯлонӣ ва сару садоҳои мухталиф миёнмайдони дастаи «[[Милан (бошгоҳи футбол)|Милан]]»-и Итолиё ва тими миллии Брозил [[Кака]] ба маблағи 68 миллион [[евро]] ба «Реал Мадрид» гузашт. Ӯ бо даста қарордоди шашсола имзо кард ва пас аз бозгашти Перес ситораи аввалин шуд. Пас аз он бо беҳтарин бозигари ҷаҳон дар [[соли 2008]] [[Криштиану Роналду]], ки дер боз орзуи пӯшидани пироҳани “бланкос”-ро дошт, шартнома ба имзо расид. Перес барои ситораи портуғолӣ 80 миллион [[Фунт Стерлинг|фунт стерлинг]] (93,4 миллион евро) пардохт кард. Рӯзҳои 25-уми июн ва 1-уми июл, [[Раул Албиол]] аз «[[Валенсия (бошгоҳи футбол)|Валенсия]]» ва [[Карим Бензема]] аз «[[Олимпик Лион (бошгоҳи футбол)|Олимпик Лион]]» ба арзиши 15 миллион ва 35 миллион евро ба «Реал Мадрид» гузариш намуданд. Миёнмайдон [[Эстебан Гранеро]] аз бошгоҳи «Хетафе», муҳофиз [[Алваро Арбелоа]] ва миёнмайдони такягоҳӣ [[Хаби Алонсо]] ҳарду аз бошгоҳи «[[Ливерпул (бошгоҳи футбол)|Ливерпул]]» ба ҳайати тими «Реал Мадрид» ҳамроҳ шуданд. Мадридиҳо барои интиқоли Арбелоа 4 миллион евро ва барои Алонсо 30 миллион [[Фунт Стерлинг|фунт стерлинг]] харҷ намуданд<ref>{{cite web|url=http://www.news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/l/liverpool/8184444.stm|title=Alonso completes £30m Real move|lang=en|publisher=BBC Sport|accessdate=2009-08-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090805100933/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/l/liverpool/8184444.stm|archivedate=2009-08-05}}</ref>. Сарфи назар аз харидҳои муҳим, даста он мавсим натавонист ҳадди ақалл ҷомеро соҳиб шавад. Дар [[Чемпионати футболи Испониё|чемпионати Испониё]] «Реал» баъд аз тими «[[Барселона (бошгоҳи футбол)|Барселона]]» дар ҷои дуюм қарор гирифт. Бошгоҳ дар [[Лигаи Қаҳрамонҳо]] низ шаҳди нокомӣ чашид ва шашумин бор пайиҳам дар марҳилаи 1/8-ниҳоӣ аз мусобиқот берун шуд. Дар Ҷоми Испониё бошад, даста дар марҳилаи аввал аз дастаи дивизиони сеюми Испониё «[[Алкоркон бошгоҳи футбол)|Алкоркон]]» шикаст хӯрда аз мубориза хориҷ шуд. Дар поёни мавсим сармураббӣ [[Мануел Пеллегрини]] барои натиҷаҳои ғайриқаноатбахш аз мақомаш барканор шуд. [[Ҷозе Моуринё]] ки бо бошгоҳи итолиёвии «[[Интер (бошгоҳи футбол)|Интер]]» «ҳет-трики тиллоӣ» анҷом дода буд, пас аз гуфтушунидҳои кӯтоҳ сармураббии «Реал Мадрид» таъйин карда шуд<ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/european/mourinho-to-be-unveiled-at-madrid-on-monday-after-1637m-compensation-deal-1986040.html|title=Mourinho to be unveiled at Madrid on Monday after £7m compensation deal|website=independent.co.uk|publisher=The Independent|accessdate=2010-05-31}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/8708315.stm|title=Real Madrid unveil José Mourinho as their new coach|website=news.bbc.co.uk|publisher=BBC Sport|accessdate=2010-05-31}}</ref>. Гузариши тобистона дар ҳадди соли пеш пуровоза набуд, ҳарчанд бидуни одатҳои маъмулӣ нагузашт. Барои харидорӣ беш аз 70 миллион евро харҷ шуд ва дастаро ботаҷрибатарин муҳофизатгари портуғолӣ [[Рикарду Карвалё]], миёнмайдонҳои ҷавони испонӣ - [[Педро Леон]] ва [[Серхио Каналес]], намояндагони насли нави футболи олмонӣ - [[Сами Хедира]] ва [[Масъуд Озил]], инчунин ҳуҷумкори аргентинӣ [[Анхел Ди Мария]] пурра карданд. «Реал Мадрид» мавсими 2010/11-ро хеле бомуваффақият оғоз кард ва нишон дод, ки омодаи мубориза барои унвони қаҳрамонӣ аст, вале дар ниҳоят дар ҷои дуюм қарор гирифт. Дар Ҷоми Испониё корҳо хеле бобарор буданд. Даста дилпурона ба финал баромад ва он ҷо онҳоро рақиби азалӣ «[[Барселона (бошгоҳи футбол)|Барселона]]» интизор буд. «Реал Мадрид» дар бозии барои ҳарду даста душвор тавонист пирӯз шавад: Голи [[Криштиану Роналду]], ки дар вақти изофӣ зада шуд, ҷоми деринтизорро барои даста ба армуғон овард. Дар [[Лигаи Қаҳрамонҳо]] «Реал Мадрид» ба даври ниманиҳоӣ роҳ ёфт, ки дар як бозии пуртаниш ва баҳсбарангези доварон дар ҷамъи ду бозӣ аз «[[Барселона (бошгоҳи футбол)|Барселона]]» шикаст хӯрд. Тобистони [[соли 2011]], бошгоҳ барои таҳкими ҳайат ҳимоятгарон [[Рафаел Варан]], [[Фабио Коентрао]], миёнмайдонҳо [[Нури Шоҳин]], [[Ҳамид Алтинтоп]] ва ҳамлагар [[Хосе Калехон]]ро ба даста овард. Илова бар ин, бошгоҳ 22-юми июн расман аз васеъ кардани салоҳиятҳои сармураббии даста ва вогузор кардани вазифаи мудири варзишӣ ба [[Ҷозе Моуринё]] хабар дод<ref>[http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1330063139382/noticia/ComunicadoOficial/Official_Announcement_2011-07-23.htm Official Announcement] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20110725011416/http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1330063139382/noticia/ComunicadoOficial/Official_Announcement_2011-07-23.htm |date=2011-07-25 }} // Realmadrid.com</ref>. Ба ин тартиб «Реал Мадрид» ба модели инглисии идоракунии даста гузашт. Шогирдони Моуринё дар мавсими 2011/12 дастоварди «[[Барселона (бошгоҳи футбол)|Барселона]]»-ро, ки дар мавсими 2009/10 – 99 хол дар як фасл буд, бо касби 100 имтиёз шикаста, рекорди наве дар [[Чемпионати футболи Испониё|Ла Лига]] сабт карданд. Илова бар ин, «Реал Мадрид» аввалин тиме гардид, ки дар 32 бозии як мавсим пирӯз шуда, аз рӯи шумораи голҳо (121 гол) дар як фасл рекорд гузошт. Тобистони [[соли 2012]] миёнмайдонҳои «[[Челси (бошгоҳи футбол)|Челси]]» [[Майкл Эссиен]] ва «[[Тоттенҳем Ҳотспур (бошгоҳи футбол)|Тоттенҳем]]» [[Лука Модрич]] ба Мадрид пайвастанд. Аввалӣ ба тарзи иҷора ва дуввумӣ харидорӣ шуд. Аммо як қатор бозикунҳо дастаро тарк карданд: [[Фернандо Гаго]] ва [[Серхио Каналес]] ба «[[Валенсия (бошгоҳи футбол)|Валенсия]]», [[Ҳамид Алтинтоп]] ба «[[Галатасарой (бошгоҳи футбол)|Галатасарой]]», [[Эстебан Гранеро]] ба «[[Квинз Парк Рейнҷерс (бошгоҳи футбол)|Квинз Парк Рейнҷерс]]», [[Лассана Диарра]] ба «[[Анжи (бошгоҳи футбол)|Анжи]]», [[Ройстон Дренте]] ба «[[Алания (бошгоҳи футбол)|Алания]]» инчунин ба тарзи иҷоравӣ бошад [[Дани Карвахал]] ба «[[Байер 04 (бошгоҳи футбол)|Байер 04]]» ва [[Нури Шоҳин]] нахуст ба «[[Ливерпул (бошгоҳи футбол)|Ливерпул]]» ва зимистони соли 2012 ба «[[Боруссия Дортмунд]]». Зимистон дарвозабон [[Диего Лопес (дарвозабон)|Диего Лопес]], ки қаблан дар бошгоҳҳои «[[Вийярреал (бошгоҳи футбол)|Вийярреал]]» ва «[[Севийя (бошгоҳи футбол)|Севийя]]» ҳунарнамоӣ мекард, ба даста баргашт. «Каҳкашониҳо» мавсими 2012/13-ро бо шикаст додани дастаи «[[Барселона (бошгоҳи футбол)|Барселона]]» (ҳисоби умумӣ 4:4) дар Суперҷоми Испониё оғоз карданд. [[Чемпионати футболи Испониё|Лигбартари Испониё]]ро бошад, дар зинаи дуюм ҷамъбаст карданд. Дар Ҷоми Испониё «Реал Мадрид» ба финал расид ва «[[Барселона (бошгоҳи футбол)|Барселона]]»-ро дар ин масир аз мусобиқа берун кард, вале бозии финалиро бар «[[Атлетико Мадрид (бошгоҳи футбол)|Атлетико Мадрид]]» (1:2) бохт. Дар [[Лигаи Қаҳрамонҳо]] «мадридиҳо» ҳунарнамоиро дар даври нимниҳоии мусобиқа бо шикаст хӯрдан аз тими «[[Боруссия Дортмунд]]» (дар маҷмӯъ 3:4) ба поён расонд. [[20 май|20–уми май]] мушаххас шуд, ки [[Ҷозе Моуринё]] дастаро тарк мекунад<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/22583729|title=Jose Mourinho: Real Madrid boss to leave next month|publisher=BBC|date=2013-05-20|accessdate=2013-12-04|archivedate=2013-08-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130810231148/http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/22583729}}</ref><ref>{{cite web|title=Jose Mourinho: Real Madrid season worst of my career|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/22578880|accessdate=2013-05-17|newspaper=BBC|date=2013-05-17|archivedate=2013-06-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130612004204/http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/22578880}}</ref>. Рӯзи [[2 июн|2–юми июн]] [[Флорентино Перес]] бори дигар президенти «Реал Мадрид» интихоб шуд. [[27 июн|27–уми июн]] [[Карло Анчелотти]] ҳамчун сармураббии бошгоҳ муаррифӣ шуд<ref>{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Actualidad_Primer_Equipo_en/1330152799545/noticia/Noticia/Carlo_Ancelotti,_new_Real_Madrid_coach.htm|title=Carlo Ancelotti, new Real Madrid coach|date=2013-06-25|accessdate=2013-06-25|publisher=Real Madrid C.F.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130628231323/http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Actualidad_Primer_Equipo_en/1330152799545/noticia/Noticia/Carlo_Ancelotti,_new_Real_Madrid_coach.htm#|archivedate=2013-06-28}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Actualidad_Primer_Equipo_en/1330153439722/noticia/Noticia/Carlo_Ancelotti_has_signed_his_contract_with_Real_Madrid.htm|title=Official: Real Madrid confirm Ancelotti signing|date=2013-06-26|accessdate=2013-06-26|publisher=Real Madrid C.F.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131012022320/http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Actualidad_Primer_Equipo_en/1330153439722/noticia/Noticia/Carlo_Ancelotti_has_signed_his_contract_with_Real_Madrid.htm#|archivedate=2013-10-12}}</ref>. Ёварони сармураббӣ [[Зайниддин Зидон]]и фаронсавӣ ва Пол Клементи инглис таъйин шуданд. === «Десима» ва требли урупоӣ === Тобистони [[соли 2013]] як қатор миёнмайдонҳо харидорӣ шуданд: ситораи «[[Тоттенҳем Ҳотспур (бошгоҳи футбол)|Тоттенҳем]]» [[Гарет Бейл]], [[Карлос Каземиро|Каземиро]] аз «[[Сан-Паулу (бошгоҳи футбол)|Сан-Паулу]]», [[Асиер Ийярраменди]] аз «[[Реал Сосиедад (бошгоҳи футбол)|Реал Сосиедад]]» ва [[Иско]] аз «[[Малага (бошгоҳи футбол)|Малага]]». Инчунин, [[Дани Карвахал]] пас аз гузаронидани мавсими иҷоравӣ дар «[[Байер 04 (бошгоҳи футбол)|Байер 04]]» ба даста баргашт. Футболбози [[Русҳо|рус]] [[Денис Черишев]] ва ҳамлагари испониёӣ [[Хесе]] аз дастаи ҷавонони «[[Реал Мадрид Кастийя]]» ба ҳайати дастаи асосӣ интиқол ёфтанд. Бо вуҷуди ин, як қатор бозигарон дастаро тарк карданд: ҳимоятгар [[Раул Албиол]], ҳамлагарон [[Гонсало Игуаин]] ва [[Хосе Калехон]] ба «[[Наполи (бошгоҳи футбол)|Наполи]]», миёнмайдонҳо [[Масъуд Озил]] ба «[[Арсенал (бошгоҳи футбол)|Арсенал]]», [[Кака]] ба «[[Милан (бошгоҳи футбол)|Милан]]» ва [[Педро Леон]] ба дастаи «[[Хетафе (бошгоҳи футбол)|Хетафе]]». Ҳамчун бозигарони озод, [[Рикарду Карвалё]] ба «[[Монако (бошгоҳи футбол)|Монако]]» ва [[Антонио Адан]] ба «[[Каляри (бошгоҳи футбол)|Каляри]]» гузаштанд. [[Майкл Эссиен]] баъди анҷоми мавсим ба «[[Челси (бошгоҳи футбол)|Челси]]» баргашт ва дар авоили сентябр [[Денис Черишев]] ба тими «[[Вийярреал (бошгоҳи футбол)|Вийярреал]]» ба иҷора дода шуд. [[16 апрел|16-уми апрел]]и [[соли 2014]], «сафедпӯшҳо» бо шикаст додани «[[Барселона (бошгоҳи футбол)|Барселона]]» дар финал бо ҳисоби 2:1, Ҷоми Испониёро ба даст оварданд. Голи ҳалкунандаро [[Гарет Бейл]] ба самар расонд. Баъд аз 12 соли интизорӣ, [[24 май|24–уми май]]и [[соли 2014]], дар варзишгоҳи «[[Варзишгоҳи Эштадиу да Луш|Эштадиу да Луш]]»-и [[Лиссабон]] «мадридиҳо» бо ҳарифи азалӣ «[[Атлетико Мадрид (бошгоҳи футбол)|Атлетико Мадрид]]» дар финали [[Лигаи Қаҳрамонҳо]] қарор гирифтанд. Вақти асосии бозӣ мусовӣ (1:1) анҷом ёфт. Голи мадридиҳоро дар дақиқаи изофии қисми дуюм [[Серхио Рамос]]и дастон ба ҳадаф расонид ва пирӯзиро аз чанголи шогирдони [[Диего Симеоне]] рабуд. Дар қисматҳои иловагии бозӣ хати ҳимояи «Атлетико Мадрид» куллан рахна гардид ва 3 голи дигар ба дарвоза сар доданд. Ин рақобат бо ҳисоби 4:1 ба фоидаи шогирдони Анчелотти хотима ёфта, «Каҳкашониҳо» даҳумин ҷоми [[Лигаи Қаҳрамонҳо]]ро аз худ намуданд<ref>{{cite web|title=Real Madrid make history with La Decima|url=http://www.euronews.com/2014/05/26/real-madrid-make-history-with-la-decima/|publisher=euronews.com|accessdate=2014-05-26|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125021920/https://www.euronews.com/2014/05/26/real-madrid-make-history-with-la-decima|deadlink=no}}</ref>. Пас аз пирӯзӣ дар [[Лигаи Қаҳрамонҳо]] дар [[соли 2014]], «Реал Мадрид» бо [[Кейлор Навас]], [[Тони Кроос]] ва [[Хамес Родригес]] шартнома баст<ref>{{cite web|url=http://www.firstpost.com/sports/real-madrid-unleash-new-signings-rodriguez-kroos-super-cup-final-1660463.html|title=Real Madrid to unleash new signings Rodriguez and Kroos in Super Cup|magazine=First Post|accessdate=14 августа 2014|archive-date=2020-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915053350/https://www.firstpost.com/sports/real-madrid-unleash-new-signings-rodriguez-kroos-super-cup-final-1660463.html|deadlink=no}}</ref>. Бошгоҳ [[соли 2014]] дар бозии Суперҷоми УЕФА бар «[[Севийя (бошгоҳи футбол)|Севийя]]» пирӯз шуд. Ин 79-умин ҷоиза дар таърихи даста гардид<ref>{{cite web|url=http://www.marca.com/2014/08/13/futbol/equipos/real_madrid/1407909398.html?cdi=WID33801&s_kw=Noticias_Medio_Tiempo_MX_Noticia5|title=Real Madrid ties with Barcelona in trophies|newspaper=[[Marca (newspaper)|Marca]]|accessdate=2014-08-14|archivedate=2014-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140814102105/http://www.marca.com/2014/08/13/futbol/equipos/real_madrid/1407909398.html?cdi=WID33801&s_kw=Noticias_Medio_Tiempo_MX_Noticia5}}</ref>. Дар охирин ҳафтаи равзанаи интиқоли тобистонаи соли 2014 «Реал Мадрид» бозигарони калидӣ [[Хаби Алонсо]]ро ба «[[Бавария (бошгоҳи футбол)|Бавария]]» ва [[Анхел Ди Мария]]ро ба «[[Манчестер Юнайтед (бошгоҳи футбол)|Манчестер Юнайтед]]» фурӯхт. Ин тасмими бошгоҳ ба баҳсу мунозираҳои зиёд печид. [[Криштиану Роналду]] изҳор дошт: ''«Агар ман масъул мебудам, шояд корҳоро ба таври дигар анҷом медодам»'' ва [[Карло Анчелотти]] иқрор шуд, ки ''«Мо корҳоро бояд дубора аз сифр шурӯъ кунем<ref>{{cite web|url=https://sg.sports.yahoo.com/news/ancelotti-madrid-must-start-again-scratch-135000249.html |title=Ancelotti: Madrid must start again from scratch |work=Yahoo! Sports |accessdate=2014-09-05|archivedate=2014-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140905062158/https://sg.sports.yahoo.com/news/ancelotti-madrid-must-start-again-scratch-135000249.html}}</ref>».'' Пас аз оғози нобарори мавсими 2014/15, «Реал Мадрид» силсилаи 22 пирӯзии пайиҳамро ба қайд гирифт, ки зафарият бар «[[Барселона (бошгоҳи футбол)|Барселона]]» ва «[[Ливерпул (бошгоҳи футбол)|Ливерпул]]» шомили он рекорд буд. Ин натиҷаи назаррас, рекорди пешинаи Испониё - 18 ғалабаи пайдарпайи «[[Барселона (бошгоҳи футбол)|Барселона]]» таҳти роҳбарии [[Франк Райкаард]] дар мавсими 2005/06-ро барҳам зад<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/30406666 «Real Madrid stretch winning run as Ronaldo and Gareth Bale score»] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160106052028/https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/30406666 |date=2016-01-06 }}. BBC. 20 декабри 2014</ref>. Силсилаи рекордӣ дар аввалин бозии [[соли 2015]] бо мағлубият аз тими «[[Валенсия (бошгоҳи футбол)|Валенсия]]» ба итмом расид. Барои такрор кардани рекорди ҷаҳонӣ (24 ғалабаи пайдарпай) ба даста ду ғалаба нарасид<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/30673410 «Valencia 2 — 1 Real Madrid»] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160106075551/https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/30673410 |date=2016-01-06 }}. BBC. Сана: 4 январи 2015</ref>. Рӯзи [[20 декабр|20-уми декабр]] «Реал Мадрид» дар финал бар дастаи «[[Сан-Лоренсо (бошгоҳи футбол)|Сан-Лоренсо]]»-и аргентинӣ ғолиб омада, [[Ҷоми ҷаҳонии бошгоҳҳо]]ро соҳиб шуд. «Каҳкашониҳо» дар даври ниманиҳоии [[Лигаи Қаҳрамонҳо]] аз «[[Ювентус (бошгоҳи футбол)|Ювентус]]» мағлуб шуда, муваффақияти соли гузаштаро такрор карда натавонистанд. Дар Ҷоми Испониё низ мувоҷеҳи шикаст шуданд, инчунин дар [[Ла Лига]] бо касби ду имтиёз кам аз «[[Барселона (бошгоҳи футбол)|Барселона]]» мақоми дуюмро аз худ карданд. [[25 май|25-уми май]]и [[соли 2015]] [[Карло Анчелотти]] аз вазифаи сармураббӣ бекор карда шуд<ref>{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/en/news/2015/05/florentino-perez-holds-a-press-conference|title=Florentino Pérez holds a press conference|date=2015-05-25|website=Realmadrid.com|access-date=2020-07-31|archive-date=2020-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20201116212359/https://www.realmadrid.com/en/news/2015/05/florentino-perez-holds-a-press-conference|deadlink=no}}</ref>. [[3 июн|3-юми июн]]и [[соли 2015]] [[Рафаэл Бенитес]] сармураббии ҷадиди «Реал Мадрид» эълон шуд ва ӯ бо даста қарордоди дусола имзо намуд<ref>{{cite web|url=http://www1.skysports.com/football/news/11835/9873743/rafa-benitez-named-new-coach-of-real-madrid|title=Rafa Benitez named new coach of Real Madrid |work=Sky Sports|date=2015-06-03 |accessdate=2015-06-03|archivedate=2018-12-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181213125935/https://www.skysports.com/football/news/11835/9873743/rafa-benitez-named-new-coach-of-real-madrid}}</ref>. «Реал»-и [[Мадрид]] бидуни мағлубият ба пеш мерафт, то дар бозии даври 11-уми чемпионати Испониё аз бошгоҳи «[[Севийя (бошгоҳи футбол)|Севийя]]» бо ҳисоби 2:3 шикаст хӯрд. Ба дунболи он бохти хонагии 0:4 аз «[[Барселона (бошгоҳи футбол)|Барселона]]» дар «Эл-Класико»-и фасли якум рух дод. Дар дидори аввали 1/16-ниҳоии Ҷоми Испониё «Реал Мадрид» дар сафар дастаи «[[Кадис (бошгоҳи футбол)|Кадис]]»-ро бо ҳисоби 1:3 мағлуб намуд. Бинобар сабаби ба майдон баромадани [[Денис Черишев]]и масдудшуда дар ҳайати мадридиҳо, бозии баргашт лағв шуд ва «Реал Мадрид» аз идомаи мусобиқа маҳрум гашт<ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/european/real-madrid-disqualified-from-copa-del-rey-over-fielding-denis-cheryshev-despite-being-suspended-a6760666.html|title=Real Madrid disqualified from Copa del Rey over fielding Denis Cheryshev despite being suspended|date=2015-12-04|work=Independent|accessdate=2017-06-22|archive-date=2017-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827124704/https://www.independent.co.uk/sport/football/european/real-madrid-disqualified-from-copa-del-rey-over-fielding-denis-cheryshev-despite-being-suspended-a6760666.html|deadlink=no}}</ref>. [[Рафаэл Бенитес|Бенитес]] [[4 январ|4-уми январ]]и [[соли 2016]] бо иттиҳоми надоштани маҳбубият миёни ҳаводорон, норизоятии бозикунон ва нотавонӣ дар касби натиҷаҳои арзанда зидди тимҳои қавӣ аз вазифааш барканор карда шуд<ref>{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/en/news/2016/01/zidane-a-club-legend-in-the-real-madrid-dugout|title=Zidane: a club legend in the Real Madrid dugout|publisher=realmadrid.com|date=2016-01-04|accessdate=2016-01-04|archivedate=2020-11-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201120220536/https://www.realmadrid.com/en/news/2016/01/zidane-a-club-legend-in-the-real-madrid-dugout}}</ref>. [[4 январ|4-уми январ]]и [[соли 2016]] дар баробари барканории Бенитес, хабари ба ҳайси сармураббӣ таъйин шудани [[Зайниддин Зидон]] эълон шуд<ref name="Coach Zidane">{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2322281.html|title=Zidane replaces Benítez at Real Madrid|website=UEFA.com|accessdate=2016-01-05|archive-date=2016-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106214146/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2322281.html|deadlink=no }}</ref>. Зери роҳбарии [[Зайниддин Зидон|Зидон]], «Реал Мадрид» мавсими 2015/16-ро дар [[Ла Лига]] бо як хол камтар аз «Барселона» дар ҷои дуюм ба анҷом расонд<ref>{{cite web|url=http://www.skysports.com/la-liga-table/2015|work=Sky Sports|title=2015–16 La Liga Table|date=2016-06-08|accessdate=2017-06-15|archive-date=2017-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170607012146/http://www.skysports.com/la-liga-table/2015|deadlink=no}}</ref>. Рӯзи [[28 май|28-уми май]] дар шаҳри [[Милан]], «Реал Мадрид» дар финал боз ҳам бо «[[Атлетико Мадрид (бошгоҳи футбол)|Атлетико Мадрид]]» андари майдон шуд. Қисмати асосии бозӣ бо ҳисоби 1:1 ба анҷом расид ва дар силсилазарбаҳои пеналтӣ (5:3) бахт боз ҳам ба рӯи тими «Шоҳона» хандид. Бо ба даст овардани 11-умин унвони қаҳрамонӣ дар [[Лигаи Қаҳрамонҳо]], мадридиҳо рекорди худро барои бештарин пирӯзӣ дар ин мусобиқот афзоиш доданд. Ин дастовард дар таърихи бошгоҳ номи “Ундесима”-ро гирифт<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2016/matches/round=2000638/match=2015789/postmatch/report/index.html|title=Spot-on Real Madrid defeat Atlético in final again|date=2016-05-28|website=UEFA.com|access-date=2020-07-31|archive-date=2018-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180110225552/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2016/matches/round=2000638/match=2015789/postmatch/report/index.html|deadlink=no}}</ref>. [[Акс:Real Madrid, campeón de la Champions (27309388821).jpg||thumb|center|<div class="center">Шодии мухлисони «Реал Мадрид» дар майдони Пуэрта-дел-Соли шаҳри [[Мадрид]]</div>]] [[Зайниддин Зидон|Зидон]] ба ҳайси сармураббии «Реал Мадрид» аввалин мавсими пурраи худро бо пирӯзии [[Суперҷоми УЕФА 2016|Суперҷоми УЕФА]] дар соли 2016 оғоз кард<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefasupercup/season=2016/matches/round=2000778/match=2019261/postmatch/report/index.html|title=Carvajal wonder goal wins Super Cup for Madrid|date=2016-08-09|website=UEFA.com|accessdate=2017-06-15|publisher=UEFA|archive-date=2017-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20170726034128/http://www.uefa.com/uefasupercup/season=2016/matches/round=2000778/match=2019261/postmatch/report/index.html|deadlink=no}}</ref>. То 10-уми декабри соли 2016 мадридиҳо 35 бозиро пайиҳам бидуни бохт паси сар карда, рекорди нави бошгоҳро гузоштанд<ref>{{cite web|title=Real Madrid 3–2 Deportivo de La Coruña|url=https://www.bbc.com/sport/football/38203086|website=bbc.com|accessdate=2016-12-10|archive-date=2019-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20190831091313/https://www.bbc.com/sport/football/38203086|deadlink=no}}</ref>. Санаи [[18 декабр|18-уми декабр]]и [[соли 2016]] дар бозии финалӣ, «Реал Мадрид» бар дастаи «[[Кашима Антлерс (бошгоҳи футбол)|Кашима Антлерс]]»-и [[Ҷопон]] бо ҳисоби 4:2 ғолиб омада, [[Ҷоми ҷаҳонии бошгоҳҳо]]ро ба даст овард<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/clubworldcup/matches/round=276112/match=300364984/match-report.html|title=Madrid see off spirited Kashima in electric extra time final|date=2016-12-18|accessdate=2016-12-18|publisher=FIFA|archive-date=2016-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220125922/http://www.fifa.com/clubworldcup/matches/round=276112/match=300364984/match-report.html|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220125922/http://www.fifa.com/clubworldcup/matches/round=276112/match=300364984/match-report.html|archivedate=2016-12-20}}</ref>. Пас аз мусовӣ бо «[[Севийя (бошгоҳи футбол)|Севийя]]» (3:3) дар Ҷоми Испониё, [[12 январ|12-уми январ]]и [[соли 2017]], силсилаи шикастнопазирии мадридиҳо ба 40 бозӣ тӯл кашид ва рекорди бошгоҳи «[[Барселона (бошгоҳи футбол)|Барселона]]» бо 39 бозӣ бидуни мағлубият дар тамоми рақобатҳои фасли қабл шикаста шуд<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/real-madrid/story/3037193/real-madrid-break-barcelonas-spanish-record-as-unbeaten-run-reaches-40|title=Real Madrid break Barcelona's Spanish record as unbeaten run reaches 40|date=2017-01-12|accessdate=2017-05-27|publisher=ESPN|archive-date=2017-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801052008/http://www.espnfc.com/real-madrid/story/3037193/real-madrid-break-barcelonas-spanish-record-as-unbeaten-run-reaches-40|deadlink=no}}</ref>. Се рӯз пас дар майдони худ бошгоҳи «[[Севийя (бошгоҳи футбол)|Севийя]]» бо ҳисоби (2:1) тими «Шоҳона»-ро мағлуб намуда, ба силсилаи шикастнопазирии онҳо нуқта гузошт<ref>{{cite web|url=http://www.foxsports.com/soccer/story/sevilla-just-snapped-real-madrids-unbeaten-streak-one-match-new-record-011517|title=Sevilla just snapped Real Madrid's unbeaten streak one match after they set the record|date=2017-01-15|accessdate=2017-05-27|publisher=Fox Sports|archive-date=2017-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170513143527/http://www.foxsports.com/soccer/story/sevilla-just-snapped-real-madrids-unbeaten-streak-one-match-new-record-011517|deadlink=no}}</ref>. Моҳи майи соли 2017, «Реал Мадрид» 33-юмин маротиба дар таърих (бори аввал дар панҷ соли охир) ғолиби [[Ла Лига]] шуд<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/39926301|title=Real Madrid won their first La Liga title since 2012 thanks to a final-day victory at Malaga.|publisher=BBC.com|date=2017-05-21|access-date=2020-07-31|archive-date=2019-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211030150/https://www.bbc.com/sport/football/39926301|deadlink=no}}</ref>. [[Акс:El dulce recibimiento del Ayuntamiento al Real Madrid (01).jpg|thumb|center|<div class="center">[[Флорентино Перес|Перес]], [[Зайниддин Зидон|Зидон]] ва бозигарони «Реал» дар канори шаҳрдори Мадрид [[Мануела Кармена]] баъди пирӯзии 33-юм дар [[Ла Лига]], моҳи майи соли 2017</div>]] [[3 июн|3-юми июн]]и [[соли 2017]], бошгоҳ бо шикаст додани «[[Ювентус (бошгоҳи футбол)|Ювентус]]»-и туринӣ (4:1) дар финал унвони [[Лигаи Қаҳрамонҳо]]ро ҳифз карда дар таърихи муосир нахустин дастае гардид, ки дар ин мусобиқа пайиҳам ду маротиба пирӯз шуд<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2017/jun/03/juventus-real-madrid-champions-league-final-match-report|title=Real Madrid win Champions League as Cristiano Ronaldo double defeats Juve|author=Daniel Taylor|work=The Guardian|date=2017-06-03|accessdate=2017-06-03|archivedate=2017-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170603205009/https://www.theguardian.com/football/2017/jun/03/juventus-real-madrid-champions-league-final-match-report}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2017/matches/round=2000787/match=2019641/postmatch/report/index.html#majestic+real+madrid+champions+league+cardiff|title=Majestic Real Madrid win Champions League in Cardiff|author=Andrew Haslam|website=UEFA.com|date=2017-06-03|accessdate=2017-06-03|archive-date=2019-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190926004946/https://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2017/matches/round=2000787/match=2019641/postmatch/report/index.html#majestic+real+madrid+champions+league+cardiff|deadlink=no}}</ref>. Ин сеюмин ҷом дар чор соли охир ва дар умум 12-ум ҷоми «Реал Мадрид» буд, ки ҳамчун рекорд дар таърихи мусобиқа ба қайд гирифта шуд. Ин дастовард бо номи “Дуодесима” низ маълум аст<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/06/03/sports/champions-league-final-score.html?_r=0|title=Champions League Final: Real Madrid Confirms Its Spot as World's Best|newspaper=nytimes.com|date=2017-06-03|accessdate=2017-06-03|archivedate=2020-12-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201230230428/https://www.nytimes.com/2017/06/03/sports/champions-league-final-score.html?_r=0}}</ref>. Дар мавсими 2016/17, «Реал Мадрид» дар таърихи худ шумораи бештари ҷомҳоро дар як мавсим касб кард<ref>{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/en/news/2017/06/the-best-season-in-history|title=The best season in history|website=Realmadrid.com|date=2017-06-08|accessdate=2017-06-09|location=Madrid, Spain|quote=Real Madrid won four titles for the first time in their 115-year history.|publisher=Real Madrid Club de Fútbol|archive-date=2017-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609041313/http://www.realmadrid.com/en/news/2017/06/the-best-season-in-history|deadlink=no}}</ref>. «Реал Мадрид» бо бартарии 2:1 бар «[[Манчестер Юнайтед (бошгоҳи футбол)|Манчестер Юнайтед]]» ғолиби [[Суперҷоми УЕФА 2017]] шуд<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/football/live/2017/aug/08/real-madrid-v-manchester-united-super-cup-live |title=Real Madrid v Manchester United: Super Cup – as it happened |website=TheGuardian.com |publisher=Guardian Media Group |date=2017-08-08 |access-date=2017-08-09 |archive-date=2021-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426010232/https://www.theguardian.com/football/live/2017/aug/08/real-madrid-v-manchester-united-super-cup-live |deadlink=no}}</ref>. 5 рӯз баъд, «Реал Мадрид» дар якумин дидори Суперҷоми Испониё дар «[[Камп Ноу (варзишгоҳ)|Камп Ноу]]» [[Барселона (бошгоҳи футбол)|Барса]]ро 1:3 шикаст дод ва сипас дар бозии баргашт 2:0 пирӯз шуда, ба силсилаи 24 голи пайиҳами «[[Барселона (бошгоҳи футбол)|Барселона]]» ба дарвозаи хомаиҳо хотима бахшид<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/football/2017/08/16/real-madrid-vs-barcelona-spanish-super-cup-live-score-updates/|title=Real Madrid 2 Barcelona 0 (5–1 on aggregate): Woeful Barca dismissed as Zinedine Zidane's unstoppable side win Super Cup|date=2017-08-17|work=Telegraph|accessdate=2017-08-24|archive-date=2020-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20201122213914/https://www.telegraph.co.uk/football/2017/08/16/real-madrid-vs-barcelona-spanish-super-cup-live-score-updates/|deadlink=no}}</ref>. Санаи [[16 декабр|16-уми декабр]]и [[соли 2017]], дар бозии ниҳоӣ «Реал Мадрид» дастаи «[[Гремио (бошгоҳи футбол)|Гремио]]»-и Брозилро бо ҳисоби 1:0 шикаст дода, қаҳрамони [[Ҷоми ҷаҳонии бошгоҳҳо]] шуд ва аввалин бошгоҳе гардид, ки ду бор пайиҳам ҷоми ин мусобиқотро ба даст овард<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/clubworldcup/news/ramos-y-el-madrid-redondean-un-ano-historico-en-emiratos-2925318-2925321|title=FIFA Club World Cup 2017 — News — Ramos and Real make history in the Emirates — FIFA.com|access-date=2020-07-31|archive-date=2018-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20181223073615/https://www.fifa.com/clubworldcup/news/ramos-y-el-madrid-redondean-un-ano-historico-en-emiratos-2925318-2925321|deadlink=yes|accessdate=2022-05-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181223073615/https://www.fifa.com/clubworldcup/news/ramos-y-el-madrid-redondean-un-ano-historico-en-emiratos-2925318-2925321|archivedate=2018-12-23}}</ref>. Худи ҳамон мавсим, «Реал Мадрид» бо «[[Ливерпул (бошгоҳи футбол)|Ливерпул]]» ба даври ниҳоии [[Лигаи Қаҳрамонҳо]] расиданд. Ин бозӣ дар варзишгоҳи «Олимпӣ»-и шаҳри [[Киев]] баргузор шуда, бо ҷароҳат бардоштану ашкҳои [[Муҳаммад Салоҳ]] ва [[Дани Карвахал]], иштибоҳҳои дарвозабони «[[Ливерпул (бошгоҳи футбол)|Ливерпул]]» Лорис Кариус ва голҳои зебои [[Гарет Бейл]]у [[Карим Бензема]] дар хотираи ҳаводорони футбол нақш баст. Ин дидорро «Реал Мадрид» (3:1) ба нафъи хеш хотима дод ва унвони ғолиби [[Лигаи Қаҳрамонҳо]]ро нигоҳ дошта, аввалин дастае гардид, ки аз рӯзи таъсис дар ин мусобиқа пайиҳам се маротиба пирӯз шуд. Инчунин пас аз солҳои 70-ум баъд аз «[[Бавария (бошгоҳи футбол)|Бавария]]» якумин бошгоҳе шуд, ки дар се мусобиқаи пайдарпайи урупоӣ ғолиб омад. === Реал баъди истеъфои Зидон ва фурӯши Роналду === Рӯзи [[31 май|31-уми май]], панҷ рӯз пас аз пирӯзӣ дар финал, [[Зайниддин Зидон|Зидон]] аз вазифаи сармураббии «Реал Мадрид» истеъфо дод ва сабаби рафтанашро “ниёз ба тағйир” унвон кард<ref>{{Cite web|url=https://www.esquire.com/uk/latest-news/a20973571/zinedine-zidane-announces-his-resignation-from-real-madrid/|title=Zinedine Zidane Announces His Resignation From Real Madrid|date=2018-05-31|work=Esquire|access-date=14 июня 2018|language=en|accessdate=2020-07-31|archivedate=2021-03-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210311212221/https://www.esquire.com/uk/latest-news/a20973571/zinedine-zidane-announces-his-resignation-from-real-madrid/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/44315700|title=Zinedine Zidane: Real Madrid boss stands down five days after Champions League win|date=2018-05-31|work=BBC Sport|language=en|accessdate=2020-07-31|archivedate=2021-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210113121505/https://www.bbc.com/sport/football/44315700}}</ref>. «Реал Мадрид» дар соли 2017, ҷоми «Нӯҳ арзиш», ҷоиза аз барномаи иҷтимоии байналмилалии кӯдакон «[[Футбол барои дӯстӣ]]»-ро дарёфт кард. Ҳар сол ҷом барои сатҳи баланди масъулияти иҷтимоии бошгоҳ ва ӯҳдадориҳои бештар ба арзишҳои лоиҳа (дӯстӣ, баробарӣ, адл, саломатӣ, сулҳ, садоқат, пирӯзӣ, анъанаҳо ва шараф) дода мешавад. Ғолибро кӯдакони иштироккунандаи чорабиниҳои ниҳоии барномаи F4F аз 64 кишвари ҷаҳон интихоб карданд<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://amp.championat.com/football/news-3395989-real-madrid-poluchil-kubok-devjati-cennostej.html|title=«Реал Мадрид» получил Кубок «Девяти ценностей»|website=championat.com|date=2018-04-05|accessdate=2022-06-02|archive-date=|archive-url=}}</ref>. «Реал Мадрид» [[12 июн|12–уми июн]]и соли 2018 расман эълон кард, ки [[Хулен Лопетеги]] сармураббии тими миллии Испониё баъди анҷоми мусобиқаи [[Ҷоми ҷаҳонии футбол 2018]] вазифаи сармураббии бошгоҳро ба ӯҳда мегирад. Вале як рӯз пеш аз оғози мусобиқот [[Хулен Лопетеги|Лопетеги]] барои бидуни огоҳӣ музокира кардан бо бошгоҳ, аз мунтахаби Испониё барканор шуд<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/44459380|title=Julen Lopetegui: Real Madrid name Spain manager as new head coach|date=2018-06-12|work=BBC Sport|language=en|accessdate=2020-07-31|archivedate=2018-06-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180615101656/https://www.bbc.com/sport/football/44459380}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2018/jun/13/julen-lopetegui-sacked-spain-manager-real-madrid-job|title=Julen Lopetegui sacked by Spain as Fernando Hierro takes over|date=2018-06-13|website=the Guardian|language=en|archive-date=2019-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190101183643/https://www.theguardian.com/football/2018/jun/13/julen-lopetegui-sacked-spain-manager-real-madrid-job|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/44467548|title=World Cup 2018: Spain sack manager Julen Lopetegui two days before first match|date=2018-06-13|work=BBC Sport|language=en|accessdate=2020-07-31|archivedate=2019-04-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190412054747/https://www.bbc.com/sport/football/44467548}}</ref>. Тобистони соли 2018 дар пайи таҷдиди ҳайат, устураи бошгоҳ [[Криштиану Роналду]] ба арзиши 112 миллион евро ба тими «[[Ювентус (бошгоҳи футбол)|Ювентус]]» гузашт<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44785173|title=Cristiano Ronaldo: Juventus sign Real Madrid forward for £99.2m|date=2018-07-10|work=BBC Sport|language=en|accessdate=2020-07-31|archivedate=2018-07-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180710154813/https://www.bbc.co.uk/sport/football/44785173}}</ref>. Пас аз як қатор бозиҳои заъиф ва мағлубиятҳои даста, Лопетеги аз кор озод карда шуда, мураббии онвақтаи «[[Реал Мадрид Кастийя]]» [[Сантияго Солари]] ҷойгузини ӯ таъйин гашт<ref>{{cite web |url=https://www.abc.es/deportes/real-madrid/abci-solari-sentara-banquillo-real-madrid-tras-destitucion-lopetegui-201810291705_video.html |title=Solari se sentará en el banquillo del Real Madrid tras la destitución de Lopetegui |date=2018-10-29|newspaper=ABC |language=es |publisher=Vocento |accessdate=2020-07-31 |archivedate=2019-04-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190413235328/https://www.abc.es/deportes/real-madrid/abci-solari-sentara-banquillo-real-madrid-tras-destitucion-lopetegui-201810291705_video.html }}</ref>. [[22 декабр|22-юми декабр]]и соли 2018 «Реал Мадрид» дар финал бар дастаи «[[Ал-Айн (бошгоҳи футбол)|Ал-Айн]]»-и Аморати Муттаҳидаи Араб бо ҳисоби 4:1 ғалаба карда, пайиҳам сеюмин [[Ҷоми ҷаҳонии бошгоҳҳо]]ро ба даст овард. Пас аз ин пирӯзӣ «Реал Мадрид» бо чаҳор унвон ба рекорддори мутлақи мусобиқа табдил ёфт. Бошгоҳ дар маҷмӯъ ҳафт маротиба қаҳрамони ҷаҳон дониста мешавад, зеро ФИФА Ҷоми байниқораиро ҳамчун пешгузаштаи Ҷоми бошгоҳҳои ҷаҳон эътироф мекунад. «Реал Мадрид» инчунин шумораи рекорди пайдарпай дар ин мусобиқаро афзоиш дод<ref name="Real becomes highest trophy holder in FIFA Club World Cup">{{cite web |url=https://www.fifa.com/clubworldcup/news/real-madrid-win-third-successive-global-crown |title=Real Madrid win third successive global crown |website=FIFA.com |publisher=FIFA |date=2018-12-22 |access-date=22 декабря 2018 |accessdate=2020-07-31 |archivedate=2018-12-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222230424/https://www.fifa.com/clubworldcup/news/real-madrid-win-third-successive-global-crown}}</ref>. [[11 март|11-уми март]]и соли 2019 «Реал Мадрид» дубора [[Зайниддин Зидон|Зидон]]ро сармураббии бошгоҳ таъйин кард<ref>{{cite web|url=https://www.realmadrid.com/en/news/2019/03/official-announcement|title=Official Announcement|publisher=Real Madrid C.F.|date=2019-03-11|accessdate=2019-03-11|archive-date=2019-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330054737/https://www.realmadrid.com/en/news/2019/03/official-announcement|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.realmadrid.com/noticias/2019/03/zidane-regresa-al-real-madrid|title=Zidane regresa al real madrid|date=2019-03-11|work=Real Madrid C.F.|access-date=11 марти 2019|language=es|accessdate=2020-07-31|archivedate=2020-08-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200817161913/https://www.realmadrid.com/noticias/2019/03/zidane-regresa-al-real-madrid}}</ref>. [[12 январ|12-уми январ]]и соли 2020 «Реал Мадрид» дар силсилазарбаҳои пеналтӣ «[[Атлетико Мадрид (бошгоҳи футбол)|Атлетико Мадрид]]»-ро шикаст дод ва ёздаҳумин унвони қаҳрамонии Суперҷоми Испониёро касб кард<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sport/football/51085601|title=Spanish Super Cup: Real Madrid beat Atletico Madrid on penalties|date=2020-01-12|work=BBC Sport|access-date=9 февраля 2020|language=en|accessdate=2020-07-31|archivedate=2020-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200113072532/https://www.bbc.com/sport/football/51085601}}</ref>. Моҳи марти соли 2020 бар асари [[Дунёгирии COVID-19|пандемияи COVID-19]] таътил эълон шуд ва дар моҳи июн бозиҳо дубора шурӯъ шуданд. Бозигарони бошгоҳи «Шоҳона» баъди баргашт 10 ғалабаи пайиҳам ба даст оварда унвони 34-ум қаҳрамонӣ дар Ла Лигаро соҳиб шуданд<ref>{{cite web|url=https://www.marca.com/en/football/real-madrid/2020/07/17/5f10db2146163f3c2c8b45d7.html|title=Real Madrid win the longest LaLiga Santander season|date=2020-07-17|accessdate=2020-07-17|website=marca.com|archive-date=2020-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721011320/https://www.marca.com/en/football/real-madrid/2020/07/17/5f10db2146163f3c2c8b45d7.html|deadlink=no}}</ref>. 19-уми апрели соли 2021 бошгоҳ эълон кард, ки якҷоя бо 11 бошгоҳи дигар ба [[Суперлигаи Урупо]] ҳамроҳ мешавад. Вале баъди чанд рӯз, бинобар норозигии шадиди ҳаводорон, бошгоҳҳо як паси дигар расман аз ин лоиҳа хориҷ шуданд. «Реал» бо се бошгоҳи дигар дар ҳоли идомаи музокирот боқӣ монданд<ref>{{cite web|title=Перес: "Реал", «Барселона», «Ювентус» и «Милан» продолжают переговоры по Суперлиге|url=https://tass.ru/sport/11213415|website=tass.ru|date=2021-04-22|accessdate=2022-03-21}}</ref>. Дар чемпионат, даста мавсимро дар ҷойи дуюм бо 2 хол камтар аз «Атлетико Мадрид» ба анҷом расонид. Дар [[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2020/2021]] даста дар нимфинал аз тими «[[Челси (бошгоҳи футбол)|Челси]]» мағлуб шуд. [[27 май|27-уми май]] [[Зайниддин Зидон|Зидон]] расман истеъфо дод ва [[1 июн|1-уми июн]]и [[соли 2021]] [[Карло Анчелотти]] дубора ба ҳайси сармураббӣ баргашт. === Бозгашти дубораи Анчелотти === Пас аз омадани мураббии пуртаҷриба дар фасли 2021/22 ду бозикуни муҳим, миёнмайдони ҷавони бошгоҳи фаронсавии «[[Ренн (бошгоҳи футбол)|Ренн]]» [[Эдуардо Камавинга]] ва муҳофизи утришии «[[Бавария (бошгоҳи футбол)|Бавария]]» [[Давид Алаба]] ба даста ҷалб шуданд<ref>{{Cite web|url=https://varzishtv.tj/tj/news/rasman-real-futbolbozi-nav-kharid/?sphrase_id=31196|title=Расман: “Реал” футболбози нав харид|lang=tg|last=varzishtv.tj|website=varzishtv.tj|access-date=2021-09-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://varzishtv.tj/tj/news/marca-alaba-bo-real-madrid-shartnoma-bast/?sphrase_id=31195|title=Marca: Алаба бо “Реал Мадрид” шартнома баст|lang=tg|last=varzishtv.tj|website=varzishtv.tj|access-date=2021-01-19}}</ref>. Мавсимро бошгоҳ комёбона анҷом дод: «Реал Мадрид» барандаи Суперҷоми Испониё, Ла Лига (натиҷаи рекордии 35-умин бор) ва [[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2021/2022|Лигаи Қаҳрамонҳо]] гардид. [[27 май|27-уми май]]и [[соли 2022]] дар финал, даста бо ҳисоби 1:0 бар тими инглисии «[[Ливерпул (бошгоҳи футбол)|Ливерпул]]» пирӯз шуд ва бори 14-ум унвони қаҳрамониро ба даст овард, ки дар таърихи мусобиқа натиҷаи рекордӣ маҳсуб мешавад<ref>{{Cite web|url=https://varzishtv.tj/tj/news/vinisius-unior-marotibai-14-um-real-ro-a-ramoni-lch-gardonid/?sphrase_id=31201|title=Винисиус Ҷуниор маротибаи 14-ум “Реал”-ро қаҳрамони ЛЧ гардонид|lang=tg|last=varzishtv.tj|website=varzishtv.tj|access-date=2022-05-29}}</ref>. [[Акс:Ofrenda de la Liga y la Champions-57-L.Millán (52109310843).jpg|thumb|center|250px|<div class="center">Футболбозони «Реал» як рӯз пас аз пирӯзӣ дар [[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2021/2022|Лигаи Қаҳрамонҳо 2021/22]] [[Дубли тиллоӣ (футбол)|дубл]]ро ҷашн гирифтанд</div>]] [[10 август|10-уми август]]и [[соли 2022]] «Реал Мадрид» дар бозии [[Суперҷоми УЕФА 2022]] бар дастаи «[[Айнтрахт Франкфурт]]» бо ҳисоби 2:0 ғалаба ба даст овард. Ин пирӯзии арзишманд бошгоҳро соҳиби Суперҷом гардонда, аз рӯи шумораи ҷом ба тимҳои машҳури урупоӣ — «[[Барселона (бошгоҳи футбол)|Барселона]]» ва «[[Милан (бошгоҳи футбол)|Милан]]» ҳамсаф намуд<ref>{{Cite web|url=https://ftv.tj/news/6614-real-madrid-barandai-superomi-uefa-2022.html|title="Реал Мадрид" - барандаи Суперҷоми УЕФА-2022!|lang=tg|last=ftv.tj|website=ftv.tj|access-date=2024-08-11}}</ref>. [[1 июн|1-уми июн]]и [[соли 2024]] дастаи «Реал Мадрид» бори понздаҳум ғолиби Лигаи қаҳрамонҳои УЕФА гардид. Дар бозии ниҳоӣ тими «[[Боруссия Дортмунд|Боруссия]]»-и Дортмундро бо ҳисоби 2:0 мағлуб намуд<ref>{{Cite web|url=https://ftv.tj/news/9010-real-i-madrid-olibi-ponzdakaratai-ligai-chempionoi-uefa.html/|title="Реал"-и Мадрид – ғолиби понздаҳкаратаи Лигаи Чемпионҳои УЕФА|lang=tg|last=ftv.tj|website=ftv.tj|access-date=2024-06-02|accessdate=2025-06-02|archivedate=2024-06-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240602115020/https://ftv.tj/news/9010-real-i-madrid-olibi-ponzdakaratai-ligai-chempionoi-uefa.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2039970/|title=History: B. Dortmund 0-2 Real Madrid: UEFA Champions League 2023/24 Final|lang=en|last=UEFA.com|website=UEFA.com|access-date=2025-01-29}}</ref>. Илова бар ин, «Реал» бори аввал дар таърихи худ мавсими Лигаи қаҳрамонҳоро бидуни ягон бохт анҷом дод<ref>{{Cite web|url=https://www.uefa.com/errors/|title=The official website for European football|lang=en|last=UEFA.com|website=UEFA.com|access-date=2025-01-29}}</ref>. == Намодҳои бошгоҳ == === Ангораҳо === <div class="center">'''Таърихи ангораҳои бошгоҳ'''</div> <gallery caption="" 'таърихи="" ангораҳои="" бошгоҳ'''="" widths="150px" heights="150px" class="center"> Real emblem.png|Нахустин ангораи бошгоҳ (1902—1908) Real emblem 4.png|(1908—1920) Real emblem 5.png|(1920-1931) Escudo Real madrid 1931.png|(1931—1941) </gallery> === Пироҳанҳои даста дар мавсимҳои гуногун === ==== Хонагӣ ==== {| width=50% style="font-size:85%" |align=center bg color=#ffffff| | {{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _old |pattern_ra = |pattern_sh = _RM1902 |pattern_so = _rmcf1902h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = 111111 |title = 1902 }} | {{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _old |pattern_ra = |pattern_sh = |pattern_so = _rmcf1908h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = 0047AB |title = 1911 }} | {{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _old_laced |pattern_ra = |pattern_sh = |pattern_so = _rmcf1908h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = 0047AB |title = 1914 }} | {{Football kit |pattern_la = _rmcf1925h |pattern_b =_rmcf1925h |pattern_ra =_rmcf1925h |pattern_sh = |pattern_so = |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = 000000 |socks = 000000 |title = 1925 }} | {{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _old_laced |pattern_ra = |pattern_sh = |pattern_so = _rmcf1908h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = 0047AB |title = 1926 }} | {{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _old |pattern_ra = |pattern_sh = |pattern_so = _band_white |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = 000000 |title = 1931 }} | {{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _old_laced |pattern_ra = |pattern_sh = |pattern_so = _band_white |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = 000000 |title = 1941 }} |} {| width=50% style="font-size:85%" |align=center bg color=#ffffff| | {{Football kit |pattern_la = |pattern_b = |pattern_ra = |pattern_sh = |pattern_so = _band_white |leftarm= FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = 0047AB |title = 1954 }} | {{Football kit |pattern_la = |pattern_b = |pattern_ra = |pattern_sh = |pattern_so = |leftarm= FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = 1955 }} | {{Football kit |pattern_la = _RM1981 |pattern_b = _RM1981 |pattern_ra = _RM1981 |pattern_sh = _RM1981 |pattern_so = _RM1981 |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = 1980 }} | {{Football kit |pattern_la = _RM1981 |pattern_b = _rmcf8286 |pattern_ra = _RM1981 |pattern_sh = _RM1981 |pattern_so = _RM1981 |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = 1982 }} | {{Football kit |pattern_la = _RM1981 |pattern_b = _rmcf8586h |pattern_ra = _RM1981 |pattern_sh = _RM1981 |pattern_so = _RM1981 |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = 1984 }} | {{Football kit |pattern_la = _rmcf8689 |pattern_b = _rmcf8689 |pattern_ra = _rmcf8689 |pattern_sh = _rmcf8689 |pattern_so = _RM1981 |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = 1986 }} | {{Football kit |pattern_la = _rmcf8689 |pattern_b = _rmcf8990 |pattern_ra = _rmcf8689 |pattern_sh = _rmcf8689 |pattern_so = _RM1981 |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = 1989 }} |} {| width=50% style="font-size:85%" |align=center bg color=#ffffff| | {{Football kit |pattern_la = _rmcf9091h |pattern_b = _rmcf9091h |pattern_ra = _rmcf9091h |pattern_sh = _rmcf9091h |pattern_so = _rmcf9091h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = 1990 }} | {{Football kit |pattern_la = _rmcf9091h |pattern_b = _rmcf9293h |pattern_ra = _rmcf9091h |pattern_sh = _rmcf9293h |pattern_so = _rmcf9091h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = 1992 }} | {{Football kit |pattern_la = _rmcf9394 |pattern_b = _rmcf9394 |pattern_ra = _rmcf9394 |pattern_sh = _rmcf9293h |pattern_so = _rmcf9394 |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = 1993 }} | {{Football kit |pattern_la = _rmcf9495h |pattern_b = _rmcf9495h |pattern_ra = _rmcf9495h |pattern_sh = _rmcf9495h |pattern_so = _rmcf9495h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = 1994 }} | {{Football kit |pattern_la = _rmcf9697h |pattern_b = _rmcf9697h |pattern_ra = _rmcf9697h |pattern_sh = _rmcf9697h |pattern_so = _rmcf9495h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = 1996 }} | {{Football kit |pattern_la = _rmcf9798h |pattern_b = _rmcf9798h |pattern_ra = _rmcf9798h |pattern_sh = _rmcf9798h |pattern_so = _rmcf9495h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = 1997 }} | {{Football kit |pattern_la = _rmcf9899h |pattern_b = _real9899h |pattern_ra = _rmcf9899h |pattern_sh = _rmcf9899h |pattern_so = |leftarm = 9900CC |body = 9900CC |rightarm = 9900CC |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = 1998 }} |} {| width=50% style="font-size:85%" |align=center bg color=#ffffff| | {{Football kit |pattern_la = _rmcf0001h |pattern_b = _rmcf0001h |pattern_ra = _rm0001h |pattern_sh = _rmcf0001h |pattern_so = _rmcf0304h |leftarm = 9900CC |body = 9900CC |rightarm = 9900CC |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = 2000 }} | {{Football kit |pattern_la = _rmcf0102h |pattern_b = _rmcf0102h |pattern_ra = _rmcf0102h |pattern_sh = _rmcf0102h |pattern_so = _rmcf0304h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = 2001 }} | {{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _rmcf2002 |pattern_ra = |pattern_sh = |pattern_so = |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = 2002 }} | {{Football kit |pattern_la = _rmcf0304 |pattern_b = _rmcf0304 |pattern_ra = _rmcf0304 |pattern_sh = _rmcf0304h |pattern_so = _rmcf0304 |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = 2003 }} | {{Football kit |pattern_la = _rm0506h |pattern_b = _rmcf0405H |pattern_ra = _rm0506h |pattern_sh = _rmcf0405h |pattern_so = _rmcf0405h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = 2004 }} | {{Football kit |pattern_la = _rm0506h |pattern_b = _rm0506h |pattern_ra = _rm0506h |pattern_sh = _rmcf0405h |pattern_so = |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = 2005 }} | {{Football kit |pattern_la = _realmadrid0607h |pattern_b = _realmadrid0607h |pattern_ra = _realmadrid0607h |pattern_sh = _realmadrid0607h |pattern_so = _realmadrid0607h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = 2006 }} |} {| width=50% style="font-size:85%" |align=center bg color=#ffffff| | {{Football kit |pattern_la = _rmcf0708h1 |pattern_b = _rmcf0708h1 |pattern_ra = _rmcf0708h1 |pattern_sh = _rmcf0708h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = 0000FF |socks = FFFFFF |title = 2007 }} | {{Football kit |pattern_la = _derbyc0910h |pattern_b = _rmcf0809h |pattern_ra = _derbyc0910h |pattern_sh = _adidasonwhite |pattern_so = _3_stripes_black |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = 000000 |socks = FFFFFF |title = 2008 }} | {{Football kit |pattern_la = _rmcf0910h |pattern_b = _realmadrid0910home |pattern_ra = _rmcf0910h |pattern_sh = _rmcf0910h2 |pattern_so = _realmadrid0910home |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = 000000 |socks = FFFFFF |title = 2009 }} | {{Football kit |pattern_la = _rmcf1011h |pattern_b = _rmcf1011h1 |pattern_ra = _rmcf1011h |pattern_sh = _realmadrid1011home |pattern_so = _rmcf1011h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = 000099 |socks = FFFFFF |title = 2010 }} | {{Football kit |pattern_la = _rmcf1112h |pattern_b = _rmcf1112 |pattern_ra = _rmcf1112h |pattern_sh = _rmcf1112h |pattern_so = _rmcf1112h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = 2011 }} | {{Football kit |pattern_la = _rmcf1213h2 |pattern_b = _rmcf1213h4 |pattern_ra = _rmcf1213h2 |pattern_sh = _rmcf1213h |pattern_so = _rmcf1213h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = 2012 }} | {{Football kit |pattern_la = _rmcf1314h2 |pattern_b = _rmcf1314h |pattern_ra = _rmcf1314h2 |pattern_sh = _realmadrid1314home |pattern_so = _rmcf1314h2 |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = 2013 }} |} {| width=50% style="font-size:85%" |align=center bg color=#ffffff| | {{Football kit |alt = |pattern_la = _realmadrid1415h |pattern_b = _realmadridcf1415h |pattern_ra = _realmadrid1415h |pattern_so = _realmadrid1415h |pattern_sh = _realmadrid1415h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = 2014 }} | {{Football kit |align = right |pattern_la = _rmcf1516h |pattern_b = _rmcf1516h |pattern_ra = _rmcf1516h |pattern_sh = _rmcf1516h |pattern_so = _rmcf1516h |leftarm = _rmcf1516h |body = _rmcf1516h |rightarm = _rmcf1516h |shorts = _rmcf1516h |socks = _rmcf1516h |title = 2015/16 }} | {{Football kit |align = right |pattern_la = _realmadrid1617h |pattern_b = _realmadrid1617h |pattern_ra = _realmadrid1617h |pattern_sh = _realmadrid1617h |pattern_so = _realmadrid1617h |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = 2016/17 }} | {{Football kit |align = right |pattern_la = _realmadrid1718h |pattern_b = _realmadrid1718h |pattern_ra = _realmadrid1718h |pattern_sh = _realmadrid1718h |pattern_so = _realmadrid1718h |leftarm = |body = |rightarm = |shorts = |socks = |title = 2017/18 }} | {{Football kit |align = right |pattern_la = _realmadrid1920h |pattern_b = _realmadrid1920h |pattern_ra = _realmadrid1920h |pattern_sh = _realmadrid1920h |pattern_so = _realmadrid1920h |leftarm = ffffff |body = ffffff |rightarm = ffffff |shorts = ffffff |socks = ffffff |title = 2019 }} | {{Football kit |align = right |pattern_la = _realmadrid2021h |pattern_b = _realmadrid2021h |pattern_ra = _realmadrid2021h |pattern_sh = _realmadrid2021h |pattern_so = _realmadrid2021h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = 2020/21 }} | {{Football kit |align = right |pattern_la = _realmadrid2122H |pattern_b = _realmadrid2122H |pattern_ra = _realmadrid2122H |pattern_sh = _realmadrid2122H |pattern_so = _realmadrid2122H |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = 2021/22 }} |} {| width=50% style="font-size:85%" |align=center bg color=#ffffff| | {{Football kit |align = right |pattern_la = _realmadrid2223H |pattern_b = _realmadrid2223H |pattern_ra = _realmadrid2223H |pattern_sh = _realmadrid2223H |pattern_so = _realmadrid2223H |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |short = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = 2022/23 }} | {{Football kit |align = right |pattern_la = _realmadridcf2324h |pattern_b = _realmadridcf2324h |pattern_ra = _realmadridcf2324h |pattern_sh = _realmadridcf2324h |pattern_so = _realmadridcf2324hl |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |short = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = 2023/24 }} | {{Football kit |align = right |pattern_la = _realmadrid2425h |pattern_b = _realmadrid2425h |pattern_ra = _realmadrid2425h |pattern_sh = _realmadrid2425h |pattern_so = _realmadrid2425hl |leftarm = FF9000 |body = FF9000 |rightarm = FF9000 |short = FF9000 |socks = FF9000 |title = 2024/25 }} | {{Football kit |align = right |pattern_la = _realmadrid2526h |pattern_b = _realmadrid2526h |pattern_ra = _realmadrid2526h |pattern_sh = _realmadrid2526h |pattern_so = _adidasonwhitel |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |short = FFFFFF |socks = 433E3A |title = 2025/26 }} | {{Football kit |align = right |pattern_la = _realmadrid2627h |pattern_b = _realmadrid2627h |pattern_ra = _realmadrid2627h |pattern_sh = _realmadrid2627h |pattern_so = _realmadrid2627hl |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |short = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = 2026/27 }} |} ==== Меҳмонӣ ==== {| width=50% style="font-size:85%" |align=center bg color=#ffffff| | |{{Football kit |pattern_la = _RM1981A |pattern_b = _ RM1981A |pattern_ra = _RM1981A |pattern_sh = _RM1981A |pattern_so =_RM1981A |socks = 8673a1 |title = 1980}} |{{Football kit |pattern_la = _RM1981A |pattern_b = _RM1982B |pattern_ra = _RM1981A |pattern_sh = _RM1982A |pattern_so = _RM1981A |socks = 8673a1 |title = 1982}} |{{Football kit |pattern_la = _RM1981A |pattern_b = _RM1982A |pattern_ra = _RM1981A |pattern_sh = _RM1982A |pattern_so = _RM1981A |socks = 8673a1 |title = 1984}} |{{Football kit |pattern_la = _rmcf8788a |pattern_b = _rmcf8788a |pattern_ra = _rmcf8788a |pattern_sh = _rmcf8788a |pattern_so = _rmcf8788a |socks = 0246d0 |title = 1986}} |{{Football kit |pattern_la = _rmcf8788a |pattern_b = _rmcf8990a |pattern_ra = _rmcf8788a |pattern_sh = _rmcf8990a |pattern_so = _rmcf8788a |socks = 0246d0 |title = 1989}} |{{Football kit |pattern_la = _rmcf9293a |pattern_b = _rmcf9293a |pattern_ra = _rmcf9293a |pattern_sh = _rmcf9293a |pattern_so = _rmcf9293a |socks = 0246d0 |title = 1992/93}} |{{Football kit |pattern_la = _rmcf9394a |pattern_b = _rmcf9394a |pattern_ra = _rmcf9394a |pattern_sh = _rmcf9293a |pattern_so =_rmcf9394a |socks = 0246d0 |title = 1993/94 }} |} {| width=50% style="font-size:85%" |align=center bg color=#ffffff| | |{{Football kit |pattern_la = _rmcf9496A |pattern_b = _rmcf9496a |pattern_ra = _rmcf9496A |pattern_sh = _rmcf9496a |pattern_so = _rmcf9496a |socks = 4234B5 |title = 1994/95}} |{{Football kit |pattern_la = _rmcf9697a |pattern_b = _rmcf9697a |pattern_ra = _rmcf9697a |pattern_sh = _rmcf9697a |pattern_so = _rmcf9697a |socks = 362F78 |title = 1996/97}} |{{Football kit |pattern_la = _rmcf9798a |pattern_b = _rmcf9798a |pattern_ra = _rmcf9798a |pattern_sh = _rmcf9798a |pattern_so = _rmcf9798a |socks = 4234B5 |title = 1997/98}} |{{Football kit |pattern_la = _real9899a |pattern_b = _rmcf9899a |pattern_ra = _real9899a |pattern_sh = _real9899a |pattern_so = _rmcf9899a |socks = 0F1F5E |title = 1998/99}} |{{Football kit |pattern_la = _realmadrid9900 |pattern_b = _rmcf9900a |pattern_ra = _realmadrid9900 |pattern_sh = _rmcf9900a |pattern_so = _rmcf9900a |socks = 000000 |title = 1999/2001}} |{{Football kit |pattern_la = _rmcf0102a |pattern_b = _rmcf0102a |pattern_ra = _rmcf0102a |pattern_sh = _rmcf0102a |pattern_so = _3_stripes_white |socks = 000000 |title = 2001/02}} |{{Football kit |pattern_b = _rmcf2002a1 |leftarm = 000000 |body = 000000 |rightarm = 000000 |shorts = 000000 |socks = 000000 |title = 2002/03 }} |} {| width=50% style="font-size:85%" |align=center bg color=#ffffff| | |{{Football kit |pattern_la = _rmcf0304a |pattern_b = _rmcf0304A1 |pattern_ra = _rmcf0304a |pattern_sh = _rmcf0304a |pattern_so = _rmcf0304a |leftarm = 000000 |body = 000000 |rightarm = 000000 |shorts = 000000 |socks = 000000 |title = 2003/04}} |{{Football kit |pattern_la = _saturn0708h |pattern_b = _rmcf0405a |pattern_ra = _saturn0708h |pattern_sh = _adidaswhite2002 |pattern_so = _whiteline |shorts = 0000FF |socks = 0000FF |title = 2004/05}} |{{Football kit |pattern_la = _rmcf0506a |pattern_b = _rmcf0506a |pattern_ra = _rmcf0506a |pattern_sh = _rmcf0506a |pattern_so = _rmcf0506a |socks = 000140 |title = 2005/06}} |{{Football kit |pattern_la = _realmadrid0607a |pattern_b = _realmadrid0607a |pattern_ra = _realmadrid0607a |pattern_sh = _realmadrid0607a |pattern_so = _realmadrid0607a |socks = 000000 |title = 2006/07}} |{{Football kit |pattern_la = _rmcf0708a |pattern_b = _rmcf0708a |pattern_ra = _rmcf0708a |pattern_sh = _rmcf0708a |pattern_so = _rmcf0708A |socks = 000080 |title = 2007/08}} |{{Football kit |pattern_la = _rmcf0809a |pattern_b = _rmcf0809a |pattern_ra = _rmcf0809a |pattern_sh = _adidaswhite |pattern_so = _3_stripes_white |shorts = 0000FF |socks = 0000FF |title = 2008/09}} |{{Football kit |pattern_la = _rmcf0910a |pattern_b = _rmcf0910a |pattern_ra = _rmcf0910a |pattern_sh = _rmcf0910a |pattern_so = _rmcf0910a |socks = 002040 |title = 2009/10 }} |} {| width=50% style="font-size:85%" |align=center bg color=#ffffff| | |{{Football kit |pattern_la = _rmcf1011a |pattern_b = _rmcf1011a |pattern_ra = _rmcf1011a |pattern_sh = _rmcf1011a |pattern_so = _3_stripes_white |socks = 001020 |title = 2010/11}} |{{Football kit |pattern_la = _rmcf1112a |pattern_b = _rmcf1112a |pattern_ra = _rmcf1112a |pattern_sh = _rmcf1112a |pattern_so = _rmcf1112a |socks = 000000 |title = 2011/12}} |{{Football kit |pattern_la = _rmcf1213a |pattern_b = _rmcf1213a |pattern_ra = _rmcf1213a |pattern_sh = _rmcf1213a |pattern_so = _rmcf1213a |socks = 000040 |title = 2012/13}} |{{Football kit |pattern_la = _rmcf1314a |pattern_b = _rmcf1314a |pattern_ra = _rmcf1314a |pattern_sh = _rmcf1314a |pattern_so = _rmcf1314a |socks = 0159FE |title = 2013/14}} |{{Football kit |pattern_la = _rmcf1415a |pattern_b = _realmadridcf1415a |pattern_ra = _rmcf1415a |pattern_sh = _rmcf1415a |pattern_so = _realmadrid1415a |socks = EC1370 |title = 2014/15}} |{{Football kit |pattern_la = _rmcf1516a |pattern_b = _rmcf1516a |pattern_ra = _rmcf1516a |pattern_sh = _rmcf1516a |pattern_so = _rmcf1516a |leftarm = B7B7B7 |body = B7B7B7 |rightarm = B7B7B7 |shorts = B7B7B7 |socks = B7B7B7 |title = 2015/16}} |{{Football kit |pattern_la = _rmcf1617a |pattern_b = _rmcf1617a |pattern_ra = _rmcf1617a |pattern_sh = _rmcf1617a |pattern_so = _rmcf1617a |socks = 8449CE |title = 2016/17 }} |} {| width=50% style="font-size:85%" |align=center bg color=#ffffff| | |{{Football kit |pattern_la = _realmadrid1718a |pattern_b = _realmadrid1718a |pattern_ra = _realmadrid1718a |pattern_sh = _realmadrid1718a |pattern_so = _realmadrid1718a |socks = 000000 |title = 2017/18}} |{{Football kit |pattern_la = _realmadrid1819a |pattern_b = _realmadrid1819a |pattern_ra = _realmadrid1819a |pattern_sh = _realmadrid1819a |pattern_so = _realmadrid1819a |socks = 070715 |title = 2018/19}} |{{Football kit |pattern_la = _realmadrid1920a |pattern_b = _realmadrid1920a |pattern_ra = _realmadrid1920a |pattern_sh = _realmadrid1920a |pattern_so = _realmadrid1920a |socks = 021748 |title = 2019/20}} |{{Football kit |pattern_la = _realmadrid2021a |pattern_b = _realmadrid2021a |pattern_ra = _realmadrid2021a |pattern_sh = _realmadrid2021A |pattern_so = _realmadrid2021A |socks = FF8789 |title = 2020/21}} |{{Football kit |pattern_la =_realmadrid2122A |pattern_b = _realmadrid2122A |pattern_ra = _realmadrid2122A |pattern_sh = _realmadrid2122A |pattern_so = _realmadrid2122Al |socks = 28315C |title = 2021/22}} |{{Football kit |pattern_la = _realmadridcf2223a |pattern_b = _realmadridcf2223a |pattern_ra = _realmadridcf2223a |pattern_sh = _realmadridcf2223a |pattern_so = _realmadridcf2223a |socks = 8C89C0 |title = 2022/23}} | {{Football kit |align = right |pattern_la = _realmadridcf2324a |pattern_b = _realmadridcf2324a |pattern_ra = _realmadridcf2324a |pattern_sh = _realmadridcf2324a |pattern_so = _realmadridcf2324al |leftarm = 000030 |body = 000030 |rightarm = 000030 |short = 000030 |socks = 000030 |title = 2023/24 }} |} {| width=50% style="font-size:85%" |align=center bg color=#ffffff| | |{{Football kit |align = right |pattern_la = _realmadrid2425a |pattern_b = _realmadrid2425a |pattern_ra = _realmadrid2425a |pattern_sh = _realmadrid2425a |pattern_so = _realmadrid2425al |leftarm = 4b4848 |body = 4b4848 |rightarm = 4b4848 |short = 4b4848 |socks = 4b4848 |title = 2024/25 }} | |{{Football kit |align = right |pattern_la = _realmadrid2526a |pattern_b = _realmadrid2526a |pattern_ra = _realmadrid2526a |pattern_sh = _realmadrid2526a |pattern_so = _realmadrid2526al |leftarm = 262a45 |body = 262a45 |rightarm = 262a45 |short = 262a45 |socks = 262a45 |title = 2025/26 }} |} ==== Эҳтиётӣ ==== {| width=50% style="font-size:85%" |align=center bg color=#ffffff| | |{{Football kit |pattern_la = _real9899t |pattern_b = _real9899t |pattern_ra = _real9899t |pattern_sh = _real9899t |pattern_so = _3_stripes_white |socks = 0F1F5E |title = 1998/99}} | |{{Football kit |pattern_la = _rmcf9900t |pattern_b = _rmcf9900t |pattern_ra = _rmcf9900t |pattern_sh = _rmcf9900t |pattern_so = _rmcf9900t |socks = 000080 |title = 1999/2001}} | |{{Football kit |pattern_la = _realmadrid0102t |pattern_b = _realmadrid0102t |pattern_ra = _realmadrid0102t |pattern_sh = _realmadrid0102t |pattern_so = _3_stripes_white |socks = 000000 |title = 2001/02}} | |{{Football kit |pattern_b = _rmcf2002t |leftarm = 400080 |body = 400080 |rightarm = 400080 |shorts = 400080 |socks = 400080 |title = 2002/03}} | |{{Football kit |pattern_la = _realmadrid0304t |pattern_b = _realmadrid0304t |pattern_ra = _realmadrid0304t |pattern_sh = _adidasonblack |pattern_so = _realmadrid0304t |socks = 000000 |title = 2003/04}} | |{{Football kit |pattern_la = _brugge0304h |pattern_b = _rmcf0405t |pattern_ra = _brugge0304h |pattern_sh = _adidaswhite2002 |pattern_so = _whiteline |leftarm = 000000 |body = 000000 |rightarm = 000000 |shorts = 000000 |socks = 000000 |title = 2004/05}} | |{{Football kit |pattern_la = _rmcf0506t |pattern_b = _rmcf0506t |pattern_ra = _rmcf0506t |pattern_sh = _rmcf0506t |pattern_so = _rmcf0506t |socks = 000000 |title = 2005/06 }} |} {| width=50% style="font-size:85%" |align=center bg color=#ffffff| | |{{Football kit |pattern_la = _realmadrid0607t |pattern_b = _realmadrid0607t |pattern_ra = _realmadrid0607t |pattern_sh = _realmadrid0607t |pattern_so = _realmadrid0607t |socks = 400080 |title = 2006/07}} | |{{Football kit |pattern_la = _rmcf0708t |pattern_b = _rmcf0708t |pattern_ra = _rmcf0708t |pattern_sh = _adidaswhite |shorts = 404040 |socks = 404040 |title = 2007/08}} | |{{Football kit |pattern_la = _derbyc0910a |pattern_b = _rmcf0809t |pattern_r = _derbyc0910a |pattern_sh = _rmcf1415t |pattern_so = _rmcf1415t |leftarm = 000000 |body = 000000 |rightarm = 000000 |shorts = 000000 |socks = 000000 |title = 2008/09}} | |{{Football kit |pattern_la = _rmcf0910t |pattern_b = _rmcf0910t |pattern_ra = _rmcf0910t |pattern_sh = _rmcf0910t |pattern_so = _galaxy11t |socks = 000000 |title = 2009/10}} | |{{Football kit |pattern_la = _rmcf1011t |pattern_b = _rmcf1011t |pattern_ra = _rmcf1011t |pattern_sh = _adidaswhite |pattern_so = _3_stripes_white |shorts = 4B088A |socks = 4B088A |title = 2010/11}} | |{{Football kit |pattern_la = _rmcf1112t |pattern_b = _rmcf1112t |pattern_ra = _rmcf1112t |pattern_sh = _adidaswhite |pattern_so = _mexico86h |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = 2011/12}} | |{{Football kit |pattern_la = _rmcf1213t |pattern_b = _rmcf1213t |pattern_ra = _rmcf1213t |pattern_sh = _rmcf1213t |pattern_so = _rmcf1213t |socks = 006030 |title = 2012/13 }} |} {| width=50% style="font-size:85%" |align=center bg color=#ffffff| | |{{Football kit |pattern_la = _rmcf1314t2 |pattern_b = _rmcf1314t2 |pattern_ra = _rmcf1314t2 |pattern_sh = _rmcf1314t2 |pattern_so = _3_stripes_black |socks = FF5500 |title = 2013/14}} | |{{Football kit |pattern_la = _rmcf1415t |pattern_b = _realmadridcf1415t |pattern_ra = _rmcf1415t |pattern_sh = _rmcf1415t |pattern_so = _rmcf1415t |socks = 000000 |title = 2014/15}} | |{{Football kit |pattern_la = _rmcf1516t |pattern_b = _rmcf1516t |pattern_ra = _rmcf1516t |pattern_sh = _rmcf1516t |pattern_so = _rmcf1516t |leftarm = 000033 |body = 000033 |rightarm = 000033 |shorts = 000033 |socks = 000033 |title = 2015/16}} | |{{Football kit |pattern_la = _rmcf1617t |pattern_b = _rmcf1617t |pattern_ra = _rmcf1617t |pattern_sh = _rmcf1617t |pattern_so = _rmcf1617t |socks = 000000 |title = 2016/17}} | |{{Football kit |pattern_la = _realmadrid1718t |pattern_b = _realmadrid1718t |pattern_ra = _realmadrid1718t |pattern_sh = _realmadrid1718t |pattern_so = _realmadrid1718t |socks = 22A6BF |title = 2017/18}} | |{{Football kit |pattern_la = _realmadrid1819t |pattern_b = _realmadrid1819t |pattern_ra = _realmadrid1819t |pattern_sh = _realmadrid1819t |pattern_so = _realmadrid1819t |socks = FF2828 |title = 2018/19}} | |{{Football kit |pattern_la = _realmadrid1920t |pattern_b = _realmadrid1920t |pattern_ra = _realmadrid1920t |pattern_sh = _rmcf201920t |pattern_so = _rmcf201920t |shorts = 00CC99 |socks = 00CC99 |title = 2019/20 }} |} {| width=50% style="font-size:85%" |align=center bg color=#ffffff| | |{{Football kit |pattern_la = _realmadridcf2021t |pattern_b = _realmadridcf2021t |pattern_ra = _realmadridcf2021t |pattern_sh = _realmadridcf2021t |pattern_so = _realmadridcf2021t |shorts = 0F0F0F |socks = 0F0F0F |title = 2020/21}} | |{{Football kit |pattern_b = _realmadrid2122t |pattern_sh = _realmadrid2122t |pattern_so = _3_stripes_white |leftarm = 2BB6BB |rightarm = 2BB6BB |socks = 2BB6BB |title = 2021/22}} | |{{Football kit |pattern_la = _realmadridcf2223t |pattern_b = _realmadridcf2223t |pattern_ra = _realmadridcf2223t |pattern_sh = _realmadridcf2223t |pattern_so = _realmadridcf2223t |socks = 000000 |title = 2022/23}} | |{{Football kit |align = right |pattern_la = _realmadridcf2324t |pattern_b = _realmadridcf2324t |pattern_ra = _realmadridcf2324t |pattern_sh = _realmadridcf2324t |pattern_so = _realmadridcf2324tl |socks = 000000 |title = 2023/24}} | |{{Football kit |align = right |pattern_la = _realmadrid2425t |pattern_b = _realmadrid2425t |pattern_ra = _realmadrid2425t |pattern_sh = _realmadrid2425t |pattern_so = _realmadrid2425tl |leftarm = 000000 |body = 000000 |rightarm = 000000 |shorts = 000000 |socks = 000000 |title = 2024/25 }} | |{{Football kit |align = right |pattern_la = _realmadrid2526t |pattern_b = _realmadrid2526t |pattern_ra = _realmadrid2526t |pattern_sh = _adidaswhite |pattern_so = _adidaswhitel |leftarm = 007CE4 |body = 007CE4 |rightarm = 007CE4 |shorts = 007CE4 |socks = 007CE4 |title = 2025/26 }} |} === Брендҳо ва сарпарастҳо === {| class="wikitable" style="text-align:center;margin-left:1em" |- !Давра !Истеҳсолкунандаи либос !Сарпарасти пироҳан |- |1980—1982 | rowspan="2" |{{Парчами Олмон}} [[Adidas]] |<small>''-''</small> |- |1982—1985 |{{Парчами Италия (1946—2003)}} [[Zanussi]] |- |1985—1989 | rowspan="4" |{{Парчами Дания}} [[Hummel International|Hummel]] |{{Парчами Италия (1946—2003)}} [[Parmalat]] |- |1989—1991 |{{Парчами Испания}} Reny Picot |- |1991—1992 |{{Парчами Испания}} Otaysa |- |1992—1994 | rowspan="3" |{{Парчами Олмон}} [[Teka]] |- |1994—1998 |{{Парчами Испания}} [[Kelme]] |- |1998—2001 | rowspan="8" |{{Парчами Олмон}} [[Adidas]] |- |2001—2002 |{{Парчами Испания}} Realmadrid.com |- |2002—2005 |{{Парчами Олмон}} [[Siemens mobile]] |- |2005—2006 |{{Парчами Олмон}} [[Siemens]] |- |2006—2007 |{{Парчами Олмон}} [[BenQ-Siemens]] |- |2007—2013 |{{Парчами Австрия}} [[Bwin]] |- |2013—{{Т. ҳ.}} |{{Парчами Имороти Муттаҳидаи Арабӣ}} [[Fly Emirates]] |} == Рӯйхати мавсимҳо == {| |valign="top" width=0%| {| class="wide collapsible collapsed" style="text-align:center" |- style="background:#f0f6fa;" !'''Мавсим''' !'''Дивизион''' !'''Мақом''' !'''[[Ҷоми футболи Испониё|Ҷом]]''' !'''Мусобиқаҳои байналмилалӣ''' |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё (1929)|1929]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|2-юм !style="background:#808080;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1928/1929|Финалист]] !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1929/1930|1929/30]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|5-ум !style="background:#808080;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1929/1930|Финалист]] !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1930/1931|1930/31]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|6-ум !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1930/1931|1/4]] !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1931/1932|1931/32]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1931/1932|1/8]] !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1932/1933|1932/33]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#808080;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1932/1933|Финалист]] !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1933/1934|1933/34]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|2-юм !style="background:#FFFF00;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1933/1934|Ғолиб]] !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1934/1935|1934/35]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|2-юм !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1934/1935|1/8]] !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1935/1936|1935/36]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|2-юм !style="background:#FFFF00;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1935/1936|Ғолиб]] !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1939/1940|1939/40]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|4-ум !style="background:#808080;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1939/1940|Финалист]] !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1940/1941|1940/41]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|6-ум !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1940/1941|1/8]] !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1941/1942|1941/42]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|2-юм !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1941/1942|1/4]] !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1942/1943|1942/43]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|10-ум !style="background:#808080;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1942/1943|Финалист]] !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1943/1944|1943/44]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|7-ум !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1943/1944|1/8]] !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1944/1945|1944/45]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|2-юм !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1944/1945|1/8]] !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1945/1946|1945/46]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|4-ум !style="background:#FFFF00;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1945/1946|Ғолиб]] !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1946/1947|1946/47]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|7-ум !style="background:#FFFF00;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1946/1947|Ғолиб]] !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1947/1948|1947/48]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|11-ум !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1947/1948|1/8]] !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1948/1949|1948/49]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|3-юм !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1948/1949|1/8]] !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1949/1950|1949/50]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|4-ум !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1949/1950|1/2]] !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1950/1951|1950/51]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|9-ум !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1950/1951|1/2]] !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1951/1952|1951/52]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|3-юм !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1951/1952|1/2]] !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1952/1953|1952/53]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|3-юм !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1952/1953|1/2]] !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1953/1954|1953/54]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1953/1954|1/2]] !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1954/1955|1954/55]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1954/1955|1/2]] !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1955/1956|1955/56]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|3-юм !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1955/1956|1/2]] !style="background:#FFFF00;"|{{Ҷоми Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА}}[[Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1955/1956|ҶҚ Ғолиб]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1956/1957|1956/57]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1956/1957|1/4]] !style="background:#FFFF00;"|{{Ҷоми Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА}}[[Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1956/1957|ҶҚ Ғолиб]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1957/1958|1957/58]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#808080;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1957/1958|Финалист]] !style="background:#FFFF00;"|{{Ҷоми Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА}}[[Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1957/1958|ҶҚ Ғолиб]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1958/1959|1958/59]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|2-юм !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1958/1959|1/2]] !style="background:#FFFF00;"|{{Ҷоми Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА}}[[Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1958/1959|ҶҚ Ғолиб]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1959/1960|1959/60]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|2-юм !style="background:#808080;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1959/1960|Финалист]] !style="background:#FFFF00;"|{{Ҷоми Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА}}[[Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1959/1960|ҶҚ Ғолиб]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1960/1961|1960/61]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#808080;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1960/1961|Финалист]] !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1960/1961|ҶҚ 1/8]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1961/1962|1961/62]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#FFFF00;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1961/1962|Ғолиб]] !style="background:#808080;"|[[Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1961/1962|ҶҚ Финалист]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1962/1963|1962/63]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1962/1963|1/2]] !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1962/1963|ҶҚ 1/8]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1963/1964|1963/64]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1963/1964|1/4]] !style="background:#808080;"|[[Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1963/1964|ҶҚ Финалист]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1964/1965|1964/65]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1964/1965|1/8]] !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1964/1965|ҶҚ 1/4]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1965/1966|1965/66]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|2-юм !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1965/1966|1/4]] !style="background:#FFFF00;"|{{Ҷоми Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА}}[[Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1965/1966|ҶҚ Ғолиб]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1966/1967|1966/67]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1966/1967|1/4]] !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1966/1967|ҶҚ 1/4]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1967/1968|1967/68]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#808080;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1967/1968|Финалист]] !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1967/1968|ҶҚ 1/2]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1968/1969|1968/69]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1968/1969|1/8]] !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1968/1969|ҶҚ 1/8]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1969/1970|1969/70]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|5-ум !style="background:#FFFF00;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1969/1970|Ғолиб]] !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1969/1970|ҶҚ 1/8]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1970/1971|1970/71]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|4-ум !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1970/1971|1/16]] !style="background:#808080;"|[[Ҷоми ҷомдорони УЕФА 1970/1971|ҶҶУ Финалист]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1971/1972|1971/72]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1971/1972|1/2]] !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми УЕФА 1971/1972|ҶУ 1/16]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1972/1973|1972/73]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|4-ум !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1972/1973|1/8]] !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1972/1973|ҶҚ 1/2]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1973/1974|1973/74]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|8-ум !style="background:#FFFF00;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1973/1974|Ғолиб]] !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми УЕФА 1973/1974|ҶУ 1/32]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1974/1975|1974/75]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#FFFF00;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1974/1975|Ғолиб]] !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми ҷомдорони УЕФА 1974/1975|ҶҶУ 1/4]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1975/1976|1975/76]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1975/1976|1/2]] !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1975/1976|ҶҚ 1/2]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1976/1977|1976/77]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|9-ум !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1976/1977|1/16]] !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1976/1977|ҶҚ 1/8]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1977/1978|1977/78]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1977/1978|1/8]] !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1978/1979|1978/79]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#808080;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1978/1979|Финалист]] !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1978/1979|ҶҚ 1/8]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1979/1980|1979/80]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#FFFF00;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1979/1980|Ғолиб]] !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1979/1980|ҶҚ 1/2]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1980/1981|1980/81]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|2-юм !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1980/1981|1/4]] !style="background:#808080;"|[[Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1980/1981|ҶҚ Финалист]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1981/1982|1981/82]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|3-юм !style="background:#FFFF00;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1981/1982|Ғолиб]] !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми УЕФА 1981/1982|ҶУ 1/4]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1982/1983|1982/83]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|2-юм !style="background:#808080;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1982/1983|Финалист]] !style="background:#808080;"|[[Ҷоми ҷомдорони УЕФА 1982/1983|ҶҶУ Финалист]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1983/1984|1983/84]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|2-юм !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1983/1984|1/2]] !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми УЕФА 1983/1984|ҶУ 1/32]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1984/1985|1984/85]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|5-ум !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1984/1985|1/8]] !style="background:#FFFF00;"|[[Ҷоми УЕФА 1984/1985|ҶУ Ғолиб]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1985/1986|1985/86]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1985/1986|1/2]] !style="background:#FFFF00;"|[[Ҷоми УЕФА 1985/1986|ҶУ Ғолиб]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1986/1987|1986/87]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#efefef;"|[[Кубок Испании по футболу 1986/1987|1/2]] !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1986/1987|ҶҚ 1/2]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1987/1988|1987/88]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1987/1988|1/2]] !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1987/1988|ҶҚ 1/2]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1988/1989|1988/89]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#FFFF00;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1988/1989|Ғолиб]] !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1988/1989|ҶҚ 1/2]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1989/1990|1989/90]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#808080;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1989/1990|Финалист]] !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1989/1990|ҶҚ 1/8]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1990/1991|1990/91]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|3-юм !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1990/1991|1/8]] !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1990/1991|ҶҚ 1/4]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1991/1992|1991/92]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|2-юм !style="background:#808080;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1991/1992|Финалист]] !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми УЕФА 1991/1992|ҶУ 1/2]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1992/1993|1992/93]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|2-юм !style="background:#FFFF00;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1992/1993|Ғолиб]] !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми УЕФА 1992/1993|ҶУ 1/4]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1993/1994|1993/94]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|4-ум !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1993/1994|1/4]] !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми ҷомдорони УЕФА 1993/1994|ҶҶУ 1/4]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1994/1995|1994/95]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1994/1995|1/8]] !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми УЕФА 1994/1995|ҶУ 1/8]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1995/1996|1995/96]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|6-ум !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1995/1996|1/8]] !style="background:#efefef;"|[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 1995/1996|ЛҚ 1/4]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1996/1997|1996/97]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1996/1997|1/8]] !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1997/1998|1997/98]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|4-ум !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1997/1998|1/8]] !style="background:#FFFF00;"|{{Ҷоми Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА}} [[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 1997/1998|ЛҚ Ғолиб]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1998/1999|1998/99]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|2-юм !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1998/1999|1/2]] !style="background:#efefef;"|[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 1998/1999|ЛҚ 1/4]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 1999/2000|1999/00]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|5-ум !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 1999/2000|1/4]] !style="background:#FFFF00;"|{{Ҷоми Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА}} [[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 1999/2000|ЛҚ Ғолиб]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 2000/2001|2000/01]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 2000/2001|1/32]] !style="background:#efefef;"|[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2000/2001|ЛҚ 1/2]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 2001/2002|2001/02]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|3-юм !style="background:#808080;"|[[Ҷоми футболи Испониё 2001/2002|Финалист]] !style="background:#FFFF00;"|{{Ҷоми Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА}}[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2001/2002|ЛҚ Ғолиб]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 2002/2003|2002/03]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 2002/2003|1/4]] !style="background:#efefef;"|[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2002/2003|ЛҚ 1/2]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 2003/2004|2003/04]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|4-ум !style="background:#808080;"|[[Ҷоми футболи Испониё 2003/2004|Финалист]] !style="background:#efefef;"|[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2003/2004|ЛҚ 1/4]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 2004/2005|2004/05]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|2-юм !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 2004/2005|1/8]] !style="background:#efefef;"|[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2004/2005|ЛҚ 1/8]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 2005/2006|2005/06]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|2-юм !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 2005/2006|1/2]] !style="background:#efefef;"|[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2005/2006|ЛҚ 1/8]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 2006/2007|2006/07]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 2006/2007|1/8]] !style="background:#efefef;"|[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2006/2007|ЛҚ 1/8]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 2007/2008|2007/08]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 2007/2008|1/8]] !style="background:#efefef;"|[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2007/2008|ЛҚ 1/8]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 2008/2009|2008/09]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|2-юм !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 2008/2009|1/16]] !style="background:#efefef;"|[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2008/2009|ЛҚ 1/8]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 2009/2010|2009/10]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|2-юм !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 2009/2010|1/16]] !style="background:#efefef;"|[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2009/2010|ЛҚ 1/8]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 2010/2011|2010/11]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|2-юм !style="background:#FFFF00;"|[[Ҷоми футболи Испониё 2010/2011|Ғолиб]] !style="background:#efefef;"|[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2010/2011|ЛҚ 1/2]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 2011/2012|2011/12]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 2011/2012|1/4]] !style="background:#efefef;"|[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2011/2012|ЛҚ 1/2]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 2012/2013|2012/13]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|2-юм !style="background:#808080;"|[[Ҷоми футболи Испониё 2012/2013|Финалист]] !style="background:#efefef;"|[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2012/2013|ЛҚ 1/2]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 2013/2014|2013/14]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|3-юм !style="background:#FFFF00;"|[[Ҷоми футболи Испониё 2013/2014|Ғолиб]] !style="background:#FFFF00;"|{{Ҷоми Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА}}[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2013/2014|ЛҚ Ғолиб]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 2014/2015|2014/15]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|2-юм !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 2014/2015|1/8]] !style="background:#efefef;"|[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2014/2015|ЛҚ 1/2]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 2015/2016|2015/16]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|2-юм !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 2015/2016|ҳазф баъди 1/16]] !style="background:#FFFF00;"|{{Ҷоми Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА}}[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2015/2016|ЛҚ Ғолиб]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 2016/2017|2016/17]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 2016/2017|1/4]] !style="background:#FFFF00;"|{{Ҷоми Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА}}[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2016/2017|ЛҚ Ғолиб]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 2017/2018|2017/18]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|3-юм !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 2017/2018|1/4]] !style="background:#FFFF00;"|{{Ҷоми Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА}}[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2017/2018|ЛҚ Ғолиб]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 2018/2019|2018/19]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|3-юм !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 2018/2019|1/2]] ! style="background:#efefef;" |[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2018/2019|ЛҚ 1/8]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 2019/2020|2019/20]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 2019/2020|1/4]] !style="background:#efefef;"|[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2019/2020|ЛҚ 1/8]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 2020/2021|2020/21]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|2-юм !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 2020/2021|1/16]] !style="background:#efefef;"|[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2020/2021|ЛҚ 1/2]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 2021/2022|2021/22]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 2021/2022|1/4]] !style="background:#FFFF00;"|{{Ҷоми Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА}}[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2021/2022|ЛҚ Ғолиб]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 2022/2023|2022/23]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|2-юм !style="background:#FFFF00;"|[[Ҷоми футболи Испониё 2022/2023|Ғолиб]] !style="background:#efefef;"|[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2022/2023|ЛҚ 1/2]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 2023/2024|2023/24]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#FFFF00;"|Қаҳрамон !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 2023/2024|1/8]] !style="background:#FFFF00;"|{{Ҷоми Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА}}[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2023/2024|ЛҚ Ғолиб]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 2024/2025|2024/25]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|2-юм !style="background:#808080;"|[[Ҷоми футболи Испониё 2024/2025|Финалист]] !style="background:#efefef;"|[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2024/2025|ЛҚ 1/4]] |- |style="background:#efefef;"|[[Чемпионати футболи Испониё 2025/2026|2025/26]] |style="background:#efefef;"|[[Ла Лига|1ª]] |style="background:#efefef;"|2-юм !style="background:#efefef;"|[[Ҷоми футболи Испониё 2025/2026|1/8]] !style="background:#efefef;"|[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2025/2026|ЛҚ 1/4]] |} |} == Варзишгоҳ == Дар тӯли таърихи худ, бошгоҳи «Реал Мадрид» дар чандин варзишгоҳ бозӣ кардааст: '''Кампо де О’Доннелл''' (1912–1923) — аввалин майдони расмии мадридиҳо, ки дар наздикии хиёбони О’Доннелл ҷойгир буд ва асосан барои бозиҳои дӯстона ва маҳаллӣ истифода мешуд. '''Кампо де Сюдад Линеал''' (1923–1924) — яке аз варзишгоҳҳои кӯтоҳмуддати даста, ки дар маҳаллаи Сюдад Линеали Мадрид ҷойгир буд ва то оғози сохтмони варзишгоҳи Чамартин истифода мешуд.<ref>{{Cite web |title=Campo de Ciudad Lineal |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Campo_de_Ciudad_Lineal |access-date=2025-06-03}}</ref> '''Варзишгоҳи Чамартин''' (1924–1946) — нахустин варзишгоҳи замонавии бошгоҳ, ки [[17 май|17-уми май]]и [[соли 1924]] бо ғунҷоиши 22 500 тамошобин ифтитоҳ гардид. Он ҳамчун майдони хонагӣ барои соҳиб шудани ҷоизаҳои аввалини даста хизмат кард.<ref>{{Cite web |title=Old Chamartín Stadium |url=https://www.realmadrid.com/en/about-real-madrid/history/football-legends/chamartin |website=RealMadrid.com |access-date=2025-06-03}}</ref> [[Акс:Boca - Real Madrid 1925.jpg|thumb|left|240px|Акси қадимӣ аз варзишгоҳи Чамартин]] '''Чамартини нав''' (1947–1955) — бинобар зарурати доштани варзишгоҳи бузургтар, сохтмони варзишгоҳи нав оғоз ёфт, ки бо номи «Чамартини нав» шинохта мешуд. Он [[14 декабр|14-уми декабри]] [[соли 1947]] ба истифода дода шуд ва дар бозии ифтитоҳӣ «Реал Мадрид» тими портуғолии «[[Белененсеш (бошгоҳи футбол)|Белененсеш]]»-ро бо ҳисоби 3:1 шикаст дод. Ғунҷоиши аввалияи он 75 145 ҷой буд. '''[[Сантияго Бернабеу (варзишгоҳ)|Сантияго Бернабеу]]''' (аз соли 1955 {{Т. ҳ.}}) — соли 1955, варзишгоҳ ба номи президенти бошгоҳ [[Сантияго Бернабеу]] гузошта шуд. Дар тӯли даҳсолаҳо чандин навсозӣ аз сар гузаронд ва соли 2024 бо хароҷоти тақрибан 1,76 миллиард евро бозсозӣ шуд. Ғунҷоиши кунунии он 81 044 ҷой буда, дорои сақфи пӯшидашаванда, экрани 360-дараҷа ва низоми майдони ҳаракатдиҳанда мебошад.<ref>{{Cite web |title=The Santiago Bernabeu renovation |url=https://www.padmagazine.co.uk/property-renovation-refurbishment/the-santiago-bernabeu-renovation-the-future-of-footballs-most-iconic-stadium/27423/ |website=PAD Magazine |access-date=2025-06-03}}</ref> '''[[Алфредо Ди Стефано (варзишгоҳ)|Алфредо Ди Стефано]]''' (2020–2023) — дар давраи навсозии «Сантияго Бернабеу» ва маҳдудиятҳои вобаста ба ҳамагирии COVID-19, даста бозии расмии худро дар варзишгоҳи хурдтар — «Алфредо Ди Стефано» баргузор кард, ки дар маҷмааи омӯзишӣ-тамринии «Валдебебас» ҷойгир аст.<ref>{{Cite web |title=Estadio Alfredo Di Stéfano |url=https://www.realmadrid.com/en/about-real-madrid/club-facilities/alfredo-di-stefano-stadium |website=RealMadrid.com |access-date=2025-06-03}}</ref> [[Акс:Panoramic santiago bernabeu.jpg|thumb|left|260px|<div class="center"> Даруни варзишгоҳи «[[Сантияго Бернабеу (варзишгоҳ)|Сантияго Бернабеу]]»</div>]] [[Акс:Estadio Santiago Bernabeu - vista exterior.jpg|thumb|left|260px|<div class="center"> Намуди зоҳирӣ то бозсозӣ</div>]] '''[[Сантияго Бернабеу (варзишгоҳ)|Сантияго Бернабеу]]''' '''Ғунҷоиш''' — 81 044 тамошобин '''Андозаи майдон''' — 107×72 метр '''Нишонӣ''' — Concha Espina 1, 28036 [[Мадрид]] == Омори иштирок дар мусобиқаҳо == ''Тибқи 3-юми июни соли 2025'' === Чемпионати Испониё === «Реал»-и Мадрид (дар баробари «[[Барселона (бошгоҳи футбол)|Барселона]]» ва «[[Атлетик Билбао (бошгоҳи футбол)|Атлетик Билбао]]») дар тамоми [[Чемпионати футболи Испониё|чемпионатҳои кишвар]] иштирок кардааст. Мақоми аввал - 36 маротиба, дуюм - 26 маротиба, сеюм - 10 маротиба, яъне дар маҷмӯъ бошгоҳ зиёда аз 70 мавсим ба қатори ҷоизадорон роҳ ёфтааст. Инчунин 8 маротиба як қадам дур аз сегона, 3 бор — панҷум, 4 маротиба — шашум, 2 бор — ҳафтум, 1 бор — ҳаштум, 2 маротиба — нӯҳум, 1 бор — даҳум ва 1 бор — ёздаҳумро ([[соли 1948]]) ишғол кардааст. === Мусобиқаҳои байналмилалӣ === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- !Мусобиқа!!Бозӣ!!Ғалаба!!Мусовӣ!!Бохт!!ГЗ!!ГС!!+/-!!Ғ% |- |align=left|[[Лигаи Қаҳрамонҳо|Ҷоми Қаҳрамонони Урупо/Лигаи қаҳрамонҳо]] {{WDL|503|302|85|116|for=1104|against=558|diff=yes}} |- |align=left|[[Ҷоми ҷомдорони УЕФА]] {{WDL|31|16|9|6|for=57||against=24|diff=yes}} |- |align=left|[[Лигаи Урупо УЕФА|Ҷоми УЕФА/Лигаи Урупо]] {{WDL|64|33|10|21|for=111|against=75|diff=yes}} |- |align=left|[[Суперҷоми УЕФА]] {{WDL|9|6|0|3|for=15|against=10|diff=yes}} |- |align=left|[[Ҷоми футболи байниқораӣ|Ҷоми байниқораӣ]] {{WDL|7|3|1|3|for=10|against=8|diff=yes}} |- |align=left|[[Ҷоми ҷаҳонии бошгоҳҳо]] {{WDL|20|16|3|1|for=51|against=23|diff=yes}} |- !Ҳамагӣ {{WDLtot|634|376|108|150|for=1348|against=698|diff=yes}} |} == Сарвонҳои «Реал»-и Мадрид == [[Акс:Raúl González in Real Madrid 2009.jpg|thumb|left|250px| <div class="center">Устураи «Реал Мадрид» – [[Раул Гонсалес|Раул]]</div>]] {|align="centre" bgcolor="#1F3B66" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gold solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#1F3B66 style="color:white;" !width="250"|Бозикун !width="220"|Фаъолият !width="220"|Сарвонӣ !width="150"|Шумора !width="250"|Миқдори бозӣ |- bgcolor="#FFFFFF" |{{Парчами Испания (1785—1931)}} [[Феликс Кесада]] |1922 — 1936 |1928 — 1936 | |87 (2) |- bgcolor="#FFFFFF" |{{Парчами Испания (1931—1939)}} [[Хасинто Кинкосес]] |1931 — 1942 |1936 — 1942 | |167 (0) |- bgcolor="#FFFFFF" |{{Парчами Мексика (1934—1968)}} [[Хосе Рамон Сауто]] |1933 — 1944 |1942 — 1944 | |143 (0) |- bgcolor="#FFFFFF" |{{Парчами Испания (1939—1945)}} [[Хуан Ипиня]] |1939 — 1949 |1944 — 1949 | |302 (6) |- bgcolor="#FFFFFF" |{{Парчами Испания (1945—1977)}} [[Мигел Мунёс]] |1948 — 1958 |1949 — 1958 | |275 (24) |- bgcolor="#FFFFFF" |{{Парчами Испания (1945—1977)}} [[Хуан Алонсо]] |1949 — 1961 |1958 — 1960 | |296 (-337) |- bgcolor="#FFFFFF" |{{Парчами Испания (1945—1977)}} [[Хосе Мария Заррага]] |1951 — 1962 |1960 — 1962 | |217 (5) |- bgcolor="#FFFFFF" |{{Парчами Испания (1945—1977)}} [[Франсиско Хенто]] |1953 — 1971 |1962 — 1971 |<div class="center">11</div> |761 (253) |- bgcolor="#FFFFFF" |{{Парчами Испания (1945—1977)}} [[Игнасио Соко]] |1962 — 1974 |1971 — 1974 | |318 (8) |- bgcolor="#FFFFFF" |{{Парчами Испания (1945—1977)}} [[Амансио Амаро]] |1962 — 1976 |1974 — 1976 |<div class="center">7</div> |471 (154) |- bgcolor="#FFFFFF" |{{Парчами Испания (1945—1977)}} [[Пирри]] |1964 — 1979 |1976 — 1979 |<div class="center">4</div> |595 (210) |- bgcolor="#FFFFFF" |{{Парчами Испания (1977—1981)}} [[Мигел Анхел]] |1967 — 1986 |1979 — 1986 | |319 (-262) |- bgcolor="#FFFFFF" |{{Парчами Испания (1977—1981)}} [[Карлос Сантийяна]] |1971 — 1988 |1986 — 1988 |<div class="center">9</div> |774 (349) |- bgcolor="#FFFFFF" |{{Парчами Испания}} [[Хосе Антонио Камачо]] |1973 — 1989 |1988 — 1989 |<div class="center">3</div> |577 (11) |- bgcolor="#FFFFFF" |{{Парчами Испания}} [[Чендо]] |1979 — 1998 |1989 — 1998 |<div class="center">2</div> |497 (3) |- bgcolor="#FFFFFF" |{{Парчами Испания}} [[Мануэл Санчис]] |1983 — 2001 |1988 — 2001 |<div class="center">5</div> |710 (49) |- bgcolor="#FFFFFF" |{{Парчами Испания}} [[Фернандо Йерро]] |1989 — 2003 |2001 — 2003 |<div class="center">4</div> |601 (126) |- bgcolor="#FFFFFF" |{{Парчами Испания}} [[Раул Гонсалес]] |1994 — 2010 |2003 — 2010 |<div class="center">7</div> |854 (361) |- bgcolor="#FFFFFF" |{{Парчами Испания}} [[Икер Касиляс]] |1999 — 2015 |2010 — 2015 |<div class="center">1</div> |725 (-771) |- bgcolor="#FFFFFF" |{{Парчами Испания}} [[Серхио Рамос]] |2005 — 2021 |2015 — 2021 |<div class="center">4</div> |671 (101) |- bgcolor="#FFFFFF" |{{Парчами Бразилия}} [[Марсело]] |2007 — 2022 |2021 — 2022 |<div class="center">12</div> |546 (38) |- bgcolor="#FFFFFF" |{{Парчами Фаронса}} [[Карим Бензема]] |2009 — 2023 |2022 — 2023 |<div class="center">9</div> |648 (354) |- bgcolor="#FFFFFF" |{{Парчами Испания}} [[Начо Фернандес]] |2010 — 2024 |2023 — 2024 |<div class="center">6</div> |364 (16) |- bgcolor="#FFFFFF" |{{Парчами Хорватия}} [[Лука Модрич]] |2013 — 2025 |2024 — 2025 |<div class="center">10</div> |597 (43) |- bgcolor="#FFFFFF" |{{Парчами Испания}} [[Дани Карвахал]] |2013 — 2026 |2025 — 2026 |<div class="center">2</div> |451 (14) |- bgcolor="#FFFFFF" |{{Парчами Уругвай}} [[Федерико Валверде]] |2018 — {{Т. ҳ.}} |2026 — {{Т. ҳ.}} |<div class="center">8</div> |373 (41) |} == Ҷоизаҳо == === Миллӣ === * [[Акс:Liga.png|15px]] '''[[Чемпионати футболи Испониё|Чемпионати Испониё]]:''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Қаҳрамон (36, рекорд):''' 1931/32; 1932/33; 1953/54; 1954/55; 1956/57; 1957/58; 1960/61; 1961/62; 1962/63; 1963/64; 1964/65; 1966/67; 1967/68; 1968/69; 1971/72; 1974/75; 1975/76; 1977/78; 1978/79; 1979/80; 1985/86; 1986/87; 1987/88; 1988/89; 1989/90; 1994/95; 1996/97; 2000/01; 2002/03; 2006/07; 2007/08; 2011/12; 2016/17; 2019/20; 2021/22; 2023/24 ** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Ноиби қаҳрамон (26):''' 1929; 1933/34; 1934/35; 1935/36; 1941/42; 1944/45; 1958/59; 1959/60; 1965/66; 1980/81; 1982/83; 1983/84; 1991/92; 1992/93; 1998/99; 2004/05; 2005/06; 2008/09; 2009/10; 2010/11; 2012/13; 2014/15; 2015/16; 2020/21; 2022/23; 2024/25 ** [[Акс:Bronze medal icon.svg|15px]] '''Мақоми сеюм (10):''' 1948/49; 1951/52; 1952/53; 1955/56; 1981/82; 1990/91; 2001/02; 2013/14; 2017/18; 2018/19 * [[Акс:RFEF - Copa del Rey.svg|15px]] '''[[Ҷоми футболи Испониё|Ҷоми Испониё]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (20):''' 1905; 1906; 1907; 1908; 1917; 1934; 1936; 1946; 1947; 1961/62; 1969/70; 1973/74; 1974/75; 1979/80; 1981/82; 1988/89; 1992/93; 2010/11; 2013/14; 2022/23 ** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист (21):''' 1903; 1916; 1918; 1924; 1929; 1930; 1933; 1940; 1943; 1958; 1959/60; 1960/61; 1967/1968; 1978/79; 1982/83; 1989/90; 1991/92; 2001/02; 2003/04; 2012/13; 2024/25 * [[Акс:RFEF - Supercopa de España.svg|15px]] '''[[Суперҷоми футболи Испониё|Суперҷоми Испониё]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (13):''' 1988; 1989; 1990; 1993; 1997; 2001; 2003; 2008; 2012; 2017; 2019/20; 2021/22; 2023/24 * [[Акс:Copa Eva Duarte.png|15px]] '''[[Ҷоми Эва Дуарте]]:''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб:''' 1947 * [[Акс:Copa de Liga de España2.svg|15px]] '''[[Ҷоми Ла Лига]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб:''' 1984/85 ** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист:''' 1982/83 * '''[[Ҷоизаи Манкомунадо]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (23, рекорд)''': 1904/05, 1905/06, 1906/07, 1907/08, 1909/10, 1912/13, 1915/16, 1916/17, 1917/18, 1919/20, 1921/22, 1922/23, 1923/24, 1925/26, 1926/27, 1928/29, 1929/30, 1930/31, 1931/32, 1932/33, 1933/34, 1934/35, 1935/36 === Байналмилалӣ === * {{Ҷоми Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА|20px}} '''[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (15, рекорд):''' 1956, 1957, 1958, 1959, 1960, 1966, [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 1998|1998]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2000|2000]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2002|2002]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2014|2014]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2016|2016]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2017|2017]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2018|2018]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2022|2022]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2024|2024]] ** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист (3):''' 1962, 1964, 1981 * [[Акс:Coppauefa.png|15px]] '''[[Лигаи Урупо УЕФА|Ҷоми УЕФА]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (2):''' 1985, 1986 * [[Акс:Cup Winners Cup Trophy.png|15px]] '''[[Ҷоми ҷомдорони УЕФА]]''' ** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист (2):''' 1971, 1983 * [[Акс:UEFA - Super Cup.png|15px]] '''[[Суперҷоми УЕФА]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (6):''' [[Суперҷоми УЕФА 2002|2002]], [[Суперҷоми УЕФА 2014|2014]], [[Суперҷоми УЕФА 2016|2016]], [[Суперҷоми УЕФА 2017|2017]], [[Суперҷоми УЕФА 2022|2022]], [[Суперҷоми УЕФА 2024|2024]] ** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист (3):''' [[Суперҷоми УЕФА 1998|1998]], [[Суперҷоми УЕФА 2000|2000]], [[Суперҷоми УЕФА 2018|2018]] * [[Акс:Trofeo Copa Intercontinental 1960-2004.png|10px]] '''[[Ҷоми байниқораӣ]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (4, рекорд):''' 1960, 1998, 2002, 2024 * '''[[Ҷоми ҷаҳонии бошгоҳҳо]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (5, рекорд):''' [[Ҷоми ҷаҳонии бошгоҳҳо 2014|2014]], [[Ҷоми ҷаҳонии бошгоҳҳо 2016|2016]], [[Ҷоми ҷаҳонии бошгоҳҳо 2017|2017]], [[Ҷоми ҷаҳонии бошгоҳҳо 2018|2018]], [[Ҷоми ҷаҳонии бошгоҳҳо 2022|2022]] * '''[[Ҷоми ҷаҳонии хурд]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (2, рекорд):''' 1952, 1956 ** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист:''' 1963 * '''[[Ҷоми Лотин]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (2):''' 1955, 1957 * '''[[Ҷоми иберо-америкоӣ]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб:''' 1994 * '''Ҷоми иберӣ''' ** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист:''' 2000 * '''[[Ҷоми Франс Беккенбауэр]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб:''' 2010 * '''[[Ҷоми Сантияго Бернабеу]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (28, рекорд):''' 1981, 1983, 1984, 1985, 1987, 1989, 1991, 1994, 1995, 1996, 1997, 1998, 1999, 2000, 2003, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2015, 2016, 2017, 2018 ** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист (9):''' 1980, 1986, 1988, 1990, 1992, 1993, 2001, 2002, 2004 == Рекордҳо == === Рекордҳои бошгоҳ === ''Тибқи санаи 7-уми июли соли 2025.'' * 15 ғалаба дар Лигаи қаҳрамонҳои УЕФА * 3 ғалабаи пайиҳам дар Лигаи қаҳрамонҳо * 302 ғалаба дар бозиҳои Лигаи қаҳрамонҳои УЕФА * 43 бозии хонагӣ пайиҳам «Реал» дар Лигаи қаҳрамонҳои УЕФА гол задааст<ref>{{Cite web|url=https://www.championat.com/football/news-3546265-real-ustanovil-rekord-zabiv-v-43-m-domashnem-evrokubkovom-matche-podrjad.html|title=«Реал» установил рекорд, забив в 43-м домашнем еврокубковом матче подряд|description=Прежний рекорд принадлежал «Тоттенхэм Хотспур», который с 1961 по 1984 год забивал в 42 еврокубковых матчах подряд|date=2018-09-20|publisher=Чемпионат.com|access-date=2018-10-12|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013014611/https://www.championat.com/football/news-3546265-real-ustanovil-rekord-zabiv-v-43-m-domashnem-evrokubkovom-matche-podrjad.html|deadlink=no}}</ref> * 36 ҷоми қаҳрамонии Испониё * 121 гол дар як мавсими чемпионати Испониё * 73 бозӣ пайиҳам «Реал» ҳадди ақалл як гол задааст<ref>{{Cite web|url=https://www.championat.com/football/news-2906836-rezultativnaja-serija-reala-prervalas-na-74-m-matche.html|title=Результативная серия «Реала» прервалась на 74-м матче|description=Мадридцы повторили мировой рекорд, установленный бразильским «Сантосом» в начале 60-х, но не сумели превзойти это достижение|date=2017-09-21|publisher=Чемпионат.com|access-date=2018-05-28|archive-date=2018-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529130152/https://www.championat.com/football/news-2906836-rezultativnaja-serija-reala-prervalas-na-74-m-matche.html|deadlink=no}}</ref> === Рекорди бозикунҳо === ''Тибқи санаи 7-уми июли соли 2025.'' * [[Криштиану Роналду]] — 17 гол дар як мавсими [[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА]] * Криштиану Роналду — 11 гол дар як мавсими марҳилаи гурӯҳии Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА * Криштиану Роналду — 19 гол дар як соли тақвимии Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА ==== Бар асоси теъдоди бозиҳо ==== * ''Ин феҳристи бозикунонест, ки дар таърихи бошгоҳ аз ҳама бештар бозӣ кардаанд.'' * ''Тибқи санаи 7-уми июли соли 2025.'' {|align="center" bgcolor="#1F3B66" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gold solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#1F3B66 style="color:white;" !width=40|№ !width=200|Ном !width=100|Замон !width=65|Ла Лига !width=60|Ҷоми Шоҳ !width=60|Ҷомҳои урупоӣ !width=60|Дигарон !width=80|Бозиҳо |- |- bgcolor="#FFFFFF" |1||align="left"|{{Парчами Испания|20px}} {{sortname|Раул|Гонсалес}}||1994—2010||550||37||132||22||'''741''' |- |- bgcolor="#FFFFFF" |2||align="left"|{{Парчами Испания|20px}} {{sortname|Икер|Касиляс}}||1999—2015||510||40||152||23||'''725''' |- |- bgcolor="#FFFFFF" |3||align="left"|{{Парчами Испания|20px}} {{sortname|Мануэл|Санчис}}||1983—2001||523||67||100||20||'''710''' |- |- bgcolor="#FFFFFF" |4||align="left"|{{Парчами Испания|20px}} {{sortname|Серхио|Рамос}}||2005—2021||469||48||129||25||'''671''' |- |- bgcolor="#FFFFFF" |5||align="left"|{{Парчами Фаронса|20px}} {{sortname|Карим|Бензема}}||2009-2023||439||44||133||27||'''648''' |- |- bgcolor="#FFFFFF" |6||align="left"|{{Парчами Испания (1945—1977)|20px}} {{sortname|Карлос|Сантийяна}}||1971—1988||461||84||87||13||'''645''' |- |- bgcolor="#FFFFFF" |rowspan=2|7||align="left"|{{Парчами Испания|20px}} {{sortname|Фернандо|Йерро}}||1989—2003 ||439||49||103||16||'''607''' |- |- bgcolor="#FFFFFF" |align="left"|{{Парчами Испания (1945—1977)|20px}} {{sortname|Франсиско|Хенто}}|| 1953—1971||428||74||94||6||'''602''' |- |- bgcolor="#FFFFFF" |9||align="left"|{{Парчами Хорватия|20px}} {{sortname|Лука|Модрич}}||2012—2025||394||34||134||35||'''597''' |- |- bgcolor="#FFFFFF" |10||align="left"|{{Парчами Испания (1945—1977)|20px}} {{sortname|Хосе Антонио|Камачо}}||1973—1989||414||61||90||12||'''577''' |- {{col-end}} ==== Бар асоси теъдоди голҳо ==== * ''Ин феҳристи бозикунонест, ки дар таърихи бошгоҳ аз ҳама бештар гол задаанд.'' * ''Тибқи санаи 7-уми июли соли 2025.'' {|align="center" bgcolor="#1F3B66" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gold solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#1F3B66 style="color:white;" !width=40|№ !width=220|Ном !width=100|Замон !width=80|Голҳо !width=80|Бозиҳо |- |- bgcolor="#FFFFFF" |1||align="left"|{{Парчами Португалия|20px}} {{sortname|Криштиану|Роналду}}||2009—2018 ||'''450'''||438 |- |- bgcolor="#FFFFFF" |2||align="left"|{{Парчами Фаронса|20px}} {{sortname|Карим|Бензема}}||2009—2023||'''354'''||648 |- |- bgcolor="#FFFFFF" |3||align="left"|{{Парчами Испания|20px}} {{sortname|Раул|Гонсалес}}||1994—2010||'''323'''||741 |- |- bgcolor="#FFFFFF" |4||align="left"|{{Парчами Аргентина|20px}}{{Парчами Колумбия|20px}}{{Парчами Испания (1945—1977)|20px}} {{sortname|Алфредо|Ди Стефано}}||1953—1964||'''308'''||396 |- |- bgcolor="#FFFFFF" |5||align="left"|{{Парчами Испания (1945—1977)|20px}} {{sortname|Карлос|Сантийяна}}||1971—1988||'''290'''||645 |- |- bgcolor="#FFFFFF" |6||align="left"|{{Парчами Венгрия|20px}}{{Парчами Испания (1945—1977)|20px}} {{sortname|Ферентс|Пушкаш}}||1958—1966||'''242'''||262 |- |- bgcolor="#FFFFFF" |7||align="left"|{{Парчами Мексика|20px}} {{sortname|Уго|Санчес}}|| 1985—1992||'''208'''||282 |- |- bgcolor="#FFFFFF" |8||align="left"|{{Парчами Испания (1945—1977)|20px}} {{sortname|Франсиско|Хенто}}||1953—1971||'''182'''||601 |- |- bgcolor="#FFFFFF" |9||align="left"|{{Парчами Испания (1945—1977)|20px}} {{sortname|Пирри|}}||1964—1979||'''172'''||561 |- |- bgcolor="#FFFFFF" |10||align="left"|{{Парчами Испания|20px}} {{sortname|Эмилио|Бутрагенйо}}||1983—1995||'''171'''||463 {{col-end}} == Ҳайати ҳозира == * ''Тибқи санаи 3-юми феврали соли 2026'' {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:90%" |- !style="background: #AAD0FF; color:white" align=center width=30 | № !style="background: #AAD0FF; color:white" align=center width=200 | Бозигар !style="background: #AAD0FF; color:white" align=center width=50 | Кишвар !style="background: #AAD0FF; color:white" align=center width=200 | Рӯзи таваллуд |- !colspan=6 style="background: #DCDCDC; color:#000000" align=center| Дарвозабонҳо |- |- bgcolor=white | 1 | [[Тибо Куртуа]] | {{Парчами Белгия}} | {{Зодрӯз|11|5|1992}} |- |- bgcolor=white | 13 | [[Андрей Лунин]] | {{Парчами Украина}} | {{Зодрӯз|11|2|1999}} |- !colspan=6 style="background: #DCDCDC; color:#000000" align=center| Муҳофизатгарон |- |- bgcolor=white | 2 | [[Дани Карвахал]] {{капитан_варзиш}} | {{Парчами Испания}} | {{Зодрӯз|11|1|1992}} |- |- bgcolor=white | 3 | [[Эдер Милитао]] | {{Парчами Бразилия}} | {{Зодрӯз|18|1|1998}} |- |- bgcolor=white | 4 | [[Давид Алаба]] | {{Парчами Австрия}} | {{Зодрӯз|24|6|1992}} |- |- bgcolor=white | 12 | [[Трент Александер-Арнолд]] | {{Парчами Англия}} | {{Зодрӯз|7|10|1998}} |- |- bgcolor=white | 17 | [[Раул Асенсио]] | {{Парчами Испания}} | {{Зодрӯз|13|2|2003}} |- |- bgcolor=white | 18 | [[Алваро Каррерас]] | {{Парчами Испания}} | {{Зодрӯз|23|3|2003}} |- |- bgcolor=white | 20 | [[Фран Гарсия]] | {{Парчами Испания}} | {{Зодрӯз|14|8|1999}} |- |- bgcolor=white | 22 | [[Антонио Рӯдигер]] | {{Парчами Олмон}} | {{Зодрӯз|3|3|1993}} |- |- bgcolor=white | 23 | [[Ферлан Менди]] | {{Парчами Фаронса}} | {{Зодрӯз|8|6|1995}} |- |- bgcolor=white | 24 | [[Дин Ҳайсен]] | {{Парчами Испания}} | {{Зодрӯз|14|4|2005}} |- !colspan=6 style="background: #DCDCDC; color:#000000" align=center| Миёнмайдонӣ |- bgcolor=white | 5 | [[Ҷуд Беллингҳем]] | {{Парчами Англия}} | {{Зодрӯз|29|6|2003}} |- |- bgcolor=white | 6 | [[Эдуардо Камавинга]] | {{Парчами Фаронса}} | {{Зодрӯз|10|11|2002}} |- |- bgcolor=white | 8 | [[Федерико Валверде]] | {{Парчами Уругвай}} | {{Зодрӯз|22|7|1998}} |- |- bgcolor=white | 14 | [[Урелён Чуамени]] | {{Парчами Фаронса}} | {{Зодрӯз|27|1|2000}} |- |- bgcolor=white | 15 | [[Арда Гӯлер]] | {{Парчами Туркия}} | {{Зодрӯз|25|2|2005}} |- |- bgcolor=white | 19 | [[Дани Себайёс]] | {{Парчами Испания}} | {{Зодрӯз|7|8|1996}} |- |- bgcolor=white | 30 | [[Франко Мастантуоно]] | {{Парчами Аргентина}} | {{Зодрӯз|14|8|2007}} |- !colspan=6 style="background: #DCDCDC; color:#000000" align=center| Ҳамлаварон |- bgcolor=white | 7 | [[Винисиус Ҷуниор]] | {{Парчами Бразилия}} | {{Зодрӯз|12|7|2000}} |- |- bgcolor=white | 9 | [[Эндрик Фелипе]] | {{Парчами Бразилия}} | {{Зодрӯз|21|7|2006}} |- |- bgcolor=white | 10 | [[Килиан Мбаппе]] | {{Парчами Фаронса}} | {{Зодрӯз|20|12|1998}} |- |- bgcolor=white | 11 | [[Родриго де Гоис|Родриго]] | {{Парчами Бразилия}} | {{Зодрӯз|9|1|2001}} |- |- bgcolor=white | 16 | [[Гонсало Гарсия]] | {{Парчами Испания}} | {{Зодрӯз|24|3|2004}} |- |- bgcolor=white | 21 | [[Браҳим Диас]] | {{Парчами Марокаш}} | {{Зодрӯз|3|8|1999}} |- |} == Гузаришҳо 2026/2027 == === Тобистони 2026 === === Омаданд === {| class="wikitable" style="text-align: left; font-size:90%" cellpadding="3" ! width="70" |Мавқеъ ! width="200"|Бозигар ! width="200"|Бошгоҳи пешина |- |align="center" |[[Ҳимоятгар (футбол)|Ҳимоятгар]]||{{Парчами Испания}} [[Марк Кукурейя]]||{{Парчами Англия}} «[[Челси (бошгоҳи футбол)|Челси]]» |- |align="center" |[[Ҳимоятгар (футбол)|Ҳимоятгар]]||{{Парчами Фаронса}} [[Иброҳима Конате]]***||{{Парчами Англия}} «[[Ливерпул (бошгоҳи футбол)|Ливерпул]]» |- |align="center" |[[Ҳимоятгар (футбол)|Ҳимоятгар]]||{{Парчами Нидерланд}} [[Дензел Думфрис]]||{{Парчами Италия}} «[[Интер (бошгоҳи футбол)|Интер]]» |- |align="center" |[[Нимҳимоятгар (футбол)|Миёнмайдон]]||{{Парчами Португалия}} [[Бернарду Силва]]***||{{Парчами Англия}} «[[Манчестер Сити]]» |- |align="center" |[[Ҳамлагар (футбол)|Ҳамлагар]]||{{Парчами Пуэрто-Рико}} [[Ҷереми де Леон]]**||{{Парчами Испания}} «[[Эркулес (бошгоҳи футбол)|Эркулес]]» |- |align="center" |[[Ҳамлагар (футбол)|Ҳамлагар]]||{{Парчами Бразилия}} [[Эндрик Фелипе]]**||{{Парчами Фаронса}} «[[Олимпик Лион (бошгоҳи футбол)|Олимпик Лион]]» |- |align="center" |Сармураббӣ||{{Парчами Португалия}} [[Ҷозе Моуринё]]||{{Парчами Португалия}} «[[Бенфика (бошгоҳи футбол)|Бенфика]]» |- |} === Рафтанд === {| class="wikitable" style="text-align: left; font-size:90%" cellpadding="3" ! width="70" |Мавқеъ ! width="200"|Бозигар ! width="200"|Бошгоҳи оянда |- |align="center" |[[Ҳимоятгар (футбол)|Ҳимоятгар]]||{{Парчами Австрия}} [[Давид Алаба]]***||''[[Бозикуни озод]]'' |- |align="center" |[[Ҳимоятгар (футбол)|Ҳимоятгар]]||{{Парчами Испания}} [[Дани Карвахал]]***||''[[Бозикуни озод]]'' |- |align="center" |[[Ҳимоятгар (футбол)|Ҳимоятгар]]||{{Парчами Испания}} [[Марио Мартин]]||{{Парчами Испания}} «[[Хетафе (бошгоҳи футбол)|Хетафе]]» |- |align="center" |[[Ҳимоятгар (футбол)|Ҳимоятгар]]||{{Парчами Испания}} [[Фран Гарсия]]||{{Парчами Испания}} «[[Реал Бетис (бошгоҳи футбол)|Реал Бетис]]» |- |align="center" |[[Нимҳимоятгар (футбол)|Миёнмайдон]]||{{Парчами Испания}} [[Дани Себайёс]]***||''[[Бозикуни озод]]'' |- |align="center" |Сармураббӣ||{{Парчами Испания}} [[Алваро Арбелоа]]||{{Парчами Англия}} «[[Фулҳем (бошгоҳи футбол)|Фулҳем]]» |- |} <small>* Ба иҷора </small> <br> <small>** Аз иҷора </small> <br> <small>*** [[Бозикуни озод]] </small> == Шахсиятҳо == === Ситоди мураббиён === [[Акс:Mourinho Madrid.jpg|thumb|left|250px| <div class="center">Сармураббии «Реал Мадрид» – [[Ҷозе Моуринё]]</div>]] {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: left;" |- ! Вазифа !! Ном |- |Сармураббӣ || {{Парчами Португалия}} [[Ҷозе Моуринё]] |- | rowspan="3" |Дастёрони сармураббӣ | {{Парчами Португалия}} [[Жоау Тралян]] |- | {{Парчами Португалия}} [[Педру Мачаду]] |- | {{Парчами Олмон}} [[Сами Хедира]] |- |Мураббии дарвозабонҳо || {{Парчами Португалия}} Нуну Сантуш |- |Мураббии бадансоз || {{Парчами Португалия}} [[Антониу Диаш]] |- |Мураббии омодагии ҷисмонӣ || {{Парчами Италия}} [[Антонио Пинтус]] |- |Мутахассиси илми варзишӣ || {{Парчами Португалия}} Сандру Каррису |- |Роҳбари шуъбаи таҳлил || {{Парчами Италия}} Роберто Мерелла |} * <small>''Тибқи санаи 10-уми июли соли 2026''</small> * <small>''Сарчашма: БФ Реал Мадрид''<ref>{{cite web|url=https://www.realmadrid.com/en-US/football/first-team/players|title=Ситоди мураббиён|website=Real Madrid CF|access-date=15 July 2026}}</ref></small> === Феҳристи сармураббиён === {| |valign="top"| * {{Парчами Ирландия}} [[Артур Ҷонсон]] (1910—1920) * {{Парчами Испания}} [[Хуан де Карсер]] (1920—1926) * {{Парчами Испания}} [[Педро Лйоренте]] (1926) * {{Парчами Испания}} [[Сантияго Бернабеу]] (1926—1927) * {{Парчами Испания}} [[Хосе Берраондо]] (1927—1929) * {{Парчами Испания}} [[Хосе Киранте]] (1929—1930) * {{Парчами Венгрия}} [[Липпо Ҳертска]] (1930—1932) * {{Парчами Австрия}} [[Роберт Фирст]] (1932—1934) * {{Парчами Испания}} [[Франсиско Бру]] (1934—1941) * {{Парчами Испания}} [[Хуан Армет]] (1941—1943) * {{Парчами Испания}} [[Рамон Энсинас]] (1943—1945) * {{Парчами Испания}} [[Хасинто Кинкосес]] (1945—1946, 1947—1948) * {{Парчами Испания}} [[Балтасар Албенис]] (1946—1947, 1950—1951) * {{Парчами Англия}} [[Майкл Кипинг]] (1948—1950) * {{Парчами Уругвай}} [[Эктор Скароне]] (1951—1952) * {{Парчами Испания}} [[Хуан Антонио Ипиня]] (1952—1953) * {{Парчами Уругвай}} [[Энрике Фернандес Виола|Энрике Фернандес]] (1953—1954) * {{Парчами Испания}} [[Хосе Вилялонга]] (1954—1957) * {{Парчами Аргентина}} [[Луис Карниглия]] (1957—1959; 1959) * {{Парчами Испания}} [[Мигел Мунёс]] (1959; 1960—1974) * {{Парчами Парагвай}} [[Мануэл Флейтас Солич|Мануэл Флейтас]] (1959—1960) * {{Парчами Испания}} [[Луис Моловнй|Луис Моловни]] (1974; 1977—1979; 1982; 1985—1986) * {{Парчами Югославия (1945-1991)}} [[Милян Милянич]] (1974—1977) * {{Парчами Югославия (1945-1991)}} [[Вуядин Бошков]] (1979—1982) * {{Парчами Испания}} {{Парчами Аргентина}} {{Парчами Колумбия}} [[Алфредо Ди Стефано]] (1982—1984; 1990—1991) * {{Парчами Испания}} [[Амансио Амаро]] (1984—1985) * {{Парчами Нидерланд}} [[Лео Беенҳаккер]] (1986—1989; 1992) |valign="top"| * {{Парчами Вэлс}} [[Ҷон Тошак]] (1989—1990; 1999) * {{Парчами Югославия (1945—1991)}} {{Парчами Югославия (1992—2003)}} [[Радомир Антич]] (1991—1992) * {{Парчами Испания}} [[Бенито Флоро]] (1992—1994) * {{Парчами Испания}} [[Висенте Дел Боске]] (1994; 1996; 1999—2003) * {{Парчами Аргентина}} [[Хорхе Валдано]] (1994—1996) * {{Парчами Испания}} [[Арсенио Иглесиас]] (1996) * {{Парчами Италия}} [[Фабио Капелло]] (1996—1997; 2006—2007) * {{Парчами Олмон}} [[Юпп Ҳайнкес]] (1997—1998) * {{Парчами Нидерланд}} [[Гус Ҳиддинк]] (1998—1999) * {{Парчами Португалия}} [[Карлуш Кейруш]] (2003—2004) * {{Парчами Испания}} [[Хосе Антонио Камачо]] (2004) * {{Парчами Испания}} [[Мариано Гарсия Ремон]] (2004) * {{Парчами Бразилия}} [[Вандерлей Лушембурго]] (2004—2005) * {{Парчами Испания}} [[Хуан Рамон Лопес Каро]] (2005—2006) * {{Парчами Олмон}} [[Бернд Шустер]] (2007—2008) * {{Парчами Испания}} [[Хуанде Рамос]] (2008—2009) * {{Парчами Чили}} [[Мануэл Пеллегрини]] (2009—2010) * {{Парчами Португалия}} [[Ҷозе Моуринё]] (2010—2013, 2026—{{Т. ҳ.}}) * {{Парчами Италия}} [[Карло Анчелотти]] (2013—2015, 2021—2025) * {{Парчами Испания}} [[Рафаэл Бенитес]] (2015—2016) * {{Парчами Фаронса}} [[Зайниддин Зидон]] (2016—2018; 2019—2021) * {{Парчами Испания}} [[Хулен Лопетеги]] (2018) * {{Парчами Аргентина}} [[Сантияго Солари]] (2018—2019) * {{Парчами Испания}} [[Хаби Алонсо]] (2025—2026) * {{Парчами Испания}} [[Алваро Арбелоа]] (2026) |} === Феҳристи президентҳои бошгоҳ === {|align="centre" bgcolor="#1F3B66" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gold solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#1F3B66 style="color:white;" !width="200"|Солҳо !width="220"|Президент |- bgcolor="#FFFFFF" |align=center|2009—{{Т. ҳ.}} |align=left|{{Парчами Испания|20px}} '''[[Флорентино Перес]]''' |- bgcolor="#FFFFFF" |align=center|2006—2009 |align=left|{{Парчами Испания|20px}} '''[[Рамон Калдерон]]''' |- bgcolor="#FFFFFF" |align=center|2000—2006 |align=left|{{Парчами Испания|20px}} '''[[Флорентино Перес]]''' |- bgcolor="#FFFFFF" |align=center|1995—2000 |align=left|{{Парчами Испания|20px}} '''[[Лоренсо Санс]]'''<ref>[https://lenta.ru/news/2020/03/22/rip/ Собиқ президенти «Реал» [[Дунёгирии COVID-19|аз коронавирус]] даргузашт] // 22 марти 2020</ref> |- bgcolor="#FFFFFF" |align=center|1985—1995 |align=left|{{Парчами Испания|20px}} '''[[Рамон Мендоса]]''' |- bgcolor="#FFFFFF" |align=center|1978—1985 |align=left|{{Парчами Испания|20px}} '''[[Луис де Карлос]]''' |- bgcolor="#FFFFFF" |align=center|1943—1978 |align=left|{{Парчами Испания (1945—1977)|20px}} '''[[Сантияго Бернабеу]]''' |- bgcolor="#FFFFFF" |align=center|1940—1943 |align=left|{{Парчами Испания (1939—1945)|20px}} '''[[Антонио Сантос Пералба]]''' |- bgcolor="#FFFFFF" |align=center|1936—1940 |align=left|{{Парчами Испания (1939—1945)|20px}} '''[[Адолфо Мелендес]]''' |- bgcolor="#FFFFFF" |align=center|1930—1935 |align=left|{{Парчами Испания (1931—1939)|20px}} '''[[Луис Усера]]''' |- bgcolor="#FFFFFF" |align=center|1926—1930 |align=left|{{Парчами Испания (1785—1931)|20px}} '''[[Луис де Уркихо]]''' |- bgcolor="#FFFFFF" |align=center|1916—1926 |align=left|{{Парчами Испания (1785—1931)|20px}} '''[[Педро Парахес]]''' |- bgcolor="#FFFFFF" |align=center|1908—1916 |align=left|{{Парчами Испания (1785—1931)|20px}} '''[[Адолфо Мелендес]]''' |- bgcolor="#FFFFFF" |align=center|1904—1908 |align=left|{{Парчами Испания (1785—1931)|20px}} '''[[Карлос Падрос]]''' |- bgcolor="#FFFFFF" |align=center|1902—1904 |align=left|{{Парчами Испания (1785—1931)|20px}} '''[[Хуан Падрос]]''' |- bgcolor="#FFFFFF" |align=center|1900—1902 |align=left|{{Парчами Испания (1785—1931)|20px}} '''[[Хулиан Паласиос]]''' |} == Молия ва дороӣ == Бошгоҳи «Реал Мадрид» дар даврони аввалини раёсати [[Флорентино Перес]] (солҳои 2000–2006) ҳадафгузорӣ кард, ки ба сарватмандтарин бошгоҳи ҳирфаии футболи ҷаҳон табдил шавад<ref>{{cite news| title=Perez resigns as Real Madrid president| url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/4757112.stm| publisher=BBC| access-date=11 December 2008| date=27 February 2006| archive-date=3 February 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20190203171959/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/4757112.stm| url-status=live}}</ref>. [[Соли 2001]], бахше аз замини тамринии бошгоҳ ба шаҳрдории Мадрид вогузор шуд ва бахши дигари он ба ширкатҳои Repsol YPF, Mutua Automovilística de Madrid, Sacyr Vallehermoso ва OHL фурӯхта шуд. Фурӯши ин заминҳо қарзи 270 миллионевроии бошгоҳро пурра пардохт кард ва имкони ҷазби бозикунони гаронарзише чун [[Зайниддин Зидон]], [[Луиш Фигу]], [[Роналдо]] ва [[Дэвид Бекҳэм]]ро фароҳам намуд. Шаҳрдорӣ пештар корбарии заминро барои сохтмон тағйир дода буд, ки ҳамин амр боиси афзоиши арзиши он шуд. Сипас, Комиссиюни Урупо таҳқиқе оғоз кард, ки мушаххас шавад оё баҳои пардохтшуда беш аз ҳад набуда ва ба унвони кӯмаки молии ғайриқонунии давлатӣ ҳисоб намешавад. Даромади ҳосил аз фурӯши замин сарфи сохти маҷмааи тамринии замонавӣ дар канораҳои Мадрид шуд. Бо он ки сиёсатҳои Перес боиси рушди молии бошгоҳ гашт ва аз зарфияти бозоргии он, бавижа дар [[Осиё]] ба хубӣ баҳрабардорӣ шуд, аммо ба далели тамаркуз беш аз ҳад ба тиҷорат ва бренд ба ҷои натиҷаҳои варзишӣ, мавриди интиқод қарор гирифт. Дар моҳи сентябри соли 2007, «Реал Мадрид» аз тарафи оҷонсии BBDO ба унвони арзишмандтарин бренди футболи Урупо шинохта шуд. Дар [[соли 2008]], арзиши он 951 миллион евро баровард шуд ва пас аз бошгоҳи «[[Манчестер Юнайтед]]» дар ҷойгоҳи дуюм қарор гирифт. Дар соли 2010 бошгоҳ бештарин ҳаҷми даромадро дар миёни бошгоҳҳои футболи ҷаҳон дошт. Бар пояи пажӯҳиши [[Донишгоҳи Ҳарвард]], «Реал Мадрид» яке аз 20 бренди шинохташудаи ҷаҳон аст, ки ҳатто бозикунони он низ ба унвони чеҳраҳои маъруфи тиҷорӣ шинохта мешаванд. Шумори ҳаводорони бошгоҳ дар саросари ҷаҳон ҳудуди 287 миллион нафар тахмин мешавад. Дар соли 2010, маҷаллаи Forbes арзиши бошгоҳро 992 миллион евро (1.323 миллиард доллари ИМА) арзёбӣ карда, онро баъд аз бошгоҳи «[[Манчестер Юнайтед]]» дар ҷои дуюм гузошт<ref>{{cite news |url=https://www.forbes.com/lists/2010/34/soccer-10_Soccer-Team-Valuations_Rank.html |title=Soccer Team Valuations |work=Forbes |date=2009-06-30 |accessdate=2010-08-07 |archivedate=2011-03-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110301233843/http://www.forbes.com/lists/2010/34/soccer-10_Soccer-Team-Valuations_Rank.html }}</ref>. Дар ҳамон сол, мувофиқи гузориши Deloitte, даромади бошгоҳ 401 миллион евро буд, ки дар рутбаи нахусти ҷаҳон қарор дошт<ref>{{cite web |url=http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/d039400401a17210VgnVCM100000ba42f00aRCRD.htm |title=Real Madrid becomes the first sports team in the world to generate €400m in revenues as it tops Deloitte Football Money League |publisher=Deloitte |date= |accessdate=2010-08-07 |archive-date=2010-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100805224812/http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/d039400401a17210VgnVCM100000ba42f00aRCRD.htm |url-status=live |archivedate=2010-08-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100805224812/http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/d039400401a17210VgnVCM100000ba42f00aRCRD.htm }}</ref>. «Реал Мадрид» як анҷумани сабтшуда (асосан варзишӣ) мебошад ва ба аъзои худ («socio»-ҳо) тааллуқ дорад. Ин аъзо, ки солона ҳаққи узвият пардохт мекунанд, президенти бошгоҳро аз тариқи раъйдиҳӣ интихоб мекунанд. Президент иҷоза надорад аз сармояи шахсии худ истифода кунад ва бошгоҳ аз ҳисоби даромади худ идора мешавад<ref>{{cite web |url=http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=654437&sec=transfersopinion&root=transfersopinion&cc=5739 |title=How Real Madrid can afford their transfer spending splurge?&nbsp;– ESPN Soccernet |publisher=Soccernet.espn.go.com |date=2009-06-12 |accessdate=2012-07-04 |archive-date=2009-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090615020900/http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=654437&sec=transfersopinion&root=transfersopinion&cc=5739 |url-status=live |archivedate=2009-06-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090615020900/http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=654437&sec=transfersopinion&root=transfersopinion&cc=5739 }}</ref><ref>{{книга |заглавие=Handbook on the economics of sport |издательство={{Нп3|Edward Elgar Publishing}} |год=2006 |isbn=1-84376-608-6 |страницы=299 |язык=und |автор=Andreff, Wladimir; Szymański, Stefan}}</ref>. Тибқи омори соли 2010, бошгоҳ 60 000 узви расмӣ дорад<ref>{{cite web|title=Real Madrid drama. The oldest supporter died|url=http://www.ziare.com/real-madrid/suporteri/drama-la-real-madrid-a-murit-cel-mai-vechi-suporter-998175|publisher=ziare.com|year=2010|lang=ro|accessdate=2010-09-21|archive-date=2014-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140702113813/http://www.ziare.com/real-madrid/suporteri/drama-la-real-madrid-a-murit-cel-mai-vechi-suporter-998175|url-status=live}}</ref>. Дар поёни фасли 2009/10, қарзи софи бошгоҳ 244,6 миллион евро буд, ки нисбат ба соли қаблӣ 82,1 миллион евро коҳиш ёфт. Пас аз фасли 2010/11, ин нишондод то 170 миллион евро поин рафт<ref>{{cite web |url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Actualidad/1330091096621/noticia/ComunicadoOficial/Official_Announcement_2012-03-14.htm |title=Real Madrid C.F.&nbsp;– Official Web Site&nbsp;– Official Announcement |publisher=Realmadrid.com |date=2012-03-14 |accessdate=2012-07-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130928065352/http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Actualidad/1330091096621/noticia/ComunicadoOficial/Official_Announcement_2012-03-14.htm |archivedate=2013-09-28 |url-status=dead }}</ref>. Аз соли 2007 то 2011, бошгоҳи «Шоҳона» 190 миллион евро фоидаи соф ба даст овард<ref name="blogspot1">{{cite web |author=The Swiss Rambler |url=http://swissramble.blogspot.ie/2011/06/real-madrid-and-financial-fair-play.html |title=The Swiss Ramble: Real Madrid And Financial Fair Play |publisher=Swissramble.blogspot.ie |date=2011-06-21 |accessdate=2012-07-04 |archive-date=2012-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114043046/http://swissramble.blogspot.ie/2011/06/real-madrid-and-financial-fair-play.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1330066580018/noticia/Noticia/Real_Madrid_s_annual_turnover_amounts_to_480.2_million_euros,_showing_an_8.6%25_increase_over_the_.htm |title=Real Madrid C.F.&nbsp;– Official Web Site&nbsp;– Real Madrid's annual turnover amounts to €480.2 million, showing an 8.6% increase over the previous financial year |publisher=Realmadrid.com |date=2011-09-16 |accessdate=2012-07-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130606085658/http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1330066580018/noticia/Noticia/Real_Madrid_s_annual_turnover_amounts_to_480.2_million_euros,_showing_an_8.6%_increase_over_the_.htm |archivedate=2013-06-06 |url-status=dead }}</ref>. Дар мавсими 2009/10, бошгоҳ аз ҳисоби фурӯши билетҳо 150 миллион евро даромад касб кард. Ҳамчунин, теъдоди фурӯши солонаи пироҳанҳои даста то 1,5 миллион адад мерасид. Маҷмӯи дастмузди тим дар фасли 2010/11 169 миллион евро буд. [[Соли 2013]], Forbes «Каҳкашониҳо»-ро бо арзиши 3,3 миллиард доллар гаронбаҳотарин бошгоҳи варзишии ҷаҳон муаррифӣ кард. То соли 2022, ин нишондод ба 5,1 миллиард доллар афзоиш ёфт. == Футболбозони беҳтарин дар таърих == <gallery caption="" 'футболбозони="" беҳтарин="" дар="" таърих'''="" widths="150px" heights="150px" class="center"> Mcu Alfredo Di Stefano.jpg|[[Алфредо Ди Стефано]] Kopa, Franse vortballer.jpg|[[Раймон Копа]] Ferenc Puskás.jpg|[[Ферентс Пушкаш]] Francisco 'Paco' Gento en 1966.jpg|[[Франсиско Хенто]] Raul Gonzalez 10mar2007 (cropped).jpg|[[Раул (футболбоз)|Раул]] CasillasReal cropped.jpg|[[Икер Касиляс]] UEFA TT 7209.jpg|[[Луиш Фигу]] Zinedine Zidane (cropped).JPG|[[Зайниддин Зидон]] Ronaldo 2002 cropped.jpg|[[Роналдо]] Roberto-carlos-wikipedia-2021.png|[[Роберто Карлос]] David-Beckham3.jpg|[[Дэвид Бекҳэм]] Fabio Cannavaro Real Madrid.jpg|[[Фабио Каннаваро]] SergioRamos.jpg|[[Серхио Рамос]] C. Ronaldo - Ballon d'Or 2014.jpg|[[Криштиану Роналду]] Karim Benzema 2018.jpg|[[Карим Бензема]] Luka Modric 2015.jpg|[[Лука Модрич]] Liver-RM (2) (cropped).jpg|[[Гарет Бейл]] Toni Kroos Real Madrid 2021.jpg|[[Тони Кроос]] </gallery> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{китоб |унвон=Real Madrid |нашриёт=Aréna 2000 |сол=2002 |isbn=963-86167-5-X |забон=und |муаллиф=Dénes, Tamás; Rochy, Zoltán}} * {{китоб |унвон=Morbo: The Story of Spanish Football |ссылка=https://archive.org/details/morbostoryofspan0000ball |нашриёт=WSC Books Limited |год=2003 |нашр=New |isbn=0-9540134-6-8 |забон=und |муаллиф=Ball, Phil}} * {{китоб |унвон=White Storm: The Story of Real Madrid |пайванд=https://archive.org/details/whitestorm100yea0000ball |нашриёт=Mainstream |сол=2003 |isbn=1-84018-763-8 |забон=und |муаллиф=Ball, Phil}} * {{китоб |унвон=El Macca: Four Years with Real Madrid |нашриёт=[[Simon & Schuster]] |сол=2003 |isbn=0-7434-8920-9 |забон=und |муаллиф=McManaman, Steve; Edworthy, Sarah}} * {{китоб |унвон=Real Madrid: Cien años de leyenda, 1902–2002 |нашриёт=Everest |сол=2002 |isbn=84-241-9215-X |забон=es |муаллиф=Luis Miguel González; Luis González López; Fundación Real Madrid}} * {{китоб |унвон=The Real Madrid Way: How Values Created the Most Successful Sports Team on the Planet |нашриёт={{Нп3|BenBella Books}} |сол=2016 |isbn=978-1942952541 |забон=en |муаллиф={{Нп3|Steven Mandis|Mandis, Steven G.|en|Steven Mandis}}}} == Пайвандҳо == * [http://www.realmadrid.com Сомонаи расмии бошгоҳи футболи «Реал Мадрид»]{{ref|en}}{{ref|es}}{{ref|ja}}{{ref|ar}} * [http://www.laliga.es/en/laliga-santander/real-madrid БФ «Реал Мадрид»] дар [[Ла Лига]]{{ref|en}}{{ref|es}} * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=50051/profile/index.html БФ «Реал Мадрид»] дар [[УЕФА]] {{Пайвандҳои беруна}} {{Ҳайати БФ Реал Мадрид}} {{Мураббиёни БФ Реал Мадрид}} {{Реал Мадрид}} {{Бозиҳои БФ Реал Мадрид}} {{Мавсимҳои БФ Реал Мадрид}} {{Қаҳрамонҳои футболи Испониё}} {{Дорандагони Суперҷоми Урупо}} {{Ғолибони Ҷоми байниқитъавӣ}} {{Ғолибони Лигаи Урупо УЕФА}} {{Чемпионати футболи Испониё}} {{Ғолибони Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА}} {{Бошгоҳҳо-бунёнгузорони ИБУ}} {{Ғолибони ҷоми ҷаҳонии бошгоҳҳо}} [[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футболӣ]] [[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футбол, таъсисёфта дар соли 1902]] [[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футболи Испониё]] [[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои варзишии Мадрид]] [[Гурӯҳ:БФ «Реал Мадрид»| ]] k9rc4u9ulom3ir646d9uy3d73ehtp2h 0 146745 1481925 1434667 2026-07-24T11:26:01Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481925 wikitext text/x-wiki {{Ходими давлатӣ |вазифа = [[Президенти ИМА]] |ном = Ҷеймс Монро | номи аслӣ = {{lang-en|James Monroe}} |тартиб = 5 | тасвир = |бар = |парчам = Seal Of The President Of The Unites States Of America.svg |парчам2 = Flag of the United States (1822–1836).svg |аввалдавр = [[4 март]]и [[1817]] |охирдавр = [[4 март]]и [[1825]] |пешгузашта = [[Ҷеймс Мэдисон]] |ҷонишин = [[Ҷон Куинси Адамс]] |президент_3 = [[Ҷеймс Мэдисон]] | вазифа_3 = [[Котиби давлатии ИМА]] |тартиб_3 = 7 |парчам_3 = Department of state.svg |парчам2_3 = StarSpangledBannerFlag.svg |аввалдавр_3 = [[2 апрел]]и [[1811]] |охирдавр_3 = [[4 март]]и [[1817]] |пешгузашта_3 = [[Роберт Смит]] |ҷонишин_3 = [[Ҷон Куинси Адамс]] |ноиби президент = [[Дэниэл Томпкинс]] | вазифа_4 = губернатори [[Вирҷиния]] |тартиб_4 = 12 |парчам_4 = |парчам2_4 = StarSpangledBannerFlag.svg |аввалдавр_4 = [[19 декабр]]и [[1799]] |охирдавр_4 = [[1 декабр]]и [[1802]] |пешгузашта_4 = [[:en:James Wood (governor)|Ҷеймс Вуд]] |ҷонишин_4 = [[:en:John Page (Virginia politician)|Ҷон Пэйҷ]] | вазифа_2 = [[вазири ҳарбии ИМА]] |тартиб_2 = 8 |парчам_2 = WarOfficeSeal1.gif |парчам2_2 = StarSpangledBannerFlag.svg |аввалдавр_2 = [[27 сентябр]]и [[1814]] |охирдавр_2 = [[2 март]]и [[1815]] |пешгузашта_2 = [[:en:John Armstrong, Jr.|Ҷон Армстронг]] |ҷонишин_2 = [[Уилям Кроуфорд]] |президент_2 = [[Ҷеймс Мэдисон]] |президент_3 = [[Ҷеймс Мэдисон]] | вазифа_3 = [[Котиби давлатии ИМА]] |тартиб_3 = 7 |парчам_3 = Department of state.svg |парчам2_3 = StarSpangledBannerFlag.svg |аввалдавр_3 = [[2 апрел]]и [[1811]] |охирдавр_3 = [[4 март]]и [[1817]] |пешгузашта_3 = [[Роберт Смит]] |ҷонишин_3 = [[Ҷон Адамс]] |ноиби президент = [[Дэниэл Томпкинс]] | вазифа_4 = губернатори [[Вирҷиния]] |тартиб_4 = 12 |парчам_4 = |парчам2_4 = StarSpangledBannerFlag.svg |аввалдавр_4 = [[19 декабр]]и [[1799]] |охирдавр_4 = [[1 декабр]]и [[1802]] |пешгузашта_4 = [[:en:James Wood (governor)|Ҷеймс Вуд]] |ҷонишин_4 = [[:en:John Page (Virginia politician)|Ҷон Пэйҷ]] | вазифа_5 = губернатори [[Вирҷиния]] |тартиб_5 = 16 |парчам_5 = |парчам2_5 = StarSpangledBannerFlag.svg |аввалдавр_5 = [[16 январ]] |охирдавр_5 = [[2 апрел]]и [[соли 1811]] |пешгузашта_5 = [[:en:George William Smith (politician)|Ҷорҷ Смит]] |ҷонишин_5 = Ҷорҷ Смит | вазифа_6 = Сафири [[:en:United States Ambassador to the United Kingdom|ИМА дар Британияи Кабир]] |тартиб_6 = |парчам_6 = StarSpangledBannerFlag.svg |парчам2_6 = Flag of the United Kingdom.svg |аввалдавр_6 = [[18 апрел]]и [[1803]] |охирдавр_6 = [[26 январ]]и [[1808]] |пешгузашта_6 = [[:en:Rufus King|Руфус Кинг]] |ҷонишин_6 = [[Уилям Пинкни]] |президент_6 = [[Томас Ҷефферсон]] | вазифа_7 = Сафири [[:en:United States Ambassador to France|ИМА дар Фаронса]] |тартиб_7 = |парчам_7 = StarSpangledBannerFlag.svg |парчам2_7 = Flag of France.svg |аввалдавр_7 = [[28 май]]и [[1794]] |охирдавр_7 = [[9 сентябр]]и [[1796]] |пешгузашта_7 = [[:en:Gouverneur Morris|Гувернюр Моррис]] |ҷонишин_7 = [[Чарлз Пинкни]] |президент_7 = [[Ҷорҷ Вашингтон]] | вазифа_8 = [[Сенати ИМА|Сенатор]]и иёлати [[Вирҷиния]] |парчам_8 = Seal of the United States Senate.svg |парчам2_8 = US flag 13 stars.svg |аввалдавр_8 = [[9 ноябр]]и [[1790]] |охирдавр_8 = [[29 март]]и [[1794]] |пешгузашта_8 = [[:en:John Walker (Virginia politician)|Ҷон Уокер]] |ҷонишин_8 = [[:en:Stevens Thomson Mason (Virginia)|Стивенс Мэйсон]] | вазифа_9 = Ҳайати [[:en:Congress of the Confederation|Конгресси конфедератсия]] аз [[Вирҷиния]] |парчам_9 = |парчам2_9 = US flag 13 stars.svg |аввалдавр_9 = [[3 ноябр]]и [[1783]] |охирдавр_9 = [[7 ноябр]]и [[1786]] |пешгузашта_9 = вазифа таъсис ёфт |ҷонишин_9 = [[Ҳенри Ли]] |ҳизб = |таърихи таваллуд = 28.04.1758 | зодгоҳ = |таърихи даргузашт = 4.07.1831 |маҳалли даргузашт = |дар никоҳи = |падар = Спенс Монро |модар = Элизабет Ҷонс Монро |дафн = қабристони мармарии Ню-Йорк, [[соли 1858]] дар қабристони Ҳолливуди [[Ричмонд (Вирҷиния)|Ричмонд]] дубора гӯронда шуд. |шаҳрвандӣ = {{flag|ИМА|1817}} |эътиқод = |соядаст = James Monroe Signature.png }} '''Ҷе́ймс Монро́''' ({{lang-en|James Monroe}}, [[28 апрел]]и [[соли 1758]], Вашингтон-Пэриш, иёлоти [[Вирҷиния]], — [[4 июл]]и [[соли 1831]], [[Ню-Йорк]]) — арбоби сиёсӣ ва давлатии амрикоӣ, панҷум [[Президенти ИМА|президенти Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]] ([[соли 1817|1817]]—[[соли 1825|1825]]), яке аз таъсисдиҳандагони хариди Луизиана ва мукаммалкунандаи сиёсати хориҷӣ, ки [[доктрина Монро]] ном дорад. == Зиндагинома == === Оила === Ҷеймс Монро [[28 апрел]]и [[соли 1758]] дар Вашингтон-Пэриш, ([[Уэстморленд (округ, Вирҷиния)|округи Уэстморленд]], иёлоти [[Вирҷиния]]), дар оилаи заминдори на он қадар бой чашм ба олами ҳастӣ кушодааст. Волидони ӯ соли 1752 издивоҷ кардаанд. Аз панҷ фарзанди таваллудшуда чортояш ба балоғат расиданд. Бобокалони падарии Ҷеймс дар миёнаи асри XVII аз Шотландия ба Амрико муҳоҷират кардааст. === Таҳсилот ва хидмати аскарӣ === Дар мактаби хусусии пастор Арчибалд Кэмпбелл таҳсил кардааст, аз 16 солагӣ дар [[Коллеҷи Вилҳелм ва Мария]] дар Уилямсбург, пойтахти онвақтаи Вирҷиния. Соли 1775, замоне, ки ҷанги инқилобӣ оғоз шуд, Монро ба қӯшунҳои вирҷинии ҳарбии континенталӣ шомил гашт ва дар 18 солагӣ ба афсарӣ мушарраф гардид. Дар [[муҳорибаи назди Лексингтон ва Конкорд]] иштирок намудааст. Баҳори соли ояндааш аз коллеҷ рафт ва ба қӯшунҳои континенталӣ пайваст. Дар соли 1778 рутбаи [[подполковник]]ро соҳиб шуд. Аз соли 1780 то 1783 Монро илми ҳуқуқшиносиро таҳти роҳбарии [[Томас Ҷефферсон]] омӯхтааст. === Издивоҷ ва фарзандон === [[16 феврал]]и [[соли 1786|1786]] Ҷеймс Монро ба Ҷони Куни Адамс оиладор шуд. Маросим дар шаҳри [[Ню-Йорк]] баргузор шуд. Онҳо соҳиби се фарзанд гаштанд: * Элиза Монро Ҳей ([[соли 1786|1786]]—[[соли 1835|1835]]) * Ҷеймс Спенс Монро ([[соли 1799|1799]]—[[соли 1801|1801]]) * Мария Эстер Монро Гувернер ([[соли 1803|1803]]—[[соли 1850|1850]]) Монро бо соҳиб гаштани хоҷагии бузурги зироатӣ орзуи кӯдакии худро амалӣ намуд, вале кӯшишҳои ӯ дар хоҷагии қишлоқ бенатиҷа анҷом ёфт. Зиндагии бокарруфари ӯ зуд-зуд сабаби фурӯши амвол барои пардохти қарз мегардид. == Фаъолияти сиёсии бармаҳал == === Сиёсати Вирҷиния === Соли [[1782]] Монро дар палатаи вакилони Вирҷиния интихоб шуд, аз [[соли 1783]] то [[соли 1786]] ҳамчун вакили конгресии конфедератсия фаъолият кардааст. Соли [[1794]] Монро сафири ИМА дар Фаронса таъйин шуд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [http://america-xix.org.ru/library/monroe-inaugurals/ Инаугурационные речи президента США Джеймса Монро] в русском переводе * Джеймс Монро /Все о США//http://usa-info.com.ua/presidents/5_monroe.html {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20170428054529/http://usa-info.com.ua/presidents/5_monroe.html |date=2017-04-28 }} * [http://www.ashlawnhighland.org/ The Presidential Home of James Monroe (College of William and Mary)] * [http://www.yale.edu/lawweb/avalon/presiden/monroepa.htm The Papers of James Monroe] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20060210155002/http://www.yale.edu/lawweb/avalon/presiden/monroepa.htm |date=2006-02-10 }} at the Avalon Project (includes Inaugural Addresses and other materials) * [http://www.loc.gov/rr/program/bib/ourdocs/Monroe.html Monroe Doctrine and related resources at the Library of Congress] * [http://www.algerclan.org/cgi-bin/igmget.cgi/n=Alger?I8949 A genealogical profile of the President] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20030803154127/http://www.algerclan.org/cgi-bin/igmget.cgi/n=Alger?I8949 |date=2003-08-03 }} * [http://www.whitehouse.gov/history/presidents/jm5.html White House Biography] * [http://www.doctorzebra.com/prez/g05.htm James Monroe’s Health and Medical History] {{Президентҳои ИМА}} {{bio-stub}} nfgf6zebx6qwpv5npg32fl0nqf1m68t 0 147205 1481923 1390140 2026-07-24T08:03:02Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481923 wikitext text/x-wiki {{Ходими давлатӣ |ном = Эммануэл Макрон | номи аслӣ = | тасвир = Emmanuel Macron (cropped).jpg |бар = 250px |тавсифоти акс = |вазифа = 25-ум [[Президенти Фаронса]] |аввалдавр = [[14 май]]и [[2017]] |охирдавр = |пешгузашта = [[Франсуа Олланд]] |ҷонишин = |нахуствазир = [[Эдуар Филипп]] | парчам = Armoiries république française.svg | парчам2 = Flag of France.svg | вазифа_2 = Князи Андорра |парчам_2 = Flag of Andorra.svg |аввалдавр_2 = [[14 май]]и [[2017]] |охирдавр_2 = |шарики ҳукумат1_2 = {{s|[[Вивес-и-Сисилья, Жоан Энрик|Жоан Энрик Вивес-и-Сисиля]]}} |пешгузашта_2 = [[Олланд, Франсуа|Франсуа Олланд]] |нахуствазир_2 = [[Марти, Антони|Антони Марти]] |ҷонишин_2 = | вазифа_3 = Вазири иқтисоду молия ва иқтисоди рақамӣ |парчам_3 = Flag of France.svg |аввалдавр_3 = [[26 август]]и [[2014]] |охирдавр_3 = [[30 август]]и [[2016]] |пешгузашта_3 = [[Монтебур, Арно|Арно Монтебур]] |преемник_3 = [[Сапен, Мишел|Мишел Сапен]] |нахуствазир_3 = [[Валс, Мануэл|Мануэл Валс]] |президент_3 = [[Олланд, Франсуа|Франсуа Олланд]] | вазифа_4 = Муовини дабири кулли [[Президенти Фаронса]] |парчам_4 = Flag of France.svg |аввалдавр_4 = [[15 май]]и [[2012]] |охирдавр_4 = [[15 июл]]и [[2014]] |пешгузашта_4 = Жан Касте |преемник_4 = |президент_4 = [[Олланд, Франсуа|Франсуа Олланд]] | вазифа_5 = Раиси ҳизби сиёсии [[Ба пеш! (ҳизб)|Ба пеш!]] |парчам_5 = Logo En Marche !.svg |аввалдавр_5 = [[6 апрел]]и [[2016]] |охирдавр_5 = [[8 май]]и [[2017]] |пешгузашта_5 = вазифа таъсис ёфт |ҷонишин_5 = вазифа тағйири ном кард;<br/>Катрин Барбару (ҳамчун и.в. раиси ҳизби «Ба пеш, Ҷумҳурӣ!») }} '''Эммануэ́л Жан-Мише́л Фредери́к Макро́н''' ({{lang-fr|Emmanuel Jean-Michel Frédéric Macron}}, тав. [[21 декабр]]и [[соли 1977|1977]], [[Амйен]]) — сиёсатмадори [[фаронса]]вӣ, собиқ бонкдори сармоягузор. 25-ум [[Президенти Фаронса]] (аз 14 майисоли 2017). Роҳбари ҳизби сиёсии «[[Ба пеш! (ҳизб)|Ба пеш!]]» дар [[соли 2016|солҳои 2016]]-[[2017]]. Вазифаи вазири иқтисод, саноат ва умури рақамиро дар давраи дуюмин ҳукумати Мануэл Валс аз [[26 август]]и [[соли 2014]] то [[30 август]]и [[соли 2016]] ба уҳда дошт. Дар итихоботи президенти Фаронса дар соли 2017 ғолиб омада<ref>[https://www.theguardian.com/world/live/2017/may/07/french-presidential-election-emmanuel-macron-marine-le-pen]</ref>, ҷавонтарин президенти Фаронса дар таърихи ин мансаб гардид<ref name="bbc.com">[http://www.bbc.com/news/world-39694634 «Macron — not the only young achiever»], BBC News, 24.04.2017</ref>. == Зиндагинома == Дар оилаи профессори [[неврология]]и [[Донишгоҳи Пикардия]] [[:en:Jean-Michel Macron|Жан-Мишел Макрон]] (тав. 1950) ва духтур Франсуаз Макрон-Ногес<ref>{{Cite web |url=http://www.planet.fr/politique-emmanuel-macron-les-femmes-de-sa-vie.1248703.29334.html?page=0%2C1 |title=Sa mère, Françoise Noguès |accessdate=2017-05-08 |archivedate=2017-05-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170507135613/http://www.planet.fr/politique-emmanuel-macron-les-femmes-de-sa-vie.1248703.29334.html?page=0,1 }}</ref><ref name="BBC" /> ба дунё омадааст. Дар [[Донишгоҳи Париж X — Нантер]], [[Донишкадаи таҳқиқоти сиёсӣ (Париж)|Донишкадаи таҳқиқоти сиёсӣ]] ва [[Мактаби миллии мудирият (Фаронса)|Мактаби миллии мудирият]] таҳсил кардааст. Аз соли 1999 то 2001 ёрдамчии файласуфи фаронсавӣ [[Рикёр, Пол|Пол Рикёр]] буд. Макрон ҳамчун нозир дар Вазорати иқтисод аз соли 2004 то соли 2008 кор кард. Яке аз бонкдори сармоягузори [[Rothschild & Cie Banque]]<ref name="РС" /> буд. [[Акс:Emmanuel Macron (27 août 2014).jpg|thumb|left|280px|Оғози вазирии ӯ, 27 августи соли 2014.]] == Сиёсат == Макрон аз соли 2006 то 2009 узви [[Ҳизби сотсиалистӣ (Фаронса)|Ҳизби сотсиалистӣ]] буд. Аз соли 2012 то 2014 ӯ дар назди президент [[Франсуа Олланд]] ба ҳайси муовини дабири кулл кор кардааст. 10 июни соли 2014 истеъфо дод ва 26 август вазири иқтисод таъйин шуд. Дастоварди асосии Макрон дар қудрат қабули "қонун дар бораи рушди иқтисодӣ, фаъолият ва баробарии имкониятҳо" мебошад. Санади Макрон, тавре ки дар он гуфта мешавад, 6 августи соли 2015 қабул карда шуд. Он либерализатсияи соҳаҳои алоҳидаи иқтисодиёт, аз ҷумла кушодани дӯконҳоро дар рӯзҳои якшанбе, кушодани бахши нақлиёти автобусҳоро ба рақобат ва ғ. таъмин менамояд. Солҳои фаъолияти вазирии Макрон бо равандҳои фаъоли ҳамроҳшавӣ ва хариди ширкатҳои давлатӣ (аз ҷумла [[Alstom]] ва Technip) гузаштанд. 6 апрели соли 2016 вай як ҷунбиши пешрафтаи «[[Ба пеш, Кишвар!|Ба пеш!]]» -ро бунёд кард, ки онро «на рост ва на чап» эълон кард. 16 ноябри соли 2016, Макрон дар бораи иштироки худ дар [[Интихоботи президентӣ дар Фаронса (2017)|интихоботи президентии соли 2017]] эълон кард ва барномаи китобии "Révolution" ("Инқилоб") -ро нашр кард, ки фавран бестселлер шуд. Дар ҷараёни маъракаи интихоботӣ, қароргоҳи Макрон [[ВАО]]-и давлатии [[RT]] ва [[Sputnik News]]-ро дар нашри иттилооти бардурӯғ дар бораи номзади худ муттаҳам кард, дигар расонаҳо сиёсатмадори фаронсавиро номзад ба олигархҳо, протеини элитаи ҷаҳонии глобалист ва агенти низоми молиявии Амрико номиданд. == Ҷанҷол бо ҷомеаи мусулмонон == Пас аз [[Қатли Самуэл Патӣ|куштори муаллим]] дар наздикии [[Париж]], Эммануэл Макрон дар назди миллат баромад кард, ки дар он ба таҳаммулпазирӣ ва озодии сухан даъват кард ва инчунин тасвирҳои ҳама гуна намудҳоро, аз ҷумла [[Муҳаммад|пайғамбар Муҳаммад]]ро дастгирӣ кард. Вай суханони худро бо супоридани ордени [[Легиони фахрӣ]] пас аз марг ба Самуэл Пати дастгирӣ кард. Амалҳои президенти Фаронса норозигиро ба вуҷуд овард ва боиси эътирозҳои мусулмонони ҷаҳон гардид<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vz.ru/world/2020/10/28/1067589.html|title=Макрон стал главным врагом защитников ислама|website=ВЗГЛЯД.РУ|accessdate=2020-10-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tvrain.ru/news/prezident_frantsii_sam_stanovitsja_pohozh_na_terrorista_kadyrov_prizval_makrona_prekratit_napadki_na_islam-518332/|title=«Президент Франции сам становится похож на террориста»: Кадыров призвал Макрона «прекратить нападки» на ислам|author=TV Rain Inc|website=tvrain.ru|date=2020-10-27|accessdate=2020-10-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://echo.msk.ru/news/2732078-echo.html|title=В Анкаре провели акцию протеста против высказываний президента Франции об исламе и мусульманах|website=Эхо Москвы|accessdate=2020-10-28}}</ref>. == Дидгоҳҳо == Макрон — [[Интегратсияи Аврупо|Авруфил]] ва [[Авруатлантизм|атлантист]] мебошад<ref name="BBC">''Александр Баранов''. [http://www.bbc.com/russian/features-39698816 «Французский Обама»: почему Макрон — плохой вариант для Кремля] «Русская служба BBC», 24.04.2017</ref>. Дар сиёсати хориҷӣ, ӯ федералисти аврупоӣ буда омода аст бо Мартин Шултс дар сурати садри аъзами [[Ҷумҳурии Федеративии Олмон]] интихоб шуданаш ҳамкорӣ кунад (ҳамзамон ӯ сиёсати [[Ангела Меркел]]ро дастгирӣ мекард). Тарафдори эътирофи [[давлати Фаластин]] нест. Ҷонибдори қавии мубориза бо [[терроризм]] мебошад. Тарафдори сиёсати дарҳои кушода барои муҳоҷирон. Афзоиши маблағгузории хадамоти махсус, артиш ва полисро дастгирӣ мекунад. Маҳдудиятҳои сармоягузории хориҷӣ ва созишномаи тиҷоратии байни [[ИА]] ва [[Канада]]ро дастгирӣ мекунад. Мухолифи намоишҳои кушоди диндорон дар бораи эҳсосоти динии худ, аммо қонунҳои амалкунандаро барои диндорон сахт меҳисобад. То ба наздикӣ, ӯ як [[суннатгари католик]] буд. Пас аз мулоқот бо Попи Рум моҳи июни соли 2018, ӯ [[канон]]и [[Базиликаи Латеран|фахрии калисои Йоҳаннои Таъмиддиҳанда]] дар Рум шуд.<ref name="РС">''Наталья Руткевич''. [http://www.svoboda.org/a/28355982.html Продукт по имени Макрон] «[[Радио Свобода]]», 09.03.2017</ref>. == Оила == Соли 2007, ӯ бо муаллими собиқи фаронсавии худ [[Брижитт Тронё]] издивоҷ кард, ки ба ӯ 24 сол бузургтар аст ва бо ӯ аз овони аз овони мактабӣ ошиқ будааст.<ref>{{Cite news|title=Brigitte Trogneux, épouse d'Emmanuel Macron... et sa meilleure alliée?|url=http://www.lexpress.fr/styles/vip/brigitte-trogneux-epouse-et-meilleure-alliee-d-emmanuel-macron_1782771.html|work=l'Express|accessdate=2017-02-12|language=fr}}</ref>. Бржитт аз издивоҷи аввалааш 3 фарзанд дорад. == Далелҳои ҷолиб == * Дар синни 39-солагӣ, ӯ ҷавонтарин [[президенти Фаронса]] дар тамоми таърихи ин вазифа гардид.<ref name="bbc.com"/>. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://www.en-marche.fr/emmanuel-macron/ Emmanuel Macron — En Marche!] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160827010611/https://www.en-marche.fr/emmanuel-macron/ |date=2016-08-27 }} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Пайвандҳои берунӣ}} {{Президентҳои Фаронса}} [[Гурӯҳ:Сарварони Аврупо асри XXI]] [[Гурӯҳ:Президентҳои Фаронса]] [[Гурӯҳ:Вазирони Фаронса]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Фаронса]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]] [[Гурӯҳ:Сарварони асри XXI]] [[Гурӯҳ:Сарварони Фаронса]] [[Гурӯҳ:Роҳбарони кунунии кишварҳо]] slkjdvopcni4j6l9mb94iwyo511wao4 0 150606 1481906 1163345 2026-07-24T03:14:41Z Biso 23297 1481906 wikitext text/x-wiki {{Варақаи футболбоз |embed = no |ном = Эдлир Тeтовa |акс = Edlir Tetova.jpg |андозаи_акс = 200 |alt = |шарҳи_акс = |номи_пурра = Эдлир Тeтовa<br>(Edlir Tetova) |ном_ҳангоми_таваллуд = |санаи_таваллуд = {{таърихи таваллуд ва син|df=yes|1983|4|14}} |макони_таваллуд = [[Албания]]<ref group=қайд>[[:en:Albania|Albania]]</ref> |санаи_вафот = |макони_вафот = |қад = |мавқеъ = {{afp|MF}} |бошгоҳи_кунунӣ = KS Dajti[[:en:KS Dajti|^en]] |рақам = |солҳо1 = 2001–2005 |бошгоҳҳо1 = KS Teuta Durrës[[:en:KS Teuta Durrës|^en]] |баромадҳо1 = ?? |голҳо1 = ? |солҳо2 = 2005–2006 |бошгоҳҳо2 = KS Elbasani[[:en:KS Elbasani|^en]] |баромадҳо2 = ?? |голҳо2 = ? |солҳо3 = 2006–2007 |бошгоҳҳо3 = KS Teuta Durrës[[:en:KS Teuta Durrës|^en]] |баромадҳо3 = 29 |голҳо3 = 0 |солҳо4 = 2007–2008 |бошгоҳҳо4 = KS Elbasani[[:en:KS Elbasani|^en]] |баромадҳо4 = 19 |голҳо4 = 0 |солҳо5 = 2008–2009 |бошгоҳҳо5 = {{расми парчам|Албания}} [[Бeсa Кaвaйе|Бeсa]][[:en:KS Besa Kavajë|^en]] |баромадҳо5 = 13 |голҳо5 = 0 |солҳо6 = 2009– |бошгоҳҳо6 = KS Dajti[[:en:KS Dajti|^en]] |баромадҳо6 = 15 |голҳо6 = 0 |солҳои_умумӣ = |баромадҳои_умумӣ = |голҳои_умумӣ = |шаблонҳои_медал-title = |шаблонҳои_медал = |шаблонҳои_медал-expand = |module = |азнавсозии_бошгоҳ = |азнавсозии_дастаи_миллӣ = }} '''Эдлир Тeтовa''' (тав. [[14 апрел]]|14 апрели]] [[1983]]) — футболбози [[Албания|Албанӣ]], {{afp|mf}}.<ref>[[:en:Edlir Tetova|Edlir Tetova]]</ref> == Зиндагинома == {{васеъкунии фасл}} == Маснади бошгоҳӣ == == Мунтахаби миллӣ == == Эзоҳ == {{эзоҳ|group=қайд|liststyle=lower-alpha}} == Пайвандҳо == {{эзоҳ}} __FORCETOC__ [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1983]] [[Гурӯҳ:Зодагони 14 апрел]] [[Гурӯҳ:Ниммуҳофизатгарони футбол]] [[Гурӯҳ:Футболбозони Албания]] [[Гурӯҳ:Бозингарони KS Teuta Durrës]] [[Гурӯҳ:Бозингарони KS Elbasani]] [[Гурӯҳ:Бозингарони Бeсa Кaвaйе]] [[Гурӯҳ:Бозингарони KS Dajti]] {{Albania-footy-bio-stub}} 90vfv1bpk56a7wswdk0x8vly02e81ij 0 151224 1481907 1147551 2026-07-24T03:18:35Z Biso 23297 1481907 wikitext text/x-wiki {{Варақаи футболбоз |embed = no |ном = Гeнтиaн Сeлмaни |акс = Gentian Selmani.jpg |андозаи_акс = 200 |alt = |шарҳи_акс = |номи_пурра = Гeнтиaн Сeлмaни<br>(Gentian Selmani) |ном_ҳангоми_таваллуд = |санаи_таваллуд = {{таърихи таваллуд ва син|1998|3|9|df=y}} |макони_таваллуд = [[Круйе]], [[Албания]]<ref group=қайд>[[:en:Albania|Albania]], [[:en:Krujë|Krujë]]</ref> |санаи_вафот = |макони_вафот = |қад = {{convert|1.83|m|ftin|0|abbr=on}} |мавқеъ = {{afp|GK}} |бошгоҳи_кунунӣ = {{расми парчам|Албания}} [[Лячи (бошгоҳи футболӣ)|Лячи]][[:en:KF Laçi|^en]] |рақам = 1 |солҳои_ҷавонӣ1 = 2002–2014 |бошгоҳҳои_ҷавонӣ1 = {{расми парчам|Албания}} [[Пaртизaни Тирaнa|Пaртизaни]][[:en:FK Partizani Tirana|^en]] |солҳои_ҷавонӣ2 = 2011–2013 |бошгоҳҳои_ҷавонӣ2 = {{расми парчам|Албания}} → [[Олимпитс (бошгоҳи футболӣ)|Олимпитс]] (кироӣ)[[:en:Olimpic CF|^en]] |солҳо1 = 2014 |бошгоҳҳо1 = {{расми парчам|Албания}} [[Пaртизaни Тирaнa|Пaртизaни]][[:en:FK Partizani Tirana|^en]] |баромадҳо1 = 0 |голҳо1 = 0 |солҳо2 = 2015 |бошгоҳҳо2 = KS Kastrioti[[:en:KS Kastrioti|^en]] |баромадҳо2 = 14 |голҳо2 = 0 |солҳо3 = 2015– |бошгоҳҳо3 = {{расми парчам|Албания}} [[Лячи (бошгоҳи футболӣ)|Лячи]][[:en:KF Laçi|^en]] |баромадҳо3 = 52 |голҳо3 = 0 |солҳои_умумӣ = |баромадҳои_умумӣ = |голҳои_умумӣ = |солҳои_миллӣ1 = 2014 |дастаи_миллӣ1 = {{Футбол то|17|Albania}}[[:en:Albania national under-17 football team|^en]] |баромадҳои_миллӣ1 = 1 |голҳои_миллӣ1 = 0 |солҳои_миллӣ2 = 2014–2016 |дастаи_миллӣ2 = {{Футбол то|19|Albania}}[[:en:Albania national under-19 football team|^en]] |баромадҳои_миллӣ2 = 3 |голҳои_миллӣ2 = 0 |солҳои_миллӣ3 = 2015– |дастаи_миллӣ3 = {{Футбол то|21|Albania}}[[:en:Albania national under-21 football team|^en]] |баромадҳои_миллӣ3 = 1 |голҳои_миллӣ3 = 0 |шаблонҳои_медал-title = |шаблонҳои_медал = {{Medal|Team|[[KF Laçi|Laçi]]}} {{Medal|W|[[Albanian Supercup]]|[[2015 Albanian Supercup|2015]]}} |шаблонҳои_медал-expand = |module = |азнавсозии_бошгоҳ = 14:41, 1 June 2017 (UTC) |азнавсозии_дастаи_миллӣ = 12 June 2017 }} '''Гeнтиaн Сeлмaни''' (тав. [[9 Март|9 марти]] [[1998]]) — футболбози [[Албания|Албанӣ]], {{afp|gk}}.<ref>[[:en:Gentian Selmani|Gentian Selmani]]</ref> == Зиндагинома == {{васеъкунии фасл}} == Маснади бошгоҳӣ == == Мунтахаби миллӣ == == Эзоҳ == {{эзоҳ|group=қайд|liststyle=lower-alpha}} == Пайвандҳо == {{эзоҳ}} __FORCETOC__ [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1998]] [[Гурӯҳ:Зодагони 9 март]] [[Гурӯҳ:Дарвозабонони футбол]] [[Гурӯҳ:Футболбозони Албания]] [[Гурӯҳ:Бозингарони Пaртизaни Тирaнa]] [[Гурӯҳ:Бозингарони KS Kastrioti]] [[Гурӯҳ:Бозингарони Б.Ф. Лячи]] {{Albania-footy-bio-stub}} hfquftytm3qgwzbtmb738z0fd0r0ekp 0 156220 1481821 1144456 2026-07-23T14:06:05Z Yoonoos.tj 27005 Yoonoos.tj moved page [[Алекс Вон Счведлер]] to [[Алекс фон Шведлер]] 1144456 wikitext text/x-wiki {{Варақаи футболбоз |embed = no |ном = Алекс Вон Счведлер |акс = |андозаи_акс = 200 |alt = |шарҳи_акс = |номи_пурра = Алекс Кристиан Вон Счведлер Васкес<br>(Alex Cristian von Schwedler Vásquez) |ном_ҳангоми_таваллуд = |санаи_таваллуд = {{таърихи таваллуд ва син|1980|2|17|df=y}} |макони_таваллуд = [[Сантяго Де Киле]], [[Чили]]<ref group=қайд>[[:en:Chile|Chile]], [[:en:Santiago de Chile|Santiago de Chile]]</ref> |санаи_вафот = |макони_вафот = |қад = {{convert|1.86|m|ftin|0|abbr=on}} |мавқеъ = {{afp|CB}} |бошгоҳи_кунунӣ = CD Everton[[:en:CD Everton|^en]] |рақам = 18 |солҳои_ҷавонӣ1 = 1994–1998 |бошгоҳҳои_ҷавонӣ1 = CF Universidad de Chile[[:en:CF Universidad de Chile|^en]] |солҳо1 = 1998–2002 |бошгоҳҳо1 = CF Universidad de Chile[[:en:CF Universidad de Chile|^en]] |баромадҳо1 = 90 |голҳо1 = 5 |солҳо2 = 2002–2003 |бошгоҳҳо2 = {{расми парчам|Италия}} [[Бари]][[:en:AS Bari|^en]] |баромадҳо2 = 28 |голҳо2 = 0 |солҳо3 = 2004 |бошгоҳҳо3 = {{расми парчам|Австрия}} → [[СВ Ауштрия Салзбург]] (кироӣ)[[:en:SV Austria Salzburg|^en]] |баромадҳо3 = 2 |голҳо3 = 0 |солҳо4 = 2005–2006 |бошгоҳҳо4 = {{расми парчам|Австрия}} [[Ред Булл Салзбург (бошгоҳи футбол)|Ред Булл Салзбург]][[:en:FC Red Bull Salzburg|^en]] |баромадҳо4 = 6 |голҳо4 = 0 |солҳо5 = 2006–2007 |бошгоҳҳо5 = {{расми парчам|Португалия}} [[КШ Маритимо|Маритимо]][[:en:CS Marítimo|^en]] |баромадҳо5 = 15 |голҳо5 = 1 |солҳо6 = 2007–2008 |бошгоҳҳо6 = Alki Larnaca[[:en:Alki Larnaca|^en]] |баромадҳо6 = 23 |голҳо6 = 0 |солҳо7 = 2008–2009 |бошгоҳҳо7 = {{расми парчам|Португалия}} [[У Белененсеш (бошгоҳи футбол)|У Белененсеш]][[:en:CF Os Belenenses|^en]] |баромадҳо7 = 9 |голҳо7 = 0 |солҳо8 = 2009 |бошгоҳҳо8 = {{расми парчам|Чили}} [[Коло Коло]][[:en:Colo-Colo|^en]] |баромадҳо8 = 0 |голҳо8 = 0 |солҳо9 = 2010– |бошгоҳҳо9 = CD Everton[[:en:CD Everton|^en]] |баромадҳо9 = 91 |голҳо9 = 8 |солҳои_умумӣ = |баромадҳои_умумӣ = |голҳои_умумӣ = |солҳои_миллӣ1 = 2000–2007 |дастаи_миллӣ1 = {{Футбол|Chile}}[[:en:Chile national football team|^en]] |баромадҳои_миллӣ1 = 4 |голҳои_миллӣ1 = 0 |шаблонҳои_медал-title = |шаблонҳои_медал = |шаблонҳои_медал-expand = |module = |азнавсозии_бошгоҳ = |азнавсозии_дастаи_миллӣ = }} '''Алекс Кристиан Вон Счведлер Васкес''' ({{lang-es|''Alex Cristian von Schwedler Vásquez''}}; [[17 феврал]]и [[1980]], [[Сантяго Де Киле]], [[Чили]]) — футболбози [[чили]]гӣ, {{afp|cb}}.<ref>[[:en:Alex von Schwedler|Alex von Schwedler]]</ref> == Зиндагинома == {{васеъкунии фасл}} == Маснади бошгоҳӣ == == Мунтахаби миллӣ == == Эзоҳ == {{эзоҳ|group=қайд|liststyle=lower-alpha}} == Пайвандҳо == {{эзоҳ}} __FORCETOC__ [[Гурӯҳ:Зодагони 17 феврал]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1980]] [[Гурӯҳ:Муҳофизатгарони футбол]] [[Гурӯҳ:Футболбозони Чили]] [[Гурӯҳ:Футболбозони тими миллии футболи Чили]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Universidad Chile]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Бари]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ СВ Ауштрия Салзбург]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Ред Булл Салзбург]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ КШ Маритимо]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Alki Larnaca]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ У Белененсеш]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Коло Коло]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Everton]] {{Chile-footy-bio-stub}} n6i8asarrt5f0lnt8ln3hyl8bfgc144 1481825 1481821 2026-07-23T14:10:16Z Yoonoos.tj 27005 1481825 wikitext text/x-wiki {{Варақаи футболбоз |embed = no |ном = Алекс фон Шведлер |акс = |андозаи_акс = 200 |alt = |шарҳи_акс = |номи_пурра = Алекс Кристиан фон Шведлер Васкес<br>(Alex Cristian von Schwedler Vásquez) |ном_ҳангоми_таваллуд = |санаи_таваллуд = {{таърихи таваллуд ва син|1980|2|17|df=y}} |макони_таваллуд = [[Сантияго]], [[Чили]]<ref group=қайд>[[:en:Chile|Chile]], [[:en:Santiago de Chile|Santiago de Chile]]</ref> |санаи_вафот = |макони_вафот = |қад = {{convert|1.86|m|ftin|0|abbr=on}} |мавқеъ = {{afp|CB}} |бошгоҳи_кунунӣ = CD Everton[[:en:CD Everton|^en]] |рақам = 18 |солҳои_ҷавонӣ1 = 1994–1998 |бошгоҳҳои_ҷавонӣ1 = CF Universidad de Chile[[:en:CF Universidad de Chile|^en]] |солҳо1 = 1998–2002 |бошгоҳҳо1 = CF Universidad de Chile[[:en:CF Universidad de Chile|^en]] |баромадҳо1 = 90 |голҳо1 = 5 |солҳо2 = 2002–2003 |бошгоҳҳо2 = {{расми парчам|Италия}} [[Бари (бошгоҳи футбол)|Бари]][[:en:AS Bari|^en]] |баромадҳо2 = 28 |голҳо2 = 0 |солҳо3 = 2004 |бошгоҳҳо3 = {{расми парчам|Австрия}} → [[СВ Аустрия Залтсбург]] (кироӣ)[[:en:SV Austria Salzburg|^en]] |баромадҳо3 = 2 |голҳо3 = 0 |солҳо4 = 2005–2006 |бошгоҳҳо4 = {{расми парчам|Австрия}} [[Ред Булл Залтсбург (бошгоҳи футбол)|Ред Булл Залтсбург]][[:en:FC Red Bull Salzburg|^en]] |баромадҳо4 = 6 |голҳо4 = 0 |солҳо5 = 2006–2007 |бошгоҳҳо5 = {{расми парчам|Португалия}} [[КШ Маритимо|Маритимо]][[:en:CS Marítimo|^en]] |баромадҳо5 = 15 |голҳо5 = 1 |солҳо6 = 2007–2008 |бошгоҳҳо6 = Alki Larnaca[[:en:Alki Larnaca|^en]] |баромадҳо6 = 23 |голҳо6 = 0 |солҳо7 = 2008–2009 |бошгоҳҳо7 = {{расми парчам|Португалия}} [[Белененсеш (бошгоҳи футбол)|Белененсеш]][[:en:CF Os Belenenses|^en]] |баромадҳо7 = 9 |голҳо7 = 0 |солҳо8 = 2009 |бошгоҳҳо8 = {{расми парчам|Чили}} [[Коло Коло]][[:en:Colo-Colo|^en]] |баромадҳо8 = 0 |голҳо8 = 0 |солҳо9 = 2010– |бошгоҳҳо9 = CD Everton[[:en:CD Everton|^en]] |баромадҳо9 = 91 |голҳо9 = 8 |солҳои_умумӣ = |баромадҳои_умумӣ = |голҳои_умумӣ = |солҳои_миллӣ1 = 2000–2007 |дастаи_миллӣ1 = {{Футбол|Chile}}[[:en:Chile national football team|^en]] |баромадҳои_миллӣ1 = 4 |голҳои_миллӣ1 = 0 |шаблонҳои_медал-title = |шаблонҳои_медал = |шаблонҳои_медал-expand = |module = |азнавсозии_бошгоҳ = |азнавсозии_дастаи_миллӣ = }} '''Алекс Кристиан фон Шведлер Васкес''' ({{lang-es|''Alex Christian von Schwedler Vásquez''}}; [[17 феврал]]и [[1980]], [[Сантияго]], [[Чили]]) — футболбози [[чили]]гӣ, {{afp|cb}}.<ref>[[:en:Alex von Schwedler|Alex von Schwedler]]</ref> == Зиндагинома == {{васеъкунии фасл}} == Маснади бошгоҳӣ == == Мунтахаби миллӣ == == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{эзоҳ|group=қайд|liststyle=lower-alpha}} == Пайвандҳо == [[Гурӯҳ:Зодагони 17 феврал]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1980]] [[Гурӯҳ:Муҳофизатгарони футбол]] [[Гурӯҳ:Футболбозони Чили]] [[Гурӯҳ:Футболбозони тими миллии футболи Чили]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Universidad Chile]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Бари]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ СВ Ауштрия Залтсбург]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Ред Булл Залтсбург]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ КШ Маритимо]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Alki Larnaca]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ У Белененсеш]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Коло Коло]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Everton]] kwj767r0v8ejqtagjxsw3vw7xsrisdl 0 163307 1481897 1478147 2026-07-23T23:25:45Z Yoonoos.tj 27005 /* Пайвандҳо */ 1481897 wikitext text/x-wiki {{Футболбоз |ном = Шаби Алонсо |ҷинс = м |номи пурра = Шабиер Алонсо Олано<br>{{lang-es|Xabier Alonso Olano}} |лақаб = |тасвир = Los Caminos del fútbol. Xabi Alonso (39666778464) (cropped).jpg |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 25.11.1981 |зодгоҳ = Толоса, {{зодгоҳ|Гипускоа}}, Сарзамини Баскҳо, [[Испониё]] |шаҳрвандӣ = {{Парчами Испания|20px}} [[Испониё]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |қад = 183 |вазн = |мавқеъ = [[Нимҳимоятгар (футбол)| Миёнмайдон]] |бошгоҳи кунунӣ = {{Парчами Англия|20px}} «[[Челси (бошгоҳи футбол)|Челси]]» |вазифа = Сармураббӣ |бошгоҳҳои ҷавонон = {{маснад дар футбол |1990—1999|{{Парчами Испания|20px}} «Антигуоко»|}} |бошгоҳҳо = {{ маснад дар футбол |2000—2004|{{Парчами Испания|20px}} «[[Реал Сосиедад (бошгоҳи футбол)|Реал Сосиедад]]»|114 (9) |1999—2000|→ {{Парчами Испания|20px}} «Реал Сосиедад B»|39 (2) |2000—2001|→ {{Парчами Испания|20px}} «[[Эйбар (бошгоҳи футбол)|Эйбар]]»|14 (0) |2004—2009|{{Парчами Англия|20px}} «[[Ливерпул (бошгоҳи футбол)|Ливерпул]]»|143 (15) |2009—2014|{{Парчами Испания|20px}} «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]»|158 (4) |2014—2017|{{Парчами Олмон|20px}} «[[Бавария (бошгоҳи футбол)|Бавария]]»|79 (5) |'''1999—2017'''|'''Ҷамъ'''|'''547 (35)'''}} |мунтахаби миллӣ = {{маснад дар футбол |2000|{{Парчами Испания|20px}} Испониё (то 18 сола)|1 (0) |2002—2003|{{Парчами Испания|20px}} Испониё (то 21 сола)|9 (0) |2003—2014|{{Парчами Испания}} [[Тими миллии футболи Испониё|Испониё]]|114 (16) }} |бошгоҳҳои мураббигарӣ = {{маснад дар футбол |2018—2019|{{Парчами Испания|20px}} «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]» (мураббии тими наврасон)| |2019—2022|{{Парчами Испания|20px}} «Реал Сосиедад B»| |2022—2025|{{Парчами Олмон|20px}} «[[Байер 04 (бошгоҳи футбол)|Байер 04]]»| |2025—2026|{{Парчами Испания|20px}} «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]»| |2026—{{Т.ҳ.}}|{{Парчами Англия|20px}} «[[Челси (бошгоҳи футбол)|Челси]]»| }} |медалҳо = {{турнир|[[Ҷоми ҷаҳонии футбол|Қаҳрамонии ҷаҳон]]}} {{медал|Тилло|[[Ҷоми ҷаҳонии футбол 2010|ҶАҶ 2010]]}} {{турнир|[[Ҷоми Конфедеросиюнҳо]]}} {{медал|Биринҷӣ|[[Ҷоми Конфедеросиюнҳо 2009|ҶАҶ 2009]]}} {{турнир|[[Ҷоми футболи Урупо]]}} {{медал|Тилло|[[Ҷоми миллатҳои Урупо 2008|Утриш/Швейтсария 2008]]}} {{медал|Тилло|[[Ҷоми миллатҳои Аврупо 2012|Лаҳистон/Укроин 2012]]}} |викианбор = Xabi Alonso }} '''Шабие́р<ref>Бар асоси [[рӯнависии амалии испонӣ-тоҷикӣ|рӯйнависии амалӣ]] (номҳои пайдоишаш марбут ба [[Алифбои каталанӣ|каталанӣ]]), шакли дурусти ном '''Шабие́р''' мебошад.</ref> Ало́нсо Ола́но''' ({{lang-es|''Xabier Alonso Olano''}}; [[25 ноябр]]и [[1981]], [[Толоса]], [[Испониё]]) — [[футболбоз]]и [[Испониё|испониёӣ]]. Собиқ футболбози бошгоҳҳои овозадори «[[Ливерпул (бошгоҳи футбол)|Ливерпул]]», «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]», «[[Бавария (бошгоҳи футбол)|Бавария]]» ва [[Тими миллии футболи Испониё|тими миллии Испониё]]. Сармураббии бошгоҳи «[[Челси (бошгоҳи футбол)|Челси]]». == Зиндагинома == {{васеъкунии фасл}} == Маснади бошгоҳӣ == == Мунтахаби миллӣ == == Эзоҳ == {{эзоҳ|group=қайд|liststyle=lower-alpha}} == Пайвандҳо == {{Қаҳрамонони Ҷоми ҷаҳонии футбол}} [[Гурӯҳ:Зодагони 25 ноябр]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1981]] [[Гурӯҳ:Ниммуҳофизатгарони футбол]] [[Гурӯҳ:Футболбозони Испания]] [[Гурӯҳ:Футболбозони тими миллии футболи Испания]] [[Гурӯҳ:Қаҳрамонони Ҷоми ҷаҳонии футбол]] [[Гурӯҳ:Мураббиёни футбол]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Реал Сосиедад Б»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Реал Сосиедад»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Эйбар»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Ливерпул»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Реал Мадрид»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Бавария»]] [[Гурӯҳ:Мураббиёни БФ «Реал Сосиедад Б»]] [[Гурӯҳ:Мураббиёни БФ «Байер 04»]] [[Гурӯҳ:Мураббиёни БФ «Реал Мадрид»]] [[Гурӯҳ:Мураббиёни БФ «Челси»]] jxm54tzoh46hyrsqum19gzq930n47lj 0 163367 1481895 1479688 2026-07-23T23:23:34Z Yoonoos.tj 27005 /* Пайвандҳо */ 1481895 wikitext text/x-wiki {{Футболбоз |ном = Алваро Арбелоа |ҷинс = м |номи пурра = Алваро Арбелоа Кока<br>({{lang-es|Álvaro Arbeloa Coca}}) |лақаб = |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = Арбелоа (соли 2023) |таърихи таваллуд = 17.01.1983 |зодгоҳ = {{зодгоҳ|Саламанка}}, Сарзамини Кастилия ва Леон, [[Испониё]] |шаҳрвандӣ = {{Парчами Испания|20px}} [[Испониё]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |қад = 184 |вазн = |мавқеъ = [[Ҳимоятгар (футбол)| Ҳимоятгар]] | бошгоҳи кунунӣ = {{Парчами Англия|20px}} «[[Фулҳем (бошгоҳи футбол)|Фулҳем]]» | вазифа = Сармураббӣ |бошгоҳҳои ҷавонон = {{маснад дар футбол |1995—2001|{{Парчами Испания|20px}} «[[Реал Сарагоса (бошгоҳи футбол)|Реал Сарагоса]]»| |2001—2002|{{Парчами Испания|20px}} «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]»|}} |бошгоҳҳо = {{ маснад дар футбол |2004—2006|{{Парчами Испания|20px}} «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]»|2 (0) |2002—2003|→ {{Парчами Испания|20px}} «Реал Мадрид C»|16 (0) |2003—2006|→ {{Парчами Испания|20px}} «Реал Мадрид В»|84 (0) |2006—2007|{{Парчами Испания|20px}} «[[Депортиво (бошгоҳи футбол)|Депортиво Ла-Коруня]]»|20 (0) |2007—2009|{{Парчами Англия|20px}} «[[Ливерпул (бошгоҳи футбол)|Ливерпул]]»|66 (2) |2009—2016|{{Парчами Испания|20px}} «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]»|154 (3) |2016—2017|{{Парчами Англия|20px}} «[[Вест Ҳем Юнайтед]]»|3 (0) |'''2002—2017'''|'''Ҷамъ'''|'''345 (5)'''}} |мунтахаби миллӣ = {{маснад дар футбол |2001|{{Парчами Испания|20px}} Испониё (то 17 сола)|1 (0) |2001|{{Парчами Испания|20px}} Испониё (то 19 сола)|4 (0) |2005|{{Парчами Испания|20px}} Испониё (то 21 сола)|1 (0) |2008—2013|{{Парчами Испания}} [[Тими миллии футболи Испониё|Испониё]]|56 (0) }} |бошгоҳҳои мураббигарӣ = {{маснад дар футбол |2020—2025|{{Парчами Испания|20px}} «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]» (мураббии тими наврасон)| |2025—2026|{{Парчами Испания|20px}} «Реал Мадрид Кастийя»| |2026|{{Парчами Испания|20px}} «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]»| |2026—{{Т.ҳ.}}|{{Парчами Англия|20px}} «[[Фулҳем (бошгоҳи футбол)|Фулҳем]]»| }} |медалҳо = {{турнир|[[Ҷоми ҷаҳонии футбол|Қаҳрамонии ҷаҳон]]}} {{медал|Тилло|[[Ҷоми ҷаҳонии футбол 2010|ҶАҶ 2010]]}} {{турнир|[[Ҷоми Конфедеросиюнҳо]]}} {{медал|Биринҷӣ|[[Ҷоми Конфедеросиюнҳо 2009|ҶАҶ 2009]]}} {{медал|Нуқра|[[Ҷоми Конфедеросиюнҳо 2009|Брозил 2013]]}} {{турнир|[[Ҷоми футболи Урупо]]}} {{медал|Тилло|[[Ҷоми миллатҳои Урупо 2008|Утриш/Швейтсария 2008]]}} {{медал|Тилло|[[Ҷоми миллатҳои Аврупо 2012|Лаҳистон/Укроин 2012]]}} |викианбор = Álvaro Arbeloa }} '''А́лваро Арбело́а Ко́ка''' ({{lang-es|''Álvaro Arbeloa Coca''}}; [[17 январ]]и [[1983]], [[Саламанка]], [[Испониё]]) — [[футболбоз]]и [[Испониё|испониёӣ]]. Собиқ футболбози бошгоҳҳои овозадори «[[Ливерпул (бошгоҳи футбол)|Ливерпул]]», «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]» ва [[Тими миллии футболи Испониё|тими миллии Испониё]]. == Зиндагинома == {{васеъкунии фасл}} == Маснади бошгоҳӣ == == Мунтахаби миллӣ == == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == {{Қаҳрамонони Ҷоми ҷаҳонии футбол}} [[Гурӯҳ:Зодагони 17 январ]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1983]] [[Гурӯҳ:Муҳофизатгарони футбол]] [[Гурӯҳ:Футболбозони Испания]] [[Гурӯҳ:Футболбозони тими миллии футболи Испания]] [[Гурӯҳ:Қаҳрамонони Ҷоми ҷаҳонии футбол]] [[Гурӯҳ:Мураббиёни футбол]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Реал Мадрид C»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Реал Мадрид Кастийя»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Реал Мадрид»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Депортиво»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Ливерпул»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Вест Ҳем Юнайтед»]] [[Гурӯҳ:Мураббиёни БФ «Реал Мадрид Кастийя»]] [[Гурӯҳ:Мураббиёни БФ «Реал Мадрид»]] [[Гурӯҳ:Мураббиёни БФ «Фулҳем»]] 65gzrm9i6xx4nvzoojypwr8hu4x1apr 0 168054 1481878 1149801 2026-07-23T22:04:49Z Yoonoos.tj 27005 Yoonoos.tj moved page [[Жайлcон Алексндре Алвес Дус Сантос]] to [[Жаилсон Алешандре Алвеш дос Сантос]] 1149801 wikitext text/x-wiki {{Варақаи футболбоз |embed = no |ном = Жайлcон Алексндре Алвес Дус Сантос |акс = |андозаи_акс = 200 |alt = |шарҳи_акс = |номи_пурра = Жайлcон Алексндре Алвес Дус Сантос<br>(Jaílson Alexandre Alves dos Santos) |ном_ҳангоми_таваллуд = |санаи_таваллуд = {{таърихи таваллуд ва син|1981|6|16}} |макони_таваллуд = [[Каруару]], [[Бразилия]]<ref group=қайд>[[:en:Brazil|Brazil]], [[:en:Caruaru|Caruaru]]</ref> |санаи_вафот = |макони_вафот = |қад = {{қад|m=1.79|precision=0}} |мавқеъ = {{afp|AM}} |бошгоҳи_кунунӣ = {{расми парчам|Бразилия}} [[Клуб Cпортиво Cержипе|Cержипе]][[:en:Club Sportivo Sergipe|^en]] |рақам = |солҳои_ҷавонӣ1 = 2001 |бошгоҳҳои_ҷавонӣ1 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Клубе Атлетико До Порто|Порто (пе)]][[:en:Clube Atlético do Porto|^en]] |солҳо1 = 2002–2003 |бошгоҳҳо1 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Cанта Круз Футебол Клубе|Cанта Крус]][[:en:Santa Cruz Futebol Clube|^en]] |баромадҳо1 = |голҳо1 = |солҳо2 = 2003 |бошгоҳҳо2 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Марилиа Атлетико Клубе|Марилиа]][[:en:Marília Atlético Clube|^en]] |баромадҳо2 = |голҳо2 = |солҳо3 = 2004 |бошгоҳҳо3 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Cпорт Клуб До Ресифе|Cпорт]][[:en:Sport Club do Recife|^en]] |баромадҳо3 = |голҳо3 = |солҳо4 = 2004 |бошгоҳҳо4 = {{расми парчам|Португалия}} → [[Виториа C.К.|Виториа Де Гуимаранеш]] (кироӣ)[[:en:Vitória S.C.|^en]] |баромадҳо4 = |голҳо4 = |солҳо5 = 2004 |бошгоҳҳо5 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Клубе Де Регатас Брасил|Крб]][[:en:Clube de Regatas Brasil|^en]] |баромадҳо5 = |голҳо5 = |солҳо6 = 2005 |бошгоҳҳо6 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Асосиасан Атлетика Калденсе|Калденсе]][[:en:Associação Atlética Caldense|^en]] |баромадҳо6 = |голҳо6 = |солҳо7 = 2006 |бошгоҳҳо7 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Паулиста Футебол Клубе|Паулиста]][[:en:Paulista Futebol Clube|^en]] |баромадҳо7 = 30 |голҳо7 = 17 |солҳо8 = 2007 |бошгоҳҳо8 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Cпорт Клуб Коринтианс Паулиста|Коринтианс]][[:en:Sport Club Corinthians Paulista|^en]] |баромадҳо8 = 0 |голҳо8 = 0 |солҳо9 = 2007 |бошгоҳҳо9 = Rubin Kazan[[:en:Rubin Kazan|^en]] |баромадҳо9 = 7 |голҳо9 = 0 |солҳо10 = 2007–2008 |бошгоҳҳо10 = {{расми парчам|Португалия}} [[C.Л. Бенфика|Бенфика]][[:en:S.L. Benfica|^en]] |баромадҳо10 = 0 |голҳо10 = 0 |солҳо11 = 2007–2008 |бошгоҳҳо11 = S.C. Braga[[:en:S.C. Braga|^en]] |баромадҳо11 = 26 |голҳо11 = 2 |солҳо12 = 2008 |бошгоҳҳо12 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Коритиба Фоот Бол Клуб|Коритиба]][[:en:Coritiba Foot Ball Club|^en]] |баромадҳо12 = 4 |голҳо12 = 0 |солҳо13 = 2009 |бошгоҳҳо13 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Атлетико Клубе Гоiаниенсе|Атлетико Гоiаниенсе]][[:en:Atlético Clube Goianiense|^en]] |баромадҳо13 = 6 |голҳо13 = 1 |солҳо14 = 2009 |бошгоҳҳо14 = S.C. Olhanense[[:en:S.C. Olhanense|^en]] |баромадҳо14 = 0 |голҳо14 = 0 |солҳо15 = 2009–2010 |бошгоҳҳо15 = Ermis Aradippou[[:en:Ermis Aradippou|^en]] |баромадҳо15 = 2 |голҳо15 = 0 |солҳо16 = 2010–2011 |бошгоҳҳо16 = Vitória F.C.[[:en:Vitória F.C.|^en]] |баромадҳо16 = 20 |голҳо16 = 4 |солҳо17 = 2012 |бошгоҳҳо17 = Boa Esporte Clube[[:en:Boa Esporte Clube|^en]] |баромадҳо17 = 0 |голҳо17 = 0 |солҳо18 = 2012–2013 |бошгоҳҳо18 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Форталеза Еспорте Клубе|Форталеза]][[:en:Fortaleza Esporte Clube|^en]] |баромадҳо18 = 14 |голҳо18 = 5 |солҳо19 = 2013 |бошгоҳҳо19 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Асосиасан Деспортива Рекреатива Културал Иказа|Иказа]][[:en:Associação Desportiva Recreativa Cultural Icasa|^en]] |баромадҳо19 = 8 |голҳо19 = 0 |солҳо20 = 2013 |бошгоҳҳо20 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Трезе Футебол Клубе|Трезе]][[:en:Treze Futebol Clube|^en]] |баромадҳо20 = 6 |голҳо20 = 0 |солҳо21 = 2014–2015 |бошгоҳҳо21 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Кентрал Cпорт Клуб|Кентрал]][[:en:Central Sport Club|^en]] |баромадҳо21 = 5 |голҳо21 = 3 |солҳо22 = 2015 |бошгоҳҳо22 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Паулиста Футебол Клубе|Паулиста]][[:en:Paulista Futebol Clube|^en]] |баромадҳо22 = 13 |голҳо22 = 3 |солҳо23 = 2016 |бошгоҳҳо23 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Клуб Cпортиво Cержипе|Cержипе]][[:en:Club Sportivo Sergipe|^en]] |баромадҳо23 = 1 |голҳо23 = 0 |солҳои_умумӣ = |баромадҳои_умумӣ = |голҳои_умумӣ = |шаблонҳои_медал-title = |шаблонҳои_медал = |шаблонҳои_медал-expand = |module = |азнавсозии_бошгоҳ = 20 March 2016 |азнавсозии_дастаи_миллӣ = }} '''Жайлcон Алексндре Алвес Дус Сантос''' ({{lang-pt|''Jaílson Alexandre Alves dos Santos''}}; [[16 июн]]и [[1981]], [[Каруару]], [[Бразилия]]) — футболбози [[Бразилия|бразилӣ]], {{afp|am}}.<ref>[[:en:Jaílson Alexandre Alves dos Santos|Jaílson Alexandre Alves dos Santos]]</ref> == Зиндагинома == {{васеъкунии фасл}} == Маснади бошгоҳӣ == == Мунтахаби миллӣ == == Эзоҳ == {{эзоҳ|group=қайд|liststyle=lower-alpha}} == Пайвандҳо == {{эзоҳ}} __FORCETOC__ [[Гурӯҳ:Зодагони 16 июн]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1981]] [[Гурӯҳ:Ниммуҳофизатгарони футбол]] [[Гурӯҳ:Футболбозони Бразилия]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Cанта Круз Футебол Клубе]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Марилиа Атлетико Клубе]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Cпорт Клуб До Ресифе]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Виториа C.К.]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Клубе Де Регатас Брасил]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Асосиасан Атлетика Калденсе]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Паулиста Футебол Клубе]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Cпорт Клуб Коринтианс Паулиста]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Rubin Kazan]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ C.Л. Бенфика]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Braga]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Коритиба Фоот Бол Клуб]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Атлетико Клубе Гоiаниенсе]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Olhanense]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Ermis Aradippou]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Vitória F.C.]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Boa Esporte Clube]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Форталеза Еспорте Клубе]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Асосиасан Деспортива Рекреатива Културал Иказа]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Трезе Футебол Клубе]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Кентрал Cпорт Клуб]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Клуб Cпортиво Cержипе]] {{Brazil-footy-bio-stub}} pfba3zbrruzervmcmyonfh3tgct4528 1481881 1481878 2026-07-23T22:09:56Z Yoonoos.tj 27005 1481881 wikitext text/x-wiki {{Варақаи футболбоз |embed = no |ном = Жаилсон Алешандре Алвеш дос Сантос |акс = |андозаи_акс = 200 |alt = |шарҳи_акс = |номи_пурра = Жаилсон Алешандре Алвеш дос Сантос<br>(Jaílson Alexandre Alves dos Santos) |ном_ҳангоми_таваллуд = |санаи_таваллуд = {{таърихи таваллуд ва син|1981|6|16}} |макони_таваллуд = [[Каруару]], [[Бразилия]]<ref group=қайд>[[:en:Brazil|Brazil]], [[:en:Caruaru|Caruaru]]</ref> |санаи_вафот = |макони_вафот = |қад = {{қад|m=1.79|precision=0}} |мавқеъ = {{afp|AM}} |бошгоҳи_кунунӣ = {{расми парчам|Бразилия}} [[Клуб Cпортиво Cержипе|Cержипе]][[:en:Club Sportivo Sergipe|^en]] |рақам = |солҳои_ҷавонӣ1 = 2001 |бошгоҳҳои_ҷавонӣ1 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Клубе Атлетико До Порто|Порто (пе)]][[:en:Clube Atlético do Porto|^en]] |солҳо1 = 2002–2003 |бошгоҳҳо1 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Cанта Круз Футебол Клубе|Cанта Крус]][[:en:Santa Cruz Futebol Clube|^en]] |баромадҳо1 = |голҳо1 = |солҳо2 = 2003 |бошгоҳҳо2 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Марилиа Атлетико Клубе|Марилиа]][[:en:Marília Atlético Clube|^en]] |баромадҳо2 = |голҳо2 = |солҳо3 = 2004 |бошгоҳҳо3 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Cпорт Клуб До Ресифе|Cпорт]][[:en:Sport Club do Recife|^en]] |баромадҳо3 = |голҳо3 = |солҳо4 = 2004 |бошгоҳҳо4 = {{расми парчам|Португалия}} → [[Виториа C.К.|Виториа Де Гуимаранеш]] (кироӣ)[[:en:Vitória S.C.|^en]] |баромадҳо4 = |голҳо4 = |солҳо5 = 2004 |бошгоҳҳо5 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Клубе Де Регатас Брасил|Крб]][[:en:Clube de Regatas Brasil|^en]] |баромадҳо5 = |голҳо5 = |солҳо6 = 2005 |бошгоҳҳо6 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Асосиасан Атлетика Калденсе|Калденсе]][[:en:Associação Atlética Caldense|^en]] |баромадҳо6 = |голҳо6 = |солҳо7 = 2006 |бошгоҳҳо7 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Паулиста Футебол Клубе|Паулиста]][[:en:Paulista Futebol Clube|^en]] |баромадҳо7 = 30 |голҳо7 = 17 |солҳо8 = 2007 |бошгоҳҳо8 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Cпорт Клуб Коринтианс Паулиста|Коринтианс]][[:en:Sport Club Corinthians Paulista|^en]] |баромадҳо8 = 0 |голҳо8 = 0 |солҳо9 = 2007 |бошгоҳҳо9 = Rubin Kazan[[:en:Rubin Kazan|^en]] |баромадҳо9 = 7 |голҳо9 = 0 |солҳо10 = 2007–2008 |бошгоҳҳо10 = {{расми парчам|Португалия}} [[C.Л. Бенфика|Бенфика]][[:en:S.L. Benfica|^en]] |баромадҳо10 = 0 |голҳо10 = 0 |солҳо11 = 2007–2008 |бошгоҳҳо11 = S.C. Braga[[:en:S.C. Braga|^en]] |баромадҳо11 = 26 |голҳо11 = 2 |солҳо12 = 2008 |бошгоҳҳо12 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Коритиба Фоот Бол Клуб|Коритиба]][[:en:Coritiba Foot Ball Club|^en]] |баромадҳо12 = 4 |голҳо12 = 0 |солҳо13 = 2009 |бошгоҳҳо13 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Атлетико Клубе Гоiаниенсе|Атлетико Гоiаниенсе]][[:en:Atlético Clube Goianiense|^en]] |баромадҳо13 = 6 |голҳо13 = 1 |солҳо14 = 2009 |бошгоҳҳо14 = S.C. Olhanense[[:en:S.C. Olhanense|^en]] |баромадҳо14 = 0 |голҳо14 = 0 |солҳо15 = 2009–2010 |бошгоҳҳо15 = Ermis Aradippou[[:en:Ermis Aradippou|^en]] |баромадҳо15 = 2 |голҳо15 = 0 |солҳо16 = 2010–2011 |бошгоҳҳо16 = Vitória F.C.[[:en:Vitória F.C.|^en]] |баромадҳо16 = 20 |голҳо16 = 4 |солҳо17 = 2012 |бошгоҳҳо17 = Boa Esporte Clube[[:en:Boa Esporte Clube|^en]] |баромадҳо17 = 0 |голҳо17 = 0 |солҳо18 = 2012–2013 |бошгоҳҳо18 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Форталеза Еспорте Клубе|Форталеза]][[:en:Fortaleza Esporte Clube|^en]] |баромадҳо18 = 14 |голҳо18 = 5 |солҳо19 = 2013 |бошгоҳҳо19 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Асосиасан Деспортива Рекреатива Културал Иказа|Иказа]][[:en:Associação Desportiva Recreativa Cultural Icasa|^en]] |баромадҳо19 = 8 |голҳо19 = 0 |солҳо20 = 2013 |бошгоҳҳо20 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Трезе Футебол Клубе|Трезе]][[:en:Treze Futebol Clube|^en]] |баромадҳо20 = 6 |голҳо20 = 0 |солҳо21 = 2014–2015 |бошгоҳҳо21 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Кентрал Cпорт Клуб|Кентрал]][[:en:Central Sport Club|^en]] |баромадҳо21 = 5 |голҳо21 = 3 |солҳо22 = 2015 |бошгоҳҳо22 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Паулиста Футебол Клубе|Паулиста]][[:en:Paulista Futebol Clube|^en]] |баромадҳо22 = 13 |голҳо22 = 3 |солҳо23 = 2016 |бошгоҳҳо23 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Клуб Cпортиво Cержипе|Cержипе]][[:en:Club Sportivo Sergipe|^en]] |баромадҳо23 = 1 |голҳо23 = 0 |солҳои_умумӣ = |баромадҳои_умумӣ = |голҳои_умумӣ = |шаблонҳои_медал-title = |шаблонҳои_медал = |шаблонҳои_медал-expand = |module = |азнавсозии_бошгоҳ = 20 March 2016 |азнавсозии_дастаи_миллӣ = }} '''Жаилсон Алешандре Алвеш дос Сантос''' ({{lang-pt|''Jaílson Alexandre Alves dos Santos''}}; [[16 июн]]и [[1981]], [[Каруару]], [[Бразилия]]) — футболбози [[Бразилия|бразилӣ]], {{afp|am}}.<ref>[[:en:Jaílson Alexandre Alves dos Santos|Jaílson Alexandre Alves dos Santos]]</ref> == Зиндагинома == {{васеъкунии фасл}} == Маснади бошгоҳӣ == == Мунтахаби миллӣ == == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{эзоҳ|group=қайд|liststyle=lower-alpha}} == Пайвандҳо == [[Гурӯҳ:Зодагони 16 июн]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1981]] [[Гурӯҳ:Ниммуҳофизатгарони футбол]] [[Гурӯҳ:Футболбозони Бразилия]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ Cанта Круз Футебол Клубе]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ Марилиа Атлетико Клубе]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ Cпорт Клуб До Ресифе]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ Виториа C.К.]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ Клубе Де Регатас Брасил]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ Асосиасан Атлетика Калденсе]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ Паулиста Футебол Клубе]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ Cпорт Клуб Коринтианс Паулиста]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Рубин Қазон»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Бенфика»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Брага»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ Коритиба Фоот Бол Клуб]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ Атлетико Клубе Гоiаниенсе]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ Olhanense]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ Ermis Aradippou]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ Vitória F.C.]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ Boa Esporte Clube]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ Форталеза Еспорте Клубе]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ Асосиасан Деспортива Рекреатива Културал Иказа]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ Трезе Футебол Клубе]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Кентрал Cпорт Клуб]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ Клуб Cпортиво Cержипе]] t7d1lup1r9f5fowu20cczu75nipoqrh 0 200703 1481862 1421009 2026-07-23T19:07:39Z VASHGIRD 8035 /* Блогнависӣ, видеоблогер */ 1481862 wikitext text/x-wiki {{Адиб |ном = Ҳабиб Саид |номи аслӣ = |тасвир =IMG Ҳабиб Саид.jpg |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |номи пурра = |тахаллусҳо = |таърихи таваллуд = |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|Душанбе|шаҳри Душанбе}},[[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{парчамбандӣ|ИҶШС}}, {{парчамбандӣ|Русия}} |навъи фаъолият = [[нависанда]] |солҳои фаъолият = |самт = |жанр = [[ҳикоя]], [[новелла]], [[гротеск]], [[эссе]] |забони осор = [[тоҷикӣ]], [[русӣ]] |ҷоизаҳои адабӣ = |ҷоизаҳо = |Lib = |сайт = }} '''Ҳабиб Саид''' ({{ВД-Дебоча}}) — [[нависанда]], [[блогнавис]], [[видеоблогер]]и тоҷик. == Зиндагинома == Ҳабиб Саид зодаи шаҳри Душанбе мебошад<ref>{{Cite web|url=https://old.kmt.tj/darichai-oshnoi-khabib-said|title=Даричаи ошноӣ: Ҳабиб Саид|date=2018-11-22|publisher=Китобхонаи миллии Тоҷикистон}}</ref>. Дар [[Донишгоҳи аграрии Тоҷикистон|донишкадаи кишоварзӣ]] таҳсил намудааст. Ба сифати кафшегар, челонгар, муҳандис, геолог, технолог, рӯзноманигор, шореҳи сиёсии радио фаъолият намудааст. Аз соли 1993 дар Урали Ҷанубӣ истиқомат дорад. == Эҷодиёт == Нахустин ҳикояи Ҳабиб Саид бо номи «Нома» дар маҷаллаи «Занони Тоҷикистон» соли 1988 чоп шуд, хонандагон онро хеле хуб пазируфтанд. Насри ӯ жанрҳои мухталифиро — ҳикоя, новелла, гротеск, фантастикаро дарбар мегирад. Нахустин китобаш бо номи «Одамсурате, ки субҳгон пайдо мешавад» соли 1992 дар нашриёти «Ирфон» ба чоп расид. Пас аз ҳиҷрат ба Русия бо забонҳои тоҷикию русӣ эҷод мекунад. Эссеҳои ӯ: «Бухара — сердце Центральной Азии», «Ахмад Зохир — яркая и неугасающая звезда персидского небосвода», «Душанбе — любовь моя, и боль моя», «Исфара — город цветущих садов» -ро хонандагони русзабон низ гарм истиқбол карданд. Ба ғайр ҳикояю новеллаҳо ба забони русӣ, повестҳои: «Итальянец, тетя, Золушка, пухленькая гувернантка Жириновского, депутат из Новопокровки, или кое — что о славном сахарном городе — Кувандыке», «Двоеженец с Кукуя», достони «Любовь на просторах „Долина Любви“-ро эҷод кардааст. Соли 2014 нашриёти „YAM Publishing“-и Олмон китоби ӯро бо номи „Итальянец, тетя и Золушка“ ба чоп расонд. Ҳабиб Саид иштирокчии лоиҳаҳои зиёди адабӣ — интернетӣ ба ҳисоб меравад. == Блогнависӣ, видеоблогер == Ҳабиб Саид ба ғайр аз блогҳои ба эҷодиёти хеш бахшидаи „Насри Навин“, „Наср — Проза“, „Проза“, „Новеллаҳо“, „Танз“, „Ҳабиб Саид“, Хабиб Саид — эссе», «Андешаҳо», «Инsайт», «Итальянец, тётя и Золушка», «Мы вышли из Любви, Мы есть — Любовь, Мы возвращаемся к Любви», блогу сомонаҳои ба адабиёт, сиёсат, фарҳанг бахшида шуда: «Садриддин Айнӣ», «Бобоҷон Ғафуров», «Айнӣ — Лоҳутӣ — Турсунзода», «Аҳмад Зоҳир — Ahmad Zahir — احمد ظاهر», «Фарзона», «Шашмақом», «Маҳмудҷон Воиҳдов», «Мардон Мавлонов — Булбули Самарқанд», «Гульшан, Зебо, Памир», «Таджикская музыка: классика, ретро, поп», «Таджикистан в картинках», «Таджикская музыка — ретро», «О таджиках и про таджиков», «Батыр Закиров»… ва блоги ба маризи маҳлгарои гирифтор гаштани ҷомеаи тоҷик «Душмани № 1 тоҷик — вируси М»-ро сохт, ки хонандагони зиёдеро дороянд. Дар YouTube Ҳабиб Саид канали «habibsl» — «Ёде зи он замон» — ро созмон дод, ва ин ягона саҳифаи тоҷикист ки пурра ба мусиқи классики тоҷик бахшида шудаасту суруду оҳангҳои [[Акашариф Ҷӯраев]], [[Фазлиддин Шаҳобов]], [[Маъруфхоҷа Баҳодуров]], [[Тӯҳфа Фозилова]], Авнер Муллоқандов, Рена Галибова, Шоиста Муллоҷонова, Ҳанифа Мавлонова, Аҳмад Бобоқулов, Барно Исҳоқова, Нериё Аминов, Борис Наматиев, Берта Давидова, Мирзоқурбон Солиев, Аъзам Камолов, Боймуҳаммад Ниёзов, Одина Ҳошимов, Зафар Нозимов, Ҷурабек Муродов, Абдулло Назриев, Тухта Иброҳимова, Барот Яхшиев, Лайло Шарифова, Орифшо Орифов, Бобоҷон Шамсиев, Тағоймуродов Хушвақтов, Нигина Рауфова, Ҳусейн Насриддинов, Ҳалима Насибулина, Лола Баракаева, [[Аҳмадҷон Муҳаммадиев]], Дӯстмурод Алиев, Ҷумъа Исоев, Тоҷиддин Муҳиддинов, Хурмо Ширинова, Муборакшо Мирзошоев, Наргис Бандишоева, Олег Фезов, Умар Зиёев, Абрам Толмасов, Насиба Абдуллоева… сурудҳои форсии Ботир Зокирову Бобомурод Ҳамдамов, оҳангу сурудҳои «Шашмаком», сурудҳои дастаи «Гулшан», сурудҳои ҳофизони Самарқанд, садои Маҳмудчон Воҳидову Ҳадя гирд оварда шудааст. Дар бораи устод Айнӣ, Бобоҷон Ғафуров, Комил Ёрматов, Қори Ниёзӣ, Мамлакат Наҳангова, Лоиқ Шералӣ видеороликҳои алоҳида бахшида шудааст. Зиёда аз 100 видеоролик бо таронаю аксҳои Аҳмад Зоҳир сохтааст, ки аз он 8 видеоролики ҳаҷмашон зиёда аз як соат буда, ки дар онҳо то 490 акси шодравон [[Аҳмад Зоҳир]] гирд омадааст. == Даргузашт == Ҳабиб Саид 20 январи 2025 дар 71-солагӣ дар Оренбурги Русия даргузашт<ref>{{Cite news|accessdate=2025-01-23|language=tg|work=Радиои Озодӣ|title=Ҳабиб Саид дар 71-солагӣ дар Русия даргузашт|url=https://www.ozodi.org/a/habib-said-dar-71-solagi-dar-rusiya-darguzasht/33285314.html}}</ref>. == Осор == * «Одамсурате, ки субҳгон пайдо мешавад» (соли 1992 нашриёти «Ирфон», Душанбе) * «Итальянец, тетя и Золушка» (соли 2014 нашриёти «YAM Publishing», Олмон) == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://nasriman.blogspot.com/ Хабиб Саид — Наср — Проза] * [https://iskich.blogspot.com/ Ҳабиб Саид — Эссе] * [https://saidhabib53.blogspot.com/ Ҳабиб Саид — Наср] * [https://youtube.com/@Habib_Said/ Habib Said — YouTube] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20240610082049/https://www.youtube.com/@Habib_Said |date=2024-06-10 }} * [https://drive.google.com/file/d/1wYeI47SizvICPZR2Q3Sx-LV_LptnCnox/view?usp=sharing Бухара — сердце Центральной Азии — pdf] * [https://drive.google.com/file/d/1SNftH0vS4DsgkwdPuDrT_acWnB7iIhRP/view Хабиб Саид — Ахмад Зохир — яркая и неугасающая звезда персидского небосвода — ] syyynlr1h2wejh4jmzwkvgm15khm4mo 0 211862 1481827 1350975 2026-07-23T14:25:35Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481827 wikitext text/x-wiki {{Варзишгар |ном = Мишел Уотерсон | тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ҷинс = |номи пурра = |оригинал имени = Michelle Waterson |лақаб = The Karate Hottie<ref name="Prokhorov">{{cite web |url=http://mmasport.ru/mishel-uoterson.html |title=Мишель Уотерсон |publisher=MMASport.ru |accessdate=2018-08-11 |lang=ru |archivedate=2018-08-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180811212839/http://mmasport.ru/mishel-uoterson.html }}</ref> |шаҳрвандӣ = {{flagicon|ИМА}} [[ИМА]] |тахассус = [[муҳорибаҳои омехта]] |бошгоҳ = |таърихи таваллуд = 6.01.1986 | зодгоҳ = {{зодгоҳ|Колорадо Спрингс, Колорадо|шаҳри Колорадо Спрингс}}, [[ИМА]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |солҳои маснад = |тарафи корӣ = |мураббӣ = |қад = 160<ref name="Prokhorov" /> |вазн = 47<ref name="Prokhorov" /> |унвон = |медалҳо = }} '''Мишел Уотерсон''' ({{lang-en|Michelle Waterson}}; [[6 январ]]и [[соли 1986]], [[Колорадо Спрингс, Колорадо|Колорадо Спрингс]], иёлати [[Колорадо]], [[ИМА]]) — варзишгари номдори амрикоӣ, муборизи [[ҳунарҳои размии омехта]], амалкунанда таҳти сарпарастии [[Ultimate Fighting Championship|UFC]] дар вазни сабуктарин. == Зиндагинома == Мишел Уотерсон дар шаҳри [[Колорадо Спрингс, Колорадо|Колорадо Спрингси]] иёлати [[Колорадо]] ([[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]]) таваллуд шуд ва дар шаҳри Орора ({{lang-en|Aurora}}) калон шуд. Миллаташ [[таиланд]] мебошад. Соли 2004 пас аз хатми мактаби миёна фаъолияти кории худро ба ҳайси модел оғоз намуд<ref name="Lenta">{{cite web |url=https://lenta.ru/news/2015/04/29/waterson/ |title= Американская модель-каратистка стала бойцом UFC |date= 29 апреля 2015 |publisher= [[Lenta.ru]] |accessdate=2018-08-11 |lang=ru}}</ref>. Дар ҳамин давра ба донишгоҳи Денвер ({{lang-en|University of Denver}}) дохил мешавад, аммо баъд аз як соли таҳсил дар донишгоҳ дарк менамояд, ки ӯ ба варзиши ҳунарҳои размии омехта машғул шудан мехоҳад<ref name="fighter">{{cite web |url= http://www.ufc.com/fighter/michelle-waterson |title= Fighter profile: Michelle Waterson |publisher=[[Ultimate Fighting Championship|UFC]] |accessdate=2018-08-11 |lang=en}}</ref>. Вақте ки Мишел 19 сола буд, ӯ қарор дод, ки донишгоҳро тарк кунад ва варзишгари касбӣ шавад<ref>{{cite web |url=https://www.wmespeakers.com/speaker/michelle-waterson |title=Michelle Waterson |publisher=WME Speakers |accessdate=2018-08-11 |lang=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180110123717/http://wmespeakers.com/speaker/michelle-waterson |archivedate=2018-01-10 }}</ref>. Аз соли 2007 шурӯъ карда, ӯ ба муҳорибаҳои омехта машғул мешавад. Соли 2013 қаҳрамонзани ширкати [[Invicta Fighting Championships|Invicta FC]] шуд<ref>{{cite web|author= Jordan Breen |url=http://www.sherdog.com/news/news/Cyborg-Savages-Muxlow-Karate-Hottie-Crowned-Via-Dramatic-Submission-at-Invicta-FC-5-51497|title='Cyborg' Savages Muxlow, 'Karate Hottie' Crowned Via Dramatic Submission at Invicta FC 5|publisher=Sherdog.com|date=2013-04-05|accessdate=2013-04-12}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mmarising.com/articles/2013/04/06/invicta-fc-5-results-michelle-waterson-barb-honchak-win-titles/|title=Invicta FC 5 Results: Michelle Waterson, Barb Honchak Win Titles|publisher=MMARising.com|date=2013-04-06|accessdate=2013-04-12}}</ref>. Аз рӯи [[Fight Matrix]] Мишел Уотерсон яке аз муборизони беҳтарини ҷаҳон ба шумор меравад<ref>{{cite web|title=Current MMA Rankings » Women’s Strawweight|url=http://www.fightmatrix.com/mma-ranks/womens-strawweight/|website=www.fightmatrix.com|accessdate=30 June 2017|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Fighter Profile : Michelle Waterson|url=http://www.fightmatrix.com/fighter-profile/Michelle+Waterson/3318/|website=www.fightmatrix.com|accessdate=30 June 2017|language=en}}</ref>. Аз соли 2015 ӯ амалкунанда таҳти сарпарастии [[Ultimate Fighting Championship|UFC]] мебошад<ref name="Lenta" />. Ба ҳолати соли 2018 мақоми ҳафтуми рейтинги расмиро дар миёни беҳтарин ҷангиёни UFC дар сабуктарин вазн мегирад.<ref>{{cite web |url= http://www.ufc.com/rankings |title= Fighter Rankings {{!}} UFC ® |publisher= UFC |accessdate=2018-08-11 |lang=en}}</ref>. == Ҳаёти оилавӣ == Оиладор<ref name="Lenta" />, соҳиби як духтар мебошад<ref name="Prokhorov" />. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * {{cite web |url = https://mmalike.ru/fighter/michelle-waterson/ |title = Мишель Уотерсон - всё о бойце UFC |author = |date = |work = |publisher = mmalike.ru |accessdate = 2018-08-24 |lang = ru |archivedate = 2021-06-21 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210621002854/https://mmalike.ru/fighter/michelle-waterson/ }} * {{cite web |url = https://fighttime.ru/fighters/23091/Michelle-Waterson.html |title = Мишель Уотерсон / Michelle Waterson (The Karate Hottie) |author = |date = |work = |publisher = fighttime.ru |accessdate = 2018-08-24 |lang = ru }} * [https://vk.com/mw_ufc UFC | Michelle Waterson | Мишель Уотерсон] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20250119185935/https://vk.com/mw_ufc |date=2025-01-19 }} («[[ВКонтакте]]») {{зиндагинома-нопурра}} mgimmo2bz9w9c86sv6tji50xx46o0cz 0 218999 1481905 1044851 2026-07-24T03:12:28Z Шухрат Саъдиев 5132 иловаи [[Гурӯҳ:Тақсимоти маъмурӣ]] бо ёрии [[Википедиа:HotCat|HotCat]] 1481905 wikitext text/x-wiki '''Воҳиди марзию маъмурӣ''' — дар [[ҳуқуқ]], тақсимшавии ҳудуди давлат ба воҳиди муайяни марзию маъмурӣ. Ҳудуди ҳар як давлати мутамарказ ба воҳиди марзию маъмурӣ ҷудо мешавад. Дар давлатҳои иттифоқӣ, ҳамчун қоида, ҳудуди субъектҳои иттифоқ ба воҳиди марзию маъмурӣ тақсим мешавад. Ҳудуди давлат бо мақсади дуруст ба роҳ мондани идоракунии маҳал, ба эътибор гирифтан ва таъмини риояи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд дар марзи муайян ва дар он ҷо ташкил кардани низоми мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатӣ (мақомоти намояндагӣ, иҷроия ва судӣ) ба воҳиди марзию маъмурӣ ҷудо карда мешавад. == Воҳидҳои марзию маъмурии Тоҷикистон == {{асосӣ|Тақсимоти маъмурии Тоҷикистон}} Мувофиқи моддаи 7 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳудуди Тоҷикистон тақсимнашаванда ва дахлнопазир буда, Тоҷикистон аз ВМКБ, вилоятҳо, шаҳрҳо, ноҳияҳо, шаҳракҳо ва деҳаҳо иборат аст. Тартиби таъсис ва тағйир додани воҳиди марзию маъмурӣ-и Тоҷикистонро Қонуни конститутсионӣ «Дар бораи ҳалли масъалаҳои сохтори марзию маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон» (аз 4 ноябри 1995) танзим намудааст. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (банди 1-и моддаи 56) Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистонро ваколатдор кардааст, ки воҳиди марзию маъмуриро таъсис ва барҳам диҳад. Воҳиди марзию маъмурӣ метавонад ду ё сезинагӣ бошад. Ин омил ба он вобаста мебошад, ки ҳудуди давлат ба кадом воҳидҳо ҷудо мешавад; дар он вилоятҳо ташкил ёфтаанд, ё марзи давлат фақат аз зинаи поёнӣ — шаҳраку деҳот ва зинаи миёна — шаҳру ноҳияҳо иборат аст. Дар раванди таъсис ва азнавсозии низоми марзию маъмурӣ усулҳои илман асоснокшуда ба эътибор гирифта мешаванд, ки нишондиҳандаҳои воҳиди марзию маъмурӣ-и дахлдор бояд ба он мувофиқат намояд. Таъсисёбӣ ва фаъолияти мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатӣ ба низоми воҳиди марзию маъмурӣ пайваста мебошад. Такмил додани низоми мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатӣ низ бо мукаммал намудани воҳиди марзию маъмурӣ алоқаманд аст. == Сарчашма == * {{ЭМТ|Воҳиди марзию маъмурӣ|4|муаллиф=А. Имомов}} [[Гурӯҳ:Воҳидҳои маъмурӣ| ]] [[Гурӯҳ:Тақсимоти маъмурӣ]] 2mpzhheyse7ai900yru9t3n8mry4myl 1481914 1481905 2026-07-24T03:51:19Z Шухрат Саъдиев 5132 илова 1481914 wikitext text/x-wiki '''Воҳиди марзию маъмурӣ''' — дар [[ҳуқуқ]], тақсимшавии ҳудуди давлат ба воҳиди муайяни марзию маъмурӣ. Ҳудуди ҳар як давлати мутамарказ ба воҳиди марзию маъмурӣ ҷудо мешавад. Дар давлатҳои иттифоқӣ, ҳамчун қоида, ҳудуди субъектҳои иттифоқ ба воҳиди марзию маъмурӣ тақсим мешавад. [[Ҳудуд|Ҳудуди]] [[давлат]] бо мақсади дуруст ба роҳ мондани идоракунии маҳал, ба эътибор гирифтан ва таъмини риояи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд дар марзи муайян ва дар он ҷо ташкил кардани низоми мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатӣ (мақомоти намояндагӣ, иҷроия ва судӣ) ба воҳиди марзию маъмурӣ ҷудо карда мешавад. Воҳиди марзию маъмурӣ метавонад ду ё сезинагӣ бошад. Ин омил ба он вобаста мебошад, ки [[ҳудуд|ҳудуди]] [[давлат]] ба кадом воҳидҳо ҷудо мешавад; дар он [[вилоят|вилоятҳо]] ташкил ёфтаанд, ё марзи давлат фақат аз зинаи поёнӣ — [[шаҳрак|шаҳраку]] [[деҳот]] ва зинаи миёна — [[шаҳр|шаҳру]] [[ноҳия|ноҳияҳо]] иборат аст. Дар раванди таъсис ва азнавсозии низоми марзию маъмурӣ усулҳои илман асоснокшуда ба эътибор гирифта мешаванд, ки нишондиҳандаҳои воҳиди марзию маъмурии дахлдор бояд ба он мувофиқат намояд. Таъсисёбӣ ва фаъолияти мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатӣ ба низоми воҳиди марзию маъмурӣ пайваста мебошад. Такмил додани низоми мақомоти маҳаллии [[ҳокимияти давлатӣ]] низ бо мукаммал намудани воҳиди марзию маъмурӣ алоқаманд аст. == Нигаред низ == * [[Замини федеролӣ]] * [[Минтақа]] * [[Ҳудуд]] == Воҳидҳои марзию маъмурии Тоҷикистон == {{асосӣ|Тақсимоти маъмурии Тоҷикистон}} Мувофиқи моддаи 7 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳудуди Тоҷикистон тақсимнашаванда ва дахлнопазир буда, Тоҷикистон аз ВМКБ, вилоятҳо, шаҳрҳо, ноҳияҳо, шаҳракҳо ва деҳаҳо иборат аст. Тартиби таъсис ва тағйир додани воҳиди марзию маъмурӣ-и Тоҷикистонро Қонуни конститутсионӣ «Дар бораи ҳалли масъалаҳои сохтори марзию маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон» (аз 4 ноябри 1995) танзим намудааст. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (банди 1-и моддаи 56) Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистонро ваколатдор кардааст, ки воҳиди марзию маъмуриро таъсис ва барҳам диҳад. == Сарчашма == * {{ЭМТ|Воҳиди марзию маъмурӣ|4|муаллиф=А. Имомов}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Воҳидҳои маъмурӣ| ]] [[Гурӯҳ:Тақсимоти маъмурӣ]] s13v1s16t6mpcpcot8haeafkwqv65r9 0 219797 1481932 1446815 2026-07-24T11:54:34Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481932 wikitext text/x-wiki {{Синамогар |ном = Ҷуҳӣ Чавла |номи аслӣ = {{lang-en|Juhi Chawla}} |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = Sonali Bendre |таърихи таваллуд = 13.11.1967 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|Амбала}}, [[Ҳарияна]], [[Ҳиндустон]] |таърихи даргузашт = |маҳалли даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{IND|}} |касб = [[Ҳунарпеша]] |солҳои фаъолият = 1984-то ҳол |самт = |ҷоизаҳо = [[Filmfare Awards]] }} '''Ҷуҳӣ Чавла''' ({{lang-en|Juhi Chawla}}, {{lang-hi|जूही चावला}}; тав. [[13 ноябр]] [[1967]]) — [[ҳунарпеша]]ва [[продюсер]]и [[Болливуд|болливудӣ]]. Ғолиби озмуни зебоии "Бонуи Ҳиндустон" дар соли 1984 мебошад ва инчунин соҳиби гурӯҳи крикетии Kolkata Knight Riders аст. == Зиндагинома == Ҷуҳӣ Чавла [[13 ноябр]]и [[соли 1967]] дар [[Амбала]], [[Ҳарияна]] таваллуд шудааст<ref>{{cite news |last1=Samat |first1=Hafidah |date=18 Jan 2000 |title=Astro News |url=https://books.google.com/books?id=flZIAAAAIBAJ&pg=PA33 |access-date=16 November 2023 |work=[[New Straits Times]] |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last1=Varma |first1=Lipika |date=12 November 2017 |title=Juhi Chawla turns 50, shares fond memories, plans for milestone birthday |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/bollywood/131117/juhi-chawla-loves-a-simple-birthday-1.html |access-date=16 November 2023 |work=[[Deccan Chronicle]]}}</ref>. Падараш афсари Хадамоти даромадҳои Ҳиндустон (IRS) буд<ref>{{Cite news |date=13 February 2014 |title=Shah Rukh is still very simple at heart: Juhi Chawla |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news-interviews/Shah-Rukh-is-still-very-simple-at-heart-Juhi-Chawla/articleshow/30279122.cms |access-date=1 March 2014 |archive-date=2 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302015219/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news-interviews/Shah-Rukh-is-still-very-simple-at-heart-Juhi-Chawla/articleshow/30279122.cms |url-status=live }}</ref>. Вай дар Fort Convent School, Бомбай ([[Мумбай]]и ҳозира) таҳсил намуда, "Sydenham College"- Бомбайро хатм кардааст. Чавла дар соли 1984 барандаи унвони "Мисс Ҳиндустон" буд. Вай инчунин дар соли 1984 дар озмуни "Беҳтарин либос" барандаи ҷоиза шуд<ref>{{Cite web |title=Rare pictures of Juhi Chawla from her pageant journey – BeautyPageants |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Rare-pictures-of-Juhi-Chawla-from-her-pageant-journey-/eventshow/77080704.cms |access-date=7 February 2023 |website=Femina Miss India |archive-date=29 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229011245/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Rare-pictures-of-Juhi-Chawla-from-her-pageant-journey-/eventshow/77080704.cms |url-status=live |accessdate=2024-08-02 |archivedate=2022-12-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221229011245/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Rare-pictures-of-Juhi-Chawla-from-her-pageant-journey-/eventshow/77080704.cms }}</ref>. == Фаъолият == Нақши аввалини Чавла дар [[Болливуд]] нақши хурде дар филми "Султанат" соли 1986 буд. Дар соли 1987, вай дар филми дузабони каннада-томилӣ "Premaloka", ки аз ҷониби В. Равичандран коргардонӣ ва истеҳсол шудааст, нақш бозид<ref>{{Cite news |last=Suresh, Sunayana|date=5 June 2014 |title=Premaloka was my acting school: Juhi Chawla|publisher=Indiatimes movies| url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/premaloka-was-my-acting-school-juhi-chawla/articleshow/36066713.cms}}</ref>. Варианти каннада муваффақияти бузурги тиҷоратӣ гардид ва барои ҳайати асосӣ ва ҳайати техникӣ як филми рахнашаванда буд<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/list/ls088220414/|title=Landmark Cult Classics of Kannada Film Industry|website=Imdb.com|date=12 June 2009}}</ref> . Вай аввалин нақши бузурги худро дар синамои ҳиндӣ соли 1988 дар "Qayamat Se Qayamat Tak" ба даст овард, ки дар он бо [[Амир Хон]] нақш бозидааст. Филм, ки мутобиқсозии муосири «[[Ромео ва Ҷулетта]]»-и [[Шекспир]] аст, ҳам муваффақияти бузурги интиқодӣ ва ҳам тиҷоратӣ буд, ки Хон ва Чавла "ситораҳои якшаба" шуданд. Он ба ӯ ҷоизаи «[[Filmfare Awards]]» барои беҳтарин филмро ба даст овард ва Чавла аввалин ҳунарпешае шуд, ки ҷоизаи Filmfare Awards барои "Lux New Face of the Year"-ро ба даст овард ва инчунин аввалин номинатсия барои беҳтарин ҳунарпешаро гирифт. Ҷуфти Чавла бо Амир Хон ва химияи онҳо дар экран аксар вақт аз ҷониби [[ВАО]] муваффақ номида мешуд. Филм аз он вақт инҷониб ба мақоми мазҳабӣ расид ва [[The Times of India]] онро дар қатори "Top 25 Must See Bollywood Films" ном бурда, онро "яке аз филмҳои барҷастаи синамои ҳиндӣ" номид ва онро бо эҷоди "Амир Хон ва Ҷуҳи Чавла" арзёбӣ кард. Соли 2002 Меҳта ҳамроҳ бо [[Шоҳрух Хон]] ва шавҳараш Ҷай ширкати филмсозии "Dreamz Unlimited"-ро таъсис дод ва дар соли 2004 Шоҳрух Хон онро якҷоя бо [[Гаурӣ Хон]] ба "Red Chillies Entertainment" табдил дод. Ҷуҳӣ Чавла ва Ҷай Меҳта соҳибони "Red Chillies Entertainment" мебошанд. == Ҳаёти шахсӣ == Чавла соли 1995 бо саноатчӣ Ҷей Меҳта издивоҷ кард. Ин ҷуфт ду фарзанд доранд. Дар мусоҳиба Чавла ошкор кард, ки духтараш Ҷанвӣ мехоҳад нависанда шавад<ref>{{Cite web |title=Juhi Chawla reveals when her Kids would debut in Films |url=http://news.biharprabha.com/2014/02/juhi-chawla-reveals-when-her-kids-would-debut-in-films/ |agency=Indo-Asian News Service |publisher=news.biharprabha.com |access-date=14 February 2014 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084343/http://news.biharprabha.com/2014/02/juhi-chawla-reveals-when-her-kids-would-debut-in-films/ |url-status=live |accessdate=2024-08-02 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304084343/http://news.biharprabha.com/2014/02/juhi-chawla-reveals-when-her-kids-would-debut-in-films/ }}</ref>. Бародараш Боббӣ Чавла директори ширкати Red Chillies Entertainment буд. Ӯ дар соли 2010 пас аз зиёфат ба сактаи шадид гирифтор шуд<ref>{{Cite web |title=My world collapsed with my brother: Juhi Chawla |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/My-world-collapsed-with-my-brother-Juhi-Chawla/articleshow/18028663.cms |last=Banerjee |first=Soumyadipta |date=15 January 2013 |website=The Times of India |language=en |access-date=11 May 2019 |archive-date=19 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919135350/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/My-world-collapsed-with-my-brother-Juhi-Chawla/articleshow/18028663.cms |url-status=live }}</ref>. Пас аз тақрибан чаҳор сол дар ҳолати [[кома]], ӯ 9 марти соли 2014 даргузашт<ref>{{Cite web |title=After losing my mom, my brother Bobby was my anchor till he went into coma: Juhi Chawla |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Juhi-Chawla-on-her-dead-brother-Bobby/articleshow/31733527.cms |last=Gupta |first=Priya |date=10 March 2014 |website=The Times of India |language=en |access-date=11 May 2019 |archive-date=24 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170324184716/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Juhi-Chawla-on-her-dead-brother-Bobby/articleshow/31733527.cms |url-status=live }}</ref>. Хоҳари ӯ Соня 30 октябри соли 2012 аз бемории саратон даргузашт. Чавла [[Гиёҳхорӣ|гиёҳхор]] аст<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-features/juhi-chawla-interesting-facts/photostory/47676290.cms "Juhi Chawla: Interesting facts"] ''The Times of India''. Retrieved 24 January 2023.</ref>. == Филмнома == === Филмҳо === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" |- ! scope="col" | Сол ! scope="col" | Номгӯй ! scope="col" | Нақш ! scope="col" class="unsortable" | Шарҳҳо ! scope="col" class="unsortable" | Иқт. |- | 1986 !scope="row"| ''[[Sultanat (1986 film)|Sultanat]]'' | Zarina | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=Sultanat (1986)|url=https://www.rottentomatoes.com/m/sultanat|publisher=[[Rotten Tomatoes]]|access-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190506202206/https://www.rottentomatoes.com/m/sultanat|archive-date=6 May 2019|url-status=live}}</ref> |- |rowspan="2"|1987 !scope="row"| ''[[Premaloka]]'' |Shashikala |[[Синамои Каннада|Филми каннада]] | |- !scope="row"| ''[[Paruva Ragam]]'' |Shashikala |[[Синамои томилӣ|Филми томилӣ]] | |- | rowspan="3" |1988 !scope="row"| ''[[Qayamat Se Qayamat Tak]]'' |Rashmi |[[Filmfare Award for Lux New Face of the Year]]<br>Номзадӣ—[[Filmfare Award for Best Actress]] |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |title=Qayamat Se Qayamat Tak |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/parties-and-events/cast-and-crew-at-dvd-launch-of-tamas/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=13 August 2011 |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160726050903/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/56005 |archive-date=26 July 2016 |url-status=live }}</ref> |- !scope="row"| ''Kaliyuga Karnudu'' |Jaya |[[Синамои телугу|Филми телугу]] | |- !scope="row"| ''[[Ranadheera]]'' |Худ |Филми каннада | |- | rowspan="6" |1989 !scope="row"| ''[[Amar Prem (1989 film)|Amar Prem]]'' |Deepika |[[Синамои Банголистони Ғарбӣ|Филми банголӣ]] | |- !scope="row"| ''[[Chandni (film)|Chandni]]'' |Devika |Намоиши махсус |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=Chandni |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/chandni/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120148/https://www.bollywoodhungama.com/movie/chandni/cast/ |archive-date=6 April 2020 |url-status=live }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Kindari Jogi]]'' |Ganga |Филми каннада | |- !scope="row"| ''[[Vicky Daada]]'' |Shyamalee |Филми телугу | |- !scope="row"| ''[[Love Love Love (1989 film)|Love Love Love]]'' |Reema Goswami | |style="text-align: center;" | |- !scope="row"| ''[[Goonj (1989 film)|Goonj]]'' |Sangeeta Kalekar | |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=Goonj |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/goonj/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=January 1952 |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120223/https://www.bollywoodhungama.com/movie/goonj/cast/ |archive-date=6 April 2020 |url-status=live }}</ref> |- | rowspan="6" |1990 !scope="row"| ''[[Swarg]]'' |Jyoti | |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=Swarg |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/swarg/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=18 May 1990 |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120217/https://www.bollywoodhungama.com/movie/swarg/cast/ |archive-date=6 April 2020 |url-status=live }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Pratibandh]]'' |Shanti |Номзадӣ—Filmfare Award for Best Actress |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=Pratibandh |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/pratibandh/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=28 September 1990 |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120218/https://www.bollywoodhungama.com/movie/pratibandh/cast/ |archive-date=6 April 2020 |url-status=live }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Tum Mere Ho]]'' |Paro | |style="text-align: center;" | |- !scope="row"| ''[[Zahreelay]]'' |Chamki | |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=Zahreelay |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/zahreelay/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=26 January 1990 |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227225217/http://www.bollywoodhungama.com/movie/zahreelay/cast/ |archive-date=27 December 2018 |url-status=live }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Shandaar]]'' |Tulsi | |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=Shandaar (1990) |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/shandaar/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=January 1974 |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120153/https://www.bollywoodhungama.com/movie/shandaar/cast/ |archive-date=6 April 2020 |url-status=live }}</ref> |- !scope="row"| ''[[C.I.D. (1990 film)|C.I.D.]]'' |Raksha Sharma | |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=C.I.D |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/c-i-d/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=25 May 1990 |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120226/https://www.bollywoodhungama.com/movie/c-i-d/cast/ |archive-date=6 April 2020 |url-status=live }}</ref> |- | rowspan="4" |1991 !scope="row"| ''[[Benaam Badsha]]'' |Jyothi | |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=Benaam Badsha |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/benaam-badsha/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120148/https://www.bollywoodhungama.com/movie/benaam-badsha/cast/ |archive-date=6 April 2020 |url-status=live }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Karz Chukana Hai]]'' |Radha | |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=Karz Chukana Hai |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/karz-chukana-hai/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=26 April 1991 |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120210/https://www.bollywoodhungama.com/movie/karz-chukana-hai/cast/ |archive-date=6 April 2020 |url-status=live }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Bhabhi (1991 film)|Bhabhi]]'' |Asha | |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=Bhabhi |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/bhabhi-2/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=23 August 1991 |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120143/https://www.bollywoodhungama.com/movie/bhabhi-2/cast/ |archive-date=6 April 2020 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Shanti Kranti (1991 Kannada film)|Shanti Kranti]]'' |Jyothi | (''[[Nattukku Oru Nallavan]])'' | |- | rowspan="7" |1992 !scope="row"| ''[[Apan Por]]'' |Swapna |Филми банголӣ | |- !scope="row"| ''[[Bol Radha Bol]]'' |Radha |Номзадӣ—Filmfare Award for Best Actress |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=Bol Radha Bol |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/bol-radha-bol/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=21 August 1992 |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120149/https://www.bollywoodhungama.com/movie/bol-radha-bol/cast/ |archive-date=6 April 2020 |url-status=live }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Radha Ka Sangam]]'' |Radha | |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=Radha Ka Sangam |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/radha-ka-sangam/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=July 1992 |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120216/https://www.bollywoodhungama.com/movie/radha-ka-sangam/cast/ |archive-date=6 April 2020 |url-status=live }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Raju Ban Gaya Gentleman]]'' |Renu | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508289|title=Raju Ban Gaya Gentleman|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20140518172352/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508289|archive-date=18 May 2014|url-status=dead}}</ref> |- !scope="row"| ''[[Mere Sajana Saath Nibhana]]'' |Janki | |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=Mere Sajana Saath Nibhana |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/mere-sajana-saath-nibhana/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=January 1992 |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120209/https://www.bollywoodhungama.com/movie/mere-sajana-saath-nibhana/cast/ |archive-date=6 April 2020 |url-status=live }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Bewaffa Se Waffa]]'' |Rukhsar | |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=Bewaffa Se Waffa |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/bewaffa-se-wafa/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120219/https://www.bollywoodhungama.com/movie/bewaffa-se-wafa/cast/ |archive-date=6 April 2020 |url-status=live }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Daulat Ki Jung]]'' |Asha Agrawal | |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=Daulat Ki Jang (1992) |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/daulat-ki-jung/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=3 January 1992 |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120234/https://www.bollywoodhungama.com/movie/daulat-ki-jung/cast/ |archive-date=6 April 2020 |url-status=live }}</ref> |- | rowspan="9" |1993 !scope="row"| ''[[Lootere]]'' |Anjali | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|first=Gautam|last=Chintamani|title=Creating a new wave|url=http://www.thehansindia.com/posts/index/Bollywood/2016-08-21/Creating-a-new-wave/249635|access-date=6 March 2019|work=[[The Hans India]]|date=21 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180925180825/http://www.thehansindia.com/posts/index/Bollywood/2016-08-21/Creating-a-new-wave/249635|archive-date=25 September 2018|url-status=live}}</ref> |- !scope="row"| ''[[Shatranj (1993 film)|Shatranj]]'' |Radha | |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=Shatranj (1993) |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/shatranj/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=January 1969 |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180806085356/http://www.bollywoodhungama.com/movie/shatranj/cast/ |archive-date=6 August 2018 |url-status=live }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Izzat Ki Roti]]'' |Jyoti Prasad | |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=Izzat Ki Roti (1993) |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/izzat-ki-roti/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=13 August 1993 |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120149/https://www.bollywoodhungama.com/movie/izzat-ki-roti/cast/ |archive-date=6 April 2020 |url-status=live }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Pehla Nasha]]'' |Худ |Камео |style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|title=Pehla Nasha (1993)|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508327|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20150905151837/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508327|archive-date=5 September 2015|url-status=dead}}</ref> |- !scope="row"| ''[[Tadipaar]]'' |Rajkumari |Намоиши махсус |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=Tadipaar |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/tadipaar/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=17 December 1993 |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120221/https://www.bollywoodhungama.com/movie/tadipaar/cast/ |archive-date=6 April 2020 |url-status=live }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Aaina (1993 film)|Aaina]]'' |Reema Mathur | |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=Aaina (1993) |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/aaina/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=January 1974 |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120154/https://www.bollywoodhungama.com/movie/aaina/cast/ |archive-date=6 April 2020 |url-status=live }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Hum Hain Rahi Pyaar Ke]]'' |Vyjayanti Iyer |Filmfare Award for Best Actress |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=Hum Hain Rahi Pyaar Ke (1993) |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/hum-hain-rahi-pyaar-ke/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120158/https://www.bollywoodhungama.com/movie/hum-hain-rahi-pyaar-ke/cast/ |archive-date=6 April 2020 |url-status=live }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Darr]]'' |Kiran Awasti |Номзадӣ—Filmfare Award for Best Actress |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201696|title=Darr|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20140518172237/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201696|archive-date=18 May 2014|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Bhagyawan]]'' |Geeta | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=Bhagyawan (1993) |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/bhagyawan/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=January 1953 |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120201/https://www.bollywoodhungama.com/movie/bhagyawan/cast/ |archive-date=6 April 2020 |url-status=live }}</ref> |- | rowspan="8" |1994 ! scope="row" | ''[[Kabhi Haan Kabhi Na]]'' |Худ |Камео | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201896|title=Kabhi Haan Kabhi Na|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20140518172339/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201896|archive-date=18 May 2014|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Eena Meena Deeka (film)|Eena Meena Deeka]]'' |Meena | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=Eena Meena Deeka |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/eena-meena-deeka/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=12 July 1994 |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120208/https://www.bollywoodhungama.com/movie/eena-meena-deeka/cast/ |archive-date=6 April 2020 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ''[[The Gentleman (1994 film)|The Gentleman]]'' |Roshni | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=The Gentleman |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/the-gentleman/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=18 November 1994 |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120210/https://www.bollywoodhungama.com/movie/the-gentleman/cast/ |archive-date=6 April 2020 |url-status=live }}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Andaz (1994 film)|Andaz]]'' |Saraswati | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/538790|title=Andaaz|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617155501/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/538790|archive-date=17 June 2016|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Andaz Apna Apna]]'' |Худ |Камео | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/533169|title=Andaz Apna Apna|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906173955/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/533169|archive-date=6 September 2015|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | ''[[Ghar Ki Izzat (1994 film)|Ghar Ki Izzat]]'' |Geeta | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=Ghar Ki Izzat (1994) |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/ghar-ki-izzat/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=January 1948 |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120217/https://www.bollywoodhungama.com/movie/ghar-ki-izzat/cast/ |archive-date=6 April 2020 |url-status=live }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Paramaatma]]'' |Rajani | |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=Parmaata (1994) |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/parmaatma/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120151/https://www.bollywoodhungama.com/movie/parmaatma/cast/ |archive-date=6 April 2020 |url-status=live }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Saajan Ka Ghar]]'' |Laxmi Khanna | |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=Saajan Ka Ghar (1994) |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/saajan-ka-ghar/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=January 1948 |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120156/https://www.bollywoodhungama.com/movie/saajan-ka-ghar/cast/ |archive-date=6 April 2020 |url-status=live }}</ref> |- | rowspan="4" |1995 !scope="row"| ''[[Ram Jaane]]'' |Bela | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201918|title=Ram Jaane|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20140518172313/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201918|archive-date=18 May 2014|url-status=dead}}</ref> |- !scope="row"| ''[[Kartavya (1995 film)|Kartavya]]'' |Kaajal Sahay | |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=Kartavya (1995) |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/kartavya/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=11 May 1979 |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120221/https://www.bollywoodhungama.com/movie/kartavya/cast/ |archive-date=6 April 2020 |url-status=live }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Naajayaz]]'' |Inspector Sandhya | |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=Naajayaz (1995) |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/naajayaz/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=17 March 1995 |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120157/https://www.bollywoodhungama.com/movie/naajayaz/cast/ |archive-date=6 April 2020 |url-status=live }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Aatank Hi Aatank]]'' |Sapna | |style="text-align: center;" |<ref>{{cite web|title=Aatank Hi Aatank (1995)|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/535185|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407095950/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/535185|archive-date=7 April 2014|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="4" |1996 !scope="row"| ''Talaashi'' |Megha | | |- !scope="row"| ''[[Loafer (1996 film)|Loafer]]'' |Kiran Mathur | |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=Loafer (1996) |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/Loafer/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=January 1973 |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120201/https://www.bollywoodhungama.com/movie/Loafer/cast/ |archive-date=6 April 2020 |url-status=live }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Bandish (1996 film)|Bandish]]'' |Sharmila | |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=Bandish |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/bandish-4/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=23 February 1996 |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120155/https://www.bollywoodhungama.com/movie/bandish-4/cast/ |archive-date=6 April 2020 |url-status=live }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Daraar (film)|Daraar]]'' |Priya Bhatia |Номзадӣ —Filmfare Award for Best Actress |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=Daraar (1996) |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/daraar/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=January 1972 |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120154/https://www.bollywoodhungama.com/movie/daraar/cast/ |archive-date=6 April 2020 |url-status=live }}</ref> |- | rowspan="4" |1997 !scope="row"| ''[[Yes Boss (film)|Yes Boss]]'' |Seema Kapoor |Номзадӣ —Filmfare Award for Best Actress |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/538790|title=Yes Boss|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617155501/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/538790|archive-date=17 June 2016|url-status=dead}}</ref> |- !scope="row"| ''[[Ishq (1997 film)|Ishq]]'' |Madhu | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/61320|title=Ishq|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20150119012859/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/61320|archive-date=19 January 2015|url-status=dead}}</ref> |- !scope="row"| ''[[Mr. and Mrs. Khiladi]]'' |Shalu | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/parties-and-events/cast-and-crew-at-dvd-launch-of-tamas/|title=Mr. and Mrs. Khiladi|website=[[Bollywood Hungama]]|date=13 August 2011 |access-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714225409/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/508094/Mr%20And%20Mrs%20Khiladi|archive-date=14 July 2014|url-status=live}}</ref> |- !scope="row"| ''[[Deewana Mastana]]'' |Dr Neha Sharma | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |title=Deewana Mastana (1997) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/533188 |website=[[Bollywood Hungama]] |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903090655/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/533188 |archive-date=3 September 2014 |url-status=dead }}</ref> |- | rowspan="4" |1998 !scope="row"| ''[[Saat Rang Ke Sapne]]'' |Jalima | |style="text-align:center;"| <ref>{{cite web |title=Saat Rang Ke Sapne (1998) |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/saat-rang-ke-sapne/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=20 February 1998 |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190307112326/https://www.bollywoodhungama.com/movie/saat-rang-ke-sapne/cast/ |archive-date=7 March 2019 |url-status=live }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Harikrishnans]]'' |Mira Varma |[[Синамои малаялам|Филми малаяламӣ]] | |- !scope="row"| ''[[Duplicate (1998 film)|Duplicate]]'' |Sonia Kapoor | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201729|title=Duplicate|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20140518172254/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201729|archive-date=18 May 2014|url-status=dead}}</ref> |- !scope="row"| ''[[Jhooth Bole Kauwa Kaate]]'' |Jaya Salgaonkar | |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=Jhooth Bole Kauwa Kaate (1998) |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/jhoot-bole-kauwa-kate/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |date=4 December 1998 |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180408075742/http://www.bollywoodhungama.com/movie/jhoot-bole-kauwa-kate/cast/ |archive-date=8 April 2018 |url-status=live }}</ref> |- | rowspan="3" |1999 !scope="row"| ''[[Safari (1999 film)|Safari]]'' |Anjali Agarwal | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Safari (1999)|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/safari/cast/|website=[[Bollywood Hungama]]|date=6 November 1999 |access-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120143/https://www.bollywoodhungama.com/movie/safari/cast/|archive-date=6 April 2020|url-status=live}}</ref> |- !scope="row"| ''[[Arjun Pandit (1999 film)|Arjun Pandit]]'' |Nisha Singh | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|last1=Verma|first1=Suparn|title=Dumb and dumber|url=http://www.rediff.com/movies/1999/aug/20arjun.htm|work=[[Rediff.com]]|access-date=6 March 2019|date=20 August 1999|archive-url=https://web.archive.org/web/20180510212315/http://www.rediff.com/movies/1999/aug/20arjun.htm|archive-date=10 May 2018|url-status=live}}</ref> |- !scope="row"| ''Shaheed Uddham Singh'' |Noor Jehan | | |- | rowspan="3" |2000 !scope="row"| ''[[Gang (film)|Gang]]'' |Sanam | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Gang (2000)|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/gang/cast/|website=[[Bollywood Hungama]]|date=14 April 2000 |access-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120158/https://www.bollywoodhungama.com/movie/gang/cast/|archive-date=6 April 2020|url-status=live}}</ref> |- !scope="row"| ''[[Karobaar: The Business of Love]]'' |Seema Saxena | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web|title=Karobaar (2000)|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/karobaar/cast/|website=[[Bollywood Hungama]]|date=15 September 2000 |access-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120200/https://www.bollywoodhungama.com/movie/karobaar/cast/|archive-date=6 April 2020|url-status=live}}</ref> |- !scope="row"| ''[[Phir Bhi Dil Hai Hindustani]]'' |Ria Banerjee | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201601|title=Phir Bhi Dil Hai Hindustani|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20140518172256/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201601|archive-date=18 May 2014|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="3" |2001 !scope="row"| ''[[One 2 Ka 4]]'' |Gita Chaudhry | |style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201588|title=One 2 Ka 4|website=[[Bollywood Hungama]]|access-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20140518172122/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/201588|archive-date=18 May 2014|url-status=dead}}</ref> |- !scope="row"| ''[[Ek Rishtaa]]'' |Priti Kapoor | | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|last1=Someshwar |first1=Savera R |title=Movie review: Ek Rishtaa: The Bond of Love |url=http://www.rediff.com/entertai/2001/may/18rish.htm |work=Rediff.com |access-date=6 March 2019 |date=18 May 2001 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924125229/http://www.rediff.com/entertai/2001/may/18rish.htm |archive-date=24 September 2015 }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Aamdani Atthani Kharcha Rupaiyaa]]'' |Jhoomri | | style="text-align: center;" |<ref>{{cite web |last=Bhattacharya |first=Priyanka |url=http://www.rediff.com/movies/2001/dec/21aam.htm |title=Money for Nothing |work=Rediff.com |date=21 December 2001 |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304075840/http://www.rediff.com/movies/2001/dec/21aam.htm |archive-date=4 March 2016 |url-status=live }}</ref> |- | rowspan="2" |2003 !scope="row"| ''[[3 Deewarein]]'' |Chandreika | |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web|title=3 Deewarein: Eminently watchable|url=https://www.rediff.com/movies/2003/aug/01deewar.htm|publisher=Rediff|access-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20160425201902/http://www.rediff.com/movies/2003/aug/01deewar.htm|archive-date=25 April 2016|url-status=live}}</ref> |- !scope="row"| ''[[Jhankaar Beats]]'' |Shanti | |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web|title=Jhankaar Beats|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/jhankaar-beats/cast/|website=[[Bollywood Hungama]]|date=20 June 2003 |access-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181222021504/http://www.bollywoodhungama.com/movie/jhankaar-beats/cast/|archive-date=22 December 2018|url-status=live}}</ref> |- |2004 !scope="row"| ''[[Des Hoya Pardes]]'' |Jassi |[[Синамои панҷобӣ|Филми панҷобӣ]] | |- | rowspan="6" |2005 !scope="row"| ''[[My Brother Nikhil]]'' |Avantika | |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=Film review of 'My Brother Nikhil' starring Juhi Chawla, Sanjay Suri |url=https://www.indiatoday.in/magazine/your-week/story/20050411-film-review-of-my-brother-nikhil-starring-juhi-chawla-sanjay-suri-788628-2005-04-11 |publisher=India Today |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120142/https://www.indiatoday.in/magazine/your-week/story/20050411-film-review-of-my-brother-nikhil-starring-juhi-chawla-sanjay-suri-788628-2005-04-11 |archive-date=6 April 2020 |url-status=live }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Paheli (2005 film)|Paheli]]'' |Gajrobai | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |title=Paheli (2005) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/540117 |website=[[Bollywood Hungama]] |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140303200143/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/540117 |archive-date=3 March 2014 |url-status=dead }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Khamoshh... Khauff Ki Raat]]'' |Dr Sakshi Saagar |Намоиши меҳмонӣ | |- !scope="row"| ''[[Home Delivery: Aapko... Ghar Tak]]'' |Parvati Kakkar |Намоиши меҳмонӣ | |- !scope="row"| ''[[7½ Phere]]'' |Asmi Ganatra | |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web |title=7½ Phere |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/7%C2%BD-phere/cast/ |website=[[Bollywood Hungama]] |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120152/https://www.bollywoodhungama.com/movie/7%25C2%25BD-phere/cast/ |archive-date=6 April 2020 |url-status=live }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Dosti: Friends Forever]]'' |Dr. Aditi Mathur | Намоиши махсус | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/parties-and-events/cast-and-crew-at-dvd-launch-of-tamas/|title=Dosti: Friends Forever|website=[[Bollywood Hungama]]|date=13 August 2011 |access-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110021347/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/534204/Dosti%20-%20Friends%20Forever|archive-date=10 November 2013|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2" |2006 !scope="row"| ''[[Bas Ek Pal]]'' |Ira Malhotra | |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web |title=Bas Ek Pal: About real relationships |url=http://www.rediff.com/movies/2006/sep/15bas.htm |last=Vijayan |first=Vipin |work=Rediff.com |date=15 September 2006 |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108045945/http://www.rediff.com/movies/2006/sep/15bas.htm |archive-date=8 November 2012 |url-status=live }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Waris Shah: Ishq Daa Waaris]]'' |Bhaagbhari | Филми панҷобӣ | |- | rowspan="3" |2007 !scope="row"| ''[[Salaam-e-Ishq: A Tribute To Love]]'' |Seema | | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=Salaam-e-Ishq (2007) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/531137 |website=[[Bollywood Hungama]] |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141214095724/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/531137 |archive-date=14 December 2014 |url-status=dead }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Swami (2007 film)|Swami]]'' |Radha | | style="text-align:center;"| <ref>{{cite web|title=Swami is sweet and simple|url=https://www.rediff.com/movies/2007/jun/08swami.htm|publisher=Rediff|access-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181015161612/http://www.rediff.com/movies/2007/jun/08swami.htm|archive-date=15 October 2018|url-status=live}}</ref> |- !scope="row"| ''[[Om Shanti Om]]'' |Худ |Намоиши махсус дар суруди "Deewangi Deewangi" | style="text-align: center;" | <ref>{{cite web |title=Om Shanti Om (2008) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54373 |website=[[Bollywood Hungama]] |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141025045139/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54373 |archive-date=25 October 2014 |url-status=dead }}</ref> |- | rowspan="3" |2008 !scope="row"| ''[[Bhootnath]]'' |Anjali Chopra | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web |title=Bhoothnath (2008) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/538475 |website=[[Bollywood Hungama]] |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140902130116/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/538475 |archive-date=2 September 2014 |url-status=dead }}</ref> |- !scope="row"| ''[[Krazzy 4]]'' |Dr. Sonali | | style="text-align:center;"| <ref>{{cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india/juhi-chawla-meets-her-match-in-krazzy-4/story-wL7AY4drUSOh17f6E8AGHP.html|title=Juhi Chawla meets her match in Krazzy 4|access-date=6 March 2019|date=9 April 2008|work=Hindustan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120142/https://www.hindustantimes.com/india/juhi-chawla-meets-her-match-in-krazzy-4/story-wL7AY4drUSOh17f6E8AGHP.html|archive-date=6 April 2020|url-status=live}}</ref> |- !scope="row"| ''[[Kismat Konnection]]'' |Haseena Bano Jaan | |style="text-align:center;"| <ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/review.php?id=14719095&ctid=5&cid=2425|title=Review 2: Kismat Konnection|last=Chopra|first=Sonia|website=[[Sify]]|access-date=6 March 2019|date=18 July 2008}}{{dead link|date=September 2022|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> |- | rowspan="2" |2009 !scope="row"| ''[[Luck By Chance]]'' |Minty Rolly | Намоиши махсус | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200901211083.htm|title=Juhi Chawla dons blonde look for 'Luck By Chance'|access-date=6 March 2019|date=21 January 2009|work=The Hindu|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104082633/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200901211083.htm|archive-date=4 November 2012|url-status=live}}</ref> |- !scope="row"| ''[[Kal Kissne Dekha]]'' |Худ |Камео | |- | rowspan="3" |2010 !scope="row"| ''[[Sukhmani – Hope for Life]]'' |Kuldeep Singh's wife |Филми панҷобӣ | |- !scope="row"| ''[[Ramayana: The Epic]]'' |[[Sita]] (овоз) | | |- !scope="row"|''[[Lafangey Parindey]]'' |Довар |Намоиши махсус |style="text-align: center;"|<ref>{{cite web |title=Lafangey Parindey (2010) |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/536234 |website=[[Bollywood Hungama]] |access-date=6 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150401153716/http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/536234 |archive-date=1 April 2015 |url-status=dead }}</ref> |- |2011 !scope="row"| ''[[I Am (2010 Indian film)|I Am]]'' |Megha |Номзадӣ—[[Filmfare Award for Best Supporting Actress]] | style="text-align:center;"|<ref>[http://www.bollywoodhungama.com/movies/review/14128/index.html I Am (2011) | Movie Review, Trailers, Music Videos, Songs, Wallpapers] Bollywood Hungama (29 April 2011). Retrieved on 2019-03-06.</ref> |- | rowspan="3" |2012 !scope="row"| ''[[Krishna Aur Kans]]'' |[[Yashoda]] (овоз) | | |- !scope="row"| ''[[Main Krishna Hoon]]'' |Kantaben | | |- !scope="row"| ''[[Son of Sardaar]]'' |Parmeet Kaur | | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Sharma |first1=Sanjukta |title=Film Review: Son of Sardaar |url=http://www.livemint.com/Leisure/3GAjK73v3Bb4fNRLRKcuXK/Film-Review--Son-of-Sardar.html |access-date=12 February 2015 |work=[[Mint (newspaper)|Mint]] |publisher=[[HT Media]] |date=12 November 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150212163532/http://www.livemint.com/Leisure/3GAjK73v3Bb4fNRLRKcuXK/Film-Review--Son-of-Sardar.html |archive-date=12 February 2015 }}</ref> |- | rowspan="2" |2013 !scope="row"| ''[[Bombay Talkies (film)|Bombay Talkies]]'' | Худ | Намоиши махсус дар суруди"[[Apna Bombay Talkies]]" || style="text-align: center;" |<ref>{{cite news| last=Shome-Ray| first=Aditi| url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-aamir-khan-shah-rukh-khan-and-madhuri-dixit-come-together-for-special-song-in-bombay-talkies-1827229| title=Aamir Khan, Shah Rukh Khan and Madhuri Dixit come together for special song in 'Bombay Talkies'| date=26 April 2013| access-date=6 March 2019| newspaper=Daily News and Analysis| archive-url=https://web.archive.org/web/20140407091659/http://www.dnaindia.com/entertainment/report-aamir-khan-shah-rukh-khan-and-madhuri-dixit-come-together-for-special-song-in-bombay-talkies-1827229| archive-date=7 April 2014| url-status=live}}</ref> |- !scope="row"| ''[[Hum Hai Raahi Car Ke]]'' |Dr. Vaijayanti Iyer |Камео | |- | rowspan="3" |2014 !scope="row"| ''[[Gulaab Gang]]'' |Sumitra Devi Bagrecha |Номзадӣ—Filmfare Award for Best Supporting Actress | style="text-align:center;"|<ref>{{cite news|last1=Gupta |first1=Shubhra |title=Film review: 'Gulab Gang' is actually the old-style good vs evil story |url=http://indianexpress.com/article/entertainment/movie-review/film-review-gulab-gang-is-actually-the-old-style-good-vs-evil-story/ |work=[[The Indian Express]] |date=8 March 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150525204120/http://indianexpress.com/article/entertainment/movie-review/film-review-gulab-gang-is-actually-the-old-style-good-vs-evil-story/ |archive-date=25 May 2015 }}</ref> |- !scope="row"| ''Dil Vil Pyar Vyar'' |Худ | Филми панҷобӣ; камео | |- !scope="row"| ''[[The Hundred-Foot Journey (film)|The Hundred-Foot Journey]]'' |Ammi Mama Kadam | Камео | |- | 2016 !scope="row"| ''[[Chalk n Duster]]'' | Jyoti | |style="text-align:center;"| <ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/movie-reviews/chalk-n-duster-review-very-dramatic-and-very-effective/story-d0k7oNLtp1rJuqKCWZ0b9H.html|title=Chalk N Duster review: It's a well told ethics versus greed story|date=15 January 2016 |access-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815114445/https://www.hindustantimes.com/movie-reviews/chalk-n-duster-review-very-dramatic-and-very-effective/story-d0k7oNLtp1rJuqKCWZ0b9H.html|archive-date=15 August 2018|url-status=live}}</ref> |- | 2017 !scope="row"| ''[[Pushpaka Vimana (2016 film)|Pushpaka Vimana]]'' |Худ | Филми каннада | |- | rowspan="2" |2018 !scope="row"| [[Ventilator (Gujarati film)|''Ventilator'']] |Doctor |[[Синамои гуҷаротӣ|Филми гуҷаротӣ]]; Камео |style="text-align:center;"| <ref>{{cite news| url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/juhi-chawla-to-give-gujarati-twist-to-priyanka-chopras-ventilator/articleshow/63855991.cms| title=Juhi Chawla to give Gujarati twist to Priyanka Chopra's 'Ventilator'| access-date=6 March 2019}}</ref> |- !scope="row"| ''[[Zero (2018 film)|Zero]]'' |Худ |Камео |style="text-align:center;"| <ref>{{cite news| url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/juhi-chawla-shah-rukh-khan-dwarf-film-1093173-2017-11-24| title=Juhi Chawla is making a cameo in Shah Rukh Khan's dwarf film| access-date=6 March 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20200406120141/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/juhi-chawla-shah-rukh-khan-dwarf-film-1093173-2017-11-24| archive-date=6 April 2020| url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2"|2019 !scope="row"| ''[[Ek Ladki Ko Dekha Toh Aisa Laga]]'' | Chatro | |style="text-align:center;"| <ref>{{cite news| url=https://www.firstpost.com/entertainment/juhi-chawla-on-ek-ladki-ko-dekha-toh-aisa-laga-weve-told-an-unfamiliar-story-in-a-very-familiar-way-6006471.html| title=Juhi Chawla on Ek Ladki Ko Dekha Toh Aisa Laga: We've told an unfamiliar story in a very familiar way| access-date=6 March 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20200406121644/https://www.firstpost.com/entertainment/juhi-chawla-on-ek-ladki-ko-dekha-toh-aisa-laga-weve-told-an-unfamiliar-story-in-a-very-familiar-way-6006471.html| archive-date=6 April 2020| url-status=live}}</ref> |- ! scope="row" | ''Very Good 10/10'' | Худ | Филми каннада; Камео; инчунин сарояндаи пасикадрӣ |style="text-align:center;"| <ref>{{Cite news|title=Juhi Chawla makes her singing debut in Kannada with her next film - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/juhi-chawla-makes-her-singing-debut-in-kannada-with-her-next-film/articleshow/58910654.cms|access-date=2021-08-13|website=The Times of India|date=31 May 2017|language=en|archive-date=13 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813094052/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/juhi-chawla-makes-her-singing-debut-in-kannada-with-her-next-film/articleshow/58910654.cms|url-status=live}}</ref> |- |2022 ! scope="row" | ''[[Sharmaji Namkeen]]'' | Veena Manchanda | |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite news|url=https://www.news18.com/news/movies/rishi-kapoor-to-start-shooting-for-next-film-with-juhi-chawla-2411985.html|title=Rishi Kapoor to Start Shooting for Next Film With Juhi Chawla|access-date=24 January 2020|website=News 18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205201926/https://www.news18.com/amp/news/movies/rishi-kapoor-to-start-shooting-for-next-film-with-juhi-chawla-2411985.html|archive-date=5 December 2019|url-status=live}}</ref> |- | 2023 ! scope="row" | ''[[Friday Night Plan]]'' | Sid and Adi's mother | |style="text-align:center;"|<ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/juhi-chawla-babil-khan-amrith-jayan-star-friday-night-plan-set-release-september-1-netflix/|title=Juhi Chawla, Babil Khan and Amrith Jayan to star in Friday Night Plan, set to release on September 1 on Netflix|access-date=4 August 2023|website=Bollywood Hungama|archive-date=4 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230804055312/https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/juhi-chawla-babil-khan-amrith-jayan-star-friday-night-plan-set-release-september-1-netflix/|url-status=live}}</ref> |} === Продюсер === {| class="wikitable sortable" |- ! Сол ! Филм ! Ҳаммуаллиф ! class="unsortable"|Иқт. |- | 2000 | ''[[Phir Bhi Dil Hai Hindustani]]'' |[[Шоҳруххон]] |<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/Movies/movie_detail/phir_bhi_dil_hai_hindustani#.Vb3EeNyqqkp|title=Phir Bhi Dil Hai Hindustani Total Collection|work=Box Office India|date=22 July 2015|access-date=20 August 2016|archive-date=23 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230606/http://www.boxofficeindia.com/Movies/movie_detail/phir_bhi_dil_hai_hindustani#.Vb3EeNyqqkp|url-status=dead|accessdate=2024-08-03|archivedate=2015-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923230606/http://www.boxofficeindia.com/Movies/movie_detail/phir_bhi_dil_hai_hindustani#.Vb3EeNyqqkp}}</ref> |- | 2001 | ''[[Asoka (2001 film)|Asoka]]'' | [[Гаурӣ Хон]] |<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/movies/2001/oct/24mkt.htm |title=Hype 'n' Hoopla |access-date=31 December 2008 |author=Chhabra, Aseem |date=24 October 2001 |work=Rediff.com |archive-date=30 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090630033853/http://www.rediff.com/movies/2001/oct/24mkt.htm |url-status=live }}</ref> |- | 2003 | ''[[Chalte Chalte (2003 film)|Chalte Chalte]]'' | [[Шоҳруххон]] ва [[Азиз Мирзо]] |<ref>{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/Movies/movie_detail/chalte_chalte#.VbigX55Vikp|title=Chalte Chalte Box office|work=Box Office India|date=22 July 2015|access-date=22 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150807231055/http://boxofficeindia.com/Movies/movie_detail/kal_ho_naa_ho#.VbigX55Vikp|archive-date=7 August 2015|url-status=dead|accessdate=2024-08-03|archivedate=2015-08-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150807231055/http://boxofficeindia.com/Movies/movie_detail/kal_ho_naa_ho#.VbigX55Vikp}}</ref> |} === Телевизион === {| class="wikitable sortable" |- ! Сол ! Номгӯй ! Нақш ! Шарҳҳо ! class="unsortable"| Иқт. |- |1986 |''Bahadur Shah Zafar'' |Nur Jahan | |style="text-align: center;"|<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/soaps/story/debashree-roy-to-varsha-usgaonkar-film-stars-who-made-their-tv-debut-in-br-chopra-s-mahabharat-1674951-2020-05-06|title=Debashree Roy to Varsha Usgaonkar, film stars who made their TV debut in BR Chopra's Mahabharat|first1=Amit|last1=Tyagi|date=May 6, 2020|website=India Today|access-date=31 December 2020|archive-date=20 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520165352/https://www.indiatoday.in/television/soaps/story/debashree-roy-to-varsha-usgaonkar-film-stars-who-made-their-tv-debut-in-br-chopra-s-mahabharat-1674951-2020-05-06|url-status=live}}</ref> |- |1995 |''[[Mahashakti]]'' |Kanchan | |style="text-align: center;"|<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/tv/i-m-not-going-to-be-a-cadbury-chocolate/story-KCsyemhC7mGJ7VhGaxpTWJ.html|title='I'm not going to be a Cadbury chocolate'|date=16 February 2009|website=Hindustan Times}}</ref> |- |2009 |''[[Jhalak Dikhhla Jaa season 3|Jhalak Dikhhla Jaa]]'' |Довар |Мавсими 3 |style="text-align: center;"| <ref>{{cite web|title=Jhalak Dikhlaa Jaa Judges|url=http://jhalakdikhhlajaa.sify.com/judges/juhichawla/|url-status=dead|access-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20090310232744/http://jhalakdikhhlajaa.sify.com/judges/juhichawla/|archive-date=10 March 2009|accessdate=2024-08-03|archivedate=2009-03-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090310232744/http://jhalakdikhhlajaa.sify.com/judges/juhichawla/}}</ref> |- |2011 |''Badmaash Company- Ek Shararat Hone Ko Hai'' |Муҷрӣ | |style="text-align: center;"| <ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-interview-with-juhi-chawla/20110923.htm|title=Juhi Chawla: Badmash Company is a sunshine kinda show|date=23 September 2011|access-date=6 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306235324/https://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-interview-with-juhi-chawla/20110923.htm|archive-date=6 March 2019|url-status=live}}</ref> |- | 2017 | ''[[The Test Case (web series)|The Test Case]]'' | Shraddha Pandit | Камео |style="text-align: center;"|<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/entertainment/report-check-out-the-poster-of-nimrat-kaur-s-web-series-the-test-case-2382479|title=Check out the poster of Nimrat Kaur's web series 'The Test Case'|access-date=25 November 2017|website=DNA India|archive-date=7 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907110435/http://www.dnaindia.com/entertainment/report-check-out-the-poster-of-nimrat-kaur-s-web-series-the-test-case-2382479|url-status=live}}</ref> |- |2022 |''[[Hush Hush (TV series)|Hush Hush]]'' |Isha 'Ishi' Sangamitra | |style="text-align: center;"|<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/hush-hush-juhi-chawla-ayesha-jhulka-to-make-digital-debut-with-amazon-prime-series-7219305/|title=Hush Hush: Juhi Chawla and Ayesha Jhulka to make digital debut with the Amazon Prime series|access-date=28 March 2021|work=Indian Express|date=8 March 2021 |archive-date=30 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230130081558/https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/hush-hush-juhi-chawla-ayesha-jhulka-to-make-digital-debut-with-amazon-prime-series-7219305/|url-status=live}}</ref> |- |2023 |''[[The Railway Men]]'' | Rajeshwari Janglay | |style="text-align: center;"|<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/binge-watch/story/the-railway-men-trailer-madhavan-kay-kay-menon-divyenndu-sharma-babil-khan-2458683-2023-11-06|title='The Railway Men' trailer promises riveting tale on heroes of Bhopal gas tragedy|access-date=15 November 2023|work=India Today|archive-date=15 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231115124253/https://www.indiatoday.in/binge-watch/story/the-railway-men-trailer-madhavan-kay-kay-menon-divyenndu-sharma-babil-khan-2458683-2023-11-06|url-status=live}}</ref> |} == Мукофотҳо == Чавла соҳиби ду ҷоизаи [[Filmfare Awards]] шудааст. Яке барои беҳтарин дебюти зан дар "Qayamat Se Qayamat Tak" ва дигаре барои беҳтарин нақши зан дар "Hum Hain Rahi Pyar Ke" ба даст овард. Вай боз шаш маротиба номинатсияи «Беҳтарин нақши зан» барои Qayamat Se Qayamat Tak, Pratibandh, Bol Radha Bol, Darr, Daraar ва Yes Boss гирифтааст. Илова бар ин, ӯ номинатсияи беҳтарин нақши зани дуюмдараҷаро барои "I Am ва Gulaab Gang" гирифтааст. == Нигаред низ == [[Феҳристи ҳунарпешаҳои (актрисаҳо) Ҳиндустон]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Authority control}} [[Гурӯҳ:Ҳунарпешаҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанони асри ХХ]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанони асри ХХI]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанҳои синамои Ҳиндустон]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанҳои синамои ҳиндӣ]] [[Гурӯҳ:Ғолибони Filmfare Awards]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанҳои синамои малаялам]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанҳои синамои телугу]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанҳои синамои томилӣ]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанҳои синамои каннада]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанҳои синамои панҷобӣ]] [[Гурӯҳ:Кинопродюсерҳои Ҳиндустон]] [[Гурӯҳ:Садопешазанҳои Ҳиндустон]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанҳои синамои банголӣ]] ohqsm10lj587gfjo2qk7r5syrvvytn9 1 255486 1481823 1089076 2026-07-23T14:06:05Z Yoonoos.tj 27005 Yoonoos.tj moved page [[Баҳс:Алекс Вон Счведлер]] to [[Баҳс:Алекс фон Шведлер]] 1089076 wikitext text/x-wiki {{Сарлавҳаи баҳс|arpol=yes}} dblicplmkfayol9ivafx7e2t3qf0rb0 0 274661 1481804 1478015 2026-07-23T12:12:36Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481804 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Шаҳр | номи тоҷикӣ = Ломерд | номи аслӣ = لامرد | тасвир = | кишвар = Эрон }} '''Ломерд''' <ref>[http://www.fallingrain.com/world/IR/07/Lamerd.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160305001731/http://www.fallingrain.com/world/IR/07/Lamerd.html |date=2016-03-05 }} {{ref-en}}</ref> ё '''Ломирд''' ( {{Lang-fa|لامرد}} ) - шаҳр дар ҷануби [[Эрон]], дар устони Форс. Маркази маъмурии [[Феҳристи шаҳристонҳои Эрон|Шаҳристон]]<nowiki/>и [[Шаҳристони Ломирд|Ломирд]] . Мутобиқи барӯйхатгирии аҳолӣ, дар [[соли 2006]] шумораи аҳолӣ 21,365 нафар буд. == Ҷуғрофия == Шаҳр дар қисми ҷанубии Форс, дар баландкӯҳҳои ҷанубу-шарқӣ Загрос , дар баландии 443 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир аст <ref name="fallingrain">[http://www.fallingrain.com/world/IR/07/Lamerd.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160305001731/http://www.fallingrain.com/world/IR/07/Lamerd.html |date=2016-03-05 }} {{ref-en}}</ref> . Ламерд тақрибан 255 километр ҷанубу шарқи аз [[Шероз|Шераз]] ва 935 километр ҷанубу шарқи [[Теҳрон]], пойтахти кишвар, ҷойгир аст. Иқлим хушкии тропикист. == Иқтисод == Асоси иқтисодиёти шаҳр [[Гази табиӣ|саноати газ аст]] . [[Кишоварзӣ|Истеҳсоли маҳсулоти кишоварзӣ]] низ рушд ёфтааст (бахусус тамоку ). Дар шимолӣ Ламерд [[фурудгоҳ]] ҷойгир аст<ref>[http://www.worldaerodata.com/wad.cgi?id=IR00131 Аэропорт Ламерда] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20110607052430/http://www.worldaerodata.com/wad.cgi?id=IR00131 |date=2011-06-07 }} {{ref-en}}</ref> . == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} {{Шаҳрҳои устони Форс}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Форс]] [[Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] jogzqo08th2o2ymeo9holerq3hufl57 0 274664 1481829 1179780 2026-07-23T14:34:23Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481829 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Шаҳр | номи тоҷикӣ = Миҳр | номи аслӣ = {{lang-fa|مُهر}} | кишвар = Эрон | тобеият = [[Шаҳристони Муҳр]] | lat_deg = 27 | lon_deg = 52 | lat_min = 33 | lat_sec = 18 | lon_min = 53 | lon_sec = 0 | CoordAddon = | CoordScale = | этнохороним = | DST = | сайт = http://www.mohrcity.ir | харитаи минтақа = Устони Форс }} '''Миҳр'''<ref name="Физико-географические данные">[http://www.fallingrain.com/world/IR/07/Mohr.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160304110041/http://www.fallingrain.com/world/IR/07/Mohr.html |date=2016-03-04 }}{{ref-en}}</ref> ({{lang-fa|مُهر}}), ё '''Меҳр''', ҳамчунин ба забони румӣ, чун '''Mohur''', '''Mūr''' ва '''Mohuri- Saiyidān''' — як шаҳраки хурд дар ҷануби [[Эрон]], дар [[устони Форс]]. Маркази маъмурии [[Шаҳристони Муҳр]]. Мутобиқи барӯйхатгирии аҳолӣ, дар [[соли 2006]] шумораи аҳолӣ 6,188 нафар буд. == Ҷуғрофия == Шаҳр дар қисми ҷанубии Форс, дар баландкӯҳҳои ҷанубу-шарқӣ Загрос, дар баландии 444 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир аст<ref name="Физико-географические данные"/>. Муҳр тақрибан 230 километр дар ҷанубу шарқи пойтахти устон[[Шероз]] ва 910 километр дар ҷанубу шарқии пойтахти кишвар, [[Теҳрон]], ҷойгир аст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Шаҳрҳои устони Форс}} {{Эрон-ҷуғ-нопурра}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Форс]] [[Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] g6tqjk6u6ai70w161d0siha06hi8fde 0 274665 1481853 1433955 2026-07-23T18:09:30Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481853 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Шаҳр | номи тоҷикӣ = Нуробод | номи аслӣ = <big>نورآباد</big> | кишвар = Эрон | тобеият = Шаҳристон Мамасанӣ | lat_deg = 30 | lon_deg = 51 | lat_min = 6 | lat_sec = 50 | lon_min = 31 | lon_sec = 18 | CoordAddon = | CoordScale = | этнохороним = | DST = | сайт = }} '''Нуробод''' <ref name="World Gazetteer">[https://archive.is/20130209185950/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1325969132&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-1909&srt=1npn&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=432419153 World Gazetteer] {{ref-en}}</ref> ({{Lang-fa|نورآباد}}) ([[Лурҳо|Лурӣ]]: نۊرآباڌ) - шаҳр дар ҷануби [[Эрон]], дар устони [[Устони Форс|Форс]]. Маркази маъмурии [[Феҳристи шаҳристонҳои Эрон|Шаҳристон]]и [[Шаҳристони Мамасанӣ|Мамасанӣ]]. Даҳумин шаҳри сераҳолӣ дар вилоят. == Ҷуғрофия == Шаҳр дар қисми шимолу ғарбии Форс, дар кӯҳҳои ҷануби Загрос, дар баландии 946 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир аст <ref>[http://www.fallingrain.com/world/IR/07/Nurabad3.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20151130131721/http://www.fallingrain.com/world/IR/07/Nurabad3.html |date=2015-11-30 }} {{ref-en}}</ref>. Нуробод тақрибан дар 105 километрии шимолу ғарби [[Шероз]], пойтахти устон ва 610 километр ҷанубтар аз [[Теҳрон]], пойтахти кишвар, ҷойгир аст. == Аҳолӣ == Мутобиқи барӯйхатгирии аҳолӣ, дар [[соли 2006]] шумораи аҳолӣ 51,668 нафар буд <ref name="World Gazetteer"/>. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Шаҳрҳои устони Форс}} {{Эрон-ҷуғ-нопурра}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Форс]] [[Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] ntwhgyurdzplb6scftv96vx5q17eud6 0 274756 1481921 1124307 2026-07-24T06:34:39Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481921 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Шаҳр | номи тоҷикӣ = Хурмавҷ | номи аслӣ = {{Lang-fa|خورموج}} | кишвар = Эрон | lat_deg = 28 | lon_deg = 51 | lat_min = 39 | lat_sec = 15 | lon_min = 22 | lon_sec = 48 | CoordAddon = | CoordScale = | этнохороним = | DST = | сайт = }} '''Хурмавҷ''' ({{Lang-fa|خورموج}}) — шаҳр дар ҷануби [[Эрон]], дар устони [[Устони Бушаҳр]]. Маркази маъмурии [[Шаҳристони Даштӣ]] аст. Чаҳорумин шаҳри сераҳолӣ дар устон<ref name="world-gazetteer">[https://archive.is/20130209122648/world-gazetteer.com/wg.php?x=1297075570&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-1906&srt=pnan&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=427199137 World Gazetteer]{{ref-en}}</ref> . == Ҷуғрофия == Шаҳр дар қисми марказии Бушаҳр, дар ҳамвории Ҳермсир, дар байни соҳили [[халиҷи Форс]] ва қаторкӯҳҳои ҷанубу ғарбии Загрос, дар баландии 72 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир аст<ref name="fallingrain">[http://www.fallingrain.com/world/IR/22/Khvormuj.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160304200730/http://www.fallingrain.com/world/IR/22/Khvormuj.html |date=2016-03-04 }}{{ref-en}}</ref> . Хурмавҷ тақрибан дар 60-километрии ҷанубу шарқи пойтахти устон [[Бушаҳр]] ва 770 километр ҷанубтар аз пойтахти кишвар, [[Теҳрон]] ҷойгир аст. == Аҳолӣ == То [[Соли 2006|соли 2006,]] шумораи аҳолӣ 31,667 нафар буд<ref name="world-gazetteer"/> ; [[Форсҳо]] дар таркиби миллӣ бартарӣ доранд, дар мазҳаб [[Шиа|мусалмонҳои шиъа ]]. {{Шаҳрҳои устони Бушаҳр}} == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Бушаҳр]] s1maf9vxbwf9whc6sn0n2zv8x6q4ac7 0 275455 1481869 1349293 2026-07-23T20:28:33Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481869 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Шаҳр | номи тоҷикӣ = Разан | номи аслӣ = <big>رزن</big> | lat_deg = 35 | lon_deg = 49 | lat_min = 23 | lat_sec = 11 | lon_min = 2 | lon_sec = 1 | CoordAddon = | CoordScale = | аҳолӣ = 11 390 нафар | соли барӯйхатгирӣ = (2006) | ҳайати миллӣ = [[озарбойҷонҳо]], [[форсҳо]], [[курдҳо]], | ҳайати динӣ = [[шиъа]] | этнохороним = | DST = | сайт = | харитаи минтақа = Iran location map.svg | сайт = http://razan-hm.ir }} '''Разан''' <ref>Атлас Мира. — М.: ПКО «Картография» Федерельного агентства геодезии и картографии Министерства транспорта Российской Федерации: Издательство Оникс, 2007 — стр. 128</ref> ({{Lang-fa|رزن}} <span lang="fa" dir="rtl" style="font-size: 110%; line-height: 1em;">‎</span> {{Lang-az|Rəzən}}) — шаҳр дар ғарби [[Эрон]], дар устони [[Устони Ҳамадон|Ҳамадон]]. Маркази маъмурии [[Феҳристи шаҳристонҳои Эрон|Шаҳристон]]<nowiki/>и [[Шаҳристони Разан|Разан]]. Даҳумин шаҳри сераҳолӣ дар устои Ҳамадон <ref name="World Gazetteer">[https://archive.is/20130209132851/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1295422222&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-1912&srt=1npn&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=-271649 World Gazetteer] {{ref-en}}</ref>. == Ҷуғрофия ва иқлим == Шаҳр дар қисми шимолу шарқии устони Ҳамадон, дар минтақаи кӯҳӣ, дар баландии 1814 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир аст <ref>[http://www.fallingrain.com/world/IR/09/Razan.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20151007072625/http://www.fallingrain.com/world/IR/09/Razan.html |date=2015-10-07 }} {{ref-en}}</ref>. Разан тақрибан дар 75 километрии шимолу шарқи [[Ҳамадон]], пойтахти устон ва 205 км дар самти ҷанубу ғарбии [[Теҳрон]], пойтахти кишвар, ҷойгир аст. Иқлими шаҳр бо мавқеи баланди он муайян карда мешавад; ҳарорати миёнаи солонаи ҳаво +11&nbsp;°C, бориши миёнаи солона 300 мм, шумораи рӯзҳои хунук 80 аст. == Аҳолӣ == То [[соли 2006]], шумораи аҳолӣ 11,390 нафар буд <ref name="World Gazetteer"/>; [[Озарбойҷонҳо]] дар таркиби миллӣ аксарият мебошанд, дар таркиби мазҳаб [[Шиа|мусулмонони шиъа]] бартарӣ доранд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Шаҳрҳои устони Ҳамадон}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Ҳамадон]] [[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]] 51r5l370dljo0po321k2jsnlllfnd6g 0 275476 1481802 1349243 2026-07-23T12:01:00Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481802 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Шаҳр | номи тоҷикӣ = Лолеҷин | номи аслӣ = <big>لالجین</big> | тасвир = File:Lalejine.jpg | кишвар = Эрон | тобеият = | lat_deg = 34 | lon_deg = 48 | lat_min = 58 | lat_sec = 28 | lon_min = 28 | lon_sec = 32 | CoordAddon = | CoordScale = | аҳолӣ = 14,689 нафар | соли барӯйхатгирӣ = 2006 | ҳайати миллӣ = [[форсҳо]], [[озарбойҷонҳо]] ва [[курдҳо]] | ҳайати динӣ = [[шиъа]] | этнохороним = | DST = | сайт = | харитаи минтақа = Iran location map.svg }} '''Лолеҷин''' <ref>Иран. Справочная карта (масштаб 1:2 500 000). — ГУКГ, 1986</ref> ( {{Lang-fa|لالجین}} ) - шаҳр дар ғарби [[Эрон]], дар [[устони Ҳамадон]], [[Шаҳристони Баҳор (Ҳамадон)|Шаҳристони Баҳор]]. Ҳаштумин шаҳри сераҳолӣ дар устон <ref>[https://archive.is/20130210013054/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1295422222&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-1912&srt=1npn&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=449914848 World Gazetteer] {{ref-en}}</ref> . Лолеҷин яке аз бузургтарин ва муҳимтарин марказҳои тавлиди [[Кулолӣ|маҳсулоти сафолӣ]] ҳам дар Эрон ва ҳам дар [[Шарқи Наздик]]. == Ҷуғрофия == Шаҳр дар қисми марказии Ҳамадон, дар минтақаи кӯҳӣ, дар баландии 1731 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир аст <ref>[http://www.fallingrain.com/world/IR/09/Lalejin.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20111112105802/http://www.fallingrain.com/world/IR/09/Lalejin.html |date=2011-11-12 }} {{ref-en}}</ref>. Лопеҷин тақрибан 17 км шимолтар аз пойтахти устон [[Ҳамадон]], ва 265 км дар ҷанубу ғарби пойтахти кишвар [[Теҳрон]], ҷойгир аст. == Аҳоли == То [[Соли 2006|соли 2006,]] шумораи аҳолӣ 14,689 нафар буд <ref>[https://archive.is/20130210013054/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1295422222&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-1912&srt=1npn&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=449914848 World Gazetteer] {{ref-en}}</ref> ; Дар таркиби миллӣ [[форсҳо]], [[озарбойҷонҳо]] ва [[курдҳо]] бартарӣ доранд <ref>{{Cite web|url=http://www.hamshahrionline.ir/News/?id=26496|title=hamshahrionline.ir|deadlink=yes|accessdate=2012-06-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090404134615/http://www.hamshahrionline.ir/News/?id=26496|archivedate=2009-04-04}}</ref>; дар мазҳаб - [[Шиа|мусулмонони шиъа]] . == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} {{Шаҳрҳои устони Ҳамадон}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Ҳамадон]] [[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]] n57qf0xz6eb2y5qqy2mtnmgb3egt1yb 0 275477 1481813 1349217 2026-07-23T13:06:34Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481813 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Шаҳр | номи тоҷикӣ = Марйонеҷ | номи аслӣ = <big>مریانج</big> | кишвар = Эрон | lat_deg = 34 | lon_deg = 48 | lat_min = 49 | lat_sec = 51 | lon_min = 27 | lon_sec = 33 | CoordAddon = | CoordScale = | аҳолӣ = 9,442 нафар | соли барӯйхатгирӣ = 2006 | ҳайати миллӣ = [[форсҳо]], лурҳо | ҳайати динӣ = [[шиъа]] | этнохороним = | DST = | сайт = | харитаи минтақа = Iran location map.svg }} '''Марйонеҷ''' <ref name="Физико-географические данные">[http://www.fallingrain.com/world/IR/09/Maryanaj.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20111112105808/http://www.fallingrain.com/world/IR/09/Maryanaj.html |date=2011-11-12 }} {{ref-en}}</ref><ref>[http://www.geonames.org/124715/maryanaj.html GeoNames] {{ref-en}}</ref><ref name="world-gazetteer">[https://archive.is/20130209111721/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1320341747&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-5095&srt=pnan&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=449410846 World Gazetteer] {{ref-en}}</ref>, ё '''Merjan''', ё '''Merjanа''' ({{Lang-fa|مريانج}}) — шаҳраки хурд дар ғарби [[Эрон]], дар устони [[Устони Ҳамадон|Ҳамадон.]] Он як қисми [[Шаҳристони Ҳамадон]] буда, дар шимолу ғарби маркази ҳамном ҷойгир аст. Дар [[соли 2006]], шумораи аҳолӣ 9,442 нафарро ташкил медод; Дар таркиби миллӣ лурҳо ва [[форсҳо]] бартарӣ доранд, дар мазҳаб - [[Шиа|мусулмонони шиъа]]. == Ҷуғрофия == Шаҳр дар қисми марказии Ҳамадон, дар минтақаи кӯҳӣ, дар баландии 1778 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир аст <ref name="Физико-географические данные"/>. '''Марйонеҷ''' тақрибан 2-3 километр дар самти шимолу ғарб аз пойтахти устон[[Ҳамадон]], ва 270 километр дар ҷанубу ғарби пойтахти кишвар,[[Теҳрон]], ҷойгир аст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Шаҳрҳои устони Ҳамадон}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Ҳамадон]] [[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]] 2r8h5g2yk6r0bm0uqps6rzkrzcog2u4 0 275546 1481835 1477575 2026-07-23T15:21:52Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481835 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Шаҳр | номи тоҷикӣ = Мурмури | номи аслӣ = <big>مورمورئ</big> | кишвар = Эрон | lat_deg = 32 | lon_deg = 47 | lat_min = 43 | lat_sec = 34 | lon_min = 40 | lon_sec = 42 | CoordScale = | этнохороним = | DST = | сайт = }} '''Мурмури''' <ref name="Физико-географические данные">[http://www.fallingrain.com/world/IR/10/Murmuri.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20121219171611/http://www.fallingrain.com/world/IR/10/Murmuri.html |date=2012-12-19 }} {{ref-en}}</ref><ref>[http://www.geonames.org/123036/murmuri.html GeoNames] {{ref-en}}</ref> ( {{Lang-fa|مورمورئ}} ) - як шаҳраки хурд дар ғарби [[Эрон]], дар [[устони Элом]]. Он қисми [[Шаҳристони Обдонон|Обдонон аст]]. То [[соли 2006]], шумораи аҳолӣ 3,491 нафар буд <ref>{{Cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1295423147&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-1914&srt=1npn&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=441850768|title=World Gazetteer|lang=en|deadlink=yes}}{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Ҷуғрофия == Шаҳр дар ҷануб-шарқи Элом дар кӯҳҳои Загрос дар баландии 444 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир аст <ref name="Физико-географические данные"/>. Мурмури тақрибан дар 150 километрии ҷанубу шарқи пойтахти музофотӣ [[Элом]], ва 465 километр дар ҷанубу ғарби пойтахти кишвар, [[Теҳрон]], ҷойгир аст. == Сарчашмаҳо == * [https://web.archive.org/web/20110628202845/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-106&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=x Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Шаҳрҳои устони Элом}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Элом]] [[Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] q56en7khrllle4hfrs21bab9fng4r3r 0 275551 1481832 1477568 2026-07-23T14:53:47Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481832 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Шаҳр | номи тоҷикӣ = Масур | номи аслӣ = <big>ماسور</big> | кишвар = Эрон | lat_deg = 33 | lon_deg = 48 | lat_min = 26 | lat_sec = 21 | lon_min = 19 | lon_sec = 14 | CoordAddon = | CoordScale = | этнохороним = | DST = | сайт = }} '''Масур''' ё '''Калъаи-Мансур''' <ref>[http://www.fallingrain.com/world/IR/23/Masur2.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20110913162610/http://www.fallingrain.com/world/IR/23/Masur2.html |date=2011-09-13 }} {{ref-en}}</ref> ( {{Lang-fa|ماسور}} ) - шаҳр дар ғарби [[Эрон]], дар [[устони Луристон]] . Он қисмате аз [[Феҳристи шаҳристонҳои Эрон|Шаҳристон]]<nowiki/>и [[Шаҳристони Хуррамобод|Хуррамобод аст]]. То [[Соли 2006|соли 2006,]] шумораи аҳолӣ 15,037 нафар буд <ref>[https://archive.is/20130209113119/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1315043261&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-5220&srt=1npn&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=444406832 World Gazetteer] {{ref-en}}</ref> . == Ҷуғрофия == Шаҳр дар қисми марказии Луристон, дар баландкӯҳи Загрос, дар баландии 1,184 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир аст <ref>[http://www.fallingrain.com/world/IR/23/Masur2.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20110913162610/http://www.fallingrain.com/world/IR/23/Masur2.html |date=2011-09-13 }} {{ref-en}}</ref> . Мосур тақрибан 700 метр дар ҷанубу ғарби маркази шаҳристон [[Хуррамобод|Хоррамобод]], ва 365 км дар ҷанубу ғарбии [[Теҳрон|пойтахти кишвар,]] [[Теҳрон]], ҷойгир аст. == Сарчашмаҳо == * [https://web.archive.org/web/20110628202845/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-106&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=x Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Шаҳрҳои устони Луристон}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Луристон]] [[Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] 7qrul07y7bdmwr6nndzrszxu0a07est 0 275553 1481924 1274811 2026-07-24T11:23:44Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481924 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Шаҳр | номи тоҷикӣ = Ҷаҳонобод | номи аслӣ = <big>جهان اباد</big> | кишвар = Эрон | lat_deg = 33 | lon_deg = 48 | lat_min = 50 | lat_sec = 46 | lon_min = 47 | lon_sec = 50 | CoordAddon = | CoordScale = | этнохороним = | DST = | сайт = }} '''Чаҳонобод''' <ref name="Физико-географические данные">[http://www.fallingrain.com/world/IR/23/Jahanabad2.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20110911150316/http://www.fallingrain.com/world/IR/23/Jahanabad2.html |date=2011-09-11 }} {{ref-en}}</ref><ref>[http://www.geonames.org/130569/jahanabad.html GeoNames] {{ref-en}}</ref><ref>[https://archive.is/20130209145735/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1330879650&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-1921&srt=1npn&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=445882880 World Gazetteer] {{ref-en}}</ref> ( {{Lang-fa|جهان اباد}} ) - як шаҳраки хурд дар ғарби [[Эрон]], дар [[Устони Луристон]]. Он қисми [[Шаҳристони Бурӯҷирд]] аст. Мутобиқи барӯйхатгирии аҳолӣ, дар [[соли 2006]] шумораи аҳолӣ 4,115 нафар буд. == Ҷуғрофия == Шаҳр дар шимоли Луристон, дар баландкӯҳи Загрос, дар баландии 1547 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир аст <ref name="Физико-географические данные"/>. Ҷаҳонообод дар масофаи тақрибан 55-километрии шимоли шарқи маркази маъмурии шаҳристон, [[Хуррамобод]], ва дар масофаи 310 километр дар ҷанубу ғарби пойтахти кишвар, [[Теҳрон]], воқеъ аст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Шаҳрҳои устони Луристон}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Луристон]] [[Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] ajo8rf4tkr95vshzkqdjdhx9p5q7eci 0 275555 1481863 1274801 2026-07-23T19:25:28Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481863 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Шаҳр | номи тоҷикӣ = Ошторинон | номи аслӣ = <big>اشترینان</big> | кишвар = Эрон | lat_deg = 34 | lon_deg = 48 | lat_min = 01 | lat_sec = 00 | lon_min = 38 | lon_sec = 34 | CoordAddon = | CoordScale = | этнохороним = | DST = | сайт = }} '''Ошторинон''' <ref name="fallingrain">[http://www.fallingrain.com/world/IR/23/Oshtorinan.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20071102143234/http://www.fallingrain.com/world/IR/23/Oshtorinan.html |date=2007-11-02 }} {{ref-en}}</ref><ref name="geonames">[http://www.geonames.org/14203/oshtorinan.html GeoNames] {{ref-en}}</ref><ref name="world-gazetteer">[https://archive.is/20130210054120/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1230907457&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-1921&srt=npan&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=446350864 World Gazetteer] {{ref-en}}</ref> ё '''Ошторнион''' ( {{Lang-fa|اشترينان}} ) - як шаҳраки хурд дар ғарби [[Эрон]], дар [[Устони Луристон]]. Он қисме аз [[Шаҳристони Бурӯҷирд]] аст. Дар [[соли 2006]], шумораи аҳолӣ 5,264 нафар буд. Шаҳре, ки ҳамчун корвонсарой дар роҳи [[Исфаҳон|Исфахон]] ба [[Бағдод|Бағдод пайдо шуд]], имрӯз маркази маҳаллӣ барои истеҳсоли маҳсулоти кишоварзӣ мебошад. == Ҷуғрофия == Шаҳр дар қисми марказии Загрос, дар мавзеи зебои кӯҳистон, дар баландии 1779 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир аст <ref name="fallingrain"/>. Ошторинон дар масофаи тақрибан 60-километрии шимоли шарқи маркази маъмурии шаҳристон, [[Хуррамобод]], ва дар масофаи 300 километр дар ҷанубу ғарби пойтахти кишвар, [[Теҳрон]], воқеъ аст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Шаҳрҳои устони Луристон}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Луристон]] [[Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] 31dqkuslbvu7zbvj2rrghfo6on2xfg3 0 275574 1481803 1477525 2026-07-23T12:06:49Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481803 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Шаҳр | номи тоҷикӣ = Лолӣ | номи аслӣ = <big>لالي</big> | кишвар = Эрон | lat_deg = 32 | lon_deg = 49 | lat_min = 19 | lat_sec = 44 | lon_min = 5 | lon_sec = 37 | CoordScale = | этнохороним = | DST = | сайт = }} '''Лолӣ''' ( {{Lang-fa|لالي}} ) - як шаҳри хурд, дар ҷанубу ғарби [[Эрон]], дар [[Устони Хӯзистон]]. Маркази маъмурии [[Шаҳристони Лолӣ]]. То [[Соли 2006|соли 2006,]] шумораи аҳолӣ 16,213 нафар буд <ref>{{Cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1275113102&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-5193&srt=npan&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=440410909|title=World Gazetteer|lang=en|deadlink=yes}}{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ; Дар таркиби миллӣ [[Бахтиёриҳо]] бартарӣ доранд. Номҳои дигар <ref name="fallingrain">[http://www.fallingrain.com/world/IR/15/Dashte_Lali.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160304212241/http://www.fallingrain.com/world/IR/15/Dashte_Lali.html |date=2016-03-04 }} {{ref-en}}</ref> : Дешти Лалӣ ( ''Dasht-e Lali'' ), Дешти Лати ( ''Dasht-e Lati''), Лали Пелайен (''Lali Pelayen''). == Ҷуғрофия == Шаҳр дар шимоли Хӯзистон, дар доманакӯҳҳои Загрос, дар баландии 339 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир аст <ref>[http://www.fallingrain.com/world/IR/15/Dashte_Lali.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160304212241/http://www.fallingrain.com/world/IR/15/Dashte_Lali.html |date=2016-03-04 }} {{ref-en}}</ref> . Лолӣ тақрибан дар 105 километрии шимолу шарқи пойтахти устон [[Аҳвоз]], ва дар 420 километр ҷанубу ғарби пойтахти кишвар, [[Теҳрон]], ҷойгир аст. == Сарчашмаҳо == * [https://web.archive.org/web/20110628202845/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-106&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=x Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Шаҳрҳои устони Хӯзистон}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Хӯзистон]] [[Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]] 80vytufcqpewd7jiso49xe6x1xw7w7p 0 275578 1481828 1477565 2026-07-23T14:31:31Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481828 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Шаҳр | номи тоҷикӣ = Миёнрӯд | номи аслӣ = <big>ميانرود</big> | кишвар = Эрон | lat_deg = 32 | lon_deg = 49 | lat_min = 28 | lat_sec = 12 | lon_min = 6 | lon_sec = 41 | CoordScale = | этнохороним = | DST = | сайт = }} '''Миёнрӯд''' ( {{Lang-fa|ميانرود}} ) - як шаҳри хурд, дар ҷанубу ғарби [[Эрон]], дар [[Устони Хӯзистон]], [[Шаҳристони Дизфӯл]]. То [[Соли 2006|соли 2006,]] шумораи аҳолӣ 9,199 нафар буд <ref>{{Cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1273604608&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-5188&srt=npan&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=-277675|title=World Gazetteer|lang=en|deadlink=yes}}{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> . Номҳои дигар <ref>[http://www.fallingrain.com/world/IR/15/Mianrudan.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160305002635/http://www.fallingrain.com/world/IR/15/Mianrudan.html |date=2016-03-05 }} {{ref-en}}</ref> : Миёнрӯдон ( ''Mianrudan'' ), Мейанрӯд (''Meyanrud'' ). == Ҷуғрофия == Шаҳр дар шимолу шарқи Хӯзистон, дар ғарби кӯҳҳои Загрос дар баландии 570 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир аст <ref name="fallingrain">[http://www.fallingrain.com/world/IR/15/Mianrudan.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160305002635/http://www.fallingrain.com/world/IR/15/Mianrudan.html |date=2016-03-05 }} {{ref-en}}</ref> . Миёнрӯд тақрибан дар 130-километрии шимолу шарқи маркази маъмурии устони [[Аҳвоз]] ва 410 километр дар ҷанубу ғарби пойтахти кишвар, [[Теҳрон]], ҷойгир аст. == Пайвандҳо == * اطلس گیتاشناسی استان‌های ''ایران'' [Атлас-е Гиташенаси-и Остана-и Эрон] ( ''[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Вилояти Атласи]'' Гиташенаси ''[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Эрон]'' ) == Сарчашмаҳо == * [https://web.archive.org/web/20110628202845/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-106&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=x Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Шаҳрҳои устони Хӯзистон}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Хӯзистон]] [[Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]] 07ndmhc22zg2zoa2rws055jgnrex509 0 275579 1481833 1477573 2026-07-23T15:05:05Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481833 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Шаҳр | номи тоҷикӣ = Муллосонӣ | номи аслӣ = <big>ملاثاني</big> | кишвар = Эрон | lat_deg = 31 | lon_deg = 48 | lat_min = 35 | lat_sec = 6 | lon_min = 53 | lon_sec = 6 | CoordScale = | этнохороним = | DST = | сайт = }} '''Муллосонӣ''' ( {{Lang-fa|ملاثاني}} ) - шаҳр дар ҷанубу ғарби [[Эрон]], дар [[Устони Хӯзистон]], дар соҳили чапи дарёи [[Карун (дарё)|Карун]]. Ба [[Шаҳристони Аҳвоз ]] дохил карда шудааст. То [[соли 2006]] шумораи аҳолӣ 13,979 нафар буд <ref>{{Cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1273817520&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-5182&srt=npan&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=-271605|title=World Gazetteer|lang=en|deadlink=yes}}{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> . Номҳои дигар <ref>[http://www.fallingrain.com/world/IR/15/Ramin2.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20110911172519/http://www.fallingrain.com/world/IR/15/Ramin2.html |date=2011-09-11 }} {{ref-en}}</ref> : Мулло Шонӣ (''Mollā Şānī'' ), Мулло Сону (''Mullā Sāny'' ), Рамин (Rāmīn). == Ҷуғрофия == Шаҳр дар маркази Хӯзистон, дар қисми шимолу шарқии ҳамвории Хӯзистон, дар баландии 33 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир аст <ref name="fallingrain">[http://www.fallingrain.com/world/IR/15/Ramin2.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20110911172519/http://www.fallingrain.com/world/IR/15/Ramin2.html |date=2011-09-11 }} {{ref-en}}</ref> . Муллосонӣ тақрибан дар 30 километрии шимолу шарқи маркази маъмурии устони [[Аҳвоз]], ва 510 километр дар ҷанубу ғарби пойтахти кишвар, [[Теҳрон]], ҷойгир аст. == Пайвандҳо == * اطلس گیتاشناسی استان‌های ''ایران'' [Атлас-е Гиташенаси-и Остана-и Эрон] ( ''[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Вилояти Атласи]'' Гиташенаси ''[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Эрон]'' ) == Сарчашмаҳо == * [https://web.archive.org/web/20110628202845/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-106&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=x Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Шаҳрҳои устони Хӯзистон}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Хӯзистон]] [[Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]] dd634h82bwy8lnspujw9d9mhjpmv34n 0 275580 1481860 1477610 2026-07-23T18:46:24Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481860 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Шаҳр | номи тоҷикӣ = Омидийе | номи аслӣ = <big>امیدیه</big> | кишвар = Эрон | lat_deg = 30 | lon_deg = 49 | lat_min = 45 | lat_sec = 35 | lon_min = 42 | lon_sec = 18 | CoordScale = | этнохороним = | DST = | сайт = http://omidiyeh.net/ }} '''Омидийе''' <ref>[http://www.fallingrain.com/world/IR/15/Omidiyeh.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160304214735/http://www.fallingrain.com/world/IR/15/Omidiyeh.html |date=2016-03-04 }} {{ref-en}}</ref> <ref name="geonames">[http://www.geonames.org/121861/omidiyeh.html GeoNames] {{ref-en}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1295361803&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-1918&srt=1npn&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=434722971|title=World Gazetteer|lang=en|deadlink=yes|archiveurl=https://archive.is/20130209142252/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1295361803&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-1918&srt=1npn&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=434722971|archivedate=2013-02-09}}</ref>, ё '''Omidiye Sherkat-e-Naft''', ё '''Sherkat-e-Naft''' ( {{Lang-fa|اميديه}} ) - шаҳр дар ҷанубу ғарби [[Эрон]], дар [[Устони Хӯзистон]] . Маркази маъмурии Шаҳристони Омидийе. Дар шимолу шарқи шаҳр пойгоҳи нерӯҳои ҳавоии Эрон воқеъ аст <ref>[http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=IR81183&sch=OIAJ пойгоҳи Омидийе] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20110808145010/http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=IR81183&sch=OIAJ |date=2011-08-08 }} {{ref-en}}</ref> . Ғайр аз он, дар наздикии Омидийе 4 анбори нафт бо иқтидори 3 миллион баррел сохта шуданд <ref>{{Cite web|url=http://www.rosinvest.com/news/35189/|title=Иран строит хранилища для стратегических запасов нефти|deadlink=yes}}{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> . == Ҷуғрофия == Шаҳр дар ҷанубу шарқи Хӯзистон, дар қисми марказии ҳамвории Хӯзистон, дар остонаи Загрос, дар баландии 19 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир аст . Омидийе тақрибан дар 90 километрии ҷанубу шарқи маркази маъмурии устони [[Аҳвоз]], ва 560 километр дар ҷанубу ғарби [[Теҳрон|пойтахти ин кишвар]] , [[Теҳрон]] ҷойгир аст. == Аҳолӣ == То [[Соли 2006|соли 2006,]] шумораи аҳолӣ 57,970 нафар буд <ref>{{Cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1295361803&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-1918&srt=1npn&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=434722971|title=World Gazetteer|lang=en|deadlink=yes|archiveurl=https://archive.is/20130209142252/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1295361803&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-1918&srt=1npn&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=434722971|archivedate=2013-02-09}}</ref>; таркиби миллиро [[форсҳо]], [[арабҳо]], лурҳо ва [[бахтиёриҳо]], дар мазҳаб - [[Шиа|мусулмонони шиъа]] бартарӣ медиҳанд. == Пайвандҳо == * اطلس گیتاشناسی استان‌های ''ایران'' [Атлас-е Гиташенаси-и Остана-и Эрон] ( ''[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Вилояти Атласи]'' Гиташенаси ''[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Эрон]'' ) == Сарчашмаҳо == * [https://web.archive.org/web/20110628202845/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-106&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=x Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Шаҳрҳои устони Хӯзистон}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Хӯзистон]] [[Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]] dkwb5frph5q1mf21cruf2iib8rkwbv6 0 275581 1481870 1477640 2026-07-23T21:06:00Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481870 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Шаҳр | номи тоҷикӣ = Ромшер | номи аслӣ = <big>رامشیر</big> | кишвар = Эрон | lat_deg = 30 | lon_deg = 49 | lat_min = 53 | lat_sec = 41 | lon_min = 24 | lon_sec = 33 | CoordAddon = | CoordScale = | этнохороним = | DST = | сайт = }} '''Ромшер'''<ref>Иран. Справочная карта (масштаб 1:2 500 000). ГУГК, 1986.</ref> ({{Lang-fa|رامشير}}) — шаҳр дар ҷанубу [[Эрон]], дар [[Устони Хӯзистон]] . Маркази маъмурии Шаҳристони Ромшир . То [[Соли 2006|соли 2006,]] шумораи аҳолӣ 24,782 нафар буд<ref>[http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1263332981&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-1918&srt=npan&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=435262941 World Gazetteer]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-en}}</ref> . == Ҷуғрофия == Шаҳр дар ҷанубу шарқи Хӯзистон, дар қисми марказии водии Хӯзистон дар баландии 17 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир аст<ref>[http://www.fallingrain.com/world/IR/15/Ramshir.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20071101053845/http://www.fallingrain.com/world/IR/15/Ramshir.html |date=2007-11-01 }}{{ref-en}}</ref>. Ромшир дар масофаи тақрибан 80-километрии ҷанубу шарқи маркази маъмурии устони [[Аҳвоз]], дар масофаи 280 км ҷанубу ғарбтар аз [[Исфаҳон]] ҷойгир аст. == Пайвандҳо == * اطلس گیتاشناسی استان‌های ''ایران'' [Атлас-е Гиташенаси-и Остана-и Эрон] (''[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Вилояти Атласи]'' Гиташенаси ''[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Эрон]'') == Сарчашмаҳо == * [https://web.archive.org/web/20110628202845/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-106&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=x Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Шаҳрҳои устони Хӯзистон}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Хӯзистон]] [[Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]] euzmx8t241arwfwdosh8f3gdyswkcvs 0 275584 1481889 1477694 2026-07-23T22:46:56Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481889 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Шаҳр | номи тоҷикӣ = Сафияобад | номи аслӣ = <big>صفي اباد</big> | кишвар = Эрон | lat_deg = 32 | lon_deg = 49 | lat_min = 14 | lat_sec = 29 | lon_min = 29 | lon_sec = 18 | CoordAddon = | CoordScale = | этнохороним = | DST = | сайт = }} '''Сафияобод''' ( {{Lang-fa|صفي اباد}} - як шаҳри хурд, дар ҷанубу ғарби [[Эрон]], дар [[Устони Хӯзистон]], [[Шаҳристони Дизфӯл]]. То [[соли 2006]] шумораи аҳолӣ 8,054 нафар буд <ref>[http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1263332981&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-1918&srt=npan&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=440086951 World Gazetteer]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-en}}</ref>. Номи дигар <ref name="fallingrain">[http://www.fallingrain.com/world/IR/15/Safiabad3.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160304082704/http://www.fallingrain.com/world/IR/15/Safiabad3.html |date=2016-03-04 }} {{ref-en}}</ref> : '''Шафиобод''' ( ''Şafīābād'' ). == Ҷуғрофия == Шаҳр дар шимолу шарқи Хӯзистон, дар кӯҳҳои Загрос дар баландии 787 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир аст <ref name="fallingrain"/>. Сафияобод тақрибан 120 км дар шимолу шарқи маркази маъмурии устони [[Аҳвоз]], ва 420 км ҷанубу ғарбии пойтахти кишвар [[Теҳрон]], ҷойгир аст. == Пайвандҳо == * اطلس گیتاشناسی استان‌های ''ایران'' [Атлас-е Гиташенаси-и Остана-и Эрон] ( ''[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Вилояти Атласи]'' Гиташенаси ''[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Эрон]'' ) == Сарчашмаҳо == * [https://web.archive.org/web/20110628202845/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-106&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=x Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Шаҳрҳои устони Хӯзистон}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Хӯзистон]] [[Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]] ic1ji2sz0tjvbx2tigvhavwvyf2vn7c 0 275585 1481900 1477719 2026-07-24T00:21:54Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481900 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Шаҳр | номи тоҷикӣ = Сусенгерд | номи аслӣ = <big>سوسنگرد</big> | тасвир = File:Susangerd 002.jpg | кишвар = Эрон | lat_deg = 31 | lon_deg = 48 | lat_min = 33 | lat_sec = 39 | lon_min = 10 | lon_sec = 59 | CoordAddon = type:city(61000)_region:IR | CoordScale = | этнохороним = | DST = | сайт = }} '''Сусенгерд''' <ref>Иран. Справочная карта (масштаб 1:2 500 000). ГУГК, 1986.</ref> ( {{Lang-fa|سوسنگرد}} <span lang="fa" dir="rtl" style="font-size: 110%; line-height: 1em;">&#x200E;</span>- шаҳр дар ҷанубу [[Эрон]] [[Устони Хӯзистон]]. Маркази маъмурии [[Шаҳристони Даштиозодагон|Шаҳристони Даштиозодагон ]] мебошад. == Ҷуғрофия == Шаҳр дар ғарби Хӯзистон, дар шимолу ғарби ҳамвории Хӯзистон, дар баландии 16 м аз сатҳи баҳр ҷойгир аст <ref>[http://www.fallingrain.com/world/IR/15/Susangerd.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070402033152/http://www.fallingrain.com/world/IR/15/Susangerd.html |date=2007-04-02 }} {{ref-en}}</ref>. Сусенгерд дар 50 км шимолу ғарби маркази маъмурии устони [[Аҳвоз]], ва 37 км аз сарҳади [[Ироқ|Ироқ ҷойгир аст]] . == Аҳолӣ == То [[соли 2006]] шумораи аҳолӣ 43 591 нафар буд <ref>[http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1273861347&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-5187&srt=npan&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=437602817 World Gazetteer]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> . == Пайвандҳо == * اطلس گیتاشناسی استان‌های ''ایران'' [Атлас-е Гиташенаси-и Остана-и Эрон] ( ''[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Вилояти Атласи]'' Гиташенаси ''[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Эрон]'' ) == Сарчашмаҳо == * [https://web.archive.org/web/20110628202845/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-106&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=x Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Шаҳрҳои устони Хӯзистон}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Хӯзистон]] [[Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] jzb1mdhggp8gknnx61affrj5v24bhjr 0 275820 1481816 1477553 2026-07-23T13:51:34Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481816 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Шаҳр | номи тоҷикӣ = Мейманд | номи аслӣ = <big>میمند</big> | кишвар = Эрон | lat_deg = 28 | lon_deg = 52 | lat_min = 52 | lat_sec = 4 | lon_min = 45 | lon_sec = 11 | CoordScale = | этнохороним = | DST = | сайт = http://www.meymand.com/ }} '''Мейманд''' ( {{Lang-fa|میمند}} ) <ref name="fallingrain">[http://www.fallingrain.com/world/IR/07/Meymand.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160304132810/http://www.fallingrain.com/world/IR/07/Meymand.html |date=2016-03-04 }} {{ref-en}}</ref><ref name="geonames">[http://www.geonames.org/124146/meymand.html GeoNames] {{ref-en}}</ref><ref name="world-gazetteer">{{Cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1326058222&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-5050&srt=1npn&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=-271758|title=World Gazetteer|lang=en|deadlink=yes|archiveurl=https://archive.is/20130209153956/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1326058222&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-5050&srt=1npn&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=-271758|archivedate=2013-02-09}}</ref>, ё '''Майманд''', ҳамчунин ба забони румӣ, чун '''Meymand-e Olya''' - як шаҳраки хурд дар ҷануби [[Эрон]], дар [[Устони Форс]]. Он қисми [[Шаҳристони Фирӯзобод]] аст. Мутобиқи барӯйхатгирии аҳолӣ, дар [[соли 2006]] шумораи аҳолӣ 8,615 нафар буд. Мейманд маркази асосии истеҳсоли [[Гулоб]], аст, ки маҳсулоти он ба кишваҳои ҷаҳон (махсусан ба аксари кишварҳои [[Шарқи Наздик|Ховари Миёна]]) содир мешаванд <ref>{{Cite web|url=http://meymand.net/plugins/forum/forum_viewtopic.php?920.last|title=meymand.net|lang=en|deadlink=yes}}{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ==Сарчашмаҳо== *[https://web.archive.org/web/20110628202845/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-106&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=x Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон] {{Эрон-ҷуғ-нопурра}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Шаҳрҳои устони Фарс}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Форс]] [[Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]] l1b0pbcj38470xjqj41wmi5erkximew 0 275821 1481884 1477681 2026-07-23T22:22:24Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481884 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Шаҳр | номи тоҷикӣ = Саодатшаҳр | номи аслӣ = <big>سعادت‌شهر</big> | кишвар = Эрон | lat_deg = 30 | lon_deg = 53 | lat_min = 04 | lat_sec = 43 | lon_min = 08 | lon_sec = 23 | CoordAddon = | CoordScale = | этнохороним = | DST = | сайт = }} '''Саодатшаҳр''' <ref>Атлас Мира. — М.: ПКО «Картография» Федерельного агентства геодезии и картографии Министерства транспорта Российской Федерации: Издательство Оникс, 2007 - стр. 128</ref>, ҳамчунин ба [[забони русӣ]], чун '''Саадатше́хр''' <ref name="geonames">[http://www.geonames.org/118123/sa-adat-shahr.html GeoNames] {{ref-en}}</ref> <ref name="world-gazetteer">[https://archive.is/20130209130213/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1330622881&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-1909&srt=1npn&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=-271566 World Gazetteer] {{ref-en}}</ref> ё '''Саадатабад''' <ref name="fallingrain">[http://www.fallingrain.com/world/IR/07/Saadatabad5.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20241207131538/http://www.fallingrain.com/world/IR/07/Saadatabad5.html |date=2024-12-07 }} {{ref-en}}</ref> ( {{Lang-fa|سعادتشهر}}) - шаҳр дар ҷануби [[Эрон]], дар [[Устони Форс]]. Маркази маъмурии [[Шаҳристони Посоргод]]. Мутобиқи барӯйхатгирии аҳолӣ, дар [[соли 2006]] шумораи аҳолӣ 15,947 нафар буд. ==Сарчашмаҳо== *[https://web.archive.org/web/20110628202845/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-106&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=x Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон] {{Эрон-ҷуғ-нопурра}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Шаҳрҳои устони Фарс}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Форс]] [[Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]] anlc3cmrkqo98tevhqycpvb1p924ula 0 275882 1481876 1123987 2026-07-23T21:59:57Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481876 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Шаҳр | номи тоҷикӣ = Сайидон | номи аслӣ = <big>سيدان</big> | кишвар = Эрон | lat_deg = 30 | lon_deg = 53 | lat_min = 0 | lat_sec = 15 | lon_min = 0 | lon_sec = 24 | CoordAddon = | CoordScale = | этнохороним = | DST = | сайт = }} '''Сайидон''' <ref name="fallingrain">[http://www.fallingrain.com/world/IR/07/Seydan2.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160304080349/http://www.fallingrain.com/world/IR/07/Seydan2.html |date=2016-03-04 }} {{ref-en}}</ref> <ref name="world-gazetteer">[https://archive.is/20130209191822/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1325958943&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-5058&srt=1npn&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=432023301 World Gazetteer] {{ref-en}}</ref> ( {{Lang-fa|سيدان}} ) , ҳамчунин ба забони румӣ, чун '''Seyyedān'''; инчунин '''Sa‘īdān''', '''Saidūn''' ва '''Seydān''')<ref>{{GEOnet3|-3083570}}</ref> - як шаҳраки хурд дар ҷануби [[Эрон]], дар [[Устони Форс]], [[Шаҳристони Марвдашт]] аст. Мутобиқи барӯйхатгирии аҳолӣ, дар [[соли 2006]] шумораи аҳолӣ 7555 нафар буд . == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Форс]] [[Гурӯҳ:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] ewrk6oc9sivsojolx16ipcczw3cqgtd 0 275883 1481877 1477675 2026-07-23T22:00:05Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481877 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Шаҳр | номи тоҷикӣ = Сайидон | номи аслӣ = <big>سيدان</big> | кишвар = Эрон | lat_deg = 30 | lon_deg = 53 | lat_min = 0 | lat_sec = 15 | lon_min = 0 | lon_sec = 24 | CoordAddon = | CoordScale = | этнохороним = | DST = | сайт = }} '''Сайидон''' <ref name="fallingrain">[http://www.fallingrain.com/world/IR/07/Seydan2.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160304080349/http://www.fallingrain.com/world/IR/07/Seydan2.html |date=2016-03-04 }} {{ref-en}}</ref> <ref name="world-gazetteer">[https://archive.is/20130209191822/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1325958943&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-5058&srt=1npn&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=432023301 World Gazetteer] {{ref-en}}</ref> ( {{Lang-fa|سيدان}} ), ҳамчунин ба забони румӣ, чун '''Seyyedān'''; инчунин '''Sa‘īdān''', '''Saidūn''' ва '''Seydān''')<ref>{{GEOnet3|-3083570}}</ref> — як шаҳраки хурд дар ҷануби [[Эрон]], дар [[Устони Форс]], [[Шаҳристони Марвдашт]] аст. Мутобиқи барӯйхатгирии аҳолӣ, дар [[соли 2006]] шумораи аҳолӣ 7555 нафар буд. ==Сарчашмаҳо== *[https://web.archive.org/web/20110628202845/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-106&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=x Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон] {{Эрон-ҷуғ-нопурра}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Шаҳрҳои устони Фарс}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Форс]] [[Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]] f4nfzxjt4qdoxy00fxw9wz3dhgspil9 0 275884 1481888 1349320 2026-07-23T22:34:39Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481888 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Шаҳр | номи тоҷикӣ = Сарвистон | номи аслӣ = <big>سروستان</big> | тасвир = File:Avx07600050.jpg | кишвар = Эрон | lat_deg = 29 | lon_deg = 53 | lat_min = 16 | lat_sec = 24 | lon_min = 13 | lon_sec = 13 | CoordAddon = | CoordScale = | этнохороним = | DST = | сайт = }} '''Сарвистон'''<ref>Иран. Справочная карта (масштаб 1:1 250 000). Четвёртое издание — ГУГК СССР, 1986.</ref> ( {{Lang-fa|سروستان}}) — шаҳр дар ҷануби [[Эрон]], дар [[Устони Форс]], дар [[Шаҳристони Шероз|Шаҳристони Шероз аст]]. ''Истилоҳи Сарвистон аз'' забони порсӣ ҳамчун "сарзамини ''сарвҳо'' " тарҷума шудааст. == Ҷуғрофия == Шаҳр дар қисми марказии Форс, дар ҷанубу шарқи баландкӯҳҳои Загрос, дар баландии 1545 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир аст <ref name="fallingrain">[http://www.fallingrain.com/world/IR/07/Sarvestan.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120422040914/http://www.fallingrain.com/world/IR/07/Sarvestan.html |date=2012-04-22 }} {{ref-en}}</ref>. Сарвистон дар масофаи тақрибан 70 километр аз ҷанубу шарқи [[Шероз|пойтахти устон]] [[Шероз]], ва дар масофаи 725 километр ҷанубу шарқи пойтахти кишвар, [[Теҳрон]], ҷойгир аст. == Аҳолӣ == Мутобиқи барӯйхатгирии аҳолӣ, дар [[соли 2006]] шумораи аҳолӣ 16,846 нафарро ташкил медод <ref name="world-gazetteer">[https://archive.is/20130209153939/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1325947630&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-5064&srt=1npn&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=429395322 World Gazetteer] {{ref-en}}</ref> ; [[Форсҳо]] дар таркиби миллӣ бартарӣ доранд, дар мазҳаб [[Шиа|мусалмонҳои шиъа]]. == Ҷойҳои тамошобоб == Шаҳр дар давраи ҳукмронии [[Ҳахоманишиён|сулолаи Ҳахоманишиён]]и Форс ба вуҷуд омадааст. Вақте ки сулолаи [[Сосониён]], дар даврони ҳукмронии [[Шоҳаншоҳ]] Баҳроми V (420-439) дар Сарвистон маҷмааи меъмории мураккаб сохта шуд <ref>[http://www.itto.org/tourismattractions/?sight=113&name=Sassanide+Palace%2C+Sarvestan Sassanide Palace] {{ref-en}}</ref>, ба гумон аст, он қароргоҳи ҳоким ва ё маъбади оташкадаи [[Маздаясно|зардуштӣ]] буд. == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Форс]] [[Гурӯҳ:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]] p96zmlm6prv1wwuf7xk2874koupicyd 0 275886 1481890 1477695 2026-07-23T22:49:57Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481890 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Шаҳр | номи тоҷикӣ = Сафошаҳр | номи аслӣ = <big>صفاشهر</big> | кишвар = Эрон | lat_deg = 30 | lon_deg = 53 | lat_min = 36 | lat_sec = 47 | lon_min = 11 | lon_sec = 43 | CoordAddon = | CoordScale = | этнохороним = | DST = | сайт = }} '''Сафошаҳр''' <ref name="fallingrain">[http://www.fallingrain.com/world/IR/07/Safashahr.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20110910210540/http://www.fallingrain.com/world/IR/07/Safashahr.html |date=2011-09-10 }} {{ref-en}}</ref> <ref name="geonames">[http://www.geonames.org/137025/safashahr.html GeoNames] {{ref-en}}</ref> <ref name="world-gazetteer">[https://archive.is/20130209131737/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1330622881&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-1909&srt=1npn&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=-271498 World Gazetteer] {{ref-en}}</ref> ({{Lang-fa|صفاشهر}}), ҳамчунин, ба забони румӣ, чун '''Şafāshahr''', '''Dehbid''' маълум аст.) — шаҳр дар ҷануби [[Эрон]], дар [[Устони Форс]]. Маркази маъмурии [[Шаҳристони Хуррамбед]]. Мутобиқи барӯйхатгирии аҳолӣ, дар [[соли 2006]] шумораи аҳолӣ 22 254 нафар будааст. ==Сарчашмаҳо== *[https://web.archive.org/web/20110628202845/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-106&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=x Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон] {{Эрон-ҷуғ-нопурра}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Шаҳрҳои устони Фарс}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Форс]] [[Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]] ilugxb2iud64jczy7oom1gnugz1g24m 0 275903 1481830 1477566 2026-07-23T14:39:46Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481830 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Шаҳр | номи тоҷикӣ = Модувони Олиё | номи аслӣ = <big>مادوان عليا</big> | кишвар = Эрон | lat_deg = 30 | lon_deg = 51 | lat_min = 43 | lat_sec = 24 | lon_min = 32 | lon_sec = 55 | CoordScale = | этнохороним = | DST = | сайт = }} '''Модувони Олиё''' <ref>[http://www.geonames.org/46836/madavan-e-olya.html GeoNames] {{ref-en}}</ref> ё '''Модувони Боло''' <ref name="fallingrain">[http://www.fallingrain.com/world/IR/05/Madavane_Bala.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20140430003153/http://www.fallingrain.com/world/IR/05/Madavane_Bala.html |date=2014-04-30 }} {{ref-en}}</ref> ( {{Lang-fa|مادوان عليا}} - як шаҳри хурд, дар ҷанубу ғарби [[Эрон]], дар [[Устони Куҳгилӯя ва Буйир Аҳмад]]. Он як шаҳри [[Шаҳристони Буйир-Аҳмад]] ва яке аз шаҳракҳои канораи шаҳри [[Ёсӯҷ]] аст. То [[соли 2006]] шумораи аҳолӣ 7,109 нафар буд <ref>{{Cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1316195657&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-5202&srt=n1pn&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=-271854|title=World Gazetteer|lang=en|deadlink=yes}}{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Ҷуғрофия == Шаҳр дар шарқи [[Устони Куҳгилӯя ва Буйир Аҳмад]], дар баландкӯҳи Загрос, дар баландии 2026 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир аст <ref name="fallingrain"/>. '''Модувони Олиё''' якчанд километр дар шимолу ғарби пойтахти [[Ёсӯҷ|устон,]] [[Ёсӯҷ]], ва 545 км ҷанубтар аз пойтахти ин кишвар [[Теҳрон]], ҷойгир аст. ==Сарчашмаҳо== *[https://web.archive.org/web/20110628202845/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-106&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=x Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон] {{Эрон-ҷуғ-нопурра}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Шаҳрҳои устони Куҳгилӯя ва Буйир Аҳмад}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Куҳгилӯя ва Буйир Аҳмад]] [[Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]] jg0l3urzrph5a22xusilm2e9zcoywzb 0 275904 1481819 1477558 2026-07-23T13:57:29Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481819 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Шаҳр | номи тоҷикӣ = Меҳриён | номи аслӣ = <big>مهريان</big> | кишвар = Эрон | lat_deg = 30 | lon_deg = 51 | lat_min = 42 | lat_sec = 14 | lon_min = 33 | lon_sec = 49 | CoordScale = | этнохороним = | DST = | сайт = }} '''Меҳриён''', ё '''Меҳриёне-Олия''' <ref name="fallingrain">[http://www.fallingrain.com/world/IR/05/Mehriane_Olya.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20140430003323/http://www.fallingrain.com/world/IR/05/Mehriane_Olya.html |date=2014-04-30 }} {{ref-en}}</ref><ref name="geonames">[http://www.geonames.org/46805/mehrian.html GeoNames] {{ref-en}}</ref>, ё '''Меҳрубон''' , ё '''Меҳриян''' ( {{Lang-fa|مهريان}} ) - як шаҳри хурд, дар ҷануб-ғарби [[Эрон]], дар [[Устони Куҳгилӯя ва Буйир Аҳмад]]. Он як шаҳри [[Шаҳристони Буйир-Аҳмад]] аст, ва яке аз шаҳракҳои канораи шимолии шаҳри [[Ёсӯҷ]] аст. То [[соли 2006]] шумораи аҳолӣ 4,857 нафар буд <ref>{{Cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1314734106&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-5202&srt=1npn&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=434579158|title=World Gazetteer|lang=en|deadlink=yes}}{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Ҷуғрофия == Шаҳр дар шарқи [[Устони Куҳгилӯя ва Буйир Аҳмад]], дар баландкӯҳи Загрос, дар баландии 1850 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир аст <ref name="fallingrain"/>. ==Сарчашмаҳо== *[https://web.archive.org/web/20110628202845/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-106&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=x Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон] {{Эрон-ҷуғ-нопурра}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Шаҳрҳои устони Куҳгилӯя ва Буйир Аҳмад}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Куҳгилӯя ва Буйир Аҳмад]] [[Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]] hwm50mbt2l0gmzbc04f7xwxkww433ee 0 275905 1481893 1477700 2026-07-23T23:11:01Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481893 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Шаҳр | номи тоҷикӣ = Серобтова | номи аслӣ = <big>سرابتاوه</big> | тасвир = | кишвар = Эрон | lat_deg = 30 | lon_deg = 51 | lat_min = 35 | lat_sec = 28 | lon_min = 34 | lon_sec = 3 | CoordScale = | этнохороним = | DST = | сайт = }} '''Серобтова''', ё '''Serabe-Tave''' <ref name="geonames">[http://www.geonames.org/117310/sarab-e-taveh-ye-olya.html GeoNames] {{ref-en}}</ref> ё '''Serabe-Taveye-Olia''' , ё '''Serabtaveye-Bala''' <ref name="fallingrain">[http://www.fallingrain.com/world/IR/05/Sarab_Tavehye_Bala.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160304083838/http://www.fallingrain.com/world/IR/05/Sarab_Tavehye_Bala.html |date=2016-03-04 }} {{ref-en}}</ref> ( {{Lang-fa|سرابتاوه}} ) - як шаҳри хурд, дар [[Устони Куҳгилӯя ва Буйир Аҳмад]]. Он як шаҳри [[Шаҳристони Буйир-Аҳмад]] аст. То [[соли 2006]] шумораи аҳолӣ 5 590 нафар буд <ref>{{Cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1314734106&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-5202&srt=1npn&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=-272014|title=World Gazetteer|lang=en|deadlink=yes}}{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Ҷуғрофия == Шаҳр дар шарқи [[Устони Куҳгилӯя ва Буйир Аҳмад]], дар баландкӯҳи Загрос, дар баландии 1864 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир аст <ref name="fallingrain"/>. ==Сарчашмаҳо== *[https://web.archive.org/web/20110628202845/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-106&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=x Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон] {{Эрон-ҷуғ-нопурра}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Шаҳрҳои устони Куҳгилӯя ва Буйир Аҳмад}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Куҳгилӯя ва Буйир Аҳмад]] [[Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]] sppaudu6m3z7yi928gxwe7acr1oixpg 0 275906 1481898 1477707 2026-07-23T23:32:47Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481898 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Шаҳр | номи тоҷикӣ = Сисехт | номи аслӣ = <big>سي سخت</big> | тасвир = File:Sisakht.JPG | кишвар = Эрон | тобеият = Шаҳристони Дино | lat_deg = 30 | lon_deg = 51 | lat_min = 51 | lat_sec = 50 | lon_min = 27 | lon_sec = 21 | CoordAddon = | CoordScale = | этнохороним = | DST = | сайт = }} '''Сисехт''' ( {{Lang-fa|سي سخت}} ) - як шаҳри хурд, дар ҷанубу ғарби [[Эрон]], дар [[Устони Куҳгилӯя ва Буйир Аҳмад]]. Маркази маъмурии [[Шаҳристони Дино]] аст. То соли 2006, шумораи аҳолӣ 6342 нафар буд <ref>[http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1315747360&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-5203&srt=1npn&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=435155146 World Gazetteer]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-en}}</ref> ; [[Форсҳо]] дар таркиби миллӣ бартарӣ доранд, дар мазҳабӣ, [[Шиа|мусалмонҳои шиъа]] бартарӣ доранд. Номҳои дигар <ref>[http://www.geonames.org/137013/sisakht.html GeoNames] {{ref-en}}</ref><ref name="fallingrain">[http://www.fallingrain.com/world/IR/05/Sisakht.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20201201065022/http://www.fallingrain.com/world/IR/05/Sisakht.html |date=2020-12-01 }} {{ref-en}}</ref> : '''Siseht''', '''Debozorge-Siseht''', '''De-e-Bozorg''' '''Siseht''', '''Debozorge-Sysakht'''. == Ҷуғрофия == Шаҳр дар қисми шарқии [[Устони Куҳгилӯя ва Буйир Аҳмад]], дар ғарби баландкӯҳи Загрос дар баландии 2250 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир аст <ref name="fallingrain"/>. == Таърих == Ҳангоми ҳафриёт дар қаламрави шаҳр пораҳои сафолакҳо, ки ба ҳазорсолаи II пеш аз милод тааллуқ доранд, пайдо карда шуданд.<ref>[http://www.itto.org/tourismattractions/?sight=512&name=Paaychol+Graveyard%2C+Sisakht+%28Boyer+Ahmad%29 Paaychol Graveyard, Sisakht] {{ref-en}}</ref> ==Сарчашмаҳо== *[https://web.archive.org/web/20110628202845/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-106&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=x Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон] {{Эрон-ҷуғ-нопурра}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Шаҳрҳои устони Куҳгилӯя ва Буйир Аҳмад}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Куҳгилӯя ва Буйир Аҳмад]] [[Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]] lqhutj3ut5kgx45ebximycjf4kitan4 0 275907 1481901 1477720 2026-07-24T00:25:36Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481901 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Город | номи тоҷикӣ = Суқ | номи аслӣ = <big>سوق</big> | кишвар = Эрон | lat_deg = 30 | lon_deg = 50 | lat_min = 51 | lat_sec = 31 | lon_min = 27 | lon_sec = 29 | CoordAddon = | CoordScale = | этнохороним = | DST = | сайт = }} '''Суқ''' ( {{Lang-fa|سوق}} ) - як шаҳри хурд, дар ҷанубу ғарби [[Эрон]], дар [[Устони Куҳгилӯя ва Буйир Аҳмад]]. Он як шаҳри [[Шаҳристони Куҳгилӯя|Шаҳристони Куҳгилӯя аст]]. То [[соли 2006]], шумораи аҳолӣ 5,890 нафар буд <ref>[http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1314734106&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-5205&srt=1npn&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=435119045 World Gazetteer]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-en}}</ref>. Лурҳо дар таркиби миллӣ бартарӣ дорад, дар мазҳаб, [[Шиа|мусулмонони шиъа]]. == Ҷуғрофия == Шаҳр дар қисми ғарбии [[Устони Куҳгилӯя ва Буйир Аҳмад]], дар ғарби баландкӯҳи Загрос дар баландии 942 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир аст <ref>[http://www.fallingrain.com/world/IR/05/Suq.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20110928202516/http://www.fallingrain.com/world/IR/05/Suq.html |date=2011-09-28 }} {{ref-en}}</ref>. ==Сарчашмаҳо== *[https://web.archive.org/web/20110628202845/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-106&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=x Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон] {{Эрон-ҷуғ-нопурра}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Шаҳрҳои устони Куҳгилӯя ва Буйир Аҳмад}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Куҳгилӯя ва Буйир Аҳмад]] [[Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]] dzmm5651zlgbmj8emt03it7mk0yk0le 0 275924 1481856 1260110 2026-07-23T18:21:25Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481856 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Шаҳр | номи тоҷикӣ = Обпахш | номи аслӣ = اب پخش | кишвар = Эрон | lat_deg = 29 | lon_deg = 51 | lat_min = 21 | lat_sec = 30 | lon_min = 4 | lon_sec = 16 | CoordScale = | этнохороним = | DST = | сайт = }} '''Обпахш''' ё '''Ab Pakhsh''' <ref name="fallingrain">[http://www.fallingrain.com/world/IR/22/Ab_Pakhsh.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160304133126/http://www.fallingrain.com/world/IR/22/Ab_Pakhsh.html |date=2016-03-04 }} {{ref-en}}</ref> ( {{Lang-fa|اب پخش}} ) — шаҳр дар [[устони Бушаҳр]], [[Эрон]] аст. Он шаҳри [[Шаҳристони Даштистон|Шаҳристони Даштистон аст]]. То [[соли 2006]] шумораи аҳолӣ 15 302 нафар буд <ref>{{Cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1297075570&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-1906&srt=pnan&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=429683097|title=World Gazetteer|lang=en|deadlink=yes}}{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> . == Ҷуғрофия == Шаҳр дар қисми марказии Бушаҳр, дар ҳамвории Гермсир, дар байни соҳили [[халиҷи Форс]] ва қаторкӯҳҳои ҷанубу ғарбии Загрос, дар баландии 14 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир аст <ref name="fallingrain"/> . {{Шаҳрҳои устони Бушаҳр}} == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Бушаҳр]] [[Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] gwwydlvw8gwbhr7bpxg3ynb83n53asj 0 275973 1481846 1477584 2026-07-23T16:58:26Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481846 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Шаҳр | номи тоҷикӣ = Нахле Тақӣ | номи аслӣ = <big>نخل تقی</big> | кишвар = Эрон | lat_deg = 27 | lon_deg = 52 | lat_min = 30 | lat_sec = 5 | lon_min = 34 | lon_sec = 51 | CoordAddon = | CoordScale = | этнохороним = | DST = | сайт = }} '''Нахле Тақӣ''' <ref name="fallingrain">[http://www.fallingrain.com/world/IR/22/Nakhle_Taqi.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20131122220503/http://www.fallingrain.com/world/IR/22/Nakhle_Taqi.html |date=2013-11-22 }} {{ref-en}}</ref> <ref name="geonames">[http://www.geonames.org/122787/nakhl-e-taqi.html GeoNames] {{ref-en}}</ref> <ref name="world-gazetteer">[https://archive.is/20130209235834/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1317495180&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-5013&srt=pn1n&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=-271808 World Gazetteer] {{ref-en}}</ref>, ( {{Lang-fa|نخل تقی}} ), ҳамчунин ба забони румӣ, чун '''Nakhl Taqī''', '''Nakhle Taqī''', '''Makhii Taqi''', '''Nakhli Taqi''', ё '''Nakhli Takki'''; ва '''Tagi''' ) - як шаҳраки хурд дар ҷануби [[Эрон]], дар [[Устони Бушаҳр]], [[Шаҳристони Кангон]] аст. То [[Соли 2006|соли 2006,]] шумораи аҳолӣ 7,818 нафар буд. == Ҷуғрофия == Шаҳр дар қисми ҷанубии Бушаҳр, дар ҳамвории Ҳермсир, дар соҳили [[Халиҷи Форс|халиҷи Форс ]] ҷойгир аст<ref name="fallingrain"/>. Нахле Тақӣ тақрибан дар 235 километрии ҷанубу шарқи пойтахти устон [[Бушаҳр]], ва дар 910 километри ҷануби пойтахти кишвар, [[Теҳрон]], воқеъ аст. == Сарчашмаҳо == * [https://web.archive.org/web/20110628202845/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-106&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=x Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Шаҳрҳои устони Бушаҳр}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Бушаҳр]] [[Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] kfadv7q4rhgnrl5apcgx7f1zbhtvhf8 0 275975 1481891 1272416 2026-07-23T22:54:34Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481891 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = Шаҳр | номи тоҷикӣ = Саъдобод | номи аслӣ = <big>سعداباد</big> | кишвар = Эрон | lat_deg = 29 | lon_deg = 51 | lat_min = 23 | lat_sec = 4 | lon_min = 6 | lon_sec = 53 | CoordAddon = | CoordScale = | этнохороним = | DST = | сайт = }} '''Саъдобод''' <ref>Иран. Справочная карта (масштаб 1:2 500 000). — ГУКГ, 1986</ref> ( {{Lang-fa|سعداباد}} ), ҳамчунин ба забони румӣ, чун '''Sa‘dābād''' - як шаҳраки хурд дар ҷануби [[Эрон]], дар [[Устони Бушаҳр]]. Он як шаҳри [[Бахши Саъдобод]]и [[Шаҳристони Даштистон|Шаҳристони Даштистон аст]]. == Аҳолӣ == Дар [[соли 2006]], шумораи аҳолӣ 7,119 нафар буд <ref name="world-gazetteer">[https://archive.is/20130209144453/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1281188674&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-5007&srt=pnan&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=429791111 World Gazetteer] {{ref-en}}</ref> ; [[Форсҳо]] дар таркиби миллӣ бартарӣ доранд, дар мазҳаб [[Шиа|мусалмонҳои шиъа]]. == Ҷуғрофия == Шаҳр дар қисми шимолии Бушаҳр, дар водии Ҳермсир, дар байни соҳили [[халиҷи Форс]] ва қаторкӯҳҳои ҷанубу ғарбии Загрос, дар баландии 54 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир аст <ref name="fallingrain">[http://www.fallingrain.com/world/IR/22/Sadabad.html Физико-географические данные] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20180325171952/http://www.fallingrain.com/world/IR/22/Sadabad.html |date=2018-03-25 }} {{ref-en}}</ref>. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Шаҳрҳои устони Бушаҳр}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Бушаҳр]] [[Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] 3786065cdqqlre7m10mdgq55tkcu822 0 276567 1481807 1440643 2026-07-23T12:30:09Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481807 wikitext text/x-wiki {{ВМ | Кишвар = Чин }} {{Мероси ҷаҳонӣ|707}} '''Лҳа́са''' (талаффуз: l̥ásə, тибетӣ ལྷ་ས, транскрипсия Вайли lha sa, {{Чинӣ|拉薩|拉萨|Lāsà}}) — ҳавзаи шаҳрӣ дар [[Тибет (Чин)|ноҳияи мухтори Тибети]] [[Ҷумҳурии Халқии Чин|ҶХЧ]], ҷойгоҳи ҳукумати ноҳияи мухтор, пойтахти пештараи собиқ давлати соҳибистиқлоли Тибет. Чизеро, ки одатан «шаҳри Лҳаса» (пойтахти таърихии Тибет) меноманд — ин ноҳияи муосири Чэнгуани ҳавзаи шаҳрии Лҳаса мебошад. Лҳаса ҳамчунон резиденсияи анъанавии Далай-лама мебошад. Тарҷумаи «лҳаса» аз забони тибетӣ маънои «ҷойи Худо»-ро дооад. == Ҷуғрофия == === Иқлим === == Таърих == == Тақсимоти маъмурӣ == == Иқтисод == {{Фотоколонка|Lhasa_Valley_in_Tibet.jpg|текст=Тибетская долина|ш=250}} {{Фотоколонка|Bichurin_Lhassa.jpg|текст=Российская карта Лхасы монаха [[Иакинф (Бичурин)|Бичурина (Иакинфа)]]|ш=250}} == Аҳолӣ == Аҳолии вилояти Ченгуан тақрибан 250 ҳазор нафарро ташкил медиҳад ва шумораи умумии аҳолии тамоми шаҳраки Лхаса 521 ҳазор нафарро ташкил медиҳад, аз ҷумла муҳоҷирон ва ба истиснои гарнизони ҳарбӣ –100 ҳазор мардум муҳоҷир ҳастанд. Мутобиқи [[Соли 2000|барӯйхатгирии аҳолии соли 2000,]] 81,6% аҳолӣ Тибетҳои этникӣ мебошанд. Ин рақам аскарон ва муҳоҷирони ғайрирасмиро дар бар намегирад, ки аксарашон чинӣ мебошанд. Ҳукумати Тибет дар мавриди бадарғаҳо тахмин мезанад, ки Тибетҳои этникӣ дар шаҳри Лхаса ақаллиятанд. Дар вақтҳои охир либерализатсияи назарраси иқтисоди Чин ба назар расид, аксари хитоӣ низ дар наздикии Лхаса ҷойгир шуда, иқтисоди маҳаллиро фаъол карданд. == Фарҳанг == == Сайёҳӣ == Тибқи маълумоти расмӣ, дар [[соли 2004]] 1,1 миллион сайёҳ аз Тибет дидан карданд. Ҳукумати Чин интизор дорад, ки шумораи сайёҳон [[Соли 2020|то]] соли [[Соли 2020|2020]] то 20 миллион афзоиш ёбад, теъдоди зиёди сайёҳон чинӣ мебошанд. Тарафдорони густариши мухторияти Тибет бар ин ақидаанд, ки шумораи аз ҳад зиёди сайёҳон ба оқибатҳои фалокатовари фарҳанги беназири Тибет ва эҷоди ёдгориҳои фарҳангии сунъии Диснейлэнд оварда мерасонад. == Нақлиёт == Ба шаҳр [[Фурудгоҳи Ласа Гунгар|Фурудгоҳи Гонггар]], ки 62 км дур аст, хидмат мекунад. Моҳи октябри [[соли 2005]] сохтмони роҳи оҳани Синхай то Лхаса ба итмом расид ва дар [[соли 2006]] интиқоли мусофирон оғоз ёфт. Шаҳр бузургтарин истгоҳи роҳи оҳани ин шоҳроҳро дорад. Соли 2014 роҳи оҳани Лхаса-Шигатсе кушода шуд, ки имкониятҳои саёҳатро дар дохили кишвар ба Тибет васеъ кард. Поезди Z8801 соати 8:30 ба Лхаса меравад ва соати 11:25 ба Шигатсе мерасад, Z8803 соати 15:20 мебарояд ва 17:59 мерасад. Арзиши чиптаи дараҷаи поёнӣ 40,5 юан аст. Поездҳои бозгашт: З8804 аз Шигатсе соати 12:05 мебарояд ва соати 14:40 мерасад, Z8802 аз соати 18:40 баромада, соати 21:33 мерасад. == Бародаршаҳрҳо == * [[Элиста]], [[Калмикия]] - аз [[27 октябр|27 октябри соли]] [[Соли 2004|2004]]. == Ҳамчунин бинед == * Рӯйхати объектҳои мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО дар Чин * Потала * Ҷоханг * Масҷиди Лхаса == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == {{Refbegin|2}} * {{Cite web|url=http://chinatibet.people.com.cn/7090166.html|title=430 million yuan in place for Lhasa-Gongkar airport expressway|website=China Tibet Online|date=2010-08-02|accessdate=2015-02-16|ref={{harvid|430 million yuan in place for Lhasa-Gongkar... 2010}}|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150216230840/http://chinatibet.people.com.cn/7090166.html|archivedate=2015-02-16}} * {{Cite web|url=http://en.people.cn/90782/7747404.html|title=A journey in Tibet: Mila Mountain|website=People's Daily Online|date=2012-03-05|accessdate=2015-02-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150220193317/http://en.people.cn/90782/7747404.html|archivedate=2015-02-20|ref={{harvid|A journey in Tibet: Mila Mountain}}}} * {{Книга|ref=Alexander|заглавие=The Traditional Lhasa House: Typology of an Endangered Species|ссылка=https://books.google.com/books?id=K9B0AW4Urs0C&pg=PA368|год=2013|издательство={{Нп3|LIT Verlag|LIT Verlag Münster|en|LIT Verlag}}|isbn=978-3-643-90203-0|автор=Alexander, André}} * {{Статья}} * {{Книга|ref=An|заглавие=Tibet China: Travel Guide|ссылка=https://books.google.com/books?id=n_WNBLU660AC&pg=PA130|год=2003|издательство=[[五洲传播中心|China Intercontinental Press]]|isbn=978-7-5085-0374-5|автор=An, Caidan}} * {{Статья}} {{Бойгонишуда}} * {{Книга|ref=Barnett|заглавие=Cutting Off the Serpent's Head: Tightening Control in Tibet, 1994–1995|ссылка=https://books.google.com/books?id=-CNiRrKEYc0C&pg=PA82|год=1996|издательство=Human Rights Watch|isbn=978-1-56432-166-4|автор=Barnett, Robert}} * {{Cite web|url=http://www.lsiib.gov.cn/qxyq/dzx/dzxztjs/201106/2011-06-22_845.htm|title=Basic Dazi|publisher=Dazi Industry and Information Bureau|deadlink=yes|accessdate=2015-02-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150221235730/http://www.lsiib.gov.cn/qxyq/dzx/dzxztjs/201106/2011-06-22_845.htm|archivedate=2015-02-21|ref={{harvid|Basic Dazi|DIIB}}}} * {{Книга|ref=Bisht|заглавие=International Encyclopaedia Of Himalayas (5 Vols. Set)|ссылка=https://books.google.com/books?id=3qLbIbF9ilkC&pg=PA73|издательство=Mittal Publications|isbn=978-81-8324-265-3|автор=Bisht, Ramesh Chandra|год=2008}} * {{Cite web|url=http://www.cnr.cn/2004news/society/200312/t20031205_178005.html|title=Booming Lhasa Qushui|date=2003-12-05|publisher=CCTV: China Central People's Radio|accessdate=2015-02-17|ref={{harvid|Booming Lhasa Qushui, CCTV}}}} * {{Статья}} * {{Книга|ref=Buckley|заглавие=Tibet|ссылка=https://books.google.com/books?id=eEiFX6n6CGwC&pg=PA142|год=2012|издательство={{Нп3|Bradt Travel Guides}}|isbn=978-1-84162-382-5|автор=Buckley, Michael}} * {{Книга|ref=Buckley|заглавие=Meltdown in Tibet: China's Reckless Destruction of Ecosystems from the Highlands of Tibet to the Deltas of Asia|ссылка=https://books.google.com/books?id=ycrrAwAAQBAJ&pg=PA52|издательство={{Нп3|St. Martin's Press}}|isbn=978-1-137-47472-8|автор=Buckley, Michael|год=2014}} * {{Cite web|url=http://www.thlib.org/places/monasteries/sera/#!essay=/cabezon/sera/intro/|title=Introduction to Sera Monastery|first=José Ignacio|last=Cabezón|website=THL|accessdate=2015-03-02|ref=harv|year=2008|archivedate=2017-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171011073421/http://www.thlib.org/places/monasteries/sera/#!essay=/cabezon/sera/intro/}} * {{Cite web|url=http://english.chinatibetnews.com/wh/Custom/201501/t20150131_291172.html|title=Ceramic skill, treasure of herdsmen in Maizhokunggar|website=China Tibet News|date=2015-01-31|deadlink=yes|accessdate=2015-02-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150209192243/http://english.chinatibetnews.com/wh/Custom/201501/t20150131_291172.html|archivedate=2015-02-09|ref={{harvid|Ceramic skill, treasure of herdsmen}}}} * {{Книга|ref=Chellaney|заглавие=Water: Asia's New Battleground|ссылка=https://books.google.com/books?id=VScfAQAAQBAJ&pg=PA158|издательство={{Нп3|Georgetown University Press}}|isbn=978-1-62616-012-5|автор=Chellaney, Brahma|год=2013}} * {{Книга|ref=Cheng|заглавие=Whither China's Democracy? Democratization in China Since the Tiananmen Incident|ссылка=https://books.google.com/books?id=hc5lrfnaOzkC&pg=PA297|издательство=City University of HK Press|isbn=978-962-937-181-4|автор=Cheng, Joseph Y. S.|год=2011}} * {{Cite web|url=http://www.hydroworld.com/articles/2007/09/china-region-completes-work-on-100-mw-zhikong.html|title=China region completes work on 100-MW Zhikong|website=HydroWorld|date=2007-02-28|accessdate=2015-02-06|ref={{harvid|China region completes work on 100-MW Zhikong}}|archivedate=2015-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150206175551/http://www.hydroworld.com/articles/2007/09/china-region-completes-work-on-100-mw-zhikong.html}} * {{Cite web|url=http://fo.ifeng.com/tupian/detail_2007_10/17/239802_0.shtml|title=Chinese Buddhist temple tour: Lhasa Nie Tong Temple (Dolma Lacan)|date=2007-10-17|lang=zh|accessdate=2015-02-25|ref={{harvid|Chinese Buddhist temple tour}}}} * {{Книга|ref=Chow|заглавие=China|ссылка=https://books.google.com/books?id=K4undxTsMmIC&pg=PA928|год=2009|издательство=[[Lonely Planet]]|isbn=978-1-74220-325-6|автор=Chow, Chung Wah; Eimer, David; Heller, Carolyn B.; Huhti, Thomas}} * {{Cite web|url=http://www.ls.xzgtt.gov.cn/zygk/tdzy/201008/t20100815_740451.htm|title=Damxung Land Resources|date=2010-08-15|publisher=Land and Resources Information Center of Tibet Autonomous Region|lang=zh|deadlink=yes|accessdate=2015-02-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150208183803/http://www.ls.xzgtt.gov.cn/zygk/tdzy/201008/t20100815_740451.htm|archivedate=2015-02-08|ref={{harvid|Damxung Land Resources}}}} * {{Cite web|url=http://www.ls.xzgtt.gov.cn/zygk/kczy/201008/t20100815_740455.htm|title=Damxung Mineral Resources|publisher=Land and Resources Information Center of Tibet Autonomous Region|lang=zh|deadlink=yes|accessdate=2015-02-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150208190806/http://www.ls.xzgtt.gov.cn/zygk/kczy/201008/t20100815_740455.htm|archivedate=2015-02-08|ref={{harvid|Damxung Mineral Resources}}}} * {{Cite web|url=http://news.cctv.com/china/20081007/106831_3.shtml|title=Damxung Tibet Introduction|author=Wang Yi Lin|date=2008-10-07|publisher=CCTV|lang=zh|accessdate=2015-02-08|ref={{harvid|Damxung Tibet Introduction, CCTV}}}} * {{Cite web|url=http://baike.baidu.com/view/183254.htm|title=Dazi|website=[[Baidu Baike]]|publisher=[[Baidu]]|accessdate=2015-02-07|ref={{harvid|Dazi, Baidu Baike}}}} * {{Cite web|url=http://www.dazi.gov.cn/dzzw/doc/2013/07/2034.htm|title=Dazi Overview|date=2013-07-10|publisher=Dazi county government|deadlink=yes|accessdate=2015-02-21|archiveurl=https://archive.is/20150221202228/http://www.dazi.gov.cn/dzzw/doc/2013/07/2034.htm|archivedate=2015-02-21|ref={{harvid|Dazi Overview, Dazi county}}}} * {{Книга|ref=Diemberger|заглавие=When a Woman Becomes a Religious Dynasty: The Samding Dorje Phagmo of Tibet|ссылка=https://books.google.com/books?id=ydkYBQAAQBAJ&pg=PA25|издательство=[[Издательство Колумбийского университета|Columbia University Press]]|isbn=978-0-231-14321-9|автор=Diemberger, Hildegard|год=2014}} * {{Статья}} * {{Книга|ref=Dorje|год=1991|заглавие=The Nyingma School of Tibetan Buddhism: Its Fundamentals and History|том=2: Reference Material|издательство=Wisdom Publications|место=Boston|isbn=0-86171-087-8|автор=Dorje, Gyurme; Kapstein, Matthew}} * {{Книга|ref=Dorje|год=1999|заглавие=Footprint Tibet Handbook|издание=2|место=Bath, England|isbn=1-900949-33-4|автор=Dorje, Gyurme}} * {{Книга|ref=Dowman|заглавие=The Power-places of Central Tibet: The Pilgrim's Guide|год=1988|издательство=[[Routledge|Routledge & Kegan Paul]]|место=London|isbn=0-7102-1370-0|автор=Dowman, Keith}} * {{Cite web|url=http://www.drikung.org/drikung-kagyu-lineage/main-monasteries/drikung/drikung-thil|title=Drikung Thil|publisher=Drikung Kagyu Order of Tibetan Buddhism|accessdate=2015-02-27|ref={{harvid|Drikung Thil, Drikung Kagyu Order}}|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150203053357/http://drikung.org/drikung-kagyu-lineage/main-monasteries/drikung/drikung-thil|archivedate=2015-02-03}} * {{Cite web|url=http://www.xzqh.org/html/show/xz/20223.html|title=Duilongdeqing County|website=Administrative divisions Network|lang=zh|accessdate=2015-02-10|ref={{harvid|Duilongdeqing County, Administrative divisions}}}} * {{Cite web|url=http://baike.baidu.com/view/1089746.htm|title=Chengguan District of Lhasa|website=[[Baidu Baike]]|publisher=[[Baidu]]|accessdate=2015-02-17|ref={{harvid|Chengguan District of Lhasa, Baidu Baike}}}} * {{Книга|ref=Fenton|заглавие=Tibetan Healing: The Modern Legacy of Medicine Buddha|ссылка=https://books.google.com/books?id=7SPa2iMtpmoC&pg=PA93|издательство=Quest Books Theosophical Publishing House|isbn=978-0-8356-0776-6|автор=Fenton, Peter|год=1999}} * {{Cite web|url=http://chinatibet.people.com.cn/6688654.html|title=First drug rehabilitation center in Tibet to be constructed in Duilongdeqing County|website=China Tibet Online|date=2009-06-29|accessdate=2015-02-10|ref={{harvid|First drug rehabilitation center in Tibet... 2009}}|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090715182043/http://chinatibet.people.com.cn/6688654.html|archivedate=2009-07-15}} * {{Книга|ref=Foster|заглавие=Frommer's China|ссылка=https://books.google.com/books?id=VMKgOftf3HsC&pg=PT787|издательство=[[John Wiley & Sons]]|isbn=978-1-118-23677-2|автор=Foster, Simon; Lee, Candice; Lin-Liu, Jen; Reiber, Beth; Tini Tran; Lee Wing-sze; Christopher D. Winnan|год=2012}} * {{Книга|ref={{harvid|Gandain Monastery, China Intercontinental}}|заглавие=Gandain Monastery|ссылка=https://books.google.com/books?id=jmvKewNAQLEC&pg=PA2|год=1997|издательство=China Intercontinental Press|isbn=978-7-80113-312-0}} * {{Статья}} * {{Cite web|url=http://www.lasa.gov.cn/Government/PublicInfoShow.aspx?Id=474|title=Government Work Report|date=2011-03-21|publisher=Linzhou People's Government Office|deadlink=yes|accessdate=2015-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150215192843/http://www.lasa.gov.cn/Government/PublicInfoShow.aspx?Id=474|archivedate=2015-02-15|ref={{harvid|Government Work Report 2011}}}} * {{Cite web|url=http://en.sxcoal.com/97407/NewsShow.html|title=Tibet commences new hydropower plant|first=Steve|last=Guan|website=China Coal Resource|date=2013-12-12|accessdate=2015-02-06|ref=harv|archivedate=2015-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150206165143/http://en.sxcoal.com/97407/NewsShow.html}} * {{Cite news|ref=harv|url=http://www.81.cn/jwgz/2014-07/19/content_6054471.htm|last=Guo|first=Feng Peng|title=Tibet Duilongdeqing county total civilian ecological vanguard striving to protect the mountains|date=2014-07-19|accessdate=2015-02-10|archivedate=2015-02-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150210165914/http://www.81.cn/jwgz/2014-07/19/content_6054471.htm}} * {{Книга|ref=Hackett|заглавие=Theos Bernard, the White Lama: Tibet, Yoga, and American Religious Life|ссылка=https://books.google.com/books?id=YS1FAAAAQBAJ&pg=PT325|издательство=[[Издательство Колумбийского университета|Columbia University Press]]|isbn=978-0-231-53037-8|автор=Hackett, Paul G.; Bernard, Theos|год=2013}} * {{Книга|ref=Harrison|заглавие=Channel Flow, Ductile Extrusion and Exhumation in Continental Collision Zones|ссылка=https://books.google.com/books?id=pPzfq4E5YXYC&pg=PA244|издательство=Geological Society of London|isbn=978-1-86239-209-0|часть=Did the Himalaya Extrude from Beneath Tibet?|автор=Harrison, T.M.|год=2006}} * {{Cite web|url=http://eng.tibet.cn/2010ls/xw/201209/t20120911_1777650.html|title=Historic Dra Yerpa Temple in Tibet|author=Xinhua|website=China Tiber Online|date=2012-09-10|accessdate=2015-09-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121101084601/http://eng.tibet.cn/2010ls/xw/201209/t20120911_1777650.html|archivedate=2012-11-01|ref={{harvid|Historic Dra Yerpa Temple in Tibet, Xinhua}}}} * {{Cite web|url=http://www.ultimateungulate.com/Artiodactyla/Pseudois_nayaur.html|title=Bharal, Himalayan blue sheep|first=Brent|last=Huffman|website=Ultimate Ungulate|date=2004-03-22|accessdate=2015-03-02|ref=harv}} * {{Cite web|url=http://www.industcards.com/hydro-china-tibet.htm|title=Hydroelectric Power Plants in China – Tibet|website=Platts UDI World Electric Power Plants Data Base|date=2012-10-03|accessdate=2015-02-06|ref={{harvid|Hydroelectric Power Plants in China, Platts}}|archiveurl=https://archive.today/20150209110236/http://www.industcards.com/hydro-china-tibet.htm|archivedate=2015-02-09}} * {{Cite web|url=http://www.tibet.cn/news/index/xzyw/201408/t20140820_2014342.htm|title=Inside Nimu|website=China Tibet Online|accessdate=2015-02-20|ref={{harvid|Inside Nimu, China Tibet Online}}|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181201005020/http://www.tibet.cn/news/index/xzyw/201408/t20140820_2014342.htm|archivedate=2018-12-01}} * {{Книга|ref=J.|заглавие=Advances in Climate Change and Global Warming Research and Application: 2013 Edition|ссылка=https://books.google.com/books?id=Yq5DVkQOR3cC&pg=PA594|издательство={{Нп3|ScholarlyEditions}}|isbn=978-1-4816-8220-6|автор=J. Gao|год=2013}} * {{Книга|ref=Johnson|заглавие=Tragedy in Crimson: How the Dalai Lama Conquered the World But Lost the Battle with China|ссылка=https://books.google.com/books?id=Kr0-HaeEFygC&pg=PA81|год=2011|издательство=Nation Books|isbn=978-1-56858-649-6|автор=Johnson, Tim}} * {{Книга|ref=Kapstein|заглавие=The Tibetans|ссылка=https://books.google.com/books?id=ATDfnllvPHIC&pg=PT7|издательство=[[John Wiley & Sons]]|isbn=1-118-72537-9|автор=Kapstein, Matthew T.|год=2013}} * {{Книга|ref=Kelly|заглавие=Tibet. Ediz. Inglese|ссылка=https://books.google.com/books?id=Bo7_pF-ab_wC&pg=PA113|год=2008|издательство=[[Lonely Planet]]|isbn=978-1-74104-569-7|автор=Kelly, Robert; Bellezza, John Vincent}} * {{Книга|ref=Landon|заглавие=Lhasa the Mysterious City|ссылка=https://books.google.com/books?id=y39xtFqUn5sC&pg=PA29|год=1905|издательство=Concept Publishing Company|автор=Landon, Perceval}} * {{Книга|ref=LaRocca|заглавие=Warriors of the Himalayas: Rediscovering the Arms and Armor of Tibet|ссылка=https://books.google.com/books?id=9OEgHdARteoC&pg=PA28|издательство=Metropolitan Museum of Art|isbn=978-1-58839-180-3|автор=LaRocca, Donald J.|год=2006}} * {{Статья}}{{Пайванди мурда}} * {{Cite web|url=http://baike.baidu.com/view/1153.htm?fromtitle=%E6%8B%89%E8%90%A8%E5%B8%82&fromid=2643949|title=Lhasa|website=[[Baidu Baike]]|publisher=[[Baidu]]|lang=zh|accessdate=2015-03-02|ref={{harvid|Lhasa, Baidu Baike}}}} * {{Cite web|url=http://lhasa.cncn.com/doilungdeqen/|title=Lhasa Duilongdeqing County Introduction|website=Lhasa Tourism|lang=zh|accessdate=2015-02-10|ref={{harvid|Lhasa Duilongdeqing County Introduction}}}} * {{Cite web|url=http://www.114huoche.com/zhengfu/LaSa-DuiLongDeQingXian|title=Lhasa Duilongdeqing County Profile|website=Chinese Government Network|lang=zh|accessdate=2015-02-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150209233237/http://www.114huoche.com/zhengfu/LaSa-DuiLongDeQingXian|archivedate=2015-02-09|ref={{harvid|Lhasa Duilongdeqing County Profile}}}} * {{Cite web|url=http://www.114huoche.com/zhengfu_LaSa/QuShuiXian|title=Lhasa Qushui Introduction|publisher=Chinese Government Network|lang=zh|accessdate=2015-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150217191419/http://www.114huoche.com/zhengfu_LaSa/QuShuiXian|archivedate=2015-02-17|ref={{harvid|Lhasa Qushui Introduction, CGN}}}} * {{Cite web|url=http://lhasa.cncn.com/quxu/|title=Lhasa Qushui Introduction|publisher=Lhasa Tourism|lang=zh|accessdate=2015-02-17|ref={{harvid|Lhasa Qushui Introduction, Lhasa Tourism}}}} * {{Cite web|url=http://www.daodao.com/Attraction_Review-g1870854-d1871545-Reviews-Lhasa_Railway_Station-Doilungdeqen_County_Tibet.html|title=Lhasa Railway Station|website=Tripadvisor|accessdate=2015-02-10|ref={{harvid|Lhasa Railway Station, Tripadvisor}}|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150210170046/http://www.daodao.com/Attraction_Review-g1870854-d1871545-Reviews-Lhasa_Railway_Station-Doilungdeqen_County_Tibet.html|archivedate=2015-02-10}} * {{Cite web|url=http://2011.cctcct.com/travel-guide/1-26/2445/76110.html|title=Lhasa Railway Station Duilongdeqing County|website=China Comfort Travel|accessdate=2015-02-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150210171754/http://2011.cctcct.com/travel-guide/1-26/2445/76110.html|archivedate=2015-02-10|ref={{harvid|Lhasa Railway Station Duilongdeqing County}}}} * {{Cite web|url=http://www.china-mike.com/china-travel-tips/tourist-maps/lhasa-tibet/|title=Lhasa region map|website=China Mike|accessdate=2015-02-28|ref={{harvid|Lhasa region map, China Mike}}}} * {{Статья}} * {{Cite web|url=http://www.xz323.com/zhinan/2490.html|title=Lhasa, Tibet Linzhou Hutoushan reservoir is a paradise for photographers|website=Tibet Travel Web|lang=zh|accessdate=2015-02-13|ref={{harvid|Lhasa, Tibet Linzhou Hutoushan reservoir is a paradise...}}|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150213150727/http://www.xz323.com/zhinan/2490.html|archivedate=2015-02-13}} * {{Статья}} * {{Cite web|url=http://www.vtibet.com/en/home/sytj/201312/t20131212_161521.html|title=Black-Necked Cranes Flocking Back to Tibet|first=Karen|last=Lin|website=China Tibet Online|date=2013-12-12|accessdate=2015-02-13|ref=harv}} * {{Cite web|url=http://www.tibettravel.org/tibet-travel-guide/duilongdeqing.html|title=Duilongdeqing County, Lhasa|first=Tony|last=Lin|website=Tibet Travel|date=2014-05-27|accessdate=2015-02-10|ref=harv}} * {{Книга|ref=Ling|заглавие=Buddhism in China|ссылка=https://books.google.com/books?id=1nZhePsh2U0C&pg=PT73|год=2005|издательство=[[五洲传播中心|China Intercontinental Press]]|isbn=978-7-5085-0840-5|автор=Ling, Haicheng}} * {{Cite web|url=http://www.lsiib.gov.cn/qxyq/lzx/lzxztjs/201106/2011-06-22_873.htm|title=Linzhou County Profile|date=2011-06-22|publisher=Lhasa Municipal Bureau of Industry and Information|deadlink=yes|accessdate=2014-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304063202/http://www.lsiib.gov.cn/qxyq/lzx/lzxztjs/201106/2011-06-22_873.htm|archivedate=2016-03-04|ref={{harvid|Linzhou County Profile, LSIIB}}}} * {{Cite web|url=http://www.lsiib.gov.cn/qxyq/lzx/lzxcydt/201106/2011-06-22_889.htm|title=Linzhou Industry News|date=2011-06-22|publisher=Lhasa Municipal Bureau of Industry and Information|deadlink=yes|accessdate=2015-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304002219/http://www.lsiib.gov.cn/qxyq/lzx/lzxcydt/201106/2011-06-22_889.htm|archivedate=2016-03-04|ref={{harvid|Linzhou Industry News, LSIIB}}}} * {{Cite web|url=http://www.tibetol.cn/html/2013/ls_0507/891.html|title=Linzhou|website=TibetOL|publisher=China Intercontinental Communication Center|accessdate=2015-02-15|ref={{harvid|Linzhou, TibetOL}}}} * {{Cite web|url=http://zt.tibet.cn/english/zt/religion/200402004518152906.htm|title=Ancient Stone Relief of Kangma|website=China Tibet Information Center|accessdate=2015-02-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150208221614/http://zt.tibet.cn/english/zt/religion/200402004518152906.htm|archivedate=2015-02-08|ref=harv|year=2003}} * {{Книга|ref=Mayhew|заглавие=Tibet|год=2005|издательство=[[Lonely Planet|Lonely Planet Publications]]|isbn=1-74059-523-8|автор=Mayhew, Bradley; Kohn, Michael}} * {{Книга|ref=McCue|заглавие=Trekking in Tibet: A Traveler's Guide|ссылка=https://books.google.com/books?id=Tm9M3fSS-w0C&pg=PA125|год=2010|издательство=The Mountaineers Books|isbn=978-1-59485-411-8|автор=McCue, Gary}} * {{Cite web|url=http://news.sohu.com/20081006/n259875642.shtml|title=Lhasa, Tibet Damxung – 6.6 Earthquake|first=Zhimin|last=Mei|date=2008-10-06|publisher=China News Network|lang=zh|accessdate=2015-02-08|ref=harv}} * {{Книга|ref=Metcalfe|год=1994|часть=Late Paleozoic and Mesozoic paleogeography of eastern Pangea and Thethys|заглавие=Pangea: Global Environments and Resources|издательство=Canadian Society of Petroleum Geologists|место=Calgary, Alberta, Canada|isbn=978-0-920230-57-2|автор=Metcalfe, I.|ответственный=Embry, Ashton F.; Beauchamp, Benoit; Glass, Donald J.}} * {{Статья}} * {{Cite web|url=http://www.tibetol.cn/html/2013/ls_0502/823.html|title=Mozhugongka County|publisher=China Intercontinental Communication Center|lang=zh|accessdate=2015-02-09|ref={{harvid|Mozhugongka County, China Intercontinental}}}} * {{Cite web|url=http://www.xizang.gov.cn/xxs/59451.jhtml|title=Mozhugongka county economic and social development highlights|date=2007-12-27|publisher=Tibet Autonomous Region People's Government|lang=zh|accessdate=2015-02-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150209185453/http://www.xizang.gov.cn/xxs/59451.jhtml|archivedate=2015-02-09|ref={{harvid|Mozhugongka county economic and social development}}}} * {{Cite web|url=http://www.mozhugongka.gov.cn/lswh_1499/201410/t20141016_2253.html|title=Mozhugongka County|date=2014-12-19|publisher=Mozhugongka County Information Office|lang=zh|accessdate=2015-02-09|ref={{harvid|Mozhugongka County, Mozhugongka}}|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150209182401/http://www.mozhugongka.gov.cn/lswh_1499/201410/t20141016_2253.html|archivedate=2015-02-09}} * {{Cite web|url=http://www.lsiib.gov.cn/qxyq/mzgkx/mzztjs/index.htm|title=Mozhugongka County Overview|publisher=Lhasa Municipal Bureau of Industry and Information|lang=zh|accessdate=2015-02-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150209194355/http://www.lsiib.gov.cn/qxyq/mzgkx/mzztjs/index.htm|archivedate=2015-02-09|ref={{harvid|Mozhugongka County Overview, Lhasa Municipal}}}} * {{Cite web|url=http://www.tibetol.cn/html/2013/ls_0330/376.html|title=Mozhugongka County|website=TibetOL|lang=zh|accessdate=2015-02-09|ref={{harvid|Mozhugongka County, TibetOL}}}} * {{Cite web|url=http://www.tibet.cn/09zcfj/wzz/201007/t20100701_600755.htm|title=Nie Tong Temple|website=China Tibet Online|date=2005-07-04|accessdate=2015-02-25|ref={{harvid|Nie Tong Temple, CTO}}|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181130202243/http://www.tibet.cn/09zcfj/wzz/201007/t20100701_600755.htm|archivedate=2018-11-30}} * {{Cite web|url=http://www.tibettravel.org/tibet-travel-guide/niyang-river.html|title=Niyang River|publisher=Tibet Vista Travel|accessdate=2015-02-09|ref={{harvid|Niyang River, Tibet Vista}}}} * {{Cite web|url=http://baike.baidu.com/view/183236.htm|title=Nyêmo County|website=[[Baidu Baike]]|publisher=[[Baidu]]|lang=zh|accessdate=2015-02-20|ref={{harvid|Nyêmo County, Baidu Baike}}}} * {{Cite web|url=http://tibet.news.cn/gdbb/2013-02/20/c_132180025.htm|title=Nyêmo County 2012 Summary of Economic and Social Development|website=Xinhua|date=2013-02-20|deadlink=yes|accessdate=2015-02-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150220213645/http://tibet.news.cn/gdbb/2013-02/20/c_132180025.htm|archivedate=2015-02-20|ref={{harvid|Nyêmo County 2012 Summary...}}}} * {{Cite web|url=http://www.haotui.com/baike/%C4%E1%C4%BE%CF%D8/|title=Nyêmo County|website=haotui.com|accessdate=2015-02-20|ref={{harvid|Nyêmo County, haotui}}|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150220214133/http://www.haotui.com/baike/%C4%E1%C4%BE%CF%D8/|archivedate=2015-02-20}} * {{Cite web|url=http://www.lasa.gov.cn/Government/PublicInfoShow.aspx?Id=469|title=Nyêmo County Overview|date=2011-03-15|publisher=Municipal People's Government of Lhasa|deadlink=yes|accessdate=2015-02-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150214171836/http://www.lasa.gov.cn/Government/PublicInfoShow.aspx?Id=469|archivedate=2015-02-14|ref={{harvid|Nyêmo County Overview, Lhasa Municipality}}}} * {{Статья}} * {{Cite web|url=http://www.geo.arizona.edu/~ozacar/paleot~1.htm|title=Paleotectonic Evolution of Tibet|first=Arda|last=Ozacar|deadlink=yes|accessdate=2015-02-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150218164853/http://www.geo.arizona.edu/~ozacar/paleot~1.htm|archivedate=2015-02-18|ref=harv|year=2015}} * {{Книга|ref=Pletcher|заглавие=The Geography of China: Sacred and Historic Places|ссылка=https://books.google.com/books?id=tfVN0Gwx67YC&pg=PA299|издательство={{Нп3|Rosen Publishing|The Rosen Publishing Group|en|Rosen Publishing}}|isbn=978-1-61530-134-8|автор=Pletcher, Kenneth|год=2010}} * {{Книга|ref=Pommaret|заглавие=Lhasa in the Seventeenth Century: The Capital of the Dalai Lamas|ссылка=https://books.google.com/books?id=WhzF0N_X5KwC&pg=PA212|издательство=BRILL|isbn=90-04-12866-2|автор=Pommaret, Françoise|год=2003}} * {{Книга|ref=Powers|заглавие=Introduction to Tibetan Buddhism|ссылка=https://books.google.com/books?id=cy980CH84mEC&pg=PA148|издательство={{Нп3|Shambhala Publications|Snow Lion Publications|en|Shambhala Publications}}|isbn=978-1-55939-835-0|автор=Powers, John|год=2007}} * {{Статья}} * {{Cite web|url=http://www.eywedu.com/mingsheng/441.htm|title=Qushui & Duilongdeqing County|website=Scenic Chinese dictionary|accessdate=2015-02-17|ref={{harvid|Qushui & Duilongdeqing County}}|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200803073629/http://www.eywedu.com/mingsheng/441.htm|archivedate=2020-08-03}} * {{Cite web|url=http://www.savetibet.org/resettlement-and-railroad-construction-in-lhasa-new-images/|title=Resettlement and railroad construction in Lhasa: new images|date=2005-04-15|publisher=International Campaign for Tibet|accessdate=2015-02-14|ref={{harvid|Resettlement and railroad construction in Lhasa}}}} * {{Cite web|url=http://en.yibada.com/articles/16932/20150303/registered-number-of-mobile-phone-users-in-tibet-hit-nearly-3-million.htm|title=Registered Number of Mobile Phone Users in Tibet Hits Nearly 3 Million|first=Manny|last=Salvacion|website=Yibada|date=2015-03-03|accessdate=2015-03-04|ref=harv}} * {{Книга|ref=Sandberg|заглавие=The Eclectic Magazine of Foreign Literature, Science, and Art|ссылка=https://books.google.com/books?id=luVAAQAAMAAJ&pg=PA707|год=1889|издательство=Leavitt, Trow & Company|часть=The City of Lhasa|автор=Sandberg, Graham}} * {{Cite web|url=http://en.sanpowergroup.com/content/details_45_1311.html|title=Sanpower Group donated RMB300,000 to Mozhugongka County|date=2011-09-02|publisher=Sanpower Group|accessdate=2015-02-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150209185046/http://en.sanpowergroup.com/content/details_45_1311.html|archivedate=2015-02-09|ref={{harvid|Sanpower Group donated RMB300,000 to Mozhugongka}}}} * {{Книга|ref=Shakabpa|заглавие=One Hundred Thousand Moons: An Advanced Political History of Tibet|ссылка=https://books.google.com/books?id=lGyrymfDdI0C&pg=PA78|издательство=BRILL|isbn=90-04-17732-9|автор=Shakabpa, Tsepon Wangchuk Deden|год=2009}} * {{Статья}} * {{Книга|ref=Shen|заглавие=Crust-Mantle Thermal Structure and Tectonothermal Evolution of the Tibetan Plateau|ссылка=https://books.google.com/books?id=YQRRM-a0hC0C&pg=PA12|издательство=VSP|isbn=90-6764-223-1|автор=Shen, Xianjie|год=1996}} * {{Cite web|url=http://english.cntv.cn/program/china24/20110719/107419.shtml|title=First expressway in Tibet halves time from downtown Lhasa to airport|first=Jierui|last=Shi|date=2011-07-19|deadlink=yes|accessdate=2015-02-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150216225742/http://english.cntv.cn/program/china24/20110719/107419.shtml|archivedate=2015-02-16|ref=harv}} * {{citation|ref={{harvid|Tabulation on Nationalities of 2000...}}|trans-title=Tabulation on Nationalities of 2000 Population Census of China|script-title=zh:2000年人口普查中国民族人口资料|author=Department of Population, Social, Science and Technology Statistics of the National Bureau of Statistics of China (国家统计局人口和社会科技统计司) and Department of Economic Development of the State Ethnic Affairs Commission of China (国家民族事务委员会经济发展司)|others=2 volumes|location=Beijing|publisher=Nationalities Publishing House|year=2003|ISBN=7-105-05425-5}} * {{Cite web|url=http://www.chinamaps.org/china/provincemaps/tibet-china-map.html|title=Tibet|website=chinamaps.org|accessdate=2015-02-20|ref={{harvid|Tibet, chinamaps.org}}}} * {{Cite web|url=http://www.chinatourguide.com/tibet/tibet_maps.html|title=Tibet Maps|website=ChinaTourGuide|accessdate=2015-02-28|ref={{harvid|Tibet Maps, ChinaTourGuide}}}} * {{Статья}} * {{Статья}} * {{Статья}} * {{Книга|ref=Waddell|заглавие=Lhasa and Its Mysteries: With a Record of the Expedition of 1903–1904|ссылка=https://books.google.com/books?id=9MzeIBeoCdQC&pg=PA317|издательство=Cosimo, Inc.|isbn=978-1-60206-724-0|автор=Waddell, Laurence A.|год=1905}} * {{Книга|ref=Wan|год=2010|заглавие=The Tectonics of China: Data, Maps and Evolution|издательство=Springer|место=Berlin|ссылка=https://books.google.com/books?id=2YsSVPDdFqoC&pg=PA139|isbn=978-3-642-11866-1|автор=Wan, Tianfeng}} * {{Cite web|url=http://www.shangri-la-river-expeditions.com/wchinageo/lhasahwgeo/lhasahwgeo.html|title=Geology and Geography of the Reting Tsangpo and Lhasa River (Kyi Qu) in Tibet|first=Pete|last=Winn|website=Exploring the Rivers of Western China|publisher=Earth Science Expeditions|accessdate=2015-02-06|ref=harv|year=2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190907073925/http://www.shangri-la-river-expeditions.com/wchinageo/lhasahwgeo/lhasahwgeo.html|archivedate=2019-09-07}} * {{Cite web|url=http://www.xe.com/currencytables/?from=CNY&date=2010-12-12|title=XE Currency Table: CNY – Chinese Yuan Renminbi|website=XE|accessdate=2015-02-16|ref={{harvid|XE Currency Table: CNY – Chinese Yuan Renminbi}}}} * {{Cite web|url=http://www.chinaculture.org/gb/en_focus/2005-10/14/content_75100.htm|title=Yangbajing|publisher=Ministry of Culture, P.R.China|deadlink=yes|accessdate=2015-02-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160110114523/http://www.chinaculture.org/gb/en_focus/2005-10/14/content_75100.htm|archivedate=2016-01-10|ref={{harvid|Yangbajing, Ministry of Culture}}}} * {{Cite web|url=http://www.meiyatravel.com/Guide/12014.aspx|title=Yangpachen Monastery|publisher=Meiya Travel|accessdate=2015-02-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150211041308/http://www.meiyatravel.com/Guide/12014.aspx|archivedate=2015-02-11|ref={{harvid|Yangpachen Monastery, Meiya Travel}}}} * {{Статья}} * {{Статья}} * {{Статья}} * {{Книга|ref=Zhang|заглавие=Energy, Resources and Environment: Papers Presented at the First U.S.-China Conference on Energy, Resources and Environment, 7–12 November 1982, Beijing, China|ссылка=https://books.google.com/books?id=OZ3pAgAAQBAJ&pg=PA320|год=1982|издательство=[[Elsevier|Elsevier Science]]|isbn=978-1-4831-3583-0|часть=The Hydrothermal Activities and Exploitation Potentiality of Geothermal Energy in Southern Xizang (Tibet)|автор=Zhang, Ming-tao; Tong, Wei}} * {{Cite web|url=http://en.tibet.cn/news/today/200801/t20080116_338883.htm|title=Lhasa River Zhi Kong hydroelectric power station put into operation|first=Peng|last=Zheng|website=China Tibet Information Center|date=2007-09-24|accessdate=2015-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150206175256/http://en.tibet.cn/news/today/200801/t20080116_338883.htm|archivedate=2015-02-06|ref=harv}} * {{Статья}} {{Refend}} == Пайвандҳои берунӣ ==   * Лхаса * [https://web.archive.org/web/20070406192415/http://www.coolscooters.info/tibetmaps/lhasa_map.jpg Харитаи сайёҳии Лхаса] * [http://architectnetwork.co.kr/at/lhasa-center-map.jpg Нақшаи пешинаи маркази Лхаса (1959)] * [http://www.tibet-foto.ru/ Лхаса.] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20200219212203/http://tibet-foto.ru/ |date=2020-02-19 }} [http://www.tibet-foto.ru/ Суратхо] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20200219212203/http://tibet-foto.ru/ |date=2020-02-19 }} * {{YouTube|hr8-iW4eTZk|Лхаса_путешествие по городу}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои муқаддас]] [[Гурӯҳ:Википедия:Мақолаҳои бо сарчашма аз Викидода]] [[Гурӯҳ:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Гурӯҳ:Лхаса]] [[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]] h3myqa57vij8pbwhxx1gowhcmgot6xm 0 287800 1481836 1470741 2026-07-23T15:53:33Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481836 wikitext text/x-wiki {{Шахсият}} {{Ҳамномҳо|Муҳаммад (Ҳамном)|Муҳаммад }} '''Муҳамма́д Юну́с''' ({{lang-bn|মুহাম্মদ ইউনুস}}; {{ВД-Дебоча}}) — бонкдор, иқтисоддон ва пешвои ҷомеаи мадании Бангладеш мебошад, ки барои таъсиси Grameen Bank ва пешрави консепсияҳои қарздиҳии хурд ва маблағгузории хурд [[Ҷоизаи сулҳи Нобел|бо ҷоизаи сулҳи Нобел]] сарфароз гардонида шудааст.<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2006/yunus/biographical/|title=The Nobel Peace Prize 2006|website=NobelPrize.org|lang=en-US|accessdate=9 June 2020}}</ref> Раиси ҳукумати муваққати Бангладеш аз 6 августи соли 2024 интихоб шудааст<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/bangladesh-unrest-live-updates-nobel-laureate-muhammad-yunus-named-chief-adviser-of-interim-government-6280732|title=Bangladesh Unrest LIVE Updates: Interim Government To Take Oath Tomorrow, Nobel Winner Is Caretaker Leader|website=NDTV.com|accessdate=2024-08-07}}</ref>. Ин қарзҳо ба соҳибкороне дода мешаванд, ки барои гирифтани қарзҳои анъанавии бонкҳо дасти тавоное надоранд. Юнус ва Бонки Грамен якҷоя ба ҷоизаи сулҳи Нобел "''барои талошҳояшон тавассути қарздиҳии хурд ҷиҳати эҷоди рушди иқтисодӣ ва иҷтимоӣ " сарфароз гардонида шуданд''. Кумитаи Нобелии Норвегия гуфтааст, ки «то даме ки гурӯҳҳои зиёди аҳолӣ роҳҳои баромадан аз фақрро пайдо накунанд, сулҳи пойдор ба даст оварда ғайримумкин аст» ва «дар байни фарҳангҳову тамаддунҳо Юнус ва бонки Грамин нишон доданд, ки ҳатто фақиртарин фуқаро метавонанд барои рушди худ ва тағири некӯаҳволи худ саъйу талош ба амал биоварад».<ref name="Nobel">{{Cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2006/press.html|title=The Nobel Peace Prize for 2006|website=Nobel Foundation|date=13 October 2006|accessdate=13 October 2006}}</ref> Юнус чандин ҷоизаҳои дигари миллӣ ва байналмилалиро соҳиб ба даст оварда аст. Вай соли 2009 Медали президентии озодии Иёлоти Муттаҳида ва соли 2010 Медали тиллоии Конгрессро ба даст овард. Дар соли 2008, ӯ дар феҳристи маҷаллаи ''Foreign Policy'' дар шумораи 2 'Top 100 Thinker Global' дар қатори сад мутафаккири барҷастаи олам ҷой гирифтааст.<ref>FP Top 100 Global Thinkers</ref> Моҳи феврали соли 2011 Юнус дар якҷоягӣ бо Саския Брюйстен, Софи Эйзенманн ва Ҳанс Рейтс муассисаи Тиҷорати Иҷтимоии Юнус — Ташаббусҳои Глобалӣ (YSB) -ро таъсис доданд. YSB корхонаҳои иҷтимоиро барои ҳалли мушкилоти иҷтимоӣ дар саросари ҷаҳон дастгирӣ ва ташвиқ мекунад Ҳамчун дасти байналмилалии татбиқи дидгоҳҳои Юнус дар бораи капитализми нави башардӯстона, YSB маблағҳои инкубаториро барои тиҷорати иҷтимоӣ дар кишварҳои рӯ ба инкишоф идора мекунад ва ба ширкатҳо, ҳукуматҳо, фондҳо ва ташкилотҳои ҷамъиятӣ хидамоти машваратӣ ироа мекунад. Дар соли 2012, ӯ ректори Донишгоҳи Глазго Каледонияи Шотландия баргузида шуд ва дар ин вазифа то соли 2018 фаъолият кард.<ref name="BBC-Glasgow">{{Cite news|date=1 July 2012|title=Muhammad Yunus accepts Glasgow Caledonian University post|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-business-18653792|work=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.parliament.uk/edm/2012-13/417|title=Muhammad Yunus Chancellor of Glasgow Caledonian University|website=UK Parliament|date=16 July 2012}}</ref> Қаблан, ӯ ба ҳайси профессори улуми иқтисодии Донишгоҳи Читтагонги Бангладеш кор карда аст.<ref>{{Cite web|url=https://keough.nd.edu/muhammad-yunus/|title=Professor Muhammad Yunus|website=Keough School - University of Notre Dame|lang=en-US|accessdate=9 June 2020|archivedate=2022-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220410103540/https://keough.nd.edu/muhammad-yunus/}}</ref> Ӯ якчанд китобҳои марбут ба фаъолиятҳои молиявии худро мунташир кардааст. Муҳаммад Юнус узви шӯрои муассисони Grameen America ва Grameen Foundation мебошад, ки қарздиҳии хурдро дастгирӣ мекунанд. Юнус инчунин дар Шӯрои директорони Бунёди Созмони Милали Муттаҳид, як созмони хайрияи ҷамъиятӣ, ки соли 1998 аз ҷониби хайрхоҳони амрикоӣ Тед Тернер бо маблағи 1 миллиард доллар таъсис ёфтааст, кор ва фаъолият мекунад.<ref name="test">[http://www.unfoundation.org/ United Nations Foundation], additional text.</ref> Дар моҳи марти соли 2011, ҳукумати [[Бангладеш]] Юнусро бо далели нақзи қонун ва маҳдудияти синну солӣ аз мақомаш аз раёсати Grameen Bank барканор кард.<ref name="Sacking">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/03/03/world/asia/03yunus.html|title=Microcredit Pioneer Ousted, Head of Bangladeshi Bank Says|work=The New York Times|first=Lydia|author=Polgreen|date=2 March 2011}}</ref> == Зиндагӣ ва таҳсилот == [[Акс:Young-muhammad-yunus.jpg|мини|Юнус ҳамчун бойкаут, дар соли 1953]] [[Акс:Muhammad_Yunus_at_Chittagong_Collegiate_School.JPG|мини|Соли 2003 Юнус аз Мактаби Коллеҷи Читтагонг боздид мекунад]] Ӯ сеюмин фарзанд аз нуҳ фарзанд мебошад.<ref>{{Cite web|url=http://muhammadyunus.org/content/view/19/34/lang,en/|title=About Dr. Yunus: Family|publisher=MuhammadYunus.ORG|accessdate=14 May 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080416113101/http://muhammadyunus.org/content/view/19/34/lang,en/|archivedate=16 April 2008}}</ref> Муҳаммад Юнус дар 28 июни соли 1940 оилаи мусулмони бенгалӣ дар деҳаи Басуа (Bathua), дар канори роҳи Каптаи (Kaptai) дар музофоти Ҳасазари, Читтагонг дар раёсати Бенгал(Bengal) -и Раҷ Бритониё (Raj Бритониё) [[Банглодеш|Бангладеш]] -и имрӯза таваллуд шудааст.<ref name="$27">{{Cite news|date=14 October 2006|title=First loan he gave was $27 from own pocket|url=http://archive.thedailystar.net/2006/10/14/d6101401033.htm|work=The Daily Star|accessdate=22 August 2007|archivedate=2015-05-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150518074321/http://archive.thedailystar.net/2006/10/14/d6101401033.htm}}</ref><ref name="Hero">{{Cite news|author=Haider|first=Mahtab|date=1 January 2007|title=Muhammad Yunus: The triumph of idealism|url=http://www.newagebd.com/2006/dec/28/newyear07/heroes01.html|work=New Year Special: Heroes|publisher=New Age|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070107075121/http://www.newagebd.com/2006/dec/28/newyear07/heroes01.html|archivedate=7 January 2007|accessdate=11 September 2007}}</ref> Падари ӯ Ҳази Дула Миа Шоудагар, заргар ва модараш Сӯфия Хотун буданд. Кӯдакии ӯ дар деҳа сипарӣ шудааст. Соли 1944 оилаи ӯ ба шаҳри Читтагонг кӯчид ва ӯ аз мактаби деҳааш ба мактаби ибтидоии Ламабазар рафт. Соли 1949, модараш гирифтори бемории равонӣ шуд. Баъдтар, ӯ аз имтиҳони хатмкунӣ аз Мактаби Коллеҷи Читтагонг гузашт, ки ҷойи 16-умро дар миёни 39,000 донишҷӯ дар Покистони Шарқӣ ба даст оварда буд. Дар солҳои мактабхонӣ, ӯ аз бойскаутҳои фаъол буд ва соли 1952 ба Покистони Ғарбӣ ва Ҳиндустон ва соли 1955 бошад ба Канада ҷиҳати ширкат кардан дар Ҷамбори мусофират кард. Баъдтар, вақте ки Юнус дар коллеҷи Читтагонг таҳсил мекард, дар фаъолиятҳои фарҳангӣ фаъол шуд ва ҷоизаҳоро барои драматургияро низ ба даст овард. Дар соли 1957, ӯ ба шуъбаи иқтисодии Донишгоҳи Дакка дохил шуда, зинаи бакалаврро дар соли 1960 ва риштаи коршиносияшро (MA) дар соли 1961 ба даст овардааст. === Пас аз хатм === Пас аз итмоми донишгоҳ Юнус ба ҳайси ёрдамчии илмӣ дар пажӯҳишҳои иқтисодии профессор Нурул Ислом ва Раҳмон Субҳон дар Идораи Иқтисод ба фаъолият оғоз кард. Баъдтар, ӯ соли 1961 устоди иқтисодии коллеҷи Читтагонг таъйин шуд. Дар ин муддат, ӯ инчунин як корхонаи бастабанди муфидро таъсис дод.<ref name="Hero"/> Дар соли 1965, ӯ барои таҳсил дар Иёлоти Муттаҳида стипендияи Фулбрайт -ро ба даст овард. Вай дараҷаи доктори улуми иқтисодиро аз барномаи баъдидипломии Донишгоҳи Вандербилт дар рушди иқтисод (GPED)<ref>{{Cite web|url=http://www.vanderbilt.edu/gped/|title=The Graduate Program in Economic Development - Vanderbilt University …|date=11 December 2012|archiveurl=https://archive.today/20121211155230/http://www.vanderbilt.edu/gped/|archivedate=11 December 2012}}</ref> дар соли 1971 ба даст овард. Аз соли 1969 то 1972, Юнус профессори иқтисод дар Донишгоҳи давлатии Теннеси Миёна дар Мурфрисборо буд. Ҳангоми ҷанги озодихоҳии Бангладеш дар соли 1971, Юнус кумитаи шаҳрвандон таъсис дод ва Маркази иттилоотии Бангладешро бо ҳамроҳии дигар бангладешиҳои муқими Иёлоти Муттаҳида барои мусоидати озодӣ ба роҳ монд. Бо кшишу талошҳои ӯ ҳамчунин ''номаи ахбори Бангладешро'' аз манзилаш дар [[Нашвилл|Нашвилл мунташир карданд]]. Пас аз интиҳои ҷанг, ӯ ба кишвараш Бангладеш баргашт ва ба Комиссияи банақшагирии ҳукуматӣ таҳти роҳбарии Нурул Ислом ворид карда шуд. Ба ҳаммаи ин нигоҳ накарда ӯ аз мақомаш истеъфо дод чунки ин корро барояш дилгиркунанда донист. Сипас ӯ ба Донишгоҳи Читтагонг ба ҳайси мудири бахши иқтисод ба таълиму тадрис машғул шуд.<ref name="B2P">{{Cite book|last=Yunus|first=Muhammad|year=2003|title=Banker to the Poor: micro-lending and the battle against world poverty|last2=Jolis, Alan|publisher=Public Affairs|location=New York|isbn=978-1-58648-198-8|pages=[https://archive.org/details/bankertopoormicr00yunu/page/20 20–29]|url=https://archive.org/details/bankertopoormicr00yunu/page/20}}</ref> Пас аз мушоҳидаи гуруснагии соли 1974, ӯ хост дар паст кардани сатҳи камбизоатӣ ширкат варзад ва ҳамчун як лоиҳаи илмӣ барномаи иқтисодии рушди деҳотро ба роҳ андохт. Дар соли 1975, ӯ як лоиҳаеро бо номи Набажуг (Аҳди ҷадид) Тебҳага Хамар (се хоҷагии саҳҳомӣ) таҳия кард, ки ҳукумат онро ҳамчун Барномаи Вуруди Бастабандӣ қабул кард. Бо мақсади самараноктар гардонидани лоиҳа, Юнус ва шарикони ӯ барномаи ''Грам Саркар'' (ҳукумати деҳа) -ро пешниҳод карданд.<ref name="Ramon">{{Cite web|url=http://www.rmaf.org.ph/newrmaf/main/awardees/awardee/profile/265|title=Yunus, Muhammad|website=Ramon Magsaysay Award Foundation|accessdate=17 August 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161014221226/http://www.rmaf.org.ph/newrmaf/main/awardees/awardee/profile/265|archivedate=14 October 2016}}</ref> Ин лоиҳа дар интиҳои солҳои 70-ум аз ҷониби президент Зиёур Раҳман муаррифӣ шуда буд, Ҳукумат дар соли 2003 ҳамчун табақаи чоруми ҳукумат 40.392 ҳукумати деҳотро ташкил кард. 2 августи соли 2005, дар посух ба дархости эътимоди ҳуқуқии кумак ва хидматҳои Бангладеш (BLAST), Суди Олӣ ҳукуматҳои деҳотро ғайриқонунӣ ва ғайриконститутсионӣ эълон кард.<ref>{{Cite web|url=http://www.ecoi.net/file_upload/432_1184159231_bangladesh-280607.doc|title=Bangladesh: Country of Origin Information Report|website=Country of Origin Information Service|date=15 June 2007|format=DOC|location=UK|publisher=Border & Immigration Agency|accessdate=9 September 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927140733/http://www.ecoi.net/file_upload/432_1184159231_bangladesh-280607.doc|archivedate=27 September 2007}}</ref> Консепсияи қарздиҳии хурди ӯ ҷиҳати дастгирии навоварон сарчашмаи илҳоми соҳибкорони кишварҳои рӯ ба инкишоф барои дастгирии афзоиши барномаи Соҳибкории иҷтимоӣ ё Social Entrepreneurship Programme гардидааст.<ref>{{Cite news|author=Hossain|first=Farid|date=1 November 2012|title=Internet Rolls Into Bangladesh Villages on a Bike|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2012/11/01/internet-rolls-into-bangladesh-villages-on-a-bike|work=U.S. News & World Report|accessdate=21 February 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://amaderkotha.com.bd/2012/11/08/info-ladies-riding-internet-into-rural-bangladesh|title=Info Ladies – Riding Internet into Rural Bangladesh!|website=Amader Kotha|date=8 November 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140317182454/http://amaderkotha.com.bd/2012/11/08/info-ladies-riding-internet-into-rural-bangladesh/|archivedate=17 March 2014}}</ref><ref>{{Cite news|author=Bouissou|first=Julien|date=30 July 2013|title='Info ladies' go biking to bring remote Bangladeshi villages online|url=https://www.theguardian.com/global-development/2013/jul/30/bangladesh-bikes-skype-info-ladies|location=London|work=The Guardian|accessdate=21 February 2017}}</ref> == Оғози кор == [[Акс:Grameen.JPG|рост|мини| Дафтари марказии Бонки Grameen дар Мирпур-2, [[Дака|Дакка]]]] Соли 1976, ҳангоми боздид аз хонаводаҳои фақири деҳаи Ҷобра воқеъ дар наздикии Донишгоҳи Читтагонг, Юнус дарк кард, ки қарзҳои хеле хурд метавонанд барои шахси камбағал фарқияти номутаносиб дошта бошанд. Занҳои деҳа, ки аз бамбук мебел месохтанд, маҷбур буданд барои харидани бамбук вомҳои рибаваӣ бигиранд ва судашонро на барои равнақи корҳояшон балки ба арбобони қарз баргардонанд. Бонкҳои анъанавӣ бошад, намехостанд, ки бо сабаби хавфи баланди пардохтпазирӣ қарзҳои хурдро бо судҳои (фоидаи) оқилона барои камбизоатон диҳанд.<ref name="bbc2Mar2011">{{Cite news|title=Profile: Muhammad Yunus, 'world's banker to the poor'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6047234.stm|work=BBC News|date=2 March 2011|accessdate=16 October 2006}}</ref> Аммо Юнус боварӣ дошт, ки бо назардошти имконият, камбизоатон пулро бармегардонанд ва аз ин рӯ, қарздиҳии хурд як модели қобили тиҷорат буд.<ref>{{Cite book|last=Yunus|first=Muhammad|year=2003|title=Banker to the Poor: micro-lending and the battle against world poverty|last2=Jolis, Alan|publisher=PublicAffairs hc|location=New York|isbn=978-1-58648-198-8|pages=[https://archive.org/details/bankertopoormicr00yunu/page/46 46–49]|url=https://archive.org/details/bankertopoormicr00yunu/page/46}}</ref> Юнус 27 доллари ИМА пулашро ба 42 зани деҳа қарз дод, ки аз ҳар як қарз 0,50 [[Такаи Банглодеш|BDT (0,02 доллари ИМА) фоида ба даст оварданд.]] Ҳамин тариқ, Юнус идеяи қарздиҳии хурдро ба вуҷуд омада дар Бангладеш рушд ёфт. Дар моҳи декабри 1976, Юнус билохира аз Бонки давлатии Ҷаната қарз гирифт, то ба мардуми камбизоати минтақаи Ҷобра вом диҳад. Муассисаи молии ӯ фаъолияташро идома дода, аз дигар бонкҳо барои лоиҳаҳои худ қарз мегирифт. То соли 1982 он 28000 аъзо дошт. 1 октябри соли 1983 лоиҳаи озмоишӣ ҳамчун як бонки комил барои бангладешиҳои камбизоат ба кор шурӯъ кард ва номи Grameen Bank («Бонки деҳот») -ро гирифт. То моҳи июли соли 2007, Grameen 6.38 миллиард доллари ИМА 7,4 миллион қарзгир вом дода буд.<ref>[http://www.grameen-info.org/index.php?option=com_content&task=view&id=26&Itemid=175 «GB at a glance»], Muhammad Yunus, Grameen Info. Retrieved 9 September 2007</ref> Барои кафолати пардохтпазирӣ бонк аз системаи ''«гурӯҳҳои ҳамбастагӣ''» -ро истифода мебарад. Ин гурӯҳҳои хурди ғайрирасмӣ ҳамҷоя барои гирифтани қарз муроҷиат мекунанд ва аъзоёни он ҳамчун кафили пардохт баромад мекунанд. Онҳо талошҳои ҳамдигариро барои пешрафти иқтисодӣ дастгирӣ мекунанд.<ref name="Ramon"/> Ибтидо аз соли 1980 Грамен ба гуногунсозии систмеаи қарздиҳии худ сар кард ва кӯлҳои камистифодашавандаи моҳипарварӣ ва насосҳои обёриро маблағгзорӣ кард.<ref name="IntFam">{{Cite web|url=http://203.112.193.71/grameen/gc/gfly.htm|title=Introduction|author=Yunus|first=Muhammad|website=Grameen Family|accessdate=7 September 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080618033835/http://203.112.193.71/grameen/gc/gfly.htm|archivedate=18 June 2008}}</ref> Дар соли 1989 ин ҳадафҳои гуногуни ӯ ба ду лоиҳои алоҳида табдил ёфтанд. Лоиҳаи моҳипарварии Грамен ба Grameen Motsho ("Фонди хоҷагиҳои моҳипарварии Грамен ") ва лоиҳаи обёрии он ба Grameen Krishi («Фонди хоҷагии қишлоқ») табдил ёфтанд. Бо гузашти замон, ташаббусҳои Grameen ба як гурӯҳи бисёрсоҳаи корхонаҳои судовар ва ғайритиҷоратӣ, аз ҷумла лоиҳаҳои бузурге ба монанди Grameen Trust ва Grameen Fund, ки лоиҳаҳои саҳҳомӣ ба монанди Grameen Software Limited, Grameen CyberNet Limited ва Grameen Knitwear Limited муттаҳид мекарданд, ба вуҷуд овард.<ref>{{Cite web|url=http://www.grameen-info.org/grameen/gfund/venture.htm|title=Grameen Fund ventures on Grameen official website|publisher=Grameen-info.org|accessdate=14 September 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012173538/http://grameen-info.org/grameen/gfund/venture.htm|archivedate=12 October 2007}}</ref> Инчунин Grameen Telecom, ки бо номи Grameenphone (GP), машҳур аст, аз бузургтарин ширкати хусусии телефонӣ дар Бангладеш ба ҳисоб меравад, ки Муҳаммад Юнус низ саҳмдори он мебошад.<ref>{{Cite web|url=http://www.grameenphone.com/index.php?id=64|title=About Grameenphone|quote=Grameenphone is now the leading telecommunications service provider in the country with more than 10 million subscribers as of November 2006.|date=16 November 2006|publisher=Grameenphone|accessdate=22 August 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070810022333/http://www.grameenphone.com/index.php?id=64|archivedate=10 August 2007}}</ref> Аз моҳи марти соли 1997 то 2007, лоиҳаи GP’s Village Phone (Ҷ.П Виллеҷ фон яъне ''лоиҳаи телефони деҳа'') ба 260,000 камбизоати деҳотӣ ки зиёда аз 50,000 деҳаро дар бар мегирифт телефонҳои мобилӣ дод.<ref>{{Cite web|url=http://www.grameenphone.com/index.php?id=64|title=Village Phone|website=About Grameenphone|publisher=Grameenphone|accessdate=22 August 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070810022333/http://www.grameenphone.com/index.php?id=64|archivedate=10 August 2007|year=2006}}</ref>{{quote box|quote=In 1974 we ended up with a famine in the country. People were dying of hunger and not having enough to eat. And that's a terrible situation to see around you. And I was feeling terrible that here I teach elegant theories of economics, and those theories are of no use at the moment with the people who are going hungry. So I wanted to see if as a person, as a human being, I could be of some use to some people.|source=- Dr. Muhammad Yunus while talking about reason behind creating Grameen Bank <ref>{{Cite news|url=http://edition.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/11/05/talkasia.yunus/index.html|title=Interview with Muhammad Yunus|work=CNN|accessdate=2021-03-21|archivedate=2022-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220818164542/http://edition.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/11/05/talkasia.yunus/index.html}}</ref>|width=25%|align=right}}''Соли 1974 гуруснагии сахт боиси марги одамони зиёде гашт. Мардумон аз гуруснагӣ ва надоштани ғизои кофӣ вафот мекараданд. Ин вазъияти мудҳиш барои назар кардан ба атроф буд. Худ ба худ таасуф мехӯрадам, ки дар ин ҷо ман доир ба назарияҳои зебои иқтисодиро дарс медиҳам, вале ин назарияҳо ба одамоне ки гурусна ҳастанд ҳеч манифатеро дар пай нахоҳад дошт. Пасон, чун инсон мехостам бидонам, ки банда ҳамчун як фард, ва як инсон метвонам барои баъзе одамон фоидае дошта бошам. '''Порае аз суҳбати Доктор Муҳаммад Юнус дар бораи сабабҳои таъсиси бонки Грамен''''' Муваффақияти модели маблағгузории хурди Grameen тақрибан дар 100 кишвари рӯ ба инкишоф ва ҳатто дар кишварҳои пешрафта, аз ҷумла Иёлоти Муттаҳидаи Амрико, талошҳои мушобеҳеро ба вуҷуд оварда аст.<ref>{{Cite news|date=23 October 2006|title=Grameen Bank, a Nobel-winning concept|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-business/article3208913.ece|work=The Hindu|accessdate=9 September 2007}}</ref> Бештари лоиҳаҳои қарзии хурди Grameen рӯи занон тамаркуз карда аст. Зиёда аз 94 % қарзҳои Grameen ба заноне дода шудаанд, ки аз сатҳи камбизоатӣ ба таври номутаносиб азият мекашанд ва эҳтимол дорад, ки даромади мардони онҳо барои пардохти масрафҳои хонаводаҳояшон кифоягӣ кунад. Барои фаъолиятҳояш бо Grameen, Юнусро Ashoka : Навовари Академияи Иҷтимоии ҷаҳонӣ (Public Global Public Academy) дар соли 2001 номида аст.<ref>{{Cite web|url=http://www.ashoka.org/node/3798|title=Muhammad Yunus, Ashoka's Global Academy Member, Wins Nobel Peace Prize|date=13 October 2006|publisher=Ashoka.org|accessdate=17 August 2007}}</ref> Дар китоби<ref>{{Cite news|author=Posman|first=Jerald|date=26 January 2008|title=In thrall to an agent of change|url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/story.php?nid=20577|work=The Daily Star|accessdate=2021-03-21|archivedate=2016-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160204130407/http://archive.thedailystar.net/newDesign/story.php?nid=20577}}</ref> Модели тиҷорати иҷтимоии Грамен(''Grameen Social Business Model)'', муаллифи он Рашидул Бори гуфтааст, ки модели бизнеси иҷтимоии Grameen (GSBM) аз назария ба амалияи илҳомбахше, ки аз ҷониби донишгоҳҳои пешрафта (масалан, Глазго), соҳибкорон (масалан, Франк Рибуд) қабул шудааст, табдил ёфтааст. ва корпоратсияҳое (масалан, Danone) дар саросари ҷаҳон аз он истифода мекунанд. Тавассути Grameen Bank, Рашидул Барӣ изҳор медорад, ки Юнус нишон дод, ки чӣ гуна Модели тиҷорати иҷтимоии Грамен метавонад рӯҳияи соҳибкориро барои тавонманд сохтани занони камбизоат ва паст кардани сатҳи камбизоатиашон истифода барад. Як хулосае, ки Бари аз консепсияҳои Юнус пешниҳод кард, ин аст, ки камбизоатон ба «дарахти бонсай» шабеҳанд ва онҳо дар сурати дастрасӣ ба тиҷорати иҷтимоӣ, ки қобилияти мустаҳкам кардани онҳо барои худкифо шуданро доранд, метавонанд корҳои бузургеро сомон расонанд. == Эътироф == Муҳаммад Юнус ҷиҳати талошҳояш барои эҷоди рушди иқтисодӣ ва иҷтимоӣ дар ҳамҷоягӣ бо Бонки Грамин (Grameen Bank) сазовори [[ҷоизаи сулҳи Нобел]] дар соли 2006 дониста шуданд. Дар эълони мукофот Кумитаи Норвегии Нобели чунин зикр карда буд:<ref name="Nobel"/> [[Акс:Muhammad_Yunus_in_Oslo_Norway_at_the_Nobel_Awards_by_Don_Ramey_Logan.jpg|чап|мини| Юнус дар Grand Hotel-и Осло, Норвегия]] ''Муҳаммад Юнус худро ҳамчун як пешво нишон дода аст, ки қодир аст дидгоҳҳоро ба манфиати миллионҳо одамонро на танҳо дар Бангладеш, балки дар бисёре аз кишварҳои дигар ба амал табдил диҳад. Қарзҳо ба мардуми камбизоат бидуни амнияти молиявӣ як фикри ғайримумкин менамуданд. Аз оғози хоксоронаи се даҳсола пеш, Юнус, пеш аз ҳама тавассути Grameen Bank, қарзҳои хурдро ба як василаи ҳамешагии муҳим дар мубориза алайҳи камбизоатӣ тадил додааст.'' Юнус аввалин бангладешӣ буд, ки бори аввал сазовори ҷоизаи Нобел шуд. Пас аз гирифтани хабари ҷоизаи муҳим, Юнус эълом дошт, ки як қисми ҳиссаи худро аз 1,4 миллион долларро барои таъсиси як ширкат барои сохтани ғизои арзон ва серғизо барои камбизоатон истифода хоҳад бурд (Дар соли 2019 он ба {{Inflation|US|1.4|2006}} миллион барорбар буд); ин дар ҳолест, ки боқимондаи маблағ барои таъсиси Донишгоҳи илмӣ ва технологии Юнус дар ноҳияи зодгоҳаш ва инчунин ташкили беморхонаи чашм барои камбизоатон дар Бангладеш равона мешуданд.<ref>{{Cite news|title=Yunus wins peace Nobel for anti-poverty efforts|url=http://www.nbcnews.com/id/15246216|date=13 October 2006|accessdate=16 August 2007}}</ref> Президенти собиқи ИМА [[Билл Клинтон]] ҷонибдори сарсупурдаи ба Юнус додани ҷоизаи Нобел буд. Вай инро дар ''маҷаллаи Роллинг Стоун''<ref>{{Cite news|first=Jim|author=Boulden|date=29 March 2001|title=The birth of micro credit|url=http://edition.cnn.com/BUSINESS/programs/yourbusiness/stories2001/lending/|work=CNN|accessdate=19 August 2007|archivedate=2017-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170707151541/http://edition.cnn.com/BUSINESS/programs/yourbusiness/stories2001/lending/}}</ref> ва инчунин дар китоби ёддоштҳояш дар бораи <nowiki><i id="mw7Q">Ҳаёти ман баён кардааст</i></nowiki> ''.''<ref>{{Cite book|last=Clinton|first=Bill|author-link=Bill Clinton|title=My Life: The Presidential Years|year=2004|publisher=Vintage Books|location=New York|page=[https://archive.org/details/mylifecl00clin/page/329 329]|isbn=978-0-375-41457-2|quote=Muhammad Yunus should have been awarded the Nobel Prize in Economics years ago.}}</ref> Дар суханронии худ дар Донишгоҳи Калифорния, Беркли, дар соли 2002, президент Клинтон Юнусро «''инсоне тавсиф карда, ки кайҳо бояд ҷоизаи Нобелро [дар соҳаи иқтисод ва] ба даст меовард ман инро то он даме мегӯям, ки онро ба ӯ это накунанд''.»<ref>{{Cite web|url=http://www.berkeley.edu/news/features/2002/clinton/clinton-transcript.html|title=Transcript of the Jan. 29, 2002 talk by former President Bill Clinton at the University of California, Berkeley|author=Ainsworth|first=Diane|website=Clinton: education, economic development key to building a peaceful, global village|date=29 January 2002|publisher=[[University of California|UC]] Regents|accessdate=22 August 2007}}</ref> Ва баръакс, ''The Economist'' ба таври возеҳ изҳор дошт, дар ҳоле ки Юнус дар самти мубориза бо камбизоатӣ корҳои наҷиберо барои аз байн бурдани фақр ба анҷом расонида аст, ба ӯ додани ҷоизаи сулҳ мувофиқи мақсад нахоҳад буд, ва маҷаллаи мазкур чунин менигорад : "…кумитаи Нобел бояд интихоби ҷасуртар, ва душвортареро рӯи даст гирад, ки ҳеч гуна қабулкунанда нахоҳад дошт. " [[Акс:Muhammad_yunus_at_weforum.jpg|рост|мини| Юнус дар ҷаласаи солонаи 2009 Форуми Умумиҷаҳонии Иқтисодӣ , Давоси Швейтсария]] Ӯ аз шумори ҳафт нафарест, ки ҷоизаи сулҳи Нобел, медали президентии озодӣ,<ref>[https://obamawhitehouse.archives.gov/the_press_office/President-Obama-Names-Medal-of-Freedom-Recipients/ «President Obama Names Medal of Freedom Recipients»], White House Office of the Press Secretary, 30 July 2009</ref> ва медали тилои Конгрессро ба даст овардааст.<ref name="gpo.gov">{{Cite web|url=http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-111publ253/pdf/PLAW-111publ253.pdf|title=Public Law 111–253—OCT. 5, 2010|website=US Government Publishing Office}}</ref> Ҷоизаҳои дигари намоёни ӯ аз ҷумла ҷоизаи Рамон Магсайсай дар соли 1984,<ref name="Ramon"/> Ҷоизаи ҷаҳонии озуқаворӣ,<ref>{{Cite web|url=http://www.worldfoodprize.org/en/laureates/19871999_laureates/1994_yunus/|title=Dr. Muhammad Yunus|website=World Food Prize|accessdate=29 August 2007}}</ref> ҷоизаи байналмилалии Саймон Боливар (1996),<ref>{{Cite web|url=http://www.unesco.org/bpi/eng/unescopress/96-183e.htm|title=MUHAMMAD YUNUS RECEIVES 1996 INTERNATIONAL SIMON BOLIVAR PRIZE AT UNESCO|website=UNESCO|accessdate=13 August 2012}}</ref> ҷоизаи шоҳзодаи Астуриас барои Конкорд<ref>{{Cite web|url=http://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/1998-nicolas-castellanos-vicente-ferrer-joaquin-sanz-gadea-and-muhammad-yunus.html?especifica=0&idCategoria=0&anio=1998&especifica=0|title=Nicolás Castellanos, Vicente Ferrer, Joaquín Sanz Gadea and Muhammad Yunus, 1998 Prince of Asturias Award for Concord|website=Fundación Princesa de Asturias|accessdate=13 August 2012|archivedate=2022-03-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220301071901/https://www.fpa.es/en/princess-of-asturias-awards/laureates/1998-nicolas-castellanos-vicente-ferrer-joaquin-sanz-gadea-and-muhammad-yunus.html?especifica=0&idCategoria=0&anio=1998&especifica=0}}</ref> ва ҷоизаи сулҳи Сидней дар 1998,<ref>{{Cite web|url=http://sydneypeacefoundation.org.au/peace-prize-recipients/1998-professor-muhammed-yunus/|title=1998 Professor Muhammed Yunus|publisher=Sydney Peace Foundation|accessdate=13 August 2012}}</ref> ва ҷоизаи сулҳи Сеул дар соли 2006 ба ҳисоб мераванд. Ғайр аз ин, Юнус бо 50 унвони доктори фахрии донишгоҳҳои 20 кишварҳои ҷаҳонӣ ва 113 ҷоизаи байналмилалӣ аз 26 кишвари мухталиф, аз ҷумла ифтихономаҳои давлатии 10 кишвар сарфароз гардонида шудааст.<ref>{{Cite web|url=http://muhammadyunus.org/index.php/professor-yunus/awards?limitstart=0|title=Awards|website=Yunus Centre|accessdate=2021-03-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010210802/http://muhammadyunus.org/index.php/professor-yunus/awards?limitstart=0|archivedate=2017-10-10}}</ref><ref>{{Cite news|date=14 October 2006|title=Profile: Dr. Muhammad Yunus|url=http://www.bangladeshnews.com.bd/2006/10/14/profile-dr-muhammad-yunus/|work=Bangladesh News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061017160138/http://www.bangladeshnews.com.bd/2006/10/14/profile-dr-muhammad-yunus/|archivedate=17 October 2006}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.muhammadyunus.org/index.php/professor-yunus/cv|title=CV of Professor Muhammad Yunus|website=Yunus Centre|accessdate=1 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151021055019/http://www.muhammadyunus.org/index.php/professor-yunus/cv|archivedate=21 October 2015}}</ref> Ҳукумати Бангладеш барои эҳтироми ҷоизаи Нобели ӯ муҳри ёдгорие мунташир карда аст.<ref name="sydney">[http://sydneypeacefoundation.wordpress.com/2007/09/03/muhammad-yunus-commemorative-stamps/ Sydney Peace Prize recipients], Sydney Peace Prize Foundation website; ''Retrieved: 9 September 2007''</ref> Маҷаллаи Fortune (Фочун) Юнусро моҳи марти соли 2012 ҳамчун яке аз 12 соҳибкори бузургтарин замони муосир ном бурдааст.<ref>{{Cite news|author=Byrne|first=John A.|date=9 April 2012|title=The 12 greatest entrepreneurs of our time|url=https://money.cnn.com/galleries/2012/news/companies/1203/gallery.greatest-entrepreneurs.fortune/13.html|work=Fortune|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120324163515/http://money.cnn.com/galleries/2012/news/companies/1203/gallery.greatest-entrepreneurs.fortune/13.html|archivedate=24 March 2012}}</ref> Маҷаллаи Fortune дар иқтибосаш гуфтааст, ки «''ғояҳои Юнус теъдоди бешумори ҷавононро илҳом бахшид, ки худро машғули корҳои иҷтимоӣ дар тамоми ҷаҳон созанд.''» Дар моҳи январи соли 2008, дар [[Хюстон, Техас|Ҳюстони]] Техас 14 январро «'''Рӯзи Муҳаммад Юнус'''» эълон карданд.<ref>{{Cite news|title=Houston mayor declares 14 January 'Yunus Day'|url=http://www.thedailystar.net/story.php?nid=19502|work=The Daily Star|date=16 January 2008|accessdate=16 January 2008}}</ref> Соли 2009 тибқи раддабандии Форейн Полиси Юнус дар қатори 100 (Бонуфузтарин элитаи ҷаҳон) беҳтарин мутафаккирони олам номбар карда шуд. [[Акс:Muhammad_Yunus_com_presidente_Lula.jpg|чап|мини| Юнус бо президенти Бразилия Лула Да Силва дар соли 2008 пас аз ба даст овардани ҷоизаи сулҳи Нобел]] Соли 2010 маҷаллаи бритониёии Ню Стейтмэн ''New Statesman'' Юнусро дар раддабандии «50 чеҳраи муассири ҷаҳон дар соли 2010» дар мақоми 40-ум қарор дод. Юнус зиёда аз 50 унвонҳоидоктории фахрии донишгоҳҳои Аргентина, Австралия, Бангладеш, Белгия, Канада, Коста-Рика, Ҳиндустон, Италия, Ҷопон, Корея, Лубнон, Малайзия, Перу, Русия, Африқои Ҷанубӣ, Испания, Тайланд, Туркия, Британияи Кабир, ва ИМА-ро ба даст оварда аст.<ref>{{Cite web|url=http://muhammadyunus.org/index.php/professor-yunus/honourary-degrees|title=Honourary Degrees|website=Yunus Centre|accessdate=13 August 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130222171529/http://www.muhammadyunus.org/index.php/professor-yunus/honourary-degrees|archivedate=22 February 2013}}</ref> Дабири кулли Созмони Милали Муттаҳид, [[Пан Ги Мун|Бан Ки Мун]] Юнусро ба ҳайси як ҳомии Ҳадафҳҳои Рушди Ҳазорсола ном бурда аст. Юнус дар садри ҳайати Шӯрои Бунёди Созмони Милали Муттаҳид, Бунёди Шваб, шоҳзода Алберти II аз Бунёди Монако, Фонди қарзии хурди Grameen Credit Agricole нишаста аст. Вай узви ифтихории кумитаи Фонди Ширак<ref>{{Cite web|url=http://www.fondationchirac.eu/en/foundation/honour-committee/|title=Honor Committee|website=Fondation Chirac}}</ref> аз рӯзи бунёди он дар соли 2008 аз ҷониби президенти собиқи Фаронса [[Жак Ширак]] бо мақсади мусоидат ба сулҳи ҷаҳон таъсис дода шудааст, мебошад. Юнус ба як чеҳраи маъруфи сатҳи ҷаҳонӣ табдил ёфтааст. Вай дар саросари ҷаҳон суханрониҳои зиёде эрод карда аст,<ref>{{Cite web|url=http://www.nelsonmandela.org/publications/entry/seventh-nelson-mandela-annual-lecture-address1|title=Seventh Nelson Mandela Annual Lecture address – Nelson Mandela Centre of Memory|website=Nelsonmandela.org|accessdate=13 August 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.grameensocialbusiness.org/index.php?option=com_content&view=article&id=197:professor-muhammad-yunus-commencement-speech&catid=46:transcripts-of-speeches&Itemid=92|title=Professor Muhammad Yunus' Commencement Speech|date=17 May 2009|publisher=Grameensocialbusiness.org|accessdate=13 August 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130424175357/http://www.grameensocialbusiness.org/index.php?option=com_content&view=article&id=197:professor-muhammad-yunus-commencement-speech&catid=46:transcripts-of-speeches&Itemid=92|archivedate=24 April 2013}}</ref><ref>[http://tech.mit.edu/V128/N28/commencement/yunus.html «Yunus Speaks About Capitalism, Poverty, and the Future of 'Social Business'»] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160216024701/http://tech.mit.edu/V128/N28/commencement/yunus.html |date=2016-02-16 }} — The Tech, Volume 128, Issue 28: Friday, 13 June 2008</ref><ref>{{Cite web|url=http://muhammadyunus.org/index.php/news-media/speeches/210-adam-smith-lecture-at-glasgow-university|title=Adam Smith Lecture at Glasgow University|website=Yunus Centre|accessdate=13 August 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171009143647/http://muhammadyunus.org/index.php/news-media/speeches/210-adam-smith-lecture-at-glasgow-university|archivedate=2017-10-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ox.ac.uk/news-and-events/The-University-Year/romanes-lecture|title=Romanes Lecture|website=University of Oxford}}</ref> ва дар барномаҳои телевизионии машҳур баромад кардааст, ки метавон ба ''Daily Show бо Ҷон Стюарт'' ва ''Шоуи Опра Уинфри'' дар соли 2006, ''Ҳисоботи Колберт'' соли 2008, ''Замони воқеӣ бо Билл Махер'' дар соли 2009 ва ''Симпсонҳо'' дар соли 2010 ишора кард. Дар Google+ Юнус яке аз бештарин пайравони дар саросари ҷаҳонро дорад, ки шумораи он беш аз ду миллион мерасад.<ref>{{Cite web|url=http://socialstatistics.com/profile/114848435876861502546|title=Muhammad Yunus Google+ Statistics|website=Socialstatistics.com|accessdate=13 August 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120806054035/http://socialstatistics.com/profile/114848435876861502546|archivedate=6 August 2012}}</ref> == Фаъолияти сиёсӣ == [[Акс:Yunus_at_LSE.jpg|мини|Юнус (аз рост) ҳангоми имзои китоб дар Мактаби Иқтисоди Лондон]] Дар аввали соли 2006 Юнус, дар якҷоягӣ бо дигар аъзои ҷомеаи шаҳрвандӣ, аз ҷумла профессор Раҳмон Субҳон, додрас Муҳаммад Ҳабибурраҳмон, Дуктур Камол Ҳусайн, Матиур Раҳмон, Маҳфуз Аннон ва Дебаприя Бҳаттачаря, дар як маъракаи номзадҳои ростқавл ва пок дар интихоботи миллӣ ширкат карданд.<ref>{{Cite news|url=http://www.cpd-bangladesh.org/media/press_N17.html|title=Parliament with honest, efficient must for development|publisher=The New Nation|date=21 March 2006|accessdate=22 August 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929175614/http://www.cpd-bangladesh.org/media/press_N17.html|archivedate=29 September 2007}}</ref> Вай дар поёни он масъалаи сол ворид шудан ба сиёсатро баррасӣ кард.<ref>{{Cite news|date=18 October 2006|title=Yunus not willing to be caretaker chief|url=http://www.thedailystar.net/2006/10/18/d6101801022.htm|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|accessdate=18 August 2007}}</ref> 11 феврали соли 2007 Юнус дар як номаи кушода навишт, ки дар рӯзномаи Бангладеши ''Daily Star чоп шудааст'', аз шаҳрвандон дар бораи нақшаи бунёди ҳизби сиёсӣ барои ташкили ҳусни сиёсӣ, роҳбарии хубу идоракунии хуб даъват ба амал оварда буд. Дар ин нома ӯ аз ҳама даъват карда аст, то мухтасар шарҳ диҳад, ки ӯ чӣ гуна бояд барои иҷрои ин вазифа амал кунад ва чӣ гуна онҳо дар иҷрои он саҳм гузошта метавонанд.<ref>{{Cite news|date=12 February 2007|title=Yunus seeks people's views on floating political party|url=http://archive.thedailystar.net/2007/02/12/d7021201011.htm|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|accessdate=18 August 2007|archivedate=2016-01-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160119140554/http://archive.thedailystar.net/2007/02/12/d7021201011.htm}}</ref> Дар ниҳоят Юнус эълом дошт, ки ӯ мехоҳад як ҳизби сиёсиро бо ''шарти пешрафта'' бо номи Ҳокимияти шаҳрвандон (Нагорик Шакти) ибтидо аз 18 феврали соли 2007 таъсис диҳад.<ref>{{Cite news|first=Islam|author=Siddique|date=18 February 2007|title=Bangladesh Nobel Laureate Announces His Political Party's Name|url=http://www.allheadlinenews.com/articles/7006502326|work=All Headline News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070220050932/http://www.allheadlinenews.com/articles/7006502326|archivedate=20 February 2007|accessdate=18 August 2007}}</ref><ref>{{Cite news|title='I will do politics of unity': Yunus names his party Nagorik Shakti|url=http://nation.ittefaq.com/artman/publish/article_34138.shtml|publisher=The New Nation|id=34138|date=12 February 2007|accessdate=18 August 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927175525/http://nation.ittefaq.com/artman/publish/article_34138.shtml|archivedate=27 September 2007}}</ref> Гумону занҳо вуҷуд доштанд, ки артиши кишвар аз иқдоми Юнус ба сиёсат пуштибонӣ мекунад.<ref>{{Cite news|first=Sabir|author=Mustafa|date=5 April 2007|title=Bangladesh at a crossroads|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/6530781.stm|work=BBC News|accessdate=18 August 2007|quote=At first glance, the current state of Bangladesh appears to be a paradox: a country under a state of emergency, but where the general public seem quite content.}}</ref> Аммо 3 май Юнус эълом дошт, ки пас аз мулоқот бо сарвари ҳукумати муваққат Фахруддин Аҳмад тасмим гирифтааст, ки аз нақшаҳои сиёсии худ даст кашад.<ref name="aljazeera">{{Cite news|date=3 May 2007|title=Yunus drops plans to enter politics|url=http://www.aljazeera.com/news/asia/2007/05/2008525143142288159.html|work=Al Jazeera|accessdate=18 August 2007}}</ref> Моҳи июли соли 2007 дар шаҳри Йоханнесбурги Африқои Ҷанубӣ, [[Нелсон Мандела]], Граса Мачел ва Десмонд Туту гурӯҳи пешвоёни ҷаҳонро даъват карданд, ки ''«барои ҳалли баъзе мушкилоти сангинтарин дар ҷаҳон бо хиради худ, роҳбарии мустақилона ва ҳамгироӣ барои муқобила бо он саҳмгузор бошанд»''.<ref>{{Cite news|title=Nelson Mandela and Desmond Tutu announce The Elders|url=http://www.theelders.org/article/nelson-mandela-and-desmond-tutu-announce-elders|publisher=TheElders.org|date=18 July 2007|accessdate=1 May 2013|archivedate=2013-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002064243/http://theelders.org/article/nelson-mandela-and-desmond-tutu-announce-elders}}</ref> Нелсон Мандела ҳангоми суханронии худ ба муносибати 89-умин солгарди худ аз таъсиси ин гурӯҳи нави «Пирон» хабар дод.<ref>{{Cite news|date=20 July 2007|title=Mandela joins 'Elders' on turning 89|url=http://www.nbcnews.com/id/19836050|work=NBC News|accessdate=24 August 2007}}</ref> Юнус дар маросими муаррифии гурӯҳ ширкат варзид ва яке аз аъзоён -муассисони он буд. Вай моҳи сентябри соли 2009 ҳамчун пир истеъфо дод ва изҳор дошт, ки бинобар талаботи кориаш натавонистааст дар аъзогии он бимонад.<ref>{{Cite news|title=Muhammad Yunus steps down|url=http://www.theelders.org/article/muhammad-yunus-steps-down|publisher=TheElders.org|date=21 September 2009|accessdate=1 May 2013|archivedate=13 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513012658/http://www.theelders.org/article/muhammad-yunus-steps-down}}</ref> Юнус узви Панели Африқоии Пешрафт (APP), ва аз шумори даҳ шахси машҳур аст, ки дар сатҳи баландтарин барои рушди баробар ва устувор Африқоро ҳимоят мекунанд. Ҳамасола гурӯҳи мазкур гузоришеро бо номи «Гузориши пешрафти Африқо» мунташир мекунад, ки дар он як масъалаи дорои аҳамияти фаврӣ барои қитъаро нишон медиҳад ва як қатор сиёсатҳои алоқаманднибат ба он пешниҳод мекунанд.<ref>{{Cite web|url=http://africaprogresspanel.org/en/publications/annual-reports/annual-report-2012/|title=Jobs, Justice and Equity: Seizing opportunities in times of global change|website=Africa Progress Panel|date=May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130109214313/http://www.africaprogresspanel.org/en/publications/annual-reports/annual-report-2012/|archivedate=9 January 2013}}</ref> Дар моҳи июли соли 2009, Юнус узви Шӯрои Байналмилалии Машваратии Созмони Рушди SNV Нидерланд шуд, то дар умури паст кардани сатҳи фақр ба ташкилот мусоидат кунад.<ref>{{Cite web|url=http://www.snvworld.org/en/aboutus/news/Pages/NewsPage0907001.aspx|title=SNV Netherlands Development Organisation establishes International Advisory Board|date=8 July 2009|publisher=Snvworld.org|accessdate=12 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110728035635/http://www.snvworld.org/en/aboutus/news/Pages/NewsPage0907001.aspx|archivedate=28 July 2011}}</ref> Ибтидо аз соли 2010 инҷониб Юнус ҳамчун Комиссари Комиссияи фарохмаҷро оид ба рушди рақамии ташаббусҳои СММ, ки истифодаи хидамоти интернети фарохмаҷро барои суръат бахшидан ба рушди иҷтимоӣ ва иқтисодии ҷаҳон фаъолият мекунад.<ref>{{Cite web|url=http://www.broadbandcommission.org/commissioners.html|title=Commissionners<!--sic-->|publisher=Broadbandcommission.org|accessdate=12 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100514094219/http://www.broadbandcommission.org/commissioners.html|archivedate=14 May 2010}}</ref> Моҳи марти соли 2016, ӯро [[Дабирони Кулли СММ|Дабири кулли Созмони Милали Муттаҳид]] [[Пан Ги Мун|Бан Ки Мун]] ба Комиссияи сатҳи баланд оид ба тандрустӣ шуғли аҳолӣ ва рушди иқтисодӣ таъйин кард, ки бо [[Франсуа Олланд]] аз Фаронса ва Ҷейкоб Зума аз Африқои Ҷанубӣ ҳамраис буданд.<ref>[https://www.who.int/hrh/com-heeg/comm_heeg_commissioners/en/ High-Level Commission on Health Employment and Economic Growth — Commissioners] [[World Health Organization]].</ref> Пас аз наслкушии Роҳинҷа дар солҳои 2016—2017 Юнус аз [[Мянма]]р даъват ба амал овард, ки ба хушунат алайҳи [[Роҳинҷа (халқият)|мусалмонони Роҳинҷа]] хотима диҳад.<ref>{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/world/yunus-suggests-7-point-proposal-resolving-rohingya-crisis-1461097|title=Yunus suggests 7-point proposal for resolving Rohingya crisis|work=The Daily Star|date=12 September 2017}}</ref> === Мушовири аршади Бангладеш === Дар пасманзари тазоҳуроти ҷунбиши ғайриҳамкорӣ дар Бангладеш, Юнус аз донишҷӯён ва бадбинияш аз ҳукумати кунунӣ изҳори пуштибонӣ кард ва дар моҳи августи соли 2024, пас аз истеъфои Шайх Ҳасина ва фирори ӯ ба Ҳинд, эълон шуд, ки Юнус сармушовири ҳукумати муваққатии кишвар хоҳад буд.<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/world/celebrations-all-over-bangladesh-nobel-laureate-muhammad-yunus-lauds-student-protests-says-anger-against-hasina-erupted-8991374.html|title=‘Celebrations All Over’: Bangladesh Nobel Laureate Muhammad Yunus Lauds Student Protests, Says Anger Against Hasina Erupted|website=News18|date=2024-08-05|lang=en|accessdate=2024-08-11}}</ref> Муҳаммад Юнус 7 августи соли 2024 аз ҷониби президент [[Муҳаммад Шаҳобуддин]] раҳбари муваққатии ҳукумати муваққат таъин шуд.<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/8/6/nobel-laureate-yunus-to-lead-bangladesh-interim-govt-presidents-office|title=Muhammad Yunus to lead Bangladesh interim government|website=Al Jazeera|lang=en|accessdate=2024-08-11}}</ref> 8 августи соли 2024 ӯ [[савганд]] ёд кард ва ҳамчун Сармушовири ҳукумати муваққати Бангладеш дар соли 2024 кор мекунад.<ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/yunus-led-interim-govt-sworn-3672581|title=Yunus-led interim govt sworn in|author=Star Digital Report|website=The Daily Star|date=2024-08-08|lang=en|accessdate=2024-08-11}}</ref> Ӯ дар беморхонаи Рангпур донишҷӯёни дар натиҷаи тазоҳурот маҷрӯҳшударо аёдат кард. == Ихтилофҳо == Ҳукумати Бангладеш рӯзи 11 январи соли 2011 баррасии фаъолияти Grameen Bank-ро эълон кард,<ref name="Ahmed">{{Cite news|author=Ahmed|first=Farid|date=14 January 2011|title=Nobel-winning microcredit bank comes under scrutiny|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/asiapcf/01/14/bangladesh.microcredit/|work=CNN|accessdate=9 March 2011}}</ref> то ба ҳол ки идома дорад. Дар моҳи феврали ҳамон сол, чандин раҳбарони байналмилалӣ, ба мисли Мэри Робинсон, бо таъсиси шабакаи расмии тарафдорони маъруф ба «Дӯстони Грамин», кӯшиш карданд, то аз Муҳаммад Юнусва ҳайсияти он ҳимоят кунанд.<ref>{{Cite news|date=18 February 2011|title=Huge support for Yunus|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=174549|work=The Daily Star|accessdate=9 March 2011}}</ref> 15 феврали соли 2011, вазири молияи Бангладеш, Абул Маал Абдул Муҳит изҳор дошт, ки Юнус бояд ҳангоми аудити бонк бояд аз Grameen Bank «дурӣ ҷӯяд».<ref>{{Cite news|date=15 February 2011|title=Bangladesh Nobel winner Yunus should 'stay away'|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hSRutw1eN77XQl0Bg550Bt8RUKCQ?docId=CNG.894a7c75aef1b21ccc3d7b40f8d06875.9b1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120525032942/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hSRutw1eN77XQl0Bg550Bt8RUKCQ?docId=CNG.894a7c75aef1b21ccc3d7b40f8d06875.9b1|archivedate=25 May 2012|accessdate=10 March 2011}}</ref> 2 марти 2011 Музаммел Ҳуқ — корманди собиқи Бонк, ки ҳукумат ӯро моҳи январ раис таъйин карда буд<ref name="nytimes.com">{{Cite news|author=Polgreen|first=Lydia|date=29 January 2011|title=Bangladesh Inspects Grameen Bank and Muhammad Yunus|url=https://www.nytimes.com/2011/01/30/world/asia/30bangladesh.html|work=The New York Times}}</ref> — эълон кард, ки Юнус аз вазифаи мудири иҷроияи бонк барканор карда шудааст.<ref>{{Cite news|date=2 March 2011|title=Bangladesh Trying To Fire Muhammad Yunus, Nobel Laureate, From Microlender Grameen|url=http://www.huffingtonpost.com/2011/03/02/bangladesh-fires-nobel-yunus-microlender_n_830176.html|work=HuffPost|accessdate=9 March 2011}}</ref> Дар ин ҳангом, мудири кулли бонк Ҷаннат-Е Куанин изҳороте пахш кард, ки Юнус то баррасии масъалаҳои ҳуқуқии мавриди баҳс «дар дафтари худ фаъолияташро идома хоҳад дод».<ref>{{Cite web|url=http://grameen.com/dmdocuments/Statement/Statement_of_GB_English.gif|title=Statement of Grameen Bank|website=Grameen|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110711121854/http://grameen.com/dmdocuments/Statement/Statement_of_GB_English.gif|archivedate=11 July 2011}}</ref> Дар моҳи марти соли 2011, Юнус ба Суди олии Бангладеш шикоят бурд, то машрӯияти қарори Бонки марказии Бангладешро дар бораи аз вазифаи Директори Идоракунии Grameen Bank хориҷ кардани худашро талаб кунад.<ref>{{Cite news|date=3 March 2011|title=Yunus files writ petition against his removal|url=http://bdnews24.com/bangladesh/2011/03/03/yunus-files-writ-petition-against-his-removal|work=bdnews24.com|accessdate=9 March 2011}}</ref> Худи ҳамон рӯз, нуҳ директори интихобшудаи Grameen Bank дархости шикояти дуюмро пешниҳод карданд.<ref>{{Cite news|date=3 March 2011|title=Another writ petition filed challenging govt decision|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/latest_news.php?nid=28711|work=The Daily Star|accessdate=9 March 2011}}</ref> Сенатори вақти ИМА Ҷон Керрӣ дар як изҳорот рӯзи 5 марти соли 2011 Юнус пуштибонӣ кард ва изҳор дошт, ки ӯ аз чунин шакл гирифтани кор «шадидан нигарон аст».<ref>{{Cite news|date=5 March 2011|title=US senator Kerry 'deeply concerned' at Yunus removal|work=Daily Nation|url=http://www.nation.co.ke/news/world/1068-1119414-15tfcmv/|accessdate=29 June 2017}}</ref> Худи ҳамон рӯз дар Бангладеш ҳазорон нафар ба эътироз баромадан ва занҷираҳои инсониро барои дастгирӣ ва мусоидати Юнус ба вуҷуд оварданд.<ref>{{Cite news|author=Alam|first=Shafiq|date=5 March 2011|title=Thousands in Bangladesh protest at Yunus sacking|url=https://sg.news.yahoo.com/thousands-bangladesh-protest-yunus-sacking-20110305-052741-786.html|work=Yahoo News|accessdate=28 March 2011|archivedate=2022-04-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220410103631/https://sg.news.yahoo.com/thousands-bangladesh-protest-yunus-sacking-20110305-052741-786.html}}</ref> Муҳокимаи Додгоҳи олӣ оид ба дархостҳо, 6 марти соли 2011 ба нақша гирифта шуда буд, вале мавқуф гузошта шуд. 8 марти 2011 Додгоҳ барканории Юнусро расамн тасдиқ кард.<ref>{{Cite news|date=8 March 2011|title=Bangladesh judge confirms Yunus sacking|url=http://www.brecorder.com/top-news/1/6141-bangladesh-judge-confirms-yunus-sacking.html|work=Business Recorder|location=Karachi|accessdate=9 March 2011}}</ref> === Иттиҳоми судҷӯӣ ва самаранокии маблағгузории хурд === [[Акс:Dr._Yunus_Reveals_his_new_Bbook_at_Muktadhara.jpg|рост|мини| Юнус дар рӯнамоии китоби нави худ дар шаҳри Ню Йорк дар соли 2008]] Иттиҳомот алайҳи Муҳаммад Юнус ва Грамин Бонк дар шароите садо доданд, ки баъзеҳо ба самаранокии системаи маблағгузории хурд шубҳа мекарданд, ки ин шубҳаҳо аз фаъолияти баъзе ташкилотҳои маблағгузории хурди (ТМХ) Ҳиндустон<ref name="microfinanceinsights">{{Cite web|url=http://www.microfinanceinsights.com/blog-details.php?bid=167|title=SKS IPO Opens Today, Reactions Mixed|author=Kashyap|first=Arjun|website=Microfinance Insights|date=28 July 2010|accessdate=9 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100731125332/http://www.microfinanceinsights.com/blog-details.php?bid=167|archivedate=31 July 2010}}</ref> ва Мексика бармеомад.<ref name="Epstein">{{Cite news|author=Epstein|first=Keith|date=13 December 2007|title=Compartamos: From Nonprofit to Profit|url=http://www.businessweek.com/magazine/content/07_52/b4064045919628.htm|work=Bloomberg BusinessWeek|accessdate=9 March 2011}}</ref> Бино бар гузоришҳо, маҷбуркунӣ, фишори ҳамсон ва таъқиби ҷисмонӣ ҳамчун амалияи пардохти қарз дар баъзе Ташкилотҳои Маблағгузории Хурди мушаххас барои баргардонидани қарз истифода шудаанд.<ref>{{Cite news|url=http://morungexpress.com/the-need-for-a-balanced-development-policy/|title=The need for a balanced development policy|work=The Morung Express|accessdate=10 March 2011|archivedate=2017-10-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171030055953/http://morungexpress.com/the-need-for-a-balanced-development-policy/}}</ref> Тиҷоратикунонии қарзҳои хурд<ref>{{Cite news|date=21 February 2011|title=Profit-focused MFIs are loan sharks: Yunus|url=http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Profit-focused-MFIs-are-loan-sharks-Yunus/articleshow/7537341.cms|work=The Times of India|accessdate=10 March 2011}}</ref> Юнусро водор кард, то изҳор кунад, ки ''«ҳеҷ гоҳ тасаввур намекард, ки рӯзе мерасаду қарзҳои хурд дар зоти худ акулаҳои қарзиро ба вуҷуд меоранд.»''<ref>{{Cite web|url=http://www.muhammadyunus.org/Yunus-Centre-Highlights/from-microcredit-to-loan-shark/|title=Sacrificing Microcredit for Megaprofits|website=Yunus Centre|accessdate=10 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110210155437/http://www.muhammadyunus.org/Yunus-Centre-Highlights/from-microcredit-to-loan-shark/|archivedate=10 February 2011}}</ref> Фиреби суд дар баъзе ТМХ сармоягузории молии судмандро барои гузаронидани пешниҳоди аввалияи судманд (IPO) ҷазб кард, аз ҷумла бузургтарин ТМХ-и Ҳиндустон, SKS Microfinance, ки моҳи июли соли 2010 IPO яшро баргузор карда буд.<ref>{{Cite news|author=Kinetz|first=Erika|date=28 July 2010|title=SKS Launches India's First Microfinance IPO|url=http://www.businessweek.com/ap/financialnews/D9H86ICG2.htm|work=Bloomberg Businessweek|accessdate=10 March 2011}}</ref> Моҳи сентябри соли 2010 Юнус IPO-ро шадаидан интиқод кард; дар мубоҳисае бо муассиси SKS Викрам Акула дар мулоқоти Ташаббусҳои Глобалии Клинтон<ref>{{Cite news|author=Bahree|first=Megha|date=11 October 2010|title=A Big Split Over Microfinance|url=https://www.forbes.com/global/2010/1011/companies-akula-yunus-iskenderian-clinton-global-big-split.html|work=Forbes|accessdate=10 March 2011}}</ref> ӯ иброз дошт, "Қарздиҳии хурд на барои одамони тасоудфие мебошад, ки аз ҳисоби камбизоатон пул кор кунанд. Ин дақиқан ҳамон корест, ки шумо мекунед. Ин комилан паёми хатост. " Ҳисобкунии фоизи воқеӣ гуногун аст, аммо бо як ҳисоб, меъёрҳои миёнаи Grameen тақрибан 23 % фоизро ташкил медиҳанд (бо сатҳи таваррум муқоиса карда мешаванд).<ref>{{Cite web|url=http://www.cgdev.org/blog/quick-whats-grameen-banks-interest-rate|title=Quick: What's the Grameen Bank's Interest Rate?|website=Center For Global Development}}</ref> Ҳамзамон, ин ташкилот ба муддати якчанд сол аз андоз озод карда шуда буд дошт, ки ҳоло бардошта шуда аст.<ref>{{Cite web|url=https://mises.org/daily/2375|title=Microcredit or Macrowelfare: The Myth of Grameen|website=Mises Institute|accessdate=2021-03-21|archivedate=2014-11-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141108220718/http://mises.org/daily/2375}}</ref> Ҳаводори Муҳаммад Юнус иддао доранд, ки ҳукумати Бангладеш аз ин «бӯҳрони ахлоқӣ дар атрофи қарзҳои хурд» истифода бурда, Юнусро аз маснадаш барканор карда аст.<ref>{{Cite web|url=http://desirsdafrique.blogspot.com/2011/02/3-fevrier-2011-mohammad-yunus.html|title=Haro sur le " banquier des pauvres "|author=Fontaine|first=Jacques|website=Désirs d'Afrique|date=3 February 2011|lang=fr|accessdate=10 March 2011}}</ref> === Ангезаҳои сиёси паси иттиҳомот === Гарчанде ки Grameen Bank аз ҷониби ҳукумати Норвегия дар моҳи декабри соли 2010 аз ҳама иттиҳомоти марбут ба маблағгузориҳои нодуруст ва ғайриқонунӣ мубарро эълон карда шуд, аммо моҳи марти соли 2011 ҳукумати Бангладеш тафтиши семоҳаи тамоми фаъолияти Grameen Bank-ро оғоз кард.<ref name="Ahmed"/> Ин боис шуд, ки Муҳаммад Юнус аз ширкат дар форуми ҷашонии иқтисодӣ худдорӣ кунад (World Economic Forum).<ref>{{Cite web|url=http://www.forumblog.org/socialentrepreneurs/2011/01/social-entrepreneurs-impact-world-leaders.html|title=Social Entrepreneurs Impact World Leaders|website=Schwab Foundation for Social Entrepreneurship|date=25 January 2011|accessdate=10 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110202102633/http://www.forumblog.org/socialentrepreneurs/2011/01/social-entrepreneurs-impact-world-leaders.html|archivedate=2 February 2011}}</ref> Моҳи январи соли 2011 Юнус дар мурофиаи додгоҳӣ дар натиҷаи туҳматии як сиёсатмадори маҳаллӣ аз ҳизби хурди чапгарое дар соли 2007 маҷбур шуд ба додгоҳ ҳозир шавад. Ӯ аз изҳороте, ки Юнус ба хабаргузории AFP дода буд, шикоят карда буд: Юнус дар изҳороти хеш мегуяд: "Сиёсатмадорон дар Бангладеш танҳо барои қудрат кор мекунанд. Дар ин ҷо идеология вуҷуд надорад ".<ref>{{Cite web|url=http://www.newstoday.com.bd/index.php?option=details&news_id=17832&date=2011-01-18|title=Prof Yunus appears in court today|author=Hafez Ahmed|website=Newstoday.com.bd|accessdate=10 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210303021446/http://www.newstoday.com.bd/index.php?option=details&news_id=17832&date=2011-01-18|archivedate=2021-03-03}}</ref> Дар мурофиаи додгоҳӣ, Юнусро тавонистанд бо гаравпулӣ озод кунанд ва ин боис шуд ки дар мурофиаҳои минбаъда аз ҳузури шахсияш дар додгоҳ озод карда шавад.<ref name="bbc18Jan2011">{{Cite news|title=Grameen's Muhammad Yunus in court for defamation case|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-12213255|work=BBC News|date=18 January 2011|accessdate=10 March 2011}}</ref> Чунин тафтишот шубҳаҳоро дар бораи он, ки бисёр ҳамлаҳо метавонанд ангезаи сиёсӣ дошта бошанд, афзоиш дод.<ref>{{Cite news|author=Jason Burke|date=21 February 2011|title=Microfinance guru Muhammad Yunus faces removal from Grameen Bank|url=https://www.theguardian.com/world/2011/feb/21/muhammad-yunus-microfinance-grameen-bank-bangladesh|location=London|work=The Guardian|accessdate=10 March 2011}}</ref> Бинобар муносибатҳои душвори Шайх Ҳасина ва Юнус аз оғози соли 2007, вақте ки Юнус хост ҳизби сиёсии худро таъсис диҳад, Ҳасина талош кард, ки вай дар моҳи майи соли 2007 аз ин иқдомаш даст бикашад.<ref name="aljazeera"/> === Иддаои марбут ба шарикон: парвандаи хӯрокворӣ ва парвандаи телефон === Санаи 27 январи соли 2011 Юнус дар мурофиаи судӣ оид ба тақаллуби озуқаворӣ, ки аз ҷониби Додгоҳи Сити Корпоратсияи Дакка (DCC) оид ба бехатарии озуқаворӣ пешниҳод шуда буд, ӯро ба истеҳсоли йогурти «дурӯғин» муттаҳам карданд<ref>{{Cite news|author=Farid Ahmed|date=28 January 2011|title=Bangladeshi Nobel laureate faces fresh legal trouble at home|url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/asiapcf/01/27/bangladesh.nobel.yogurt/|work=CNN|accessdate=12 March 2011|archivedate=2011-06-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110628202857/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/asiapcf/01/27/bangladesh.nobel.yogurt/}}</ref> ки равғанаш аз ҳадди ақали қонунӣ буд. Ин йогурт аз ҷониби Grameen Danone, як корхонаи муштараки тиҷорати иҷтимоӣ байни Grameen Bank ва Danone истеҳсол мешавад, ки ҳадафи он фароҳам овардани имконият барои фурӯшандаҳои кӯча, ки йогурт мефурӯшанд ва беҳтар намудани ғизои кӯдакон бо йогурти серғизо мебошад. Ба гуфтаи вакили Юнус, иттиҳомот «дурӯғ ва беасос» мебошанд.<ref>{{Cite news|date=28 January 2011|title=Contaminated yoghurt lands Yunus in dock|url=http://www.deccanchronicle.com/international/contaminated-yoghurt-lands-yunus-dock-107|work=Deccan Chronicle|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213072239/http://www.deccanchronicle.com/international/contaminated-yoghurt-lands-yunus-dock-107|archivedate=13 February 2011|accessdate=12 March 2011}}</ref> Бо дархости вакилони дифои Юнус бо ишора ба қонуншиканиҳо ва иштибоҳҳои мурофиавӣ, ин парвандаро акнун Додгоҳи олӣ баррасӣ мекунад. Тафтиши як комиссияи ҷамъиятии мустақили 2012, ки Grameen Bank-ро таҳқиқ мекунад, тасдиқ мекунад, ки Юнус ваколати ӯро нодуруст нишон додааст ва аз ваколатҳои худ дар давраи роҳбарияш сӯиистифода кардааст. Дар ин гузориш муқаррар карда мешавад, ки барои мақомоти ваколатдори Grameen Bank ҳамчун кафил баромад кардан ва додани қарз ба корхонаҳои мустақили хусусӣ дар давраи доктор Юнус мушкилоти ҳуқуқӣ вуҷуд доранд. Дар ин гузориш саволҳои мушаххас вобаста ба (а) таъсис ва маблағгузории Grameenphone, як ташкилоти телекоммуникатсионии фоидаовар, ки дар аввал ҳамчун эътимод барои қарзгирандагони Бонки Grameen дар якҷоягӣ бо Telenor ширкати фаромиллии давлатии Норвегия таъсис ёфтааст ва аз ҷониби доктор Юнус таҳия шудааст ва (б) ҳамзамон идоракунӣ ва маблағгузории амалии корхонаҳои хусусие, ки доктор Юнус таъсис додааст, бо истифода аз захираҳои Grameen Bank. Комиссия инчунин вазъи ҳуқуқии Grameen Bank-ро таҳқиқ карда, ба хулосае омад, ки он де-юре ҷамъиятӣ, яъне як ҳукумати аст, ки назорати номукаммали он аз ҷониби давлат ва (эҳтимолан нохоста) пешниҳоди нодурусти доктор Юнус дар гузашта боиси дарки маъмули моликияти хусусӣ гардида аст. Гузориши комиссия ба монеъ шудан ба тафтишоти комиссия аз ҷониби роҳбарияти ҳозираи Grameen Bank, намояндагони Telenor, ҳукумати Бангладеш ва партизанҳои доктор Юнус ишора мекунад. Ҳанӯз оқибатҳои пурраи гузориш дар ҳарду унсури таҳти назорати давлатии ВАО-и Бангладеш буда ё пресс-релизҳои тарафдори Юнус, ки дар он доктор Юнус ҳадди аққал дастёбӣ ба фасод дар пайванди муассисаи тиҷоратии ҷамъиятии Бангладеш аст, то кунун дар созиш бо тарафҳои дигар аз наздик баррасӣ нашудаанд. Маблағгузории хурд дар расонаҳои хориҷӣ зери танқид гирифта шудааст. Гардиан (аз Бритониё) мепурсад, ки оё маблағгузории хурд «афсонаи неолибералӣ» аст ё хайр. Дар мақола ба танқидҳо ишора карда шудааст, аз ҷумла, ки аксари қарзҳо барои ташкили тиҷорати хурд истифода намешаванд, балки ба ҷои «ҳамворсозии масраф» истфода мешаванд.<ref>{{Cite news|author=Bunting|first=Madeleine|date=9 March 2011|title=Is microfinance a neoliberal fairytale?|url=https://www.theguardian.com/global-development/poverty-matters/2011/mar/09/microfinance-neoliberal-fairytale|work=The Guardian|accessdate=9 March 2011}}</ref> == Мурофиаҳо == '''Мурофиаи додгоҳии Муҳаммад Юнус'''<ref name="ti19Sep2013">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/nri/contributors/contributions/rashidul-bari/The-never-ending-trial-of-Muhammad-Yunus/articleshow/22757491.cms?intenttarget=no|title=The never-ending trial of Muhammad Yunus|work=The Times of India|date=19 September 2013|accessdate=8 July 2015}}</ref> маҷмӯаи як қатор мурофиаҳоест, ки сарвазири Бангладеш Шайх Ҳасина алайҳи Муҳаммад Юнус оғоз кардааст. Ӯ Юнусро дар соли 2010 ба додгоҳ кашид ва дар ниҳоят ӯро аз Бонки Грамин хориҷ кард.<ref name="dawn">{{Cite news|url=http://dawn.com/news/1054597/yunus-slams-destruction-of-grameen|title=Yunus slams 'destruction' of Grameen|work=Dawn|date=7 November 2013|accessdate=8 July 2015}}</ref> Далели асосияш ин буд, ки барои идора кардани Бонк ҳоло ӯ пир шудааст ва наметавонад мудири бонке бошад, ки соли 1983 эҷод карда буд.<ref name="theguardian">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2011/feb/21/muhammad-yunus-microfinance-grameen-bank-bangladesh|title=Microfinance guru Muhammad Yunus faces removal from Grameen Bank|work=The Guardian|accessdate=8 July 2015}}</ref> Дар соли 2013, ӯ бори дуввум ба додгоҳ кашида шуд, зеро гӯё бидуни иҷозати зарурии ҳукумат даромад, аз ҷумла маблағи пулии ҷоизаи сулҳи Нобел ва фурӯши китобҳояшро гирифта аст.<ref name="huffingtonpost">{{Cite news|title=Muhammad Yunus Accused of Tax Evasion, Bangladesh To Take Legal Action Against Nobel Laureate|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/09/10/muhammad-yunus-tax-evasion_n_3900633.html|work=HuffPost|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130914115624/http://www.huffingtonpost.com/2013/09/10/muhammad-yunus-tax-evasion_n_3900633.html|archivedate=14 September 2013|accessdate=8 July 2015}}</ref> Гуфта мешавад, ки ин силсилаи мурофиаҳо алайҳи Юнус<ref name="nytimes">{{Cite web|url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2013/04/17/beyond-profit-a-talk-with-muhammad-yunus/|title=Beyond Profit: A Talk With Muhammad Yunus|author=Bornstein|first=David|website=Opinionator|date=17 April 2013|accessdate=8 July 2015}}</ref> миллиардҳо одам дар саросари ҷаҳон аз 8.3 миллион<ref name="nytimes2">{{Cite web|url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2012/08/22/an-attack-on-grameen-bank-and-the-cause-of-women/?ref=muhammadyunus&_r=0|title=An Attack on Grameen Bank, and the Cause of Women|author=Bornstein|first=David|website=Opinionator|date=22 August 2012|accessdate=8 July 2015}}</ref> занони камбизоати<ref name="nytimes3">{{Cite web|url=http://6thfloor.blogs.nytimes.com/2011/03/09/did-hingsha-do-in-a-nobel-prize-winner/?ref=muhammadyunus|title=Did 'Hingsha' Do In a Nobel Prize Winner?|author=Nolan|first=Rachel|website=The 6th Floor|date=9 March 2011|accessdate=8 July 2015}}</ref> Бонки Грамин<ref name="nytimes4">{{Cite news|author=Sengupta|first=Somini|date=19 February 2007|title=A Nobel Prizewinner's Hat Alters the Political Ring in Bangladesh|url=https://www.nytimes.com/2007/02/19/world/asia/19bangla.html?ref=muhammadyunus|work=The New York Times|accessdate=8 July 2015}}</ref> то президенти ИМА<ref name="cnn">{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/asiapcf/03/22/bangladesh.bank.crisis/|title=Bangladesh asked to find a compromise to end bank crisis|author=Farid Ahmed|work=CNN|accessdate=8 July 2015}}</ref> Барак Обамаро шигифтзада карда аст.<ref name="nytimes5">{{Cite web|url=http://thecaucus.blogs.nytimes.com/2009/07/30/obama-to-award-medals-of-freedom-to-16/?_r=0|title=Obama to Award Medals of Freedom to 16|author=Southall|first=Ashley|website=The Caucus|date=30 July 2009|accessdate=8 July 2015}}</ref> Муқоисаи венеттаи<ref name="usatoday">{{Cite web|url=http://usatoday30.usatoday.com/money/world/2011-04-05-yunus-grameen.htm|title=Nobel laureate Yunus loses fight to keep job at microlender|website=USA Today|accessdate=8 July 2015}}</ref> алайҳи Юнус<ref name="dailysangram">{{Cite news|url=http://www.dailysangram.com/news_details.php?news_id=127762|work=The Daily Sangram|language=bn|accessdate=8 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150709010443/http://www.dailysangram.com/news_details.php?news_id=127762|archivedate=9 July 2015}}</ref> ба такрори муосир<ref>{{Cite news|author=Bhuiyan|first=Mohammad|title=Professor Yunus: Grameen Bank and Bangladeshi politics|url=http://www.daily-sun.com/details_yes_06-07-2013_Professor-Yunus:-Grameen-Bank-and-Bangladeshi-politics_548_2_17_1_0.html|work=Daily Sun|location=Dhaka|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131110112712/http://www.daily-sun.com/details_yes_06-07-2013_Professor-Yunus:-Grameen-Bank-and-Bangladeshi-politics_548_2_17_1_0.html|archivedate=10 November 2013}}</ref> муноқиша<ref name="dawn2">{{Cite news|url=http://dawn.com/news/1051503/bangladesh-governments-religious-body-targets-nobel-winner-yunus|title=Bangladesh government's religious body targets Nobel winner Yunus|work=Dawn|date=24 October 2013|accessdate=8 July 2015}}</ref> байни [[Архимед]] ва генерал Марселлусро ба хотир меоварад, ки мақола пешгӯӣ мекунад, ки " бонкдори камбизоат "<ref name="bbc2Mar2011"/> метавонад дучори сарнавиште<ref name="state">{{Cite web|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/prs/ps/2013/09/214047.htm|title=Bangladesh: Corruption Allegations Against Muhammad Yunus (Taken Question)|publisher=state.gov|accessdate=8 July 2015}}</ref> монанди падари математика шавад, ки барои дархост кардани Ҳасина ба Бонки Грамин халал нарасонад. Викас Бажай дар блоги таҳририи Тэйкинг Ноут (''Taking Note)'' ''дар New York Times'' 7 ноябри соли 2013 навишта аст: <blockquote>Ҳукумати Бангладеш дар маъракаи дарозмуддат алайҳи Бонки Грамин ва асосгузори он Муҳаммад Юнус картаи худро бохт. Ҳафтаи гузашта қонунгузорон қонунеро тасвиб карданд, ки бонкро тадриҷан миллӣ мекунад, то идеяи додани қарзҳои хурд ба занони камбизоатро пешбарӣ намуда, назорат аз болои 8.4 миллион занони деҳот, ки аксарияти саҳмияҳои онро доранд ба даст гиранд.<ref name="nytimes6">{{Cite web|url=http://takingnote.blogs.nytimes.com/2013/11/13/a-hostile-bank-takeover/?_r=0|title=A Hostile Bank Takeover|author=Vikas Bajaj|website=Taking Note|date=13 November 2013|publisher=The New York Times|accessdate=6 August 2016}}</ref></blockquote> [[Акс:Muhammad_Yunus_2.jpg|мини|Муҳаммад Юнус, ҷоизаи сулҳи Нобел, 2006]] === Заминаи ихтилофҳо === Бояд қайд кард, ки солҳои зиёде Юнус пайрави падари Ҳасина — Шайх Муҷиб, яке аз бунёдгузорони Бангладеш буд.<ref name="webs">{{Cite web|url=http://bangabandhuporisad.webs.com/|title=Home – FATHER OF BENGALEE NATION|publisher=bangabandhuporisad.webs.com|accessdate=8 July 2015|archivedate=2015-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150709011442/http://bangabandhuporisad.webs.com/}}</ref> Ҳангоми тадрис дар Донишгоҳи давлатии Теннеси Миёна<ref name="mtsu">{{Cite web|url=http://www.mtsu.edu/yunus/|title=Middle Tennessee State University &#124; Middle Tennessee State University|publisher=mtsu.edu|accessdate=8 July 2015|archivedate=2022-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220305072948/https://www.mtsu.edu/yunus/}}</ref> Юнус '''Кумитаи шаҳрвандии Бангладеш'''ро таъсис дод (BCC), ҳамчун дар посух ба таҷовузи Покистони Ғарбӣ алайҳи Бангладеш ва раҳбари он Шайх Муҷиб<ref name="thefinancialexpress-bd2">{{Cite news|url=http://www.thefinancialexpress-bd.com/old/index.php?ref=MjBfMDJfMDlfMTNfMV85OV8xNTk1MjY=|title=The role of Muhammad Yunus in the Bangladesh Liberation War and thereafter|work=The Financial Express|location=Dhaka|accessdate=8 July 2015}}</ref> пас аз сар задани ҷанги озодӣ, КШБ Юнусро интихоб кард, то муҳаррири рузномаи тозанашри News Letter дар Бангладеш бошад.<ref name="bdnews24">{{Cite news|url=http://bdnews24.com/bangladesh/2013/04/18/yunus-on-congressional-medal|title=Yunus on Congressional medal|work=bdnews24.com|accessdate=8 July 2015}}</ref> Юнус аз пас таъсиси Бангладеш дар соли 1971 илҳом гирифта, соли 1972 ба кишвараш баргашт то ба Муҷиб дар барқарор кардани миллате, ки дар натиҷаи ҷанги тӯлонии хунин хароб шудааст, кумак кунад. Ин муносибати пас аз марги Муҷиб хотима наёфт. Юнус бо духтари Муҷиб Ҳасина муносибати хуби касбӣ дошт. Юнус Ҳасинаро ҳамроҳ бо хонуми аввали ИМА Ҳилларӣ Клинтон ҳамраиси ҳамоиши қарзии хурди худ таъйин кард, ки аз 2-4-уми феврали соли 1997 баргузор шуда буд. Дар чорабинии мазкур, 50 сарони давлатҳо ва мансабдорони баландпояи 137 давлати миллӣ дар Вашингтон, Округи Колумбия ҷамъ омада, роҳҳои ҳалли мушкилоти фақрро баррасӣ карданд. Дар ин ҳамоши бузург барои қарздиҳии хурд, Ҳасина ба ҷуз ситоиш аз чеҳраи падариаш чизе нагуфт. Дар изҳороти худ вай "фаъолиятҳои барҷастаи профессор Юнус ва Бонки Граминро, ки ӯ аз муассисонаш буд мавриди тамҷиду ситоиш қарор дод.... Муваффақияти Бонки Грамин ба некӯаҳволии бонкҳое, ки ба додани қарзҳои хурд ба камбизоатон машғуланд, як хушбиниеро ба вуҷуд овард. Маросими ифтитоҳи лоиҳаи Grameen Phone, бузургтарин хадамоти телефонӣ дар Бангладеш, дар дафтари Ҳасина 26 марти соли 1997 баргузор шуд. Бо истифода аз Grameen Phone, Ҳасина аввалин зангро бо Торбёрн Ягланд, сарвазири вақти Норвегия анҷом дод. Вақте ки суҳбати ӯ бо Ягланд хотима ёфт, ба ӯ як занги дигар омад, ки ин аз Лайли Бегум аз кормандони наздики, Юнус буд. Аммо, ин муносибати тӯлонӣ дар соли 2007 пас аз ифшои нияти таъсиси ҳизби сиёсии Нагорик Шакти-и, Юнус ба поён расид<ref name="bdnews24a">{{Cite news|url=http://bdnews24.com/bangladesh/2007/02/18/yunus-names-his-political-party-nagorik-shakti|title=Yunus names his political party Nagorik Shakti|work=bdnews24.com|accessdate=8 July 2015}}</ref> === Аз дӯстӣ ба душман === Ҳукумати сарвазир Шайх Ҳасина алайҳи Грамин ва асосгузори он Муҳаммад Юнус маъракаи харобиовареро ба роҳ андохт. ''Ню Йорк Таймс менависад'', ''«зоҳиран амали ӯ интиқом барои эълони ҷаноби Юнус дар соли 2007 аст, ки ӯ ба мансаби давлатӣ даст хоҳад ёфт, гарчанде ки ӯ ҳеч гоҳ ин тарҳҳояшро ҷомаи амал напӯшонида аст''».<ref name="nytimes7">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2013/08/07/opinion/bangladesh-takes-aim-at-grameen-bank.html|title=Bangladesh Takes Aim at Grameen Bank|work=The New York Times|date=6 August 2013|accessdate=8 July 2015}}</ref> Тибқи гузориши Таймс оф Индиа (Times of India), омили дигаре дар тасмими бераҳмонаи ӯ алайҳи Юнус мусоидат кардааст ин Ҷоизаи сулҳи Нобел мебошад.<ref name="amadershomoybd">{{Cite news|url=http://www.amadershomoybd.com/content/2013/09/20/middle0851.htm|work=Amader Shomoy|language=bn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130923210909/http://www.amadershomoybd.com/content/2013/09/20/middle0851.htm|archivedate=23 September 2013|accessdate=8 July 2015}}</ref> Хасина фикр мекард, ки Кумитаи ҷоизаҳои сулҳи Нобели Норвегия ба вай ҷоизаро барои имзои як паймони сулҳ, Читтагонг Ҳилл Ҳрасез (CHT) дар соли 1997 эъто хоҳад кард. Рӯзи 9 март, Додситони кулл Маҳбубей Алам муносибати ҳукуматро ҳангоми ифшояш гуфт: «Сарвазир Шайх Ҳасина мебоист ҷоизаи сулҳи Нобелро мегирифт …» Вай дар идома, хиради кумитаи Нобелро дар мавриди надодани ҷоиза ба устодаш, Хасина, барои тавофуқи ЧТҲ (Читтагонг Ҳиллз Ҳрасез) CHT ба чолиш кашид.<ref name="google">{{Cite book|title=Grameen Social Business Model: A Manifesto for Proletariat Revolution|last=Bari, R.|date=2011|publisher=AuthorHouse|isbn=9781468565652|url=https://books.google.com/books?id=ZvtDeyRd5UgC&pg=PA158|page=158|access-date=8 July 2015}}</ref> === Тавсифоти таърихӣ === 11 январи соли 2007, генерали артиш Моин У Аҳмед табаддулоти низомӣ ба амал овард.<ref name="wordpress">{{Cite web|url=http://rumiahmed.wordpress.com/2008/01/08/it-is-not-moeen-stupid/|title=It is NOT Moeen, Stupid! &#124; In the Middle of Nowhere|website=rumiahmed.wordpress.com|date=9 January 2008|accessdate=8 July 2015}}</ref> Дар ин ҳангом, ӯ аз Юнус дархост кард то барои чаҳорумин бор мушовири миллат пас аз хатми муҳлати Холида Зиё бошад.Аммо Юнус ин пешниҳодро рад кард, ва аз ӯ хост то Фахруддин Аҳмад<ref name="oneindia">{{Cite web|url=http://news.oneindia.in/2007/01/12/dr-fakhruddin-caretaker-head-of-bangladesh-1168612741.html|title=Dr Fakhruddin caretaker head of Bangladesh|website=Oneindia|date=12 January 2007|accessdate=8 July 2015|archivedate=2013-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203015626/http://news.oneindia.in/2007/01/12/dr-fakhruddin-caretaker-head-of-bangladesh-1168612741.html}}</ref> -ро ба кор гирад. Фахруддин рӯзи 11 январи соли 2007 ба кор шурӯъ кард ва дар рӯзи аввали худ эълон дошт, ки ӯ на танҳо интихоботи озоду одилона ташкил мекунад, балки фасодро низ решакан карданист. Ин дар ҳолест, ки Холида ва Ҳасина Фахруддинро танқид карданд ва изҳор доштанд, ки аз байн бурдани фасод кори ӯ нест, аммо Юнус аз фаъолияти ӯ изҳори қаноатмандӣ кард. Дар мусоҳиба бо хабаргузории AFP Юнус қайд кард, ки сиёсатмадорон дар Бангладеш танҳо барои пул кор мекунанд ва иброз дошт: «Дар ин ҷо идеология нест.»<ref name="bbc18Jan2011"/> Ҳасина ба эродҳои Юнус вокуниши шадид нишон дода, ӯро "'''''судхӯре номид, ки на танҳо камбизоатиро решакан карда натавонист, балки камбизоатиро низ рушд дода аст.'''''<ref name="bdnews24b">{{Cite news|title=Usurers up in arms to usurp politics, Hasina tells cultural activists|url=http://bdnews24.com/politics/2007/02/17/usurers-up-in-arms-to-usurp-politics-hasina-tells-cultural-activists|work=bdnews24.com|date=17 February 2007|accessdate=8 July 2015}}</ref> " Ин аввалин изҳороти оммавии Ҳасина алайҳи Юнус буд. Метавон шабоҳати байни иштироки Юнус ба ҳайси фарди ғайрисиёсӣ ва нақше, ки нависандаи чех Ватслав Ҳавел пас аз сарнагунии режими коммунистӣ дар кишвараш бозидааст, қиёс кард. Баъдтар Юнус номи ҳизби ояндаи сиёсиро ''Нагорик Шакти'' (Ҳокимияти Шаҳрвандӣ) эълон кард ва гуфт, ки ӯ рисолати ба арсаи сиёсии миллати худ омаданро дорад, то шахсияти худро аз «сабади бетаг» ба «палангҳои болорав» иваз кунад. Аммо, дар таърихи 3 майи ҳамон сол Юнус дар номаи сеюми саркушодае аз ин ғарази сиёсияш даст кашид.<ref name="nytimes"/> === Таъқибот === Ҳукумати Бангладеш нахустин мурофиаро алайҳи Юнус моҳи декабри соли 2010, пас аз як моҳи нашри Caught in Micro Debt,<ref name="imdb">{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt1844075/|title=The Micro Debt (2011)|website=IMDb|accessdate=8 July 2015}}</ref> филми мустанади Том Ҳейнеман оғоз кард. 30 ноябри соли 2010 дар телевизиони Норвегия, филмеро намоиш дод, ки дар он созандагонаш иддао доранд ки Юнус тақрибан 100 миллион долларро бо роҳи тақаллуб пинҳон кардааст. Пахши ин филм оғози таҳқиқотҳои устурда алайҳи Юнус буд.<ref name="wordpress2">{{Cite web|url=http://mygoldenbengal.wordpress.com/2013/02/02/caught-in-micro-debt-dr-yunus-siphoned-tk-7bn-for-poor/|title=Caught in Micro debt – Dr. Yunus siphoned TK 7bn for poor|website=mygoldenbengal.wordpress.com|date=2 February 2013|accessdate=8 July 2015}}</ref> Мувофиқи гуфтаи созандагони ин филми ҳуҷҷатӣ гӯё Юнус соли 1996 ба Grameen Kalyan, як ширкати хоҳарии Grameen Bank маблағи ҳангуфтеро гузаронида ва онро соҳиби карда аст, аммо, Юнус<ref>{{Cite web|url=http://www.flipthecoin.org/wp-content/2011/01/nrk-answer.pdf|title=Letter to Mr. Alex Counts|accessdate=28 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203025658/http://www.flipthecoin.org/wp-content/2011/01/nrk-answer.pdf|archivedate=3 December 2013}}</ref> иттиҳомотро рад карда ва бепоя хонд. Пас аз ба итмом расонидани тафтишоти пурра, ҳукумати Норвегия Юнусро бегуноҳ эълон кард.<ref name="thedailystar">{{Cite news|url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=165759|title=A person is innocent until found guilty|work=The Daily Star|date=11 December 2010|accessdate=8 July 2015|archivedate=2015-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150709042503/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=165759}}</ref> Ба бегуноҳии ӯ, сарвазир Ҳасина бовар накарда вазъро барои зиёд кардани ҳамлаҳои устувор алайҳи Юнус истифода бурд: аз он ҷумла даъвоҳо дар бораи он, ки синну соли Юнус маънои онро дорад, ки ӯ барои идора кардани бонк хеле пир шудааст, ва қодир нест<ref name="one">{{Cite web|url=http://www.one.org/us/2011/03/11/removal-of-muhammad-yunus-and-the-impact-on-the-poor/|title=Removal of Muhammad Yunus and the impact on the poor &#124; ONE|publisher=one.org|accessdate=8 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150709115031/http://www.one.org/us/2011/03/11/removal-of-muhammad-yunus-and-the-impact-on-the-poor/|archivedate=9 July 2015}}</ref> Грамин бо роҳи ғайриқонунӣ ширкатҳои зиёде таъсис додааст,<ref name="newagebd">{{Cite news|url=http://newagebd.com/detail.php?date=2013-09-13&nid=65074|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130919011044/http://www.newagebd.com/detail.php?date=2013-09-13&nid=65074|archivedate=19 September 2013|title=7 GB cos enjoyed 'unlawful' tax exemption: NBR|work=New Age|accessdate=8 July 2015}}</ref> ва ниҳоятан мувофиқи даъвои ӯ бонк бояд ҳамчун як ташкилоти ҳукуматӣ амал кунад. Бонк ҳама даъвоҳои бепояву ғайриқонуниро рад кард ва аз ҷумла, баҳс кард, ки маҳдудияти синну сол дар ин ҳолат татбиқ намешавад, зеро Grameen, ба монанди BRAC, як бонки вижа мебошад. Юнус инчунин аз рӯи се парвандаи ҷиноӣ мавриди пайгарди қонунӣ қарор гирифта аст. Парвандаи ҷиноӣ ва туҳмат алайҳи Юнус<ref name="bbc18Jan2011"/> барои танқиди сиёсатмадорон дар соли 2007 оғоз карда шуд. Нозири соҳаи хӯрокворӣ алайҳи Юнус парвандаи дигаре боз кард,<ref name="banglanews24">{{Cite news|url=http://www.banglanews24.com/English/detailsnews.php?nssl=c052e590b0d2cc3863f42d501d7d4856&nttl=2011092213922|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203061144/http://www.banglanews24.com/English/detailsnews.php?nssl=c052e590b0d2cc3863f42d501d7d4856&nttl=2011092213922|archivedate=3 December 2013|title=Yunus secures bail in Shakti Doi adulteration case|accessdate=8 July 2015}}</ref> ки гӯё йогурти истеҳсолкардаи Грамин-Данон тақаллубӣ будааст. Дар ниҳоят зарбаи ниҳоӣ 3 марти 2011 ба амал бароварда шуд. Бонки Бангладеш дар як нома ба Grameen иттилоъ дод, ки Юнус аз Grameen хориҷ карда шуд, зеро ӯ аз синни ҳатмии нафақа 60-сола калонтар буд, бар хилофи он ки нуҳ нафар директорони бонк, ки бо 8.3 миллион нафар қарзгирандагони интихобшудаи Grameen Bank ба ӯ иҷозат доданд, ки пас аз гузаштан аз ин ҳадди ақалл дар ҷои кори худ бимонад. Бо дастгирии нуҳ шӯрои директорон, 22 ҳазор корманд,<ref>{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/beta2/news/gb-employees-protest-change-in-gb-law/|title=Employees protest change in GB law|work=The Daily Star|date=7 November 2013}}</ref> ва 8.3 миллион қарзгирандаи Грамин,<ref name="newagebd2">{{Cite news|url=http://newagebd.com/newspaper1/archive_details.php?date=2011-05-05&nid=17710|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203000623/http://newagebd.com/newspaper1/archive_details.php?date=2011-05-05&nid=17710|archivedate=3 December 2013|title=GB staff give govt 15 days to make Yunus bank's chair|work=New Age|accessdate=8 July 2015}}</ref> Юнус ба фармони ҳукумат саркашӣ карда, ба дафтари Грамин дар Дакка баргашт ва аз болои ин қарор ба Суди олии Дака шикоят бурд. Аммо, додрас Муҳаммад Момтазуддин Аҳмад ва дораси дигарӣ Гобинда Чандра Тагор ҳукмро алайҳи Юнус бароварда, изҳор доштанд, ки аз соли 1999 инҷониб паёми MD Grameen гузоштани Юнус ғайриқонунӣ буд, зеро ӯ то он замон ба синни 60 расидааст.<ref name="thedailystar2">{{Cite news|url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=176987|title=Yunus removal upheld|work=The Daily Star|accessdate=8 July 2015|archivedate=2015-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150709043120/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=176987}}</ref> Аммо, Юнус ҳанӯз эътимод ба низоми адлияро аз даст надодааст. Бо дастгирии пешвоёни байналмилалӣ<ref name="cnn2">{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2012/05/09/world/asia/bangladesh-clinton-comments/|title=Bangladesh chides Clinton for microlender comments|publisher=CNN|accessdate=8 July 2015}}</ref> (масалан, Ҳилларӣ ва Билл Клинтон), пешвоёни миллӣ (масалан, Ҷаноби Фазли Ҳасан Обид) ва 8.3 миллион қарзгирандаи Grameen, Юнус ба Суди Олии Бангладеш аз болои ҳукми Суди Олӣ шикоят бурд. Ҳайати комили Шуъбаи шикоятӣ бо роҳбарии судя Хайрул Ҳаку ин муроҷиатро рӯзи 15 март шунид ва ҳукмеро содир кард, ки барканории Юнусро аз ҷониби ҳукумат тасдиқ кард.<ref name="thehindu">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/international/bangladesh-supreme-court-rejects-dr-yunus-appeal/article1601856.ece|title=Bangladesh Supreme Court rejects Dr. Yunus' appeal|work=The Hindu|accessdate=8 July 2015}}</ref> === Аз соли 2012 === 2 августи соли 2012 Шайх Ҳасина лоиҳаи "Фармони Бонки Грамин 2012<ref name="bdnews24c">{{Cite news|url=http://bdnews24.com/business/2012/08/05/us-worried-over-grameen-bank-future1|title=US worried over Grameen Bank future|work=bdnews24.com|accessdate=8 July 2015|archivedate=2015-07-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150710053311/http://bdnews24.com/business/2012/08/05/us-worried-over-grameen-bank-future1}}</ref> " -ро барои пурзӯр намудани назорати ҳукумат аз болои бонк тасдиқ кард. Дар айни замон, ин қудрат дар ихтиёри директорони бонк аст, ки иборат аз 9 зани камбағал мебошанд, ва онҳо аз ҷониби 8.3 миллион қарзгирандаи бонки Грамин интихоб шудаанд. Ҳасина инчунин амр додааст, ки дар бораи фаъолият ва муомилоти молиявии Юнус<ref name="theguardian2">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2013/sep/10/microfinance-muhammad-yunus-accused-tax-evasion|title=Microfinance pioneer Muhammad Yunus accused of tax evasion|work=The Guardian|accessdate=8 July 2015}}</ref> дар солҳои охири худ дар вазифаи директори Grameen тафтишоти нав гузаронида шавад, аммо мардум ин иқдомро ҷуз кӯшиши вайрон кардани симои ӯ чизи дигаре намешуморанд. Сарвазири кишвар инчунин изҳор дошт, ки Юнус даромади худро бидуни иҷозати зарурии ҳукумат ба даст оварда аст, аз ҷумла даромадҳои ҷоизаи сулҳи Нобел ва роялти аз фуруши китобҳояш.<ref name="bbc3">{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-24021842|title=Bangladesh: Nobel laureate Muhammad Yunus faces tax probe|work=BBC News|accessdate=8 July 2015}}</ref> 4 октябри соли 2013, кобинаи Бангладеш лоиҳаи қонуни наверо, тасвиб кард, ки дар асоси он ба бонки марказии кишвар иҷозат медод то назорат дар боли Grameen Bank-ро тақвият бахшад. Ҳамчунин<ref name="wsj">{{Cite news|url=https://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052702303492504579115392535372818|title=Grameen Bank Faces Greater Controls|work=The Wall Street Journal|accessdate=8 July 2015}}</ref> он метавонист баланд бардоштани ҳиссаҳои бонкӣ барои қарзҳои навро назорат кунад. Санади бонки Грамин 2013 рӯзи панҷшанбе дар ҷаласаи ҳукумат таҳти раёсати сарвазир Шайх Ҳасина тасдиқ карда шуд<ref>{{Cite news|author=Rahman|first=Md. Fazlur|date=8 November 2013|url=http://www.thedailystar.net/beta2/news/vote-for-parties-that-will-return-old-gb/|title=Vote for parties that will return old GB|work=The Daily Star}}</ref> Онро 7 ноябри соли 2013 парлумон қабул кард<ref>{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/beta2/news/passing-of-grameen-bank-act-2013/|title=Passing of Grameen Bank Act, 2013|work=The Daily Star|date=8 November 2013}}</ref> ва фармони қонуне ки Grameen Bank-ро , ҳамчун як ташкилоти махсуси қарздиҳии хурд дар соли 1983 дастгирӣ мекард, иваз кард.<ref>{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/beta2/news/js-passes-grameen-bank-law/|title=JS passes Grameen Bank law|work=The Daily Star|date=5 November 2013}}</ref> Ҳукумат нақша дорад, то Граминро ба 19 ширкат тақсим кунад.<ref name="nytimes7"/> ''New York Times дар ин маврид чунин менависад'' :<blockquote>Аз вақте, ки ҳукумат тафтиши ин бонкро оғоз кард ва ҳоло нақша дорад, ки аксарияти саҳмияҳои Грамин ба қарзгирандагон тааллуқ дошта бошад — ва онро ба 19 қарздиҳандаи минтақавӣ тақсим кунад, ва назорати комил дар рӯи онро ба даст орад.<ref name="nytimes7"/></blockquote> == Ҳаёти шахсӣ == Соли 1967, вақте ки Юнус дар Донишгоҳи Вандербилт таҳсил мекард, бо Вера Форостенко, як донишҷӯи риштаи [[Адабиёти русӣ|адабиёти руси]] Донишгоҳи Вандербилт ва духтари муҳоҷи рус аз [[Трентон|Трентон, Ню Ҷерсӣ]], Иёлоти Муттаҳида шиносоӣ пайдо кард. дар натиҷа онҳо соли 1970 бо ҳам издивоҷ карданд.<ref name="Hero"/><ref name="B2P"/> Издивоҷи Юнус бо Вера дар тӯли моҳҳои таваллуди духтарчаашон Моника Юнус дар соли 1979 дар Читтагонг ба охир расид, зеро Вера ба иёлати Ню-Ҷерсии ИМА баргашт. Ӯ чунин мешуморид, ки Бангладеш ҷои хубе барои тарбияи кӯдак набуд. Баъдҳо, Моника як [[Сопрано|сопранои операвӣ]] табдил шуд, ки дар шаҳри Ню-Йорк ҷойгир аст.<ref name="myunus">{{Cite web|url=http://www.monicayunus.com/newsite/biography.asp|title=Monica Yunus, Soprano|website=Biography|format=asp|publisher=VoxPagel.com|accessdate=2 September 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070127180916/http://www.monicayunus.com/newsite/biography.asp|archivedate=27 January 2007}}</ref> Баъдтар Юнус бо Афрозӣ Юнус издивоҷ кард, ки он замон пажӯҳишгари риштаи физикаи [[Донишгоҳи Манчестер|Донишгоҳи Манчестер буд]]. Баъдтар Афрозӣ ҳамчун профессори физикаи Донишгоҳи Ҷаҳонгирнагар таъйин карда шуд. Духтарашон Дина Афроз Юнус соли 1986 ба дунё омада аст. Муҳаммад Иброҳим бародари Юнус мебошад, ки собиқ профессори риштаи физикаи Донишгоҳи Дакка ва асосгузори Маркази таълими омма дар соҳаи илм (CMES) ба ҳисоб меравад, ки аз мубаллиғони илм дар байни духтарони деҳот мебошад ва онҳоро таълиму омӯзиш медиҳад.<ref>{{Cite web|url=http://cmesbd.org/index.php/about-us/history/|title=History Center for Mass Education in Science|lang=en-US|accessdate=10 July 2019|archivedate=2020-02-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200220204309/http://cmesbd.org/index.php/about-us/history/}}</ref> Бародари дигари ӯ Муҳаммад Ҷаҳонгир (вафот 2019) мебошад, ки ӯ як ровии телевизион ва як фаъоли иҷтимоӣ дар Бангладеш буд.<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/country/news/muhammad-jahangir-brother-of-professor-yunus-bangladesh-media-person-journalist-passes-away-1769284|title=Muhammad Jahangir passes away|date=10 July 2019|work=The Daily Star|language=en|accessdate=10 July 2019}}</ref> === Маркази Юнус === [[Маркази Юнус]] дар шаҳри Даккаи Бангладеш, як маркази таҳлилӣ оид ба масъалаҳои марбут ба тиҷорати иҷтимоӣ мебошад, ки барои паст кардани сатҳи камбизоатӣ ва рушди устуворӣ иқтисодӣ фаъолият мекунад. Он 'пеш аз ҳама ба таблиғ ва паҳн кардани фалсафа ва ҷаҳонбинии профессор Муҳаммад Юнус нигаронида шудааст. Маркази мазкур ба тиҷорати иҷтимоӣ' тавҷҷуҳи махсуси худро равона кардааст ва айни замон раёсати онро профессор Муҳаммад Юнус ба уҳда дорад. == Интишорот == * {{Cite book|last=Yunus|first=Muhammad|date=1974|title=Three Farmers of Jobra|publisher=Department of Economics, Chittagong University}} * {{Cite book|last=Yunus|first=Muhammad|author-mask=2|date=1976|title=Planning in Bangladesh: Format, Technique, and Priority, and Other Essays; Rural Studies Project, Department of Economics|publisher=Chittagong University}} * {{Cite book|last=Yunus|first=Muhammad|author-mask=2|last2=Isalama|first2=Saiyada Manajurula|last3=Rahman|first3=Arifa|date=1991|title=Jorimon and Others: Faces of Poverty|publisher=Grameen Bank}} * {{Cite book|last=Yunus|first=Muhammad|author-mask=2|date=1994|title=Grameen Bank, as I See it|publisher=Grameen Bank}} * {{Cite book|last=Yunus|first=Muhammad|author-mask=2|date=1999|title=Banker to the Poor: Micro-Lending and the Battle Against World Poverty|publisher=PublicAffairs|location=New York|isbn=978-1-58648-198-8}}<bdi><cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFYunus1999">[[Махсус: Манбаъҳои китоб / 978-1-58648-198-8|978-1-58648-198-8]]</cite></bdi> * {{Cite book|last=Yunus|first=Muhammad|author-mask=2|date=2007|title=Creating a World without Poverty: Social Business and the Future of Capitalism|publisher=PublicAffairs|location=New York|isbn=978-1-58648-493-4}}<bdi><cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFYunus2007">[[Махсус: Манбаъҳои китоб / 978-1-58648-493-4|978-1-58648-493-4]]</cite></bdi> * {{Cite book|last=Yunus|first=Muhammad|author-mask=2|date=2010|title=Building Social Business: The New Kind of Capitalism that Serves Humanity's Most Pressing Needs|publisher=Public Affairs|location=New York|isbn=978-1-58648-824-6}}<bdi><cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFYunus2010">[[Махсус: Манбаъҳои китоб / 978-1-58648-824-6|978-1-58648-824-6]]</cite></bdi> * Юнус, Муҳаммад, Мингин, Бертран ва Лоренс Леман-Ортега (2010), [http://www.businessmodelcommunity.com/fs/Root/8jqhk-building_SBM.pdf "Сохтани моделҳои тиҷорати иҷтимоӣ: дарсҳо аз таҷрибаи Грамин] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20220304115405/http://www.businessmodelcommunity.com/fs/Root/8jqhk-building_SBM.pdf |date=2022-03-04 }} ", апрел-июн, ҷилди 43, шумораи 2-3, Банақшагирии дарозмуддат, саҳ. 308—325 * {{Cite book|last=Yunus|first=Muhammad|author-mask=2|date=2017|title=A World of Three Zeroes: the new economics of zero poverty, zero unemployment, and zero carbon emissions|publisher=Scribe Publications}} == Филмҳои мустанад == * 2010 — ''Дастгир кардани доллар'' * 2011 — ''Bonsai People — Мардумони Бонсай -Рӯъёи Муҳаммад Юнус'' == Мерос ва ифтихорот == * Дар соли 2006 барои фаъолиятҳои молиявиаш [[Ҷоизаи сулҳи Нобел|ҷоизаи сулҳи Нобелро гирифт.]] * Мактаби тиҷорати Вартон дар Филаделфия ҳамчун яке аз ''25 нафар бонуфузтарин соҳибкорони 25 соли охир интихоб кардааст'', ки дар филми мустанади PBS фаро гирифта шудааст.<ref>{{Cite web|url=https://www.pbs.org/nbr/site/features/special/25-most-influential_home/|title=25 Most Influential|website=Nightly Business Report|publisher=PBS|accessdate=13 August 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080801081246/http://www.pbs.org/nbr/site/features/special/25-most-influential_home/|archivedate=1 August 2008}}</ref> * Дар соли 2006 маҷаллаи Time ӯро ҳамчун яке аз 12 пешвоёни беҳтарини соҳа, аз ҷумла, дар қатори «60 соли Қаҳрамонони Осиё» ҷой дод. * Дар соли 2008, Юнус дар пурсиши кушодаи онлайн, ки аз ҷониби ''Prospect Magazine'' (Бритониё) ва ''Foreign Foreign'' (Иёлоти Муттаҳида) гузаронида шуд, дар рӯйхати Top 100 зиёиёни ҷамъиятӣ 2-юм овоз гирифт. * Дар соли 2009, Юнус бо ҷоизаи олие, ки аз ҷониби Клуби Иқтисодии Форуми Ғайрирасмии Иқтисодии Словакия супорида шудааст, бо ҷоизаи тилоӣ Biatec мукофотонида шуд, барои шахсоне, ки дар Ҷумҳурии Словакия дастовардҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ, илмӣ, маърифатӣ ва фарҳангӣ нишон медиҳанд.<ref>{{Cite news|date=13 October 2010|title=Dr Yonus awarded Golden Biatec 2008|url=http://www.thefinancialexpress-bd.com/old/more.php?news_id=114540&date=2010-10-13|location=Dhaka|work=The Financial Express}}</ref> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * {{Вебгоҳи расмӣ|muhammadyunus.org}} * {{Imdb name|1944474|Muhammad Yunus}} {{Барандагони Ҷоизаи сулҳи Нобел}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Барандагони ҷоизаи сулҳи Нобел]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Бангладеш]] svhu83w8fc1c0g1hyucl8eda7moh54a 0 288799 1481896 1347023 2026-07-23T23:23:35Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481896 wikitext text/x-wiki [[Акс:Garras-de-Oro.jpg|300px|thumb|Саҳна аз филми ''[[Garras de oro]]'' (1926).]] '''Синамои Колумбия''' ({{lang-es|Cine de Colombia}}) — ба соҳаи синамои дар [[Колумбия]] буда ишора мекунад. Синамои Колумбия соли 1897 оғоз ёфт ва филмҳои бесадо, аниматсионӣ ва филмҳои маъруфи байналмилалиро дар бар мегирад. Дастгирии ҳукуматӣ дар солҳои 1970-ум саъй барои рушди ширкати давлатии рушди кинематографиро (Compañía de Fomento Cinematográfico FOCINE) дар бар мегирифт, ки ба таҳияи баъзе филмҳо кумак кард, аммо барои аз ҷиҳати молиявӣ нигоҳ доштани худ мубориза бурдааст. FOCINE соли 1993 аз кор баромад. Соли 1997 конгресси Колумбия қонуни 397 моддаи 46 ё Қонуни умумии фарҳангро бо мақсади дастгирии рушди саноати синамои Колумбия тавассути ташкили фонди омехтаи таблиғи синамо бо номи Corporateación PROIMAGENES en Movimiento (PROIMAGES дар корпоратсияи ҳаракат)<ref name=PROIMAGE>[http://www.proimagenescolombia.com/new_site/secciones/proimagenes/origen.htm Proimagenes en Movimiento: Origen] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070825115247/http://www.proimagenescolombia.com/new_site/secciones/proimagenes/origen.htm |date=2007-08-25 }}.</ref>. Соли 2003 [[Конгресси Колумбия]] инчунин Қонуни синаморо тасвиб кард, ки ба бозсозии саноати синамои Колумбия мусоидат кард. == Таърих == Таърихи синамои Колумбия соли 1897, вақте оғоз шуд, ки аввалин таҷҳизоти филмбардорӣ пас аз ду соли ихтирои [[Август ва Луӣ Люмер]] дар [[Париж]] ба кишвар ворид шуд. Он замон шаҳри бандарии [[Колон (Панама)|Колон]] (дар Панама, ки имрӯз [[Панама]] ном дорад, аммо он гоҳ ба Колумбия дохил буд), [[Барранкиля]], [[Букараманга]] ва баъдтар ба пойтахти Колумбия [[Богота]] ворид, шуд, ки дар моҳи августи ҳамон сол ин таҷҳизот дар тестр муаррифӣ шуд. === Солҳои аввал === Чанде пас аз роҳандозии таҷҳизоти банаворгирӣ дар Колумбия, кишвар ба ҷанги шаҳрвандӣ шурӯъ кард, ки бо номи "[[Ҷанги Ҳазоррӯза]]" маъқул дониста шуд, ки боиси боздоштани тамоми истеҳсоли филмҳо гардид. Аввалин филмҳо одатан табиат ва лаҳзаҳои ҳаёти ҳаррӯзаи Колумбияро инъикос мекарданд. Дар намоиши ин филмҳо [[бародарон Дӣ Доменико]] бартарӣ доштанд, ки соҳиби Salón Olympia дар [[Богота]] буданд. Бародарон Дӣ Доменико инчунин аввалин филми мустанади Колумбияро бо номи "El drama del quince de Octubre" (Драмаи октябри понздаҳум) таҳия карданд, ки барои таҷлили садсолагии [[ҷанги Бояка]] пешбинӣ шуда буд ва инчунин куштори генерал [[Рафаэл Урибе Урибе]]ро нақл мекунад, ки пас аз озод шуданаш боиси ихтилофҳо мешавад<ref name=LABLAA>[http://www.lablaa.org/blaavirtual/todaslasartes/croci/croci07.htm Luis Ángel Arango Library: Fin del periodo "primitivo"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100216213423/http://www.lablaa.org/blaavirtual/todaslasartes/croci/croci07.htm |date=2010-02-16 }}.</ref>. === Филмҳои бесадо === {{main|Синамои бесадо}} [[File:La tragedia del silencio (1924).webm|thumb|thumbtime=1|''La tragedia del silencio'' (1924, навор.]] Дар солҳои аввали синамои Колумбия истеҳсолкунандагон тақрибан танҳо дар филмҳои худ табиат ва ҳаёти ҳаррӯзаро тасвир мекарданд, то соли 1922, вақте ки аввалин филми бадеӣ бо номи "Мария" пайдо шуд (дигар нусхаҳои ин филм вуҷуд надоранд). Филмро Максимо Калво Олмедо, як муҳоҷири испанӣ, ки ба ҳайси дистрибютор дар Панама кор мекард ва ба кироя гирифта буд, ба шаҳри [[Калӣ]] сафар кард ва дар он ҷо наворбардории ин филмро дар асоси романи [[Хорхе Исаакс]], "Мария" коргардонӣ ва идора <ref name=LABLAA1>[http://www.lablaa.org/blaavirtual/biografias/calvmaxi.htm Luis Ángel Arango Library: Calvo, Máximo; Biografía] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070812233212/http://www.lablaa.org/blaavirtual/biografias/calvmaxi.htm |date=2007-08-12 }} Accessed 26 August 2007.</ref>. Пешрави дигари синамои Колумбия [[Артуро Асеведо Валларино]] продюсер ва коргардони театр аз [[Антиокия]] буд, ки дар Богота зиндагӣ мекард. Пас аз муаррифии филмҳои хориҷӣ ва мафтуние, ки онҳо дар Колумбия ба вуҷуд оварданд, театрҳо дигар мисли пештара фоидаовар набуданд ва аз ин рӯ Асеведо тасмим гирифт, ки як ширкати истеҳсоли филм бо номи ''Acevedo e Hijos'' (Асеведо ва писарон) таъсис диҳад<ref name=LABLAA2>[http://www.lablaa.org/blaavirtual/todaslasartes/croci/croci11a.htm Luis Ángel Arango Library: Entrevista con Gonzalo Acevedo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090705094113/http://www.lablaa.org/blaavirtual/todaslasartes/croci/croci11a.htm |date=2009-07-05 }}ъ Accessed 26 August 2007.</ref>. Асеведо ва писаронаш тӯлонитарин ширкати истеҳсолӣ дар Колумбия буда, аз соли 1923 то 1946 амал мекарданд ва ягона ширкате буд, ки аз [[Депрессияи бузург]]и солҳои 1930 наҷот ёфт. Асеведо ва писарон соли 1924 филми "La tragedia del silencio" (Фоҷиаи хомӯшӣ) ва Bajo el Cielo Antioqueño (Дар зери осмони Антиокия) соли 1928 таҳия кардаанд. «Дар зери осмони Антиокия» аз ҷониби магнати маҳаллӣ Гонзало Межия маблағгузорӣ карда шуд. Филм барои элита буданаш танқид карда шуд, гарчанде ки он дар байни мардум то андозае пазириши мусбӣ дошт. Филмҳо дар Колумбия бештар дар асоси мавзӯъҳо, ба монанди табиат, фолклор ва миллатгароӣ таҳия шуда буданд, ба истиснои баъзеҳо, мутобиқсозии адабӣ буд. Соли 1926 филми "Garras de oro: Dawn Adalet" бароварда шуданд, он дар масъалаи сиёсӣ, [[ҷудоии Панама аз Колумбия]] ва нақши [[Иёлоти Муттаҳида]] дар муноқиша мебошад<ref>Hernando Martínez Pardo, ''Historia del Cine Colombiano'', Editorial América Latina, pages 50 to 55 and 80.</ref>. === Бӯҳрони солҳои 1930-юм === Дар соли 1928 ширкати колумбии "Cine Colombia" студияи филмистеҳсолкунии "Di Domenico"-ро харид, ки филмҳои байналмилалиро ба хотири фоидаи калоне, ки онҳо ваъда дода буданд, харидорӣ карданд. Филмҳои байналмилалӣ пеш аз филмҳои Колумбия аз ҷониби ҷомеаи Колумбия бартарӣ дода мешуданд. Аз ин сабаб, аз соли 1928 то 1940 дар Колумбия танҳо як филм истеҳсол шудааст: "Al son de las guitarras" (Ба ритми гитара) аз ҷониби [[Алберто Санта]], аммо он ҳеч гоҳ дар театрҳо намоиш дода нашудааст. Колумбиҳо бештар ба филмҳои "[[Ҳолливуд]]" таваҷҷуҳ доштанд. Дӯстдорони соҳаи синамои Колумбия барои рушди синамои миллӣ пул, технология ва омодагии лозимӣ надоштанд. Дар ҳоле, ки филмҳои Колумбия ҳанӯз хомӯш буданд, саноати байналмилалӣ аллакай филмҳои ранга ва овозиро истифода мебурд ва ба ин васила синамои Колумбияро ба як нуқсони назаррас дучор кард. Дар солҳои 1940 соҳибкор аз Богота бо номи Освалдо Дуперлӣ "Ducrane Films"-ро таъсис дод ва сарфи назар аз рақобати шадиди [[синамои Аргентина]] ва [[Синамои Мексика|Мексика]], ки пас аз соли 1931 ба мақоми сеюм расида буданд, дар байни колумбиҳо таҳия шуд. Дар ин муддат, танҳо як ширкати истеҳсолӣ, ки фаъолият мекард ин "Асеведо ва писарон" буданд, то он даме ки соли 1945 баста шуд. Дар давоми солҳои 1950-ум [[Габриэл Гарсиа Маркес]] ва [[Энрике Грау]] кӯшиш карданд, ки соҳаро аз нав оғоз кунанд. Соли 1954 ҳам ҳунармандон, ҳам нависандаҳо ва ҳам наққошон мутаносибан филми" La langosta azul" (Омари кабуд) -ро офариданд. Гарсиа Маркес дар соҳа ҳамчун филмноманавис фаъолияташро идома дод, дар ҳоле ки Грау наққошӣ ҳам мекард. === Синамои Порномизерия === Филмсозон Луис Оспина ва Карлос Майло истилоҳи "Порномизерия"-ро бораи паҳншавии филмҳо дар солҳои 1970-ум, ки дорои мундариҷаи баланди камбизоатӣ ва бадбахтии инсоният буданд ва дар фестивалҳои байналмилалии синамоӣ мукофотҳои зиёд ба даст меоранд, ба миён оварданд. Ин мафҳум дар кишварҳои ҳамсоя, ба мисли [[Венесуэла]] ва [[Бразилия]] низ истифода шудааст ва бо мақсади интиқоди ахлоқи филмсозон, ки ба ин равиш муносибат мекунанд, пешбинӣ шуда буд. Филмҳое, ки мунаққидон ба онҳо муроҷиат мекарданд, асосан дар фестивалҳои [[синамои Аврупо]] таваҷҷуҳи зиёд пайдо карданд ва воқеияти [[Амрикои Лотинӣ|Амрикои Лотиниро]] нодуруст инъикос карданд. Филмҳое чун "Gamín" (1978)-и Сиро Дуран, як филми мустанад дар бораи кӯдаконе, ки дар кӯчаҳо зиндагӣ мекунанд, ба ин услуб тааллуқ доранд ва андешаҳоро дар бар мегиранд, ки гумроҳкунанда буданд ё дар таҳқиқи ҷиддии мушкилоти иҷтимоие, ки онҳо тасвир мекунанд. Ин навъи филмсозӣ аз ҷониби Гурӯҳи Калӣ, як гурӯҳи филмсозон, ки асосан аз ҷониби [[Карлос Майло]] ва [[Луис Оспина]] намояндагӣ мекунанд, интиқод карда шуд, ки филми мазҳакавии "Agarrando Pueblo" (1978) ва филмҳои Порномизериро таҳия кардаанд. Мунаққидони Порномизерия изҳор доштанд, ки ин филмҳо ба мавзӯи худ амиқ муносибат намекунанд, балки ба масъалаҳо муносибати сатҳӣ доранд. Синамои Порномизерия махсусан дар [[Колумбия]] ва [[Бразилия]] маъмул буд. === Ширкати рушди синамо (FOCINE) === 28 июли соли 1978 Compañía de Fomento Cinematográfico (FOCINE) (Ширкати Рушди Синамо) бо мақсади идоракунии Фонди рушди кинематографӣ, ки як сол пеш, соли 1977 таъсис ёфта буд, таъсис дода шуд. FOCINE бори аввал ба Вазорати алоқаи Колумбия, ки дар муддати даҳ сол 29 филм ва як қатор филмҳои кӯтоҳмуддат ва ҳуҷҷатиро дастгирӣ кардааст. Коррупсия дар маъмурияти он боиси баста шудани FOCINE дар соли 1993 гардид. Дар ин давра, кори Карлос Майло аз синфҳои Колумбия бо омӯхтани забонҳои ғайримуқаррарӣ гузашт ва шаклҳои нави филмбардориро ҷорӣ намуд. Густаво Нието Роа бо таъсири синамои Мексика ба таҳияи мазҳака кумак кард. Дар тӯли даҳсолаи охири асри XX, ҳукумати Колумбия FOCINE-ро барҳам дод, ки филмсозонро маҷбур кард бо дигар кишварҳо, асосан аз [[Аврупо]] ва сармоягузорони хусусӣ филмҳо таҳия кунанд. Бо вуҷуди ин, баъзе намоишҳои муҳим таҳия шуданд, ба монанди "La estrategia del caracol" аз ҷониби Серхио Кабрера, ки ҷоизаҳои сершумори байналмилалиро ба даст овард ва тавонист манфиати миллиро ба филмҳои миллӣ эҳё кунад. Боз як коргардон ва таҳиягари бомуваффақияти синамо [[Виктор Гавирия]] буд, ки бо мавзӯъҳои нигаронии иҷтимоӣ "La vendedora de rosas" (Гулфурӯш) -ро офарид, ки дар якҷоягӣ бо "Bolívar soy yo" (2002) аз ҷониби [[Хорхе Алӣ Триана]] ҷоизаҳои зиёд ва эътирофи зиёд ба даст овард<ref name=SEOFCINEMA>[http://www.sensesofcinema.com/2003/festival-reports/5th_ibero_american_film_fest/ Senses of Cinema: Rescuing the Image: The 5th Ibero-American Film Festival, Santa Cruz de la Sierra, Bolivia] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210426232455/http://www.sensesofcinema.com/2003/festival-reports/5th_ibero_american_film_fest/ |date=2021-04-26 }} Senseofcinema.com Accessed 27 August 2007.</ref>. === Қонуни синамо === Соли 2003, ҳукумати Колумбия Қонуни синаморо қабул кард, ки дар он кумак барои истеҳсоли филмҳои маҳаллӣ стандартӣ карда шудааст. Филмҳои сершумор аз ҷониби ҳукумат сарпарастӣ карда шуданд, дар муваффақ шудан ба як хазинаи маҳаллӣ, ба монанди "Soñar no Cuesta Nada" аз ҷониби Родриго Триана бо 1.200.000 тамошобин, ҳузури бесобиқа дар он вақт ё филми "El columbian dream" аз ҷониби Фелипе Алхуре, ки ба навовариҳои техникӣ ноил гаштааст ва филмномаи монандашро дар синамои Колумбия дида намешавад<ref name=PROIMACOL>[http://www.sensesofcinema.com/2003/festival-reports/5th_ibero_american_film_fest/ Pro Imagenes Colombia: La taquillera Soñar no cuesta nada se lanza en DVD y gana premio del público en Chicago] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210426232455/http://www.sensesofcinema.com/2003/festival-reports/5th_ibero_american_film_fest/ |date=2021-04-26 }} proimagenes colombia.com Accessed 27 August 2007.</ref>. Қонуни 814 соли 2003, ки бо номи Қонуни синамо низ маъруф аст, пас аз мубоҳисаи дуюм дар сенати Колумбия тасдиқ карда шуд. Сенат маблағгузории синамои Колумбияро тавассути андозҳое, ки аз дистрибюторҳо, намоишгоҳҳо ва истеҳсолкунандагони филм ситонида мешаванд, таъсис дод. Маҷмӯа барои дастгирии истеҳсолкунандагони филмҳо, филмҳои мустанад, филмҳои кӯтоҳ ва лоиҳаҳои ҷамъиятӣ пешбинӣ шудааст. Маблағҳои ҷамъоваришударо Фонди омехтаи синамои PROIMAGENES идора мекунад. Дар давраи дуюми президент [[Алваро Урибе Велес]] ҳукумат ислоҳоти андозро барои коҳиши маблағгузорӣ ба Қонуни синамо пешниҳод кард, президент барои ин интиқод карда шуд, аммо вазири фарҳанг Элвира Куэрво де Жарамилло дар Вазорати молия лоббия кард, то ин қонунро халалдор кард, ки ба манбаъҳои молиявии ба синамои Колумбия воридшуда таъсир расонад. Вазири молия розӣ шуд, ки манфиатҳои соҳаи филмро ҳимоя кунад<ref name=MINCULTURA>[http://www.mincultura.gov.co/vbecontent/NewsDetail.asp?ID=554&IDCompany=3 MINCULTURA: La Ley de Cine en propuesta de Reforma Tributaria] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070213021518/http://www.mincultura.gov.co/VBeContent/NewsDetail.asp?ID=554&IDCompany=3 |date=2007-02-13 }} mincultura.gov.co Accessed 26 August 2007.</ref>. == Дурнамои байналмилалӣ == Синамои Колумбия дар чорабиниҳои байналмилалӣ ҳузури хеле кам дошт. Бо вуҷуди ин, баъзе филмҳои мустанад дар тӯли солҳои 1970-ум муваффақиятҳои нисбӣ доштанд, аз қабили "Chircales" (1972)-и Марта Родригес ва Хорхе Силва, ки ҷоизаҳои байналмилалӣ ва эътирофро ба даст овардаанд. Дар тӯли солҳои 1990-ум Силва бо филми "La estrategia del caracol" маъруфият пайдо кард ва [[Вектор Гавирия]] инро бо филмҳои худ Rodrigo D: No futuro (1990) and La vendedora de rosas (1998), ки барои пешбарӣ дар ҷашнвораи Канн гардид. Дар солҳои 2000-ум ҳунарпеша [[Каталина Сандино Морено]] барои иҷрои нақшаш дар истеҳсоли амрикоии колумбӣ Maria Full of Grace ба ҷоизаи Оскар пешбарӣ карда шуд. Вай инчунин дар беҳтарин нақши занона дар Ҷашнвораи байналмилалии Берлин дар соли 2004 пешбарӣ шуда буд ва ғолиб омад ва онро бо ҳунарпеша [[Шарлийз Терон]] тақсим кард. == Филмҳои мустанад == Филмҳои мустанад дар Колумбия сифатан гуногун буданд. Бо вуҷуди ин, онҳо аз сабаби монеаҳое, ки саноати синамо дар мавриди намоиш ва паҳн кардани мавод эҷод мекунад, паҳншавии васеъро надидаанд. Тамошобиноне, ки мехоҳанд ба ин маводҳои аудиовизуалӣ манфиатдор бошанд, нодиранд. Дар тӯли солҳои 1970-ум, дар шаҳри Калӣ на танҳо дар филм, балки дар маҷмӯъ дар санъат "авҷ" -и бузурге ба амал омад. Дар он вақт гурӯҳи Калӣ ташкил карда шуд, ки ба он Карлос Майло, Луис Оспина, [[Андрес Кайседо]], Оскар Кампо ва дигар ҳуҷҷатгузорону коргардонҳое дохил мешуданд, ки ҳисси муайяни ҷойгоҳ ва воқеиятро бо асарҳои худ тасвир мекарданд. Ҳамзамон, муаллифони ҳуҷҷатгузорӣ, ба монанди Марта Родригес ва Хорхе Силва, як филми мустанади назаррасро таҳия карданд, ки ба антропология наздик шуда, шаклҳои ҳаёт ва воқеиятҳои барои бисёриҳо номаълумро тасвир мекарданд. == Филми тасвирӣ == Рушди [[Мултипликатсия|филми тасвирӣ]] дар Колумбия, мисли тамоми Амрикои Лотинӣ, суст ва номунтазам буд ва танҳо дар солҳои охир аниматсия аҳамият пайдо кард. Аввалин ташаббусҳо дар кишвар тақрибан солҳои 1970-ум, алахусус дар истеҳсоли таблиғи телевизионӣ буданд. Бо вуҷуди ин, дар охири даҳсолаи охир Фернандо Лаверде, ки пешрави истеҳсоли филми тасвирӣ дар Колумбия ҳисобида мешуд, барои эҷоди порчаҳои аниматсионии кӯтоҳе, ки эътирофи миллӣ ва байналмилалиро ба даст оварданд, аз усулҳои таҷрибавӣ ва захираҳои маҳдуд истифода бурд. Зодаи Богота Карлос Санта олами филмҳои тасвириро ҳамчун санъати тасвирӣ омӯхтааст ва падари аниматсияи таҷрибавӣ дар Колумбия ба ҳисоб меравад. Соли 1988 бо дастгирии FOCINE Санта филми худ "El pasajero de la noche" (Мусофири шаб) ва соли 1994 "La selva oscura" (Ҷангали торик) -ро дар ҷашнвораи Каракас намоиш дод. Ҳарду филм барои хидматҳои бадеӣ ва ҳикоявиашон эътирофи интиқодӣ гирифтанд. Дар соли 2010, Карлос Санта аввалин филми тасвирии бадеии "Los Extraños Presagios de León Prozak"-ро ба анҷом расонд, ки дар ҷашнвораи байналмилалии Аннесӣ намоиш дода шуд. Дар солҳои 2000-ум дар аниматсияи Колумбия ба шарофати таваҷҷуҳи насли нав ба ин жанр ва пайдоиши технологияи нав фаъолияте барқарор карда шуд; дар соли 2003 филми тасвирии пурраи ''Bolívar el héroe'' ба намоиш баромад. == Ҷашнвораҳои филмҳо == Бисёр ҷашнвораҳои синамоӣ дар Колумбия баргузор мешаванд, аммо ду муҳимтарин ин [[ҷашнвораи Картахена]] аст, ки ҳар сол аз соли 1960 инҷониб амал мекунад ва [[Ҷашнвораи Богота]], ки ҳамасола аз соли 1984 фаъолият мекунад, [[Синамои Амрикои Лотинӣ|филмҳои Амрикои Лотинӣ]] ва [[Синамои Испания|Испанияро]] муаррифӣ мекунад. == Намоишҳо ва тақсимот == Дар Колумбия чор занҷири асосии кинотеатрҳои тиҷоратӣ мавҷуданд: Cine Colombia, Cinepolis, Cinemark, Procinal and Royal Films дар байни бисёр театрҳои мустақили дигар ба монанди Cinemateca Distrital de Bogotá ва Los Acevedos дар [[Осорхонаи санъати муосири Богота]]. == Нигаред низ == * [[Синамои Амрикои Лотинӣ]] * [[Феҳристи синамои ҷаҳон]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == [[Гурӯҳ:Синамои Колумбия]] [[Гурӯҳ:Фарҳанги Колумбия]] kppnlyxttnmo463rkhg63f4i1iy3dqn 0 297958 1481899 1464829 2026-07-23T23:33:09Z Yoonoos.tj 27005 1481899 wikitext text/x-wiki {{Футболбоз | ном = Карло Анчеллоти | номи пурра = Carlo Michel Angelo Ancelotti<ref>{{cite web |url=https://www.bdfutbol.com/en/l/l95279.html|title=Ancelotti (Carlo Michel Angelo Ancelotti)|website=bdfutbol.com|accessdate=2022-03-23}}</ref> | тасвир = | бар = 300px | тавсифи тасвир = | лақаб = ''Папа Карло'' <br> ''Дон Карло'' | таърихи таваллуд = 10.06.1959 | зодгоҳ = [[Реҷоло]], {{зодгоҳ|Эмилия-Романя}}, [[Итолиё]] | шаҳрвандӣ = {{Парчами Италия|20px}} [[Итолиё]] | қад = 179 | вазн = | мавқеъ = [[Нимҳимоятгар (футбол)|миёнмайдонӣ]] | даста = {{Парчами Бразилия|20px}} [[Тими миллии футболи Бразилия|Бразилия]] | вазифа = Сармураббӣ | бошгоҳҳои ҷавонон = {{маснад дар футбол |1973—1975|{{Парчами Италия|20px}} «[[Реҷоло (бошгоҳи футбол)|Реҷоло]]»| |1975—1976|{{Парчами Италия|20px}} «[[Парма (бошгоҳи футбол)|Парма]]»|}} | бошгоҳҳо = {{маснад дар футбол |1976—1979|{{Парчами Италия|20px}} «[[Парма (бошгоҳи футбол)|Парма]]»|55 (13) |1984—1989|{{Парчами Италия|20px}} «[[Рома (бошгоҳи футбол)|Рома]]»|171 (12) |1989—1992|{{Парчами Италия|20px}} «[[Милан (бошгоҳи футбол)|Милан]]»|112 (10) |'''1976—1992'''|'''Ҷамъ'''|'''338 (35)'''}} | мунтахаби миллӣ = {{маснад дар футбол |1979—1988|{{Парчами Италия}} Итолиё (олимп.)|11 (1) |1980—1981|{{Парчами Италия}} Итолиё (то 21 сола)|3 (0) |1981—1991|{{Парчами Италия}} [[Тими миллии футболи Италия|Итолиё]]|26 (1)}} | бошгоҳҳои мураббигарӣ = {{маснад дар футбол |1992—1995|{{Парчами Италия|20px}} [[Тими миллии футболи Италия|Мунтахаби Итолиё]]| |1995—1996|{{Парчами Италия|20px}} «[[Реҷана (бошгоҳи футбол)|Реҷана]]»| |1996—1998|{{Парчами Италия|20px}} «[[Парма (бошгоҳи футбол)|Парма]]»| |1999—2001|{{Парчами Италия|20px}} «[[Ювентус]]»| |2001—2009|{{Парчами Италия|20px}} «[[Милан (бошгоҳи футбол)|Милан]]»| |2009—2011|{{Парчами Англия|20px}} «[[Челси (бошгоҳи футбол)|Челси]]»| |2011—2013|{{Парчами Фаронса|20px}} «[[Пари Сен-Жермен (бошгоҳи футбол)|Пари Сен-Жермен]]»| |2013—2015|{{Парчами Испания|20px}} «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]»| |2016—2017|{{Парчами Олмон|20px}} «[[Бавария (бошгоҳи футбол)|Бавария]]»| |2018—2019|{{Парчами Италия|20px}} «[[Наполи (бошгоҳи футбол)|Наполи]]»| |2019—2021|{{Парчами Англия|20px}} «[[Эвертон (бошгоҳи футбол)|Эвертон]]»| |2021—2025|{{Парчами Испания|20px}} «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]»| |2025—{{Т. ҳ.}}|{{Парчами Бразилия|20px}} «[[Тими миллии футболи Бразилия|Бразилия]]»|}} | медалҳо = {{турнир|[[Ҷоми ҷаҳонии футбол]]}} {{медал|Биринҷӣ|[[Ҷоми ҷаҳонии футбол 1990|Итолиё 1990]]}} {{турнир|[[Ҷоми футболи Урупо]]}} {{медал|Биринҷӣ|[[Ҷоми футболи Урупо|Олмон 1988]]}} {{турнир|Мукофотҳои давлатӣ}} {{Кавалери ордени Хидмат ба Ҷумҳурии Итолиё}} {{Афсари ордени Ситораи Итолиё}} | викианбор = Carlo Ancelotti }} '''Ка́рло Анчело́тти''' ({{lang-it|''Carlo Ancelotti''}}; {{IPA-it|ˈkarlo antʃeˈlɔtti}}; [[10 июн]]и [[1959]]<ref>{{cite web |url=https://www.transfermarkt.com/carlo-ancelotti/profil/spieler/116679|title=Carlo Ancelotti|website=transfermarkt.com|accessdate=2022-03-23}}</ref><ref>{{cite web|url=//https://brockhaus.de/ecs/enzy/article/ancelotti-carlo|title=Brockhaus, Carlo Ancelotti|website=brockhaus.de|accessdate=2022-03-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200625000000/https://https//udn.com/news/story/121424/4659358|archivedate=2020-06-25}}</ref>, Реҷоло, Эмилия-Романя, [[Итолиё]]) — собиқ [[футболбоз]]и [[Итолиё|итолиёвӣ]], мураббӣ. Ҳоло сармураббии [[Тими миллии футболи Бразилия|тими миллии Бразилия]] мебошад<ref>{{cite web|url=https://ftv.tj/news/10390-anchelotti-avvalin-murabbii-hori-dar-tarihi-futboli-brazilija.html |title=Анчелотти - аввалин мураббии хориҷӣ дар таърихи футболи Бразилия|author=Imombek Shodibekzod|publisher=[[ТВ Футбол]]|lang=tg|date=2025-05-13|accessdate=2025-05-13}}</ref>. Ӯ яке аз мутахассисони варзида ва муваффақи ҷаҳон ба ҳисоб меравад<ref name="hayward">{{cite web|last1=Hayward|first1=Paul|date=2015-05-25|title=Champions League final 2014: Carlo Ancelotti proves he is greatest manager in Europe after Real Madrid's victory|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/real-madrid/10855226/Champions-League-final-2014-Carlo-Ancelotti-proves-he-is-greatest-manager-in-Europe-after-Real-Madrids-victory.html|accessdate=2015-12-20|work=The Telegraph}}</ref><ref name="marca">{{cite web|date=2014-07-29|title=Del Piero: 'Ancelotti is the best manager of all time'|url=http://www.marca.com/2014/07/29/en/football/real_madrid/1406633688.html|accessdate=2015-03-26|work=Marca|location=Spain}}</ref><ref name="dmirrorhall">{{cite web|last=Kidd|first=Dave|date=2014-05-26|title=Carlo Ancelotti's third European Cup means he joins Bob Paisley in the unsung hero hall of fame|url=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/carlo-ancelottis-third-european-cup-3610191|accessdate=2015-12-20|work=Mirror}}</ref>. == Зиндагинома == {{васеъкунии фасл}} == Маснади бошгоҳӣ == == Мунтахаби миллӣ == == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{эзоҳ|group=қайд|liststyle=lower-alpha}} == Пайвандҳо == [[Гурӯҳ:Зодагони 10 июн]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1959]] [[Гурӯҳ:Ниммуҳофизатгарони футбол]] [[Гурӯҳ:Футболбозони Италия]] [[Гурӯҳ:Футболбозони тими миллии футболи Италия]] [[Гурӯҳ:Мураббиёни футбол]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Парма»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Рома»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Милан»]] [[Гурӯҳ:Мураббиёни БФ «Реҷана»]] [[Гурӯҳ:Мураббиёни БФ «Парма»]] [[Гурӯҳ:Мураббиёни БФ «Ювентус»]] [[Гурӯҳ:Мураббиёни БФ «Милан»]] [[Гурӯҳ:Мураббиёни БФ «Челси»]] [[Гурӯҳ:Мураббиёни БФ «Пари Сен-Жермен»]] [[Гурӯҳ:Мураббиёни БФ «Реал Мадрид»]] [[Гурӯҳ:Мураббиёни БФ «Бавария»]] [[Гурӯҳ:Мураббиёни БФ «Наполи»]] [[Гурӯҳ:Мураббиёни БФ «Эвертон»]] [[Гурӯҳ:Мураббиёни тими миллии футболи Бразилия]] at9mumuu2g7nrqdaf7tieqluwv3nn2f 0 298863 1481926 1301816 2026-07-24T11:28:37Z Шухрат Саъдиев 5132 Шухрат Саъдиев moved page [[Тӯринген]] to [[Туринген]]: ивази ном 1301816 wikitext text/x-wiki {{ВМ |Номи тоҷикӣ = Ҷумҳурии озоди Тӯринген |Номи аслӣ = Freistaat Thüringen |Тасвир = |Тавсифи тасвир = |Нишон = |Парчам = |Бари нишон = |Бари парчам = |Мақола дар бораи нишон = |Мақола дар бораи парчам = |Кишвар = {{Парчами Олмон}} [[Олмон]] |Координатаҳо = |type = |Дараҷа = |CoordScale = |Суруди миллӣ = |Мақом = |Тобеъи = |Шакли ВМ дараҷаи боло = |Тобеъи1 = |Шакли ВМ дараҷаи боло1 = |Тобеъи2 = |Шакли ВМ дараҷаи боло2 = |Шомили = |Шакли ВМ дараҷаи поин = |Пойтахт = [[Эрфурт]] |Шакли пойтахт = |Шаҳри бузургтарин = |Шаҳрҳои бузургтарин = |Таъсис = 01.05.1920 Таъсиси дубора 03.10.1990 |Барҳамхӯрӣ = |Номҳои пешина = |Роҳбар = Бодо Рамелов |Номи роҳбар = |Роҳбар2 = |Номи роҳбар2 = |Роҳбар3 = |Номи роҳбар3 = |ММД = |Соли ММД = |Ҷой аз рӯи ММД = |ММД ба сари аҳолӣ = |Ҷой аз рӯи ММД ба сари аҳолӣ = |Забон = |Забонҳо = |Аҳолӣ = 2.120.237 |Соли барӯйхатгирӣ = 31.12.2020 |Фоиз аз аҳолӣ = |Ҷой аз рӯи аҳолӣ = |Баҳодиҳии аҳолӣ = |Соли баҳодиҳӣ = |Зичӣ = 131 |Ҷой аз рӯи зичӣ = |Ҳайати миллӣ = |Ҳайати динӣ = |Масоҳат = 16.202,33 |Фоиз аз масоҳат = |Ҷой аз рӯи масоҳат = |Баландии бештарин = 266 |Баландии миёна = |Баландии камтарин = |Харита = |Андозаи харита = |Зернависи харита = |Харита2 = |Андозаи харита2 = |Зернависи харита2 = |Вақти минтақавӣ = |Сарвожа = |ISO = |Шиносаи ададӣ = DE-TH |Шакли шиноса = |Шиносаи ададӣ2 = |Шакли шиноса2 = |Шиносаи ададӣ3 = |Шакли шиноса3 = |FIPS = |Коди телефон = |Нишонаи почта = |Домени интернет = |Коди мошинҳо = |Вебгоҳ = https://thueringen.de/ |Забони вебгоҳ = |Гурӯҳ дар Commons = |Замима = |Эзоҳ = }} '''Тӯринген''' ({{lang-de|''Thüringen''}}), расман '''Ҷумҳурии озоди Тӯринген''' ({{lang-de|''Freistaat Thüringen''}}) — замин дар қисмати шарқии Олмон. Пойтахташ — шаҳри [[Эрфурт]]. Тӯринген ҳамчун «Дили сабзи Олмон» машҳур аст. == Ҷуғрофиё == == Таърих == == Иқтисод == == Гардишгарӣ == == Ёдмонҳои таърихӣ == == Варзиш == == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == == Пайвандҳо == [[Гурӯҳ:Заминҳои Олмон]] bwfzvbfcbk8as4sblml4cb0v1r5jw7t 1481928 1481926 2026-07-24T11:32:09Z Шухрат Саъдиев 5132 ислоҳ 1481928 wikitext text/x-wiki {{ВМ |Номи тоҷикӣ = Ҷумҳурии озоди Туринген |Номи аслӣ = Freistaat Thüringen |Тасвир = |Тавсифи тасвир = |Нишон = |Парчам = |Бари нишон = |Бари парчам = |Мақола дар бораи нишон = |Мақола дар бораи парчам = |Кишвар = {{Парчами Олмон}} [[Олмон]] |Координатаҳо = |type = |Дараҷа = |CoordScale = |Суруди миллӣ = |Мақом = |Тобеъи = |Шакли ВМ дараҷаи боло = |Тобеъи1 = |Шакли ВМ дараҷаи боло1 = |Тобеъи2 = |Шакли ВМ дараҷаи боло2 = |Шомили = |Шакли ВМ дараҷаи поин = |Пойтахт = [[Эрфурт]] |Шакли пойтахт = |Шаҳри бузургтарин = |Шаҳрҳои бузургтарин = |Таъсис = 01.05.1920 Таъсиси дубора 03.10.1990 |Барҳамхӯрӣ = |Номҳои пешина = |Роҳбар = Бодо Рамелов |Номи роҳбар = |Роҳбар2 = |Номи роҳбар2 = |Роҳбар3 = |Номи роҳбар3 = |ММД = |Соли ММД = |Ҷой аз рӯи ММД = |ММД ба сари аҳолӣ = |Ҷой аз рӯи ММД ба сари аҳолӣ = |Забон = |Забонҳо = |Аҳолӣ = 2.120.237 |Соли барӯйхатгирӣ = 31.12.2020 |Фоиз аз аҳолӣ = |Ҷой аз рӯи аҳолӣ = |Баҳодиҳии аҳолӣ = |Соли баҳодиҳӣ = |Зичӣ = 131 |Ҷой аз рӯи зичӣ = |Ҳайати миллӣ = |Ҳайати динӣ = |Масоҳат = 16.202,33 |Фоиз аз масоҳат = |Ҷой аз рӯи масоҳат = |Баландии бештарин = 266 |Баландии миёна = |Баландии камтарин = |Харита = |Андозаи харита = |Зернависи харита = |Харита2 = |Андозаи харита2 = |Зернависи харита2 = |Вақти минтақавӣ = |Сарвожа = |ISO = |Шиносаи ададӣ = DE-TH |Шакли шиноса = |Шиносаи ададӣ2 = |Шакли шиноса2 = |Шиносаи ададӣ3 = |Шакли шиноса3 = |FIPS = |Коди телефон = |Нишонаи почта = |Домени интернет = |Коди мошинҳо = |Вебгоҳ = https://thueringen.de/ |Забони вебгоҳ = |Гурӯҳ дар Commons = |Замима = |Эзоҳ = }} '''Туринген''' ё '''Тюринген''' ({{lang-de|''Thüringen''}}) — расман '''Ҷумҳурии озоди Туринген''' ({{lang-de|''Freistaat Thüringen''}}) — замин дар қисмати шарқии [[Олмон]]. Пойтахташ — шаҳри [[Эрфурт]]. Туринген ҳамчун «Дили сабзи Олмон» машҳур аст. == Ҷуғрофиё == == Таърих == == Иқтисод == == Гардишгарӣ == == Ёдмонҳои таърихӣ == == Варзиш == == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == == Пайвандҳо == [[Гурӯҳ:Заминҳои Олмон]] 13ufu7brvw8tm04fox87fythe2chsaw 0 299688 1481904 1447180 2026-07-24T02:49:23Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481904 wikitext text/x-wiki {{Таҳрир|04.07.2022 |[[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) }} [[Акс:Arabic_speaking_world.svg|рост|мини|450x450пкс|Миллатҳое, ки Забони арабӣ дар ин кишварҳо забони расмӣ аст (де-факто ё де-юре). Арабӣ дар кишварҳое, ки беш аз 50% арабзабонон доранд, забони аксарият ҳисобида мешавад, вагарна ин забони ақаллиятҳост.]] Ба [[забони арабӣ]] ва ба лаҳҷаҳои мухталифи он тақрибан 422 миллион нафар сухангӯён (забонҳои модарӣ ва ғайримуқаррарӣ) дар [[ҷаҳони араб]] ва инчунин дар диаспораҳои араб ҳарф мезананд, ки онро яке аз панҷ забони маъмултарин дар ҷаҳон мекунад. Ҳоло 23 кишвари узви Лигаи Араб мебошанд (инчунин ба 5 кишвар мақоми нозир дода шудааст), ки [[соли 1945]] дар [[Қоҳира]] таъсис ёфтааст. [[Забони арабӣ]] як кластери забонҳост, ки 30 ё тақрибан навъҳои муосирро дар бар мегирад. <ref>{{Cite web|url=http://www-01.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ara|title=Documentation for ISO 639 identifier: ara}}</ref> Забони арабӣ забони мардумест, ки дар кишварҳои [[ҷаҳони араб]], инчунин [[Арабҳо|арабҳое]], ки дар диаспора зиндагӣ мекунанд, бахусус дар [[Амрикои Лотинӣ]] (хусусан [[Бразилия]], [[Аргентина]], [[Венесуэла]], [[Чили]] ва [[Колумбия]] ) ё [[Аврупои Ғарбӣ]] (ба монанди [[Фаронса]], [[Испания]], [[Олмон]] ё [[Итолиё]] зиндагӣ мекунанд). Забони арабии кипрӣ як забони ақаллиятҳои эътирофшуда дар кишварҳои узви [[Иттиҳодияи Аврупо]] дар [[Кипр]] аст ва дар баробари забони малтизаӣ яке аз ду навъи аврупоии забони арабӣ аст, ҳарчанд он шакли адабии худро дорад ва бо забони арабии расмӣ робитаи диглоссивӣ надорад. <ref>{{Cite book|last=Robert D Hoberman|title=Morphologies of Asia and Africa, Alan S. Kaye (Ed.), Chapter 13: Maltese Morphology|date=2007|publisher=Eisenbrown|isbn=9781575061092|quote=Maltese is the chief exception: Classical or Standard Arabic is irrelevant in the Maltese linguistic community and there is no diglossia.|url=https://books.google.com/books?id=gaktTQ8vq28C&q=robert+d+hoberman+morphologies+of+Asia+and+Africa+Chapter+13&pg=PA257}}</ref> Забони малтизаӣ яке аз [[Забонҳои Иттиҳодияи Аврупо|забонҳои расмии Иттиҳоди Аврупо]] аст. == Кишварҳои соҳибихтиёр, ки дар онҳо, забони арабӣ забони расмист == То соли 2018, 23 [[кишвар]]<nowiki/>и соҳибихтиёр мавҷуд буданд, ки дар онҳо [[забони арабӣ|забони арабии муосир]] [[Забони расмӣ|забони расмӣ]] буд. Дар зерфеҳристи давлатҳо ва қаламравҳои соҳибихтиёр оварда шудааст, ки дар онҳо [[забони арабӣ]] [[забони расмӣ]] мебошад. {| class="sortable wikitable" |+Кишварҳои соҳибихтиёр, ки дар онҳо, забони арабӣ забони расмист ! scope="col" |№. ! width="class=&quot;unsortable&quot;" |Кишварҳои соҳибихтиёр ! width="100px" |Аҳолӣ ! width="600px" |Қайдҳо ! width="130px" |Давлати узви Лигаи Араб |- |1. |{{Парчам|Алҷазоир}} |41,701,000 |Забони муштараки расмӣ дар баробари [[Забони барбарӣ|забони барбарӣ]] (Berber) |Оре |- |2. |{{Парчам|Баҳрайн}} |1,343,000 |[[забони расмӣ]] |Оре |- |3. |{{Парчам|Чад}} |10,329,208 |Забони муштараки расмӣ дар баробари [[Забони фаронсавӣ]] |мақоми нозир |- |4. |{{Парчам|Comoros}} [[Иттиҳоди Қамар]] |798,000 |Забони муштараки расмӣ дар баробари [[Забони фаронсавӣ|Забони фаронсавӣ]] |Оре |- |5. |{{Парчам|Ҷибути}} |810,179 |Забони муштараки расмӣ дар баробари [[Забони фаронсавӣ|Забони фаронсавӣ]] |Оре |- |6. |{{Парчам|Миср}} |102,442,939 |[[забони расмӣ]] |Оре |- |7. |{{Парчам|Ироқ}} |36,004,552 |Забони муштараки расмӣ дар баробари [[Забони курдӣ|Забони курдӣ]] |Оре |- |8. |{{Парчам|Урдун}} |6,655,000 |[[забони расмӣ]] |Оре |- |9. |{{Парчам|Кувайт}} |2,789,000 |[[забони расмӣ]] |Оре |- |10. |{{Парчам|Лубнон}} |4,965,914 |[[забони расмӣ]] |Оре |- |11. |{{Парчам|Либия}} |6,244,174 |[[забони расмӣ]] |Оре&nbsp;^a |- |12. |{{Парчам|Мавритания}} |3,359,185 |[[забони расмӣ]] |Оре |- |13. |{{Парчам|Марокаш}} |35,250,000 |Забони муштараки расмӣ дар баробари [[Забони барбарӣ|забони барбарӣ]] (Berber) |Оре |- |14. |{{Парчам|Умон}} |4,055,418 |[[забони расмӣ]] |Оре |- |15. |{{Парчам|Фаластин}}^b |4,484,000 |[[Забони расмӣ]] дар қаламрави Фаластин |Оре |- |16. |{{Парчам|Қатар}} |2,155,446 |[[забони расмӣ]] |Оре |- |17. |{{Парчам|Арабистони Саудӣ}} |30,770,375 |[[забони расмӣ]] |Оре |- |18. |{{Парчам|Сомали}} |10,428,043 |Забони муштараки расмӣ дар баробари [[Забони сомалӣ|забони сомалӣ]] |Оре |- |19. |{{Парчам|Судан}} |40,235,000 |Забони муштараки расмӣ дар баробари [[Забони инглисӣ|забони англисӣ]] |Оре |- |20. |{{Парчам|Сурия}}&nbsp;^d |20,956,000 |[[забони расмӣ]] |Оре |- |21. |{{Парчам|Тунис}} |10,982,754 |[[забони расмӣ]] |Оре |- |22. |{{Парчам|Аморати Муттаҳидаи Араб}} |9,346,129 |[[забони расмӣ]] |Оре |- |23. |{{Парчам|Яман}} |23,833,000 |[[забони расмӣ]] |Оре |- |'''Σ 23''' |'''Ҳамагӣ''' |'''Σ 395,979,000''' |Конгресси Шӯрои байналмилалии забони арабӣ |Лигаи Араб |- class="sortbottom" | colspan="7" |<small>a. Ҷойгоҳи Либияро Палатаи Намояндагон (Либия) ишғол мекунад.</small><br /><br /><small>b. Аз 193 кишвари узви Созмони Милали Муттаҳид, 136 кишвари узв феълан давлати Фаластинро ба расмият мешиносанд.</small><br /><br /> <small>c. Сарзаминҳои Фаластин (инчунин онро қаламравҳои ишғолкардаи Исроил меноманд) аз ҷониби Исроил ишғол карда шудаанд, аммо тибқи қонуни Додгоҳи олии Исроил ва Додгоҳи байналмилалии адлияи [[Исроил|Давлати Исроил]] ба тааллуқ надоранд.[[Созмони Милали Муттаҳид|СММ]].</small> <small>d. Эътилофи миллии Сурия қисман ҳамчун ҳукумати ягонаи қонунии давлати Сурияи Араб эътироф шудааст.</small> <small>e. Syria's seat currently occupied by the Syrian National Coalition,<ref>{{Cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/video/2013-04/06/c_132288184.htm|title=Syrian president slams Arab League for granting seat to opposition|date=2013-04-06|publisher=[[Xinhua News Agency]]|accessdate=6 June 2017}}</ref> while Ba'athist [[Сурия|Syrian Arab Republic]] suspended on 16 November 2011.<ref>{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2011/11/12/world/meast/syria-unrest/index.html?eref=igoogledmn_topstories|title=Regime backers express anger at other nations after Arab League suspends Syria|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|website=cnn.com|date=2011-11-13|publisher=CNN|accessdate=6 June 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.arableagueonline.org/hello-world/#more-1|title=Presentation of the Arab League|date=2012-09-13|publisher=Arableagueonline.org|accessdate=6 June 2017|archivedate=2012-09-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120917234948/http://www.arableagueonline.org/hello-world/#more-1}}</ref></small> <small>f. Ҷойгоҳи Яманро Девони Яман ишғол мекунад (ки онро Кумитаи олии инқилобии Ҳуси иваз мекунад).</small> |} == Кишварҳои дорои эътирофи маҳдуд ва қаламравҳое, ки дар онҳо, забони арабӣ забони расмӣ аст == Дар зерфеҳристи давлатҳои эътирофан маҳдуд, инчунин қаламравҳое оварда шудааст, ки арабӣ забони расмӣ ё ''амалан'' расмист. {| class="sortable wikitable" |+Давлатҳо/қаламравҳое, ки онҳо арабӣ забони расмӣ аст ! scope="col" | бале. ! width="class=&quot;unsortable&quot;" | Давлат/қаламрав ! width="100px" | Аҳолӣ ! width="580px" | Қайдҳо ! width="150px" | Давлати узви Лигаи Араб |- | 1. |{{Парчам|Сомалӣ}} | 5.700.000 | Забони муштараки расмӣ, дар баробари [[Забони сомалӣ|забони сомалӣ]] ва [[Забони инглисӣ|забони инглисӣ]] | Не |- | 2. |{{Парчам|Занзибар}} | 1.303.569 | Забони муштараки расмӣ, дар баробари [[Забони своҳилӣ|забони суахили]] ва [[Забони инглисӣ|забони инглисӣ]] | Не |- | 3. |{{Парчам|Sahrawi Arab Democratic Republic}}Ҷумҳурии Демократии Сахараи Араб | 502,585 | Забони муштараки расмӣ, дар баробари [[Забони испониёӣ|забони испониёӣ]] | Не |- class="sortbottom" | colspan="7" | <small>а.</small> <small> [[Танзания|Вилояти ниммухтори Танзания]] .</small> |} == Кишварҳое, ки арабӣ забони миллӣ/корӣ ё забони эътирофшудаи ақаллиятҳост == То соли 2016, 7 кишвари мустақил мавҷуд буданд, ки дар онҳо арабӣ забони миллӣ / корӣ ё забони эътирофшудаи [[Ақаллияти миллӣ|ақаллият]]<nowiki/>ҳо мебошад, аммо забони асосӣ нест. Дар зерферист давлатҳо ва қаламравҳои соҳибихтиёр оварда шудааст, ки дар онҳо забони арабӣ забони миллӣ ё забони [[Ақаллияти миллӣ|ақаллият]]<nowiki/>ҳои эътирофшуда мебошад. [[Акс:Arabic Varieties Map.svg|мини| Паҳншавии забони арабии модарӣ ҳамчун аксарият (сабз) ё ақаллият (сабзи пастранг).]] [[Акс:Baggara_Arabs_Belt.svg|рост|мини|300x300пкс| Камарбанди арабҳои Бағгара]] {| class="wikitable sortable" |+Кишварҳое, ки арабӣ забони миллӣ/корист<br /> ё забони эътирофшудаи ақаллиятҳо аст ! №. ! кишвар ! Аҳолӣ ! Забони миллӣ/корӣ<br /> ё забони ақаллиятҳо ! Қитъа |- | 1. |{{Парчам|Кипр}} | 875,900 | Забони ақаллиятҳо | [[Осиё]], [[Аврупо|Авропо]] |- | 2. |{{Парчам|Эритрея}} | 6.380.803 | Забони корӣ | [[Африқо]] |- | 3. |{{Парчам|Эрон}} | 83,145,546 | Забони ақаллиятҳо | [[Осиё]] |- | 4. |{{Парчам|Мали}} | 19.973.000 | Забони миллӣ | [[Африқо]] |- | 5. |{{Парчам|Нигер}} | 22.314.743 | Забони миллӣ | [[Африқо]] |- | 6. |{{Парчам|Сенегал}} | 16,209,125 | Забони миллӣ | [[Африқо]] |- | 7. |{{Парчам|Туркия}} | 82.003.882 | Забони ақаллиятҳо | Осиё, [[Аврупо]] |- | '''Σ 7''' | '''Ҳамагӣ''' | '''Σ 230,027,000''' | | |} {{Тарҷума}} # Кипр # # Эритрея # # Эрон # # Мали # # Нигер # # Сенегал # # Туркия == Кишварҳое, ки забони арабӣ тибқи конститутсия мақоми махсус дорад == То соли 2018, 5 кишвари мустақил мавҷуд буданд, ки забони арабӣ тибқи конститутсия мақоми махсус дорҳт. Дар зерфеҳрист давлатҳо ва қаламравҳои соҳибихтиёр оварда шудааст, ки дар онҳо забони арабӣ тибқи конститутсия мақоми махсус дорад. {| class="wikitable sortable" |+Кишварҳое, ки арабӣ тибқи конститутсия мақоми махсус дорад ! Не. ! кишвар ! Аҳолӣ ! Забон(ҳо)и расмӣ ! Дигар эътироф забон(ҳо) ! Қитъа |- | 1. |{{Парчам|Эрон}} | 83,145,546 | [[Забони форсӣ|форсӣ]] | [[Забони арабӣ|арабӣ]] | Осиё |- | 2. |{{парчам|Исроил}} | 9,149,960 | [[Забони ибрӣ|ибрӣ]] | [[Забони арабӣ|арабӣ]] | Осиё |- | 3. |{{Парчам|Покистон}} | 218.396.000 | [[Забони урду|урду]], [[Забони инглисӣ|инглисӣ]] | [[Забони арабӣ|арабӣ]] | Осиё |- | 4. |{{парчам|Филиппин}} | 100,981,437 | забони филиппинӣ, [[забони инглисӣ|инглисӣ]] | [[забони арабӣ|арабӣ]] | Осиё |- | 5. |{{Парчам|Ҷумҳурии Африқои Ҷанубӣ}} | 60,142,978 |[[Забони инглисӣ|инглисӣ]], забонҳои Африкаанс, Сепеди, Сетсвана, Сесото, Ксисонга, Сисвати (Свазӣ), Тшивенда ва диг. | [[Забони арабӣ|арабӣ]] | Африқо |- | '''Σ 5''' | '''Ҳамагӣ''' | '''Σ 471,815,921''' | | | |- class="sortbottom" | colspan="7" | <small>а.{{Note|a}}Қонуни асосии [[Ҷумҳурии Исломии Эрон]] [[забони арабӣ|забони арабиро]] ба унвони забони ислом эътироф карда, ба он мақоми расмӣ ба унвони забони дин додааст ва густариши онро дар чаҳорчӯби барномаи таълимии миллии Эрон танзим кардааст.</small> <small>Конститутсия дар боби дуюм эълон мекунад: (Забони расмӣ, хат, тақвим ва парчами кишвар) дар моддаи 16 "Азбаски забони [[Қуръон]] ва матну таълимоти исломӣ арабӣ аст, ... бояд таълим дода шавад. Баъд аз синфҳои ибтидоӣ, дар ҳамаи синфҳои мактаби миёна ва дар ҳамаи соҳаҳои таҳсил». <ref>[[Constitution of the Islamic Republic of Iran]]: [https://www.constituteproject.org/constitution/Iran_1989?lang=en ''Iran (Islamic Republic of)`s Constitution of 1979. - Article: 16 Official or national languages''], 1979, retrieved 25 July 2018</ref></small> <small>б.</small> <small>Аз 193 кишвари узви [[Созмони Милали Муттаҳид]] 162 кишвари узв феълан давлати [[Исроил|Исроилро]] ба расмият шинохт.</small> <small>c.{{Note|c}}<span class="citation wikicite" id="endnote_c"></span><span> Конститутсия: Исроил ҳамчун давлати миллии мардуми яҳудӣ (Конститутсияи Исроил, ки табиати [[Исроил|давлати Исроилро]] ҳамчун давлати миллии халқи[[Банӣ Исроил|яҳудиён]] муайян мекунад) дар № 4 (B) мегӯяд, ки "[[Забони арабӣ]] дар давлат мақоми махсус дорад; Танзими истифодаи [[Забони арабӣ|забони арабиро]] дар муассисаҳои давлатӣ ё аз ҷониби онҳо [[қонун]] муайян мекунад».</small> <small>Қонун дар № 4 (С) эълон мекунад: «Ин банд ба мақоми ба [[Забони арабӣ|забони арабӣ]] додашуда, ки пеш аз эътибор пайдо кардани ин қонун дода шудааст, зарар намерасонад».</small> <small>Қонун [[19 июл]]и [[соли 2018]] аз ҷониби Кнессет 62 нафар ба ҷонибдорӣ, 55 нафар муқобил ва ду нафар бетараф пазируфта шуд <ref>{{Cite web|url=https://knesset.gov.il/spokesman/eng/PR_eng.asp?PRID=13978|title=Full text of Basic Law: Israel as the Nation State of the Jewish People|website=The Knesset: Press Releases|publisher=State of Israel|accessdate=20 July 2018}}</ref></small> <small>d.{{Note|d}}<span class="citation wikicite" id="endnote_d">'''^'''</span><span> </span>Қонуни асосии [[Покистон|Ҷумҳурии Исломии Покистон]] дар моддаи 31 рақами 2 омадааст, ки “Давлат дар робита ба мусулмонони Покистон саъй мекунад, ки таълими [[Қуръони карим]] ва [[Ислом|исломро]] воҷиб гардонад ва ба омӯзиши илмҳои исломӣ мусоидат кунад. Забони арабӣ..." <ref>[[Constitution of Pakistan]]: [https://pakistanconstitutionlaw.com/article-31-islamic-way-of-life ''Constitution of Pakistan, 1973 - Article: 31 Islamic way of life''], 1973, retrieved 13 June 2018</ref></small> <small>e.{{Note|e}}<span class="citation wikicite" id="endnote_e">'''^'''</span><span> </span>Қонуни асосии [[Филиппин]] дар соли 1987 "Забонҳои испанӣ ва арабӣ бояд дар асоси ихтиёрӣ пешбарӣ карда шаванд." <ref>{{Cite web|url=http://www.chanrobles.com/article14language.htm|title=1987 Constitution of the Republic of the Philippines, Article XIV, Section 7.|author=Joselito Guianan Chan|publisher=Chan Robles & Associates Law Firm|accessdate=June 13, 2018}}</ref></small> <small>f.{{Note|f}}<span class="citation wikicite" id="endnote_f">'''^'''</span><span> </span>Конститутсияи [[Ҷумҳурии Африқои Ҷанубӣ]] дар боби 1 (Муқаррароти таъсисӣ) Фасли 6, забонҳоро қайд мекунад, ки "Шӯрои забонҳои Африқои Ҷанубӣ, ки аз ҷониби қонунгузории миллӣ таъсис дода шудааст, бояд (б) эҳтиром ва эҳтироми - ҳамаи забонҳоеро, ки маъмулан аз ҷониби онҳо истифода мешаванд ҷамоатҳо дар Африқои Ҷанубӣ, аз ҷумла ...; ва арабӣ, ... бо мақсадҳои динӣ дар Африқои Ҷанубӣ риоя карда шавад." <ref name="http://www.gov.za/documents/constitution-republic-south-africa-1996 South African Government Information: Constitution">[[Constitution of South Africa]]: [http://www.gov.za/documents/constitution-republic-south-africa-1996 South African Government Information: Constitution ''Constitution of South Africa, 1996 - Chapter 1, Section 6, Languages''], 1996, retrieved 19 September 2021</ref></small> |} {{Тарҷума}} # Эрон # # Исроил # # Покистон # # Филиппин # # Африқои Ҷанубӣ == Субъектҳо ва қаламравҳои ғайридавлатӣ, ки дар онҳо забони арабӣ забони расмӣ ё амалан расмӣ мебошад == Дар зерфеҳрист субъектҳои ғайридавлатӣ ва вилоятҳои худмухтор, инчунин қаламравҳое оварда шудааст, ки арабӣ забони расмӣ ё амалан расмӣ мебошад. {| class="wikitable sortable" |+Субъектҳо ва қаламравҳои ғайридавлатӣ, ки дар онҳо забони арабӣ забони расмӣ ё амалан расмӣ мебошад ! №. ! Субъекти ғайридавлатӣ/қаламрав ! Аҳолӣ ! Қайдҳо ! Қитъа |- | 1. |[[File:Flag_of_the_Arab_Movement_of_Azawad.svg|сарҳад|23x23пкс]]<ref>{{Cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=mali|title=Languages of Mali|publisher=Ethnologue.com|accessdate=6 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120429183429/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=Mali|archivedate=29 April 2012}}</ref> Ҳаракати арабии Азавад | 1.300.000 | Забони муштараки расмӣ, дар баробари туарег | Африқо |- | 2. | Галмудуг (дар Сомали) (Galmudug) | 1.230.000 | Забони муштараки расмӣ, дар баробари [[Забони сомалӣ|забони сомалӣ]] | Африқо |- | 3. | [[File:Hirshabeelle.png|сарҳад|23x23пкс]] Хиршабел (дар Сомали) | 1.800.000 | Забони муштараки расмӣ, дар баробари Сомалӣ | Африқо |- | 4. |Курдистони Ироқ (Iraqi Kurdistan)<ref>{{Cite web|url=https://unpo.org/article/538?id=538|title=Kurdistan: Constitution of the Iraqi Kurdistan Region|accessdate=2022-07-04|archivedate=2020-07-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200704072456/https://unpo.org/article/538?id=538}} Retrieved 29 May 2021</ref> | 5.300.000 | Забони муштараки расмӣ дар баробари [[Забони курдӣ|курдӣ]] | Осиё |- | 5. |ДОИШ | 4.800.000 | Забони расмӣ | Осиё |- | 6. |Ҷубаланд (дар Сомали) (Jubaland) | 1,000,000 | Забони муштараки расмӣ, дар баробари Сомалӣ | Африқо |- | 7. |Хатумо (дар Сомали) (Khatumo) | 2.000.000 | Забони муштараки расмӣ, дар баробари Сомалӣ | Африқо |- | 8. | Пунтланд (дар Сомали)(Puntland) | 1.285.000 | Забони муштараки расмӣ, дар баробари Сомалӣ | Африқо |- | 9. | Федератсияи демократии Сурияи Шимолӣ | 4.600.000 | Забони муштараки расмӣ дар баробари курдӣ ва [[Забони сурёнӣ|сурёнӣ]] | Осиё |- | 10. |[[File:Flag of South West State of Somalia.svg|сарҳад|23x23пкс]] Давлати Ҷанубу Ғарбии Сомали | 2.000.000 | Забони муштараки расмӣ, дар баробари Сомалӣ | Африқо |- | 11. |Сурияи мухолифин<ref>{{Cite web|url=https://en.etilaf.org/|title=National Coalition for Syrian Revolutionary and Opposition Forces|accessdate=2022-07-04|archivedate=2022-07-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220704214225/https://en.etilaf.org/}} Retrieved 29 May 2021</ref> | 3.500.000 | Забони расмӣ | Осиё |- | '''Σ 11''' | '''Ҳамагӣ''' | '''Σ 28,835,000''' | | |- class="sortbottom" | colspan="7" |<small>а.</small> <small>Эътилофи миллии Сурия қисман ҳукумати ягонаи қонунии давлати Сурияи Араб эътироф шудааст.</small> |} == Таърих == [[Акс:Map_of_expansion_of_Caliphate.svg|рост|мини|350x350пкс| [[Хилофат|Васеъшавии Хилофатҳои]] аввал: <div class="legend"><span class="legend-color" style="background-color:#a1584e; color:white;">&nbsp;</span>&nbsp;Тавсеа дар назди [[Prophets and messengers in Islam|паёмбари ислом]] [[Constitution of Medina|Муҳаммад]] , 622–632 [[Gregorian calendar|милодӣ]] / 1-11 [[Hijri year|ҳиҷрӣ]]</div>]] [[Акс:Abbasids_Dynasty_750_-_1258_(AD).PNG|рост|мини| Тавсеаи [[хилофати Аббосиён]], 750-1258 милодӣ / 132-923 ҳиҷрӣ]] [[Акс:Empire_of_Oman.svg|рост|мини|387x387пкс| Тавсеаи Имперотурии Уммон 1696-1856 милодӣ]] {{Тарҷума}} # [[Хилофати Умавиён]] # # [[Хилофати Аббосиён]] # # Хилофати Фотимиён # # Андалус # # Италия ва Малта # # Юнон # # Имперотурии Уммон # # Судони Ҷанубӣ # # Гамбия # # Исроил == Қаламравҳое, ки арабӣ забони расмӣ ё амалан расмӣ буд ва баъдтар иваз ё бекор карда шуд == Якчанд қаламравҳо (ки баъдан ба давлатҳои мустақил табдил ёфтанд) буданд, ки дар онҳо забони арабӣ [[забони расмӣ]] ё амалан расмӣ буд ва забони арабӣ бо забонҳои дигар иваз карда ё бекор карда шуд. Феҳристи қаламравҳоро (ки баъдан ба давлатҳои мустақил табдил ёфт) муайян мекунад, ки забони арабӣ забони расмӣ буд, вақте ки ин қаламравҳо тобеи [[Хилофати Умавиён]] буданд. Дар замони ҳукмронии халифаи панҷуми Умавиён [[Абдулмалик ибни Марвон]] забони арабӣ забони расмии Хилофати Умавиён гардид. <ref>{{Cite book|last=Blankinship|first=Khalid Yahya|title=The End of the Jihâd State: The Reign of Hishām ibn ʻAbd al-Malik and the Collapse of the Umayyads|date=1994|publisher=State University of New York Press|location=Albany, New York|page=94|isbn=0-7914-1827-8|url=https://books.google.com/books?id=Jz0Yy053WS4C}}</ref> <ref>{{Cite book|last=Kazhdan|first=Alexander P.|last2=Talbot|first2=Alice-Mary|display-authors=etal|title=The Oxford Dictionary of Byzantium|date=1991|publisher=State Oxford University Press|location=New York, Oxford|page=3|isbn=9780195046526|url=https://archive.org/details/the-oxfrod-dictionary-of-byzantium-vol.-1-oup-1991/The%20Oxfrod%20Dictionary%20of%20Byzantium_Vol.%201_OUP_1991/mode/2up}}</ref> <ref>{{Cite book|last=Watkins|first=John|last2=Reyerson|first2=Kathryn L.|title=Mediterranean Identities in the Premodern Era, Entrepots, Islands, Empires|date=2016|publisher=Routledge|location=New York Routledge|page=143|isbn=9781409455998|url=https://books.google.com/books?id=HNQFDAAAQBAJ&dq=Identity+formation+of+the+bureaucracy+arabic&pg=PA143}}</ref> <ref>{{Cite book|last=Esposito|first=John L.|title=The Oxford Dictionary of Islam|date=2003|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, New York|page=1|isbn=0-19-512558-4|url=https://books.google.com/books?id=E324pQEEQQcC&dq=The+Oxford+Dictionary+of+Islam+Abd+al-Malik+ibn+Marwan&pg=PA1}}</ref> Забонҳои расмии қаблии маҳаллӣ дар қаламравҳои гуногун бо забони арабӣ иваз карда шуданд. <ref>{{Cite book|last=Bowen|first=Wayne H.|title=The history of Saudi Arabia|date=2008|publisher=Greenwood Press|location=Westport, Connecticut|page=47|isbn=978-0-313-34012-3|url=https://books.google.com/books?id=S6J2Q3TlJpMC&dq=Abd+al-Malik+introduced+coinage+reforms+and+introduced+Arabic+as+the+official+administrative+language.&pg=PA47}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+Territories where Arabic was an official or de facto official language and later replaced or repealed !№. !Кишвар !Забони ҷорӣ<br /><br />забони расмӣ(s) !Забони ҷорӣ<br /><br />забони гуфтугӯ(s) !Таърих<br /><br />мутаалиқ ба !Таърих<br /><br />забони расмӣ(s) !Таърих<br /><br />забони гуфтугӯ(s) !солҳои<br /><br />давраи !Қитъа |- |1 |{{Парчам|Афғонистон}} |[[Пашту|Пашту]], [[Забони дарӣ|дарӣ]] |Пашту, дарӣ, ва диг. |{{Nobr|[[Хилофати Умавиён]]}} |[[Забони арабӣ|арабӣ]] |Пашту, дарӣ,, ӯзбекӣ, туркманӣ, [[Лаҳҷаҳои осиёимиёнагии забони арабӣ]] |661-750 |[[Осиё]] |- |2 |{{Парчам|Арманистон}} |[[Забони арманӣ|арманӣ]] |[[Забони арманӣ|арманӣ]] ва забонҳои диг. |[[Хилофати Умавиён]] |[[Забони арабӣ|арабӣ]] |[[Забони арабӣ|арабӣ]], [[Забони арманӣ|арманӣ]] |661-750 |[[Осиё]] |- |3 |{{Парчам|Озарбойҷон}} |[[Забони озарбойҷонӣ|озарбойҷонӣ]] |[[Забони озарбойҷонӣ|озарбойҷонӣ]] ва забонҳои диг. |[[Хилофати Умавиён]] |[[Забони арабӣ|арабӣ]] |[[Забони арабӣ|арабӣ]], [[Забони озарбойҷонӣ|озарбойҷонӣ]] |661-750 |[[Осиё]] |- |4 |{{Парчам|Кипр}} |[[Забони юнонӣ|юнонӣ]], Co-official language, along with [[Забони туркӣ|туркӣ]] |[[Забони юнонӣ|юнонӣ]], [[Забони туркӣ|туркӣ]] ва забонҳои диг. |[[Хилофати Умавиён]] |[[Забони арабӣ|арабӣ]] |Siculo-Arabic |661-750 |[[Осиё]] |- |5 |{{Парчам|Фаронса}}<ref>{{Cite book|last=Blankinship|first=Khalid Yahya|title=The End of the Jihâd State: The Reign of Hishām ibn ʻAbd al-Malik and the Collapse of the Umayyads|date=1994|publisher=State University of New York Press|location=Albany, New York|pages=112–113|isbn=0-7914-1827-8|url=https://books.google.com/books?id=Jz0Yy053WS4C}}</ref> |[[Забони фаронсавӣ|фаронсавӣ]] |[[Забони фаронсавӣ|фаронсавӣ]] ва забонҳои диг. |Narbonne and a part of Septimania belonged to the Umayyad Caliphate |Arabic in the part of France which belonged to the Umayyad Caliphate |Frankish, [[Забони лотинӣ|лотинӣ]], Vulgar Latin (Gallo-Roman), Gaulish, [[Забони арабӣ|арабӣ]] |719-759 |[[Аврупо]] |- |6 |{{Парчам|Гурҷистон}} |[[Забони гурҷӣ|гурҷӣ]] |Georgian |[[Хилофати Умавиён]] |[[Забони арабӣ|арабӣ]] |[[Забони арабӣ|арабӣ]], [[Забони гурҷӣ|гурҷӣ]] |661-750 |[[Осиё]] |- |7 |{{Парчам|Юнон}} |Greek |Greek, various others |Emirate of Crete |[[Забони арабӣ|арабӣ]] |[[Забони арабӣ|арабӣ]], Greek, various others |824-961 |[[Аврупо]] |- |8 |{{Парчам|Эрон}} |[[Забони форсӣ|форсӣ]] |Persian, various others |[[Хилофати Умавиён]], [[Хилофати Аббосиён]], Buyid dynasty |[[Забони арабӣ|арабӣ]] |[[Забони арабӣ|арабӣ]], [[Забони форсӣ|форсӣ]] |661-1062 |[[Осиё]] |- |9 |{{Парчам|Исроил}} |Hebrew |Hebrew, Arabic, English, Russian, various others |Rashidun Caliphate, several other Muslim dynasties |[[Забони арабӣ|арабӣ]] |[[Забони арабӣ|арабӣ]], Hebrew |636-2018 |[[Осиё]] |- |10 |''{{Парчам|Итолиё}}'' |[[Забони итолиёӣ|Italian]] |Italian, various others |Emirate of Sicily |[[Забони арабӣ|арабӣ]] |Siculo-Arabic, Byzantine Greek, Vulgar Latin |831-1091 |[[Аврупо]] |- |11 |{{Парчам|Кения}} |[[Забони своҳилӣ|Swahili]], Co-official language, along with [[Забони инглисӣ|English]] |Swahili, various others |Omani Empire |[[Забони арабӣ|арабӣ]] |Omani Arabic, Yemeni Arabic, Swahili |1696-1856 |[[Африқо]] |- |12 |{{Парчам|Қирғизистон}} |[[Забони қирғизӣ|қирғизӣ]] |[[Забони қирғизӣ|қирғизӣ]], [[Забони ӯзбекӣ|Uzbek]] |[[Хилофати Умавиён]] |[[Забони арабӣ|арабӣ]] |[[Лаҳҷаҳои осиёимиёнагии забони арабӣ]], [[Забони қирғизӣ|қирғизӣ]] |651-750 |[[Осиё]] |- |13 |{{Парчам|Малта}} |Maltese, Co-official language, along with [[Забони инглисӣ|English]] |Maltese, English, various others |Emirate of Sicily |[[Забони арабӣ|арабӣ]] |Siculo-Arabic, Byzantine Greek, Vulgar Latin |831-1091 |[[Аврупо]] |- |14 |{{Парчам|Нигер}} |[[Забони фаронсавӣ|French]] |[[Забони арабӣ|арабӣ]], [[Забони хауса|Hausa]], Zarma, various others |Sokoto Caliphate |[[Забони арабӣ|арабӣ]] |Classical Arabic, [[Забони хауса|хауса]], Zarma |1804-1908 |[[Африқо]] |- |15 |{{Парчам|Нигерия}} |[[Забони инглисӣ|инглисӣ]] |English, various others |Sokoto Caliphate |[[Забони арабӣ|арабӣ]] |Classical Arabic, [[Забони хауса|хауса]], Fula |1804-1908 |[[Африқо]] |- |16 |{{Парчам|Покистон}} |[[Забони урду|урду]], Co-official language, along with English |Urdu, various others |[[Хилофати Умавиён]] |[[Забони арабӣ|арабӣ]] |[[Забони урду|урду]], Central Asian Arabic |661-750 |[[Осиё]] |- |17 |{{Парчам|Португалия}} |[[Забони португалӣ|Portuguese]] |Portuguese, various others |[[Хилофати Умавиён]], [[Иморати Қуртуба]], Caliphate of Córdoba, Taifa of Badajoz, [[Алмуробитун|Almoravid dynasty]], Almohad Caliphate |[[Забони арабӣ|арабӣ]] |Andalusian Arabic, Mozarabic, Medieval Hebrew |711-1139 |[[Аврупо]] |- |18 |{{Парчам|Испания}}<ref>{{Cite book|last=Blankinship|first=Khalid Yahya|title=The End of the Jihâd State: The Reign of Hishām ibn ʻAbd al-Malik and the Collapse of the Umayyads|date=1994|publisher=State University of New York Press|location=Albany, New York|pages=29–30|isbn=0-7914-1827-8|url=https://books.google.com/books?id=Jz0Yy053WS4C}}</ref> |[[Забони испониёӣ|испониёӣ]] |Spanish, various others |[[Хилофати Умавиён]], [[Иморати Қуртуба]], Caliphate of Córdoba, Taifa of Zaragoza, Taifa Kingdom of Seville, Taifa of Córdoba, [[Алмуробитун|Almoravid dynasty]], Almohad Caliphate, [[Иморати Ғарнота|Emirate of Granada]] |[[Забони арабӣ|арабӣ]] |Andalusian Arabic, Mozarabic, Medieval Hebrew |711-1492 |[[Аврупо]] |- |19 |{{Парчам|Судани Ҷанубӣ}} |English |Juba Arabic, various others |[[Иёлати Миср]], [[Судон]] |[[Забони арабӣ|арабӣ]] |Juba Arabic |1863-2011 |[[Африқо]] |- |20 |{{Парчам|Тоҷикистон}} |[[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]] |[[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]] |[[Хилофати Умавиён]] |[[Забони арабӣ|арабӣ]] |[[Лаҳҷаҳои осиёимиёнагии забони арабӣ]], [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]] |661-750 |[[Осиё]] |- |21 |{{Парчам|Танзания}} |[[Забони своҳилӣ|Swahili]], Co-official language, along with [[Забони инглисӣ|English]], [[Забони арабӣ|Arabic]] in Zanzibar |[[Забони своҳилӣ|Swahili]], various others; Omani Arabic in Zanzibar |Omani Empire |[[Забони арабӣ|арабӣ]] |[[Забони своҳилӣ|Swahili]], Omani Arabic, Yemeni Arabic |1696-1856 |[[Африқо]] |- |22 |{{Парчам|Туркия}} |Turkish |Turkish, various others |[[Хилофати Умавиён]], [[Хилофати Аббосиён]] |[[Забони арабӣ|арабӣ]] |North Mesopotamian Arabic |661-1517 |[[Осиё]] |- |23 |{{Парчам|Туркманистон}} |[[Забони туркманӣ|туркманӣ]] |[[Забони туркманӣ|туркманӣ]] |[[Хилофати Умавиён]] |[[Забони арабӣ|арабӣ]] |[[Лаҳҷаҳои осиёимиёнагии забони арабӣ]], [[Забони туркманӣ|туркманӣ]] |661-750 |[[Осиё]] |- |24 |{{Парчам|Ӯзбекистон}} |[[Забони ӯзбекӣ|ӯзбекӣ]], [[Забонҳои Ӯзбекистон]] |[[Забони ӯзбекӣ|ӯзбекӣ]] |[[Хилофати Умавиён]] |[[Забони арабӣ|арабӣ]] |[[Лаҳҷаҳои осиёимиёнагии забони арабӣ]], [[Забони ӯзбекӣ|ӯзбекӣ]] |661-750 |[[Осиё]] |} == Ҳамчунин нигаред == * [[Забони арабӣ|забони арабӣ]] == Ин ҷоро ҳам бингаред == {{Интервики|code=ar}} * [[Ҷаҳони араб]] * [[Феҳристи кишварҳои арабзабон]] * [[Забони арабии Осиёи Марказӣ]] * [[Баҳори араб]] * [[Феҳристи сарзаминҳое, ки форсӣ як забони расмӣ дар онҷо аст]] == Хониши минбаъда == * [http://www.danielpipes.org/blog/2004/04/arab-immigrants-in-latin-american-politics Муҳоҷирони араб дар сиёсати Амрикои Лотинӣ] * [https://web.archive.org/web/20080924024833/http://www.dawn.com/2005/05/14/int14.htm Насли арабхое, ки дар Америкаи С] * [http://www.washingtontimes.com/news/2005/jul/11/20050711-092503-1255r/ "Решаҳои арабӣ дар деги бои обшавии Бразилия чуқур мерӯянд"], ''The Washington Times'' == Пайвандҳо == * [https://sites.google.com/site/illustratedarabicvocabulary/arab-countries Рӯйхати кишварҳое, ки арабӣ забони расмӣ аст, бо расмҳо ва парчамҳо] [[Гурӯҳ:Забони арабӣ|*]] [[Гурӯҳ:Забонҳо|арабӣ]] [[Гурӯҳ:Звбонҳои семитӣ|арабӣ]] [[Гурӯҳ:Забонҳои Алҷазоир]] [[Гурӯҳ:Забонҳои Гибралтар]] [[Гурӯҳ:Забонҳои Миср]] [[Гурӯҳ:Забонҳои Ҷибутӣ]] [[Гурӯҳ:Забонҳои Урдун]] [[Гурӯҳ:Забонҳои Ироқ]] [[Гурӯҳ:Забонҳои Яман]] [[Гурӯҳ:Забонҳои Қатар]] [[Гурӯҳ:Забонҳои Кувайт]] [[Гурӯҳ:Забонҳои Лубнон]] [[Гурӯҳ:Забонҳои Либия]] [[Гурӯҳ:Забонҳои Мавритания]] [[Гурӯҳ:Забонҳои Марокаш]] [[Гурӯҳ:Забонҳои Арабистони Саудӣ]] [[Гурӯҳ:Забонҳои Имороти Муттаҳидаи Араб]] [[Гурӯҳ:Забонҳои Уммон]] [[Гурӯҳ:Забонҳои Сурия]] [[Гурӯҳ:Забонҳои Сомалӣ]] [[Гурӯҳ:Забонҳои Судон]] [[Гурӯҳ:Забонҳои Чад]] [[Гурӯҳ:Забонҳои Тунис]] {{DEFAULTSORT:арабӣ}} == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Кишварҳои арабӣ]] [[Гурӯҳ:Забони арабӣ]] aqadhm31mgbjbg1rdojk6dzyqev9ump 0 308055 1481814 1473351 2026-07-23T13:09:27Z Yoonoos.tj 27005 1481814 wikitext text/x-wiki {{Футболбоз | ном = Ҷозе Моуринё | ҷинс = м | номи пурра = Ҷозе Мариу душ Сантуш Моуринё Феликс<br>({{lang-pt|José Mário dos Santos Mourinho Félix}}) | лақаб = ''Вижа'' ({{lang-en|The Special One}})<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/c/chelsea/4392444.stm|title=The world according to Mourinho|lang=en|website=[[BBC Sport]]|date=2005-10-31|accessdate=2022-04-20|archive-date=2022-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601144851/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/c/chelsea/4392444.stm|deadlink=no}}</ref>,<br> ''Ягона'' ({{lang-en|The Only One}})<ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2188170/Jose-Mourinho-wants-called-Only-Special-One.html|title=Mourinho: I have won too much to be the Special One… I deserve to be called the Only One|website=[[Daily Mail]]|date=2012-08-14|lang=en|accessdate=2022-04-20|archive-date=2022-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220528010803/https://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2188170/Jose-Mourinho-wants-called-Only-Special-One.html|deadlink=no}}</ref>,<br> ''Моур'' ({{lang-en|Mour}})<ref>{{cite web|url=https://www.sovsport.ru/football/articles/2:877440-mour-sdelal-svoe-delo-kak-uvolnyali-joze-mourinyu|lang=ru|title=Моур кори худро кард! Чӣ гуна Ҷозе Моуринёро барканор карданд|author=Степан Чаушян|website=«[[Советский спорт]]»|date=2018-12-18|accessdate=2022-04-20|archive-date=2021-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210821033040/https://www.sovsport.ru/football/articles/2:877440-mour-sdelal-svoe-delo-kak-uvolnyali-joze-mourinyu|deadlink=no}}</ref> | тасвир = José Mourinho 20250206 (1).jpg | бар = | тавсифи тасвир = | таърихи таваллуд = 26.01.1963 | зодгоҳ = {{зодгоҳ|Сетубал}}, [[Португалия|Портуғол]] | шаҳрвандӣ = {{Парчами Португалия|20px}} [[Португалия|Портуғол]] | таърихи даргузашт = | маҳалли даргузашт = | қад = 176 | вазн = | мавқеъ = [[Нимҳимоятгар (футбол)| Миёнмайдон]] | бошгоҳи кунунӣ = {{Парчами Испания|20px}} «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]» | вазифа = Сармураббӣ | бошгоҳҳои ҷавонон = {{маснад дар футбол |1976–1977|{{Парчами Португалия|20px}} «Эстудиантес Порталегре»| |1977–1978|{{Парчами Португалия|20px}} «Калдаш»| |1978–1979|{{Парчами Португалия|20px}} «[[Униан Лейрия (бошгоҳи футбол)|Униан Лейрия]]»| |1979–1980|{{Парчами Португалия|20px}} «О Синдикату»| |1980–1981|{{Парчами Португалия|20px}} «[[Белененсеш (бошгоҳи футбол)|Белененсеш]]»|}} | бошгоҳҳо = {{ маснад дар футбол |1981–1982|{{Парчами Португалия|20px}} «[[Риу Аве (бошгоҳи футбол)|Риу Аве]]»|16 (2) |1982–1983|{{Парчами Португалия|20px}} «[[Белененсеш (бошгоҳи футбол)|Белененсеш]]»|16 (2) |1983–1985|{{Парчами Португалия|20px}} «Сезимбра»|35 (1) |1985–1987|{{Парчами Португалия|20px}} «Комерсиу ва Индустия»|27 (8) |'''1981—1987'''|'''Ҷамъ'''|'''94 (13)'''}} | мунтахаби миллӣ = | бошгоҳҳои мураббигарӣ = {{маснад дар футбол |1986–1987|{{Парчами Португалия|20px}} «Комерсиу ва Индустия» (то 15 сола)| |1987–1988|{{Парчами Португалия|20px}} «[[Витория (Сетубал) (бошгоҳи футбол)|Витория (Сетубал)]]» (то 17 сола)| |1987–1988|{{Парчами Португалия|20px}} «[[Витория (Сетубал) (бошгоҳи футбол)|Витория (Сетубал)]]» (то 19 сола) {{Ёвари сармураббӣ}}| |1988–1989|{{Парчами Португалия|20px}} «[[Витория (Сетубал) (бошгоҳи футбол)|Витория (Сетубал)]]» (то 17 сола)| |1989–1990|{{Парчами Португалия|20px}} «[[Витория (Сетубал) (бошгоҳи футбол)|Витория (Сетубал)]]» (то 19 сола)| |1990–1991|{{Парчами Португалия|20px}} «[[Эштрела (Амадора) (бошгоҳи футбол)|Эштрела (Амадора)]]» {{Ёвари сармураббӣ}}| |1992–1993|{{Парчами Португалия|20px}} «[[Спортинг (бошгоҳи футбол)|Спортинг (Лиссабон)]]» {{Ёвари сармураббӣ}}| |1993–1996|{{Парчами Португалия|20px}} «[[Порту (бошгоҳи футбол)|Порту]]» {{Ёвари сармураббӣ}}| |1996–2000|{{Парчами Испания|20px}} «[[Барселона (бошгоҳи футбол)|Барселона]]» {{Ёвари сармураббӣ}}| |2000|{{Парчами Португалия|20px}} «[[Бенфика (бошгоҳи футбол)|Бенфика]]»| |2001–2002|{{Парчами Португалия|20px}} «[[Униан Лейрия (бошгоҳи футбол)|Униан Лейрия]]»| |2002–2004|{{Парчами Португалия|20px}} «[[Порту (бошгоҳи футбол)|Порту]]»| |2004–2007|{{Парчами Англия|20px}} «[[Челси (бошгоҳи футбол)|Челси]]»| |2008–2010|{{Парчами Италия|20px}} «[[Интер (бошгоҳи футбол)|Интер]]»| |2010–2013|{{Парчами Испания|20px}} «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]»| |2013–2015|{{Парчами Англия|20px}} «[[Челси (бошгоҳи футбол)|Челси]]»| |2016–2018|{{Парчами Англия|20px}} «[[Манчестер Юнайтед]]»| |2019–2021|{{Парчами Англия|20px}} «[[Тоттенҳем Ҳотспур]]»| |2021–2024|{{Парчами Италия|20px}} «[[Рома (бошгоҳи футбол)|Рома]]»| |2024–2025|{{Парчами Туркия|20px}} «[[Фенербоғча (бошгоҳи футбол)|Фенербоғча]]»| |2025–2026|{{Парчами Португалия|20px}} «[[Бенфика (бошгоҳи футбол)|Бенфика]]»| |2026–{{Т.ҳ.}}|{{Парчами Испания|20px}} «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]»| }} | медалҳо = | викианбор = José Mourinho }} '''Ҷозе́ Ма́риу душ Са́нтуш Моури́нё Фе́ликс''' ({{lang-pt|''José Mário dos Santos Mourinho Félix''}}; [[26 январ]]и [[1963]], [[Сетубал]], [[Португалия|Портуғол]]) — мураббии [[Португалия|портуғолӣ]]. Сармураббии бошгоҳи «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]». Ӯро яке аз бузургтарин мураббиёни тамоми даврон<ref name="espn1">{{cite web |url=http://espnfc.com/news/story/_/id/1514848/ |title=Greatest Managers, No. 9: Jose Mourinho |publisher=Espn Fc |date=7 August 2013 |access-date=19 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023073918/http://espnfc.com/news/story/_/id/1514848/ |archive-date= 23 October 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://espn.go.com/sportsnation/post/_/id/9539744/greatest-all-soccer-managers |title=Rank: Greatest all-time soccer managers – SportsNation – ESPN |publisher=Espn.go.com |date=9 August 2013 |access-date=19 January 2014 |archive-date=18 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140118181435/http://espn.go.com/sportsnation/post/_/id/9539744/greatest-all-soccer-managers |url-status=live }}</ref> ва пурифтихортарин мураббиёни таърих медонанд<ref>{{cite web |url=https://www.marca.com/en/football/international-football/2019/05/23/5ce5c24eca4741c7638b4567.html |title=Guardiola on his way to becoming the most successful coach of all time |publisher=Marca |last1=Rubio |first1=Alberto |last2=Clancy |first2=Conor |date=23 May 2019 |access-date=11 August 2019 |archive-date=24 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190624040914/https://www.marca.com/en/football/international-football/2019/05/23/5ce5c24eca4741c7638b4567.html |url-status=live }}</ref><ref name = "guardiola conference">[http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/champions-league/7643868/Barcelona-v-Inter-Milan-Jose-Mourinho-best-manager-in-the-world-says-Pep-Guardiola.html Jose Mourinho 'best manager in the world', says Pep Guardiola] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20110211104823/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/champions-league/7643868/Barcelona-v-Inter-Milan-Jose-Mourinho-best-manager-in-the-world-says-Pep-Guardiola.html |date=2011-02-11 }}. ''[[The Daily Telegraph]]'' (28 April 2010). Retrieved on 23 August 2010.</ref><ref>[http://www.goal.com/en-gb/news/3277/la-liga/2010/10/02/2147187/arrigo-sacchi-real-madrid-manager-jose-mourinho-is-a «José Mourinho is a ‘phenomenon’», says Arrigo Sacchi] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120208083548/http://www.goal.com/en-gb/news/3277/la-liga/2010/10/02/2147187/arrigo-sacchi-real-madrid-manager-jose-mourinho-is-a |date=2012-02-08 }}. ''goal.com'' (2010-10-2). Retrieved on 2 October 2010. {{pt icon}}</ref><ref>[http://soccerlens.com/wesley-sneijder-believes-jose-mourinho-will-coach-manchester-united-and-england-in-the-future/51347/ «Best Coach in the World», says Wesley Sneijder] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20110716101126/http://soccerlens.com/wesley-sneijder-believes-jose-mourinho-will-coach-manchester-united-and-england-in-the-future/51347/ |date=2011-07-16 }}. ''Soccerlens'' (11 March 2011). Retrieved on 2011-03-11. {{pt icon}}</ref><ref>[http://sportsillustrated.cnn.com/vault/article/magazine/MAG1182630/index.htm «Real Madrid’s maestro may be the best coach in any sport»] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20110628234248/http://sportsillustrated.cnn.com/vault/article/magazine/MAG1182630/index.htm |date=2011-06-28 }}. ''[[Sports Illustrated]]'' (7 March 2011). Retrieved on 2011-03-07.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/521041 |title=Ҷозе Моуринё:Ман худамро мураббии бузург мешуморам |access-date=2013-06-05 |archive-date=2013-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111171910/http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/521041 |deadlink=no }}</ref>. == Зиндагинома == {{васеъкунии фасл}} == Маснади бошгоҳӣ == == Мунтахаби миллӣ == == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == [[Гурӯҳ:Зодагони 26 январ]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1963]] [[Гурӯҳ:Ниммуҳофизатгарони футбол]] [[Гурӯҳ:Мураббиёни футбол]] [[Гурӯҳ:Футболбозони Португалия]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Риу Аве»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Белененсеш»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Сезимбра»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Комерсиу ва Индустия»]] [[Гурӯҳ:Мураббиёни БФ «Бенфика»]] [[Гурӯҳ:Мураббиёни БФ «Униан Лейрия»]] [[Гурӯҳ:Мураббиёни БФ «Порту»]] [[Гурӯҳ:Мураббиёни БФ «Челси»]] [[Гурӯҳ:Мураббиёни БФ «Интер»]] [[Гурӯҳ:Мураббиёни БФ «Реал Мадрид»]] [[Гурӯҳ:Мураббиёни БФ «Манчестер Юнайтед»]] [[Гурӯҳ:Мураббиёни БФ «Тоттенҳем Ҳотспур»]] [[Гурӯҳ:Мураббиёни БФ «Рома»]] [[Гурӯҳ:Мураббиёни БФ «Фенербоғча»]] hf639skg259hp2gwtok0x4jw3f8j0i3 0 310008 1481922 1446643 2026-07-24T06:55:14Z ~2026-41421-52 144685 /* Ноҳияи Айнӣ */ 1481922 wikitext text/x-wiki Ҳукумати Тоҷикистон 31 июли соли 2023 бо Қарори №348 беш аз 3 500 объекти ҷуғрофиёиро номгардон кард, ки дар зер феҳристи онҳо оварда мешавад<ref>{{Cite web|url=https://your.tj/polnyj-spisok-novyh-nazvanij-3-5-tysjach-geograficheskih-obektov-v-tadzhikistan/|title=Сырдарья стала рекой Сир, ледник Федченко – Ванджях. Полный список новых названий 3,5 тысяч географических объектов в Таджикистан – YOUR|website=YOUR – Искусство жить|date=2023-08-22|lang=ru-RU|accessdate=2023-08-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=145856|title=Постановление Правительства Республики Таджикистан от 31 июля 2023 года №348 "О переименовании некоторых географических объектов территории Республики Таджикистан"|website=www.adlia.tj|accessdate=2023-08-27|archivedate=2023-08-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230824060306/http://www.adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=145856}}</ref>. == Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон == === Ноҳияи Мурғоб === * [[қаторкӯҳи Зоолой]] — [[қаторкӯҳи Каюмарс]]; * қаторкӯҳи Белеули — қаторкӯҳи Боми Ҷаҳон; * қаторкӯҳи Каинди — қаторкӯҳи Душворраҳа; * қаторкӯҳи Қизкурган — қаторкӯҳи Духтдиж; * қаторкӯҳи Танимас — қаторкӯҳи Таҳмурас; * [[қаторкӯҳи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон|қаторкӯҳи Академии наук]] — [[қаторкӯҳи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон]]; * қаторкӯҳи Сауқдара — қаторкӯҳи Бобак; * қаторкӯҳи Коммунаров — қаторкӯҳи Ковиёнкӯҳ; * қаторкӯҳи Қарачим — қаторкӯҳи Чимтеппа; * қаторкӯҳи Қаракул — қаторкӯҳи Ховарон; * [[қаторкӯҳи Северний Танимас]] — [[қаторкӯҳи Таҳмураси Шимолӣ]]; * қаторкӯҳи Федченко — қаторкӯҳи Ванҷоб; * қаторкӯҳи Беляндкиик — қаторкӯҳи Баландхик; * [[қаторкӯҳи Зулумарт]] — [[қаторкӯҳи Паланггузар]]; * қаторкӯҳи Високая Стена — қаторкӯҳи Баландбора; *қаторкӯҳи Зартошкол (южный) — қаторкӯҳи Зарсангоби Ҷанубӣ; * қаторкӯҳи Зартошкол (северный) — қаторкӯҳи Зарсангоби Шимолӣ; * қаторкӯҳи Музкол — қаторкӯҳи Марғоб; * қаторкӯҳи Қизилҷиик — қаторкӯҳи Сурхчашма; * қаторкӯҳи Қара-Ҷилга — қаторкӯҳи Сияҳрӯд; * қаторкӯҳи Ган — қаторкӯҳи Болдор; * қаторкӯҳи Тура Кулама — қаторкӯҳи Рамагузар; * қаторкӯҳи Туракулома — қаторкӯҳи Истеғ; * қаторкӯҳи Сариколский — қаторкӯҳи Сарикӯл; * қаторкӯҳи Ак-Буура — қаторкӯҳи Бодрав; * қаторкӯҳи Данеле — қаторкӯҳи Донаёр; * кӯҳҳои Сариташуток — кӯҳҳои Зардкӯҳ; * кӯҳҳои Кулҷилгатау — кӯҳҳои Силсилакӯҳон; * кӯҳҳои Южная группа Федченко — кӯҳҳои Ҷанубии Ванҷоб; * кӯҳҳои Тузгуни-Терескей — кӯҳҳои Силсиладор; * кӯҳҳои Бек-Ҷол-Тумук — кӯҳҳои Пайроҳадор; * кӯҳҳои Каратош — кӯҳҳои Сиёҳсанг; * кӯҳҳои Узенгю-Ниязек — кӯҳҳои Суфакӯҳ; * кӯҳҳои Ак-Архар — кӯҳҳои Архаргузар; * кӯҳҳои Мукур Кара Ҷилга — кӯҳҳои Сиёҳхам; * кӯҳҳои Саритош — кӯҳҳои Зардсанг; * кӯҳҳои Мамек — кӯҳҳои Момокӯҳ; * кӯҳҳои Белалмакри — кӯҳҳои Девлохӣ; * кӯҳҳои Анҷилгакри — кӯҳҳои Чародор; * кӯҳҳои Кумбулок — кӯҳҳои Регчашма; * кӯҳҳои Аккалима — кӯҳҳои Сафедшах; * кӯҳҳои Култук — кӯҳҳои Хокистарӣ; * кӯҳҳои Кир — кӯҳҳои Ғоркӯҳ; * кӯҳҳои Богчигир — кӯҳҳои Сурбкӯҳ; * кӯҳҳои Караҷилга — кӯҳҳои Аспист; * кӯҳҳои Малжуран — кӯҳҳои Молчаро; * кӯҳҳои Ган — кӯҳҳои Ған; * кӯҳҳои Ак-Балик — кӯҳҳои Шаҳбол; * кӯҳҳои Узун-Тоо — кӯҳҳои Дарозкӯҳ; * кӯҳҳои Кара-Дюнг — кӯҳҳои Сиёҳпушта; * кӯҳҳои Орто-Сой — кӯҳҳои Васаткӯҳ; * кӯҳҳои Чака-Бай — кӯҳҳои Канорғор; * кӯҳҳои Чака-Бай-Сой — кӯҳҳои Канорғордара; * кӯҳҳои Кар-Белес-Баши — кӯҳҳои Сардашт; * кӯҳҳои Куру Истик — кӯҳҳои Дидарӯд; * кӯҳҳои Уч-Ҷилга — кӯҳҳои Седашт; * кӯҳҳои Карабун — кӯҳҳои Сиёҳбун; * кӯҳҳои Саралаташ — кӯҳҳои Чандкӯҳ; * кӯҳҳои Богчигир — кӯҳҳои Сурмакӯҳ; * кӯҳи Қизилагин — кӯҳи Сурхранг; * кӯҳи Курумди — кӯҳи Яхчол; * кӯҳи Кёк-Чукур — кӯҳи Ҷуқурчашма; * кӯҳи Ҷайляукул — кӯҳи Козакӯл; * кӯҳи Терс-Агар — кӯҳи Торғор; * кӯҳи Музҷилга — кӯҳи Яхдаман; * кӯҳи Шилбе — кӯҳи Шахо; * кӯҳи Инвалидов — кӯҳи Кӯфон; * кӯҳи Қизилкул — кӯҳи Сурхкӯл; * кӯҳи Арал Северный — кӯҳи Арҷосп; * кӯҳи Куммукур — кӯҳи Регтеппа; * кӯҳи Кумбелмузто — кӯҳи Яхрего; * кӯҳи Кон-Чукурбаши — кӯҳи Жарфдара; * кӯҳи Снежная Вершина — кӯҳи Барфпӯш; * кӯҳи Шпера — кӯҳи Шаҳпора; * кӯҳи Крутой Рой — кӯҳи Росткӯҳ; * кӯҳи Двойная Вершина — кӯҳи Дупара; * кӯҳи Верхний Кряж — кӯҳи Болокӯҳ; * кӯҳи Янгидаван — кӯҳи Навағба; * кӯҳи Шуралису — кӯҳи Шӯроб; * кӯҳи Чакиҷилга — кӯҳи Оводара; * кӯҳи Восточный Федченко 5-й — кӯҳи Ванҷоби Шарқӣ * 5; * кӯҳи Аксалитау — кӯҳи Саркӯҳ; * кӯҳи Уртабуз — кӯҳи Миёнмарғ; * кӯҳи Арал-Южный — кӯҳи Кабкмакон; * кӯҳи Високая Стена — кӯҳи Баландбора; * кӯҳи Киртош — кӯҳи Ағбасанг; * кӯҳи Дамамат — кӯҳи Дамованд; * кӯҳи Хоҷиҷайлов — кӯҳи Намакёла; * кӯҳи Кокчукур — кӯҳи Жарфоб; * кӯҳи Холодная Стена — кӯҳи Деворсард; * кӯҳи Хавраздара — кӯҳи Хавраздара; * кӯҳи Ледяная Стена — кӯҳи Яхбора; * кӯҳи Снежная Трапетсия — кӯҳи Чорбурҷак; * кӯҳи Чатагай — кӯҳи Чаротеппа; * кӯҳи Бозбайталбаши — кӯҳи Бозпушта; * кӯҳи Карабелас — кӯҳи Кӯҳпушта; * кӯҳи Кюстинтюбе — кӯҳи Гуштинтеппа; * кӯҳи Апак — кӯҳи Сафедак; * кӯҳи Ярчичак — кӯҳи Нимпушта; * кӯҳи Чакирюл — кӯҳи Чокарон; * кӯҳи Канайтарт — кӯҳи Кӯҳрӯдак; * кӯҳи Майҷилга — кӯҳи Майдасанг; * кӯҳи Тугуренбаши — кӯҳи Сари Пулоб; * кӯҳи Дунгишвер — кӯҳи Баландкӯҳ; * кӯҳи Кунтай — кӯҳи Кӯҳтал; * кӯҳи Карабет — кӯҳи Сиёҳак; * кӯҳи Караҷилга — кӯҳи Сияҳпушта; * кӯҳи Мукураурулюк — кӯҳи Муғонкӯҳ * кӯҳи Матайутук — кӯҳи Майдакӯҳ; * кӯҳи Шорҷилга — кӯҳи Шӯрхок; * кӯҳи Гортузак — кӯҳи Гӯртозак; * кӯҳи Серлу — кӯҳи Санглох; * кӯҳи Тошматик — кӯҳи Сангзор; * кӯҳи Актамар — кӯҳи Зовакӯҳ; * кӯҳи Қаратошусти-Ҷилга — кӯҳи Зинкӯҳ; * кӯҳи Саритошбулоқ — кӯҳи Хоросанг; * кӯҳи Герстонтумшук — кӯҳи Каронакӯҳ; * кӯҳи Шарҷима — кӯҳи Мармарӣ; * кӯҳи Коктумшук — кӯҳи Кабудлем; * кӯҳи Акчоку — кӯҳи Сафедкаф; * кӯҳи Утош — кӯҳи Гузардор; * кӯҳи Красная Горка — кӯҳи Сурхтал; * кӯҳи Ҷумалак — кӯҳи Серпушта; * кӯҳи Огузагил — кӯҳи Маъдандор; * кӯҳи Қараторпок Ата — кӯҳи Поккӯҳ; * кӯҳи Қурбанкиштитау — кӯҳи Паканакӯҳ; * кӯҳи Охуру — кӯҳи Охур; * кӯҳи Базарҷилга — кӯҳи Бозорхам; * кӯҳи Тюяагил — кӯҳи Уштурак; * кӯҳи Қизилторпок — кӯҳи Сурхкамар; * кӯҳи Киэтюбе — кӯҳи Тозакӯҳ; * кӯҳи Базайгир — кӯҳи Бозпар; * кӯҳи Туз — кӯҳи Намак; * кӯҳи Шерконтай — кӯҳи Бабркӯҳ; * кӯҳи Инегаагил — кӯҳи Кабкгӯша; * кӯҳи Саритош — кӯҳи Зардсанг; * кӯҳи Кутозтушаган — кӯҳи Қутосгузар; * кӯҳи Шайтантош — кӯҳи Сангистон; * кӯҳи Паттатай — кӯҳи Паҳнкӯҳ; * кӯҳи Урусҷилгатош — кӯҳи Сангдара; * кӯҳи Суйди — кӯҳи Обшор; * кӯҳи Кош-Тош — кӯҳи Дугоник; * кӯҳи Қизил — кӯҳи Сурхкӯҳ; * кӯҳи Бозтере — кӯҳи Офтобрӯя; * кӯҳи Узенгю-Киштоо — кӯҳи Каҷкӯҳ; * кӯҳи Кайингди — кӯҳи Бозгард; * кӯҳи Эчкеле-Тош — кӯҳи Сангчашма; * кӯҳи Ниязек — кӯҳи Найзакӯҳ; * кӯҳи Киштоо — кӯҳи Кабкгурез; * кӯҳи Отава-Утек — кӯҳи Уқобгузар; * кӯҳи Кара-Ҷилга — кӯҳи Сиёҳхам; * кӯҳи Саткин-Ҷилга — кӯҳи Хамдор; * кӯҳи Қизил-Кир — кӯҳи Сурхтеға; * кӯҳи Сара-Таш — кӯҳи Сардкӯҳ; * кӯҳи Бугучи — кӯҳи Сартеғ; * кӯҳи Катар-Бугучи — кӯҳи Қаторпушта; * кӯҳи Кум-Кир — кӯҳи Регдор; * кӯҳи Бючю — кӯҳи Бетеға; * кӯҳи Кара-Тош-Отёк — кӯҳи Сиёҳроғ; * кӯҳи Дёбё-Отёк — кӯҳи Дергузар; * кӯҳи Дум-Улюк — кӯҳи Теғадор; * кӯҳи Кичик-Дёбё-Отёк — кӯҳи Девгузар; * кӯҳи Кара-Кир — кӯҳи Сиёҳтеғ; * кӯҳи Кичик-Чечекти — кӯҳи Кеҳкӯҳ; * кӯҳи Калак-Тош — кӯҳи Карсанг; * кӯҳи Тау — кӯҳи Торкӯҳ; * кӯҳи Тош-Матик — кӯҳи Сангин; * кӯҳи Мамир-Ҷилга — кӯҳи Мармаркӯҳ; * кӯҳи Мизди-Булак — кӯҳи Яхчашма; * кӯҳи Қизил-Белес — кӯҳи Хами Сурх; * кӯҳи Зоо-Тош — кӯҳи Сангкӯҳ; * кӯҳи Менхоҷир — кӯҳи Миёнҷар; * кӯҳи Зор-Менхоҷир — кӯҳи Зӯргузар; * кӯҳи Кара-Тош — кӯҳи Сияҳсанг; * кӯҳи Канкри — кӯҳи Сафина; * кӯҳи Дастар — кӯҳи Дӯстӣ; * кӯҳи Бирҷилгаашу — кӯҳи Обшуста; * кӯҳи Бюрлюлюкашу — кӯҳи Куҳанкӯҳ; * кӯҳи Казандаашу — кӯҳи Тобасанг; * кӯҳи Белалмаашу — кӯҳи Сарез; * кӯҳи Исмаилашу — кӯҳи Исмоилкӯҳ; * кӯҳи Ҷонтик — кӯҳи Ҷавонӣ; * кӯҳи Акҷилга — кӯҳи Сафедхам; * кӯҳи Сарибулок — кӯҳи Зардчашма; * кӯҳи Хоҷекбел — кӯҳи Бобокӯҳ; * кӯҳи Дузакдара — кӯҳи Дурдара; * кӯҳи Бурак — кӯҳи Кажак; * кӯҳи Талдимазор — кӯҳи Дарахтдор; * кӯҳи Неозак — кӯҳи Нағзинак; * кӯҳи Қизил-Отёк — кӯҳи Сурхгузар; * кӯҳи Нейза-Таш — кӯҳи Найзасанг; * кӯҳи Чичкан-Оток — кӯҳи Мушхона; * кӯҳи Қизил-Гёр — кӯҳи Ғори Сурх; * кӯҳи Сали-Ункюр — кӯҳи Пешкӯҳ; * кӯҳи Боз-Кир — кӯҳи Уқобтеға; * кӯҳи Қизил-Дёнг — кӯҳи Сурхпушта; * кӯҳи Белак Кара-Кир — кӯҳи Девлохдара; * кӯҳи Кара-Тоо — кӯҳи Сияҳкӯҳ; * кӯҳи Коён-Саламат — кӯҳи Каёнпушта; * кӯҳи Тюз-Кир — кӯҳи Намакпушта; * кӯҳи Бозат — кӯҳи Бозпарвоз; * кӯҳи Қизилтеке — кӯҳи Бузгузар; * кӯҳи Зоркиндик — кӯҳи Калонсанг; * кӯҳи Келдиустӣ — кӯҳи Шамолрав; * кӯҳи Кунтей — кӯҳи Камонкӯҳ; * кӯҳи Чакмандунг — кӯҳи Чаманпушта; * кӯҳи Куюксалома — кӯҳи Сӯхтапушта; * кӯҳи Кендик — кӯҳи Дилкаш; * кӯҳи Қизилмуйнак — кӯҳи Сурхшах; * кӯҳи Чарикҷартар — кӯҳи Равшанкӯҳ; * кӯҳи Глан — кӯҳи Гулен; * кӯҳи Ортобуз — кӯҳи Миёнмарғ; * кӯҳи Касамбез — кӯҳи Нақшин; * кӯҳи Богчигир — кӯҳи Сурмакӯҳ; * кӯҳи Кунктой — кӯҳи Кунҷдор; * кӯҳи Асикитак — кӯҳи Осонгузар; * кӯҳи Мазортеппа — кӯҳи Мазорпушта; * кӯҳи Бозайгир — кӯҳи Бозгир; * кӯҳи Кулутек — кӯҳи Кулчакӯҳ; * кӯҳи Дулянгтош — кӯҳи Тобасанг; * кӯҳи Иланҷилгатау — кӯҳи Морвор; * кӯҳи Пестрая Вершина — кӯҳи Қуллагӣ; * кӯҳи Карадунг — кӯҳи Кӯҳтеға; * кӯҳи Истик — кӯҳи Гармак; * кӯҳи Салангуркул — кӯҳи Парниёнӣ; * кӯҳи Айдинкул — кӯҳи Моҳкӯҳ; * кӯҳи Алатош — кӯҳи Алосанг; * кӯҳи Чалкир — кӯҳи Сафедсанг; * кӯҳи Уртакир — кӯҳи Миёнтеғ; * кӯҳи Каракунгей — кӯҳи Тиракӯҳ; * кӯҳи Тютюнсу — кӯҳи Торкӯҳ; * кӯҳи Дорбазикри — кӯҳи Дуродур; * кӯҳи Караҷилгакри — кӯҳи Сияҳхок; * кӯҳи Тешиктош — кӯҳи Сӯрохсанг; * кӯҳи Дзулбелес — кӯҳи Найзакӯҳ; * кӯҳи Қизилкунгей — кӯҳи Зулбиё; * кӯҳи Акбелес — кӯҳи Сафеддор; * кӯҳи Белеккири — кӯҳи Қирпушта; * кӯҳи Аксай — кӯҳи Сафеддашт; * кӯҳи Аюҷол — кӯҳи Хирсгузар; * кӯҳи Кунгей — кӯҳи Офтобрас; * кӯҳи Қизилдунг — кӯҳи Сурхадир; * кӯҳи Уйтош — кӯҳи Курича; * ағбаи Беик — ағбаи Борик; * ағбаи Зарасак — ағбаи Заррасанг; * ағбаи Каинди (12 серпантинов) — ағбаи Касногузар; * ағбаи Карачим — ағбаи Чимтеппа; * ағбаи Кар-арт — ағбаи Барфтӯда; * ағбаи Танимас — ағбаи Таҳмурас; * ағбаи Академии Наук — ағбаи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон; * ағбаи Арал — ағбаи Ҳазорағба; * ағбаи Кизкурган — ағбаи Дорлозур; * ағбаи Тахтакорум — ағбаи Тахтасанг; * ағбаи Ҷайляу — ағбаи Барозтеға; * ағбаи Кокуйбел — ағбаи Ҷилоағба; * ағбаи Зулумарт — ағбаи Бабргузар; * ағбаи Қизилбелес — ағбаи Сурхпушта; * ағбаи Кошҷилга — ағбаи Дутарафа; * ағбаи Чумбагиш — ағбаи Чимзор; * ағбаи Каразак — ағбаи Камбарфак; * ағбаи Хоҷиҷайлов — ағбаи Намакёла; * ағбаи Аилутек — ағбаи Девлохӣ; * ағбаи Қарабулак — ағбаи Сиёҳчашма; * ағбаи Депше — ағбаи Теппаҷо; * ағбаи Апак — ағбаи Сафедак; * ағбаи Уз-бел — ағбаи Кампушта; * ағбаи Белаирик — ағбаи Дамандор; * ағбаи Матайбел — ағбаи Маҳтобӣ; * ағбаи Тузгун — ағбаи Тундбод; * ағбаи Шорбел — ағбаи Ширчашма; * ағбаи Ак-Тош — ағбаи Сафедсанг; * ағбаи Гумбезкол — ағбаи Гунбазкӯл; * ағбаи Ҷаанбай — ағбаи Чаман; * ағбаи Абад-Ҷилга — ағбаи Зудгузар; * ағбаи Кюкюрт — ағбаи Кабудхиргаҳ; * ағбаи Бёрюлуу-Бел — ағбаи Баландбол; * ағбаи Калак-Тош — ағбаи Дургузар; * ағбаи Кара-Белес — ағбаи Сабзағба; * ағбаи Мускурук — ағбаи Сардшола; * ағбаи Дастар — ағбаи Дӯстӣ; * ағбаи Анҷилга — ағбаи Сабзхам; * ағбаи Уйтурук — ағбаи Хонаҷо; * ағбаи Пангазбел — ағбаи Дамгаҳ; * ағбаи Култук — ағбаи Хингағба; * ағбаи Хоҷекбел — ағбаи Хоҷагузар; * ағбаи Тузакчи — ағбаи Намакӣ; * ағбаи Муйнак — ағбаи Борикгузар; * ағбаи Бердиш — ағбаи Дидгоҳ; * ағбаи Белес — ағбаи Гардана; * ағбаи Козамбес — ағбаи Козимағба; * ағбаи Бургумол — ағбаи Шоҳинағба; * ағбаи Марҷанай — ағбаи Морҷен; * ағбаи Шегембет — ағбаи Ширинобағба; * ағбаи Киянат — ағбаи Уребағба; * ағбаи Ак-Ҷилга — ағбаи Якҷилва; * ағбаи Гёл-Теке — ағбаи Чамангул; * ағбаи Қара-Чим — ағбаи Сияҳчим; * ағбаи Чака-Бай — ағбаи Чаккағор; * ағбаи Бозтере — ағбаи Офтобрӯя; * ағбаи Кур-Теке — ағбаи Зуғолағба; * ағбаи Шор-Булак — ағбаи Шӯрчашма; * ағбаи Бото — ағбаи Гургхона; * ағбаи Ак-Буура — ағбаи Бодрав; * ағбаи Сари-Таш — ағбаи Торағба; * ағбаи Тик-Тёш — ағбаи Шутурағба; * ағбаи Ҷийирма-Ҷюз — ағбаи Ҳамворағба; * ағбаи Тюз — ағбаи Намакин; * ағбаи Кошбел Нижний — ағбаи Душохаи Пойин; * ағбаи Кошбел Верхний — ағбаи Душохаи Боло; * ағбаи Чичиндир — ағбаи Гулағба; * ағбаи Акҷилга — ағбаи Борикак; * ағбаи Қизилданги — ағбаи Сурхбароз; * ағбаи Юлмазор — ағбаи Роҳимазор; * ағбаи Карадара — ағбаи Меҳдара; * ағбаи Қизилкирчи — ағбаи Сурххок; * ағбаи Акбелес — ағбаи Сафедпушта; * ағбаи Кумди — ағбаи Регзор; * ағбаи Тагаркати — ағбаи Тоҷварон; * ағбаи Актош — ағбаи Сафедсанг; * ағбаи Кукҷигит — ағбаи Сабзпушта; * ағбаи Ҷаманшор — ағбаи Шӯробтеға; * ағбаи Су — ағбаи Обшор; * ағбаи Уртабуз — ағбаи Миёнмарғ; * ағбаи Қаракулашу — ағбаи Ховаркӯл; * ағбаи Гунябай — ағбаи Гулобод; * ағбаи Ортобел — ағбаи Баландпушта; * ағбаи Кок-Игегвашу — ағбаи Сабзистон; * ағбаи Пустандаван — ағбаи Пастгардана; * ағбаи Кичикханюлидаван — ағбаи Хамгаҳӣ; * ағбаи Ханюлидаван — ағбаи Хамағба; * ағбаи Сарикорумдаван — ағбаи Сарисанг; * ағбаи Гуруми — ағбаи Ғурумдеҳ; * ағбаи Бургутай — ағбаи Бозпарон; * пиряхи Кен-Киик — пиряхи Киклозур; * пиряхи Большой Саукдара — пиряхи Сарддараи Калон; * пиряхи Маленький Саукдара — пиряхи Сарддараи Хурд; * пиряхи Красина — пиряхи Рауф Барот; * пиряхи Кузгун — пиряхи Чашмгир; * пиряхи Чакмантош — пиряхи Чахмохсанг; * пиряхи Коксай — пиряхи Кабуднов; * пиряхи Курумди — пиряхи Яхчол; * пиряхи Калинина — пиряхи Кайковус; * пиряхи Малый Танимас — пиряхи Таҳмураси Хурд; * пиряхи Туракурум — пиряхи Тармарав; * пиряхи Валӣ — пиряхи Меҳварон; * пиряхи Кузгун — пиряхи Намудор; * пиряхи Дзержинского — пиряхи Нусратулло Махсум; * пиряхи Зулумарт — пиряхи Бабргузар; * пиряхи Белеули — пиряхи Покрӯд; * пиряхи Северный Зулумарт — пиряхи Бабргузари Шимолӣ; * пиряхи Володарского — пиряхи Сайидои Насафӣ; * пиряхи Малый Саукдара — пиряхи Бобаки Боло; * пиряхи Большой Саукдара — пиряхи Бобаки Пойин; * пиряхи Уйсу — пиряхи Чашмахона; * пиряхи Танимас 2-й — пиряхи Таҳмурас 2; * пиряхи Танимас 3-й — пиряхи Таҳмурас 3; * пиряхи Танимас 5-й — пиряхи Таҳмурас 5; * пиряхи Грум-Гржимайло — пиряхи Паридор; * пиряхи Астрономический — пиряхи Ахтарон; * пиряхи Танимаская-Лапа — пиряхи Панҷадор; * пиряхи Академии Наук — пиряхи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон; * пиряхи Контейнерный — пиряхи Дунболадор; * пиряхи Парашютний — пиряхи Чатрхам; * пиряхи Бугаева — пиряхи Бобоӣ; * пиряхи Елена Розмирович — пиряхи Робия Озод; * пиряхи Наливкина — пиряхи Қандил Ҷӯраев; * пиряхи Попова — пиряхи Помир; * пиряхи Южный Крутой Рог — пиряхи Ситорадор; * пиряхи Геофизический — пиряхи Абурайҳони Берунӣ; * пиряхи Зимовщиков — пиряхи Хамтарма; * пиряхи Коммунистической Академии — пиряхи Василий Бартолд; * пиряхи ОГПУ — пиряхи Парчами миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон; * пиряхи Метеорологический — пиряхи Сармозо; * пиряхи Военных Топографов — пиряхи Марзбон; * пиряхи Федченко — пиряхи Ванҷях; * пиряхи Бивачний — пиряхи Хамях; * пиряхи Ошакина — пиряхи Хамлозур; * пиряхи Орҷоникидзе — пиряхи Спитамен; * пиряхи Маршала Василевского — пиряхи Мирзо Турсунзода; * пиряхи Северный Кизкурган — пиряхи Дорлозури Шимолӣ; * пиряхи Косиненко — пиряхи Ориён; * пиряхи Алерт — пиряхи Ҳисорак; * пиряхи Спутник 3 — пиряхи Ҳамсафар 3; * пиряхи Спутник 2 — пиряхи Ҳамсафар 2; * пиряхи Спутник 1 — пиряхи Ҳамсафар 1; * пиряхи Южный Кизкурган — пиряхи Дорлозури Ҷанубӣ; * пиряхи Крутой — пиряхи Хамгаҳ; * пиряхи Московский государственный университет — пиряхи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон — номи Садриддин Айнӣ; * пиряхи Грум-Гржимайло — пиряхи Азалшо Олимов; * пиряхи Северный Танимас — пиряхи Таҳмураси Шимолӣ; * пиряхи Ҷайловкумсой — пиряхи Лозур; * пиряхи Ичкелесой — пиряхи Лозурӣ; * пиряхи Ничкеҷилга — пиряхи Кашоллозур; * пиряхи Чакиҷилга — пиряхи Нинилозур; * пиряхи Северный Ҷайловкумсой — пиряхи Лозури Шимолӣ; * пиряхи Дусакасой — пиряхи Душохалозур; * пиряхи Нанкалди — пиряхи Ашки Модар; * пиряхи Южный Карайкашан — пиряхи Каҳкашонлозур; * пиряхи Бузҷилга — пиряхи Сабзахок; * пиряхи Бузчубек — пиряхи Майсагӣ; * пиряхи Каратеке — пиряхи Обшорак; * пиряхи Карарт — пиряхи Барфтӯда; * пиряхи Грум-Гражимайло — пиряхи Пурях; * пиряхи Верхний Музкулак — пиряхи Яхобрӯд; * пиряхи Малый Музкулак — пиряхи Яхобрӯдак; * пиряхи Нижний Музкулак — пиряхи Яхобрӯдаки Пойин; * пиряхи Високий Танимас — пиряхи Таҳмураси Боло; * пиряхи Витковского — пиряхи Мирсаид Миршакар; * пиряхи Холодная Стена — пиряхи Деворсард; * пиряхи Сауксой — пиряхи Сардоба; * пиряхи Айдемге — пиряхи Моҳпарвин; * пиряхи Советских Офицеров — пиряхи Пешдодиён; * пиряхи Караҷилга — пиряхи Сияҳрӯд; * пиряхи Қизилҷилга — пиряхи Сурхчашма; * пиряхи Азинтош — пиряхи Пиряхсанг; * пиряхи Богчигир — пиряхи Сурмакӯҳ; * кӯли Курункул — кӯли Каронкӯл; * кӯли Саар — кӯли Саробрӯд; * кӯли Ҷилгакул — кӯли Паҳнкӯл; * кӯли Думчурак — кӯли Дамобак; * кӯли Рангкул — кӯли Рангкӯл; * кӯли Маленки Марҷанай — кӯли Морҷен; * кӯли Кум-Моинок — кӯли Регкӯл; * кӯли Қизилкурум — кӯли Сурхсангон; * кӯли Ичкилик — кӯли Нӯшоб; * кӯли Жулмазор — кӯли Роҳимазор; * кӯли Чукуркул — кӯли Жарфкӯл; * кӯли Зоркул — кӯли Зарринкӯл; * кӯли Колучкол — кӯли Секӯл; * дарёи Ак-Турук — дарёи Обшорон; * дарёи Хатинканиш — дарёи Аноҳитрӯд; * дарёи Курумди — дарёи Яхчол; * дарёи Сасиктеке — дарёи Хингоба; * дарёи Чакминташ — дарёи Сангароб; * дарёи Камансу — дарёи Камобрӯдак; * дарёи Сасикичке — дарёи Хингрӯдак; * дарёи Кирчин — дарёи Теғаобак; * дарёи Айгирҷигар — дарёи Ғоробак; * дарёи Ҷаргилчак — дарёи Ҷаррӯдоб; * дарёи Курганкул — дарёи Дижкӯл; * дарёи Кокчукур — дарёи Чуқуробак; * [[дарёи Каиндӣ]] — [[дарёи Душворгузар]]; * дарёи Зартексарал — дарёи Зарриноба; * дарёи Тексарал — дарёи Тезобак; * дарёи Заразак — дарёи Заробрӯд; * дарёи Каинди Южний — дарёи Касногузари Ҷанубӣ; * дарёи Ҷилдиаксой — дарёи Софобарӯд; * дарёи Чечкеарал — дарёи Маҳинрӯдак; * дарёи Карайкашан — дарёи Каноррӯд; * дарёи Тешмиҷилга — дарёи Даштоба; * дарёи Камишҷилга — дарёи Найрӯд; * дарёи Кузгунтеке — дарёи Аёндарё; * дарёи Караҷилга Западний — дарёи Сиёҳрӯди Пойин; * дарёи Байгашка — дарёи Ғоробрӯд; * дарёи Уйсу — дарёи Обишҷо; * дарёи Коксой — дарёи Кабудрӯд; * дарёи Каратош — дарёи Сияҳсанг; * дарёи Карачим — дарёи Чимтеппа; * дарёи Карарт — дарёи Барфтӯда; * дарёи Мукуркуянди — дарёи Муғобак; * дарёи Кумбулак — дарёи Регчашма; * дарёи Кизкурган — дарёи Дорлозур; * дарёи Шуралису — дарёи Шӯробак; * дарёи Тахтакорум — дарёи Тахтасанг; * дарёи Кокҷар — дарёи Кабудҷар; * дарёи Кирчинҷилга — дарёи Нишебрӯд; * дарёи Яманҷилга — дарёи Зероб; * дарёи Ташҷилга — дарёи Сангдашт; * дарёи Чакиҷилга — дарёи Чакраоб; * дарёи Янгидаван — дарёи Навзар; * дарёи Ничкеҷилга — дарёи Хамобрӯд; * дарёи Ичкелесой — дарёи Нӯшин; * дарёи Ҷайловкумсой — дарёи Болооб; * дарёи Карайкашан — дарёи Каҳкашон; * дарёи Нанкал — дарёи Нанрӯд; * дарёи Беляндкиик — дарёи Баландхик; * дарёи Зулумарт — дарёи Бабргузар; * дарёи Муксу — дарёи Муғоб; * дарёи Музҷилга — дарёи Сардрӯдак; * дарёи Апак — дарёи Обак; * дарёи Қизилбелес — дарёи Сурхпушта; * дарёи Қизилҷик — дарёи Сурхрӯд; * дарёи Кулайрик — дарёи Гирдоба; * дарёи Музкол — дарёи Яхобрӯд; * дарёи Акҷилга — дарёи Нуқраоб; * дарёи Ҷалан — дарёи Каҷоба; * дарёи Кошҷилга — дарёи Хушдара; * дарёи Атҷайлов — дарёи Нишебрӯд; * дарёи Музтесу — дарёи Яхдара; * дарёи Чумбагиш — дарёи Чимзор; * дарёи Саар — дарёи Саробрӯд; * дарёи Акшаракалга — дарёи Арзаноб; * дарёи Бузҷилга — дарёи Сабзахок; * дарёи Большой Чубек — дарёи Чандоби Калон; * дарёи Маленький Чубек — дарёи Чандоби Хурд; * дарёи Каратеке — дарёи Обшорак; * дарёи Карарт — дарёи Барфтӯда; * дарёи Казанкул — дарёи Камонрӯд; * дарёи Дамаматсой — дарёи Дамдор; * дарёи Қизилтокойсой — дарёи Сурхсоҳил; * дарёи Калтатур — дарёи Деҳбурз; * дарёи Аилутек Западний — дарёи Девлохи Ғарбӣ; * дарёи Шукорҷилга — дарёи Шикордара; * дарёи Шуралису — дарёи Туғёнӣ; * дарёи Каикдиҷилга — дарёи Пӯлодкон; * дарёи Тузбел — дарёи Ковус; * дарёи Сауксай — дарёи Сардобрӯд; * дарёи Сасик — дарёи Хингобак; * дарёи Карабулак — дарёи Сиёҳчашма; * дарёи Кирчинҷилга — дарёи Теғаоб; * дарёи Чиксу — дарёи Чакраобак; * дарёи Бозбайтал — дарёи Бозтеппа; * дарёи Қизил-Донэ — дарёи Сурхдонак; * дарёи Аксой — дарёи Сафедрӯдак; * дарёи Зорярчичак — дарёи Калонрӯд; * дарёи Микур-Яргичак — дарёи Майдарӯд; * [[дарёи Белеули]] — [[дарёи Хуросон]]; * дарёи Порҷилга — дарёи Пороб; * дарёи Чакирюл — дарёи Чокарон; * дарёи Қизилҷилга — дарёи Сурхдаман; * дарёи Канайтарт — дарёи Кӯҳрӯдак; * дарёи Тугурекбаши — дарёи Сари Пулоб; * дарёи Туюксу — дарёи Обшорак; * дарёи Қизил-Ҷиик — дарёи Сурхчашма; * дарёи Сасиксу — дарёи Хингобак; * дарёи Кукурт — дарёи Ёқутдарё; * дарёи Мукук-Бурулюксой — дарёи Маҳинрӯд; * дарёи Карасу — дарёи Сияҳҷӯ; * дарёи Зарбурулюк — дарёи Мороб; * дарёи Ҷолбурулюксой — дарёи Морпечрӯд; * дарёи Қизилашу — дарёи Кандарӯд; * дарёи Тузонсой — дарёи Шӯхрӯд; * дарёи Ибрагимсой — дарёи Иброҳимӣ; * дарёи Арамити — дарёи Оромрӯд; * дарёи Шатпут — дарёи Шедрӯд; * дарёи Мамек — дарёи Мағоб; * дарёи Каратурук-Ҷилга — дарёи Тамошорӯд; * дарёи Даувлат-Маматдашт — дарёи Некрӯд; * дарёи Суйди — дарёи Деҳоб; * дарёи Каттамарҷанай — дарёи Морҷой; * дарёи Казанкул — дарёи Камонкӯл; * дарёи Казанкул Южний — дарёи Камонкӯли Ҷанубӣ; * дарёи Қара-Дара — дарёи Сиёҳдара; * дарёи Ак-Ҷилга Северний — дарёи Якҷилваи Шимолӣ; * дарёи Западний Пшарт — дарёи Пшарти Ғарбӣ; * дарёи Ак-Ҷилга Восточный — дарёи Якҷилваи Шарқӣ; * дарёи Базар-Дара — дарёи Бозордара; * дарёи Базар-Арик — дарёи Бозорарғоб; * дарёи Длинная — дарёи Дарозрӯд; * дарёи Сланиевый — дарёи Сағочрӯд; * дарёи Таш-Казик-Сой — дарёи Сангрӯд; * дарёи Ак-Архар — дарёи Архаргузар; * дарёи Перназар-Сой — дарёи Пирназаррӯд; * дарёи Бел-Айрик-Сой — дарёи Катпушта; * дарёи Кирбай-Сой — дарёи Қубодрӯд; * дарёи Бозтерек — дарёи Бозгир; * дарёи Ничке-Ҷилга — дарёи Борикрӯд; * дарёи Талди-Нул — дарёи Ширинрӯд; * дарёи Миндик-Бай — дарёи Паҳнрӯд; * дарёи Керчин-Ҷилга — дарёи Барфоб; * дарёи Шели-Бел — дарёи Шохобдор; * дарёи Куру-Шели-Бел — дарёи Рӯдоб; * дарёи Кичине-Ҷилга — дарёи Кеҳрӯд; * дарёи Кайингди-Сой — дарёи Гирдобрӯд; * дарёи Музду-Булок — дарёи Яхрӯд; * дарёи Кёк-Булок — дарёи Кабудрӯд; * дарёи Гумбезкол — дарёи Гунбазкӯл; * дарёи Кара-Ҷилга 2-я — дарёи Сиёҳдашти 1; * дарёи Кара-Ҷилга 1-я — дарёи Сиёҳдашти 2; * дарёи Ҷерук-Сой — дарёи Марзрӯд; * дарёи Кил-Истик — дарёи Гармрӯдак; * дарёи Ҷар-Ҷилга — дарёи Хамрӯд; * дарёи Бел-Кара-Ҷилга — дарёи Пастрӯд; * дарёи Кенг-Ҷилга — дарёи Фарохрӯд; * дарёи Таш-Ҷилга — дарёи Тангоб; * дарёи Чечекти — дарёи Гулрӯд; * дарёи Сели-Мулла — дарёи Чакраоб; * дарёи Моло-Кара-Ҷилга — дарёи Хамдарё; * дарёи Малҷуран — дарёи Молҷорӯд; * дарёи Мукур-Чечекти — дарёи Гулдара; * дарёи Кукурт — дарёи Курӯд; * дарёи Бердиш — дарёи Равонрӯд; * дарёи Иссикбулок — дарёи Гармчашма; * дарёи Козамбессой — дарёи Козимрӯд; * дарёи Ортобогчигир 2-й — дарёи Сурбрӯди 2; * дарёи Ортобогчигир — дарёи Сурбрӯди Миёна; * дарёи Керсенбулок — дарёи Бузургоб; * дарёи Карадюмюр — дарёи Марғрӯд; * дарёи Неозак — дарёи Нағзинак; * дарёи Саритош — дарёи Зардсанг; * дарёи Маленкий Марҷанай — дарёи Морҷенак; * дарёи Марҷанай — дарёи Морҷен; * дарёи Шайтан — дарёи Шитооб; * дарёи Зурчертсек — дарёи Зӯроб; * дарёи Кокбелес — дарёи Сабзҷо; * дарёи Карадара — дарёи Каппадара; * дарёи Чангил — дарёи Чангилоб; * дарёи Килич-Суурди — дарёи Равонрӯд; * дарёи Мукур-Корумди — дарёи Камобрӯд; * дарёи Зор-Корумди — дарёи Серобрӯд; * дарёи Мукур-Шегембет — дарёи Шоҳона; * дарёи Тамби — дарёи Танба; * дарёи Кёл-Корумду — дарёи Аёнкӯл; * дарёи Аличур — дарёи Аличор; * дарёи Айилчи-Сай — дарёи Чӯпондара; * дарёи Корумду — дарёи Сангоб; * дарёи Бахмал-Ҷилга — дарёи Бахмалдара; * дарёи Ҷиен-Бай-Ҷилга — дарёи Ҷавлонрӯд; * дарёи Кулак-Кёсте — дарёи Камоб; * дарёи Дере — дарёи Дараоб; * дарёи Чолок-Теке — дарёи Тезобрӯд; * дарёи Кумуру-Секи — дарёи Камаррӯд; * дарёи Ашуу-Ҷилга — дарёи Паҳноб; * дарёи Саритош — дарёи Заррӯд; * дарёи Чолок-Теке-Ашуу — дарёи Шоҳинрӯд; * дарёи Базар-Арик — дарёи Ҷӯйибозор; * дарёи Чолок-Теке-Северний — дарёи Тезобрӯди Шимолӣ; * дарёи Ҷанди-Дабан-Сой — дарёи Дамонрӯд; * дарёи Кенг-Чебер — дарёи Шибаррӯд; * дарёи Тош-Ҷилга — дарёи Сангистон; * дарёи Орто-Мукур — дарёи Миёноб; * дарёи Ак-Мукур — дарёи Сафеднаҳр; * дарёи Кош-Таш — дарёи Дусанга; * дарёи Килич-Суурди — дарёи Тезоб; * дарёи Баш-Гюмбез — дарёи Панҷтора; * дарёи Кёк-Белес-Ҷанги-Дабан-Сой — дарёи Наврӯд; * дарёи Ири-Як — дарёи Гармоб; * дарёи Майнок — дарёи Миёнаоб; * дарёи Орто-Ҷилга — дарёи Маҳиноб; * дарёи Кара-Чим-Ашуу — дарёи Марғрӯд; * дарёи Кеберген-Алфа-Ашуу — дарёи Кӯҳрӯд; * дарёи Ак-Ҷилга — дарёи Якҷилва; * дарёи Отур-Ҷилга — дарёи Миёноб; * дарёи Зор-Кара-Ҷилга — дарёи Бузургрӯд; * дарёи Кичик-Кара-Ҷилга — дарёи Рӯдак; * дарёи Шахта-Сой — дарёи Кондара; * дарёи Мукур-Кара-Теке — дарёи Сиёҳсанг; * дарёи Караулдик-Дала — дарёи Тороб; * дарёи Сали-Ункюр-Сой — дарёи Пастоб; * дарёи Чака-Бай — дарёи Чаккағор; * дарёи Ак-Архар — дарёи Архар; * дарёи Боз-Терек — дарёи Бозпарон; * дарёи Музду-Арик-Сой — дарёи Деҳрӯд; * дарёи Пар-Ҷилга — дарёи Пордара; * дарёи Кара-Ҷилга — дарёи Сияҳсангоб; * дарёи Чукур-Ҷилга — дарёи Хамдара; * дарёи Элису — дарёи Даштоб; * дарёи Бел-Арик-Сой — дарёи Арғобрӯд; * дарёи Самин-Ҷилга — дарёи Симрӯд; * дарёи Кёк-Белес-Ҷанги-Дабан — дарёи Наврӯд; * дарёи Кури-Истик — дарёи Дидарӯд; * дарёи Сай-Шар-Ҷилга — дарёи Шаршарадор; * дарёи Акширак — дарёи Сафедзиҳ; * дарёи Зорчичиндир — дарёи Бузургдарё; * дарёи Агаҷанҷилга — дарёи Шопурдашт; * дарёи Сулуу-Истик — дарёи Хушобрӯд; * дарёи Чичиндир — дарёи Гулдарё; * дарёи Юлмазор — дарёи Роҳимазор; * дарёи Ичкилик — дарёи Шаҳдобак; * дарёи Статендур — дарёи Остонрӯд; * дарёи Маразудур — дарёи Марҷдур; * дарёи Қизилданги — дарёи Сурхпушта; * дарёи Аксугур — дарёи Суғурдашт; * дарёи Карадара — дарёи Меҳрдара; * дарёи Сулу-Тагаркаки — дарёи Тағароб; * дарёи Иссикбулок — дарёи Гармчашма; * дарёи Садирҷилга — дарёи Содирдашт; * дарёи Кушҷилга — дарёи Ҷуфтоб; * дарёи Курук-Тагаркати — дарёи Тоҷварон 2; * дарёи Кулайрик — дарёи Кафоб; * дарёи Тамди — дарёи Шодоб; * дарёи Четкчилоб — дарёи Канорчилоб; * дарёи Башгумбез — дарёи Панҷтора; * дарёи Учай — дарёи Сафооб; * дарёи Киличсурди — дарёи Тезоб; * дарёи Чокман — дарёи Ширинрӯд; * дарёи Чонкарҷилга — дарёи Моҳрӯд; * дарёи Сирт — дарёи Шероб; * дарёи Белайрик — дарёи Софоб; * дарёи Кенчибер — дарёи Шибароб; * дарёи Кулҷилга — дарёи Обдара; * дарёи Ортоучкол — дарёи Миёнкӯл; * дарёи Колучкол — дарёи Секӯл; * дарёи Уртабел — дарёи Миёнпушта; * дарёи Зор-Саригурум — дарёи Саригуруми Калон; * дарёи Андиминсу — дарёи Миёнапушта; * дарёи Каранаҷилга — дарёи Аёнмарз; * дарёи Шерайрикҷилга — дарёи Шеронзамин; * дарёи Ҷаманшура — дарёи Шӯрхамоб; * дарёи Кенҷилга — дарёи Меҳрӯд; * дарёи Зорҷартик — дарёи Паҳноб; * дарёи Кичикҷартик — дарёи Тангоб; * дарёи Сулюлюн — дарёи Шарвидоҷ; * дарёи Курубешбос — дарёи Сероб; * дарёи Айдинкул — дарёи Маҳтобкӯл; * дарёи Кастанаҷилга — дарёи Остонгаҳ; * дарёи Екенги-Копчеган — дарёи Сонӣ; * дарёи Бешбулок — дарёи Панҷчашма; * дарёи Ирису — дарёи Каҷоб; * дарёи Истик — дарёи Гармрӯд; * дарёи Анҷал — дарёи Андароб; * дарёи Шинди — дарёи Шингоб; * дарёи Катта-Тешиктош — дарёи Сӯрохсангӣ; * дарёи Тешиктош — дарёи Сӯрохсанг; * дарёи Дзулбелес — дарёи Зулбиё; * дарёи Қизилрабат — дарёи Сурхкӯтал; * дарёи Каракул — дарёи Ховаркӯл; * дарёи Ничкесой — дарёи Борикрӯд; * дарёи Гунябай — дарёи Гулобод; * дарёи Кашкасу — дарёи Ғулбарӯд; * дарёи Беик — дарёи Баландрӯд; * дарёи Чапакташ — дарёи Чаппасанг; * дарёи Бурюкурмес — дарёи Талотумрӯд; * дарёи Кунтайсой — дарёи Баланднов; * дарёи Ханюли — дарёи Хамраҳа; * дарёи Ҷилгакочусу — дарёи Даштоб; * дарёи Дуберҷаган — дарёи Сершоха; * дарёи Сарикорум — дарёи Сарисанг; * дарёи Чонташ-Караҷилга — дарёи Сияҳхарсанг; * дарёи Чонтош-Акҷилга — дарёи Харсангрӯд; * дарёи Пустан — дарёи Пастоб; * дарёи Мукурчилоб — дарёи Чилоб; * дарёи Урточилоб — дарёи Миёнчилоб; * дарёи Караҷилгасой — дарёи Сияҳрӯдак; * дарёи Чапакташ — дарёи Тахтасанг; * маҷрои дарёи хушки Атҷайлоо — маҷрои дарёи хушки Аспчаро; * маҷрои дарёи хушки Суякмазар — маҷрои дарёи хушки Дахмаҷо; * маҷрои дарёи хушки Каскенорча — маҷрои дарёи хушки Канордашт; * маҷрои дарёи хушки Чугкиртой — маҷрои дарёи хушки Чуқурдашт; * маҷрои дарёи хушки Коксой — маҷрои дарёи хушки Дашти Қоқ; * маҷрои дарёи хушки Чакримиюл — маҷрои дарёи хушки Оводара; * маҷрои дарёи хушки Кукуркараҷилга — маҷрои дарёи хушки Ганҷхам; * маҷрои дарёи хушки Казанкул — маҷрои дарёи хушки Камонкӯл; * маҷрои дарёи хушки Депше — маҷрои дарёи хушки Хушкакдара; * маҷрои дарёи хушки Вокундари — маҷрои дарёи хушки Беобдара; * маҷрои дарёи хушки Аилутек — маҷрои дарёи хушки Оҳулгузар; * маҷрои дарёи хушки Апаксу Южний — маҷрои дарёи хушки Сафедобак; * маҷрои дарёи хушки Бист — маҷрои дарёи хушки Бастоб; * маҷрои дарёи хушки Ак-Байтал — маҷрои дарёи хушки Тоҷрӯд; * маҷрои дарёи хушки Зор-Тайтак — маҷрои дарёи хушки Каҷроҳа; * маҷрои дарёи хушки Крутайтак — маҷрои дарёи хушки Регдор; * маҷрои дарёи хушки Зарбурулюк — маҷрои дарёи хушки Обгард; * маҷрои дарёи хушки Кара-Белес — маҷрои дарёи хушки Сиёҳшоха; * маҷрои дарёи хушки Мамек — маҷрои дарёи хушки Момокӯҳ; * маҷрои дарёи хушки Домҷайлов — маҷрои дарёи хушки Хушкрӯд; * маҷрои дарёи хушки Саритош — маҷрои дарёи хушки Зардсанг; * маҷрои дарёи хушки Дамалди — маҷрои дарёи хушки Дамгаҳ; * маҷрои дарёи хушки Белалма — маҷрои дарёи хушки Селоба; * маҷрои дарёи хушки Кичиктайтак — маҷрои дарёи хушки Хурддашт; * маҷрои дарёи хушки Бирҷилга — маҷрои дарёи хушки Яккахам; * маҷрои дарёи хушки Алтошбулок — маҷрои дарёи хушки Сангчашма; * маҷрои дарёи хушки Акҷилга — маҷрои дарёи хушки Сафедхам; * маҷрои дарёи хушки Уйтурукҷилга — маҷрои дарёи хушки Хамдашт; * маҷрои дарёи хушки Нриҷилга — маҷрои дарёи хушки Беоб; * маҷрои дарёи хушки Пангазҷилга — маҷрои дарёи хушки Понғоздашт; * маҷрои дарёи хушки Кичиккумбулок — маҷрои дарёи хушки Кӯчакрӯд; * маҷрои дарёи хушки Култукҷилга — маҷрои дарёи хушки Канорхам; * маҷрои дарёи хушки Шиеврайрик — маҷрои дарёи хушки Шарвсор; * маҷрои дарёи хушки Караҷилгакри — маҷрои дарёи хушки Сияҳхам; * маҷрои дарёи хушки Караҷилга — маҷрои дарёи хушки Сияҳрӯд; * маҷрои дарёи хушки Култук — маҷрои дарёи хушки Кӯтоҳак; * маҷрои дарёи хушки Сарикир — маҷрои дарёи хушки Зардтеға; * маҷрои дарёи хушки Козинди — маҷрои дарёи хушки Обканда; * маҷрои дарёи хушки Каинди — маҷрои дарёи хушки Каснорас; * маҷрои дарёи хушки Тузакчи — маҷрои дарёи хушки Намакҷо; * маҷрои дарёи хушки Кек-Ҷар-Ҷанги-Дабан-Сой — маҷрои дарёи хушки Хушкдара; * маҷрои дарёи хушки Эгер Колди-Сай — маҷрои дарёи хушки Кӯфонрӯд; * маҷрои дарёи хушки Кёк-Ҷар-Ҷанги-Дабан — маҷрои дарёи хушки Мондарӯд; * маҷрои дарёи хушки Эр-Колди-Ҷилга — маҷрои дарёи хушки Куҳанрӯд; * маҷрои дарёи хушки Шор-Булак-Сай — маҷрои дарёи хушки Шӯробак; * маҷрои дарёи хушки Сулуу-Ҷилга — маҷрои дарёи хушки Зебодара; * маҷрои дарёи хушки Ак-Буура-Сай — маҷрои дарёи хушки Камобак; * маҷрои дарёи хушки Чонг-Ак-Буура — маҷрои дарёи хушки Бузургбора; * маҷрои дарёи хушки Зоор-Сулуу-Ҷилга — маҷрои дарёи хушки Абарбора; * маҷрои дарёи хушки Кирк-Шейт (Ак-Буура) — маҷрои дарёи хушки Чилтан; * маҷрои дарёи хушки Кастангдай-Ҷилга — маҷрои дарёи хушки Костарӯд; * маҷрои дарёи хушки Уч-Ҷилга — маҷрои дарёи хушки Седашт; * маҷрои дарёи хушки Зоор-Ак-Буура-Сай — маҷрои дарёи хушки Абарбора 2; * маҷрои дарёи хушки Кут-Атир-Сай — маҷрои дарёи хушки Аторӯд; * маҷрои дарёи хушки Киркшейт — маҷрои дарёи хушки Чилшаҳид; * маҷрои дарёи хушки Бакшилди — маҷрои дарёи хушки Тамомрӯд; * маҷрои дарёи хушки Ботош — маҷрои дарёи хушки Бобосанг; * маҷрои дарёи хушки Истик — маҷрои дарёи хушки Гармакон; * маҷрои дарёи хушки Бозҷилга — маҷрои дарёи хушки Бурхам; * маҷрои дарёи хушки Балгин — маҷрои дарёи хушки Бозиҷо; * маҷрои дарёи хушки Чичкакуток — маҷрои дарёи хушки Сангмакон; * маҷрои дарёи хушки Кунтейсай — маҷрои дарёи хушки Офтобрас; * маҷрои дарёи хушки Дункелдиккунтей — маҷрои дарёи хушки Нимфароғ; * маҷрои дарёи хушки Чарикҷартар — маҷрои дарёи хушки Офтобрӯя; * маҷрои дарёи хушки Мамуҷилга — маҷрои дарёи хушки Сояҷо; * маҷрои дарёи хушки Зорҷилга — маҷрои дарёи хушки Калонрӯя; * маҷрои дарёи хушки Агаҷанжилга — маҷрои дарёи хушки Шопурдашт; * маҷрои дарёи хушки Бердиш — маҷрои дарёи хушки Санговдара; * маҷрои дарёи хушки Кокбелес — маҷрои дарёи хушки Сабзпушта; * маҷрои дарёи хушки Пермобод — маҷрои дарёи хушки Пиробод; * маҷрои дарёи хушки Кумди — маҷрои дарёи хушки Регзамин; * маҷрои дарёи хушки Сутҷилга — маҷрои дарёи хушки Сафедакдашт; * маҷрои дарёи хушки Мукуркумди — маҷрои дарёи хушки Болозамин; * маҷрои дарёи хушки Сарису — маҷрои дарёи хушки Зароб; * маҷрои дарёи хушки Тузакийҷилга — маҷрои дарёи хушки Намакдашт; * маҷрои дарёи хушки Қизилҷилга — маҷрои дарёи хушки Сурхшеб; * маҷрои дарёи хушки Ҷилгакочусу — маҷрои дарёи хушки Оби Ниҳон; * маҷрои дарёи хушки Зоркараҷилга — маҷрои дарёи хушки Заркамар; * чашмаи Чембулок — чашмаи Чаманчашма; * чашмаи Тузбулок — чашмаи Такчашма; * чашмаи Исик-Булок — чашмаи Гармоба; * чашмаи Уч-Ҷилга — чашмаи Сехам; * чашмаи Зор-Тёр-Булок — чашмаи Меҳчашма; * чашмаи Мамберди-Булок — чашмаи Муҳаммадчашма; * чашмаи Белалмачат — чашмаи Обгир; * чашмаи Кумбулок — чашмаи Регчашма; * чашмаи Суок — чашмаи Сардобчашма; * чашмаи Сасикбулок — чашмаи Хингчашма; * чашмаи Иссикбулок — чашмаи Гармчашма; * чашмаи Седек — чашмаи Содиқчашма; * чашмаи Урзу-Булок — чашмаи Орзучашма; * чашмаи Шор-Булак — чашмаи Шӯрчашма 1; * чашмаи Шор-Булак 1-й — чашмаи Шӯрчашма 2; * обкандаи Беларик — обкандаи Беобрӯд; * обкандаи Кутал — обкандаи Обраҳа; * обкандаи Кулчак — обкандаи Кӯлак; * обкандаи Бугучи-Ҷилга — обкандаи Сартез; * обкандаи Бек-Ҷол — обкандаи Роҳканда; * водии Саукдара — водии Бобак; * водии Каинди — водии Вахшу; * водии Караҷилга — водии Сияҳрӯд; * водии Кошагил — водии Душоха; * водии Пангазҷилга — водии Паҳндара; * водии Коо-Шагил — водии Ҷуфтсанг; * дараи Сариташ — дараи Саридашт; * дараи Воркулиди — дараи Воруна; * дараи Кумбулак — дараи Регчашма; * дараи Кокчукур — дараи Чуқурчашма; * дараи Арадади — дараи Арғобак; * дараи Коксой — дараи Кабуддашт; * дараи Кок-Чукурбаши — дараи Жарфдара; * дараи Гибелное — дараи Хатарзо; * дараи Дунгишибер — дараи Шибарпушта; * мавзеи Чагандартуручу — мавзеи Андаробон; * мавзеи Уйтугай — мавзеи Ҷангалхона; * мавзеи Кузеунтокай — мавзеи Мешҷангал; * мавзеи Ҷанкаин — мавзеи Душворраҳа; * мавзеи Шурпатумас — мавзеи Шӯрдаман; * мавзеи Ҷаманкаин — мавзеи Чамантало; * мавзеи Карасу — мавзеи Нуфал; * мавзеи Кулгунтокай — мавзеи Харгӯшдара; * мавзеи Какиркул — мавзеи Кабуддашт; * мавзеи Мултук — мавзеи Мӯрияк; * мавзеи Уртабуз — мавзеи Миёнмарғ; * мавзеи Саригун — мавзеи Зарчаман; * мавзеи Атҷайлов — мавзеи Аспҷо; * мавзеи Кулбаши — мавзеи Сарикӯл; * мавзеи Қизилтокой — мавзеи Сурхҷангал; * мавзеи Хоҷаҷайлов — мавзеи Козадашт; * мавзеи Зартошкол — мавзеи Зарсангоб; * мавзеи Сасиксу — мавзеи Хингобак; * мавзеи Тоутош — мавзеи Санглох; * мавзеи Куленкотош — мавзеи Сангоб; * мавзеи Патикутек — мавзеи Покӯҳ; * мавзеи Саримулла Ҷилга — мавзеи Саримулло; * мавзеи Сариҷилга — мавзеи Зарзамин; * мавзеи Ҷалалҷима — мавзеи Ҷулладашт; * мавзеи Саликтош — мавзеи Говмеш; * мавзеи Кокуртак — мавзеи Безар; * мавзеи Утек — мавзеи Дурдашт; * мавзеи Утошашу — мавзеи Дургузар; * мавзеи Чулук — мавзеи Чапдашт; * мавзеи Караторпок-Кескесдара — мавзеи Камалаф; * мавзеи Шатпуташу — мавзеи Шедрӯдак; * мавзеи Ариккочкар — мавзеи Камзамин; * мавзеи Мазаршешп — мавзеи Мазорҷо; * мавзеи Актош — мавзеи Сафеддара; * мавзеи Бузала — мавзеи Нишеман; * мавзеи Саритугай — мавзеи Ҷангалак; * мавзеи Сатгаунчап — мавзеи Архардав; * мавзеи Суйди — мавзеи Даштоб; * мавзеи Дистарагун — мавзеи Тархунзор; * мавзеи Сатгаун — мавзеи Оҳупар; * мавзеи Чат-Токой — мавзеи Каноратеға; * мавзеи Кирк-Кечюу — мавзеи Сангзор; * мавзеи Ҷеканди-Кёл — мавзеи Чаманзор; * мавзеи Куру-Ҷилга — мавзеи Хушкхам; * мавзеи Зор-Тер — мавзеи Паҳнак; * мавзеи Кара-Белес — мавзеи Сабзҷо; * мавзеи Зоо-Тош — мавзеи Кӯҳсанг; * мавзеи Ҷаман-Тал — мавзеи Кова; * мавзеи Сасик-Булок — мавзеи Хингрӯд; * мавзеи Пайга-Тала — мавзеи Пайгоҳ; * мавзеи Ничке-Ҷилга — мавзеи Борикнишебӣ; * мавзеи Юзбай-Ҷилга — мавзеи Калондашт; * мавзеи Бек-Ҷол — мавзеи Калонроҳ; * мавзеи Кёк-Булок — мавзеи Кабудчашма; * мавзеи Данги — мавзеи Боронрез; * мавзеи Кара-Тумшук — мавзеи Сиёҳгардана; * мавзеи Теке-Чапти — мавзеи Оҳугузар; * мавзеи Су-Баши — мавзеи Сароб; * мавзеи Сугум-Баши — мавзеи Сартеға; * мавзеи Ата-Бай-Отёк — мавзеи Чорвоҷо; * мавзеи Шибер-Айрик — мавзеи Шибарзамин; * мавзеи Аюу-Кёзю-Сой — мавзеи Чашмгир; * мавзеи Сейин-Естен — мавзеи Хирсхам; * мавзеи Сари-Ҷилга — мавзеи Хамгашт; * мавзеи Эчки-Тушар — мавзеи Бузфаро; * мавзеи Калак-Тош — мавзеи Карсанг; * мавзеи Колтук — мавзеи Кунҷак; * мавзеи Кашка-Эчки — мавзеи Бузгузар; * мавзеи Ҷаанбай — мавзеи Ғажговҷо; * мавзеи Қизил-Данги — мавзеи Сурхпушта; * мавзеи Пурд-Отёк — мавзеи Дургузар; * мавзеи Сой-Конуш — мавзеи Обишхӯр; * мавзеи Кичик-Абад-Ҷилга — мавзеи Меҳобод; * мавзеи Кил-Кор — мавзеи Чилмарғ; * мавзеи Кюкюрт-Ҷилга — мавзеи Кабудхиргаҳ; * мавзеи Зоо-Абад-Ҷилга — мавзеи Даштобод; * мавзеи Мукур-Чечекти — мавзеи Гулчаман; * мавзеи Кичик-Аюу-Кёзю — мавзеи Хирсмайдон; * мавзеи Аюу-Кёзю — мавзеи Хирсак; * мавзеи Нагаракум — мавзеи Регдашт; * мавзеи Сурметош — мавзеи Сурмасанг; * мавзеи Болшой Марҷоной — мавзеи Марҷонак; * мавзеи Колсой — мавзеи Домана; * мавзеи Сариҷилга — мавзеи Зардхок; * мавзеи Курукҷангил — мавзеи Рамаҷо; * мавзеи Тошборик — мавзеи Бориксанг; * мавзеи Дёнг-Отёк — мавзеи Дунгӣ; * мавзеи Бешкапа — мавзеи Панҷкоза; * мавзеи Маленький Ҷуран-Ҷилга — мавзеи Аспрес; * мавзеи Сумма — мавзеи Саманд; * мавзеи Боз-Ала-Ҷар — мавзеи Бебуна; * мавзеи Ак-Ҷилга — мавзеи Сафедрӯд; * мавзеи Кебюргён — мавзеи Бошапар; * мавзеи Кол-Уч-Кол — мавзеи Секӯл; * мавзеи Кара-Секи — мавзеи Сиёҳдашт; * мавзеи Куберген-Секи — мавзеи Пастдашт; * мавзеи Катта-Чулук — мавзеи Калондашт; * мавзеи Карган-Ҷанги-Дабан — мавзеи Навпушта; * мавзеи Ҷанги-Дабан — мавзеи Навҷо; * мавзеи Кош-Отёк — мавзеи Хушобод; * мавзеи Чатир-Таш — мавзеи Гулсанг; * мавзеи Ҷандара-Сой — мавзеи Нахчиргузар; * мавзеи Кара-Демер — мавзеи Зебоманзар; * мавзеи Музду-Айрик-Сой — мавзеи Хами Яхобак; * мавзеи Урзу-Булок — мавзеи Орзучашма; * мавзеи Кбюргендуу — мавзеи Шоҳиндашт; * мавзеи Ункюр-Ҷанги-Дабан-Сой — мавзеи Навгардана; * мавзеи Караулдик-Дала — мавзеи Бинишҷой; * мавзеи Чака-Бай-Сой — мавзеи Ғордара; * мавзеи Беш-Хатин — мавзеи Панҷбону; * мавзеи Бо-Бийик-Ҷилга — мавзеи Болодашт; * мавзеи Кур-Теке-Сай — мавзеи Зуғолнов; * мавзеи Кёк-Ҷар-Ҷанги-Дабан — мавзеи Наврӯд; * мавзеи Шакарак — мавзеи Шакарак; * мавзеи Бото-Сай — мавзеи Гургсимо; * мавзеи Сари-Таш — мавзеи Сарисанг; * мавзеи Дарваз-Таш — мавзеи Дарвоз; * мавзеи Кут-Атир-Кёл — мавзеи Атркӯл; * мавзеи Тюз-Ак-Дара — мавзеи Намакдара; * мавзеи Уч-Ҷилга — мавзеи Седашт; * мавзеи Тонгелек-Куру-Истик — мавзеи Сабзпӯш; * мавзеи Сайдагонали — мавзеи Сайдгоҳ; * мавзеи Сасибулок — мавзеи Хингҷо; * мавзеи Кунтей — мавзеи Офтобрас; * мавзеи Балгин — мавзеи Бозиҷо; * мавзеи Кошбел — мавзеи Хушҷой; * мавзеи Кумтумиш — мавзеи Калламуш; * мавзеи Кумди — мавзеи Регистон; * мавзеи Камарутек — мавзеи Камарраҳа; * мавзеи Қизилитек — мавзеи Сурхдашт; * мавзеи Чат — мавзеи Канордашт; * мавзеи Кокчукур — мавзеи Жарфҷо; * мавзеи Чемсари — мавзеи Зардчим; * мавзеи Акташ — мавзеи Сафедсанг; * мавзеи Ганҷибай — мавзеи Ганҷдашт; * мавзеи Сариктай — мавзеи Зарпушта; * қабри Суякмазар — қабри Дахмаҷо; * қабри Акгур — қабри Сафедгӯр; * қабри Сауктумшун — қабри Минурӯд; * қабри Ак-Тал — қабри Сафедтал; * қабри Қизил-Гёр — қабри Сурхдахма; * қабри Ҷартигумбез — қабри Нимгунбаз; * қабри Бахмир — қабри Бахмал; * харобаи Янги — харобаи Навхок; * харобаи Ҷингажир — харобаи Тарсхона; * харобаи Аралбаши — харобаи Хамгашт; * харобаи Прииски — харобаи Маъданӣ; * харобаи Кургон — харобаи Ҳисорак; * харобаи Ак-Ҷар — харобаи Сафедҷар; * харобаи Ҷантак — харобаи Уштурхор; * харобаи Кол-Уч-Кол — харобаи Секӯл; * харобаи Чака-Бай — харобаи Ғордара; * харобаи Қизилрабат — харобаи Сурхкӯтал; * харобаи Шинди — харобаи Шингоб; * хонаи зимистонаи Кара-Тош — хонаи зимистонаи Сиёҳсанг; * хонаи зимистонаи Камар-Отек — хонаи зимистонаи Камардашт; * хонаи тобистонаи Уручбулок — хонаи тобистонаи Хушкрӯд; * мазори Мазорхожантургуча — мазори Хоҷаи Бедор; * мазори Аксалимазар — мазори Салиммазор; * теппаи Курулуш — теппаи Барозӣ; * ғори Сали-Ункюр — ғори Сафедғор; * кони Ҷанбулакское угольное месторождение — кони Ҷонбахш; * камари Чатир-Таш — камари Гулсанг; * қабристони Гюмбез — қабристони Гунбаз; * қабристони Бек-Ҷал — қабристони Бузургмазор; * қабристони Дарбаза-Тош — қабристони Дарвозасанг; * санги Мазар-Таги — санги Пойи Мазор; * бодиянишини Ҷайлоо-Берюлуу — бодиянишини Козагоҳ. {{div col end}} === Ноҳияи Ванҷ === {{div col|3}} * кӯҳҳои Высокий Танимас — кӯҳҳои Таҳмураси 2; * кӯҳи Станку — кӯҳи Сутункӯҳ; * кӯҳи Высокий Язгулем — кӯҳи Бузургмеҳр; * дарёи Дараивурауз — дарёи Варавздара; * дарёи Ванч — дарёи Ванҷоб; * дарёи Дараи Бунай — дарёи Бунайдара; * дарёи Дараипетруз — дарёи Падрӯддара; * дарёи Дараилангар — дарёи Лангар; * дарёи Дараимотравн — дарёи Мотравноб; * дарёи Дараитрак — дарёи Итрокдара; * дарёи Абдукагор — дарёи Абдуқаҳҳор; * дарёи Кашалаяк — дарёи Кашолях; * дарёи Дустироз — дарёи Дастирост; * дарёи Мраморний — дарёи Мармарин; * дарёи Каньоный 2-й — дарёи Душворгузар 2; * дарёи Каньонний — дарёи Душворгузар; * дарёи Мертвый — дарёи Муртоб; * дарёи Безимянний — дарёи Маҷнунрӯд; * дарёи Дарайпаймазор — дарёи Пойимазор; * пиряхи Петруз — пиряхи Падрӯд; * пиряхи Обуди — пиряхи Ёдудӣ; * пиряхи Видвяҷ — пиряхи Видоҷ; * пиряхи Красноармейский — пиряхи Ҷонфидо; * пиряхи Географического обшества — пиряхи Меғдор; * пиряхи Комсомолетс — пиряхи Ҷавонон; * пиряхи Ляпназар — пиряхи Лозурӣ; * пиряхи Захарченко — пиряхи Зинат; * пиряхи Правый Дустироз — пиряхи Дасти Рост; * пиряхи Левый Дустироз — пиряхи Дасти Чап; * пиряхи Долженко — пиряхи Нодир Одил; * пиряхи Скрытый — пиряхи Ниҳон; * пиряхи Обвалов — пиряхи Зуҳур Ёр; * пиряхи Каскадный — пиряхи Силсилавӣ; * пиряхи Клин — пиряхи Часпак; * пиряхи Абдукагорский — пиряхи Абдуқаҳҳор; * пиряхи №9 — пиряхи Муллоёр; * пиряхи Мраморный — пиряхи Мармарин; * пиряхи Южный — пиряхи Пойинлозур; * пиряхи Северный — пиряхи Бололозур; * мавзеи Дустироз — мавзеи Дастирост; * мавзеи Хуйрҷ — мавзеи Хуружг; * мавзеи Айлок — мавзеи Девлох; * обкандаи Средний — обкандаи Миёнагӣ; * обкандаи Моренный — обкандаи Обканд; * харобаи Бугуз — харобаи Буғуд; * харобаи Сраг — харобаи Сироғ; * хонаи тобистонаи Каддахт — хонаи тобистонаи Кадак; * хонаи тобистонаи Витсдахт — хонаи тобистонаи Висдашт; * хонаи тобистонаи Хоҷаванд — хонаи тобистонаи Хоҷванд; * хонаи тобистонаи Будабн — хонаи тобистонаи Бодавн; * хонаи тобистонаи Пагидахт — хонаи тобистонаи Боғидашт; * базаи геологҳои Дальнее — базаи геологҳои Дурдаст. {{Div col end}} === Ноҳияи Дарвоз === * кӯҳи Кухишикофи — кӯҳи Шикоф; * дарёи Ахбакурговат — дарёи Курговадоб; * дарёи Кирримдара — дарёи Карсангдара; * дарёи Хайдара — дарёи Ҳайдара; * мавзеи Даштиузбекон — мавзеи Даштак; * харобаи Олуни — харобаи Олон; * харобаи Висхарви — харобаи Висхарвӣ. === Ноҳияи Ишкошим === * кӯҳҳои Учкол — кӯҳҳои Секӯл; * дарёи Дараидарша — дарёи Даршайдара; * дарёи Дараималвоҷ — дарёи Мулвоҷ; * дарёи Дараигангидир — дарёи Ғандарв; * дарёи Дараихудуск — дарёи Худуск; * дарёи Дараидепоен — дарёи Деҳпойин; * дарёи Дараихурпорт — дарёи Хурпорт; * дарёи Дараиганзен — дарёи Ганзен; * дарёи Дараилендрикзор — дарёи Ландиркзор; * дарёи Дараикумачкоз — дарёи Қумочгоз; * дарёи Дараихаравик — дарёи Харавук; * дарёи Дараизавчморх — дарёи Завҷморх; * дарёи Дараиспедок — дарёи Спедок; * дарёи Дараизерев — дарёи Зерев; * дарёи Едом — дарёи Бидум; * дарёи Қизилкирчи — дарёи Сурхрӯд; * маҷрои дарёи хушки Замардур — маҷрои дарёи хушки Замарзур; * хонаи тобистонаи Пиштбор — хонаи тобистонаи Пуштабаҳор. === Ноҳияи Роштқалъа === * кӯҳҳои Скалистые — кӯҳҳои Шахдор; * кӯҳи Лала — кӯҳи Лаълак; * кӯҳи Контош — кӯҳи Консанг; * кӯҳи Кокдара — кӯҳи Кабуддара; * кӯҳи Круглан — кӯҳи Гирдкӯҳ; * ағбаи Контош — ағбаи Консанг; * ағбаи Кокбай — ағбаи Кабудғор; * ағбаи Кара-Гурум — ағбаи Сиёҳсанг; * ағбаи Колҷилга — ағбаи Хамдашт; * пиряхи Карл Маркс — пиряхи Шириншоҳ Шоҳтемур; * чашмаи Кок — чашмаи Кук; * дарёи Куриак — дарёи Кӯрак; * дарёи Мазандаробдара — дарёи Мезендароб; * дарёи Хитсондара — дарёи Сучондара; * дарёи Шавашдара — дарёи Шаббошдара; * дарёи Геройдара — дарёи Ҷерайдара; * дарёи Чурдбой — дарёи Чурдғор; * дарёи Кортскортсдара — дарёи Куртскуртс; * дарёи Реҷиг — дарёи Реҷист; * дарёи Нокдой — дарёи Нокрӯд; * дарёи Каракорум — дарёи Сиёҳрег; * дарёи Соктош — дарёи Сангдор; * дарёи Контош — дарёи Консанг; * дарёи Айрансу — дарёи Дӯғоба; * дарёи Дузахдара Южний — дарёи Дӯзахдара; * дарёи Южний Тогузбулок — дарёи Нуҳчашма; * дарёи Кокбай — дарёи Кабудғор; * дарёи Доргенздрав — дарёи Зоргензирав; * дарёи Сенетсдара — дарёи Заниздара; * дарёи Дарвешдаут — дарёи Дарвешдовуд; * кӯли Хитсонкул — кӯли Сучонкӯл; * кӯли Шавашкул — кӯли Шаббошкӯл; * кӯли Кокбай — кӯли Кабудғор; * мавзеи Соктош — мавзеи Сангдор; * хонаи тобистонаи Делох — хонаи тобистонаи Девлох. === Ноҳияи Рӯшон === * қаторкӯҳи Музкол — қаторкӯҳи Марғоб; * кӯҳҳои Якитсер — кӯҳҳои Ахдзев; * кӯҳҳои Бустансир — кӯҳҳои Мустансир; * кӯҳи Ляпназар — кӯҳи Лозурӣ; * кӯҳи Кулик — кӯҳи Кӯҳак; * ағбаи Обуди — ағбаи Ёдудӣ; * ағбаи Хавгаинкутал — ағбаи Шабгаҳкӯтал; * ағбаи Ташкургон — ағбаи Сангдиж; * пиряхи Хавзуметдара — пиряхи Шузендара; * кӯли Сакинкул — кӯли Шапинкӯл; * кӯли Тораз-Догобкул — кӯли Тордӯғобкӯл; * кӯли Гюмкул — кӯли Жуйкӯл; * чашмаи Коюбскҷилга — чашмаи Кӯҳчашма; * дарёи Дараи — дарёи Рохарвдара; * дарёи Обудидара — дарёи Дудараоб; * дарёи Мака — дарёи Нӯшоб; * дарёи Ауйидара — дарёи Войдара; * дарёи Воҷ — дарёи Поҷ; * дарёи Хавруҷдара — дарёи Шивруждара; * дарёи Темуркулҷилга — дарёи Тарноврӯд; * дарёи Танимас — дарёи Таҳмурас; * дарёи Киридара — дарёи Ғудара; * дарёи Хокатс — дарёи Шокатс; * дарёи Рохатс — дарёи Рошатс; * дарёи Мургоб — дарёи Марғоб; * дарёи Хурмахей — дарёи Ҳурмоҳӣ; * дарёи Мана — дарёи Матс; * дарёи Гейдара — дарёи Ҷойдара; * мавзеи Науҷдара — мавзеи Авҷдара; * мавзеи Догоб — мавзеи Дуоб; * мавзеи Вавсирдара — мавзеи Висавдара; * мавзеи Рашил — мавзеи Роштил; * мавзеи Ойтака — мавзеи Моҳтобак; * мавзеи Шаргатош — мавзеи Саргаҳ; * маҷрои дарёи хушки Двусирдара — маҷрои дарёи хушки Дуседдара; * хонаи тобистонаи Аҷерол — хонаи тобистонаи Аҷершил; * хонаи тобистонаи Комч — хонаи тобистонаи Кунҷ; * хонаи тобистонаи Виртак — хонаи тобистонаи Вурутак; * хонаи тобистонаи Динна — хонаи тобистонаи Дона; * хонаи тобистонаи Мавуҷ — хонаи тобистонаи Мавоҷ; * хонаи тобистонаи Наянинкул — хонаи тобистонаи Надинкӯл; * хонаи тобистонаи Чорҷ — хонаи тобистонаи Сорҷ; * хонаи тобистонаи Римсер — хонаи тобистонаи Римсед; * хонаи тобистонаи Тачкаргау — хонаи тобистонаи Торкоргаҳ; * хонаи тобистонаи Юрук — хонаи тобистонаи Роҳрав; * хонаи тобистонаи Марсор — хонаи тобистонаи Марғзор; * хонаи тобистонаи Харуз — хонаи тобистонаи Шабрӯз; * хонаи тобистонаи Бадурт — хонаи тобистонаи Падрӯд; * хонаи тобистонаи Сепес — хонаи тобистонаи Хапок; * ҷарии Икҷеми — ҷарии Дуоба; * обкандаи Базайтош — обкандаи Гирдсанг. === Ноҳияи Шуғнон === * кӯҳҳои Октайлок — кӯҳҳои Заркӯҳ; * кӯҳҳои Уар — кӯҳҳои Варғ; * кӯҳҳои Зарошкул — кӯҳҳои Гуҳаррез; * кӯҳи Кетибик — кӯҳи Катисор; * кӯҳи Лисан — кӯҳи Резон; * кӯҳи Калкир — кӯҳи Дортеға; * кӯҳи Тюлкютош — кӯҳи Гулзор; * кӯҳи Қизилданги — кӯҳи Сурхдоман; * ағбаи Кой-Тезек — ағбаи Кӯҳтезак; * ағбаи Упалиашу — ағбаи Гулсанг; * пиряхи Боон — пиряхи Бун; * дарёи Урмачдара — дарёи Кумочдара; * дарёи Земеутдара — дарёи Замчдара; * дарёи Колхозабад — дарёи Юбен; * дарёи Шорипдара — дарёи Шоревдара; * дарёи Санзавдара — дарёи Санговдара; * дарёи Тогузбулок — дарёи Нуҳчашма; * дарёи Окмамаддара — дарёи Муҳаммаддара; * дарёи Северний Октайлок — дарёи Заркӯҳи Шимолӣ; * дарёи Южний Октайлок — дарёи Заркӯҳи Ҷанубӣ; * дарёи Каук — дарёи Кафкрӯд; * дарёи Мел Чапдара — дарёи Чапдарак; * дарёи Северний Айрансу — дарёи Дӯғоби Шимолӣ; * дарёи Калкир — дарёи Дортеға; * дарёи Маленкий Калкир — дарёи Дортеғаи Хурд; * дарёи Оксой — дарёи Сафедоб; * дарёи Гурумди (Западний) — дарёи Гурумдеҳ 2; * дарёи Киоражкул — дарёи Корезкӯл; * дарёи Ортаучкул — дарёи Миёнарӯд; * дарёи Кокҷаручкул — дарёи Кабудҷароб; * дарёи Мионажкул — дарёи Миёнкӯл; * дарёи Тузумтайкул — дарёи Тороб; * дарёи Ворҷиндара — дарёи Такоб; * кӯли Урмогкул — кӯли Ормонкӯл; * кӯли Зарошкул — кӯли Гуҳаррез; * кӯли Карадумер — кӯли Сияҳкӯл; * кӯли Чукуркул — кӯли Гудолкӯл; * кӯли Оккул — кӯли Сафедкӯл; * мавзеи Борзиндара — мавзеи Зиндара; * мавзеи Караҷилга — мавзеи Сияҳрӯд; * ғори Юта-Бой — ғори Ютағор; * хонаи тобистонаи Қизилданги — хонаи тобистонаи Сурхбароз. == Вилояти Суғд == === Ноҳияи Айнӣ === * қаторкӯҳи Учкадо — қаторкӯҳи Ҳучкадо; * қаторкӯҳи Темирхан — қаторкӯҳи Тезрӯд; * қаторкӯҳи Агбали — қаторкӯҳи Гардана; * кӯҳи Гуралаш — кӯҳи Гӯрдара; * кӯҳи Шаукартау — кӯҳи Шовкарта; * кӯҳи Сариҷонгул — кӯҳи Сариҷон; * ағбаи Чандир — ағбаи Чандар; * ағбаи Базарханим — ағбаи Зарринкӯҳ; * ағбаи Гуралаш — ағбаи Гӯрдара; * ағбаи Устанак — ағбаи Остонак; * ағбаи Каиҷарга — ағбаи Ҷаррав; * ағбаи Фаркау — ағбаи Фаркоб; * ағбаи Сурхат — ағбаи Сурхкат; * ағбаи Мура — ағбаи Мӯрӣ; * ағбаи Огба-риват — ағбаи Реват; * кӯли Каракул — кӯли Бузургкӯл; * кӯли Серимадарун — кӯли Сармаддорон; * дарёи Газраут — дарёи Ғазровут; * дарёи Дарх — дарёи Дарғ; * дарёи Искидарх — дарёи Искидарғ; * дарёи Крут — дарёи Куруд; * дарёи Обиустанак — дарёи Обостонак; * дарёи Фатмаут — дарёи Фатмовут; * дарёи Хушикат — дарёи Хушекат; * дарёи Битхона — дарёи Бутхона; * дарёи Санкиови — дарёи Сангобӣ; * дарёи Криктанур — дарёи Чилтанур; * дарёи Аксай — дарёи Сафедоб; * дарёи Ахбашир — дарёи Широб; * дарёи Ахдасой — дарёи Ахданов; * дарёи Пасруддаря — дарёи Пасрӯд; * дарёи Турткул — дарёи Чоркӯл; * дарёи Гурмазар — дарёи Мазоррав; * дарёи Адаметмас — дарёи Касногузар; * дарёи Сойкамара — дарёи Камаррӯд; * дарёи Сойбиоба — дарёи Биоба; * дарёи Каркюш — дарёи Харкуш; * дарёи Казантемир — дарёи Чуванак; * дарёи Соярут — дарёи Соярӯд; * дарёи Учкадо — дарёи Ҳучкадо; * дарёи Темирхан — дарёи Тезрӯд; * дарёи Яминсу — дарёи Рострӯд; * дарёи Вишкент — дарёи Вешканд; * дарёи Тангисой — дарёи Тангнов; * дарёи Вимасой — дарёи Вима; * дарёи Мустегарсой — дарёи Мустеғар; * дарёи Маргузар — дарёи Марғзор; * дарёи Уатасой — дарёи Вотанов; * дарёи Тахмитсой — дарёи Тахмат; * дарёи Нарчесой — дарёи Нарче; * дарёи Иматсой — дарёи Эматк; * дарёи Чамчсой — дарёи Чамчоб; * дарёи Аучимулх — дарёи Обдор; * дарёи Шаукарасой — дарёи Шовкара; * дарёи Кашкасу — дарёи Рангинрӯд; * мавзеи Сариходон — мавзеи Сарихода; * мавзеи Имаган — мавзеи Уғанзор; * мавзеи Тагайпиета — мавзеи Такпиёда; * мавзеи Батурсофи — мавзеи Баҳодурон; * мавзеи Учкадо — мавзеи Ҳучкадо; * харобаи Дуоба-симич — харобаи Дуоба; * харобаи Кянси — харобаи Кансе; * харобаи Эскидарх — харобаи Искидарғ; * камарҳои Хатанагул — камарҳои Хотинағӯл; * камарҳои Калейкала — камарҳои Каллаи Қалъа; * хонаи тобистонаи Санки — хонаи тобистонаи Сангӣ; * хонаи тобистонаи Джижикрудская Геологическая Разведовательная Партия — хонаи тобистонаи Дижакрӯд. === Ноҳияи Ашт === * кӯҳҳои Тештош — кӯҳҳои Сангин; * кӯҳҳои Актош — кӯҳҳои Мармарӣ; * кӯҳҳои Уртакул — кӯҳҳои Миёнкӯҳ; * кӯҳҳои Шумтог — кӯҳҳои Шумтал; * кӯҳҳои Махаутау — кӯҳҳои Малахак; * кӯҳҳои Асказак — кӯҳҳои Ошкоза; * кӯҳҳои Ҷаркамол — кӯҳҳои Ҷаркӯҳ; * кӯҳҳои Карахоҷа — кӯҳҳои Бузургхоҷа; * кӯҳҳои Айри-тош — кӯҳҳои Миёнсанг; * кӯҳи Уруглик — кӯҳи Урмеҳан; * кӯҳи Ишактош — кӯҳи Харсанг; * кӯҳи Егизкара — кӯҳи Хурдтал; * кӯҳи Октеппа — кӯҳи Сафедпушта; * кӯҳи Курбонтог — кӯҳи Қурбонкӯҳ; * кӯҳи Магизген — кӯҳи Мағзак; * кӯҳи Ҷилтиймес — кӯҳи Дастнорас; * кӯҳи Каракир — кӯҳи Сиёҳтеға; * кӯҳи Минҷилки — кӯҳи Ҳазорсанг; * кӯҳи Бабайситен — кӯҳи Бесутун; * кӯҳи Палванчаку — кӯҳи Паҳлавон; * кӯҳи Акчаку — кӯҳи Сафедшор; * кӯҳи Карачаку — кӯҳи Сиёҳсанг; * кӯҳи Акшурак — кӯҳи Шӯрак; * кӯҳи Учкул — кӯҳи Секӯл; * кӯҳи Гиза — кӯҳи Ғаза; * кӯҳи Козгурт — кӯҳи Козагирд; * кӯҳи Пистола — кӯҳи Пистазор; * кӯҳи Қизилташ — кӯҳи Сурхсанг; * кӯҳи Дуланатау — кӯҳи Дӯлонакӯҳ; * ағбаи Турвушун — ағбаи Харгӯшон; * ағбаи Калтаҷан — ағбаи Калтаҷо; * ағбаи Карамазар — ағбаи Лангар; * ағбаи Терекли — ағбаи Сафедорон; * ағбаи Талкантаркюн — ағбаи Талкон; * ағбаи Кандирдаван — ағбаи Кондор; * ағбаи Ямбулок — ағбаи Ҷамчашма; * ағбаи Алмабулок — ағбаи Себак; * ағбаи Алакисирак — ағбаи Киштроғ; * ағбаи Куксар — ағбаи Кабудсар; * ағбаи Куюнди — ағбаи Харгӯшак; * ағбаи Урусчаку — ағбаи Ростраҳа; * ағбаи Чулактерек — ағбаи Сафедорон; * ағбаи Алканчак — ағбаи Кончок; * ағбаи Ҷангаклик — ағбаи Чормағзак; * ағбаи Чушка — ағбаи Чошгаҳ; * теппаи Қизилтеппа — теппаи Сурхтал; * канали Северный Ферганский — наҳри Фарғонаи Шимолӣ; * канали Большой Аштский канал — наҳри Аштоб; * дарёи Карамазорсой — дарёи Лангаррӯд; * дарёи Актепасой — дарёи Сапедрӯд; * дарёи Шайтонсой — дарёи Шаҳидон; * дарёи Чадаксой — дарёи Чадак; * дарёи Алмаликсой — дарёи Себдара; * дарёи Акташ — дарёи Сафедрӯд; * дарёи Буюрлюк — дарёи Тезоб; * дарёи Корамазор — дарёи Сиёҳрӯд; * дарёи Куксар — дарёи Кабудсар; * дарёи Гарвонсой — дарёи Ғарвон; * дарёи Башаштсой — дарёи Башаст; * дарёи Каттасой — дарёи Шаҳрӯд; * дарёи Суюгучак — дарёи Пойиноб; * дарёи Шарилак — дарёи Шаршар; * дарёи Даганасой — дарёи Даҳанарӯд; * дарёи Ишумсой — дарёи Яшмрӯд; * дарёи Пунуксой — дарёи Пунукрӯд; * дарёи Курук-Кайрагачсой — дарёи Садабед; * дарёи Сирдаря — дарёи Сир; * дарёи Гоч — дарёи Гачрӯд; * дарёи Аштсой — дарёи Аштрӯд; * дарёи Сакиртма — дарёи Сартеға; * дарёи Хавагли — дарёи Хавокрӯд; * дарёи Пушат — дарёи Пуштарӯд; * дарёи Бозганасой — дарёи Бозғана; * дарёи Ҷангаклик — дарёи Чормағзак; * дарёи Дрежсай — дарёи Дуреҷ; * дарёи Курсой — дарёи Гармоб; * дарёи Кушайнаксой — дарёи Дуновак; * дарёи Катта-Пазман — дарёи Пазмонрӯд; * дарёи Ангар — дарёи Ангоррӯд; * маҷрои дарёи хушки Куруксой — маҷрои дарёи хушки Хушкдара; * маҷрои дарёи хушки Катта-Куруксой — маҷрои дарёи хушки Хушкдараи Калон; * маҷрои дарёи хушки Чугоймасой — маҷрои дарёи хушки Тирадара; * маҷрои дарёи хушки Куркудук — маҷрои дарёи хушки Чилчаҳ; * маҷрои дарёи хушки Аксинҷот — маҷрои дарёи хушки Сафеддара; * маҷрои дарёи хушки Катта Саркамиш — маҷрои дарёи хушки Ғаравдара; * мавзеи Минҷилки — мавзеи Ҳазорсанг; * мавзеи Ишум — мавзеи Яшмӣ; * мавзеи Хоҷаулган — мавзеи Хоҷашаҳид; * мавзеи Шайтонбулок — мавзеи Шаҳидон; * мавзеи Қизилтеппа — мавзеи Сурхтал; * мавзеи Каламтугай — мавзеи Калонбеша; * мавзеи Ҷайловча — мавзеи Козаҷо; * мавзеи Кушайнаксой — мавзеи Дуновак; * мавзеи Беномозбели — мавзеи Габрпушта; * мавзеи Шаит — мавзеи Шаҳид; * мавзеи Барданкол — мавзеи Бардонкӯл; * мавзеи Байбатир — мавзеи Баҳодурпушта; * мавзеи Дашт — мавзеи Даштак; * мавзеи Даханакаттасой — мавзеи Даҳанакат; * мавзеи Чермазиксой — мавзеи Ғаздара; * мавзеи Камишлисой — мавзеи Найзор; * мавзеи Каламтукай — мавзеи Ҷангалак; * хонаи зимистонаи Хасан — хонаи зимистонаи Ҳасанработ; * хонаи зимистонаи Батир — хонаи зимистонаи Баҳодур; * хонаи зимистонаи Шайтон — хонаи зимистонаи Шаҳидон; * хонаи зимистонаи Тутли — хонаи зимистонаи Тутзор; * хонаи зимистонаи Камишли — хонаи зимистонаи Найистон; * хонаи зимистонаи Навали — хонаи зимистонаи Новакон; * хонаи зимистонаи Янгак — хонаи зимистонаи Чормағзон; * чашмаи Курук — чашмаи Дарёбод; * чашмаи Бурҷубулок — чашмаи Бурҷӣ; * чашмаи Куркудук — чашмаи Чилчаҳ; * чашмаи Кичкина-Саркамиш — чашмаи Ғаравчашма; * чашмаи Кичкина-Куркудук — чашмаи Чилчаҳоба; * чашмаи Кошбулак — чашмаи Дучашма; * чашмаи Карамазорсой — чашмаи Сиёҳмазор; * чашмаи Куйгантал — чашмаи Сӯхтатал; * чашмаи Аликозган — чашмаи Аличашма; * чашмаи Пазманбулок — чашмаи Пазмончашма; * чашмаи Навали — чашмаи Новакон; * чашмаи Янгак — чашмаи Чормағзон; * чашмаи Камишлибулок — чашмаи Найистон; * чашмаи Ачереклюк — чашмаи Марғак; * чашмаи Загазабулок — чашмаи Зағоса; * чашмаи Букуртал — чашмаи Хамтал; * чашмаи Шурбулок — чашмаи Шӯрчашма; * водии Новаликсой — водии Новадашт; * водии Равакансой — водии Ровакон; * водии Янгак — водии Чормағзон; * ҷарии Маркургон — ҷарии Марғҷар; * ҷарии Актош — ҷарии Сафедсанг; * ҷарии Курамасой — ҷарии Дилварзин; * ҷарии Кутансой — ҷарии Ғавшоддара; * ҷарии Карабулоксой — ҷарии Сиёҳчашма; * ҷарии Шайтонсой — ҷарии Шаҳидон; * харобаи Ташбулок — харобаи Сангчашма; * харобаи Низмат — харобаи Нишебӣ; * қабристони Окмазор — қабристони Сафедмазор; * қабристони Боштол — қабристони Саритал; * қабристони Каттамачит — қабристони Масҷиди Калон; * сарбанди Кампирдувал — сарбанди Кампирдевор; * шӯразамини Аксукан — шӯразамини Шӯрпушта. === Ноҳияи Бобоҷон Ғафуров === * қаторкӯҳи Мергантау — қаторкӯҳи Шикоргоҳ; * қаторкӯҳи Акташ — қаторкӯҳи Мармарин; * қаторкӯҳи Окуртау — қаторкӯҳи Охурак; * кӯҳҳои Каратепа — кӯҳҳои Каронпушта; * кӯҳҳои Карбулак — кӯҳҳои Калончашма; * кӯҳҳои Саганбай — кӯҳҳои Пиёзак; * кӯҳҳои Асказак — кӯҳҳои Корезак; * кӯҳҳои Акбел — кӯҳҳои Сафедтал; * кӯҳи Караҷан — кӯҳи Сияҳтеғ; * кӯҳи Баштавак — кӯҳи Зоғон; * кӯҳи Кухчукки — кӯҳи Кажтеға; * кӯҳи Кизэмчак — кӯҳи Бону; * кӯҳи Кунгирак — кӯҳи Пажғок; * кӯҳи Кураксай — кӯҳи Каврак; * кӯҳи Узумли — кӯҳи Ангурзор; * кӯҳи Такауйнак — кӯҳи Яккатеға; * кӯҳи Қизилтау — кӯҳи Сурхкӯҳ; * кӯҳи Октау — кӯҳи Сафедкӯҳ; * кӯҳи Музбек — кӯҳи Серун; * кӯҳи Каратош — кӯҳи Харсангҳо; * кӯҳи Карачагил — кӯҳи Сиёҳбароз; * кӯҳи Аҷивали — кӯҳи Аҷабкӯҳ; * кӯҳи Қизилтош — кӯҳи Сурхсанг; * кӯҳи Каллиер — кӯҳи Калкӯҳ; * кӯҳи Дарбаза — кӯҳи Дарвоза; * кӯҳи Кокҷол — кӯҳи Кабудкӯҳ; * кӯҳи Булактау — кӯҳи Чашмадор; * кӯҳи Акташ — кӯҳи Мармарӣ; * кӯҳи Акчукки — кӯҳи Садафкӯҳ; * кӯҳи Каратау — кӯҳи Сиёҳкӯҳ; * кӯҳи Тераклитау — кӯҳи Сафедорон; * кӯҳи Акшурантау — кӯҳи Сафедшах; * кӯҳи Танглитау — кӯҳи Тангӣ; * кӯҳи Акчечаклитау — кӯҳи Обшор; * кӯҳи Авлияазатау — кӯҳи Авлиёзод; * кӯҳи Карҷигит — кӯҳи Хурдшах; * кӯҳи Слам — кӯҳи Сомкӯҳ; * кӯҳи Болшой Спа — кӯҳи Меҳтарон; * ағбаи Чукурдавон — ағбаи Хамағба; * ағбаи Айри — ағбаи Яккабароз; * ағбаи Окшибок — ағбаи Шибарак; * ағбаи Бурачар — ағбаи Гурграҳа; * ағбаи Бодомбек — ағбаи Бодомак; * ағбаи Танглидаван — ағбаи Тангобраҳа; * ағбаи Акташбел — ағбаи Сафедсанг; * ағбаи Акшуран — ағбаи Сафедшах; * ағбаи Теракли — ағбаи Сафедорак; * ағбаи Шайтдаван — ағбаи Шаҳидак; * ағбаи Тараканадаван — ағбаи Торикон; * ағбаи Дахчали — ағбаи Даҳбароз; * ағбаи Агоҷол — ағбаи Ғӯтраҳа; * ағбаи Мазорбоба — ағбаи Мазорбобо; * ағбаи Ченгелди — ағбаи Ҷангалӣ; * канали имени Советского Таджикистан — наҳри Тоҷикистон; * канали Городской — наҳри Гирдон; * канали Кайраккумский — наҳри Баҳри Тоҷик; * дарёи Кендирсарт — дарёи Сартрӯд; * дарёи Шакаркутан — дарёи Шакаррӯд; * дарёи Караулхана — дарёи Дидбонҷо; * дарёи Четсу — дарёи Каноррӯд; * дарёи Дрежсой — дарёи Новарӯд; * дарёи Уртасу — дарёи Миёнрӯд; * дарёи Каттаайри — дарёи Катрӯд; * дарёи Мергантау — дарёи Шикоргоҳ; * дарёи Лайлик — дарёи Лайлакрӯд; * дарёи Куруксай — дарёи Хушкрӯд; * дарёи Уткансой — дарёи Гузарҷо; * дарёи Туябугузсой — дарёи Уштурак; * дарёи Карангулсой — дарёи Каронрӯд; * дарёи Қизилалмаликсой — дарёи Сурхсебак; * дарёи Октошсой — дарёи Мармарин; * дарёи Ҷингилликсай — дарёи Ҷангалак; * дарёи Карамазорсай — дарёи Сиёҳоб; * дарёи Тарикаксай — дарёи Торикон; * дарёи Алчалисай — дарёи Олучазор; * дарёи Олмалисай — дарёи Себакон; * дарёи Кармергансай — дарёи Сайёдон; * дарёи Дарбазасой — дарёи Дарвоза; * дарёи Минсой — дарёи Ҳазордара; * дарёи Қизилсой — дарёи Сурхрӯд; * дарёи Тутлибулок — дарёи Тутчашма; * дарёи Карамазорсой — дарёи Сиёҳрӯд; * дарёи Ҷелтимасой — дарёи Ҷилорӯд; * дарёи Сирдаря — дарёи Сир; * дарёи Хоҷа-Бакирган — дарёи Хоҷа Баҳор; * маҷрои дарёи хушки Тутлибулок — маҷрои дарёи хушки Тутзор; * маҷрои дарёи хушки Калчиулган — маҷрои дарёи хушки Шаҳидпушта; * маҷрои дарёи хушки Бирмиш — маҷрои дарёи хушки Яккарӯд; * маҷрои дарёи хушки Қизилтеппасой — маҷрои дарёи хушки Сурхтеппа; * маҷрои дарёи хушки Хукизчарсай — маҷрои дарёи хушки Хушкрӯдак; * маҷрои дарёи хушки Музбексой — маҷрои дарёи хушки Серун; * маҷрои дарёи хушки Кашкасой — маҷрои дарёи хушки Кешрӯдак; * маҷрои дарёи хушки Курусой — маҷрои дарёи хушки Хушобак; * маҷрои дарёи хушки Қизилалмаликсой — маҷрои дарёи хушки Сурхсебак; * ҷӯйи Акам — ҷӯйи Арғобак; * ҷӯйи Пидасай — ҷӯйи Пудинарӯд; * халиҷи Мирная — халиҷи Ором; * чашмаи Четсу — чашмаи Канороб; * чашмаи Караулхана — чашмаи Дидбонҷо; * чашмаи Қизилтур — чашмаи Сурхоб; * чашмаи Сасикбулок — чашмаи Хингчашма; * чашмаи Окбулок — чашмаи Сафедчашма; * чашмаи Турлибулок — чашмаи Оромчашма; * чашмаи Ямамбулак — чашмаи Гандобак; * чашмаи Каттабулак — чашмаи Шаҳчашма; * чашмаи Кубукли — чашмаи Ҳубобчашма; * чашмаи Топтал — чашмаи Талчашма; * чашмаи Талтал — чашмаи Талобак; * чашмаи Аткулак — чашмаи Аспчашма; * чашмаи Кийшиктал — чашмаи Каҷталобак; * чашмаи Окшуранбулак — чашмаи Сафедшах; * чашмаи Учарча — чашмаи Себурсак; * чашмаи Иккиарча — чашмаи Дуарча; * чашмаи Каттаташ — чашмаи Харсангобак; * чашмаи Алчабулак — чашмаи Олучачашма; * чашмаи Дулянабулак — чашмаи Дӯлоначашма; * чашмаи Мулайбот — чашмаи Чашмаи Муллоибод; * чашмаи Ямансу — чашмаи Гандоб; * чашмаи Минлибулак — чашмаи Ҳазорчашма; * чашмаи Ҷелтимас — чашмаи Ҷилорӯд; * чашмаи Ҷангалбулок — чашмаи Ҷангалчашма; * чашмаи Шурбулок — чашмаи Шӯрчашма; * чашмаи Ҷагарбулок — чашмаи Ҷоғарчашма; * чашмаи Ширбулок — чашмаи Широб; * чашмаи Карабаир — чашмаи Гурдон; * чашмаи Угур — чашмаи Ҷувозак; * мавзеи Карасачакарт — мавзеи Карондашт; * мавзеи Утконсой — мавзеи Гузарҷо; * мавзеи Канюли — мавзеи Конраҳа; * мавзеи Ирискулулган — мавзеи Ёсуманзор; * мавзеи Музбек — мавзеи Серун; * мавзеи Сагидсой — мавзеи Сайидон; * мавзеи Акчукки — мавзеи Чакаксанг; * мавзеи Бритайпанг — мавзеи Куррадашт; * мавзеи Ачи — мавзеи Овчӣ; * мавзеи Тутли — мавзеи Тутзор; * мавзеи Тераклибулаксой — мавзеи Сафедорчашма; * мавзеи Курган — мавзеи Ҳисорак; * мавзеи Каттакутан — мавзеи Молработ; * мавзеи Ҷийдасай — мавзеи Санҷидзор; * мавзеи Акташсай — мавзеи Мармарак; * мавзеи Узумсай — мавзеи Ангурдашт; * мавзеи Акчечаксай — мавзеи Обшор; * мавзеи Шумуртсайбел — мавзеи Шумдашт; * мавзеи Сасиксой — мавзеи Хингобак; * мавзеи Аҷивали — мавзеи Аҷабкӯҳ; * мавзеи Оккурсой — мавзеи Охурак; * мавзеи Саримсакли — мавзеи Анзуркон; * мавзеи Олмалисой — мавзеи Себдара; * мавзеи Духчали — мавзеи Дупушта; * мавзеи Куруксой — мавзеи Хушкак; * мавзеи Гишали — мавзеи Ғишшазор; * мавзеи Сакисой — мавзеи Ҳаштпушта; * мавзеи Учтеппа — мавзеи Сепушта; * мавзеи Топтал — мавзеи Чаманзор; * мавзеи Садали — мавзеи Садазор; * мавзеи Далана — мавзеи Долонак; * мавзеи Тамги — мавзеи Тангӣ; * мавзеи Ҷангалбулок — мавзеи Ҷангалчашма; * мавзеи Карасай — мавзеи Сияҳрӯд; * мавзеи Питау — мавзеи Питов; * ҷарии Загазабулак — ҷарии Зағоса; * ҷарии Карамазорсой — ҷарии Сиёҳмазор; * ҷарии Қизилалмалисай — ҷарии Сурхсебак; * ҷарии Акшураксай — ҷарии Шӯрхам; * ҷарии Ҷамансой — ҷарии Бимҷар; * ҷарии Кизбуйсой — ҷарии Шаддадашт; * ҷарии Шатутсой — ҷарии Шоҳтут; * дараи Иргайлисай — дараи Зарангдашт; * дараи Бадамбексой — дараи Бодомак; * хонаи зимистонаи Касимбулок — хонаи зимистонаи Қосимчашма; * хонаи зимистонаи Шурбулок — хонаи зимистонаи Шӯрчашма; * хонаи зимистонаи Камаркутан — хонаи зимистонаи Камарработ; * хонаи зимистонаи Акбулак — хонаи зимистонаи Сафедоб; * хонаи зимистонаи Кашка — хонаи зимистонаи Кушктал; * хонаи зимистонаи Уткансай — хонаи зимистонаи Гузарҷо; * хонаи зимистонаи Апан — хонаи зимистонаи Аппон; * хонаи зимистонаи Каттакишлак — хонаи зимистонаи Деҳкалон; * хонаи зимистонаи Шурале — хонаи зимистонаи Шӯразор; * хонаи зимистонаи Оккутан — хонаи зимистонаи Галағавшод; * хонаи зимистонаи Ҷаркутан — хонаи зимистонаи Ҷарработ; * хонаи зимистонаи Карангул — хонаи зимистонаи Каронкӯл; * хонаи зимистонаи Ҷерекбулок — хонаи зимистонаи Ҷарчашма; * харобаи Қизилалмаликишлак — харобаи Сурхсебакон; * харобаи Қизилалмалик — харобаи Сурхсеба; * харобаи Окшуран — харобаи Сафедшах; * харобаи Теракли — харобаи Сафедорак; * харобаи Кашмашат — харобаи Душаҳид; * харобаи Окур — харобаи Охурҷо; * харобаи Музбек — харобаи Серун; * харобаи Каттадам — харобаи Дамгаҳ; * харобаи Москва — харобаи Машкоб; * харобаи Курусой — харобаи Хушобак; * қабри Тагайбатир — қабри Тағойбаҳодур; * қабри Тубулган — қабри Мазорҷо. === Ноҳияи Деваштич === * қаторкӯҳи Куваг — қаторкӯҳи Кувак; * кӯҳи Загробтаг — кӯҳи Загробкӯҳ; * кӯҳи Камард-Демоши — кӯҳи Камар; * кӯҳи Хавутак — кӯҳи Хушҳаво; * кӯҳи Киттакир — кӯҳи Калонкӯҳ; * кӯҳи Уч-Тоо — кӯҳи Семанор; * кӯҳи Караултеппа — кӯҳи Дидгоҳ; * кӯҳи Османҷайло — кӯҳи Осмонбӯс; * кӯҳи Тудагилдан — кӯҳи Тӯдагилдон; * кӯҳи Гарданмардан — кӯҳи Мардгардан; * кӯҳи Кониохан — кӯҳи Оҳанкӯҳ; * кӯҳи Дакатсу (аксу) — кӯҳи Даккарӯд; * кӯҳи Янгиарик — кӯҳи Навҷӯй; * кӯҳи Данасой — кӯҳи Даҳана; * кӯҳи Чимантеппа — кӯҳи Чимтеппа; * канали Калининабадский — наҳри Деваштич; * дарёи Куруксай — дарёи Сангоба; * дарёи Обибориксой — дарёи Борикрӯд; * дарёи Ак-Суу — дарёи Сафедоб; * дарёи Басманда — дарёи Басмандарӯд; * дарёи Дакатсу — дарёи Дакатоб; * дарёи Янгиарик — дарёи Навҷӯй; * дарёи Аргли — дарёи Арғобкӯҳ; * дарёи Кенкул — дарёи Калонкӯл; * дарёи Рабут — дарёи Работ; * дарёи Чакиргази — дарёи Фарёдрӯд; * дарёи Раутдин — дарёи Работин; * дарёи Гаут — дарёи Ғавут; * ҷӯйи Чул — ҷӯйи Даштак; * ҷӯйи Янгиарик — ҷӯйи Навҷӯй; * чашмаи Саритош — чашмаи Зардсангӣ; * чашмаи Октош — чашмаи Сафедсанг; * чашмаи Кулихошкор — чашмаи Хушкӯл; * чашмаи Карабатир — чашмаи Гурдон; * мавзеи Пистали — мавзеи Пистазор; * мавзеи Галанутик — мавзеи Галагузар; * мавзеи Гаутаксой — мавзеи Говдара; * мавзеи Утранче — мавзеи Дамҷо; * мавзеи Искикишлаксой — мавзеи Куҳандашт; * мавзеи Чорвакли — мавзеи Фарёдгаҳ; * мавзеи Голанҷайляу — мавзеи Баландҷой; * мавзеи Демнора — мавзеи Дамгаҳ; * мавзеи Куштеппа — мавзеи Хӯшаҷо; * мавзеи Османҷайляу — мавзеи Осмонгун; * мавзеи Кошкутан — мавзеи Дуғавшод; * мавзеи Адамулди — мавзеи Қадамҷо; * мавзеи Тамиркан — мавзеи Оҳанҷо; * мавзеи Очорсой — мавзеи Калидӣ; * мавзеи Тишен-Таш — мавзеи Сангрез; * мавзеи Урталик — мавзеи Миёна; * мавзеи Кишкор — мавзеи Арчазор; * мавзеи Куруксой — мавзеи Хушкобак; * мавзеи Таутаксой — мавзеи Тутдара; * мавзеи Алтикутан — мавзеи Шашғавшод; * мавзеи Каттабуз — мавзеи Шибарҷо; * мавзеи Буз — мавзеи Шибардашт; * мавзеи Шурали — мавзеи Шӯразор; * мавзеи Енбулок — мавзеи Барчашма; * мавзеи Юрттиши — мавзеи Шикофдашт; * мавзеи Чул — мавзеи Хаймаҷой; * харобаи Кохма — харобаи Лалмӣ; * харобаи Тушобхона — харобаи Туршоб; * харобаи Тошмазор — харобаи Сангмазор; * харобаи Алма-Бороз — харобаи Барозӣ; * харобаи Котурбулок — харобаи Озахчашма; * теппаи Хасанагалтеппа — теппаи Ҳасанғалт; * теппаи Гумаликтеппа — теппаи Ғумайзор; * теппаи Октеппа — теппаи Сафеддашт; * теппаи Юмалактеппа — теппаи Куррадашт; * теппаи Борозтаёи — теппаи Барозтал; * ҷарии Урталик — ҷарии Миёна; * қабристони Бекауткуч — қабристони Бузургон. === Панҷакент === * қаторкӯҳи Аскар — қаторкӯҳи Аскарон; * кӯҳҳои Лятобанд — кӯҳҳои Латтабанд; * кӯҳҳои Қизилкамар — кӯҳҳои Кимербар; * кӯҳҳои Ҷидалик — кӯҳҳои Санҷидак; * кӯҳҳои Михропо — кӯҳҳои Меҳробод; * кӯҳҳои Пиштидеал — кӯҳҳои Пуштидевор; * кӯҳҳои Ляйлокча — кӯҳҳои Айлохча; * кӯҳҳои Базарханим — кӯҳҳои Зарринкӯҳ; * кӯҳҳои Рута — кӯҳҳои Рӯтаҳ; * кӯҳҳои Пешана — кӯҳҳои Пешонӣ; * кӯҳҳои Кугитуро — кӯҳҳои Туро; * кӯҳҳои Казнок — кӯҳҳои Мӯлиён; * кӯҳҳои Тозлак — кӯҳҳои Тозлох; * кӯҳҳои Ахната — кӯҳҳои Анаҳито; * кӯҳи Куйтиймас — кӯҳи Касногузар; * кӯҳи Куйбош — кӯҳи Саркӯҳ; * кӯҳи Шариоюн — кӯҳи Шараён; * кӯҳи Кургантаг — кӯҳи Куҳандиж; * кӯҳи Гандаблок — кӯҳи Ғуборкӯҳ; * кӯҳи Юртаказон — кӯҳи Хаймакӯҳ; * кӯҳи Тошлох — кӯҳи Санглох; * кӯҳи Нежигок — кӯҳи Мижгон; * кӯҳи Гушор — кӯҳи Ҳушор; * кӯҳи Занҷирма — кӯҳи Занҷирмоҳ; * кӯҳи Каратеппа — кӯҳи Моғиён; * кӯҳи Огулигияз — кӯҳи Озодакӯҳ; * кӯҳи Аката — кӯҳи Нурато; * кӯҳи Сариэжам — кӯҳи Сариҷом; * кӯҳи Куйчур — кӯҳи Чур; * кӯҳи Толокисафед — кӯҳи Толаксафед; * ағбаи Коштепа — ағбаи Хушағба; * ағбаи Ойбадам — ағбаи Моҳтобӣ; * ағбаи Лятобанд — ағбаи Латтабанд; * ағбаи Кучисай — ағбаи Равнов; * ағбаи Акибивору — ағбаи Пасивору; * ағбаи Окбойзоркан — ағбаи Сафедзаркон; * ағбаи Камичора — ағбаи Найзор; * ағбаи Тауташ — ағбаи Сангзор; * ағбаи Киркарча — ағбаи Чиларча; * ағбаи Кечкилдик — ағбаи Дергузар; * ағбаи Егрибугри — ағбаи Зинағба; * кӯли Болшое Алло — кӯли Бузургаъло; * кӯли Верхннее Алло — кӯли Болокӯл; * дарёи Камарташсой — дарёи Камарсанг; * дарёи Останасой — дарёи Остона; * дарёи Рухшонсой — дарёи Рухшон; * дарёи Такеликсой — дарёи Такрӯд; * дарёи Чинорсой — дарёи Чинор; * дарёи Обидорсой — дарёи Обдор; * дарёи Рибо — дарёи Риборӯд; * дарёи Майкаттасой — дарёи Майкатрӯд; * дарёи Бедаксой — дарёи Бедак; * дарёи Кашибкетти — дарёи Кошон; * дарёи Ҷехинсой — дарёи Ҷеғрӯд; * дарёи Козбайсой — дарёи Чашмрас; * дарёи Кизханасой — дарёи Париоб; * дарёи Куш-хавлонсой — дарёи Душоха; * дарёи Сарикутансой — дарёи Ғавшодоб; * дарёи Сарновасой — дарёи Сарнов; * дарёи Амондарасой — дарёи Амондараоб; * дарёи Могиёндаря — дарёи Моғиён; * дарёи Каттасой — дарёи Бузургрӯд; * дарёи Обариксой — дарёи Арғобрӯд; * дарёи Тагликсой — дарёи Тагоба; * дарёи Учколсой — дарёи Сенова; * дарёи Тероликсой — дарёи Тиракрӯд; * дарёи Андезаксой — дарёи Андизак; * дарёи Хирсхонасой — дарёи Хирсхона; * дарёи Чинорсой — дарёи Чинор; * дарёи Ойбадамсой — дарёи Моҳбадан; * дарёи Шингаксой — дарёи Шингак; * дарёи Зебонсой — дарёи Зебон; * дарёи Гирдарасой — дарёи Гӯрдара; * дарёи Саримсаглисой — дарёи Анзуроб; * дарёи Соурсой — дарёи Сарврӯд; * дарёи Ковнок — дарёи Кавнок; * дарёи Камартошсой — дарёи Камардашт; * дарёи Хавзаксой — дарёи Ҳавзак; * дарёи Хонакосой — дарёи Хонакоҳ; * дарёи Кштут — дарёи Киштуд; * дарёи Даряуреч — дарёи Уреҷ; * дарёи Тиллягул — дарёи Тиллогул; * дарёи Озикишлак — дарёи Саридеҳ; * дарёи Каратегин — дарёи Фароб; * дарёи Учкул — дарёи Варзрӯдак; * дарёи Тайкнура — дарёи Нуркӯҳ; * дарёи Уртабулак — дарёи Миёнчашма; * дарёи Кашкадаря — дарёи Кешрӯд; * дарёи Акбачча — дарёи Кабкрӯд; * дарёи Тиогли — дарёи Чӯпонато; * дарёи Лифаксой — дарёи Лифакрӯд; * дарёи Абусафедсой — дарёи Обисафед; * дарёи Тавасангсой — дарёи Тобасанг; * дарёи Саримат — дарёи Сармад; * дарёи Теморен — дарёи Тиморин; * дарёи Мосриф — дарёи Мосариф; * дарёи Негнат — дарёи Негнот; * дарёи Новий Гулистан — дарёи Навгулистон; * дарёи Рашна болосой — дарёи Рашнаи Боло; * дарёи Акангоран — дарёи Оҳангарон; * дарёи Азорчашма — дарёи Ҳазорчашма; * дарёи Актош — дарёи Сафедсанг; * дарёи Карагаран — дарёи Карғорон; * дарёи Карасу — дарёи Сиёҳоб; * дарёи Навадавонсой — дарёи Новадавон; * дарёи Хоҷахтонсой — дарёи Хоҷаи Тахтон; * дарёи Эжамсой — дарёи Аҷамрӯд; * дарёи Даримогием — дарёи Моғиёнрӯд; * дарёи Хасанчи — дарёи Ҳасанӣ; * дарёи Годнисурхон — дарёи Сурхонрӯд; * дарёи Боймурод — дарёи Муродоба; * дарёи Обизоркак — дарёи Обизоркек; * дарёи Обихунди — дарёи Обиҳиндӣ; * дарёи Кундабас — дарёи Кундабаст; * дарёи Шаршагасой — дарёи Шаршароб; * дарёи Шинча — дарёи Шингчаҳ; * дарёи Ахмат — дарёи Жарфоб; * дарёи Куруксой — дарёи Хушкоб; * дарёи Соска — дарёи Искобак; * дарёи Овчакасой — дарёи Обчака; * дарёи Туржунсой — дарёи Чорнов; * дарёи Кштутдак — дарёи Киштудак; * дарёи Сарчашмасой — дарёи Сарчашма; * дарёи Рузигазаксой — дарёи Рӯзигазак; * дарёи Вешистсой — дарёи Вешист; * дарёи Рузиобнаксой — дарёи Рӯзиобнок; * дарёи Кашибкетти — дарёи Обканд; * ҷӯйи Хаузсой — ҷӯйи Ҳавзнов; * чашмаи Биба — чашмаи Бибӣ; * чашмаи Чашмаалмалик — чашмаи Себчашма; * чашмаи Кудуки-Боло — чашмаи Болочоҳ; * обкандаи Атчуварсай — обкандаи Асппар; * обкандаи Миксой — обкандаи Марғнов; * обкандаи Саннаксой — обкандаи Сангин; * обкандаи Бидонсой — обкандаи Бидондара; * мавзеи Гишалисой — мавзеи Ғишшазор; * мавзеи Чакел — мавзеи Молчаро; * мавзеи Сангилакчен — мавзеи Лағжонак; * мавзеи Кужархасой — мавзеи Кӯҳҷар; * мавзеи Юкаримушхона — мавзеи Мушхона; * мавзеи Яхдонсой — мавзеи Яхдон; * мавзеи Хунгаронсой — мавзеи Хумгарон; * мавзеи Коктошсой — мавзеи Кабудсанг; * мавзеи Чинорсой — мавзеи Чинордара; * мавзеи Абду — мавзеи Хушоб; * мавзеи Байсай — мавзеи Бойдара; * мавзеи Айнакашти — мавзеи Зартеға; * мавзеи Фатамшутсой — мавзеи Фатамшут; * мавзеи Даравзинсой — мавзеи Даравзин; * мавзеи Тамкулаксой — мавзеи Себаргазор; * мавзеи Околик — мавзеи Оғилҷо; * мавзеи Маслагаттеппа — мавзеи Маслиҳатҷо; * мавзеи Хаитбек — мавзеи Галаҷо; * мавзеи Ҷошхар — мавзеи Чошғар; * маҷрои дарёи хушки Амандарасой — маҷрои дарёи хушки Амондара; * маҷрои дарёи хушки Кудуксой — маҷрои дарёи хушки Хушкнов; * маҷрои дарёи хушки Писталисой — маҷрои дарёи хушки Пистаҷо; * маҷрои дарёи хушки Кошкамар — маҷрои дарёи хушки Дукамар; * маҷрои дарёи хушки Крихода — маҷрои дарёи хушки Курхода; * маҷрои дарёи хушки Тошмунор — маҷрои дарёи хушки Сангманор; * маҷрои дарёи хушки Арпалисой — маҷрои дарёи хушки Ҷавдара; * маҷрои дарёи хушки Таулусой — маҷрои дарёи хушки Кӯҳдара; * маҷрои дарёи хушки Асадсой — маҷрои дарёи хушки Асадӣ; * маҷрои дарёи хушки Лятобанд — маҷрои дарёи хушки Латтабанд; * маҷрои дарёи хушки Навабузсой — маҷрои дарёи хушки Новабӯз; * маҷрои дарёи хушки Сухтасой — маҷрои дарёи хушки Сӯхтарӯд; * ҷарии Лошина Кантар — ҷарии Контор; * харобаи Чукир — харобаи Жарфно; * харобаи Тошмунор — харобаи Сангманор; * харобаи Ҷарлакҷар — харобаи Лағжонак; * харобаи Рабочий Поселок — харобаи Коргарон; * харобаи Шахтерского Поселка — харобаи Нақбканон; * харобаи Киргасанг — харобаи Теғасанг; * харобаи Каракамар — харобаи Сиёҳкамар; * хонаи тобистонаи Мазар — хонаи тобистонаи Мазоро; * хонаи тобистонаи Раманберди — хонаи тобистонаи Раҳмон; * хонаи тобистонаи Руи-дойдо — хонаи тобистонаи Рӯйи Додо; * хонаи зимистонаи Айкамар — хонаи зимистонаи Моҳкамар; * хонаи зимистонаи Ҷилос — хонаи зимистонаи Ҷелос; * қабристони Загихалифа — қабристони Зоғихалифа; * қабристони Бибиулмас — қабристони Бибизинда. === Ноҳияи Зафаробод === * канали Таджикский машинный канал — наҳри Тоҷикистон; * канали Таджикский Машинний канал №1 — наҳри Тоҷикистон 1; * дарёи Шурбулаксай — дарёи Шӯрчашма; * теппаи Каротеппа — теппаи Каронпушта; * теппаи Толпастеппа — теппаи Хамтал; * харобаи Восточный — харобаи Ховарон. === Ноҳияи Истаравшан === * кӯҳи Каракир — кӯҳи Сиёҳтеға; * дарёи Кошти — дарёи Дуоба; * дарёи Аукарчесой — дарёи Паҳноб; * дарёи Далянсой — дарёи Далёнрӯд; * дарёи Шурбулаксай — дарёи Шӯрчашма; * дарёи Ҷарбулок — дарёи Ҷарчашма; * чашмаи Ембулак — чашмаи Шифо; * баландии Чучкантеппа — баландии Лӯлапушта; * баландии Чашматеппа — баландии Чашмапушта; * баландии Кунернаш — баландии Канора; * баландии Бетта — баландии Бедак; * теппаи Постатеппа — теппаи Пасттал; * теппаи Караултеппа — теппаи Дидбонҷо; * теппаи Актеппа — теппаи Сафедпушта; * мавзеи Муратеппа — мавзеи Муродгаҳ; * мавзеи Янгибоғ — мавзеи Навбоғ; * харобаи Чирай-Таджик — харобаи Калот; * канали Таджикский Машинный канал №2 — наҳри Тоҷикистон 2; * обанбори Каттасой — обанбори Дамоб; * обкандаи Варсик — обкандаи Варзик; * обкандаи Каттасой — обкандаи Бузургрӯд. === Исфара === * кӯҳҳои Какир — кӯҳҳои Сартеға; * кӯҳҳои Каракир — кӯҳҳои Сиёҳтеға; * кӯҳҳои Қизилутек — кӯҳҳои Сурхбароз; * кӯҳҳои Тешарик — кӯҳҳои Шикофрӯд; * кӯҳҳои Карчига — кӯҳҳои Хорчпушта; * кӯҳи Будурмак — кӯҳи Хамдор; * кӯҳи Дарбаза — кӯҳи Дарвоза; * кӯҳи Чопташ — кӯҳи Чапкӯҳ; * кӯҳи Кузлантау — кӯҳи Ғузлон; * кӯҳи Кузулау — кӯҳи Бинишҷо; * кӯҳи Сургунтангаси — кӯҳи Тангнов; * кӯҳи Коктеппа — кӯҳи Сабзпушта; * мавзеи Булак-Баши — мавзеи Сарчашма; * мавзеи Курусой — мавзеи Хушобак; * мавзеи Карасай — мавзеи Карондашт; * мавзеи Нукуркотун — мавзеи Нуқрасон; * харобаи Субоши — харобаи Сароб; * харобаи Чатотук — харобаи Канорхам; * ҷарии Бургутуяси — ҷарии Шоҳиндара; * ҷарии Карасой — ҷарии Карондашт; * дарёи Чимурган — дарёи Чимзор; * ҷӯйи Янги-Арик — ҷӯйи Навҷӯй; * ҷӯйи Ишан — ҷӯйи Эшонрӯд === Конибодом === * кӯҳҳои Каратау — кӯҳҳои Сиёҳкӯҳ; * кӯҳи Окчечек — кӯҳи Сафедкӯҳ; * ағбаи Ак-Белес — ағбаи Сафедпушта; * канали Большой Ферганский канал имени У. Юсупова — наҳри Фарғонарӯд; * дамбаи Кампирдувал — сарбанди Кампирдевор; * ҷӯйи Яккатерак — ҷӯйи Сафедорак; * ҷӯйи Киргиз — ҷӯйи Корезак; * ҷӯйи Халтакишлак — ҷӯйи Халтадеҳ; * ҷӯйи Ак-Чечек — ҷӯйи Сафедхок; * чашмаи Ҷарбулок — чашмаи Ҷарчашма; * маҷрои дарёи хушки Керечетош — маҷрои дарёи хушки Сангтезак; * мавзеи Босумчук — мавзеи Болиштак; * мавзеи Агутуксой — мавзеи Гузарҷо; * мавзеи Чингали — мавзеи Ҷангалак; * мавзеи Тогузбулок — мавзеи Нуҳчашма; * харобаи Ак-Чечек — харобаи Сафедхок. === Ноҳияи Кӯҳистони Мастчоҳ === * ағбаи Янгисабах — ағбаи Навсабоҳ; * ағбаи Кирк-булак — ағбаи Чилчашма; * кӯҳи Куихамистан — кӯҳи Хамистон; * кӯҳи Куимаркад — кӯҳи Марқадкӯ; * кӯҳи Аимнора — кӯҳи Деҳманора; * кӯҳи Акчукур — кӯҳи Сафедхам; * кӯҳи Куймонд — кӯҳи Монд; * кӯҳи Куйгак — кӯҳи Кӯяк; * кӯҳи Окчечек — кӯҳи Сафедкӯҳ; * кӯҳи Голова — кӯҳи Саркӯҳ; * кӯҳи Снежная — кӯҳи Барфин; * кӯҳи Обрив — кӯҳи Бурида; * кӯҳи Канжак — кӯҳи Кунҷок; * кӯҳи Калайкургон — кӯҳи Сардиж; * пиряхи Каттаойлама — пиряхи Яхпушта; * пиряхи Восточный Водиф — пиряхи Водифях 1; * пиряхи Западний Водиф — пиряхи Водифях 2; * пиряхи Приоброженского — пиряхи Сиёҳях; * пиряхи Юлдаша — пиряхи Ҳамроҳа; * пиряхи Мирамин — пиряхи Мирамон; * пиряхи Скачкова — пиряхи Каҷова; * пиряхи Ахун — пиряхи Арнохун; * пиряхи Назарайляк 2-й — пиряхи Назаркон; * дарёи Риомут — дарёи Ревомутк; * дарёи Демнора — дарёи Деҳманора; * дарёи Сабах — дарёи Сабағ; * дарёи Ҷиндон — дарёи Ҷиндор; * дарёи Волгонд — дарёи Волғун; * дарёи Мадрушкент — дарёи Мадрушкат; * дарёи Лямоляк — дарёи Лалмак; * дарёи Табаспин — дарёи Табаспен; * дарёи Устунгсой — дарёи Устунгрӯд; * дарёи Сурхат — дарёи Сурхкат; * харобаи Дашти-миока — харобаи Миёндашт; * мавзеи Даштипоён — мавзеи Пойиндашт; * хонаи тобистонаи Пастигиргиз — хонаи тобистонаи Чоргул; * хонаи тобистонаи Кажраго — хонаи тобистонаи Кажраҳо. === Ноҳияи Мастчоҳ === * қаторкӯҳи Етимчукки — қаторкӯҳи Бепаноҳ; * қаторкӯҳи Калканата — қаторкӯҳи Калконато; * қаторкӯҳи Алтинтопкан — қаторкӯҳи Заркон; * қаторкӯҳи Мазгил — қаторкӯҳи Хушгил; * қаторкӯҳи Акбел — қаторкӯҳи Сафедпушта; * кӯҳи Каттатакели — кӯҳи Таккапар; * кӯҳи Алтинтопкан — кӯҳи Заркон; * кӯҳи Авзикент — кӯҳи Авзиканд; * кӯҳи Саллаташ — кӯҳи Салласанг; * кӯҳи Октош — кӯҳи Сафедсанг; * ағбаи Карабел — ағбаи Сияҳбол; * ағбаи Саримсакли — ағбаи Анзуркон; * канали Далварзинский машинний канал — наҳри Дилварзин; * дарёи Шурбулок — дарёи Шӯрчашма; * дарёи Умматсой — дарёи Умедрӯд; * дарёи Узкумгансой — дарёи Тангрӯд; * дарёи Сардабасай — дарёи Сардоба; * дарёи Каракчибулаксай — дарёи Раҳбур; * дарёи Авзикентсай — дарёи Авзикандрӯд; * дарёи Тарикэккансай — дарёи Ториконрӯд; * дарёи Самсарсай — дарёи Сардрӯд; * дарёи Тутлисай — дарёи Тутзор; * дарёи Октаук — дарёи Тазарв; * дарёи Чалатасай — дарёи Пирато; * дарёи Тузкумгансай — дарёи Намакрӯд; * дарёи Мишуккулсай — дарёи Мушкинкӯл; * чашмаи Тутли — чашмаи Тутчашма; * колектори Пограничний — заҳкаши Марзоб; * мавзеи Таганасой — мавзеи Даҳана; * мавзеи Умматсой — мавзеи Умедрӯд; * мавзеи Октаук — мавзеи Тазарв; * мавзеи Утконсой — мавзеи Ҳезумдара; * мавзеи Карасачакарт — мавзеи Карондашт; * мавзеи Кенгкутан — мавзеи Фарохдашт; * мавзеи Чалата — мавзеи Пирато; * харобаи Шакарбулок — харобаи Шакарчашма; * харобаи Етимчукки — харобаи Бепаноҳ; * харобаи Таллисай — харобаи Болоҷой; * харобаи Тутликудук — харобаи Тутчоҳ; * харобаи Арпакентсай — харобаи Ҷавканд; * харобаи Турангали — харобаи Дуранга; * харобаи Окташ — харобаи Мармарин; * харобаи Карабулак — харобаи Сиёҳчашма; * харобаи Алмахатам — харобаи Себистон; * харобаи Куруксай — харобаи Хушкобак; * харобаи Каракчи — харобаи Раҳбур; * харобаи Тайпаксай — харобаи Талхамӣ; * харобаи Верхний Юкари-Чалата — харобаи Пиратои Боло; * харобаи Кунгираули — харобаи Кунгура; * харобаи Перевалского — харобаи Гардана; * харобаи Тошгезе — харобаи Сангроҳа; * хонаи зимистонаи Канюли — хонаи зимистонаи Кандроҳа; * хонаи зимистонаи Тамсай — хонаи зимистонаи Бомгӯша; * хонаи зимистонаи Каракчибулак — хонаи зимистонаи Раҳбур; * маҷрои дарёи хушки Минсой — маҷрои дарёи хушки Ҳазордара; * маҷрои дарёи хушки Уткансай — маҷрои дарёи хушки Ҳезумдара; * маҷрои дарёи хушки Такалисай — маҷрои дарёи хушки Таккапар; * маҷрои дарёи хушки Каракчикурук — маҷрои дарёи хушки Раҳбур; * маҷрои дарёи хушки Данасай — маҷрои дарёи хушки Даҳана; * маҷрои дарёи хушки Курусай — маҷрои дарёи хушки Хушкобак; * маҷрои дарёи хушки Тамсай — маҷрои дарёи хушки Тангдара; * обкандаи Гулдрамсай — обкандаи Обканда; * ҷарии Ҷингилликсай — ҷарии Ҷангалак. === Ноҳияи Спитамен === * кӯҳи Караултеппа — кӯҳи Дидбонкӯҳ; * кӯҳи Ширинкиз — кӯҳи Ширинбону; * канали имени 40 лет Октября — наҳри Спитамен; * канали имени Кирова — наҳри Куруш; * дарёи Аксу — дарёи Покрӯд; * дарёи Тегермон-Баши — дарёи Сариосиё; * дарёи Ширинсой — дарёи Ширинрӯд; * дарёи Тузкумгансай — дарёи Намакрӯд; * ҷӯйи Куланбаш — ҷӯйи Кӯлоба; * ҷӯйи Хоштияк — ҷӯйи Хушобак; * ҷӯйи Янги — ҷӯйи Навҷӯй; * ҷӯйи Асия — ҷӯйи Осиё; * ҷӯйи Пастки-Куй — ҷӯйи Пастак; * мавзеи Акбаш — мавзеи Обкаш; * мавзеи Учкутан — мавзеи Сеғоза; * мавзеи Актеппа — мавзеи Сафеддашт; * мавзеи Кунтеймас — мавзеи Канордашт; * мавзеи Аравалик — мавзеи Ғаравзор; * мавзеи Каранкулсой — мавзеи Каронкӯл; * мавзеи Киясой — мавзеи Кажпушта; * мавзеи Адаулдарган — мавзеи Давадир; * мавзеи Караком — мавзеи Сиёҳрег; * харобаи Сангул — харобаи Сангкӯл. === Ноҳияи Шаҳристон === * қаторкӯҳи Кузикири — қаторкӯҳи Хорчтеға; * кӯҳҳои Кусавли — кӯҳҳои Рӯдкӯҳ; * кӯҳи Кумуштеппа — кӯҳи Симёла; * кӯҳи Олмур — кӯҳи Себак; * кӯҳи Коктепа — кӯҳи Кабудпушта; * кӯҳи Курганак — кӯҳи Ҳисорак; * кӯҳи Токаличука — кӯҳи Таккӯҳ; * ағбаи Аксай — ағбаи Сафеддара; * ағбаи Аргли — ағбаи Арғобкӯҳ; * ағбаи Ҷававли — ағбаи Ҷавдор; * ағбаи Кирк-казик — ағбаи Чилбароз; * ағбаи Мурзаулей — ағбаи Марғкӯҳ; * ағбаи Тегана — ағбаи Теғанов; * кӯли Айкул — кӯли Моҳкӯл; * дарёи Саганаксай — дарёи Сағонак; * дарёи Алтикол — дарёи Шашкӯл; * дарёи Мукурсой — дарёи Симинрӯд; * дарёи Каракиясай — дарёи Сияҳоб; * дарёи Кенкулсой — дарёи Хингрӯд; * дарёи Куликутансой — дарёи Обишхӯр; * дарёи Ишкли — дарёи Корез; * дарёи Актенги — дарёи Хуррамрӯд; * дарёи Гурдарасой — дарёи Гӯрдара; * дарёи Аксу — дарёи Сафедоб; * дарёи Яскаксу — дарёи Яхоб; * дарёи Кургантеппа — дарёи Ҳисорак; * дарёи Пашисой — дарёи Пасрӯд; * дарёи Гургхонасой — дарёи Гургхонарӯд; * дарёи Байбиче-котин — дарёи Доркат; * дарёи Аргли — дарёи Арғобкӯҳ; * дарёи Аукарчесой — дарёи Парчовгаҳ; * дарёи Ҷававли — дарёи Ҷавдор; * дарёи Иртегермен — дарёи Осиёбрӯд; * дарёи Кабутаг — дарёи Кабудрӯд; * дарёи Каравай — дарёи Кароб; * дарёи Кирк-казик — дарёи Чилбароз; * дарёи Мурзаулей — дарёи Марғкӯҳ; * дарёи Новоли — дарёи Новдон; * дарёи Октагчи — дарёи Такрӯд; * дарёи Ортокул — дарёи Миёнрӯд; * дарёи Тюяташ — дарёи Уштурсанг; * мавзеи Османҷайляу — мавзеи Осмонак; * мавзеи Айкул — мавзеи Моҳкӯл; * мавзеи Караби — мавзеи Каробӣ; * харобаи Алмали — харобаи Себзор; * водии Аргли — водии Арғобкӯҳ. === Ноҳияи Ҷаббор Расулов === * кӯҳи Биляр — кӯҳи Булӯр; * ағбаи Чел-Таш — ағбаи Куҳансанг; * канали Дагмай — наҳри Деҳмой; * канали Қайраккумский — наҳри Баҳри Тоҷик; * канали Янгиарик — наҳри Наварғоб; * канали Ян — наҳри Ҷонрӯд; * канали Чирик — наҳри Фароҷӯй; * дарёи Карасу — дарёи Сиёҳоб; * дарёи Андарсой — дарёи Андарак; * ҷӯйи Кашка — ҷӯйи Кешрӯдак; * мавзеи Беглартеппа — мавзеи Доропушта; * мавзеи Юлдузкак — мавзеи Ялдизак; * мавзеи Кир — мавзеи Карондашт; * мавзеи Майти — мавзеи Даштмайдон; * харобаи Каттадам — харобаи Дамгаҳ. == Вилояти Хатлон == === Ноҳияи Данғара === * кӯҳи Бокоучкан — кӯҳи Бодгузар; * ағбаи Ҷарикбел — ағбаи Равшанак; * водии Лянгурт — водии Ялонгирд; * мавзеи Айгир — мавзеи Рахшгард; * мавзеи Алимтай — мавзеи Оламтоб; * мавзеи Ляуркул — мавзеи Лоҳуркӯл; * мавзеи Карасангоу — мавзеи Карсангоб; * мавзеи Карокиз — мавзеи Хорчдара; * мавзеи Кулалатау — мавзеи Алокӯл; * мавзеи Паркамчи — мавзеи Челонзор; * мавзеи Учкан — мавзеи Болодеҳ; * дарёи Ҷарбулок — дарёи Ҷарчашма; * дарёи Кенгсой — дарёи Фарохрӯд; * дарёи Таирсу — дарё Тоҳироб; * чашмаи Исанкелди — чашмаи Шифобахш; * чашмаи Сасикбулок — чашмаи Хингчашма; * чашмаи Упа — чашмаи Сафедчашма; * чашмаи Ишмабулок — чашмаи Каҷобак; * чашмаи Лосайбулок — чашмаи Лойчашма; * чашмаи Ҷалаил — чашмаи Ҷалилчашма; * чашмаи Қизилбулок — чашмаи Сурхчашма; * чашмаи Килкилляк — чашмаи Калкилак; * чашмаи Янтигли — чашмаи Хорчашма; * чашмаи Пойдашур — чашмаи Пойинчашма; * чашмаи Ҷарбулок — чашмаи Ҷарчашма; * чоҳи Дузбойбулок — чоҳи Бӯзчашма; * чоҳи Килкилляк — чоҳи Кабкак; * чоҳи Ҷарикбел — чоҳи Ҷариҷо; * харобаи Анакай — харобаи Хонақоҳ; * харобаи Базарбулок — харобаи Бозорчашма; * харобаи Деканкиз — харобаи Деҳқондухтар; * харобаи Ҷантагли — харобаи Ровез; * харобаи Ҷарбулок — харобаи Ҷарчашма; * харобаи Зордоли — харобаи Зардолузор; * харобаи Қизилсобе — харобаи Сурхсаъба; * харобаи Қизилчок — харобаи Оташак; * харобаи Наизабулок — харобаи Найзачашма; * харобаи Сасикбулок — харобаи Хингчашма; * харобаи Такаташ-Боло — харобаи Яккасанги Боло; * харобаи Ташахур — харобаи Охурсанг; * харобаи Ташбулок — харобаи Сангчашма; * харобаи Тутбулок — харобаи Тутчашма; * харобаи Туята — харобаи Уштурак; * харобаи Чакирбулок — харобаи Хамчашма; * харобаи Чашамга — харобаи Чашмагӣ; * харобаи Этарка — харобаи Бунафшазор; * харобаи Килкилляк — харобаи Кабкак; * харобаи Карасангоу 1-й — харобаи Сиёҳсангови Боло; * харобаи Карасангоу — харобаи Сиёҳсангов; * харобаи Пивздара — харобаи Пиёздара; * харобаи Карасангоу 2-й — харобаи Сиёҳсангови Пойин; * харобаи Чалтау — харобаи Чилкӯҳ; * харобаи Молонгабад — харобаи Молдара; * харобаи Такатиш Поён — харобаи Яккасанги Пойин; * қабристони Маулунтоҷдоен — қабристони Мавлоно Тоҷиддин; * қабристони Олмурут — қабристони Солеҳон; * қабристони Акмазар — қабристони Сафедмазор; * қабристони Ҷилантау — қабристони Моркӯҳ; * мазори Дузбойбулок — мазори Чаман. === Ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ === * дарёи Шурчасой — дарёи Шӯрчаҳ; * дарёи Эшмасой — дарёи Оромрӯд; * чашмаи Ҷант — чашмаи Ҷончашма; * ҷӯйи Аксаришах — ҷӯйи Аскари Шоҳ; * обкандаи Бабалчусай — обкандаи Тангнов; * харобаи Ҷидали — харобаи Санҷидак. === Ноҳияи Балҷувон === * кӯҳи Боляндсево — кӯҳи Баландсебон; * кӯҳи Киикбош — кӯҳи Нахчирсар; * ағбаи Кииккучкар — ағбаи Оҳугузар; * кӯли Шулюктису — кӯли Шуллуккӯл; * кӯли Алчитепа — кӯли Каҷпушта; * дарёи Тагобидегай — дарёи Тагоби Дег; * дарёи Боляндсево — дарёи Баландсебо; * дарёи Хунгои — дарёи Хингоб; * дарёи Шуробдаря — дарёи Шӯробрӯд; * дарёи Тайкутал — дарёи Курракӯтал; * дарёи Тукайнарон — дарёи Кайнаҳр; * дарёи Шакилдара — дарёи Шаҳрӯд; * дарёи Саферба — дарёи Софоба; * дарёи Қизилсу — дарёи Сурхоб; * дарёи Мулкон-Обой-Поён — дарёи Муллоконӣ; * мавзеи Алчасой — мавзеи Олучадара; * мавзеи Халдарчашма — мавзеи Холдорчашма; * мавзеи Даштиангара — мавзеи Ангордашт; * харобаи Курпион-Боло — харобаи Кӯрпайӣ; * харобаи Гулюк — харобаи Ғӯлак; * харобаи Захана — харобаи Заҳхона; * харобаи Карахани-Боло — харобаи Каронаки Боло; * харобаи Гузел — харобаи Ғузор; * харобаи Куличормагз — харобаи Чормағзак; * харобаи Киргиз — харобаи Ғашоб; * харобаи Сафедоу — харобаи Сафедоб; * харобаи Чанароу — харобаи Чанороб; * харобаи Алгонҷадара — харобаи Арғунчдара; * харобаи Дарейразо — харобаи Раздара; * харобаи Харакони — харобаи Хоракон; * харобаи Султанвайси — харобаи Султон Увайси Қаранӣ; * харобаи Тукайнарон — харобаи Кайнаҳр; * харобаи Бармана — харобаи Бармола; * харобаи Казибеги — харобаи Бардара; * харобаи Айвар — харобаи Ёвар; * харобаи Акмруд — харобаи Сафеднок; * харобаи Арагмаст — харобаи Аробараҳа; * харобаи Егизак — харобаи Дугоник; * харобаи Коми-Мирзояр — харобаи Мирзоёр; * харобаи Кутали-Хиштан — харобаи Хишткӯтал; * харобаи Киҷабулок — харобаи Хоҷачашма; * харобаи Лаисай — харобаи Лойрӯд; * харобаи Солмоли — харобаи Салмондара; * харобаи Ташгаза — харобаи Сангистон; * харобаи Чимкургон — харобаи Марғпушта; * харобаи Чурҷоберди-Турко — харобаи Чорҷӯ; * қабристон Хоҷахобидин — қабристони Хоҷашаҳобиддин. === Ноҳияи Вахш === * кӯҳҳои Кичикдонгуз-Адир — кӯҳҳои Адирпушта; * кӯҳҳои Чалтау — кӯҳҳои Пиркӯҳ; * канали Дериватсионний — наҳри Сарбандӣ; * канали Кафир — наҳри Кофур; * шохоби Ҷиликул-Кафирская — шохоби Вахшак; * чашмаи Чайкилди — чашмаи Чойчашма; * чашмаи Ҷаргабулок — чашмаи Ҷарчашма; * чашмаи Кокбулок — чашмаи Кабудчашма; * чашмаи Уленбулок — чашмаи Долонак; * чашмаи Ҷанбулок — чашмаи Ҷончашма; * чашмаи Байнишан — чашмаи Доронишин; * чашмаи Бешбулок — чашмаи Панҷчашма; * чашмаи Учбулок — чашмаи Сечашма; * чашмаи Манкушур — чашмаи Миёншӯр; * мавзеи Ташрабат — мавзеи Сангработ; * мавзеи Акгаза — мавзеи Сафедтал; * мавзеи Куйкучек — мавзеи Кӯчакпушта; * теппаи Шаймардантеппа — теппаи Миёнтеппа; * теппаи Кизляртеппа — теппаи Духтарпушта; * теппаи Копиртеппа — теппаи Кофарпушта; * ҷарии Ташрабатский Коридор — ҷарии Работсанг; * обкандаи Могилка — обкандаи Сағонак; * харобаи Найман — харобаи Кандаҷо; * хонаи зимистонаи Найманбулок — хонаи зимистонаи Найчашма; * чоҳи Кошкин — чоҳи Кошинчоҳ; * чоҳи Курабулок — чоҳи Куррачоҳ; * чоҳи Хаобизбулок — чоҳи Ҳавзчоҳак; * чоҳи Наймак — чоҳи Наимак; * чоҳи Коекудук — чоҳи Паҳнчоҳ; * чоҳи Карабулок — чоҳи Сиёҳак. === Ноҳияи Восеъ === * дарёи Кодовайчеган — дарёи Қадоба; * дарёи Қизилсу — дарёи Сурхоб; * дарёи Кулябдаря — дарёи Кӯлобрӯд; * канали Дигана — наҳри Даҳана; * ҷӯйи Курбаншаит — ҷӯйи Молбозор; * харобаи Калго — харобаи Калҷо; * харобаи Тошбулок — харобаи Сангчашма; * харобаи Чегем — харобаи Кашон; * харобаи Кочкорбулок — харобаи Баррачашма; * харобаи Кочкорбулок-Боло — харобаи Баррачашмаи Боло; * мавзеи Бурунтеппа — мавзеи Пешпушта; * мавзеи Селбург — мавзеи Селбур; * мавзеи Дашти-Дуюрак — мавзеи Дашти Дуроғ; * маҷрои дарёи хушк Учкулаурок — маҷрои дарёи хушк Сероға. === Ноҳияи Дӯстӣ === * қаторкӯҳи Аруктау — қаторкӯҳи Арғобкӯҳ; * кӯҳҳои Араликтау — кӯҳҳои Ориёнкӯҳ; * кӯҳҳои Гозмали — кӯҳҳои Ғозималик; * кӯҳи Бурютау — кӯҳи Бӯронкӯҳ; * дарёи Ачису — дарёи Талхоб; * кӯли Ҷиликул — кӯли Дӯстӣ; * кӯли Карабура — кӯли Бӯрёбофон; * кӯли Голубое — кӯли Нилкӯл; * кӯли Даря-Кул — кӯли Кӯлдара; * кӯли Фомкина — кӯли Фарҳодкӯл; * чоҳи Алип — чоҳи Алиф; * чоҳи Кумкаш — чоҳи Регкаш; * чашмаи Ачису — чашмаи Талхчашма; * чашмаи Кучакалаяр — чашмаи Алиёрак; * чашмаи Заринбулок — чашмаи Зарангчашма; * чашмаи Саманчи — чашмаи Саманд; * обкандаи Азлярсой — обкандаи Наврӯд; * обкандаи Ачисел — обкандаи Селбур; * обкандаи Селсой — обкандаи Селнов; * мавзеи Чадирбуйнук — мавзеи Чодарак; * мавзеи Бурма — мавзеи Гардиш; * мавзеи Аҷириктугай — мавзеи Найистон; * маҷрои дарёи хушк Юлгарисой — маҷрои дарёи хушк Пайроҳарӯд; * харобаи Ачису — харобаи Талхоб; * харобаи Бердибулок — харобаи Додчашма; * харобаи Алип — харобаи Алиф; * харобаи Заринбулок — харобаи Зарангчашма; * қабри Кара-Бура-Бобо — қабри Сиёҳмазор; * хонаи зимистонаи Москва — хонаи зимистонаи Оромҷо. === Ноҳияи Ёвон === * кӯҳҳои Баймурза — кӯҳҳои Ғористон; * кӯҳи Хоҷаизоринг — кӯҳи Хоҷаизор; * кӯҳи Кизимчек — кӯҳи Бонуҷон; * дарёи Меркесу — дарёи Марғрӯд; * дарёи Шаманбулок — дарёи Шумончашма; * дарёи Дагансу — дарёи Даҳана; * дарёи Каттагарсой — дарёи Ғоронрӯд; * дарёи Наринсу — дарёи Марғоб; * дарёи Явансу — дарёи Ёвонрӯд; * канали Сентралний — наҳри Миёнрӯд; * харобаи Алмишабад — харобаи Калота; * харобаи Кадирберди — харобаи Корезак; * харобаи Караагач — харобаи Сада; * харобаи Карасанбулак — харобаи Карсангчашма; * харобаи Кусоабад — харобаи Тангнова; * харобаи Патталик — харобаи Бодтал; * харобаи Бойпази — харобаи Бойғозӣ; * харобаи Газикук — харобаи Ғозикек; * харобаи Кадарап — харобаи Каҳдара; * харобаи Кайрага — харобаи Хоросанг; * харобаи Калкакли — харобаи Калфакон; * харобаи Кошкудук — харобаи Дучоҳа; * харобаи Куккутал — харобаи Кабудхок; * харобаи Обитог — харобаи Тагоб; * харобаи Сангардак — харобаи Санггирдак; * харобаи Хандисандора — харобаи Сангдара; * харобаи Шилюктул — харобаи Шуллукзор; * харобаи Алтмиш — харобаи Ангурдашт; * харобаи Байкушкар — харобаи Молдор; * харобаи Ташбулок — харобаи Сангчашма; * харобаи Барбулок — харобаи Канорчашма; * харобаи Утаган — харобаи Сӯхта; * харобаи Обия — харобаи Оббиё; * харобаи Бешбулок — харобаи Панҷчашма; * кашари Кайнама — бошишгоҳи Гармобак. === Ноҳияи Қубодиён === * қаторкӯҳи Паирагатау — қаторкӯҳи Пайроҳакӯҳ; * қаторкӯҳи Батгамазар — қаторкӯҳи Буттамазор; * қаторкӯҳи Ичкоран — қаторкӯҳи Нӯшоба; * кӯҳи Кайпиазтау — кӯҳи Пиёзкӯҳ; * кӯҳи Устимтау — кӯҳи Пойгоҳ; * кӯҳи Тахтакува — кӯҳи Тахтакӯҳ; * кӯҳи Хошма — кӯҳи Пайвасткӯҳ; * кӯҳи Куштур-Мулла — кӯҳи Пуштамулло; * ағбаи Аккия — ағбаи Ақиқа; * ағбаи Ичкоран — ағбаи Нӯшағба; * ағбаи Тешиктош — ағбаи Чоксанг; * ағбаи Куюнди — ағбаи Харгӯшӣ; * мавзеи Чолчу — мавзеи Чалчаҳак; * мавзеи Каргали — мавзеи Сиёҳак; * мавзеи Каракатан — мавзеи Сиёҳшола; * мавзеи Марсулят — мавзеи Марғмайдон; * мавзеи Чукурли — мавзеи Чуқурак; * мавзеи Богҷигда — мавзеи Санҷидбоғ; * мавзеи Каттасой — мавзеи Калонрӯд; * мавзеи Ялгизкак — мавзеи Ошиқон; * мавзеи Айкул — мавзеи Маҳкӯл; * маҷрои дарёи хушки Писталисой — маҷрои дарёи хушки Пистадара; * маҷрои дарёи хушки Қизилкуча — маҷрои дарёи хушки Сурхкӯча; * маҷрои дарёи хушки Оглисой — маҷрои дарёи хушки Оббурд; * маҷрои дарёи хушки Огли — маҷрои дарёи хушки Хотирак; * маҷрои дарёи хушки Каттасой — маҷрои дарёи хушки Хушрӯд; * маҷрои дарёи хушки Куруксовкан — маҷрои дарёи хушки Хушкнов; * чашмаи Чолчу — чашмаи Чорҷӯ; * чашмаи Каргали — чашмаи Каргасо; * чашмаи Наубулок — чашмаи Навчашма; * чашмаи Кунтурбулок — чашмаи Офтобрӯя; * чашмаи Лулиентишбулок — чашмаи Гиёҳчашма; * чашмаи Талли — чашмаи Талпушта; * кӯли Палван — кӯли Паҳлавон; * канали Каттаарик — наҳри Калонарғоб; * ҷӯйи Кабла — ҷӯйи Қӯҳоба; * чоҳи Чучукудук — чоҳи Чӯҷачашма; * чоҳи Кунградодир — чоҳи Кажадир; * чоҳи Аҷрим — чоҳи Сероб; * чоҳи Айхатим — чоҳи Моҳхотун; * чоҳи Карши — чоҳи Меҳоб; * чоҳи Киндир — чоҳи Чоҳкандак; * чоҳи Кунградкудук — чоҳи Камоб; * обкандаи Багома Восточная — обкандаи Боғи Шарқӣ; * обкандаи Багома Западная — обкандаи Боғи Ғарбӣ; * обкандаи Багомабаши — обкандаи Боғимайдон; * обкандаи Канжигисай — обкандаи Конрӯд; * обкандаи Катасой — обкандаи Бузургрӯд; * обкандаи Курганча — обкандаи Ҳисорак; * обкандаи Насауле — обкандаи Чашмасор; * қуми Курҷалакум — регтеппаи Регзор; * теппаи Игизяк — теппаи Дупушта; * теппаи Топхана — теппаи Тӯбхона; * теппаи Айкул — теппаи Бобакон; * теппаи Кундуз — теппаи Куҳандиз; * теппаи Чалдавар — теппаи Чордевор; * харобаи Кунградодир — харобаи Кажадир; * харобаи Чучукудук — харобаи Чӯҷачашма; * харобаи Каргали — харобаи Каргасо; * харобаи имени Карла Маркса — харобаи Ҳалевард; * харобаи Наубулок — харобаи Найчашма; * қабри Кампертош — қабри Кампирсанг; * қабри Уааршо — қабри Ёршо. === Кӯлоб === * дарёи Лулобдаря — дарёи Лойобрӯд; * дарёи Сасикбулок — дарёи Хингчашма; * дарёи Кулябдаря — дарёи Кӯлобрӯд; * дарёи Яхсу — дарёи Яхоб; * кӯли Комсомолское — кӯли Ҷавонон; * харобаи Чорсой — харобаи Чорнов; * харобаи Сакпар — харобаи Сангпар. === Ноҳияи Кӯшониён === * кӯҳи Донгузтюбе — кӯҳи Гурозон; * кӯҳи Кизсийган — кӯҳи Бастакӯҳ; * баландии Кичикуртабоз — баландии Миёнмарғак; * баландии Уртабоз — баландии Миёнмарғ; * теппаи Такиртеппа — теппаи Тоҳиртеппа; * теппаи Каунтеппа — теппаи Харбузапушта; * мавзеи Каролан — мавзеи Каронак; * мавзеи Саралка — мавзеи Сарой; * мавзеи Юлдузак — мавзеи Зебочаман; * чашмаи Карсамбулок — чашмаи Карсончашма; * чоҳи Айтуган — чоҳи Маҳтобӣ; * харобаи Ишма — харобаи Ресанда; * хоҷагии ҷангали Ҷонбулок — хоҷагии ҷангали Ҷончашма. === Ноҳияи Мир Саид Алии Ҳамадонӣ === * кӯҳи Куржумташ — кӯҳи Хӯрҷинкӯҳ; * кӯҳи Голубиная Сопка — кӯҳи Кафтаршин; * ағбаи Оккутол — ағбаи Сафедкӯтал; * ағбаи Чайлакамар — ағбаи Козакамар; * канали Чубекский — наҳри Омӯяк; * дарёи Қизилсу — дарёи Сурхоб; * дарёи Карасу — дарёи Сиёҳоб; * дарёи Бешкапинка — дарёи Панҷобак; * мавзеи Каврай-Дарасой — мавзеи Кавра; * мавзеи Томчисой — мавзеи Шӯрхам; * мавзеи Уртабоз — мавзеи Миёнмарғ; * мавзеи Арпатугулди — мавзеи Хирманҷо; * харобаи Куржумтош — харобаи Хӯрҷинкӯҳ; * харобаи Маслик — харобаи Торфӣ. === Ноҳияи Муъминобод === * қаторкӯҳи Кичик-Тиряи — қаторкӯҳи Тироба; * кӯҳи Каляйулбой — кӯҳи Роҳқалъа; * кӯҳи Саитбек — кӯҳи Сайидон; * дарёи Сасикбулок — дарёи Хингчашма; * дарёи Шулдук — дарёи Тирарӯд; * дарёи Карасу — дарёи Сиёҳрӯд; * дарёи Обизироба — дарёи Зероба; * дарёи Обиматион — дарёи Обиметан; * дарёи Саят — дарёи Сайёд; * дарёи Элибуз — дарёи Албурз; * дарёи Оскарисурх — дарёи Марзрӯд; * обанбори Муминабадское — обанбори Муъминобод; * харобаи Миссин-Горон — харобаи Ғорон; * харобаи Сангчуг — харобаи Чухтсанг; * харобаи Диболо — харобаи Деҳи Боло; * харобаи Кшиндараи Боло — харобаи Кишиндара; * харобаи Ларсай — харобаи Лойоб; * харобаи Сарисимчо — харобаи Сарисимчӯб; * харобаи Тимтоир — харобаи Хомӯшак; * харобаи Элибуз — харобаи Албурзак; * харобаи Учкул — харобаи Седара; * харобаи Шур — харобаи Шӯрак; * мавзеи Ментудара — мавзеи Тӯдадара; * мавзеи Каттагор — мавзеи Ғорикалон; * мавзеи Кокташ — мавзеи Кабудсанг; * мавзеи Ганда — мавзеи Кандоб; * обкандаи Куруксой — обкандаи Хушкнов. === Ноҳияи Носири Хусрав === * қаторкӯҳи Койкитау — қаторкӯҳи Зарангкӯҳ; * қаторкӯҳи Туюнтау — қаторкӯҳи Шутуркӯҳ; * кӯҳи Дарахтитау — кӯҳи Дарахткӯҳ; * кӯҳи Ҷанбулок — кӯҳи Ҷончашма; * кӯҳи Каргали Қизил — кӯҳи Каргаскӯҳ; * кӯҳи Теппакудук — кӯҳи Чоҳпушта; * ағбаи Эрисметкутел — ағбаи Исковат; * ағбаи Кунятоба — ағбаи Офтобрӯ; * чоҳи Карининкудук — чоҳи Дидбончоҳ; * чоҳи Тагайбилок — чоҳи Тагобчоҳ; * чоҳи Аҷирим — чоҳи Аҷриғчоҳ; * чоҳи Айназим — чоҳи Моҳноз; * чоҳи Ҷанбулак — чоҳи Ҷончашма; * чоҳи Елинликудук — чоҳи Бузургчоҳ; * чоҳи Иткудук — чоҳи Молчоҳ; * чоҳи Теляубай — чоҳи Тиллочоҳ; * чоҳи Теппакудук — чоҳи Чоҳпушта; * ҷӯйи Тулхар — ҷӯйи Талхор; * чашмаи Хоҷаикан — чашмаи Хоҷакон; * мавзеи Карсагли — мавзеи Каргасгард; * мавзеи Атҷилга — мавзеи Аспрес; * мавзеи Тулхар — мавзеи Талхор; * мавзеи Карасирт — мавзеи Сиёҳтоб; * мавзеи Хаузискил — мавзеи Ҳавзкӯл; * теппаи Чингова — теппаи Чангова; * обкандаи Ҷарбужа — обкандаи Ҷароба; * водии Кариз — водии Корез; * харобаи Бешаул — харобаи Панҷкоза; * харобаи Старий Тулхар — харобаи Талхори Куҳна; * харобаи Ташкӯпрук — харобаи Сангпул; * хонаи зимистонаи Коммунизм — хонаи зимистонаи Работак. === Норак === * харобаи Миштибалон — харобаи Мушкборон; * харобаи Ахсучион — харобаи Вахшиён; * харобаи Арзачи — харобаи Арзандор; * харобаи Ханака — харобаи Хонақоҳ; * харобаи Олиҷагон — харобаи Олучазор; * харобаи Кудук — харобаи Чоҳак. === Ноҳияи Панҷ === * кӯҳи Балдаги — кӯҳи Кӯҳмайдон; * кӯҳи Хоҷа-Барказ — кӯҳи Хоҷаи Бар; * ағбаи Ичагли — ағбаи Лонаҳо; * канали Новий Шакар — наҳри Шакарнов; * канали Старий Шакар — наҳри Шакарнови Куҳан; * канали Янги — наҳри Навоба; * ҷӯйи Келинчи — ҷӯйи Обовард; * ҷӯйи Янгиарик — ҷӯйи Наварғоб; * чашмаи Камишагли — чашмаи Найчашма; * чашмаи Киркудук — чашмаи Ғорчашма; * чашмаи Оргайбулок — чашмаи Куртчашма; * чоҳи Бешкудук — чоҳи Панҷчоҳак; * чоҳи Киркудук — чоҳи Чилчоҳ; * мавзеи Байтудаш — мавзеи Миёнаҷо; * харобаи Бешкудук — харобаи Панҷчоҳ; * обкандаи Кичкине-Аузикенсай — обкандаи Кеҳавзиканд; * обкандаи Атгабарсай — обкандаи Аспногузар; * обкандаи Гурдарасай — обкандаи Гӯрдара; * обкандаи Ҷелсай — обкандаи Шамолҷо; * обкандаи Загансай — обкандаи Нимтар; * обкандаи Ичагли — обкандаи Лонаҳо; * обкандаи Селдарасай — обкандаи Селдара; * обкандаи Учкол — обкандаи Секӯл; * обкандаи Чинсай — обкандаи Чинакрӯд; * обкандаи Шуранисай — обкандаи Шӯрондара; * обкандаи Мирзачултеппа — обкандаи Мирзопушта. === Левакант === * кӯҳи Халмурат-Тюбе — кӯҳи Холмуродпушта; * харобаи Халмурат-Тюбе — харобаи Холмуродпушта; * мавзеи Зигирти — мавзеи Зағирдеҳ; * канали Дериватсионнӣ — наҳри Левакандӣ. === Ноҳияи Темурмалик === * қаторкӯҳи Ҷилантау — қаторкӯҳи Оҳугузар; * қаторкӯҳи Сипоктау — қаторкӯҳи Сипок; * кӯҳҳои Урдара — кӯҳҳои Баридара; * кӯли Шоркул — кӯли Шӯроба; * дарёи Бошбулок — дарёи Сарчашма; * дарёи Каликсой — дарёи Кабкдара; * дарёи Қизилсу — дарёи Сурхоб; * дарёи Сенукдара — дарёи Сенова; * дарёи Таирсу — дарёи Тоҳироб; * дарёи Чоршахабулок — дарёи Чорчашма; * дарёи Обикосатораш — дарёи Косатарош; * дарёи Шулюкту — дарёи Шуллукоб; * дарёи Обиарзил — дарёи Арзил; * дарёи Обичавгони — дарёи Ҷавгун; * мавзеи Касаторош — мавзеи Косатарош; * мавзеи Агатай — мавзеи Асппушта; * мавзеи Давлят-Куляби — мавзеи Давлатобод; * мавзеи Дарги-Сурхоб — мавзеи Дарғак; * мавзеи Зарендора — мавзеи Зарриндара; * мавзеи Караултеппа — мавзеи Дидбонгаҳ; * мавзеи Палвантеппа — мавзеи Паҳлавонпушта; * мавзеи Аксай — мавзеи Сафедҷар; * мавзеи Айранбулок — мавзеи Дӯғоб; * харобаи Шмангул — харобаи Чамангул; * харобаи Ангакбулок — харобаи Ангакчашма; * харобаи Могол — харобаи Муғон; * харобаи Богонор — харобаи Боғианор; * харобаи Бошбулок — харобаи Сарчашма; * харобаи Кавлисой — харобаи Кавлидара; * харобаи Караагач — харобаи Сада; * харобаи Каратайпак — харобаи Сиёҳтеға; * харобаи Курбантайбулок-Боло — харобаи Қурбончашма; * харобаи Кухтош — харобаи Кӯҳсанг; * харобаи Маймун-Калод — харобаи Калот; * харобаи Нанбулок — харобаи Нанчашма; * харобаи Наргасон — харобаи Каргасон; * харобаи Советский — харобаи Шӯракдара; * харобаи Ташлак — харобаи Сангпарто; * харобаи Чашмаинкура — харобаи Чашматоб; * харобаи Чимбулок — харобаи Марғак; * харобаи Чужабулок — харобаи Чӯҷачашма; * харобаи Қизилбуйнак — харобаи Сурхнов. === Ноҳияи Фархор === * қаторкӯҳи Тереклитау — қаторкӯҳи Ҷалолиддини Балхӣ; * кӯҳи Сардоба-Кутал — кӯҳи Сардоба; * кӯҳи Чаарген — кӯҳи Чоркӯҳ; * кӯҳи Сайёдский Пик — кӯҳи Сайёдон; * кӯҳи Ичагли — кӯҳи Лонаҳо; * кӯҳи Хоҷа-Акбаш — кӯҳи Хоҷаи Сафедпӯш; * ағбаи Бешбулок — ағбаи Панҷчашма; * ағбаи Ташрабат — ағбаи Сангработ; * ағбаи Аллази — ағбаи Алафзор; * ағбаи Карабадам — ағбаи Сиёҳбодом; * ағбаи Бурбулак-Кутал — ағбаи Барозкӯтал; * ағбаи Буркутал — ағбаи Тирабароз; * ағбаи Оккутал — ағбаи Сафедбароз; * ағбаи Сардоба-Кутал — ағбаи Сардоба; * баландии Буйлюк — баландии Сарпушта; * кӯли Подкова — кӯли Наълкӯл; * дарёи Қизилсу — дарёи Сурхоб; * дарёи Таирсу — дарёи Тоҳироб; * ҷӯйи Калаипушкок — ҷӯйи Қалъаи Пушкок; * чашмаи Бешдара — чашмаи Панҷдара; * чашмаи Богма — чашмаи Боғчашма; * чашмаи Бурбулок — чашмаи Бӯрчашма; * чашмаи Ҷатирген — чашмаи Марғчашма; * чашмаи Заубулок — чашмаи Заҳчашма; * чашмаи Караагач — чашмаи Сада; * чашмаи Қизилбулок — чашмаи Сурхчашма; * чашмаи Четдара — чашмаи Канордара; * харобаи Ачабулок — харобаи Арчачашма; * харобаи Алимтай — харобаи Оламтоб; * чоҳи Кочкорбулок — чоҳи Молчоҳ; * чоҳи Тарбулок — чоҳи Тангчашма; * мавзеи Майдапатта — мавзеи Хурдпатта; * мавзеи Баилди — мавзеи Баландӣ; * мавзеи Гажирхана — мавзеи Хачирхона; * мавзеи Қизилкуча — мавзеи Сурхкӯча; * мавзеи Карабадам — мавзеи Сиёҳбодом; * мавзеи Сасиккул — мавзеи Хингоб; * теппаи Игизак — теппаи Дукӯҳа; * теппаи Охотничя-Сопка — теппаи Шинакпушта; * теппаи Топчактеппа — теппаи Гирдпушта. === Ноҳияи Ховалинг === * қаторкӯҳи Хазретиши — қаторкӯҳи Ҳазрати Шоҳ; * қаторкӯҳи Кугиртек — қаторкӯҳи Гӯгирдак; * қаторкӯҳи Дараи-Бодомо — қаторкӯҳи Бодомдор; * кӯҳи Сарисахоба — кӯҳи Саҳобаҷо; * кӯҳи Дигита — кӯҳи Дуғӯта; * кӯҳи Хазретиши — кӯҳи Ҳазрати Шоҳ; * ағбаи Аликагар — ағбаи Алиғор; * ағбаи Чоилепту — ағбаи Хаймаҷой; * дарёи Даройсеяхак — дарёи Сеяхак; * дарёи Дондушкан — дарёи Дандоншикан; * дарёи Бомовле — дарёи Бомоба; * дарёи Дузахдара — дарёи Дижакдара; * дарёи Барихник — дарёи Бари Хунук; * кӯли Хаузисир — кӯли Сиркӯл; * мавзеи Шатирчара — мавзеи Шутурчаро; * харобаи Закимолик — харобаи Закмолак; * харобаи Чушманнигар — харобаи Чашманигар; * харобаи Мадастек — харобаи Маҳдаштак; * харобаи Идигиек — харобаи Идигирак; * харобаи Хаит — харобаи Ҳойид; * харобаи Тегайучаг — харобаи Барозтеға; * харобаи Дараймусулмани — харобаи Сангдара; * харобаи Сифлояк — харобаи Селфарояк; * харобаи Деймиёна — харобаи Демиёна; * харобаи Даштиахма — харобаи Хамдашт; * харобаи Илго — харобаи Гурозон; * харобаи Дараихирони — харобаи Харгӯшдара; * харобаи Магулшо — харобаи Меғдара; * харобаи Курбакахо — харобаи Ғукҳо; * харобаи Карахак — харобаи Сияҳхок; * харобаи Араритока — харобаи Арарак; * харобаи Ахтераки-Боло — харобаи Сафедораки Боло; * харобаи Ахтераки-Поён — харобаи Сафедораки Пойин; * харобаи Махадалион — харобаи Муҳаммадалиён; * харобаи Сафарайлон — харобаи Сафарайлох; * харобаи Битау — харобаи Питов; * харобаи Курчерча-Боло — харобаи Курчаҳи Боло; * харобаи Баротбанги — харобаи Бангидевона; * харобаи Буртикан — харобаи Бурпушта; * харобаи Ҷавасари — харобаи Ҷавсарӣ; * харобаи Ҷахли — харобаи Ҷаъфарӣ; * харобаи Ҷинака — харобаи Девакӣ; * харобаи Дишех — харобаи Душоха; * харобаи Казитут — харобаи Қозитут; * харобаи Каратеппа — харобаи Сиёҳпушта; * харобаи Каримбай — харобаи Каримдара; * харобаи Кафлан — харобаи Қофтеппа; * харобаи Научадара — харобаи Новчадара; * харобаи Панҷурт — харобаи Панҷҷо; * харобаи Песмулло — харобаи Кӯсадашт; * харобаи Садайбарда — харобаи Садазор; * харобаи Сангирама — харобаи Сангарак; * харобаи Султанали — харобаи Султонӣ; * харобаи Сумбулхо-Поён — харобаи Сунбулхоки Пойин; * харобаи Тутбулок — харобаи Тутчашма; * харобаи Урокчи — харобаи Даравҷо; * харобаи Фатмачикар — харобаи Пуштатеға; * харобаи Хамдовинд — харобаи Хамдара; * харобаи Харкир — харобаи Харкуш; * харобаи Хирагак — харобаи Хиргаҳӣ. === Ноҳияи Хуросон === * қаторкӯҳи Букаҷатар — қаторкӯҳи Барзкӯҳ; * қаторкӯҳи Аруктау — қаторкӯҳи Харобкӯҳ; * қаторкӯҳи Буларахмани — қаторкӯҳи Мармарӣ; * кӯҳҳои Ҷетимтау — кӯҳҳои Яккабурс; * кӯҳҳои Касандаг — кӯҳҳои Косонкӯҳ; * кӯҳҳои Тюзкаптау — кӯҳҳои Намаккӯҳ; * кӯҳи Зурдинг — кӯҳи Заркӯҳ; * кӯҳи Какчашма — кӯҳи Хушкчашма; * кӯҳи Караултеппа — кӯҳи Дидбонӣ; * кӯҳи Кассандаг — кӯҳи Косон; * кӯҳи Солиишан — кӯҳи Сартеғ; * ағбаи Ат-Юл — ағбаи Аспроҳа; * ағбаи Гардаим-Ушин — ағбаи Уштургардан; * ағбаи Дакданииекан — ағбаи Дегдонак; * дарёи Авзали — дарёи Зароб; * дарёи Аксарсой — дарёи Саробрӯд; * дарёи Аксу — дарёи Сафедоб; * дарёи Бешбулок — дарёи Панҷчашма; * дарёи Ҷарбулак — дарёи Ҷарчашма; * дарёи Карамандису — дарёи Тирарӯд; * дарёи Обикиик — дарёи Обикек; * дарёи Узунсой — дарёи Фарохрӯд; * дарёи Шаҳритуз — дарёи Вахшрӯд; * дарёи Шуртансой — дарёи Шӯртанрӯд; * дарёи Дондушкан — дарёи Дандоншикан; * канали Р-1 — наҳри Дарғоб; * маҷрои дарёи хушки Узунсай — маҷрои дарёи хушки Дароздара; * чашмаи Тулчичак — чашмаи Бедчашма; * чашмаи Пирогли — чашмаи Пиракчашма; * чашмаи Аҷису — чашмаи Талхоб; * чашмаи Ҷудабулок — чашмаи Санҷидчашма; * мавзеи Дашти-Киик — мавзеи Даштикек; * мавзеи Узунсай — мавзеи Дароздара; * мавзеи Кичиктанггузар — мавзеи Тангнов; * мавзеи Каттатанггузар — мавзеи Фарохнов; * мавзеи Типкакудук — мавзеи Чоҳак; * водии Каттатангузар — водии Калонгузар; * харобаи Курдюксой — харобаи Назаррабо; * харобаи Куркудук — харобаи Хушкчоҳ; * харобаи Чергайрат — харобаи Шерғайрат; * харобаи Аҷарбулок — харобаи Аждарчашма; * харобаи Кудуки — харобаи Каёнпушта; * харобаи Қизилкишлак — харобаи Сурхдеҳа; * хонаи зимистонаи Курдюксой — хонаи зимистонаи Назаррабо; * қабри Кадиралибаба — қабри Қодиралибобо. === Ноҳияи Ҷалолиддини Балхӣ === * канали Ҷиликул — наҳри Дӯстӣ; * канали Кафир — наҳри Кофур; * ҷӯйи Сармантай — ҷӯйи Сарбаланд; * чашмаи Ҷангилшур — чашмаи Шӯрчашма; * мавзеи Карасай — мавзеи Карондашт; * чоҳи Алчабулок — чоҳи Олучачашма; * чоҳи Ешкибулок — чоҳи Молчашма; * чоҳи Корсен — чоҳи Карсончоҳ; * чоҳи Кумратбулок — чоҳи Зумрадчоҳ; * чоҳи Терекли — чоҳи Чоҳбед; * чоҳи Тинбас — чоҳи Оромак; * чоҳи Шеген — чоҳи Тагчоҳ. === Ноҳияи Ҷайҳун === * кӯҳҳои Акбатадири — кӯҳҳои Адирағба; * теппаи Найчи — теппаи Найпушта; * теппаи Арарат — теппаи Арарпушта; * мавзеи Караултюбинская Шел — мавзеи Дидбонпушта; * регҳои Карадум — регҳои Кародон. === Ноҳияи Шамсиддини Шоҳин === * қаторкӯҳи Алакизрак — қаторкӯҳи Алафзира; * қаторкӯҳи Кушвористан — қаторкӯҳи Кушониён; * қаторкӯҳи Тиряй — қаторкӯҳи Тиртеғ; * кӯҳи Инирчак — кӯҳи Аноркӯҳ; * кӯҳи Чилетош — кӯҳи Чилласанг; * кӯҳи Шашури — кӯҳи Шаршар; * кӯҳи Қизилбуйнак — кӯҳи Сурхнов; * ағбаи Калоихон — ағбаи Қалъаҷо; * ағбаи Кулиахмо — ағбаи Кӯлихамо; * ағбаи Саримергли — ағбаи Саримарғо; * дарёи Чапсай — дарёи Чапрӯд; * дарёи Иҷидара — дарёи Иддара; * дарёи Обиминоу — дарёи Миёноб; * дарёи Дуляби-Сагоу — дарёи Дулабисангоб; * дарёи Кадиавзална — дарёи Афзалнов; * дарёи Каферкаш — дарёи Кафшерак; * дарёи Варзису — дарёи Варзрӯд; * дарёи Чагам — дарёи Чағон; * дарёи Шпилху — дарёи Шипил; * дарёи Сангой-Хирманҷой — дарёи Хирманҷой; * камари Коняева — камари Конӣ; * дараи Шпилху — дараи Шипил; * маҷрои дарёи хушки Сангоуш — маҷрои дарёи хушки Сангов; * маҷрои дарёи хушки Тукмачи — маҷрои дарёи хушки Хушкнов; * мавзеи Чортов Мост — мавзеи Пулгузар; * мавзеи Ҷуракилсой — мавзеи Ҷӯранов; * мавзеи Ҷумолокудуна — мавзеи Ҷамолчоҳ; * мавзеи Даштикруг — мавзеи Хушкдара; * мавзеи Николаевский Спуск — мавзеи Хамкӯтал; * мавзеи Сангитутхам — мавзеи Тутхам; * мавзеи Зизелук — мавзеи Зелолак; * харобаи Араби-поён — харобаи Араби Пойин; * харобаи Бидо — харобаи Видоъ; * харобаи Биш-Аляк — харобаи Панҷдевлох; * харобаи Сангобюрт — харобаи Сангработ; * харобаи Дагламон — харобаи Деғилмон; * харобаи Дейҷи — харобаи Деҳиҳоҷӣ; * харобаи Пушалак — харобаи Бушолак; * харобаи Элавли — харобаи Мардумак; * харобаи Диболянд — харобаи Деҳбаланд; * харобаи Тукмачи — харобаи Хушкнов; * харобаи Чарчашматаҷик — харобаи Ҷарчашма; * харобаи Карагоч — харобаи Сададор; * харобаи Себдара-Калон — харобаи Себдараи Калон; * харобаи Себдара-Вузнуш — харобаи Вузнӯш; * харобаи Сари-Сафедхон — харобаи Сафедхон; * харобаи Амрутихам — харобаи Хамамрут; * харобаи Чашмансеб — харобаи Чамансеб; * харобаи Дейахмат-Боло — харобаи Аҳмаддеҳи Боло; * харобаи Дейахмат-Поён — харобаи Аҳмаддеҳи Пойин; * харобаи Реҷов — харобаи Регоб; * харобаи Каларик — харобаи Кӯларғоб; * харобаи Айбардара — харобаи Хайбардара; * харобаи Дулева — харобаи Дуроға; * харобаи Заранг — харобаи Зарангак; * харобаи Кричон — харобаи Кричо; * харобаи Пистаисан — харобаи Пистасанг; * харобаи Сафармади — харобаи Сафармуҳаммадӣ; * харобаи Хоҷаҷумар — харобаи Хоҷаи Хуфта; * харобаи Бодоман — харобаи Бодомон; * харобаи Ивалик — харобаи Пастхам; * харобаи Чашма-Сухта — харобаи Сӯхта; * харобаи Шурупдара — харобаи Шӯробдара; * рахнаи Ҷумар — рахнаи Хуфта; * рахнаи Дулева — рахнаи Дуроға; * рахнаи Шпиляу — рахнаи Шпилоб; * қабри Шор-Али — қабри Шералӣ. === Ноҳияи Шаҳритӯс === * қаторкӯҳи Сулдуз — қаторкӯҳи Сартеғ; * қаторкӯҳи Бабатаг — қаторкӯҳи Бобокӯҳ; * кӯҳҳои Қизил — кӯҳҳои Сурх; * кӯҳҳои Досмал — кӯҳҳои Дастмол; * кӯҳҳои Комарбулок — кӯҳҳои Камарчашма; * кӯҳҳои Чибакли — кӯҳҳои Шибоғкӯҳ; * кӯҳи Кокотан — кӯҳи Сабзкӯҳ; * кӯҳи Айҷамал — кӯҳи Моҳҷамол; * кӯҳи Бештарамтау — кӯҳи Пуштакӯҳ; * кӯҳи Биикҷал — кӯҳи Роҳи Нав; * кӯҳи Ҷарикталлатау — кӯҳи Ҷаркӯҳ; * кӯҳи Иҷал — кӯҳи Ҷонкӯҳ; * кӯҳи Калтатау — кӯҳи Калтакӯҳ; * кӯҳи Караултеппа — кӯҳи Дидбонҷо; * кӯҳи Кашкарача — кӯҳи Кошғарпушта; * кӯҳи Кашкатау — кӯҳи Алокӯҳ; * кӯҳи Купрюктау — кӯҳи Пул; * кӯҳи Нейзабулок — кӯҳи Найзачашма; * кӯҳи Тазкупрюктау — кӯҳи Пулкӯҳа; * кӯҳи Тауктау — кӯҳи Кӯҳистон; * кӯҳи Учҷол — кӯҳи Сераҳа; * кӯҳи Учялаг — кӯҳи Седашта; * кӯҳи Чагил — кӯҳи Шағал; * ағбаи Дарбазакум — ағбаи Дарвоза; * ағбаи Кашка — ағбаи Алоағба; * ағбаи Голикалян — ағбаи Кӯли Калон; * ағбаи Шибакли — ағбаи Шибоғзор; * баландии Буюман — баландии Пуштакӯҳ; * канали Хошади — наҳри Хушнудӣ; * чашмаи Кокобулак — чашмаи Кабудчашма; * чашмаи Ухлов — чашмаи Сайёдон; * чашмаи Анинбулок — чашмаи Нанчашма; * чашмаи Касимбулок — чашмаи Қосимчашма; * чашмаи Сарисубулок — чашмаи Зарчашма; * чашмаи Комарбулок — чашмаи Камарчашма; * хонаи зимистонаи совхози — номи Гагарина — хонаи зимистонаи Ғоркат; * чоҳи Шорбулок — чоҳи Шӯрчашма; * чоҳи Анчикудук — чоҳи Дурманзил; * чоҳи Ҷармакудук — чоҳи Ҷарчоҳ; * чоҳи Итбулок — чоҳи Тагчашма; * чоҳи Карагаза — чоҳи Сиёҳчоҳ; * чоҳи Кассабулок — чоҳи Косачашма; * чоҳи Қизилбулок — чоҳи Сурхчашма; * чоҳи Найзабулок — чоҳи Найчашма; * чоҳи Найзабулок Северний — чоҳи Найчашмаи Шимолӣ; * чоҳи Туюнбулок — чоҳи Серобчоҳ; * чоҳи Ханбулок — чоҳи Хамчашма; * чоҳи Чагамбулок — чоҳи Фавворачоҳ; * чоҳи Чардагал — чоҳи Ҷарчоҳ; * чоҳи Шоркудук — чоҳи Шӯрчоҳ; * чоҳи Туякудук — чоҳи Уштурчоҳ; * чоҳи Янгикудук — чоҳи Навчоҳ; * мавзеи Чапаншид — мавзеи Чӯпонкоза; * мавзеи Қизилсай — мавзеи Сурхрӯд; * мавзеи Киирҷол — мавзеи Даргоҳ; * мавзеи Тайпан — мавзеи Тойбон; * мавзеи Конгизли — мавзеи Ғӯзтеппа; * обкандаи Калонсой — обкандаи Калонрӯд; * обкандаи Калтансой — обкандаи Рӯдак; * обкандаи Пулҷарсой — обкандаи Пулиҷар; * обкандаи Туясойде — обкандаи Уштурдара; * обкандаи Чукурсой — обкандаи Чуқурнов; * харобаи Намазбулак — харобаи Ширинчашма; * теппаи Гурмартепа — теппаи Кӯрморпушта; * теппаи Калаваштеппа — теппаи Калламуштеппа; * теппаи Кенгисай — теппаи Кушоднов; * қабри Турахоҷа — қабри Гузаргоҳ. == Шаҳру ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ == === Ваҳдат === * қаторкӯҳи Каратегинский — қаторкӯҳи Раштон; * кӯҳҳои Кухи Шархаруса — кӯҳҳои Шаҳарусон; * кӯҳи Коктеппа — кӯҳи Кабудпушта; * кӯҳи Кениг — кӯҳи Бузургкӯҳ; * кӯҳи Буйрюда — кӯҳи Ганҷкӯҳ; * кӯҳи Минбулак — кӯҳи Ҳазорчашма; * кӯҳи Турге — кӯҳи Торге; * кӯҳи Чукуридара — кӯҳи Чукризор; * кӯҳи Ишакмайдан — кӯҳи Хармайдон; * кӯҳи Санкайрак — кӯҳи Регсанг; * кӯҳи Кувитко — кӯҳи Кувиткон; * кӯҳи Караул — кӯҳи Дидбонкӯҳ; * кӯҳи Аукол — кӯҳи Обкӯл; * кӯҳи Зарамдара — кӯҳи Зарангкӯҳ; * кӯҳи Кичкина — кӯҳи Хучкӯҳ; * кӯҳи Аксай — кӯҳи Сафедҷар; * кӯҳи Кашкирага — кӯҳи Кошғарраҳа; * кӯҳи Мишкирут — кӯҳи Мушкрӯд; * кӯҳи Караултеппа — кӯҳи Дидбонтеға; * ағбаи Лойлякул — ағбаи Лолакӯл; * ағбаи Саримогоси — ағбаи Сармуғ; * ағбаи Себидара — ағбаи Себдара; * ағбаи Ушрута — ағбаи Ушрута; * ағбаи Туртчашма — ағбаи Чорчашма; * ағбаи Тумшук — ағбаи Гардана; * ағбаи Кундек — ағбаи Кунҷок; * ағбаи Бурма — ағбаи Печроҳа; * ағбаи Гулини — ағбаи Гулун; * ағбаи Кумкаякутал — ағбаи Регкӯтал; * ағбаи Караташ — ағбаи Сиёҳсанг; * ағбаи Рангинав — ағбаи Рангиноб; * дарёи Магоси — дарёи Муғос; * дарёи Севидара — дарёи Себдара; * дарёи Облогодара — дарёи Оби Луғурдара; * дарёи Калявас — дарёи Каловос; * дарёи Дараики — дарёи Дараяк; * дарёи Кузиҷайлов — дарёи Баррачарон; * дарёи Дараиҷава — дарёи Ҷавдара; * дарёи Дараисион — дарёи Сиёндара; * дарёи Оглак — дарёи Молгард; * дарёи Юмус — дарёи Юмс; * дарёи Инсора — дарёи Инсорак; * дарёи Явансу — дарёи Ёвонрӯд; * дарёи Оби'-Зугора — дарёи Обизуғора; * дарёи Пандема — дарёи Падрӯд; * дарёи Азрив — дарёи Азрев; * дарёи Ҷуряз — дарёи Ҷӯрёс; * дарёи Ҷансар — дарёи Ҷонсор; * дарёи Аукул — дарёи Обкӯл; * дарёи Чимкуйди — дарёи Чимрӯд; * дарёи Кримдара — дарёи Сангобдара; * дарёи Акбайрас — дарёи Сафедрӯд; * дарёи Артак — дарёи Тагрӯд; * дарёи Курбон — дарёи Қурбонрӯд; * дарёи Пчандор — дарёи Пичандар; * дарёи Лойлякул — дарёи Лолакӯл; * дарёи Капандор — дарёи Кафандар; * дарёи Арху — дарёи Архуф; * мавзеи Пораак — мавзеи Пораяк; * мавзеи Бугине — мавзеи Бодгаҳ; * мавзеи Делокелбош — мавзеи Сардашт; * мавзеи Ҷуряз — мавзеи Ҷӯрёс; * мавзеи Чучи — мавзеи Чочӣ; * мавзеи Кичкина — мавзеи Кӯчакдашт; * обкандаи Кашар — обкандаи Шолаҷо; * обкандаи Буйрюда — обкандаи Ганҷкӯҳ; * обкандаи Карачхо — обкандаи Кричхо; * харобаи Илга — харобаи Работҷо; * харобаи Тумчук — харобаи Тумчок; * харобаи Оби-Сафет — харобаи Обисафед; * харобаи Тарбулоки — харобаи Торчашма; * харобаи Сариздор — харобаи Сарездор; * харобаи Ҷарбулок — харобаи Ҷарчашма; * харобаи Ҷалансой — харобаи Челондашт; * харобаи Яланчиги — харобаи Ялондашт; * харобаи Алчабулок — харобаи Олучачашма. === Ноҳияи Варзоб === * кӯҳи Муштеппа — кӯҳи Мушхона; * ағбаи Кичкине — ағбаи Кӯчакраҳа; * дараи Медвежи ворота — дараи Хирсгузар; * дарёи Дарисанголат — дарёи Сангғалтдара; * дарёи Санголат — дарёи Сангғалт; * дарёи Шаид — дарёи Шаҳид; * дарёи Тайкутал — дарёи Тагикӯтал; * дарёи Кашкабулок — дарёи Алорӯд; * дарёи Ишакколди — дарёи Харғӯт; * дарёи Дорайчала — дарёи Доррӯд; * дарёи Оҷук — дарёи Оҷук; * дарёи Куйнохол — дарёи Кӯҳоб; * дарёи Шурасой — дарёи Шӯрарӯд; * дарёи Дораягнове — дарёи Доряғнобе; * мавзеи Коктеппа — мавзеи Кабудтал; * мавзеи Курукалма — мавзеи Себакон; * мавзеи Турмаагба — мавзеи Тармаҷо; * мавзеи Сиятурма — мавзеи Сияҳтарма; * мавзеи Арпа — мавзеи Ҷавак; * харобаи Магаиту — харобаи Муғкӯҳ; * харобаи Курук — харобаи Дарёбод; * харобаи Богай — харобаи Боғгаҳӣ; * харобаи Ҷафар — харобаи Ҷаъфар; * харобаи Кулибедак — харобаи Бедаккӯл. === Ноҳияи Лахш === * қаторкӯҳи Алтайский — қаторкӯҳи Морхӯр; * қаторкӯҳи Ташлик — қаторкӯҳи Санглох; * қаторкӯҳи Край Шафан — қаторкӯҳи Буттазор; * кӯҳҳои Кутарубка — кӯҳҳои Торобкӯҳ; * кӯҳи Какойлес — кӯҳи Ҷангалкӯҳ; * кӯҳи Кимиздикти — кӯҳи Хунукак; * кӯҳи Минбулок — кӯҳи Чашмасор; * кӯҳи Курен — кӯҳи Куркӯҳ; * кӯҳи Акташ — кӯҳи Мармаркӯҳ; * кӯҳи Тешикташ — кӯҳи Сӯрохсанг; * кӯҳи Ҷоманок — кӯҳи Тиркӯҳ; * кӯҳи Кутурган — кӯҳи Пешкӯҳ; * кӯҳи Ат-ҷайляу — кӯҳи Паҳнкӯҳ; * кӯҳи Шаркрама — кӯҳи Камаркӯҳ; * кӯҳи Гулама — кӯҳи Намаккӯҳ; * пиряхи Қизилсу — пиряхи Сурхон; * пиряхи Борбаш — пиряхи Саробак; * пиряхи Гадайюли — пиряхи Шабтоб; * пиряхи Кошкал — пиряхи Кашкӯлак; * пиряхи Хадирша — пиряхи Лағжон; * пиряхи Тамаша — пиряхи Тамошо; * пиряхи Шафан — пиряхи Ховар; * пиряхи Гулчат — пиряхи Гулбарг; * пиряхи Бирс — пиряхи Бурс; * пиряхи Ташлик — пиряхи Санглох; * пиряхи Хишет — пиряхи Хуштарма; * пиряхи Гулама — пиряхи Ғулғуларӯд; * пиряхи Сурхангау — пиряхи Сурхоноб; * пиряхи Ҷаманкирин — пиряхи Чокпирях; * пиряхи Чад-лойсу — пиряхи Кафдор; * пиряхи Висячий — пиряхи Кашолях; * пиряхи Недоступний — пиряхи Дастнорас; * пиряхи Янгидаван — пиряхи Навгардана; * пиряхи Чайнак — пиряхи Кӯзашакл; * пиряхи Тандикул — пиряхи Сафедрӯд; * пиряхи Минбулок — пиряхи Чашмасор; * пиряхи Иштансалди — пиряхи Тангоб; * пиряхи Сатсу — пиряхи Мавсимӣ; * пиряхи Шафан — пиряхи Ховар; * пиряхи Қизилсу — пиряхи Сурхоб; * пиряхи Маленки Қизилсу — пиряхи Хурдаксурхоб; * пиряхи Музҷилга — пиряхи Яхдаман; * ағбаи Қизилбел — ағбаи Сурхбароз; * ағбаи Янгидаван — ағбаи Навгардана; * ағбаи Иали-суу — ағбаи Лолокӯҳ; * ағбаи Узун-мурун — ағбаи Каргасон; * ағбаи Гадайюли — ағбаи Ғудоб; * ағбаи Южний Бок-баш — ағбаи Равот; * ағбаи Корумди — ағбаи Рахшон; * ағбаи Кутурган — ағбаи Авҷ; * ағбаи Карагушхана — ағбаи Харгӯшхона; * ағбаи Чан-минбулок — ағбаи Ҳазорчашма; * ағбаи Шаркрама — ағбаи Шаршара; * ағбаи Чикурек — ағбаи Найзор; * ағбаи Курайшафак — ағбаи Буттазор; * ағбаи Белкандау — ағбаи Кандов; * ағбаи Қизилкул — ағбаи Сурхкӯтал; * кӯли Кошкул — кӯли Дукӯлак; * кӯли Харикул — кӯли Харкӯл; * кӯли Кунгур — кӯли Шахкӯл; * дарёи Аюҷилга — дарёи Паҳнрӯд; * дарёи Хитсу — дарёи Хароб; * дарёи Бегернек — дарёи Атобахш; * дарёи Борбаш — дарёи Саробак; * дарёи Кичиалай — дарёи Хурдакоб; * дарёи Қизилтакай — дарёи Сурхобшор; * дарёи Ҷилнакчахарнак — дарёи Паҳнрӯдак; * дарёи Сугран — дарёи Суғурон; * дарёи Ташлик — дарёи Санглох; * дарёи Ошанинсу — дарёи Бешрӯд; * дарёи Обихундук — дарёи Обихунук; * дарёи Сатсу — дарёи Мавсимӣ; * дарёи Сурхангау — дарёи Сурхоноб; * дарёи Сайсарибулок — дарёи Саробчашма; * дарёи Кантсу — дарёи Қандобрӯд; * дарёи Минбулок — дарёи Чашмасор; * дарёи Тюяҷанляу — дарёи Кафкрӯд; * дарёи Птовкул — дарёи Питовкӯл; * дарёи Янгидаван — дарёи Навгардана; * дарёи Лойсу — дарёи Лойоб; * дарёи Ҷаманкирчин — дарёи Туғёнрӯд; * дарёи Иштансалди — дарёи Тангоб; * дарёи Қизилбелсу — дарёи Баҳманрӯд; * дарёи Арчакала — дарёи Арчақалъа; * дарёи Каратан — дарёи Каронрӯд; * дарёи Сурхоб — дарёи Сурхоб; * дарёи Каштедирмон — дарёи Осиёбрӯд; * дарёи Кантсу — дарёи Қандобрӯд; * дарёи Кичи-карамик — дарёи Сабзоб; * дарёи Кунгой — дарёи Конрӯд; * дарёи Оксой — дарёи Сафеднов; * дарёи Гулама — дарёи Ғулғуларӯд; * дарёи Каукти — дарёи Кабкрӯд; * дарёи Акташ — дарёи Оҳаксанг; * дарёи Ҷозку — дарёи Гарморӯд; * дарёи Корумдису — дарёи Наморӯд; * дарёи Кутургансу — дарёи Авҷ; * дарёи Улкол — дарёи Камрӯд; * дарёи Агуюрма — дарёи Гардишрӯд; * дарёи Қизилчай — дарёи Сурхрӯд; * дарёи Назармерген — дарёи Сайроб; * юртаи Коштегирман — каппаи Дуосиёб; * юртаи Ҷалтерек — каппаи Сафедорак; * маҷрои дарёи хушки Тегермендара — маҷрои дарёи хушки Осиёбдара; * маҷрои дарёи хушки Шаркрама — маҷрои дарёи хушки Хушкдара; * маҷрои дарёи хушки Ҷилкичигарсу — маҷрои дарёи хушки Камобдаштак; * харобаи Дарадек — харобаи Дараобак; * харобаи Хоҷатсу — харобаи Муродоба; * хонаи тобистонаи Тандикул — хонаи тобистонаи Сафедрӯд; * хонаи тобистонаи Мамалай — хонаи тобистонаи Момокулба; * мавзеи Семизбет — мавзеи Серпушта; * мавзеи Тутинанбай — мавзеи Тутнова; * мавзеи Тутикакбаш — мавзеи Тутиқоқ; * мавзеи Кашкасу — мавзеи Рангоб; * мавзеи Камарҷай — мавзеи Камардашт; * мавзеи Сулусаке — мавзеи Хушкак; * мавзеи Чаричи — мавзеи Чоригӣ; * мавзеи Хасантази — мавзеи Ҳасандашт; * мавзеи Чад-лойсу — мавзеи Торонзор; * мавзеи Кирчин — мавзеи Пуртеға; * мавзеи Минбулок — мавзеи Чашмасор; * мавзеи Карагезак — мавзеи Сияҳтал; * мавзеи Сасикбулок — мавзеи Рахшин; * мавзеи Кронвайлек — мавзеи Карондашт; * мавзеи Акчиктошти — мавзеи Харсанго; * мавзеи Муксел — мавзеи Муғдара; * мавзеи Чад — мавзеи Чатргул; * мавзеи Янговат — мавзеи Навбунёд; * мавзеи Кичи-карамик — мавзеи Сабзоб; * ҳамвории Памирское Фирновое Плато — ҳамвории Ганҷи Помир; * қабри Мосулоева — қабри Мостлойоба. === Ноҳияи Нуробод === * кӯҳи Пуштаисиохон — кӯҳи Сиёҳпушта; * кӯҳи Дараихамаляк — кӯҳи Хамдара; * кӯҳи Кухазара — кӯҳи Ҳазоркӯҳ; * кӯҳи Кугатаукий — кӯҳи Коғатак; * кӯҳи Талгонаки — кӯҳи Талк; * кӯҳи Камарусурх — кӯҳи Сурхкамар; * кӯҳи Кишмазор — кӯҳи Киштамазор; * ағбаи Глунисепо — ағбаи Гулуни Себо; * ағбаи Акбан — ағбаи Сафедбанд; * ағбаи Акбанчепак — ағбаи Сафедтеғак; * кӯли Соузисевгарда — кӯли Сабзкӯл; * кӯли Каракул — кӯли Ховаркӯл; * дарёи Дараикумок — дарёи Кумокдара; * дарёи Кумбак — дарёи Регак; * дарёи Обихингоу — дарёи Хингов; * дарёи Дехагиондара — дарёи Деҳакиён; * мавзеи Ҷавчи — мавзеи Ҷавдор; * мавзеи Дейгуламан — мавзеи Деҳғилмон. === Ноҳияи Рашт === * қаторкӯҳи Кабудкрим — қаторкӯҳи Кабудрег; * қаторкӯҳи Кухикойми — қаторкӯҳи Деворакӯҳ; * қаторкӯҳи Каратегинский — қаторкӯҳи Раштон; * кӯҳҳои Кугибодравак — кӯҳҳои Бодравак; * кӯҳҳои Сариактош — кӯҳҳои Мармартеға; * кӯҳҳои Бургулчак — кӯҳҳои Бурғӯлак; * кӯҳи Акташ — кӯҳи Мармар; * кӯҳи Хатлазирак — кӯҳи Зиракӯҳ; * кӯҳи Мандапул — кӯҳи Камаркӯҳ; * кӯҳи Серий Утес — кӯҳи Хокистарин; * кӯҳи Ворота — кӯҳи Дарвозакӯҳ; * ағбаи Яшил-кел — ағбаи Осонгузар; * ағбаи Сиек — ағбаи Сияҳак; * ағбаи Фитурак — ағбаи Фатирак; * ағбаи Тутек — ағбаи Тутак; * кӯли Шомар — кӯли Шоҳмард; * дарёи Деонасу — дарёи Равонрӯд; * дарёи Назар-айляк — дарёи Назаркон; * дарёи Чукурак — дарёи Хамрӯд; * дарёи Хилмонидаря — дарёи Ҳилмонрӯд; * дарёи Сарипека — дарёи Сардрӯд; * дарёи Гариб — дарёи Ғарев; * дарёи Дараисусоф — дарёи Софоб; * дарёи Дараиванҷируд — дарёи Ванҷрӯд; * дарёи Соботой — дарёи Суботрӯд; * дарёи Акташ — дарёи Сафедсанг; * дарёи Атайлоб — дарёи Вижрӯд; * дарёи Дарапиоз — дарёи Пиёздара; * дарёи Дрова — дарёи Дуроба; * дарёи Карагушхона — дарёи Харгӯшхона; * дарёи Каракорумсу — дарёи Сияҳрӯд; * дарёи Муляоусафед — дарёи Сафедмӯлоб; * дарёи Мингбулок — дарёи Ҳазорчашма; * дарёи Обикомароу — дарёи Камароб; * дарёи Тутек — дарёи Тутак; * дараи Широкхан — дараи Ширдара; * мавзеи Майданикурбок — мавзеи Ғукмайдон; * мавзеи Чукурайлок — мавзеи Хамшола; * мавзеи Секуча — мавзеи Сераҳа; * мавзеи Хушсамсуддин — мавзеи Хушоб; * мавзеи Сиёхидаран — мавзеи Сияҳдара; * мавзеи Октош — мавзеи Сафедсанг; * мавзеи Дидихи — мавзеи Дидеҳӣ; * мавзеи Кугибодразак — мавзеи Кӯҳи Бодрас; * мавзеи Бадамлол — мавзеи Бодомзор; * мавзеи Депляк — мавзеи Девлох; * мавзеи Карашар — мавзеи Каробшор; * мавзеи Тузбулок — мавзеи Намакчашма; * мавзеи Частикулдик — мавзеи Барозӣ; * мавзеи Колчайбарик — мавзеи Бориккӯл; * мавзеи Уланг — мавзеи Яланг; * мавзеи Гулбига — мавзеи Гулбоғ; * мавзеи Ярхичмиона — мавзеи Ярхичи Миёна; * харобаи Назар-айляк — харобаи Назаркон; * харобаи Атайлоб — харобаи Калот; * харобаи Даучи — харобаи Давҷой; * харобаи Даштикурон — харобаи Карондашт; * харобаи Даштимухамеҷон — харобаи Меҳтардашт; * харобаи Қизилкрим — харобаи Сурхрег; * харобаи Мангарик — харобаи Монғар; * харобаи Сафидоу — харобаи Сафедоб; * харобаи Шаур — харобаи Шавр. === Роғун === * қаторкӯҳи Каратегинский — қаторкӯҳи Раштон; * кӯҳи Кокбулок — кӯҳи Кабудчашма; * кӯҳи Актош — кӯҳи Сафедсанг; * дарёи Дошляшкар — дарёи Лашкароб; * харобаи Шайдон — харобаи Шаҳидон; * харобаи Кирбич — харобаи Карбед. === Ноҳияи Рӯдакӣ === * қаторкӯҳи Карши — қаторкӯҳи Кешрӯд; * қаторкӯҳи Октау — қаторкӯҳи Сафедкӯҳ; * кӯҳи Мончбитмантау — кӯҳи Деваккӯҳ; * кӯҳи Капалитау — кӯҳи Хаймакӯҳ; * кӯҳи Мундитау — кӯҳи Моникӯҳ; * ағбаи Газмален — ағбаи Ғозималик; * канали Нижний Кокташский — наҳри Кабудсанги Пойин; * канали Верхний Кокташский — наҳри Кабудсанги Боло; * дарёи Терсагарсу — дарёи Таракрӯд; * дарёи Чалташсой — дарёи Сангоба; * дарёи Авзали — дарёи Зароб; * дарёи Богаксой — дарёи Боғрӯд; * дарёи Митбатмансой — дарёи Девонарӯд; * чашмаи Карагач — чашмаи Садачашма; * чашмаи Кашибулок — чашмаи Кешрӯдак; * чашмаи Акбулок — чашмаи Сафедчашма; * чашмаи Кранбулок — чашмаи Шаррок; * чашмаи Талбулок — чашмаи Талчашма; * мавзеи Бузуксай — мавзеи Каждара; * мавзеи Сонҷитак — мавзеи Санҷидак; * мавзеи Курганчи — мавзеи Ҳисорак; * мавзеи Кайралан — мавзеи Харпушта; * мавзеи Мулла Мурзак — мавзеи Мулломирзо; * маҷрои дарёи хушки Гузабулок — маҷрои дарёи хушки Ғӯзачашма; * маҷрои дарёи хушки Акбулок — маҷрои дарёи хушки Сафедчашма; * маҷрои дарёи хушки Қизилтови — маҷрои дарёи хушки Сурхпушта; * маҷрои дарёи хушки Овигачик — маҷрои дарёи хушки Талхобак; * маҷрои дарёи хушки Чилдюфта — маҷрои дарёи хушки Чилдухтар; * харобаи Ганда — харобаи Гандакон; * харобаи Тутбулок — харобаи Тутчашма; * харобаи Кирчикул — харобаи Карчкӯл; * харобаи Гулбулок — харобаи Гулчашма; * харобаи Терсагар — харобаи Тарсоғар; * харобаи Ҷаманбулак — харобаи Ҷомчашма; * харобаи Қизил — харобаи Қирмиз; * харобаи Долонабулок — харобаи Дӯлоначашма; * харобаи Акбури — харобаи Гургхона; * харобаи Қизил-Сай — харобаи Сурхрӯд; * харобаи Хоҷабойлек — харобаи Хоҷадоро; * харобаи Ҷалтирхона — харобаи Ҷилохона; * харобаи Гулякудук — харобаи Гулчоҳа; * харобаи Ҷидабулак — харобаи Санҷидак; * харобаи Караултеппа — харобаи Дидбонтеппа; * харобаи Кошбулак — харобаи Дучашма; * харобаи Кошчаган — харобаи Дучоҳа; * харобаи Олучабулок — харобаи Олучашма; * харобаи Кулбулок — харобаи Кӯлчашма; * харобаи Акбулок — харобаи Сафедчашма; * харобаи Ханихолмат — харобаи Хами Холдор; * харобаи Зоузомин — харобаи Зарзамин; * харобаи Гузабулок — харобаи Ғӯзачашма; * харобаи Хазар — харобаи Ҳазора; * қабри Ҷалбулок — қабри Ҷарчашма; * қабристони Қизил-Нишон — қабристони Сурхманзар. === Ноҳияи Сангвор === * қаторкӯҳи Мазорский — қаторкӯҳи Мазорӣ; * кӯҳҳои Ҷагрик — кӯҳҳои Чокак; * кӯҳҳои Кугикамч — кӯҳҳои Камчкӯҳ; * кӯҳи Хазретихоҷаишаид — кӯҳи Хоҷашаҳид; * кӯҳи Мазорихоҷантуркак — кӯҳи Хоҷаи Тӯр; * кӯли Қизилкул — кӯли Сурхкӯл; * кӯли Яшнилкул — кӯли Сабзкӯл; * кӯли Узункул — кӯли Дарозкӯл; * пиряхи Дархарвак — пиряхи Дархарвак; * пиряхи Дарвазский — пиряхи Дарвоз; * пиряхи Наводалоги — пиряхи Новакон; * пиряхи — номи Зоткин — пиряхи Занда; * пиряхи — номи Вавилов — пиряхи Зобулистон; * пиряхи Зангуго — пиряхи Зангкӯҳ; * пиряхи — номи Липск — пиряхи Сангвор; * пиряхи — номи Шокалск — пиряхи Шоҳқалъа; * пиряхи Ситарги — пиряхи Тагаргӣ; * пиряхи Нусоян — пиряхи Нусаяк; * пиряхи — номи Беляев — пиряхи Систон; * дарёи Обизанки — дарёи Обизангӣ; * дарёи Қизилдара — дарёи Сурхдара; * дарёи Сафедсу — дарёи Сафедрӯд; * дарёи Бакдисарико — дарёи Бахтрӯд; * дарёи Обихингоу — дарёи Хингов; * дарёи Окбадара — дарёи Ағбадара; * дарёи Даргоубугут — дарёи Дарғобрӯд; * дарёи Лаур — дарёи Лоҳур; * дарёи Нусояк — дарёи Нусаяк; * дарёи Гоуд — дарёи Ғувд; * дарёи Зюрюзамин — дарёи Зарзамин; * дарёи Шаклису — дарёи Шахобрӯд; * дарёи Киргизоб — дарёи Каргасрӯд; * дарёи Мумбни — дарёи Мумиёрӯд; * дарёи Токаест — дарёи Яккарӯд; * дарёи Скогач — дарёи Искогач; * дарёи Зордибираусо — дарёи Деҳбароб; * дарёи Ҷетигаза — дарёи Ҳафтгаза; * дарёи Карашура — дарёи Сияҳшӯроб; * дарёи Обиситарги — дарёи Тагаргоб; * мавзеи Ҷаучи — мавзеи Ҷавдор; * мавзеи Гадзали — мавзеи Ғизолон; * мавзеи Камчиндара — мавзеи Камчдара; * мавзеи Декунакдара — мавзеи Деҳкондара; * мавзеи Дарайҷойдигар — мавзеи Сеҳрдара; * мавзеи Пегула — мавзеи Пайғӯла; * мавзеи Тупчак — мавзеи Тӯда; * мавзеи Килташ — мавзеи Гулсанг; * мавзеи Кок-ли — мавзеи Сабзпушта; * мавзеи Кчи-гупчак — мавзеи Девлохак; * харобаи Ҷангал — харобаи Ҷангал; * мазори Хушмерган — мазори Сайёдон. === Ноҳияи Тоҷикобод === * кӯҳҳои Тошкоза — кӯҳҳои Санглох; * кӯҳи Ҷагрик — кӯҳи Чокак; * кӯҳи Назарак — кӯҳи Назаргоҳ; * кӯҳи Саэкул — кӯҳи Сайркӯл; * кӯли Қизилкул — кӯли Сурхкӯл; * пиряхи Дидал — пиряхи Деҳдал; * пиряхи Айкуниш — пиряхи Осмонбӯс; * пиряхи Шикорчи — пиряхи Шикоргаҳ; * дарёи Гор — дарёи Ғороб; * дарёи Дара — дарёи Дараоб; * дарёи Дарайназарак — дарёи Назардара; * дарёи Кондаракбедак — дарёи Кондара; * дарёи Назарек — дарёи Назароб; * дарёи Шикорчи — дарёи Сайёҳ; * дарёи Қизилҷар — дарёи Сурхҷар; * дарёи Обиутол — дарёи Талоба; * дарёи Каншбек — дарёи Найрӯд; * мавзеи Акташ — мавзеи Мармар; * мавзеи Кавдол — мавзеи Кабкдор; * мавзеи Коломчак — мавзеи Калонак; * мавзеи Кудукон — мавзеи Чоҳакон; * мавзеи Кулимирзоги — мавзеи Мирзокӯл; * мавзеи Мерасион — мавзеи Миразиён; * мавзеи Чашмаибад — мавзеи Чашмаибод; * мавзеи Кири — мавзеи Теғапушта; * мавзеи Тумуксой — мавзеи Тунукнов; * мавзеи Алакусрак — мавзеи Киштроғ; * мавзеи Дарайкирчибек — мавзеи Олучадара; * хонаи тобистонаи Қизилкул — хонаи тобистонаи Сурхкӯл. === Турсунзода === * қаторкӯҳи Колдирга — қаторкӯҳи Регар; * қаторкӯҳи Хоҷа-кулусун — қаторкӯҳи Хоҷахандон; * кӯҳҳои Тукумкисти — кӯҳҳои Хӯрҷинак; * кӯҳҳои Суппа — кӯҳҳои Суфа; * кӯҳҳои Кушхона — кӯҳҳои Бозхона; * кӯҳҳои Бешбулок — кӯҳҳои Панҷчашма; * кӯҳҳои Навойтаг — кӯҳҳои Новакӯҳ; * кӯҳи Баиляган — кӯҳи Дарбанд; * кӯҳи Ургайлик — кӯҳи Зарангкӯҳ; * кӯҳи Курганча — кӯҳи Ҳисорак; * кӯҳи Мазархаза — кӯҳи Мазорҳавз; * кӯҳи Дуузах — кӯҳи Дижак; * кӯҳи Загарго — кӯҳи Зиғаргоҳ; * ағбаи Кундуктобе — ағбаи Офтобрӯй; * ағбаи Пошмикура — ағбаи Куҳнагузар; * ағбаи Сугуркишлак — ағбаи Хавкмайн; * ағбаи Ахба-хоҷагаспи — ағбаи Аспгузар; * дарёи Гурумсой — дарёи Ғурумрӯд; * дарёи Дуузахдара — дарёи Дижакдара; * дарёи Каратаг — дарёи Қаратоғ; * дарёи Кундитеппа — дарёи Кӯҳрӯд; * дарёи Сандалдаря — дарёи Сандалрӯд; * дарёи Дана — дарёи Даҳана; * дарёи Окмазор — дарёи Сафедмазор; * дарёи Қизилҷингали — дарёи Туғёнрӯд; * дарёи Акҷар — дарёи Сафедрӯд; * дарёи Хасансой — дарёи Ҳасанрӯд; * дарёи Тогчисой — дарёи Пағнарӯд; * дарёи Манзобсой — дарёи Марзобрӯд; * дарёи Каранисой — дарёи Каронрӯд; * дарёи Кудуксой — дарёи Чоҳак; * дарёи Катта-Чинарсой — дарёи Яккачинор; * дарёи Ширкент — дарёи Ширканд; * дарёи Хоҷамурат — дарёи Хоҷарӯд; * дарёи Батош — дарёи Оромрӯд; * дарёи Сурхандаря — дарёи Сурхон; * дарёи Акташсай — дарёи Сангоб; * мавзеи Химиолуча — мавзеи Олучахам; * мавзеи Иккисой — мавзеи Дунова; * мавзеи Тортел — мавзеи Чоргаза; * мавзеи Ҷаупая — мавзеи Ҷавпая; * мавзеи Акташ — мавзеи Гачпушта; * мавзеи Кавдол — мавзеи Кабкдор; * мавзеи Оглокуйнар — мавзеи Хокрез; * мавзеи Загарго — мавзеи Зиғаргоҳ; * мавзеи Акташтикири — мавзеи Мармартеға; * мавзеи Яколма — мавзеи Яккасеб; * мавзеи Дуузахдара — мавзеи Дижакдара; * мавзеи Саркетаршар — мавзеи Саришаҳр; * мавзеи Янгаклик — мавзеи Чормағзак; * мавзеи Челтурсой — мавзеи Чапдара; * ҷӯйи Навасой — ҷӯйи Новарӯд; * ҷӯйи Долонсой — ҷӯйи Долон; * ҷӯйи Хатуб — ҷӯйи Облӯла; * обкандаи Қизилҷар — обкандаи Сурхҷар; * обкандаи Чошанисой — обкандаи Чошпушта; * обкандаи Чокобулоксой — обкандаи Чокоб; * обкандаи Ченсой — обкандаи Ҷонрӯд; * обкандаи Акташсой — обкандаи Сафедҷар; * харобаи Тагарабулок — харобаи Тағорачашма; * харобаи Акнахоҷа — харобаи Хоҷаи Ҳақ; * харобаи Кушхона — харобаи Бозхона; * харобаи Карайсай — харобаи Каронҷар; * харобаи Карани — харобаи Каронӣ; * харобаи Ташкутанстроя — харобаи Сангвора; * харобаи Мелик — харобаи Маликӣ. === Ноҳияи Файзобод === * кӯҳҳои Зариух — кӯҳҳои Заревх; * кӯҳҳои Чимиҷун — кӯҳҳои Чимрӯд; * кӯҳи Толхакчашма — кӯҳи Талхчашма; * ағбаи Арчаичай — ағбаи Арчазор; * ағбаи Сорхо — ағбаи Сурхо; * ағбаи Кауризаргуз — ағбаи Харгӯшӣ; * дарёи Пионерабадская — дарёи Пешоҳангон; * дарёи Дараисафед — дарёи Сафеддара; * дарёи Калянак — дарёи Калонак; * дарёи Сариҷуй — дарёи Сариҷӯй; * дарёи Хучаксой — дарёи Хушкрӯд; * дарёи Чукураксой — дарёи Чуқурак; * дарёи Кашкари — дарёи Кошғарӣ; * дарёи Кашкорчая — дарёи Кошғароб; * дарёи Насарти — дарёи Насрут; * дарёи Иляк — дарёи Элок; * дарёи Обитурголинг — дарёи Обитурғиён; * дарёи Чимиҷун — дарёи Чимрӯд; * дарёи Новола — дарёи Сафеднов; * чашмаи Чашмапиряк — чашмаи Пиряхоб; * харобаи Мшкул — харобаи Мушккӯл; * харобаи Ҷаучи — харобаи Ҷавдор; * харобаи Турсов — харобаи Тороб; * харобаи Улянс — харобаи Бекасон; * харобаи Карабулок — харобаи Сиёҳчашма; * харобаи Сурко — харобаи Сурхо; * харобаи Чакарбулок — харобаи Чокарчашма; * харобаи Чикали — харобаи Чакалак; * харобаи Сабзакр — харобаи Сабзакор; * харобаи Шаварзагау — харобаи Шаварзароб; * харобаи Угадара — харобаи Сапедадам; * харобаи Мировис — харобаи Миршоҳӣ; * харобаи Гарданиҷоус — харобаи Ҷавзгардан; * харобаи Бедиҷаулой — харобаи Ҷавлонбед; * харобаи Овиза — харобаи Обизак; * харобаи Хамибутсюл — харобаи Хами Кӯфондор; * харобаи Ширинбулок — харобаи Ширинчашма. === Ҳисор === * қаторкӯҳи Бабатаг — қаторкӯҳи Тоҷикистон; * қаторкӯҳи Ткоктюбе — қаторкӯҳи Кабудшах; * кӯҳҳои Уртабоз — кӯҳҳои Миёнкӯҳ; * канали Болшой Гиссарский — наҳри Ҳисор; * дарёи Булаки-Сайдон — дарёи Сайдонрӯд; * дарёи Наҷаса — дарёи Ноҷрӯд; * дарёи Курумсимлок — дарёи Регрӯд; * ҷӯйи Дамарик — ҷӯйи Дамарғоб; * мавзеи Обибоши — мавзеи Сароб; * мавзеи Туяайлок — мавзеи Уштурдашт; * мавзеи Хоҷачокмак — мавзеи Хоҷапизишк; * мавзеи Кошкутан — мавзеи Дуработ; * мавзеи Ияк — мавзеи Заъфарон; * харобаи Заочау — харобаи Замчоб; * харобаи Катта — харобаи Каронак; * харобаи Таллибулак — харобаи Талчашма. === Ноҳияи Шаҳринав === * қаторкӯҳи Хилаликтау — қаторкӯҳи Ҳилолкӯҳ; * кӯҳи Ҷуавак — кӯҳи Ҷавак; * кӯҳи Такабош — кӯҳи Оҳупар; * кӯҳи Ҷананбулок — кӯҳи Ҷончашма; * кӯҳи Хоҷамурат — кӯҳи Хоҷарӯд; * ағбаи Хазархана — ағбаи Ҳазорхона; * кӯли Кулҷуазак — кӯли Кӯлҷавзак; * канали Западний Ветка-Чузи — наҳри Чуст; * дарёи Кадимтош — дарёи Қадимсанг; * дарёи Савургон — дарёи Савроб; * дарёи Бедгун — дарёи Бедгун; * дарёи Ойборик — дарёи Обиборик; * дарёи Катта-коҷоу — дарёи Хоҷарӯд; * дарёи Акташ — дарёи Мармар; * дарёи Чичкан — дарёи Мушкрӯд; * дарёи Ҷалчик — дарёи Заҳрӯд; * дарёи Катта-ляйляк — дарёи Лаклакрӯд; * дарёи Каратаг — дарёи Қаратоғ; * дарёи Тайли — дарёи Таҳрӯд; * дарёи Замбар — дарёи Занбар; * дарёи Ҷалчин — дарёи Оромрӯд; * дарёи Сангичоп — дарёи Сангичоб; * чашмаи Сарикаша — чашмаи Заробчашма; * харобаи Оглак — харобаи Молгард; * харобаи Дунги — харобаи Тӯда; * харобаи Абдур — харобаи Обдур; * харобаи Қизилалма — харобаи Сурхсеб; * харобаи Иоркташ — харобаи Чоксанг; * харобаи Ермачит — харобаи Лолагӣ; * харобаи Буре-Тушик — харобаи Гургхам; * харобаи Карагач-Ачик — харобаи Садабед; * мавзеи Кошкутан — мавзеи Дуғоза; * мавзеи Каожоу — мавзеи Кабкон; * мавзеи Хоҷахасан — мавзеи Хоҷаҳасан; * мавзеи Кункурмас — мавзеи Соярӯ; * водии Дарбазасой — водии Дарвоза; * обкандаи Сангмила — обкандаи Сангмела. == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Ҷуғрофияи Тоҷикистон]] 6oea26regtbbd2mvy91jou35nspj0d7 0 312036 1481929 1480486 2026-07-24T11:33:56Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481929 wikitext text/x-wiki {{Олим}} '''Ҷилолӣ Исҳоқ Бушҳоқӣ''' ({{lang-ar|جيلالي إسحاق بوسحاقي}}, {{lang-en|Djilali Ishak Boushaki}}, {{ВД-Дебоча}}, [[Алҷазоир]]) як [[нависанда]]и [[Алҷазоир|алҷазоирӣ]] аст, ки дар [[Омӯзгорӣ|масъалаҳои]] таълимӣ ва [[Ҷомеъа|иҷтимоӣ]] тахассус дорад.<ref>https://everybodywiki.com/Djilali_Ishak_Boushaki</ref><ref>{{Cite web |url=https://culture-people.fandom.com/fr/wiki/Djilali_Ishak_Boushaki |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2023-11-04 |archivedate=2023-11-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231104095130/https://culture-people.fandom.com/fr/wiki/Djilali_Ishak_Boushaki }}</ref><ref>https://plus.wikimonde.com/wiki/Djilali_Ishak_Boushaki</ref><ref>{{Cite web |url=https://fr.vikidia.org/wiki/Djilali_Ishak_Boushaki |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2023-11-05 |archivedate=2023-11-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231105095013/https://fr.vikidia.org/wiki/Djilali_Ishak_Boushaki }}</ref><ref>https://www.amazon.com/stores/Djil-Ishak-Boushaki/author/B004N8LZUE</ref> == Тарҷумаи ҳол == Ҷилолӣ соли 1957 дар деҳаи Мералдене дар ҷанубу ғарби шаҳри [[Тения]] (собиқ Менервил) дар Алҷазоир ба дунё омадааст ва дар соли 1963 бо волидонаш дар Бесансон ба Фаронса омадааст.<ref>https://www.profildinfo.fr/index.php?lvl=author_see&id=9202</ref><ref>http://sections.se-unsa.org/bordeaux/UserFiles/File/dirAdj_SEGPA.pdf</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.payot.ch/Dynamics/Result?author=Djil%20Ishak-Boushaki&cId=0 |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2023-11-02 |archivedate=2023-11-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231102095055/https://www.payot.ch/Dynamics/Result?author=Djil%20Ishak-Boushaki&cId=0 }}</ref> Пас аз он, вай то соли 1970 дар мактаби ибтидоии ҷамъиятии Бернард Тристан маълумоти ибтидоӣ гирифт ва то соли 1975 имтиҳони ибтидоии соли шашуми худро супорид, то ба мактаби миёнаи шаҳр дохил шавад.<ref>https://sections.se-unsa.org/bordeaux/IMG/pdf/publi_rentree_fonctionnaires_stagiaires__2022_23.pdf</ref><ref>{{Cite web |url=http://blogs17.ac-poitiers.fr/iensaintes/files/2016/02/Synth%C3%A8se-manuels-Segpa-Word_ASH16.pdf |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2023-11-02 |archivedate=2023-11-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231102095047/http://blogs17.ac-poitiers.fr/iensaintes/files/2016/02/Synth%C3%A8se-manuels-Segpa-Word_ASH16.pdf }}</ref><ref>https://www.librairie-ledivan.com/livre/9782210411142-mon-cahier-d-activites-mathematiques-segpa-livre-du-professeur-noel-maillard-happe-ishak-boushaki/{{Пайванди мурда|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Пас аз таҳсили бомуваффақияти миёна дар мактаби миёна дар Бесансон, ӯ таҳсили донишгоҳии худро дар Донишгоҳи Бордо идома дод ва дар он ҷо пас аз 4 соли таҳсил соҳиби унвони омӯзгорӣ шуд. Пас аз он, ӯро дар мактаби миёнаи Бесансон ҳангоми курси такмили ихтисос дар Донишгоҳи Бордо барои рушди таҳсилаш ба ҳайси муаллим ба кор гирифтанд.<ref>http://livreacces.free.fr/les%20auteurs.htm</ref><ref>http://cosoter-ressources.info/index.php?lvl=author_see&id=7072</ref><ref>https://copainsdavant.linternaute.com/p/djilali-ishak-boushaki-1797107</ref> Пас аз он ӯ самти худро дигар кард ва тасмим гирифт, ки фаъолияти адабӣ кунад, ки дар навиштани як қатор корҳои таълимӣ ва оммавӣ ва шаҳрвандӣ дар Фаронса иштирок кард.<ref>{{Cite web |url=https://parol-grandest.fr/images/outils_ressources/biblio_savoirs_de_base.pdf |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2023-11-02 |archivedate=2023-11-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231102095045/https://parol-grandest.fr/images/outils_ressources/biblio_savoirs_de_base.pdf }}</ref><ref>https://bib.henallux.be/index.php?lvl=author_see&id=177161</ref> Бо вуҷуди ин, Исҳоқ Бушҳоқӣ дар заминаи касбии худ ба мониторинги дарсҳо дар Бахши мутобиқшудаи таҳсилоти умумӣ ва касбӣ (SEGPA) тахассус дорад, то ба онҳое, ки дар дастгирии донишҷӯёни донишҷӯёни гирифтори мушкилоти хониш машғуланд ва ба донишҷӯёни осебпазир имкон медиҳанд, ки худро барқарор кунанд таълимӣ ва сохтани нақшаи роҳнамоии устувор.<ref>https://enseignants.se-unsa.org/La-Segpa-une-structure-a-proteger-et-valoriser</ref><ref>https://sections.se-unsa.org/bordeaux/IMG/pdf/Bordeaux_dir_adj_segpa.pdf</ref> Китобҳое, ки ӯ бо Éditions Magnard нашр кардааст, ҳадафи рушди малакаҳо ва малакаҳои зарурӣ ва зарурӣ барои кӯдакони хурдсол барои азхуд кардани забони гуфторӣ ва хаттӣ буданд.<ref>{{Cite web |url=http://www.agefma.org/uploads/pdf/ressources_documentaires/Catalogue_Outils_CRI_AGEFMA.pdf |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2023-11-02 |archivedate=2023-11-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231102095044/http://www.agefma.org/uploads/pdf/ressources_documentaires/Catalogue_Outils_CRI_AGEFMA.pdf }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.sa-autrement.com/livre/9782210411142-mon-cahier-d-activites-mathematiques-segpa-livre-du-professeur-noel-maillard-happe-ishak-boushaki/ |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2023-11-02 |archivedate=2024-12-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241203145815/https://www.sa-autrement.com/livre/9782210411142-mon-cahier-d-activites-mathematiques-segpa-livre-du-professeur-noel-maillard-happe-ishak-boushaki/ }}</ref> Сарлавҳаҳое, ки бо мусоидати муаллиф Ҷилолӣ ба табъ расидаанд, мавзӯҳои марбут ба арзишҳои иҷтимоӣ, инсонӣ, дастаҷамъӣ, ахлоқӣ ва ҳамоҳангиро таҳия намудаанд ва ин асарҳо дар самти марбут ба марказҳои таълимӣ, таваҷҷуҳи наврасону ҷавонон дар байни хонандагон комёбиҳои назаррас пайдо кардаанд.<ref>https://sections.se-unsa.org/bordeaux/IMG/pdf/No1_-_equipe_se.pdf</ref><ref>https://www.profildinfo.fr/doc_num.php?explnum_id=17098</ref> Ҳарчанд нависанда Исҳоқ Бушҳоқӣ дар ҳоли ҳозир масъулияти мудири як муассисаи ҷамъиятии Бордоро ба ӯҳда дорад, аммо бо иштироки худ дар навъҳои гуногуни истеҳсолоти фарҳангию маърифатӣ рӯбарӯи мутахассисони соҳаи маориф ва хонандагонро идома медиҳад.<ref>https://sections.se-unsa.org/bordeaux/IMG/pdf/bv_ccpdasegpa_bor.pdf</ref><ref>https://www.lelivrebl.eu/livre/9782210411142-mon-cahier-d-activites-mathematiques-segpa-livre-du-professeur-noel-maillard-happe-ishak-boushaki/{{Пайванди мурда|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ин саҳми таълимӣ ва адабӣ ӯро ҳамчун муаллими касбӣ эътироф кард, ки вай инчунин дар фаъъолияти иттифоқҳои касаба дар бахши муаллимони иттифоқи миллии иттифоқҳои автономӣ (SE-UNSA) барои муттаҳид кардани мафҳуми мактаби фарогир, ки бояд дар бар гирад ҳама ниёзҳои махсуси таълимӣ, ва на танҳо ба донишҷӯёни маъюб.<ref>http://sections.se-unsa.org/bordeaux/spip.php?article7</ref><ref>{{Cite web |url=https://cdu.univ-mayotte.fr/opac_css/index.php?lvl=author_see&id=27513 |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2023-11-02 |archivedate=2023-11-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231102095046/https://cdu.univ-mayotte.fr/opac_css/index.php?lvl=author_see&id=27513 }}</ref> Ҳамин тариқ, манзараи китобшиносӣ ва адабии фаронсавӣ як сухангӯи коршиносеро пайдо кард, ки бо ҳамкорони худ фонди китобхонаро бо матнҳои адабии ибратбахше, ки барои оммаи васеъ бахшида шудаанд, ғанӣ гардонида, ташаббускоронро ба мутолиа барои завқ ва таваҷҷӯҳи амалӣ раҳнамоӣ намуда, дар баробари андешаи онҳост дар асоси матнхое, ки Исхок Бушакй ба онхо марок зохир кардааст.<ref>http://sections.se-unsa.org/24/IMG/pdf/rentree_fonctionnaires_stagiaires__2021_2022_avec_fiche_contact.pdf</ref><ref>http://sections.se-unsa.org/24/IMG/pdf/BV_DEGPA.pdf</ref> == Китобҳо == Ҷилолӣ Исҳоқ Бушҳоқӣ чанд китоб навиштааст, аз ҷумла:<ref>https://openlibrary.org/authors/OL13246805A/</ref><ref>https://www.librarything.com/author/djilaliishakboushaki</ref><ref>https://www.profildinfo.fr/index.php?lvl=author_see&id=9202</ref><ref>https://fr.shopping.rakuten.com/search/djil+ishak-boushaki</ref><ref>https://sections.se-unsa.org/bordeaux/IMG/pdf/Bordeaux_dir_adj_segpa.pdf</ref> * Бартараф кардани нокомӣ ({{Lang-fr|Dépasser l'échec}}).<ref>https://openlibrary.org/books/OL49821068M/</ref><ref>https://www.librarything.com/work/31150698/</ref><ref>https://www.goodreads.com/book/show/83654223/</ref><ref>https://www.decitre.fr/livres/depasser-l-echec-9782210411500.html</ref><ref>https://www.amazon.com/D%C3%A9passer-l%C3%A9chec/dp/2210411505</ref> * Зиндагии синну соли худ ({{Lang-fr|Vivre son âge}}).<ref>https://openlibrary.org/books/OL49821060M/</ref><ref>https://www.librarything.com/work/31150732/</ref><ref>https://www.goodreads.com/book/show/83654275/</ref><ref>https://www.amazon.fr/Vivre-son-%C3%A2ge-B%C3%A9atrice-Happe/dp/2210411017</ref><ref>https://www.decitre.fr/livres/vivre-son-age-9782210411012.html</ref> * Бадани худро зинда кунед ({{Lang-fr|Vivre son corps}}).<ref>https://openlibrary.org/books/OL49821053M/</ref><ref>https://www.librarything.com/work/31150743/</ref><ref>https://www.goodreads.com/book/show/83654269/</ref><ref>https://www.sudoc.fr/075765616{{Пайванди мурда|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>https://www.sudoc.fr/082072116{{Пайванди мурда|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Зиндагӣ дар ҷои кор ({{Lang-fr|Vivre au travail}}).<ref>https://openlibrary.org/books/OL49821049M/</ref><ref>https://www.librarything.com/work/31150761/</ref><ref>https://www.goodreads.com/book/show/83606790/</ref><ref>https://www.decitre.fr/livres/vivre-au-travail-9782210411043.html</ref><ref>http://cosoter-ressources.info/index.php?lvl=notice_display&id=8703</ref> * Дар чамъият зиндагй кардан ({{Lang-fr|Vivre en société}}).<ref>https://openlibrary.org/books/OL49821046M/</ref><ref>https://www.librarything.com/work/31150774/</ref><ref>https://www.goodreads.com/book/show/83654310/</ref><ref>{{Cite web |url=https://nicea-bmvr.nice.fr/PATRIMOINE/doc/SYRACUSE/171972/vivre-en-societe-francoise-noel-anne-maillard-beatrice-happe-djil-ishak-boushaki |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2023-11-02 |archivedate=2023-11-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231104095131/https://nicea-bmvr.nice.fr/PATRIMOINE/doc/SYRACUSE/171972/vivre-en-societe-francoise-noel-anne-maillard-beatrice-happe-djil-ishak-boushaki }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://bibliotheques.ctguyane.fr/FRANCONIE/doc/SYRACUSE/96782/vivre-en-societe-francoise-noel-anne-maillard-beatrice-happe-djil-ishak-boushaki?_lg=fr-FR |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2023-11-02 |archivedate=2024-12-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241203060842/https://bibliotheques.ctguyane.fr/FRANCONIE/doc/SYRACUSE/96782/vivre-en-societe-francoise-noel-anne-maillard-beatrice-happe-djil-ishak-boushaki?_lg=fr-FR }}</ref> * Одами хуб ({{Lang-fr|Quelqu'un de bien}}).<ref>https://openlibrary.org/books/OL49821043M/</ref><ref>https://www.librarything.com/work/31150783/</ref><ref>https://www.goodreads.com/book/show/122685440/</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.librairiesglenat.com/livre/826629-quelqu-un-de-bien-philippe-chapelle-magnard |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2023-11-02 |archivedate=2023-11-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231104095132/https://www.librairiesglenat.com/livre/826629-quelqu-un-de-bien-philippe-chapelle-magnard }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.payot.ch/Detail/quelquun_de_bien-beatrice_happe-9782210411128 |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2023-11-02 |archivedate=2023-11-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231102095054/https://www.payot.ch/Detail/quelquun_de_bien-beatrice_happe-9782210411128 }}</ref> * Шаҳрванд шавед ({{Lang-fr|Devenir citoyen}}).<ref>https://openlibrary.org/books/OL49821042M/</ref><ref>https://www.librarything.com/work/31150796/</ref><ref>https://www.goodreads.com/book/show/78487953/</ref><ref>https://www.decitre.fr/livres/devenir-citoyen-9782210411111.html</ref><ref>https://www.amazon.com/devenir-citoyen/dp/2210411114</ref> * Математика дар кор ({{Lang-fr|Maths au travail}}).<ref>https://openlibrary.org/books/OL49821040M/</ref><ref>https://www.librarything.com/work/31150802/</ref><ref>https://www.goodreads.com/book/show/102786740/</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ammareal.fr/livre/4082000-e-116-411-maths-au-travail-fiches-photocopiables-9782210411142.html |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2023-11-02 |archivedate=2023-10-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231028103729/https://www.ammareal.fr/livre/4082000-e-116-411-maths-au-travail-fiches-photocopiables-9782210411142.html }}</ref><ref>https://books.google.dz/books/about/Maths_au_travail.html?id=JtzQOwAACAAJ</ref> * Китоби фаъолияти ман: Математика ({{Lang-fr|Mon cahier d'activités: Mathématiques}}).<ref>https://www.librairie-ledivan.com/livre/9782210411142/{{Пайванди мурда|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>https://www.lelivrebl.eu/livre/9782210411142/{{Пайванди мурда|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>https://www.sa-autrement.com/livre/9782210411142/{{Пайванди мурда|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>https://www.lamartine.fr/livre/9782210411142/{{Пайванди мурда|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>https://www.liragif.com/livre/9782210411142/{{Пайванди мурда|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Эзоҳ == {{эзоҳ|2|}} {{Пайвандҳои беруна}} [[Гурӯҳ:Нависандаҳо]] d41a763oqnx09wxw1w5njl9bztx5ygp 0 325264 1481880 1477678 2026-07-23T22:04:57Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481880 wikitext text/x-wiki {{МА | мақом = | номи тоҷикӣ = | кишвар = Юнон }} '''Салоникӣ''', ҳамчунин бо номи '''Салоника''' ({{IPAc-en|ˌ|θ|ɛ|s|ə|l|ə|'|n|ai|k|ə|,_|ˌ|θ|ɛ|s|ə|ˈ|l|ɒ|n|ɪ|k|ə}}), '''Салоникӣ''', '''Салоника''' ё '''Салоника''' ({{IPAc-en|s|ə|ˈ|l|ɒ|n|ɪ|k|ə|,_|ˌ|s|æ|l|ə|ˈ|n|iː|k|ə}}) — дуюмин шаҳри бузурги [[Юнон]] мебошад (бо каме зиёда аз як миллион аҳолӣ дар [[Минтақаи метрополитении Салоник|минтақаи метрополитении он]]) ва [[Пойтахт|пойтахти]] [[Минтақаҳои ҷуғрофии Юнон|минтақаи ҷуғрофии]] [[Мақдуния]], [[Минтақаҳои маъмурии Юнон|минтақаи маъмурии]] [[Мақдунияи Марказӣ|Македонияи Марказӣ]] ва [[Идораи ғайримарказонидашудаи Македония ва Фракия]].<ref>{{harvnb|Greek Republic|2011|p=22|loc=Έδρα της περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας είναι η Θεσσαλονίκη. (Пойтахти минтақаи Македонияи Марказӣ — Салоник мебошад.)}}</ref><ref>{{harvnb|Greek Republic|2011|p=25|loc=Αποκεντρωμένη Διοίκηση Μακεδονίας – Θράκης, η οποία εκτείνεται στα όρια της περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας – Θράκης και Κεντρικής Μακεδονίας, με έδρα την Θεσσαλονίκη. (Идораи ғайримарказонидашудаи Македония-Фракия, ки минтақаҳое чун Македонияи Шарқӣ-Фракия ва Македонияи Марказиро дар бар мегирад ва марказаш Салоник аст.)}}</ref> Он ҳамчунин дар юнонӣ бо номи {{Lang|el-Latn|i Symprotévousa}}, яъне "ҳампойтахт", маълум аст,<ref name="Greek Experience">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=x9TG0Q0xKJYC&q=Thessaloniki+co-capital&pg=PA19|title=Regional analysis and policy: the Greek experience|author1=Harry Coccossis|author2=Yannis Psycharis|year=2008|publisher=Springer|page=19|access-date=19 August 2011|isbn=9783790820867|archive-date=15 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315023014/https://books.google.com/books?id=x9TG0Q0xKJYC&q=Thessaloniki+co-capital&pg=PA19#v=snippet&q=Thessaloniki%20co-capital&f=false|url-status=live}}</ref> — ишора ба нақши таърихии он ҳамчун "шаҳри ҳамҳукмрон" ({{Lang|el-Latn|Symvasilévousa}}) дар [[Империяи Византия]] якҷоя бо [[Константинопол|Константинопол мебошад]].<ref name="Neoclassical">{{cite book|url=https://archive.org/details/neoclassicalarch0000bire|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/neoclassicalarch0000bire/page/176 176]|quote=Thessaloniki.|title=Neoclassical architecture in Greece|publisher=Getty Publications|author1=Manos G. Birēs|author2=Marō Kardamitsē-Adamē|year=2004|access-date=10 August 2011|isbn=9780892367757}}</ref> Салоникӣ дар Халиҷи Термаик, дар гӯшаи шимолу ғарбии [[Баҳри Эгей]] ҷойгир шудааст. Он аз ғарб бо делтаи Аксиос ҳаммарз аст. Маркази таърихии шаҳр, соли 2021 аҳолии 319,045 нафар дошт,<ref name="2021census" /> дар ҳоле ки Минтақаи метрополитении Салоникӣ 1,006,112 нафар ва Минтақаи бузурги Салоникӣ 1,092,919 нафарро дар бар мегирифт.<ref name="auto1" /><ref name="urban metro" /> Салоникӣ дувумин маркази муҳими иқтисодӣ, санъатӣ, тиҷорӣ ва сиёсӣ дар Юнон аст ва як маркази калони нақлиёт барои Юнон ва ҷанубу шарқи Аврупо ба шумор меравад, махсусан тавассути Бандари Салоникӣ.<ref name="Development">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YIvtcyGA890C&q=port+of+Thessaloniki&pg=PA43|title=Regional development in Greece|author1=Nicholas Konsolas|author2=Athanassios Papadaskalopoulos|author3=Ilias Plaskovitis|year=2002|publisher=Springer|access-date=16 August 2011|isbn=9783540423959|archive-date=15 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315023037/https://books.google.com/books?id=YIvtcyGA890C&q=port+of+Thessaloniki&pg=PA43#v=snippet&q=port%20of%20Thessaloniki&f=false|url-status=live}}</ref> Шаҳр бо ҷашнвораҳо, рӯйдодҳо ва ҳаёти фарҳангии зиндааш шӯҳрат дорад.<ref name="Lonely Planet Thessaloniki">{{cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/greece/northern-greece/thessaloniki|title=Introducing Thessaloniki|publisher=[[Lonely Planet]] travel guides|access-date=19 August 2011|archive-date=9 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090209050053/http://www.lonelyplanet.com/greece/northern-greece/thessaloniki|url-status=live}}</ref> Рӯйдодҳое чун [[Намоишгоҳи байналмилалии Салоник|Намоишгоҳи байналмилалии Салоникӣ]] ва [[Ҷашнвораи байналмилалии синамои Салоник]]<nowiki/>ӣ ҳар сол баргузор мешаванд. Салоникӣ [[Пойтахти ҷавонони Аврупо]] дар соли 2014 буд. Донишгоҳи асосии шаҳр — [[Донишгоҳи Арасту]] — бузургтарин дар Юнон ва [[Балканҳо|Балкан]] мебошад.<ref name="AUTH">{{cite web|url=https://uni-foundation.eu/university/aristotle-university-of-thessaloniki/|title=Aristotle University of Thessaloniki|publisher=European University Foundation|access-date=16 February 2024|archive-date=16 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240216091510/https://uni-foundation.eu/university/aristotle-university-of-thessaloniki/|url-status=live}}</ref> Салоникӣ соли 315пеш аз милод аз ҷониби [[Искандари Мақдунӣ]] бунёд ёфта, ба ифтихори ҳамсараш [[Салоникеи Мақдунӣ|Салонике]], духтари [[Филиппи II|Филиппи II Мақдунӣ]] ва хоҳари [[Александри Бузург]] номгузорӣ шуд. Он 40км ҷанубу шарқи [[Пелла]], пойтахти Подшоҳии Македония, сохта шуд. Дар даврони Рим, шаҳр як метрополиси муҳими Рум гашт ва дар [[Империяи Византия]] дувумин шаҳри калон ва сарватмандтарин буд. Он ҳсоли 1430 ба дасти усмониҳо афтод ва қариб панҷсад сол зери [[Имперотурии Усмонӣ|ҳукмронии Усмониён]] монд, бо калисоҳо, масҷидҳо ва канисаҳое, ки паҳлӯи ҳам мавҷуд буданд. Аз асри 16 то 20 — ягона шаҳре буд, ки яҳудиён дар он аксариятро дар Аврупо ташкил медоданд. Соли 1912, 8 ноябр, шаҳр ба [[Шоҳигарии Юнон|Подшоҳии Юнон]] пайваст. Дар шаҳр [[меъмории византӣ]] ба назар мерасад, аз ҷумла ёдгориҳои насронии қадимӣ ва византӣ, як [[Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО]], ва сохторҳои [[Румӣ]], [[Имперотурии Усмонӣ|Усмонӣ]] ва Яҳудии сефардӣ. Соли 2013, ''маҷаллаи National Geographic'' Салоникиро ба феҳристи маконҳои беҳтарини сайёҳӣ дар ҷаҳон шомил намуд,<ref name="best trips 2013">{{cite web|url=http://travel.nationalgeographic.com/travel/best-trips-2013/#/white-tower-thessaloniki-greece_61109_600x450.jpg|title=Best Trips 2013 – Thessaloniki|date=December 2012|publisher=[[National Geographic Society|National Geographic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121130171317/http://travel.nationalgeographic.com/travel/best-trips-2013#/white-tower-thessaloniki-greece_61109_600x450.jpg|url-status=dead|archive-date=30 November 2012|access-date=6 January 2013|accessdate=2025-05-31|archivedate=2012-11-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121130171317/http://travel.nationalgeographic.com/travel/best-trips-2013#/white-tower-thessaloniki-greece_61109_600x450.jpg}}</ref> ва соли 2014 маҷаллаи ''[[Financial Times]]'' (бахши сармоягузории мустақим — FDI Magazine) Салоникиро беҳтарин шаҳри миёнаҳаҷми аврупоӣ барои нерӯи инсонии кордон ва сатҳи баланди зиндагӣ унвон кард.<ref name="Η Θεσσαλονίκη αναδείχθηκε σε ευρωπαϊκή πόλη του μέλλοντος για το 2014 Best Mid- Sized city for human capital & lifestyle">{{cite web|url=http://www.lifo.gr/now/greece/42471|title=Η Θεσσαλονίκη αναδείχθηκε σε ευρωπαϊκή πόλη του μέλλοντος για το 2014 &#124; ΕΛΛΑΔΑ &#124; ΕΙΔΗΣΕΙΣ &#124; LiFO|date=17 February 2014|publisher=lifo.gr|access-date=7 December 2014|archive-date=25 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141225133630/http://www.lifo.gr/now/greece/42471|url-status=live}}</ref><ref name="European Cities and Regions of the Future 2014/15">{{cite web|url=http://static.tijd.be/upload/European_Cities_and_Regions_of_the_Future_201415_4687454-10313872.pdf|title=European Cities and Regions of the Future 2014/15|date=17 February 2014|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://static.tijd.be/upload/European_Cities_and_Regions_of_the_Future_201415_4687454-10313872.pdf|archive-date=9 October 2022|url-status=live|access-date=7 December 2014|accessdate=2025-05-31|archivedate=2014-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140303150612/http://static.tijd.be/upload/European_Cities_and_Regions_of_the_Future_201415_4687454-10313872.pdf}}</ref> == Номҳо ва этимология == [[Акс:Thessaloniki-ancient_inscription.png|мини|Катибае бо матни «Ба малика [[Фессалоникаи Македония|Фессалоника]], (духтари) [[Филиппи II-и Македония|Филипп]]», [[Осорхонаи бостоншиносии Салоникӣ]]]] Номи аслии шаҳр {{lang|grc|Θεσσαλονίκη}} {{Lang|grc-Latn|Thessaloníkē|italic=yes}} буд. Ин ном ба ифтихори шоҳдухтари македонӣ Фессалоникаи Македония, нимҳоҳари Искандари Макдунӣ дода шудааст. Номи ӯ маънои «Ғалабаи Фессалӣ»-ро дорад ва аз {{lang|grc|[[wikt:Θεσσαλός|Θεσσαλός]]}} (Фессалӣ) ва {{lang|grc|[[wikt:Νίκη|Νίκη]]}} (ғалаба; нигар Ника) гирифта шудааст. Ин ном ба шарафи пирӯзии македониҳо дар Ҷанги майдони Крокус (353/352&nbsp;пеш аз милод) интихоб шудааст. Шаклҳои дигари ном низ вомехӯранд, аз ҷумла: {{lang|el|Θετταλονίκη}} {{Lang|el-Latn|Thettaloníkē}},<ref>''[[Inscriptiones Graecae]]'', X 2. 1 ''Thessalonica et vicinia'', с. 19</ref><ref>Πολυβίου Ιστοριών τα σωζόμενα, Editore Ambrosio Firmin Didot, Parisiis, MDCCCXXXIX с. 679</ref> {{lang|el|Θεσσαλονίκεια}} {{Lang|el-Latn|Thessaloníkeia}},<ref>{{cite book|last=[[Strabo]]|chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=7:chapter=7|title=Geographica|volume=7|chapter=7|access-date=21 February 2021|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308011842/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=7:chapter=7|url-status=live}}</ref> {{lang|el|Θεσσαλονείκη}} {{Lang|el-Latn|Thessaloneíkē}}, ва {{lang|el|Θεσσαλονικέων}} {{Lang|el-Latn|Thessalonikéon}}.<ref>''[[Inscriptiones Graecae]]'', Χ 2.1 Thessalonica et vicinia – 19, 24, 150, 162, 165, 167, 177–179, 181, 199, 200, 207, 231–233, 283, 838, 1021, 1026, 1028, 1031, 1034, 1035</ref><ref>{{cite book|author=Ioannis Touratsoglou|title=Die Münzstätte von Thessaloniki in der römischen Kaiserzeit|language=de|location=Berlin|publisher=[[De Gruyter|Verlag Walter de Gruyter]]|year=1988|pages=115–16}}</ref> Номи {{lang|el|Σαλονίκη}} {{Lang|el-Latn|Saloníki}} нахустин бор дар забони юнонӣ дар Солномаи Мореа (асри 14) сабт шудааст ва дар [[сурудҳои халқӣ]] маъмул мебошад. Аммо эҳтимол он пештар ба вуҷуд омадааст, зеро [[Муҳаммад ал-Идрисӣ|ал-Идрисӣ]] онро ''Салуник'' унвон кардааст (асри 12). Ин шакл дар забонҳои дигар низ ҷой дорад: {{lang|cu|Солѹнъ}} (''Solunŭ'') дар Калисои-славянии қадим, {{lang|lad|סאלוניקו}}<ref>{{Cite web|url=https://digitalcollections.lib.washington.edu/digital/collection/p16786coll3/id/3595/rec/5|title=Cover|website=Digital collections|publisher=U. Washington|access-date=8 March 2022|archive-date=31 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210731162936/https://digitalcollections.lib.washington.edu/digital/collection/p16786coll3/id/3595/rec/5|url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://geo-kima.org/Places/Details?id=103|title=Details – Kima|website=geo-kima.org|access-date=25 January 2023|archive-date=25 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230125082924/https://geo-kima.org/Places/Details?id=103|url-status=dead|accessdate=2025-06-04|archivedate=2023-01-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230125082924/https://geo-kima.org/Places/Details?id=103}}</ref> ({{Lang|lad-Latn|Saloniko}}) дар [[юдо-испанӣ]] (שאלוניקי то асри 19<ref name=":0" />), {{lang|he|סלוניקי}} ({{Lang|lad-Latn|Saloniki}}) дар [[Ибронӣ|забони ибронӣ]], ''Селаник'' дар [[Забони албанӣ|албанӣ]], {{lang|ota|سلانیك}} (''Селаник'') дар туркии усмонӣ, {{Lang|tr|Selanik}} дар [[Туркӣ|туркии муосир]], {{lang|it|Salonicco}} дар [[итолиёвӣ]], ''Солун'' ё {{lang|mk|Солун}} дар забонҳои ҷанубии славянӣ, {{lang|ru|Салоники}} (''Saloníki'') дар [[русӣ]], {{lang|rup|Sãrunã}} дар [[аруманӣ]]<ref>Α.Ι. Θαβώρης (Антониос Таворис), "Θεσσαλονίκη – Σαλονίκη. Η ιστορία του ονόματος της πόλης" (Салоник – таърихи номи шаҳр), "Η Θεσσαλονίκη" (''Салоник''), Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης (Маркази таърихи Салоник), Δήμος Θεσσαλονίκης (Шаҳрдории Салоник), 1985, с. 5–21.</ref> ва {{lang|ruq|Săruna}} дар забони мегленорумунӣ.<ref>[https://www.oeaw.ac.at/fileadmin/kommissionen/vanishinglanguages/Collections/Meglen_Vlach/Bibliography_pdfs/Lozovanu_Dorin_2012_-_Meglenoromanii.pdf MEGLENOROMÂNII–Ҷанбаҳои таърихӣ, ҷуғрофӣ, ҳувияти қавмӣ ва демографии мегленорумунҳо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230123213709/https://www.oeaw.ac.at/fileadmin/kommissionen/vanishinglanguages/Collections/Meglen_Vlach/Bibliography_pdfs/Lozovanu_Dorin_2012_-_Meglenoromanii.pdf|date=23 January 2023}}. с. 328.</ref> Шаҳрро ба забони англисӣ бо шаклҳои гуногун меноманд: ''Thessaloniki'', ''Salonika'', ''Thessalonica'', ''Salonica'', ''Thessalonika'', ''Saloniki'', ''Thessalonike'' ё ''Thessalonice''. Дар матнҳои чопӣ то оғози асри XX бештар номи ''Thessalonica'' истифода мешуд, ки ба шакли лотинӣ мувофиқ аст; дар тӯли қисми зиёди асри XX бештар номи ''Salonika'' маъмул гашта буд. Тақрибан аз соли 1985 сар карда, номи маъмултарини истифодаи ягона ''Thessaloniki'' шуд.<ref>Google nGrams [https://books.google.com/ngrams/graph?content=Saloniki%2CThessaloniki%2CThessalonica%2CThessalonika%2CSalonica%2CSalonika%2CThessalonike%2CSalonike%2CThessalonice&year_start=1800&year_end=2008&corpus=15&smoothing=10 graph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240315023017/https://books.google.com/ngrams/graph?content=Saloniki%2CThessaloniki%2CThessalonica%2CThessalonika%2CSalonica%2CSalonika%2CThessalonike%2CSalonike%2CThessalonice&year_start=1800&year_end=2008&corpus=15&smoothing=10|date=15 March 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://books.google.com/ngrams/graph?content=Thessaloniki%2BThessalonica%2BThessalonika%2BThessalonike%2BThessalonice%2CSaloniki%2BSalonica%2BSalonika%2BSalonike%2BSalonice&year_start=1800&year_end=2008&corpus=15&smoothing=10|title=Google nGrams|access-date=7 June 2020|archive-date=15 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315023018/https://books.google.com/ngrams/graph?content=Thessaloniki%2BThessalonica%2BThessalonika%2BThessalonike%2BThessalonice%2CSaloniki%2BSalonica%2BSalonika%2BSalonike%2BSalonice&year_start=1800&year_end=2008&corpus=15&smoothing=10|url-status=live}}</ref> Шаклҳое, ки бо пасванди лотинии ''-a'' тамом мешаванд, ба таври умум бештар аз шаклҳое бо пасванди юнонии ''-i'' ва хеле бештар аз шаклҳои қадимӣ бо ''-e'' истифода мешаванд.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/ngrams/graph?content=Saloniki%2BThessaloniki%2CThessalonica%2BThessalonika%2BSalonica%2BSalonika%2CSalonike%2BThessalonike%2BThessalonice%2BSalonice&year_start=1800&year_end=2008&corpus=15&smoothing=10|title=Google nGrams|access-date=7 June 2020|archive-date=15 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315023032/https://books.google.com/ngrams/graph?content=Saloniki%2BThessaloniki%2CThessalonica%2BThessalonika%2BSalonica%2BSalonika%2CSalonike%2BThessalonike%2BThessalonice%2BSalonice&year_start=1800&year_end=2008&corpus=15&smoothing=10|url-status=live}}</ref> Номи «Thessaloniki» соли 1912, ҳангоми пайвастани шаҳр ба [[Шоҳигарии Юнони (Глюксбург)|Подшоҳии Юнон]] дар ҷараёни [[Ҷангҳои Балкан]] ҳамчун номи расмии шаҳр дубора барқарор гардид.<ref>{{harvnb|Mazower|2004|p=18}}</ref> Дар гуфтори маҳаллӣ, номи шаҳр бо ҳарфи ''[[L-и гулугардонидашуда|L]]''-и ғалладор ва амиқ талаффуз мешавад, ки барои лаҳҷаи муосири [[Гуногунии юнонии муосир#Лаҳҷаҳои муосир|македонии юнонии муосир]] хос аст.<ref>{{cite book|last=Ανδριώτης (Andriotis)|first=Νικόλαος Π. (Nikolaos P.)|year=1995|title=Ιστορία της ελληνικής γλώσσας: (τέσσερις μελέτες) (Таърихи забони юнонӣ: чаҳор пажӯҳиш)|publisher=Ίδρυμα Τριανταφυλλίδη|location=Θεσσαλονίκη (Thessaloniki)|isbn=960-231-058-8|language=el}}</ref><ref>{{cite book|last=Vitti|first=Mario|year=2001|title=Storia della letteratura neogreca|publisher=Carocci|location=Roma|isbn=88-430-1680-6|language=it}}</ref> Ин ном бисёр вақт ба шакли кӯтоҳшудаи {{lang|el|Θεσ/νίκη}} навишта мешавад.{{Citation needed|date=August 2024}} == Таърих == [[File:Kassander316BC.jpg|alt=|thumb|Тангаи қадимии [[Кассандр]], писари [[Антипатр]] ва бунёдгузори шаҳри Салоник]] Шаҳри Салоникӣ тақрибан соли 315 то милод аз ҷониби шоҳ Кассандри Мақдунӣ дар макони шаҳраки қадимии Терма ва 26 деҳаи дигар таъсис ёфтааст.<ref>[[Страбон]] VIII Fr. 21,24</ref><ref>Paul's early period, [[Rainer Riesner]], Doug Scott, саҳ. 338, {{ISBN|0-8028-4166-X}}</ref> [[Искандари Мақдунӣ|Искандар]] онро ба ифтихори ҳамсараш [[Салоникии Македония|Салоникӣ]] номгузорӣ кард,<ref name="Paul of Tarsus">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=qLdRFMbHfGIC&pg=PA209 |title=The three worlds of Paul of Tarsus |first1=Richard |last1=Wallace |first2=Wynne |last2=Williams |year=1998 |publisher=Taylor & Francis |access-date=13 August 2011 |isbn=978-0-20306973-8 |archive-date=15 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315023018/https://books.google.com/books?id=qLdRFMbHfGIC&pg=PA209 |url-status=live }}</ref> ки писархони [[Искандари Мақдунӣ]] ва шоҳдухтари Мақдуния, духтари [[Филиппи II-и Македония|Филиппи II-и Мақдунӣ]] буд. Дар замони шоҳигарии Мақдуния, шаҳр истиқлол ва парлумони худро нигоҳ дошт<ref name= "Thessalonica parliament">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=TD0D0zYQcJYC&pg=PA171 |title=E-Learning Methodologies and Computer Applications in Archaeology |first=Dionysios |last=Politis |year=2008 |publisher=IGI Global |access-date=18 June 2012 |isbn=978-1-59904761-4 |archive-date=15 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315023018/https://books.google.com/books?id=TD0D0zYQcJYC&pg=PA171 |url-status=live }}</ref> ва ба муҳимтарин шаҳри Мақдуния табдил ёфт.<ref name="Paul of Tarsus"/> Бист сол пас аз суқути [[Подшоҳии Мақдуния]] дар соли 168 то милод, яъне дар соли 148 то милод, Салоникӣ пойтахти [[Провинсияи Македония (римӣ)|минтақаи Рими Мақдуния]] эълон гардид.<ref>[https://www.worldhistory.org/Thessalonica/ "Thessalonica"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507080523/https://www.worldhistory.org/Thessalonica/|date=7 May 2021}}, Ancient History Encyclopedia</ref> Дар соли 41 то милод Салоникӣ ба [[Шаҳри озод (дар антиқа)|шаҳри озоди]] [[Ҷумҳурияти Рим]] зери назорати [[Марк Антоний]] табдил ёфт.<ref name="Paul of Tarsus2" /><ref name="Sacra Pagina">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=LDf2iZfPCL0C|title=First and Second Thessalonians|first=Earl J.|last=Richard|year=2007|publisher=Liturgical Press|access-date=24 June 2012|isbn=978-0-81465974-8|archive-date=15 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315023553/https://books.google.com/books?id=LDf2iZfPCL0C|url-status=live}}</ref> Ин шаҳр ба як маркази муҳими савдо табдил ёфт, ки дар роҳи ''[[Виа Эгнатия]]'' ҷойгир буд,<ref name="LPTH">[http://www.lpth.org/en/ White Tower Museum – A Timeline of Thessaloniki] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110126180435/http://www.lpth.org/en/|date=26 January 2011}}</ref> ва [[Дуррахиум|Дуррахиумро]] бо [[Византион]] мепайваст.<ref name="Via Egnatia">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=W-L1DA1ptKQC&pg=PA409|title=The Book of Acts in Its Graeco-Roman Setting|first1=David W. J.|last1=Gill|first2=Conrad|last2=Gempf|year=1994|publisher=Wm. B. Eerdmans|access-date=13 August 2011|isbn=978-0-80284847-5|archive-date=15 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315023556/https://books.google.com/books?id=W-L1DA1ptKQC&pg=PA409#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> Ин роҳ ба рушди савдо миёни Салоник ва марказҳои бузурги тиҷоратӣ чун [[Рим]] ва [[Византион]] мусоидат намуд.<ref name="Urban history">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=PA188|title=Urban world history: an economic and geographical perspective|first=Luc-Normand|last=Tellier|year=2009|access-date=13 August 2011|isbn=978-276052209-1|archive-date=15 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315023543/https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=PA188#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> Салоник ҳамчунин дар ҷануби роҳи асосии шимол–ҷануби Балкан, ки аз водиҳои [[Мораваи Бузург]] ва [[Вардар|Аксиос]] мегузарад, ҷойгир аст ва ҳамин тавр Балканро бо боқимондаи Юнон мепайвандад.<ref>{{cite book|title=The Early Medieval Balkans|last=V. A. Fine, Jr.|first=John|author-link=John V. A. Fine, Jr.|year=1991|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-08149-3|page=336}}</ref> Шаҳр пойтахти яке аз чор воҳиди маъмурии Рим дар Мақдуния гардид.<ref name="LPTH" /> == Ҷуғрофиё == Салоник 502 километр (312мил) шимолтар аз [[Афина]] ҷойгир аст. Масоҳати шаҳрии Салоник аз [[Орайокастро]] дар шимол то [[Термӣ]] дар ҷануб, дар самти [[Халкидики]], тақрибан 30 километр (19мил) тӯл мекашад. === Геология === Салоникӣ дар канори шимолии [[Халиҷи Термаик]] дар соҳили шарқии он ҷойгир аст ва дар ҷанубу шарқи он [[Кӯҳи Хортиатис]] қарор дорад. Наздикии шаҳр ба кӯҳҳои баланди атроф, теппаҳо ва хатҳои зилзила, махсусан дар ҷанубу шарқ, дар таърих онро ба тағйироти геологӣ осебпазир кардааст. Аз замонҳои миёна, Салоник зери таъсири [[Заминларза|заминларзаҳои]] шадид қарор гирифтааст, аз ҷумла дар солҳои 1759, 1902, 1978 ва 1995.<ref name="Thessaloniki earthquakes">{{cite web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/hazel/view/hazards/earthquake/event-data?locInclude=Thessaloniki|title=5 Significant Earthquakes where Location Name includes Thessaloniki|last=National Geophysical Data Center / World Data Service (NGDC/WDS): NCEI/WDS Global Significant Earthquake Database. NOAA National Centers for Environmental Information|publisher=NOAA National Centers for Environmental Information|doi=10.7289/V5TD9V7K|year=1972|access-date=26 January 2024|archive-date=26 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240126211136/https://www.ngdc.noaa.gov/hazel/view/hazards/earthquake/event-data?locInclude=Thessaloniki|url-status=live}}</ref> Дар рӯзҳои 19–20 июни соли 1978, шаҳр зери [[Заминларзаи Салоник (1978)|як силсила заминларзаҳои шадид]] қарор гирифт, ки шиддаташон ба 5.5 ва 6.5 [[Шкалаи Рихтер]] расид.<ref name="USGS">{{cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/significant/sig_1978.php|title=Significant earthquakes of the world – 1978|work=United States Department of Interior, US Geological Survey|access-date=18 August 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100123173040/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/significant/sig_1978.php|archive-date=23 January 2010}}</ref><ref name="Maniateas">{{cite book|title=100+1 Χρόνια Ελλάδα|trans-title=100+1 Соли Юнон|publisher=Maniateas Publishings|year=1999|volume=II|pages=210–211}}</ref> Ин ларзишҳо ба якчанд биноҳо ва ёдгориҳои таърихӣ хисороти зиёд расонданд,<ref name="USGS" /> аммо шаҳр тавонист бе мушкили ҷиддӣ аз ин офат раҳо ёбад.<ref name="Maniateas" /> Як бинои бисёрошёна дар маркази Салоник дар ҷараёни заминларзаи дуюм фурӯ рехт ва боиси ҳалокати шумораи зиёде гардид, ки теъдоди умумии қурбониёнро ба 51 нафар расонд.<ref name="USGS" /><ref name="Maniateas" /> === Иқлим === Иқлими Салоник тағйирёбанда буда, дар канори якчанд навъи иқлимӣ ҷойгир шудааст. Тибқи Таснифи иқлимии Кёппен, шаҳр умуман дорои иқлими нимбиёбонии сард (''BSk'') мебошад, дар ҳоле ки дар маркази шаҳр иқлими нимбиёбонии гарм (''BSh'') ҳукмфармост. Ҳамчунин таъсири [[Баҳри Миёназамин|иқлими баҳри Миёназамин]] (''Csa'') ва иқлими субтропикии намнок (''Cfa'') дар иқлими шаҳр эҳсос мешавад.<ref>{{Cite web |title=Climatic Data by City, HNMS, Hellenic National Meteorological Service |url=http://www.emy.gr/emy/en/climatology/climatology_city?perifereia=Central%20Macedonia&poli=Thessaloniki_Mikra |access-date=25 April 2023 |website=www.emy.gr |archive-date=25 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425000117/http://www.emy.gr/emy/en/climatology/climatology_city?perifereia=Central%20Macedonia&poli=Thessaloniki_Mikra |url-status=live |accessdate=2025-06-05 |archivedate=2023-04-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230425000117/http://www.emy.gr/emy/en/climatology/climatology_city?perifereia=Central%20Macedonia&poli=Thessaloniki_Mikra }}</ref><ref>{{Cite web |title=meteothes.gr Live! - Yearly Data |url=https://mail.meteothes.gr/noaa-yearly.php |access-date=25 April 2023 |website=mail.meteothes.gr |archive-date=25 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425000117/https://mail.meteothes.gr/noaa-yearly.php |url-status=live }}</ref> Чун дар [[Афина]], қаторкӯҳи [[Пинд]] нақши муҳиме дар хушк шудани иқлими минтақа мебозад, зеро бодҳои ғарбиро ба таври назаррас хушк мекунад.<ref>{{Cite web |title=Mountain Weather in Greece : Articles : SummitPost |url=https://www.summitpost.org/mountain-weather-in-greece/1002640#chapter_11 |access-date=13 June 2023 |website=www.summitpost.org |archive-date=13 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230613210103/https://www.summitpost.org/mountain-weather-in-greece/1002640#chapter_11 |url-status=live }}</ref> Дарвоқеъ, истгоҳи [[Намоишгоҳи байналмилалии Салоник]] аз [[Обсерваторияи миллии Афина]] шимолитарин истгоҳ дар ҷаҳон аст, ки дорои [[иқлими нимбиёбонии гарм]] (''BSh'') мебошад.<ref>{{cite web | url=https://www.anexartitos.gr/serres-emy-neo-rekor-mesi-megistis-thermokrasias-kalokairioy | title=Summer 2024 | accessdate=2 September 2024 | archivedate=2025-09-07 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20250907200143/https://www.anexartitos.gr/serres-emy-neo-rekor-mesi-megistis-thermokrasias-kalokairioy }}</ref> == Ҳукумат == [[File:Thessaloniki urban and metropolitan areas map.svg|thumb|Минтақаҳои [[Минтақаи шаҳрии Салоник|шаҳрӣ]] ва [[Минтақаи бузурги Салоник|бузургшаҳрии]] Салоник, {{As of|2011|lc=y}}]] Мувофиқи ислоҳоти Калликратис, аз 1 январи соли 2011 Минтақаи шаҳрии Салоникӣ , ки «шаҳри Салоникӣ»-ро ташкил медиҳад, аз шаш [[Феҳристи шаҳрдориҳои Юнон|шаҳрдории]] худидоракунанда ва як воҳиди шаҳрдорӣ иборат аст. Шаҳрдориҳое, ки ба Минтақаи шаҳрии Салоник шомиланд, инҳоянд: Салоникӣ (маркази шаҳр ва бузургтарин аз рӯи шумораи аҳолӣ), [[Каламария]], [[Неаполи-Сикиес]], [[Павлос Мелас (шаҳрдорӣ)|Павлос Мелас]], [[Кордэлио-Эвосмос]], [[Ампелокипои-Менемени]], ва воҳидҳои шаҳрдории [[Пилая]] ва [[Панорама, Салоник|Панорама]], ки қисми шаҳрдории [[Пилая-Хортиатис]] мебошанд.<ref name="urban metro" /> Пеш аз ислоҳоти [[Ислоҳоти Калликратис|Калликратис]], [[Минтақаи шаҳрии Салоник]] аз ду баробар бештар шаҳрдориҳои хурд иборат буд, ки мушкилоти зиёди бюрократиро ба вуҷуд меовард.<ref>[http://www.agelioforos.gr/default.asp?pid=7&ct=1&artid=36593 The Metropolitan Governance of Thessaloniki!] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20110721074407/http://www.agelioforos.gr/default.asp?pid=7&ct=1&artid=36593 |date=2011-07-21 }} (ба забони юнонӣ)</ref> == Иқтисод == [[Акс:Stoa_Malakopi.jpg|мини|200x200пкс|Бинои кӯҳнаи [[Бонки Салоник]], ҳоло Стóa Малакопи]] [[Акс:Building_of_the_Bank_of_Greece_and_National_Bank_of_Greece_in_Thessaloniki,_15_September_2018.png|мини|200x200пкс|Як бинои [[Бонки Юнон]]]] Салоникӣ дар даврони [[Империяи Рум]] ба як маркази муҳими иқтисодӣ дар [[Нимҷазираи Балкан|Балкан]] табдил ёфт. [[Пакс Романа]] (сулҳи румӣ) ва мавқеи стратегии шаҳр барои рушди тиҷорат байни [[Рим]] ва [[Имперотурии Бизонс|Византиум]] (баъдтар [[Константинопол]], имрӯза [[Истанбул]]) тавассути Салоникӣ ва бо истифода аз [[Виа Эгнатия]] шароити мусоид фароҳам овард.<ref name="Companion to Macedonia">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QsJ183uUDkMC&q=Via+Egnatia+Thessaloniki&pg=PA565|title=A Companion to Ancient Macedonia|year=2011|publisher=John Wiley & Sons|author1=Joseph Roisman|author2=Ian Worthington|access-date=18 April 2012|isbn=9781444351637|archive-date=15 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315031538/https://books.google.com/books?id=QsJ183uUDkMC&q=Via+Egnatia+Thessaloniki&pg=PA565#v=snippet&q=Via%20Egnatia%20Thessaloniki&f=false|url-status=live}}</ref> Виа Эгнатия ҳамчунин як хатти муҳими иртибот байни Империяи Рум ва кишварҳои Осиё ба ҳисоб мерафт,<ref name="Companion to Macedonia" /> бахусус дар робита бо [[Шоҳроҳи Абрешим|Роҳи абрешим]]. == Аҳолӣ == Шаҳри Салоник сершумортарин дар байни Минтақаи шаҳрии Салоник ба шумор меравад. Шумораи аҳолии он тибқи охирин барӯйхатгирӣ афзоиш ёфтааст ва шумораи аҳолии минтақаи метрополитенӣ зиёда аз як миллион нафарро ташкил медиҳад. Шаҳр маркази Минтақаи метрополитении Салоник ба ҳисоб меравад ва тибқи охирин барӯйхатгирии соли 2021 аҳолии он 1,091,424 нафарро ташкил медиҳад.<ref name="2011census"/> == Ҷусторҳои вобаста == * [[Минтақаи метрополитении Салоник]] * [[Ҷанги Салоникӣ (шарҳдиҳӣ)|Ҷанги Салоникӣ]] (чордаҳ ҳодиса дар давраҳои мухталиф) * [[Юнониҳои мақдунӣ]] * [[Кӯҳи Хортиатис]], болои шаҳр * [[Кӯли Коронея]], 14&nbsp;км дуртар аз шаҳр * [[Феҳрасти шаҳрҳои Юнони Қадим]] * [[Боғи миллии делтаи Аксиос|Делтаи боғи миллии Аксиос]], дар ғарби шаҳр == Адабиёт == [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Юнон]] [[Гурӯҳ:Маконҳои машҳури Салоникӣ]] [[Гурӯҳ:Ёдгориҳои Юнони Бостон]] kw65mrpevmrc8cnsexivxob07cir8sn 0 325757 1481867 1473716 2026-07-23T20:12:04Z Yoonoos.tj 27005 /* */ 1481867 wikitext text/x-wiki {{Ҷаъбаи БФ |замина = #FFFFF0 |матн = #000000 |ном = {{Парчами Португалия}} Бенфика |мавсими ҷорӣ = 2025/2026 |логотип = Emblema Benfica 1930 (Sem fundo).png |номи пурра = Sport Lisboa e Benfica |лақаб = ''«Уқобҳо»'' ({{lang-pt|Águias}})<br>''«Сурхҳо»'' ({{lang-pt|Encarnados}})<br>''«Бошарафҳо»'' ({{lang-pt|Glorioso}}) |таъсис = 28.02.1904 |барҳам = |майдон = {{Парчами Португалия}} «[[Варзишгоҳи Эштадиу да Луш|Эштадиу да Луш]]», [[Лиссабон]] |ғунҷоиш = 68 100 |молик = |президент = {{Парчами Португалия}} [[Руй Кошта]] |мудир = |мудири кул = |мураббӣ = {{Парчами Португалия}} [[Марку Силва]] |капитан = {{Парчами Аргентина}} [[Николас Отаменди]] |рейтинг = ҷойи 14-ум дар [[Ҷадвали зарибҳои УЕФА|раддабандии УЕФА]]<ref>{{cite web|url= https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/club/?year=2026|title=Раддабандии УЕФА барои бошгоҳҳо|website=uefa.com|accessdate=2026-07-03}}</ref> |буҷет = |сарпараст = {{Парчами Имороти Муттаҳидаи Арабӣ}} Emirates |мусобиқа = [[Чемпионати футболи Портуғол|Примейра Лига]] |мавсим = 2025/26 |мавқеъ = [[Акс:Bronze star.png|20px|Медали биринҷӣ]] ҷойи '''3-юм''' |сайт = https://www.slbenfica.pt/ |pattern_la1 = _benfica2526h |pattern_b1 = _benfica2526h |pattern_ra1 = _benfica2526h |pattern_sh1 = _benfica2526h |pattern_so1 = _benfica2526hl |leftarm1 = FE0000 |body1 = FE0000 |rightarm1 = FE0000 |shorts1 = FFFFFF |socks1 = FE0000 |pattern_la2 = _benfica2526a |pattern_b2 = _benfica2526a |pattern_ra2 = _benfica2526a |pattern_sh2 = _benfica2526a |pattern_so2 = _adidasblackl |leftarm2 = EAE1D8 |body2 = EAE1D8 |rightarm2 = EAE1D8 |shorts2 = EAE1D8 |socks2 = EAE1D8 |pattern_la3 = _benfica2526t |pattern_b3 = _benfica2526t |pattern_ra3 = _benfica2526t |pattern_sh3 = _benfica2526t |pattern_so3 = _adidasredl |leftarm3 = FFFFFF |body3 = FFFFFF |rightarm3 = FFFFFF |shorts3 = FFFF00 |socks3 = FFFFFF }} '''«Бенфи́ка»''' (номи пурра: {{lang-pt|Sport Lisboa e Benfica}}, {{IPA-pt|sɨˈpɔɾ liʒˈboɐ i βɐ̃jˈfikɐ|-|Sport Lisboa e Benfica.flac}}) — бошгоҳи ҳирфаии портуғолӣ аз шаҳри [[Лиссабон]], ки дар [[Чемпионати футболи Портуғол|Примейра Лига]] баромад мекунад. Яке аз ҷоизадортарин дастаҳои Портуғол. == Таърих == == Ҷоизаҳо == === Миллӣ === * '''[[Чемпионати футболи Портуғол|Чемпионати Портуғол]]:''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Қаҳрамон (38, рекорд):''' 1935/36; 1936/37; 1937/38; 1941/42; 1942/43; 1944/45; 1949/50; 1954/55; 1956/57; 1959/60; 1960/61; 1962/63; 1963/64; 1964/65; 1966/67; 1967/68; 1968/69; 1970/71; 1971/72; 1972/73; 1974/75; 1975/76; 1976/77; 1980/81; 1982/83; 1983/84; 1986/87; 1988/89; 1990/91; 1993/94; 2004/05; 2009/10; 2013/14; 2014/15; 2015/16; 2016/17; 2018/19; 2022/23 ** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Ноиби қаҳрамон (31):''' 1943/44; 1945/46; 1946/47; 1947/48; 1948/49; 1951/52; 1952/53; 1955/56; 1958/59; 1965/66; 1969/70; 1973/74; 1977/78; 1978/79; 1981/82; 1985/86; 1987/88; 1989/90; 1991/92; 1992/93; 1995/96; 1997/98; 2002/03; 2003/04; 2010/11; 2011/12; 2012/13; 2017/18; 2019/20; 2023/24; 2024/25 * '''[[Ҷоми футболи Портуғол|Ҷоми Портуғол]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (26, рекорд):''' 1940; 1943; 1944; 1949; 1951; 1952; 1953; 1955; 1957; 1959; 1962; 1964; 1969; 1970; 1972; 1980; 1981; 1983; 1985; 1986; 1987; 1993; 1996; 2004; 2014; 2017 ** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист (13):''' 1939; 1958; 1965; 1971; 1974; 1975; 1989; 1997; 2005; 2013; 2020; 2021; 2025 * '''[[Ҷоми Лигаи футболи Портуғол|Ҷоми Лигаи Портуғол]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (8, рекорд):''' 2009; 2010; 2011; 2012; 2014; 2015; 2016; 2025 ** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист:''' 2022 * '''[[Суперҷоми футболи Портуғол|Суперҷоми Портуғол]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (10):''' 1980; 1985; 1989; 2005; 2014; 2016; 2017; 2019; 2023; 2025 === Байналмилалӣ === * {{Ҷоми Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА|20px}} '''[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (2):''' 1961; 1962 ** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист (5):''' 1963; 1965; 1968; 1988; 1990 * [[Акс:Coppauefa.png|15px]] '''[[Лигаи Урупо УЕФА|Ҷоми УЕФА]]''' ** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист (3):''' 1983; 2013; 2014 * '''[[Ҷоми байниқораӣ]]''' ** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист (2):''' 1961; 1962 * '''[[Ҷоми ҷаҳонии хурд]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб:''' 1965 * '''[[Ҷоми Лотин]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб:''' 1950 * '''Ҷоми иберӣ''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб:''' 1983 ** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист:''' 1991 == Ҳайати ҳозира == == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://www.slbenfica.pt/ Сомонаи расмии бошгоҳи футболи «Бенфика»] [[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футболӣ]] [[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футбол аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футболи Портуғол]] 6o3eyir7hjn07py4pvnshlcdeigtdug 0 327592 1481912 1448820 2026-07-24T03:45:55Z Шухрат Саъдиев 5132 илова 1481912 wikitext text/x-wiki '''Минтақа''' ({{lang-la|regio}} — [[мулк]], [[салтанат]]) — дар замонҳои қадим, замин, мулк, минтақа, салтанат ва ғайра, имрӯз — [[воҳиди марзию маъмурӣ]], воҳиди бузурги ҳудудӣ. Дар ҷуғрофияи табиӣ — номи умумӣ барои воҳидҳои минтақабандии табиӣ ва ҷуғрофии ҳама гуна дараҷаи таксономӣ, дар [[таърихнигорӣ]] — минтақаи таърихӣ ва ҷуғрофӣ, дар [[иқтисодиёт]] муодили он ноҳияи иқтисодӣ аст. Инчунин назарияи ҷуғрофии рушди минтақавӣ вуҷуд дорад. == Пайдоиши истилоҳ == [[Истилоҳ]] аз {{lang-la|regio}}, яъне маънояш [[кишвар]], [[вилоят]] аст. Аз нигоҳи таърихӣ, Минтақа — номи мавзеъ мебошад, ки [[юнониҳо]] дар ҷануби [[Итолиё]] бо номи итол. {{lang-it|Regio}} дар давраи [[Имперотурии Рум]] таъсис додаанд. Ҳоло он ''Реҷо ди Калабрия'' номида мешавад. == Хусусият == [[Акс:Тақсимоти маъмурии Тоҷикистон.png|thumb|300 px|Тақсимоти маъмурии Тоҷикистон]] Минтақа — воҳиди калони инфиродии ҳудудии (масалан, [[табиат|табиӣ]], [[иқтисодӣ]], [[сиёсӣ]] ва ғайра), ки аз тақсимоти [[воҳиди марзию маъмурӣ]] кунунӣ каме фарқ мекунад. Ғайр аз ин, минтақа баъзан ҳамчун [[қаламрав|қаламрави]] муайяне фаҳмида мешавад, ки аз дигар қаламравҳо бо як қатор хусусиятҳо фарқ мекунад ва дорои якпорчагӣ ва пайвастагии муайяни унсурҳои таркибии худ мебошад. Минтақавӣ — мансуб будан ба қаламрави мушаххас ([[ноҳия]], [[вилоят]], [[кишвар]], гурӯҳи кишварҳо). Бисёре аз кишварҳо онро ҳамчун истилоҳ барои ишора ба тақсимоти [[воҳиди марзию маъмурӣ]] як давлат истифода мебаранд (масалан, [[Фаронса]] ). Дар робита ба [[Тоҷикистон]], ин истилоҳ аксар вақт барои ишора ба қаламравҳо аз якчанд минтақаҳои маъмурӣ истифода мешавад: Минтақаи Ҷанубӣ, Минтақаи Шарқӣ, Минтақаи Ғарбӣ. == Адабиёт == * В. Нагребелний. Минтақа // Політична енциклопедія / муҳаррирон: Ю. Левенец (раис), Ю. Шаповал (муовини раис). — К. : Нашриёти Парлумонӣ, 2011. — С. 628. — ISBN 978-966-611-818-2 . * Асосҳои омӯзиши минтақавӣ: дастури таълимӣ ва методӣ / Степан Злупко; таҳрири доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор О. ДАР Стефанишин. - Лвов: Донишгоҳи миллии Иван Франко, 2011. — 234 саҳ. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Минтақабандӣ]] [[Гурӯҳ:Давлат]] [[Гурӯҳ:Минтақаҳои ҷаҳон]] [[Гурӯҳ:Тақсимоти маъмурӣ]] {{хурд}} 61v6uiiu1dtf52al9j33ba7kgfxx6td 0 327962 1481861 1451249 2026-07-23T18:53:06Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481861 wikitext text/x-wiki '''Омӯзиши рақамӣ''' ({{lang-en|Digital learning}}) метавонад ҳамчун раванди омӯзиш таъриф шавад, ки тавассути технологияҳои рақамӣ миёнаравӣ мешавад ё дастгирӣ мегардад.<ref>{{cite book |last=Walker |first=Mark |date=2024 |title=Chapter 1: What is Digital Learning? Digital Learning: How modern technology is changing education |url=https://www.researchgate.net/publication/378214984_What_is_Digital_Learning |location=Sheffield |publisher=Sicklebrook publishing |isbn=9781446620724}}</ref> Ин раванд шаклҳои гуногун дорад, аз ҷумла омӯзиши онлайн, омӯзиши мобилӣ, омӯзиши омехта (blended learning), ҳамчунин ҳар гуна нармафзори таълимӣ ва захираҳои дастрас, ки дар омӯзонидан ва омӯзиш истифода мешаванд. Ҳадафи асосии омӯзиши рақамӣ истифодаи технология барои баланд бардоштани дастрасӣ, чандирӣ ва инфиродисозии омӯзиш мебошад. == Омӯзиши онлайн == Омӯзиши онлайн омӯзиш тавассути [[интернет|интернет]]<nowiki/>ро дар бар мегирад. Одатан, хонандагон бо истифода аз низоми идоракунии омӯзиш (Learning Management System), ки захираҳои таълимиро ба таври онлайн пешниҳод мекунад, меомузанд. Як қатор ширкатҳо чунин низомҳоро барои муассисаҳои таълимӣ пешниҳод мекунанд, то хонандагон тавонанд онлайн таҳсил намоянд. Омӯзиши рақамӣ аз замони кӯшишҳои аввалини омӯзиши бо компютер дастгиришаванда ба таври назаррас рушд кардааст ва то платформаҳои пешрафтаи онлайн ва барномаҳои мобилӣ расидааст. == Саводи рақамӣ дар маориф == Созмонҳое чун Uncast ва Ҷамъияти байналмилалии технология дар маориф (ISTE) чаҳорчӯбаҳои саводи рақамиро таблиғ мекунанд, то омӯзгорон ва хонандагонро дар рушди малакаҳо роҳнамоӣ кунанд.<ref name="ISTE Standards for Educators">{{cite web |title=ISTE Standards for Educators |url=https://www.iste.org/standards/for-educators |website=International Society for Technology in Education |accessdate=2025-08-03}}</ref> «Тафовути рақамӣ» (digital divide) аз ҷумлаи масъалаҳои нигаронкунанда аст, зеро сатҳи вазъи иҷтимоию иқтисодӣ, ҷуғрофия ва маъюбиятҳо ҳангоми дастрасӣ ба технология ва омӯзиши саводи рақамӣ таъсир мерасонанд. Дастрасии баробар ба интернет ва усулҳои нав ба интернети баландсуръат ва абзорҳои рақамӣ ниёз дорад, то ин ҳадаф ба даст ояд; инчунин тақсимоти баробари абзорҳои рақамӣ ва имкониятҳои онлайн муҳим аст.<ref>{{cite report |title=Education at a Glance 2023: OECD Indicators |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development |year=2023}}</ref> == Паёмадҳои COVID-19 барои омӯзиши рақамӣ == Ҳама‌гирии COVID-19 боиси афзоиши босуръату бесобиқаи омӯзиши рақамӣ дар саросари ҷаҳон гардид: ҳам ҷанбаҳои мусбати технологияҳои таълимро барҷаста кард ва ҳам нобаробариҳои дастрасӣ ба дастгоҳҳо ва интернет, инчунин саводи рақамиро нишон дод.<ref>{{cite report |title=Digital learning post-pandemic: Access, equity, and outcomes |publisher=World Economic Forum |year=2022}}</ref><ref>{{cite report |title=Measuring digital development: Facts and figures 2023 |publisher=International Telecommunication Union |year=2023}}</ref> Бархе бар онанд, ки COVID-19 ҳамчун катализатор барои дигаргунсозиҳои рақамӣ дар маориф хизмат кард.<ref>{{Cite journal |last=Mospan |first=Natalia |date=2023-01-01 |title=Digitalisation of writing in higher education: the COVID-19 pandemic impact |url=https://open-publishing.org/journals/index.php/jutlp/article/view/636 |journal=Journal of University Teaching and Learning Practice |language=en |volume=20 |issue=2 |doi=10.53761/1.20.02.08 |issn=1449-9789 |doi-access=free }} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20260116140822/https://open-publishing.org/journals/index.php/jutlp/article/view/636 |date=2026-01-16 }}</ref> Истифодаи технологияҳои омӯзиш шояд ба коҳиши паҳншавии вирус мусоидат карда бошад.<ref>{{Cite journal |last1=Horgan |first1=Denis |last2=Hackett |first2=Joanne |last3=Westphalen |first3=C. Benedikt |last4=Kalra |first4=Dipak |last5=Richer |first5=Etienne |last6=Romao |first6=Mario |last7=Andreu |first7=Antonio L. |last8=Lal |first8=Jonathan A. |last9=Bernini |first9=Chiara |last10=Tumiene |first10=Birute |last11=Boccia |first11=Stefania |last12=Montserrat |first12=Antoni |date=2020-09-17 |title=Digitalisation and COVID-19: The Perfect Storm |url=https://doi.org/10.1159/000511232 |journal= Biomedicine Hub|volume=5 |issue=3 |pages=1341–1363 |doi=10.1159/000511232 |pmid=33564668 |pmc=7573902 |issn=2296-6870|hdl=10807/186769 |hdl-access=free }}</ref> Берун аз таъсирҳои вобаста ба саломатӣ, омӯзиши электронӣ (e-learning) ба донишҷӯён имкон дод, ки ҳатто дар шароити бесобиқаи ҷаҳонӣ таҳсили худро идома диҳанд.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Patra |first1=Sudhakar |last2=Sahu |first2=Kabita Kumari |title=Digitalisation, Online Learning and Virtual World |journal=Journal of Humanities and Social Sciences Research |pages=45–52}}</ref> == Чаҳорчӯбаҳои педагогӣ ва ҳамгироии саводи рақамӣ == Омӯзиши рақамӣ бештар барои ғанӣ гардондани таҷрибаи омӯзиш пешбинӣ шудааст, на барои комилан иваз кардани усулҳои анъанавӣ. Барои ворид кардани абзорҳои рақамӣ ба маориф, якчанд чаҳорчӯба (framework) истифода мешаванд:<ref name="ISTE Standards for Educators"/> * '''Модели SAMR''': дастур барои ивазкунӣ, густариш, бозтарроҳӣ ва бозмақсадгузории фаъолияти омӯзишӣ бо истифода аз технология. * '''Чаҳорчӯбаи PACK''': ба ҳамоҳангии се унсури мустақил — дониши технологӣ, дониши педагогӣ ва дониши мундариҷа — аҳамияти баланд медиҳад, ки барои омӯзонидани муассир муҳим мегарданд. * '''Чаҳорчӯбаи Triple E''': таъкид мекунад, ки технология чӣ гуна хонандагонро ҷалб мекунад, ба рушди ҳадафҳои омӯзишӣ хизмат мерасонад ва омӯзишро берун аз муассисаҳои таълимӣ низ идома медиҳад. Ин моделҳо ба омӯзгорон кумак мекунанд, то саводҳои рақамиро ҳамгиро намоянд ва технология танҳо ҷойгузини унсурҳо дар азхудкунии малакаҳои омӯзишӣ набошад. == Ҳамчунин нигаред == * [[Educational technology|Технологияи таълим]] * [[Education and technology|Маориф ва технология]] * [[Online learning in higher education|Омӯзиши онлайн дар таҳсилоти олӣ]] * [[Online credentials for learning|Эътиборномаҳои онлайн барои омӯзиш]] * [[Digital credential|Эътиборномаи рақамӣ]] * [[Distance education|Таҳсилоти фосилавӣ]] * [[Massive open online course|MOOC]] * [[Open educational resources|Манбаъҳои таълимии кушода]] * [[Educational technology in sub-Saharan Africa|Технологияи таълим дар Африқои Сахараи Кабир]] == Манобеъ == {{Эзоҳ}} ==Адабиёт== {{cite report |title=Measuring digital development: Facts and figures 2023 |publisher=International Telecommunication Union |year=2023 |url=https://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Pages/facts/default.aspx }} {{cite report |title=Digital learning post-pandemic: Access, equity, and outcomes |publisher=World Economic Forum |year=2022 }} {{cite journal |last1=Zou |first1=Yumei |last2=Kuek |first2=Florence |last3=Feng |first3=Wenqin |last4=Cheng |first4=Xiaoli |title=Digital learning in the 21st century: trends, challenges, and innovations in technology integration |journal=Frontiers in Education |year=2025 |url=https://www.frontiersin.org/journals/education/articles/10.3389/feduc.2025.1562391/full }} {{cite web |title=ISTE Standards for Educators |url=https://www.iste.org/standards/for-educators |website=International Society for Technology in Education |accessdate=2025-08-03 }} {{cite report |title=Education at a Glance 2023: OECD Indicators |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development |year=2023 |url=https://www.oecd.org/education/education-at-a-glance/ }} {{cite journal |last=Mospan |first=Natalia |title=Digitalisation of writing in higher education: the COVID-19 pandemic impact |journal=Journal of University Teaching and Learning Practice |date=2023-01-01 |volume=20 |issue=2 |doi=10.53761/1.20.02.08 |url=https://open-publishing.org/journals/index.php/jutlp/article/view/636 |issn=1449-9789 |doi-access=free }} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20260116140822/https://open-publishing.org/journals/index.php/jutlp/article/view/636 |date=2026-01-16 }} {{cite journal |last1=Cone |first1=Lucas |last2=Brøgger |first2=Katja |last3=Berghmans |first3=Mieke |last4=Decuypere |first4=Mathias |last5=Förschler |first5=Annina |last6=Grimaldi |first6=Emiliano |last7=Hartong |first7=Sigrid |last8=Hillman |first8=Thomas |last9=Ideland |first9=Malin |last10=Landri |first10=Paolo |last11=van de Oudeweetering |first11=Karmijn |last12=Player-Koro |first12=Catarina |last13=Bergviken Rensfeldt |first13=Annika |last14=Rönnberg |first14=Linda |last15=Taglietti |first15=Danilo |date=2021-09-01 |title=Pandemic Acceleration: Covid-19 and the emergency digitalization of European education |journal=European Educational Research Journal |volume=21 |issue=5 |pages=845–868 |doi=10.1177/14749041211041793 |issn=1474-9041 |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/14749041211041793 }} {{cite journal |last1=Horgan |first1=Denis |last2=Hackett |first2=Joanne |last3=Westphalen |first3=C. Benedikt |last4=Kalra |first4=Dipak |last5=Richer |first5=Etienne |last6=Romao |first6=Mario |last7=Andreu |first7=Antonio L. |last8=Lal |first8=Jonathan A. |last9=Bernini |first9=Chiara |last10=Tumiene |first10=Birute |last11=Boccia |first11=Stefania |last12=Montserrat |first12=Antoni |date=2020-09-17 |title=Digitalisation and COVID-19: The Perfect Storm |journal=Biomedicine Hub |volume=5 |issue=3 |pages=1341–1363 |doi=10.1159/000511232 |pmid=33564668 |pmc=7573902 |issn=2296-6870 |url=https://doi.org/10.1159/000511232 }} {{cite journal |last1=Patra |first1=Sudhakar |last2=Sahu |first2=Kabita Kumari |title=Digitalisation, Online Learning and Virtual World |journal=Journal of Humanities and Social Sciences Research |pages=45–52 }} {{cite journal |last1=Samuel |first1=Anusha |last2=G. |first2=Gideon |last3=D. |first3=Viswanath Reddy |last4=Devi |first4=Uma |date=2021-09-01 |title=A Study on Impact of Digitalisation on Higher Education during Covid Crisis |journal=International Journal of Recent Research Aspects |volume=8 |issue=3 |pages=14–17 |url=https://ludwig.lub.lu.se/login?url=https://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&AuthType=ip,uid&db=a9h&AN=153947733&site=eds-live&scope=site }} {{cite web |title=Digital Learning 2024 Highlights |url=https://www.digitallearninginstitute.com/blog/digital-learning-2024-highlights |website=Digital Learning Institute |year=2024 }} {{cite journal |last=Nekrutenko |first=K. |title=AI ethics should be mandatory for schoolchildren |journal=AI and Ethics |year=2024 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s43681-024-00462-1 }} [[Гурӯҳ:Омӯзиш]] [[Гурӯҳ:Омӯзиши рақамӣ]] bdcfanhme811ez506sstn6rnxmwgxm3 0 329062 1481873 1457967 2026-07-23T21:43:24Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481873 wikitext text/x-wiki '''Рӯзи байналмилалии хушҳолӣ''' — [[Рӯзҳои байналмиллалии СММ|Рӯзҳои байналмиллалии СММ]]. Дар тамоми ҷаҳон [[20 март]] қайд карда мешавад<ref name="lenta">{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2012/06/29/happy/ |title=ООН учредила Международный День счастья |access-date=2014-03-20 |archive-date=2013-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130320014340/http://lenta.ru/news/2012/06/29/happy |url-status=live }}</ref>. Ин рӯзи хотиравӣ аз ҷониби [[Маҷмаи Умумии СММ|Маҷмаи Умумии СММ]] [[28 июн]]и [[соли 2012]] бо мақсади дастгирии ин идея, ки талош ба [[Хушбахтӣ|хушбахтӣ]] хоҳиши ҷудонопазири ҳар як инсон дар сайёра мебошад, таъсис ёфтааст. Инчунин он ба ҳукуматҳо ёдрас мекунад, ки ҳангоми ҳисоби некӯаҳволии миллат онҳо бояд омилҳоеро ба мисли сатҳи хушбахтӣ ба назар гиранд, зеро танҳо нишондиҳандаҳои иқтисодӣ манзараи воқеиро нишон намедиҳанд. Резолютсияро намояндагони ҳамаи 193 давлати узви [[СММ]] дастгирӣ карданд<ref name="lenta"/>. Пешниҳодро ба Маҷмаи Умумии СММ дар [[соли 2011]] ҳинду-амрикоӣ [[Jayme Illien|Ҷейм Илайен]] пешниҳод кард, ки қабл аз ин маъракаи бисёрсоларо барои қабули он гузаронида буд. Ӯ рӯзи эътидоли баҳориро ҳамчун як падидаи ҷаҳонӣ интихоб кард, ки аз ҷониби тамоми инсоният эҳсос мешавад ва рӯзи аввали баҳор дар [[Нимкураи шимолӣ|Нимкураи шимолӣ]], давраи навшавӣ ва оғозҳои навро ифода мекунад<ref name="happinessday">{{Cite web |url=https://happinessday.org/ |title=Сайт Международного дня счастья |access-date=2018-03-21 |archive-date=2018-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180413165908/https://happinessday.org/ |url-status=live |accessdate=2026-03-12 |archivedate=2018-04-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180413165908/https://happinessday.org/ }}</ref>. Қарор дар бораи ҷашн гирифтани Рӯзи байналмилалии хушҳолӣ бо резолютсияи A/RES/66/281 қабул шуд. Аз ҷумла, дар он ҷо гуфта шудааст<ref>{{Cite web |url=http://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=%20A%2FRES%2F66%2F281&Lang=R |title=Резолюция, принятая Генеральной Ассамблеей 28 июня 2012 года |access-date=2022-07-14 |archive-date=2017-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170321061455/http://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=%20A%2FRES%2F66%2F281&Lang=R |url-status=live }}</ref>: {{Иқтибос|…бо эътирофи муҳиммияти хушбахтӣ ва некӯаҳволӣ ҳамчун ҳадафҳо ва талошҳои умумибашарӣ дар ҳаёти одамон дар тамоми ҷаҳон ва аҳамияти инъикоси онҳо дар вазифаҳои сиёсати давлатӣ, инчунин бо эътирофи зарурати татбиқи равиши ҳамаҷониба, одилона ва мутавозин ба рушди иқтисодӣ, ки ба рушди устувор, маҳви камбизоатӣ ва таъмини хушбахтиву некӯаҳволии ҳамаи халқҳо мусоидат мекунад, :1. қарор мекунад, ки 20 март Рӯзи байналмилалии хушбахтӣ эълон карда шавад; :2. ба ҳамаи давлатҳои аъзо, созмонҳои низоми Созмони Милали Муттаҳид ва дигар созмонҳои байналмилалию минтақавӣ, инчунин ҷомеаи шаҳрвандӣ, аз ҷумла созмонҳои ғайриҳукуматӣ ва ашхоси алоҳида пешниҳод менамояд, ки Рӯзи байналмилалии хушбахтиро бо тарзи муносиб, аз ҷумла тавассути гузаронидани чорабиниҳои маърифатӣ ва ҷамъиятӣ ҷашн гиранд…}} == Таърих == [[File:Jayme Illien, Founder, International Day of Happiness.jpg|thumb|240x240px|Ҷейм Илайен [[Иқтисодиёти хушбахтӣ|иқтисодиёти хушбахтиро]] баррасӣ мекунад]] Пеш аз таъсиси Рӯзи байналмилалии хушҳолӣ, Ҷейм Илайен якҷоя бо Луис Галлардо, президенти Бунёди ҷаҳонии хушбахтӣ, консепсияи «Happytalism» (Хушбахтизм)-ро асос гузоштанд. Илайен аз соли 2006 то 2012 дар Созмони Милали Муттаҳид маъракае ба роҳ монд, то афзалияти хушбахтӣ, некӯаҳволӣ ва демократияро ҳавасманд ва пеш барад.<ref>{{Cite web|title=About The Day|url=https://www.dayofhappiness.net/about|access-date=2021-04-29|website=International Day of Happiness - 20 March|language=en-US}}</ref> Дар соли 2011, Ҷейм Илайен идеяи Рӯзи байналмилалии хушбахтиро дар Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид пешниҳод кард. Вай мехост, ки Маҷмаи Умумии СММ тавассути беҳтар кардани рушди иқтисодии ҳамаи кишварҳо иқтисодиёти хушбахтиро дар саросари ҷаҳон тарғиб кунад. Ин идея аз ҷониби Маҷмаи Умумии СММ пазируфта шуд. 19 июли соли 2011 Маҷмаи Умумии СММ қатъномаи 65/309-ро бо номи «Хушбахтӣ: ба сӯи муносибати ҳамаҷониба ба рушд» қабул кард. Ин ибтикори сарвазири вақти Бутон — Ҷигме Тинлей буд; кишваре, ки аз солҳои 1970-ум инҷониб ҳадафи «[[Хушбахтии умумии миллӣ]]»-ро пеш мебарад.<ref>{{Cite web|title=When is the International Day of Happiness 2021 and what is it?|url=https://www.happiness.com/magazine/inspiration-spirituality/international-day-of-happiness/|access-date=2021-04-29|website=happiness.com|language=en}}</ref> Рӯзи байналмилалии хушбахтӣ расман соли 2012 таъсис ёфта, бори аввал соли 2013 таҷлил гардид. Дар асоси консепсияи Ҷейм Илайен, Созмони Милали Муттаҳид бо Рӯзи ҷаҳонии хушбахтӣ як қадам ба пеш гузошт, то одамонро дар бораи аҳаммияти хушбахтӣ дар ҳаёти инсон ва зарурати ворид кардани хушбахтӣ ба сиёсатҳои давлатӣ огоҳ созад.<ref>{{Cite web|title=International Day of Happiness|url=https://www.daysoftheyear.com/days/international-day-of-happiness/|access-date=2021-04-29|website=Days of the Year|language=en}}</ref> == Таҷлил == Дар Рӯзи ҷаҳонии [[Хушҳолӣ|хушҳолӣ]], [[Маҷмаи Умумии СММ]] аз одамон даъват мекунад, ки дар корҳои хурде, ки ҳаёти онҳоро беҳтар месозанд, пешрафти мунтазам ба даст оранд.<ref>{{Cite web|date=2015-07-31|title=International Day of Happiness, 20 March {{!}} DISD|url=https://www.un.org/development/desa/dspd/international-days/international-day-of-happiness.html/|access-date=2021-04-29|website=www.un.org|language=en-US}}</ref> Дар Рӯзи байналмилалии хушҳолӣ хушбахтиро бо дӯстон ва оилаи худ тақсим кунед. Вақт ҷудо кардан барои қайд ва қадр кардани он чизе, ки инсон барои он бояд миннатдор бошад, ҳатто чизҳои хурд, одамонро хушбахттар ва дар ҳаёт қаноатманд месозад. Инро ба як одати ҳамарӯза табдил диҳед, масалан, пеш бурдани рӯзномаи сипосгузорӣ. Бо азизони худ вақт гузаронед ва кӯшиш кунед, ки муносибатҳоеро, ки давраи душворро аз сар мегузаронанд, барқарор кунед, зеро муносибатҳои хушсифат барои хушбахтӣ муҳиманд. Барномаҳои зина ба зинаро санҷед, ки дар он ҷо шумо ҳар рӯз бо ашхоси ҳамфикр вохӯрда, ба ҳамдигар дар амалҳои созанда ва ҳаёти солим кӯмак мерасонед. Шумо инчунин метавонед ба ташкилотҳои хайрияе, ки корҳои некро ҳавасманд мекунанд, кумак кунед. Шабакаҳои иҷтимоӣ бошад, роҳи дигари иртибот бо дигарон аст. Ин асбоби махсусан пурқувват дар ин рӯз мебошад, зеро он ба мо кӯмак мекунад, ки фаъолият ва шодии худро фавран дар саросари ҷаҳон паҳн кунем.<ref>{{Cite web|title=International Day of Happiness|url=https://www.daysoftheyear.com/days/international-day-of-happiness/|access-date=2021-04-29|website=Days of the Year|language=en}}</ref> == Мавзӯъҳои (шиорҳои) Рӯзи байналмилалии хушҳолӣ == Соли 2016 — «Мубориза бо тағйирёбии иқлим ба хотири ноил шудан ба хушбахтӣ дар сайёра» = Нигаред ба = [[Хушбахтии умумии миллӣ]] == Эзоҳҳо == <references /> [[Гурӯҳ:Рӯзҳои байналмиллалии СММ]] [[Гурӯҳ:Қатъномаҳои Маҷмаи Умумии СММ]] [[Гурӯҳ:Идҳои 20 март]] 6z0940juouj839d9w4gr5g5je6gbhn9 0 330480 1481920 1465451 2026-07-24T04:18:28Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481920 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | ном = Фурудгоҳи Сэндай | nativename = 仙台空港 | IATA = SDJ | ICAO = RJSS | type = Ҷамъиятӣ | operator = Sendai Airport Co. | city-served = [[Сэндай]] | location = [[Сэндай]], [[Миягӣ]], [[Ҷопон]] | elevation-m = 6 | coordinates = {{coord|38|08|20|N|140|55|15|E|type:airport}} | website = {{URL|sendai-airport.co.jp}} | metric-elev = Y | metric-rwy = Y | r1-number = 09/27 | r1-length-m = 3000 | r1-surface = Асфалт }} '''Фурудгоҳи Сэндай''' — фурудгоҳи асосии [[Сэндай]] — бузургтарин шаҳри минтақаи [[Тохоку]] дар шимолу шарқии [[Ҷопон]] мебошад.<ref>[https://www.sendai-airport.co.jp Дар бораи фурудгоҳ]. Sendai Airport Co.</ref> Сэндай маркази устони [[Миягӣ]] ва дарвозаи сайёҳии минтақаи Тохоку мебошад. Соли [[2019]] фурудгоҳ 3,5 миллион мусофир қабул намуд.<ref>[https://www.aci.aero/data-centre/annual-traffic-data/ Омори мусофирони ҷаҳон]. ACI World.</ref> == Таърих == === Солҳои аввал === Фурудгоҳ дар соли [[1940]] ба сифати пойгоҳи ҳарбӣ кушода шуд ва пас аз [[Ҷанги дуюми ҷаҳонӣ]] ба фурудгоҳи граждании табдил ёфт. Сэндай бо номи «Шаҳри ҷангалзор» маъруф аст. === Тараққиёт === Дар 11 марти [[2011]] зилзилаи бузурги Тохоку ва сунами фурудгоҳро вайрон кард. Фурудгоҳ як моҳ пас аз сунами барқарор шуд ва дар соли [[2016]] пурра навсозӣ гардид.<ref>[https://www.nytimes.com/2011/03/12/world/asia/12japan.html Sendai airport damaged by tsunami]. The New York Times, 2011.</ref> === Замони муосир === Фурудгоҳ маркази ҳавоии минтақаи Тохоку мебошад. Парвозҳо ба Токио (Нарита), Осака, Саппоро, Наҳа, Сеул, Пекин ва Тайбей иҷро мешаванд. Сэндай мақсади маъруфи сайёҳон барои дидани табиати Тохоку мебошад.<ref>[https://www.sendai-airport.co.jp/en/flight/ Хатҳои парвоз] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20230510035750/https://www.sendai-airport.co.jp/en/flight/ |date=2023-05-10 }}. Sendai Airport.</ref> == Авиакомпанияҳо ва хатҳои парвоз == {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; width:70%;" ! Ширкат !! Хатҳои асосӣ |- | [[All Nippon Airways]] || Осака (Итами), Наҳа |- | [[Japan Airlines]] || Осака (Итами) |- | [[Peach Aviation]] || Токио (Нарита), Саппоро |- | [[IBEX Airlines]] || Осака (Итами), Фукуока |- | [[Korean Air]] || Сеул |- | [[EVA Air]] || Тайбей |} == Зерсохтор == === Рохҳои парвоз === {| class="wikitable" ! Рақам !! Дарозӣ (м) !! Рӯйпӯш |- | 09/27 || 3 000 || Асфалт |} === Терминалҳо === Фурудгоҳ як терминал дорад ки пас аз сунами [[2011]] пурра навсозӣ шуд. Хатти роҳи оҳан (Sendai Airport Transit) фурудгоҳро дар 25 дақиқа ба маркази Сэндай мепайвандад. == Оморҳо == {| class="wikitable" |+ Шумораи мусофирон ! Сол !! Мусофирон (млн) |- | [[2016]] || 3,1 |- | [[2017]] || 3,2 |- | [[2018]] || 3,4 |- | [[2019]] || 3,5 |} == Нигаред низ == * [[Сэндай]] * [[Миягӣ]] * [[Ҷопон]] * [[Тохоку]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://www.sendai-airport.co.jp Сайти расмии фурудгоҳ] * [https://www.flightradar24.com/airport/SDJ Парвозҳо дар FlightRadar24] [[Гурӯҳ:Фурудгоҳҳои Ҷопон]] [[Гурӯҳ:Сэндай]] [[Гурӯҳ:Миягӣ]] imbmsajfpf66pcgkjdw2kcmn4clswaq 0 332441 1481903 1480898 2026-07-24T02:23:44Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481903 wikitext text/x-wiki {{Мусиқидон}} '''Фарангис Нуруллохоҷа''' ({{ВД-Дебоча}}) — оҳангсози тоҷики конодоӣ<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.tj/20170330/1021969743.html|title=Фарангис Нуруллохоҷа Ҷоизаи тиллоии "Мусиқии ҷаҳонӣ"-ро дарёфт кард|author=|website=Sputnik Тоҷикистон|date=20170330T2112+0500|lang=tg|accessdate=2026-07-16}}</ref>, ки тембрро дар эҷодиёти муосири худ аз мусиқии симфонӣ, камеравӣ, вокалӣ ва электроакустикӣ меомӯзад. Ӯ сазовори ҷоизаҳои сершумор буда, якеаш стипендияи Гуггенхайм мебошад, ки онро дар соҳаи оҳангсозӣ дар соли 2018 гирифтааст. == Зиндагинома == Фарангис Нуруллохоҷа дар шаҳри Душанбе дар хонаводаи [[Мунира Шаҳидӣ]] ва [[Талъат Нуруллохоҷаев]] ба дунё омадааст. Вай на танҳо аз Донишгоҳи Гётеборги Шветсия дар соҳаи санъати тасвирӣ (2004) дараҷаи доктори санъати тасвириро гирифтааст, балки инчунин дар Донишгоҳи Калифорния дар Сан Диего ва инчунин дар IRCAM дар Париж таҳсил кардааст. Таҳсилоти ибтидоии ӯ дар Мактаби махсуси мусиқии ба номи Зиёдулло Шаҳидӣ (1979—1990) фортепиано буд. Ғайр аз ин, вай дар Осорхонаи Питт Риверс дар Оксфорд (1992—1993) муҳаққиқ дар соҳаи этномусиқшиносӣ буд, ки дар он ҷо анъанаҳои мусиқии тоҷикӣ ва чиниро омӯхтааст. == Ҷоизаҳо == * 2000 — Ҷоизаи бузург барои «Нусха» аз Бунёди Абу Ғазалӣ дар Залтсбург, Австрия * 2008 — Беҳтарин оҳангсози миёнаи касбӣ аз ҷоизаи Ҷозеф С. Штауффери Шӯрои санъати Канада оид ба санъат * 2010 — Ҷоизаи композитсия барои Озмуни сеюми Магистралия барои композиторони «Парпарон» дар Овьедо, Испания * 2012 — Ҷоизаи STIM-стипендиум<ref>{{Cite web|url=https://issuu.com/stim-magasinet/docs/stim_annual_report_2012|title=STIM Annual Report 2012|date=18 June 2013|accessdate=2026-07-02|archivedate=2024-05-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240530083456/https://issuu.com/stim-magasinet/docs/stim_annual_report_2012}}</ref> * 2014 — Ҷоизаи сеюмро барои «Равиши Нур» — консерт барои саксофон ва оркестр дар Озмуни оҳангсозони Андрей Петров дар Санкт-Петербург, Русия ба даст овард<ref>{{Cite web|url=https://ianews.ru/articles/53786/|title=Andrey Petrov Composers Competition|date=23 September 2014}}</ref> * 2015 — Барои консерти «Дайду» — барои скрипка, оркестри торӣ ва се сози зарбӣ дар Озмуни байналмилалии композиторони Гражина Бацевич дар Лодз, Пологне, ҷоизаи дуюм дода шуд. * 2016 — Ҷоизаи композитсия (ҷойгиршавӣ номаълум) барои «L’infini de l’instant» дар Озмуни композиторони Андрей Петров дар Санкт-Петербург, Русия * 2016 — Ҷоизаи эътироф аз [[Longueuil Art Council|Шӯрои бадеии Лонгейл]] * 2017 — Медали тиллоии «Беҳтарин намоиш» барои суруди «Incandescence» барои ҷоизаҳои мусиқии ҷаҳонӣ * 2018 — Ҷоизаи стипендияи Гуггенхайм дар соҳаи композитсия аз ҷониби Бунёди Ҷон Саймон Гуггенхайм<ref>{{Cite web|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/farangis-nurulla/|title=John Simon Guggenheim Memorial Foundation: Farangis Nurulla|date=2018|accessdate=2026-07-02|archivedate=2022-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220629102317/https://www.gf.org/fellows/all-fellows/farangis-nurulla/}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vfarhang.tj/index.php/en/news/1449-farangis-nurulla-khoja-was-awarded-a-guggenheim-fellowship|title=Farangis Nurulla-Khoja was awarded a Guggenheim Fellowship|website=Ministry of Culture of the Republic of Tajikistan|accessdate=2026-07-02|archivedate=2022-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220521124214/https://vfarhang.tj/index.php/en/news/1449-farangis-nurulla-khoja-was-awarded-a-guggenheim-fellowship}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://khovar.tj/farangis-nurulloho-a-naberai-ziyodullo-sha-id-sazovori-idrori-guggenhajm-gardid/|title=Фарангис Нуруллохоҷа-набераи Зиёдулло Шаҳидӣ сазовори идрори Гуггенхайм гардид|publisher=АМИТ "Ховар"|lang=|accessdate=2026-07-16}}{{Пайванди мурда|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Афроди зинда]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1972]] [[Гурӯҳ:Оҳангсозони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Шахсиятҳо:Душанбе]] [[Гурӯҳ:Тоҷикони Канада]] [[Гурӯҳ:Хонадони Шаҳидӣ]] r6r41zrv7nop50xp1xml4u51001otmf 0 332523 1481841 1479461 2026-07-23T16:31:33Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1481841 wikitext text/x-wiki {{Шахс |ном = Наврӯзи Файзалӣ |номи аслӣ = Боев Наврӯзҷон Файзалиевич |тасвир = [[Акс:Наврӯзи Файзалӣ.jpg|мини]] |таърихи таваллуд = 21.03.1994 |зодгоҳ = деҳаи Меҳробод, {{Зодгоҳ|ноҳияи Кофарниҳон|ноҳияи Ваҳдат}}, [[Тоҷикистон]] |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |таҳсилот = [[Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон]] |касб = [[рӯзноманигор]], [[муҷрӣ]], [[коргардон]] |ҷоизаҳо = Аълочии телевизион ва радиои Тоҷикистон, Аълочии ҚС КДАМ |алма-матер = Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон }} '''Наврӯзи Файзалӣ''' (''Боев Наврӯзҷон Файзалиевич''; зод. [[21 март]]и [[1994]], деҳаи [[Меҳробод (деҳа, н. Ваҳдат)|Меҳробод]], [[ноҳияи Кофарниҳон]]) — {{рӯзноманигор}}, муҷрии телевизион ва радио, шоумен ва коргардони тоҷик. == Зиндагинома == Наврӯзҷон Боев 21 марти соли 1994 дар деҳаи [[Меҳробод (деҳа, н. Ваҳдат)|Максим Горки (ҳозира Меҳробод)]]-и ноҳияи Кофарниҳон ба дунё омадааст. Баъди хатми мактаби миёна, ҳуҷҷатҳояшро ба Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода супорида, онро бо ихтисоси коргардони намоишҳои театркунонидашуда ва идҳо хатм намудааст. Оиладор ва соҳиби 2 фарзанд мебошад. == Корнома == Наврӯзи Файзалӣ пеш аз оғози фаъолияти касбии рӯзноманигорӣ, ҳамчун тренер дар Иттиҳодияи ҷамъиятии «Насли наврас» фаъолият кардааст. Фаъолияти эҷодии ӯ дар соҳаи радио ва телевизион аз давраи донишҷӯиаш оғоз ёфтааст. === Радио === Қадамҳои аввалини худро дар соҳаи радио аз «Радиои Имрӯз» оғоз карда, дар он ҷо ба ҳайси муаллиф, коргардон ва ровии барномаи поп-музики «Шоми рӯз» фаъолият намудааст. Масири касбии ӯ дар соҳаи радио чунин идома ёфтааст: * Муаллиф ва ровии барномаи «Субҳи беғам» дар Радиои «ZET.fm»; * Ровии барномаи «Шом ба хайр» дар Радиои Тоҷикистон; * Муҷрии шоу-барномаи субҳонии «Субҳона» дар Радиои Фарҳанг<ref>{{Cite web|url=https://farhangfm.tj/2026/06/24/chernovik-3/|title=ТАРТИБИ ПАХШИ БАРНОМАҲО БАРОИ ИМРӮЗ, 24.06.2026. БАРНОМАҲОИ МОРО ТАРИҚИ МАВҶИ 106.5 FM ПАЙГИР БОШЕД|author=|website=Радиои Фарҳанг|date=2026-06-24|lang=|accessdate=2026-07-07}}{{Пайванди мурда|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Телевизион === Аз соли 2013 ҳамкориро бо [[ТВ Баҳористон|Телевизиони Баҳористон]] оғоз намуда, тавассути барномаҳои ҷолиби худ дар байни бинандагон маҳбубият пайдо кардааст. Ӯ муаллиф ва ровии чандин барномаҳои телевизионӣ мебошад, аз ҷумла: * «Ҷаҳони варзиш» * «Касби ман» * «Муъҷизаҳои табиат» * «Раҳнавард» * «Дар меҳмонии ТВБ» * «Ифтихор» * «Сайри кишвари маҳбуб» * «Матин» * «Авранг» ==== Филмшиносӣ ==== Наврӯзи Файзалӣ дар соҳаи синамои телевизионӣ низ таҷриба дошта, дар чанд филм ҳамчун муаллифи сенария ва нақшофар (актёр) саҳм гузоштааст: * «Гумроҳ» — филми телевизионӣ (муаллиф ва нақшофарин); * «Дӯстӣ» — филми телевизионӣ (муаллиф ва нақшофарин). == Ҷоизаҳо == * Аълочии телевизион ва радиои Тоҷикистон; * Аълочии Қушунҳои сарҳадии Кумитаи давлатии амнияти миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} p084p1ei2nac4ump6ce7463x3njsw9r 0 332897 1481805 1481793 2026-07-23T12:21:34Z Yoonoos.tj 27005 /* */ 1481805 wikitext text/x-wiki '''Феҳристи 10 [[Биёбон|биёбони]] бузургтарин дар рӯи Замин''' (хушки биёбонӣ ва сарди арктикӣ). '''Биёбон''' — минтақаи табиии сатҳи Замин мебошад, ки бо камёбӣ ё набудани растаниҳо, камии боришот ва шароити душвори иқлимӣ тавсиф мешавад. Дар маънои васеъ, биёбон минтақаи табииест, ки дар он наботот ё тамоман вуҷуд надорад ё танҳо намудҳои камшумори ба хушкӣ тобовар мерӯянд. Биёбонҳо дар шароити иқлими сахт (хушк – [[иқлими биёбонӣ]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.un.org/ru/development/sustainable/desertification/|title=Факты о пустынях и опустынивании|website=www.un.org|lang=RU|accessdate=2023-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220208155734/http://www.un.org/ru/development/sustainable/desertification/|archivedate=2022-02-08}}</ref> ё сард – [[биёбони арктикӣ]]) ба вуҷуд меоянд. Биёбонҳо метавонанд регзор, санглох, гилӣ, шӯрзамин ва барфию яхӣ бошанд. Аз сабаби номусоидии шароити табиӣ барои зиндагии бароҳат, биёбонҳо одатан минтақаҳои камаҳолӣ ба ҳисоб мераванд. == Биёбонҳо бо масоҳати зиёда аз 50,000 км² == {| class="sortable wikitable" !Место !Номи биёбон !Намуд !Акс !Масоҳат(км²) !Макон |- |1 |Биёбони Антарктика |Хунук |[[Акс:Antarctica_6400px_from_Blue_Marble.jpg|пайванд=Файл:Antarctica_6400px_from_Blue_Marble.jpg|100x100пкс]] |14 200 000<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.vokrugsveta.ru/articles/v-serdce-pustoty-5-krupneishikh-pustyn-mira-id657255/|title=5 крупнейших пустынь мира {{!}} Вокруг Света|website=www.vokrugsveta.ru|lang=RU|accessdate=2023-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230624212357/https://www.vokrugsveta.ru/articles/v-serdce-pustoty-5-krupneishikh-pustyn-mira-id657255/|archivedate=2023-06-24}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://geographical.co.uk/science-environment/the-worlds-largest-deserts|title=The world's 10 largest deserts|first=Geographical|last=Staff|website=Geographical|date=2022-08-23|lang=en-GB|accessdate=2023-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230624213201/https://geographical.co.uk/science-environment/the-worlds-largest-deserts|archivedate=2023-06-24}}</ref> |[[Антарктида]] |- |2 |Биёбони Антарктика |Хунук |[[Акс:Arctica_surface.jpg|пайванд=Файл:Arctica_surface.jpg|100x100пкс]] |13 900 000<ref name=":0" /><ref name=":2" /> |Ҳудудҳои биёӣбонӣ [[Арктика] на [[Аляска]], в [[Канада]], [[Гренландия]] ([[Дания]]), [[Русия] ва [[Исландия]] |- |3 |[[Саҳрои бузург]] |Тропикӣ |[[Акс:Sahara_satellite_hires.jpg|пайванд=Файл:Sahara_satellite_hires.jpg|100x100пкс]] |9 200 000<ref name=":0" /><ref name=":2" /> |[[Алҷазоир]], [[Чад]], [[Миср], [[Либиё]], [[Малӣ]], [[Мавритания]], [[Марокаш]], [[Ниҷер]], [[Судон]], [[Тунис]] и [[Саҳрои Ғарбӣ]] |- |4 |Биёбони Австралия (иборат аз 10 саҳрои биёбонӣ) |Тропикӣ ва Субтропикӣ |[[Акс:Australia_satellite_plane.jpg|пайванд=Файл:Australia_satellite_plane.jpg|100x100пкс]] |2 700 000<ref name=":0" /><ref name=":2" /> |[[Австралия]] |- |5 |Биёбонҳои Нимҷазираи Араб |Тропикӣ |[[Акс:Arabian_Desert.png|пайванд=Файл:Arabian_Desert.png|100x100пкс]] |2 300 000<ref name=":0" /><ref name=":2" /> |[[Арабистони Саудӣ]], [[Урдун]], [[Ироқ]], [[Кувайт]], [[Қатар]], [[Имороти Муттаҳидаи Арабӣ|ИМА]], [[Умон]] и [[Яман]] |- |6 |[[Биёбони Габи]] |Субтропикӣ |[[Акс:Gobi.png|пайванд=Файл:Gobi.png|100x100пкс]] |1 300 000 |[[Муғулистон]] и [[Ҷумҳурии Мардумии Чин]] |- |7 |[[Колоҳорӣ]] |Субтропикӣ |[[Акс:Kalahari.png|пайванд=Файл:Kalahari.png|120x120пкс]] |930 000 |[[Ангола]], [[Ботсвана]], [[Намибия]] ва [[Ҷумҳурии Африқои Ҷанубӣ]] |- |8 |Биёбони Патагония | |[[Акс:Patagonian-419px.png|пайванд=Файл:Patagonian-419px.png|143x143пкс]] |670 000 |[[Аргентина]] ва [[Чили]] |- |9 |Биёбони ИМА ғарбӣ | |[[Акс:Greatbasinmap.png|пайванд=Файл:Greatbasinmap.png|112x112пкс]] |490 000 |[[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]] |- |10 |[[Биёбони Сурия]] |Субтропикӣ |[[Акс:Syrian_Desert.png|пайванд=Файл:Syrian_Desert.png|100x100пкс]] |460 000 |[[Сурия]], [[Урдун]], [[Ироқ]] и [[Арабистони Саудӣ]] |} == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Адабиёт == * Бузургтарин биёбонҳои ҷаҳон: дар 2 қисм // Илм ва ҳаёт . 2013: № 5. — С. 88-95 ва № 6. — С. 82-90. [[Гурӯҳ:Феҳрист:Ҷуғрофиё]] cdp864a7amo3hctmw1sgq8rypykwqh0 1481806 1481805 2026-07-23T12:28:57Z Yoonoos.tj 27005 /* Биёбонҳо бо масоҳати зиёда аз 50,000 км² */ 1481806 wikitext text/x-wiki '''Феҳристи 10 [[Биёбон|биёбони]] бузургтарин дар рӯи Замин''' (хушки биёбонӣ ва сарди арктикӣ). '''Биёбон''' — минтақаи табиии сатҳи Замин мебошад, ки бо камёбӣ ё набудани растаниҳо, камии боришот ва шароити душвори иқлимӣ тавсиф мешавад. Дар маънои васеъ, биёбон минтақаи табииест, ки дар он наботот ё тамоман вуҷуд надорад ё танҳо намудҳои камшумори ба хушкӣ тобовар мерӯянд. Биёбонҳо дар шароити иқлими сахт (хушк – [[иқлими биёбонӣ]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.un.org/ru/development/sustainable/desertification/|title=Факты о пустынях и опустынивании|website=www.un.org|lang=RU|accessdate=2023-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220208155734/http://www.un.org/ru/development/sustainable/desertification/|archivedate=2022-02-08}}</ref> ё сард – [[биёбони арктикӣ]]) ба вуҷуд меоянд. Биёбонҳо метавонанд регзор, санглох, гилӣ, шӯрзамин ва барфию яхӣ бошанд. Аз сабаби номусоидии шароити табиӣ барои зиндагии бароҳат, биёбонҳо одатан минтақаҳои камаҳолӣ ба ҳисоб мераванд. == Биёбонҳо бо масоҳати зиёда аз 50,000 км² == {| class="sortable wikitable" !Место !Номи биёбон !Намуд !Акс !Масоҳат(км²) !Макон |- |1 |Биёбони Антарктика |Хунук |[[Акс:Antarctica_6400px_from_Blue_Marble.jpg|пайванд=Акс:Antarctica_6400px_from_Blue_Marble.jpg|100x100пкс]] |14 200 000<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.vokrugsveta.ru/articles/v-serdce-pustoty-5-krupneishikh-pustyn-mira-id657255/|title=5 крупнейших пустынь мира {{!}} Вокруг Света|website=www.vokrugsveta.ru|lang=RU|accessdate=2023-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230624212357/https://www.vokrugsveta.ru/articles/v-serdce-pustoty-5-krupneishikh-pustyn-mira-id657255/|archivedate=2023-06-24}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://geographical.co.uk/science-environment/the-worlds-largest-deserts|title=The world's 10 largest deserts|first=Geographical|last=Staff|website=Geographical|date=2022-08-23|lang=en-GB|accessdate=2023-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230624213201/https://geographical.co.uk/science-environment/the-worlds-largest-deserts|archivedate=2023-06-24}}</ref> |[[Антарктида]] |- |2 |Биёбони Арктика |Хунук |[[Акс:Arctica_surface.jpg|пайванд=Акс:Arctica_surface.jpg|100x100пкс]] |13 900 000<ref name=":0" /><ref name=":2" /> |Ҳудудҳои биёбонӣ [[Арктика]] дар [[Аляска]], дар [[Канада]], [[Гренландия]] ([[Дания]]), [[Русия]] ва [[Исландия]] |- |3 |[[Саҳрои бузург]] |Тропикӣ |[[Акс:Sahara_satellite_hires.jpg|пайванд=Акс:Sahara_satellite_hires.jpg|100x100пкс]] |9 200 000<ref name=":0" /><ref name=":2" /> |[[Алҷазоир]], [[Чад]], [[Миср]], [[Либиё]], [[Малӣ]], [[Мавритания]], [[Марокаш]], [[Ниҷер]], [[Судон]], [[Тунис]] ва [[Саҳрои Ғарбӣ]] |- |4 |[[Биёбони Австралия]] (иборат аз 10 саҳрои биёбонӣ) |Тропикӣ ва Субтропикӣ |[[Акс:Australia_satellite_plane.jpg|пайванд=Акс:Australia_satellite_plane.jpg|100x100пкс]] |2 700 000<ref name=":0" /><ref name=":2" /> |[[Австралия]] |- |5 |Биёбонҳои Нимҷазираи Араб |Тропикӣ |[[Акс:Arabian_Desert.png|пайванд=Акс:Arabian_Desert.png|100x100пкс]] |2 300 000<ref name=":0" /><ref name=":2" /> |[[Арабистони Саудӣ]], [[Урдун]], [[Ироқ]], [[Кувайт]], [[Қатар]], [[Имороти Муттаҳидаи Арабӣ|ИМА]], [[Умон]] ва [[Яман]] |- |6 |[[Биёбони Габи]] |Субтропикӣ |[[Акс:Gobi.png|пайванд=Акс:Gobi.png|100x100пкс]] |1 300 000 |[[Муғулистон]] ва [[Ҷумҳурии Мардумии Чин]] |- |7 |[[Колоҳорӣ]] |Субтропикӣ |[[Акс:Kalahari.png|пайванд=Акс:Kalahari.png|120x120пкс]] |930 000 |[[Ангола]], [[Ботсвана]], [[Намибия]] ва [[Ҷумҳурии Африқои Ҷанубӣ]] |- |8 |[[Биёбони Патагония]] | |[[Акс:Patagonian-419px.png|пайванд=Акс:Patagonian-419px.png|143x143пкс]] |670 000 |[[Аргентина]] ва [[Чили]] |- |9 |Биёбони ғарбии ИМА | |[[Акс:Greatbasinmap.png|пайванд=Акс:Greatbasinmap.png|112x112пкс]] |490 000 |[[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]] |- |10 |[[Биёбони Сурия]] |Субтропикӣ |[[Акс:Syrian_Desert.png|пайванд=Акс:Syrian_Desert.png|100x100пкс]] |460 000 |[[Сурия]], [[Урдун]], [[Ироқ]] ва [[Арабистони Саудӣ]] |} == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Адабиёт == * Бузургтарин биёбонҳои ҷаҳон: дар 2 қисм // Илм ва ҳаёт . 2013: № 5. — С. 88-95 ва № 6. — С. 82-90. [[Гурӯҳ:Феҳрист:Ҷуғрофиё]] pitiw0an7zwqn0hp37dy9ceb05discg 0 332900 1481809 2026-07-23T12:35:21Z Yoonoos.tj 27005 Yoonoos.tj moved page [[Фурудгоҳи оспрингбрук]] to [[Фурудгоҳи Спрингбрук]] 1481809 wikitext text/x-wiki #равона [[Фурудгоҳи Спрингбрук]] 8w1neqbftw6eb5dupobn6ny2rz6yikk 0 332901 1481815 2026-07-23T13:48:37Z ~2026-38223-61 141046 ин мақола ба таҳрир ниёз дорад 1481815 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" | colspan="2" | === '''Ба Вақти Димишқ''' === [[https://fa.wikipedia.org/wiki/پرونده:Be_Vaghte_Sham.jpg|сарҳад|марказ|бе_чаҳорчӯба]] |- !''Коргардон'' |'''''[[Иброҳим Ҳотамикиё]]''''' |- !Таҳиякунанда |'''''Муҳаммад Хазоӣ''''' |- !''Филмномаи'' |''[[Иброҳим Ҳотамикиё]]'' |- !'''''Ҳунармандон''''' | * ''[[Бобак Ҳамидиён]]'' * ''[[Ҳодӣ Ҳиҷозифар]]'' * ''[[Пир Доғир]]'' * ''[[Холид Ас-Саид]]'' * ''Юсуф Салама'' * ''Румӣ Аттоуллоҳ'' * ''[[Лолаи Марзбон]]'' |- !'''''Мусиқӣ''''' |''[[Корун Ҳумоюнфар|Коран Ҳумоюнфар]]'' |- !'''''Видеограф''''' |''[[Маҳдӣ Ҷаъфарӣ]]'' |- !'''''Муҳаррир''''' |''[[Меҳрдоди Хушбахт]]'' |- !'''''Ширкати''''' '''''истеҳсолӣ''''' |''[[Созмони Ҳунарию Расонаии Авҷ|СҲРА]]'' |- !'''''Паҳнкунанда''''' |''[[Эронфилм]]'' |- !'''''Санаи пахш''''' |''13 феврали соли 2018'' |- !'''''Давомнокӣ''''' |''115 дақиқа'' |- !'''''Кишвар''''' |''[[Эрон]]'' |- !'''''Забон''''' |''[[форсӣ]]'' ''[[арабӣ]]'' ''[[инглисӣ]]'' |} '''''"Ба Вақти Димишқ"''''' филми драмавии соли 2018-и коргардони эронӣ [[Иброҳим Ҳотамикиё]] аст. Сюжет дар бораи ду халабони эронӣ падару писар меравад, ки ҳавопаймои онҳоро [[Давлати исломии Ироқу Шом|нерӯҳои ДОИШ]] дар [[Сурия]] ҳангоми интиқоли борҳои [[кумаки башардӯстона]] ба мардуми минтақаи ҷангӣ забт мекунанд, нақл мекунад. Дар филм [[Ҳодӣ Ҳиҷозифар]], [[Бобак Ҳамидиён]] ва як гурӯҳи ҳунарпешагони суриягӣ, ироқӣ ва лубнонӣ нақш бозидаанд. == Хулосаи кӯтоҳ == Алӣ ва писараш Юнус нақшҳои халабононро иҷро мекунанд ва кӯшиш мекунанд шаҳрвандони осоиштаро, ки дар шарқи [[Сурия]] муҳосира ва таҳти ҳамлаи [[ДОИШ|нерӯҳои ДОИШ]] қарор доштанд, наҷот диҳанд. Халабонҳо барои кӯмак ба сокинони шаҳр дар фирор бо ҳавопаймои боркаши кӯҳнаи [[IL-76]] омадаанд. == Ҷузъиёти филм == Филм мекӯшад, ки [[ДОИШ|воқеияти ДОИШ]] ва он чизеро, ки расонаҳои [[Аврупо|Ғарб]] мехоҳанд аз ҷаҳон дар бораи онҳо пинҳон кунанд, равшан кунад. Ҳотамикиё, Ҳумоюнфар ва Юсуф Салама, ҳунарпешаи лубнонӣ, ки дар филм нақши Абуумар Аш-Шишониро бозидааст, дар маросиме, ки дар кинотеатри Куруш баргузор шуд, ширкат карданд. == Ҷоизаҳо == Дар [[Фестивали байналмилалии филми Фаҷр]] дар соли 2018, [[Иброҳим Ҳотамикиё]] бо ҷоизаи " [[Кристалли Симурғ]]" барои беҳтарин коргардонӣ сарфароз шуд.  [[Муҳаммадалӣ Ҷаъфарӣ]], фармондеҳи [[Сипоҳи посдорони Инқилоби исломӣ|Сипоҳи Посдорони Инқилоб]], Ҳотамикиёро бо гирифтани ин ҷоиза табрик гуфт.  Ин филм ду ҷоизаи дигарро барои "Беҳтарин оҳангсоз" ва "Беҳтарин эффектҳои садоӣ" ба даст овард ва рекорди номзад шудан дар ҳашт категорияро дорад. == Тавсифҳо == [[Муҳаммад Ҷаводи Зариф]], вазири корҳои хориҷии Эрон  ва [[Қосим Сулаймонӣ]], фармондеҳи [[Қудс (Теҳрон)|нерӯи Қудси Эрон]], ин филмро "шоҳасар" тавсиф карданд. [[Ҳодӣ Ҳиҷозифар]], ҳунарпешаи асосӣ, гуфт, ки аз нақши худ дар филм қаноатманд нест. Тибқи гузоришҳо, нахустнамоиши филм дар [[Куриёи Ҷанубӣ]], [[Ҷопон]], [[Ироқ]] ва [[Лубнон]] ба нақша гирифта шудааст. == Пайвандҳои беруна == ''[https://fardisfilm.com/be-vaghte-sham-movie/ Ба Вақти Димишқ]'' [https://www.youtube.com/watch?v=g7XPMVrMV7c Damascus Time] [https://www.youtube.com/watch?v=UMmYAv7MuSU Дамаскское время] csfrtwm9vzqn8zvody4apblsutd988o 1 332902 1481817 2026-07-23T13:52:56Z ~2026-38223-61 141046 /* мақолаи Филми Ба Вақти Димишқ ниёз ба таҳрир дорад */ бахши ҷадид 1481817 wikitext text/x-wiki == мақолаи Филми Ба Вақти Димишқ ниёз ба таҳрир дорад == аз викимедиянҳои тоҷик хоҳиш мекунам ки ин мақолро ташрир кунад ва онро бо тарзи беҳтаре шарҳ диҳанд ва инчунин дар бораи ҳунармандон, ҷоизаҳои гирифтаи филм ва унвонҳое ки дар мақола истифода шудаанд маълумот ҷамъ намоянд... [[Вижа:Ҳиссагузориҳо/&#126;2026-38223-61|&#126;2026-38223-61]] ([[Баҳси корбар:&#126;2026-38223-61|talk]]) 13:52, 23 июли 2026 (UTC) gwny3pxmcbln9j5x2lg9hsaqbslnnuh 1481818 1481817 2026-07-23T13:55:09Z ~2026-38223-61 141046 ба таҳрир 1481818 wikitext text/x-wiki == мақолаи Филми Ба Вақти Димишқ ниёз ба таҳрир дорад == аз викимедиянҳои тоҷик хоҳиш мекунам ки ин мақолро таҳрир кунад ва онро бо тарзи беҳтаре шарҳ диҳанд ва инчунин дар бораи ҳунармандон, ҷоизаҳои гирифтаи филм ва унвонҳое ки дар мақола истифода шудаанд маълумот ҷамъ намоянд... [[Вижа:Ҳиссагузориҳо/&#126;2026-38223-61|&#126;2026-38223-61]] ([[Баҳси корбар:&#126;2026-38223-61|talk]]) 13:52, 23 июли 2026 (UTC) hdh5qf3lik733a8z92lc1mp3ain6vat 0 332903 1481820 2026-07-23T13:57:40Z Yoonoos.tj 27005 Саҳифаи нав: {{Футболбоз |ном = Марк Кукурейя |ҷинс = м |номи пурра = Марк Кукурейя Сасета<br> ({{lang-es|''Marc Cucurella Saseta''}}) |лақаб = |тасвир = |бар = 300px |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 22.07.1998 |зодгоҳ = {{зодгоҳ|Алейя}}, [[Каталония]], [[Испониё]] |шаҳрвандӣ = {{Парчами Исп... 1481820 wikitext text/x-wiki {{Футболбоз |ном = Марк Кукурейя |ҷинс = м |номи пурра = Марк Кукурейя Сасета<br> ({{lang-es|''Marc Cucurella Saseta''}}) |лақаб = |тасвир = |бар = 300px |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 22.07.1998 |зодгоҳ = {{зодгоҳ|Алейя}}, [[Каталония]], [[Испониё]] |шаҳрвандӣ = {{Парчами Испания|20px}} [[Испониё]] |қад = 173<ref name="realmadrid.com">[https://www.realmadrid.com/es-ES/futbol/primer-equipo-masculino/plantilla/marc-cucurella-saseta Marc Cucurella Saseta | Web Oficial | Real Madrid CF]</ref> |вазн = <ref name="realmadrid.com"/> |мавқеъ = [[Ҳимоятгар (футбол)|Дифоъгари канори чап]] |бошгоҳи кунунӣ = {{Парчами Испания|20px}} [[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]] |шумора = |бошгоҳҳои ҷавонон = {{маснад дар футбол |2006—2012|{{Парчами Испания|20px}} «[[Эспанёл (бошгоҳи футбол)|Эспанёл]]»| |2012—2017|{{Парчами Испания|20px}} «[[Барселона (бошгоҳи футбол)|Барселона]]»|}} | бошгоҳҳо = {{маснад дар футбол |2016—2018|{{кироя}}{{Парчами Испания|20px}} [[Барселона Б (бошгоҳи футбол)|Барселона Б]]|48 (1) |2018—2020|{{Парчами Испания|20px}} [[Барселона (бошгоҳи футбол)|Барселона]]|0 (0) |2018—2019|{{кироя}}{{Парчами Испания|20px}} [[Эйбар (бошгоҳи футбол)|Эйбар]]|31 (1) |2019—2020|{{кироя}}{{Парчами Испания|20px}} [[Хетафе (бошгоҳи футбол)|Хетафе]]|37 (1) |2020—2021|{{Парчами Испания|20px}} [[Хетафе (бошгоҳи футбол)|Хетафе]]|38 (3) |2021—2022|{{Парчами Англия|20px}} [[Брайтон (бошгоҳи футбол)|Брайтон]]|35 (1) |2022—2026|{{Парчами Англия|20px}} [[Челси (бошгоҳи футбол)|Челси]]|115 (6) |2026—{{Т. ҳ.}}|{{Парчами Испания|20px}} «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]»|0 (0)}} | мунтахаби миллӣ = {{маснад дар футбол |2014|{{Парчами Испания}} Испониё (то 16 сола)|3 (0) |2014—2015|{{Парчами Испания}} Испониё (то 17 сола)|15 (2) |2016|{{Парчами Испания}} Испониё (то 18 сола)|2 (0) |2016—2017|{{Парчами Испания}} Испониё (то 19 сола)|6 (0) |2019|{{Парчами Каталония}} Каталония|1 (0) |2019—2021|{{Парчами Испания}} Испониё (то 21 сола)|10 (1) |2021|{{Парчами Испания}} Испониё (то 23 сола)|6 (0) |2021—{{Т. ҳ.}}|{{Парчами Испания}} [[Тими миллии футболи Испониё|Испониё]]|27 (1)}} | бошгоҳҳои мураббигарӣ = | медалҳо = {{турнир|[[Ҷоми ҷаҳонии футбол]]}} {{медал|Тилло|[[Ҷоми ҷаҳонии футбол 2026|ИМА/Канада/Мексика 2026]]}} {{турнир|[[Бозиҳои олимпии тобистона|Бозиҳои олимпӣ]]}} {{медал|Нуқра|[[Бозиҳои олимпии тобистона 2020|Токио 2020 (футбол)]]}} {{турнир|[[Ҷоми футболи Урупо]]}} {{медал|Тилло|[[Ҷоми футболи Урупо 2024|Олмон 2024]]}} {{турнир|[[Лигаи миллатҳои Урупо]]}} {{медал|Нуқра|[[Лигаи миллатҳои Урупо 2025|Олмон 2025]]}} | ҷоиза = | викианбор = Marc Cucurella }} '''Марк Кукурейя<ref>Талаффузи дурусти насаби испониёӣ — '''Кукурейя''' (бе ҳарфи Л)</ref> Сасета''' ({{lang-es|Marc Cucurella Saseta}}); {{IPA-ca|ˈmaɾ(k) kukuˈɾeʎə səˈzɛtə}}; [[22 июл]]и [[1998]], [[Алейя]], [[Испониё]]) — [[футболбоз]]и [[Испониё|испониёӣ]], дифоъгари канори чапи бошгоҳи «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]» ва [[Тими миллии футболи Испониё|тими миллии Испониё]]. Дорандаи медали нуқраи [[Бозиҳои олимпии тобистона 2020|бозиҳои олимпии тобистона дар Токио]] (2020). [[Финали ҷоми ҷаҳонии футбол 2026|Қаҳрамони ҷаҳон]] (2026) ва ғолиби [[Ҷоми миллатҳои Урупо 2024|ҷоми миллатҳои Урупо]] (2024). == Зиндагинома == {{васеъкунии фасл}} == Маснади бошгоҳӣ == == Мунтахаби миллӣ == == Дастовардҳо == == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{эзоҳ|group=қайд|liststyle=lower-alpha}} == Пайвандҳо == {{Қаҳрамонони Ҷоми ҷаҳонии футбол}} [[Гурӯҳ:Зодагони 22 июл]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1998]] [[Гурӯҳ:Муҳофизатгарони футбол]] [[Гурӯҳ:Футболбозони Испания]] [[Гурӯҳ:Футболбозони тими миллии футболи Испания]] [[Гурӯҳ:Қаҳрамонони олимпӣ дар футбол]] [[Гурӯҳ:Қаҳрамонони Ҷоми ҷаҳонии футбол]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Барселона Б»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Барселона»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Эйбар»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Хетафе»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Брайтон»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Челси»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Реал Мадрид»]] faj52fptyby6sf03yt1zdvf3cbf73cl 1481886 1481820 2026-07-23T22:30:29Z Yoonoos.tj 27005 /* */ 1481886 wikitext text/x-wiki {{Футболбоз |ном = Марк Кукурейя |ҷинс = м |номи пурра = Марк Кукурейя Сасета<br> ({{lang-es|''Marc Cucurella Saseta''}}) |лақаб = |тасвир = |бар = 300px |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 22.07.1998 |зодгоҳ = {{зодгоҳ|Алейя}}, [[Каталония]], [[Испониё]] |шаҳрвандӣ = {{Парчами Испания|20px}} [[Испониё]] |қад = 173<ref name="realmadrid.com">[https://www.realmadrid.com/es-ES/futbol/primer-equipo-masculino/plantilla/marc-cucurella-saseta Marc Cucurella Saseta | Web Oficial | Real Madrid CF]</ref> |вазн = <ref name="realmadrid.com"/> |мавқеъ = [[Ҳимоятгар (футбол)|Дифоъгари канори чап]] |бошгоҳи кунунӣ = {{Парчами Испания|20px}} «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]» |шумора = |бошгоҳҳои ҷавонон = {{маснад дар футбол |2006—2012|{{Парчами Испания|20px}} «[[Эспанёл (бошгоҳи футбол)|Эспанёл]]»| |2012—2017|{{Парчами Испания|20px}} «[[Барселона (бошгоҳи футбол)|Барселона]]»|}} | бошгоҳҳо = {{маснад дар футбол |2016—2018|{{кироя}}{{Парчами Испания|20px}} «[[Барселона Б (бошгоҳи футбол)|Барселона Б]]»|48 (1) |2018—2020|{{Парчами Испания|20px}} «[[Барселона (бошгоҳи футбол)|Барселона]]»|0 (0) |2018—2019|{{кироя}}{{Парчами Испания|20px}} «[[Эйбар (бошгоҳи футбол)|Эйбар]]»|31 (1) |2019—2020|{{кироя}}{{Парчами Испания|20px}} «[[Хетафе (бошгоҳи футбол)|Хетафе]]»|37 (1) |2020—2021|{{Парчами Испания|20px}} «[[Хетафе (бошгоҳи футбол)|Хетафе]]»|38 (3) |2021—2022|{{Парчами Англия|20px}} «[[Брайтон (бошгоҳи футбол)|Брайтон]]»|35 (1) |2022—2026|{{Парчами Англия|20px}} «[[Челси (бошгоҳи футбол)|Челси]]»|115 (6) |2026—{{Т. ҳ.}}|{{Парчами Испания|20px}} «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]»|0 (0)}} | мунтахаби миллӣ = {{маснад дар футбол |2014|{{Парчами Испания}} Испониё (то 16 сола)|3 (0) |2014—2015|{{Парчами Испания}} Испониё (то 17 сола)|15 (2) |2016|{{Парчами Испания}} Испониё (то 18 сола)|2 (0) |2016—2017|{{Парчами Испания}} Испониё (то 19 сола)|6 (0) |2019|{{Парчами Каталония}} Каталония|1 (0) |2019—2021|{{Парчами Испания}} Испониё (то 21 сола)|10 (1) |2021|{{Парчами Испания}} Испониё (то 23 сола)|6 (0) |2021—{{Т. ҳ.}}|{{Парчами Испания}} [[Тими миллии футболи Испониё|Испониё]]|27 (1)}} | бошгоҳҳои мураббигарӣ = | медалҳо = {{турнир|[[Ҷоми ҷаҳонии футбол]]}} {{медал|Тилло|[[Ҷоми ҷаҳонии футбол 2026|ИМА/Канада/Мексика 2026]]}} {{турнир|[[Бозиҳои олимпии тобистона|Бозиҳои олимпӣ]]}} {{медал|Нуқра|[[Бозиҳои олимпии тобистона 2020|Токио 2020 (футбол)]]}} {{турнир|[[Ҷоми футболи Урупо]]}} {{медал|Тилло|[[Ҷоми футболи Урупо 2024|Олмон 2024]]}} {{турнир|[[Лигаи миллатҳои Урупо]]}} {{медал|Нуқра|[[Лигаи миллатҳои Урупо 2025|Олмон 2025]]}} | ҷоиза = | викианбор = Marc Cucurella }} '''Марк Кукурейя<ref>Талаффузи дурусти насаби испониёӣ — '''Кукурейя''' (бе ҳарфи Л)</ref> Сасета''' ({{lang-es|Marc Cucurella Saseta}}); {{IPA-ca|ˈmaɾ(k) kukuˈɾeʎə səˈzɛtə}}; [[22 июл]]и [[1998]], [[Алейя]], [[Испониё]]) — [[футболбоз]]и [[Испониё|испониёӣ]], дифоъгари канори чапи бошгоҳи «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]» ва [[Тими миллии футболи Испониё|тими миллии Испониё]]. Дорандаи медали нуқраи [[Бозиҳои олимпии тобистона 2020|бозиҳои олимпии тобистона дар Токио]] (2020). [[Финали ҷоми ҷаҳонии футбол 2026|Қаҳрамони ҷаҳон]] (2026) ва ғолиби [[Ҷоми миллатҳои Урупо 2024|ҷоми миллатҳои Урупо]] (2024). == Зиндагинома == {{васеъкунии фасл}} == Маснади бошгоҳӣ == == Мунтахаби миллӣ == == Дастовардҳо == == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{эзоҳ|group=қайд|liststyle=lower-alpha}} == Пайвандҳо == {{Қаҳрамонони Ҷоми ҷаҳонии футбол}} [[Гурӯҳ:Зодагони 22 июл]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1998]] [[Гурӯҳ:Муҳофизатгарони футбол]] [[Гурӯҳ:Футболбозони Испания]] [[Гурӯҳ:Футболбозони тими миллии футболи Испания]] [[Гурӯҳ:Қаҳрамонони олимпӣ дар футбол]] [[Гурӯҳ:Қаҳрамонони Ҷоми ҷаҳонии футбол]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Барселона Б»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Барселона»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Эйбар»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Хетафе»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Брайтон»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Челси»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Реал Мадрид»]] o23rd76re2qjxy1fewz6pi6g90u0cyv 0 332904 1481822 2026-07-23T14:06:05Z Yoonoos.tj 27005 Yoonoos.tj moved page [[Алекс Вон Счведлер]] to [[Алекс фон Шведлер]] 1481822 wikitext text/x-wiki #равона [[Алекс фон Шведлер]] pyd1zzpiiv8dt7mjr1csmlahhjtbci8 1 332905 1481824 2026-07-23T14:06:06Z Yoonoos.tj 27005 Yoonoos.tj moved page [[Баҳс:Алекс Вон Счведлер]] to [[Баҳс:Алекс фон Шведлер]] 1481824 wikitext text/x-wiki #равона [[Баҳс:Алекс фон Шведлер]] hxvp6h6m9xm2a1m32ht51egaz0m7y0u 0 332906 1481838 2026-07-23T16:01:57Z Шухрат Саъдиев 5132 Бо тарҷумаи саҳифаи "[[:uk:Special:Redirect/revision/47628600|Британські заморські території]]" сохта шудааст 1481838 wikitext text/x-wiki {{Кишвар | Номи тоҷикӣ = Қаламравҳои хориҷии Бритониё | Номи аслӣ = British Overseas Territories | Парчам = Flag of the United Kingdom.svg | Дар харита = United Kingdom (overseas+crown dependencies), administrative divisions - Nmbrs (multiple zoom).svg | sovereignty_type = | Забонҳо = англисӣ | Масоҳат = 1,727,570 | Аҳолӣ = 350,000 | Зичии аҳолӣ = 4,9/ }}'''Қаламравҳои хориҷии Бритониё''' ( {{Lang-en|British Overseas Territories}} )&nbsp;— чордаҳ қаламрав, ки таҳти соҳибихтиёрии [[Британияи Кабир|Бритониёи Кабир]] қарор доранд, аммо қисми он нестанд. Номи "Қаламравҳои хориҷии Бритониё" [[соли 2002]] бо Қонун дар бораи қаламравҳои хориҷии Бритониё муаррифӣ шуд ва истилоҳи "Вобастагии Бритониё"-ро иваз кард ( {{Lang-en|British-Dependent Territories}} ), ки дар Қонун дар бораи шаҳрвандии Бритониё аз соли 1981 мавҷуд буд. То он вақт, ин қаламравҳо мустамликаҳо ё мустамликаҳои тоҷӣ номида мешуданд. Қалъаҳои берун аз Бритониёро инчунин метавон ҳамчун "Қаламравҳои берун аз Бритониё" ё танҳо "Қаламравҳои берун аз Бритониё" номид, вақте ки мансубият аз матн равшан бошад. Ҷазираҳои Ҷерсӣ, [[Гернсӣ|Гернси]] ва ҷазираи Мэн низ таҳти соҳибихтиёрии Тоҷи Бритониё қарор доранд, аммо бо [[Подшоҳии Муттаҳида]] муносибатҳои конститутсионии каме фарқкунанда доранд ва пайваста ҳамчун тоҷи тоҷӣ тасниф карда мешаванд, на ҳамчун қаламравҳои хориҷӣ. Қаламравҳои хориҷӣ ва тоҷи тоҷӣ бояд аз Иттиҳоди Миллатҳо ( {{Lang-en|Commonwealth of Nations}} ) фарқ кунанд, иттиҳоди ихтиёрии мустамликаҳои собиқи Бритониё ва ба наздикӣ — баъзе кишварҳои дигар, ба монанди [[Мозамбик]], ки бо сабабҳои молиявӣ ва сиёсӣ ба Иттиҳод ҳамроҳ шуданд. Дар заминаи таърихӣ, мустамликаҳо, ки қисматҳои қаблии Бритониёи Кабир буданд, бояд аз протекторатҳо, ки дар ҳоле ки таҳти назорати Бритониё буданд, истиқлолияти худро ба таври номӣ нигоҳ медоштанд, фарқ карда шаванд. Онҳоро инчунин набояд бо доминантҳо, давлатҳои мустақиле, ки дар [[Империяи Бритониё]] мақоми баробар бо [[Бритониёи Кабир]] доштанд ва пас аз Қонуни Вестминстери [[соли 1931]], омехта кард.&nbsp;— дар Иттиҳодияи Миллатҳои Бритониё. Мустамликаҳои тоҷӣ, ба монанди [[Ҳонгконг|Ҳонконг]], аз дигар мустамликаҳо бо он фарқ мекарданд, ки онҳоро мустақиман идора мекард ва аз мухторияти мустамликаҳои худидоракунанда, ба монанди [[Бермудо|Бермуд]]<nowiki/>о, маҳрум буданд. Шумораи умумии аҳолии ин қаламравҳо тақрибан 260 ҳазор нафарро ташкил медиҳад, масоҳати ин минтақа&nbsp;— 18,015 км². Ғайр аз ин, [[Бритониёи Кабир]] қисме аз қаламрави [[Антарктида]] ( Қаламрави Антарктидаи Бритониё )-ро бо масоҳати {{Number table sorting|1724900}} км² даъво мекунад, аммо мувофиқи [[Созишнома дар бораи Антарктика|Паймони Антарктида]], ки аз ҷониби [[Бритониёи Кабир]] имзо ва тасдиқ шудааст, ин қаламравҳо наметавонанд ба давлатҳои алоҳида тааллуқ дошта бошанд. == Қаламравҳои муосири Бритониёи Кабир == То [[соли 2011]], Қаламравҳои хориҷӣ 14 [[Моликият|амвол]]<nowiki/>ро дар бар мегирифтанд: <ref name="collections.europarchive.org">{{Cite web|url=http://collections.europarchive.org/tna/20080205132101/www.fco.gov.uk/servlet/Front%3fpagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1013618138295|title=[ARCHIVED CONTENT&#93; UK Overseas Territories Foreign & Commonwealth Office|date=|publisher=Collections.europarchive.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFmsD7r?url=http://collections.europarchive.org/tna/20080205132101/www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket%2FXcelerate%2FShowPage|archivedate=2013-07-09}}</ref> {| class="Shortable wikitable" !Парчам !Нишон !Ном !Ҷой !Шиор !Масоҳат !Аҳолӣ !Пойтахт |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Anguilla.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Anguilla.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Anguilla.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Anguilla.svg|50x50пкс]] |[[Ангиля|Ангілья]] |[[Вест-Индия|Вест-Індія]] |''Сила та витримка'' |146 км²<ref name="jncc.gov.uk">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4387|title=British Antarctic Territory|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFoL2UA?url=http://jncc.defra.gov.uk/page-4387|archivedate=2013-07-09}}</ref> |13,500<ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140417/anguilla/|title=Commonwealth Secretariat - Anguilla|date=|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFpmHGm?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140417/anguilla/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |Валлі |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Bermuda.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Bermuda.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Bermuda.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Bermuda.svg|59x59пкс]] |[[Бермудо|Бермудські острови]] |[[Уқёнуси Атлас|Атлантичний океан]] |{{Lang-la|Quo fata ferunt}}<br /><br /> («Whither the Fates carry [us]») |54 км²<ref name="data.un.org">{{Cite web|url=http://data.un.org/Data.aspx?d=POP&f=tableCode%3A19|title=UNdata &#124; record view &#124; Surface area in km2|date=2009-11-04|publisher=Data.un.org|deadlink=no|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFqmikk?url=http://data.un.org/Data.aspx?d=POP|archivedate=2013-07-09}}</ref> |64,000 <small>(2007 оцінка)</small> <ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4393|title=Bermuda|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013125634/http://www.jncc.gov.uk/page-4393|archivedate=2010-10-13}}</ref> |[[Ҳомилтун (Бермудо)|Гамільтон]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|сарҳад|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|41x41пкс]] |Британська антарктична територія |[[Антарктика]] |''Research and discovery'' |1 709 400 км²<ref name="jncc.gov.uk" /> |50 взимку; понад 400 влітку<ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140419/british_antarctic_territory/|title=Commonwealth Secretariat - British Antarctic Territory|date=|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFsxr8A?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140419/british_antarctic_territory/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |[[Фурудгоҳи таҳқеқот русро|Ротера (антарктична станція)]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Commissioner_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Commissioner_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|40x40пкс]] |Британська територія в Індійському океані |[[Уқёнуси Ҳинд|Індійський океан]] |{{Lang-la|In tutela nostra Limuria}} <br /><br />(«Limuria is in our charge») |46 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4399|title=British Indian Ocean Territory|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013134525/http://www.jncc.gov.uk/page-4399|archivedate=2010-10-13}}</ref> |близько 3,000 осіб <br /><br /><small>британський та американський військовий персонал</small>.<ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140420/british_indian_ocean_territory/|title=Commonwealth Secretariat - British Indian Ocean Territory|date=|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFwCYwY?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140420/british_indian_ocean_territory/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |Дієго-Гарсія |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_British_Virgin_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_British_Virgin_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_British_Virgin_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_British_Virgin_Islands.svg|44x44пкс]] |Британські Віргінські острови |[[Вест-Индия|Вест-Індія]] |{{Lang-la|Vigilate}} <br /><br />(«Be watchful») |153 км²<ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4395">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4395|title=British Virgin Islands (BVI)|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013125659/http://www.jncc.gov.uk/page-4395|archivedate=2010-10-13}}</ref> |27,000 <small>(2005 оцінка)</small> <ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4395" /> |Род-Таун |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Cayman_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Cayman_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Cayman_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Cayman_Islands.svg|49x49пкс]] |Кайманові острови |[[Вест-Индия|Вест-Індія]] |''He hath founded it upon the seas'' |259 км²<ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4396">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4396|title=Cayman Islands|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=no|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFzgKtV?url=http://jncc.defra.gov.uk/page-4396|archivedate=2013-07-09}}</ref> |60,456 <ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4396" /> |Джорджтаун |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Falkland_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Falkland_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coa_Falkland.svg|пайванд=Файл:Coa_Falkland.svg|53x53пкс]] |Фолклендські острови |[[Уқёнуси Атлас|Атлантичний океан]] |''Desire the right'' |12 173 км²<ref name="data.un.org" /> |2,955 <small>(2006 оцінка)</small> <ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140425/falkland_islands/|title=Commonwealth Secretariat - Falkland Islands|date=1982-06-14|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG1BAFf?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140425/falkland_islands/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |Порт-Стенлі |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Gibraltar.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Gibraltar.svg|сарҳад|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Gibraltar1.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Gibraltar1.svg|45x45пкс]] |[[Ҷабалутториқ|Гібралтар]] |Піренейський півострів |{{Lang-la|Nulli expugnabilis hosti}} <br /><br />(«No enemy shall expel us») |6,5 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4400|title=Gibraltar|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG28Hp7?url=http://jncc.defra.gov.uk/page-4400|archivedate=2013-07-09}}</ref> |28,800 <small>(2005)</small> <ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140426/gibraltar/|title=Commonwealth Secretariat - Gibraltar|date=2002-11-07|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG42wRr?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140426/gibraltar/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |[[Ҷабалутториқ|Гібралтар]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Montserrat.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Montserrat.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Montserrat.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Montserrat.svg|51x51пкс]] |Монтсеррат |[[Вест-Индия|Вест-Індія]] | |101 км²<ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4397">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4397|title=Montserrat|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013130002/http://www.jncc.gov.uk/page-4397|archivedate=2010-10-13}}</ref> |4,655 <small>(2006 оцінка)</small> <ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4397" /> |Плімут (залишений через загрозу виверження вулкана [[Брейдс (Монтсеррат)|Брейдс]]) |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Pitcairn_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Pitcairn_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_Pitcairn_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_Pitcairn_Islands.svg|47x47пкс]] |[[Ҷазираҳои Питкэрн|Піткерн]] |[[Уқёнуси Ором|Тихий океан]] | |45 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4405|title=Pitcairn Island|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013125750/http://www.jncc.gov.uk/page-4405|archivedate=2010-10-13}}</ref> |51 <small>(2008)</small> <ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140428/pitcairn_islands__pitcairn__henderson__ducie_and_o/|title=Commonwealth Secretariat - Pitcairn Islands (Pitcairn, Henderson, Ducie and Oeno Islands)|date=|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG8paGn?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140428/pitcairn_islands__pitcairn__henderson__ducie_and_o/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |[[Адамстаун]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Saint_Helena.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Saint_Helena.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Saint_Helena.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Saint_Helena.svg|55x55пкс]] |Острови Святої Єлени, Вознесіння і Тристан-да-Кунья |[[Уқёнуси Атлас|Атлантичний океан]] |''Loyal and Unshakeable'' <small>(Острів Святої Єлени)</small> |420 км² |4,255 <small>(Острів Святої Єлени; 2008 оцінка)</small><ref>{{Cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf|title=UN Statistics - St Helena census 2008|date=|publisher=unstats.un.org|deadlink=no|accessdate=2011-01-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG9mz09?url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf|archivedate=2013-07-09}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20181225035533/https://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf%20|date=2018-12-25}}</ref><br /><br /> 1,275 <small>(Острів Вознесіння та Тристан-да-Кунья; оцінка)</small><ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/6748187.stm|title=Territories: St Helena, Ascension, Tristan da Cunha|date=2010-12-01|publisher=bbc.co.uk|deadlink=no|accessdate=2011-01-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyGAN150?url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14123534|archivedate=2013-07-09}}</ref> |Джеймстаун |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|65x65пкс]] |[[Ҷорҷияи Ҷанубӣ ва ҷазираҳои Сандвичи Ҷанубӣ|Південна Джорджія та Південні Сандвічеві острови]] |[[Уқёнуси Атлас|Атлантичний океан]] |{{Lang-la|Leo terram propriam protegat}}<br /><br /> («Let the lion protect his own land») |4 066 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact92/wf930224.txt|title=Архівована копія|accessdate=11 січня 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160131120443/http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact92/wf930224.txt|archivedate=31 січня 2016}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160131120443/http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact92/wf930224.txt|date=2016-01-31}}</ref> |99 <ref>{{Cite web|url=http://population.mongabay.com/population/south-georgia-and-the-south-sandwich-islands/3426466/grytviken|title=Population of Grytviken, South Georgia and the South Sandwich Islands|date=2009-03-31|publisher=Population.mongabay.com|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyGBdjpy?url=http://population.mongabay.com/population/south-georgia-and-the-south-sandwich-islands/3426466/grytviken|archivedate=2013-07-09}}</ref> |Грютвікен |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Royal_Coat_of_Arms_of_the_United_Kingdom_(HM_Government).svg|пайванд=Файл:Royal_Coat_of_Arms_of_the_United_Kingdom_(HM_Government).svg|40x40пкс]] |Акротирі і Декелія |[[Баҳри Миёназамин|Середземне море]] ([[Кипр|Кіпр]]) | |255 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4413|title=SBA Cyprus|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013125956/http://www.jncc.gov.uk/page-4413|archivedate=2010-10-13}}</ref> |14,000 <small>(about half British military and staff)</small>; |Епіскопі |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Turks_and_Caicos_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Turks_and_Caicos_Islands.svg|80x80пкс]] | |Теркс і Кайкос |[[Вест-Индия|Вест-Індія]] | |430 км²<ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4398">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4398|title=Turks and Caicos Islands|date=2009-11-01|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyGE0Sp2?url=http://jncc.defra.gov.uk/page-4398|archivedate=2013-07-09}}</ref> |32,000 <small>(2006 оцінка)</small> <ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4398" /> |Коберн-Таун |} == Инчунин нигаред == * Амволи тоҷӣ == Эзоҳ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Эзоҳ|1}}{{Велика Британія}}{{Залежні території}}{{Пайвандҳои беруна}} [[Гурӯҳ:Феҳрист:Бритониёи Кабир]] [[Гурӯҳ:Ҷуғрофияи Британияи Кабир]] [[Гурӯҳ:Ҳудудҳои бурунмарзии Британияи Кабир]] [[Гурӯҳ:Империяи Бритониё]] [[Гурӯҳ:Мустамликадорӣ]] [[Гурӯҳ:Қаламравҳои вобастаи Британияи Кабир]] giu8j4e7hf6f1nt1g5ziauoh54ufwfk 1481844 1481838 2026-07-23T16:48:25Z Шухрат Саъдиев 5132 /* Қаламравҳои муосири Бритониёи Кабир */ 1481844 wikitext text/x-wiki {{Кишвар | Номи тоҷикӣ = Қаламравҳои хориҷии Бритониё | Номи аслӣ = British Overseas Territories | Парчам = Flag of the United Kingdom.svg | Дар харита = United Kingdom (overseas+crown dependencies), administrative divisions - Nmbrs (multiple zoom).svg | sovereignty_type = | Забонҳо = англисӣ | Масоҳат = 1,727,570 | Аҳолӣ = 350,000 | Зичии аҳолӣ = 4,9/ }}'''Қаламравҳои хориҷии Бритониё''' ( {{Lang-en|British Overseas Territories}} )&nbsp;— чордаҳ қаламрав, ки таҳти соҳибихтиёрии [[Британияи Кабир|Бритониёи Кабир]] қарор доранд, аммо қисми он нестанд. Номи "Қаламравҳои хориҷии Бритониё" [[соли 2002]] бо Қонун дар бораи қаламравҳои хориҷии Бритониё муаррифӣ шуд ва истилоҳи "Вобастагии Бритониё"-ро иваз кард ( {{Lang-en|British-Dependent Territories}} ), ки дар Қонун дар бораи шаҳрвандии Бритониё аз соли 1981 мавҷуд буд. То он вақт, ин қаламравҳо мустамликаҳо ё мустамликаҳои тоҷӣ номида мешуданд. Қалъаҳои берун аз Бритониёро инчунин метавон ҳамчун "Қаламравҳои берун аз Бритониё" ё танҳо "Қаламравҳои берун аз Бритониё" номид, вақте ки мансубият аз матн равшан бошад. Ҷазираҳои Ҷерсӣ, [[Гернсӣ|Гернси]] ва ҷазираи Мэн низ таҳти соҳибихтиёрии Тоҷи Бритониё қарор доранд, аммо бо [[Подшоҳии Муттаҳида]] муносибатҳои конститутсионии каме фарқкунанда доранд ва пайваста ҳамчун тоҷи тоҷӣ тасниф карда мешаванд, на ҳамчун қаламравҳои хориҷӣ. Қаламравҳои хориҷӣ ва тоҷи тоҷӣ бояд аз Иттиҳоди Миллатҳо ( {{Lang-en|Commonwealth of Nations}} ) фарқ кунанд, иттиҳоди ихтиёрии мустамликаҳои собиқи Бритониё ва ба наздикӣ — баъзе кишварҳои дигар, ба монанди [[Мозамбик]], ки бо сабабҳои молиявӣ ва сиёсӣ ба Иттиҳод ҳамроҳ шуданд. Дар заминаи таърихӣ, мустамликаҳо, ки қисматҳои қаблии Бритониёи Кабир буданд, бояд аз протекторатҳо, ки дар ҳоле ки таҳти назорати Бритониё буданд, истиқлолияти худро ба таври номӣ нигоҳ медоштанд, фарқ карда шаванд. Онҳоро инчунин набояд бо доминантҳо, давлатҳои мустақиле, ки дар [[Империяи Бритониё]] мақоми баробар бо [[Бритониёи Кабир]] доштанд ва пас аз Қонуни Вестминстери [[соли 1931]], омехта кард.&nbsp;— дар Иттиҳодияи Миллатҳои Бритониё. Мустамликаҳои тоҷӣ, ба монанди [[Ҳонгконг|Ҳонконг]], аз дигар мустамликаҳо бо он фарқ мекарданд, ки онҳоро мустақиман идора мекард ва аз мухторияти мустамликаҳои худидоракунанда, ба монанди [[Бермудо|Бермуд]]<nowiki/>о, маҳрум буданд. Шумораи умумии аҳолии ин қаламравҳо тақрибан 260 ҳазор нафарро ташкил медиҳад, масоҳати ин минтақа&nbsp;— 18,015 км². Ғайр аз ин, [[Бритониёи Кабир]] қисме аз қаламрави [[Антарктида]] ( Қаламрави Антарктидаи Бритониё )-ро бо масоҳати {{Number table sorting|1724900}} км² даъво мекунад, аммо мувофиқи [[Созишнома дар бораи Антарктика|Паймони Антарктида]], ки аз ҷониби [[Бритониёи Кабир]] имзо ва тасдиқ шудааст, ин қаламравҳо наметавонанд ба давлатҳои алоҳида тааллуқ дошта бошанд. == Қаламравҳои муосири Бритониёи Кабир == То [[соли 2011]], Қаламравҳои хориҷӣ 14 [[Моликият|амвол]]<nowiki/>ро дар бар мегирифтанд: <ref name="collections.europarchive.org">{{Cite web|url=http://collections.europarchive.org/tna/20080205132101/www.fco.gov.uk/servlet/Front%3fpagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1013618138295|title=[ARCHIVED CONTENT&#93; UK Overseas Territories Foreign & Commonwealth Office|date=|publisher=Collections.europarchive.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFmsD7r?url=http://collections.europarchive.org/tna/20080205132101/www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket%2FXcelerate%2FShowPage|archivedate=2013-07-09}}</ref> {| class="Shortable wikitable" !Парчам !Нишон !Ном !Ҷой !Шиор !Масоҳат !Аҳолӣ !Пойтахт |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Anguilla.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Anguilla.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Anguilla.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Anguilla.svg|50x50пкс]] |[[Ангиля|Ангиля]] |[[Вест-Индия|Вест-Индия]] |''Сила та витримка'' |146 км²<ref name="jncc.gov.uk">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4387|title=British Antarctic Territory|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFoL2UA?url=http://jncc.defra.gov.uk/page-4387|archivedate=2013-07-09}}</ref> |13,500<ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140417/anguilla/|title=Commonwealth Secretariat - Anguilla|date=|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFpmHGm?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140417/anguilla/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |Балли |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Bermuda.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Bermuda.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Bermuda.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Bermuda.svg|59x59пкс]] |[[Бермудо|Ҷазираҳои Бермудо]] |[[Уқёнуси Атлантик|Уқёнуси Атлантик]] |{{Lang-la|Quo fata ferunt}}<br /><br /> («Whither the Fates carry [us]») |54 км²<ref name="data.un.org">{{Cite web|url=http://data.un.org/Data.aspx?d=POP&f=tableCode%3A19|title=UNdata &#124; record view &#124; Surface area in km2|date=2009-11-04|publisher=Data.un.org|deadlink=no|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFqmikk?url=http://data.un.org/Data.aspx?d=POP|archivedate=2013-07-09}}</ref> |64,000 <small>(2007 оцінка)</small> <ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4393|title=Bermuda|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013125634/http://www.jncc.gov.uk/page-4393|archivedate=2010-10-13}}</ref> |[[Ҳамилтон (Бермудо)|Ҳамилтон]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|сарҳад|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|41x41пкс]] |Қаламрави антарктикии Бритониё |[[Антарктика]] |''Тадқиқот ва кашфиёт'' |1 709 400 км²<ref name="jncc.gov.uk" /> |50 дар зимистон; зиёда аз 400 дар тобистон<ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140419/british_antarctic_territory/|title=Commonwealth Secretariat - British Antarctic Territory|date=|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFsxr8A?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140419/british_antarctic_territory/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |Ротера (стансияи Антарктика) |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Commissioner_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Commissioner_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|40x40пкс]] |Қаламрави Бритониё дар Уқёнуси Ҳинд |[[Уқёнуси Ҳинд]] |{{Lang-la|In tutela nostra Limuria}} <br /><br />(«Limuria is in our charge») |46 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4399|title=British Indian Ocean Territory|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013134525/http://www.jncc.gov.uk/page-4399|archivedate=2010-10-13}}</ref> |тақрибан 3000 нафар кормандони низомии бритониё ва амрико.<ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140420/british_indian_ocean_territory/|title=Commonwealth Secretariat - British Indian Ocean Territory|date=|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFwCYwY?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140420/british_indian_ocean_territory/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |Диего-Гарсия |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_British_Virgin_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_British_Virgin_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_British_Virgin_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_British_Virgin_Islands.svg|44x44пкс]] |[[Ҷазираҳои Вирҷинияи Бритониё]] |[[Вест-Индия]] |{{Lang-la|Vigilate}} <br /><br />(«Be watchful») |153 км²<ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4395">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4395|title=British Virgin Islands (BVI)|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013125659/http://www.jncc.gov.uk/page-4395|archivedate=2010-10-13}}</ref> |27,000 <small>(2005 оцінка)</small> <ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4395" /> |[[Род-Таун]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Cayman_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Cayman_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Cayman_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Cayman_Islands.svg|49x49пкс]] |[[Ҷазираҳои Кайман]] |[[Вест-Индия|Вест-Індія]] |''He hath founded it upon the seas'' |259 км²<ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4396">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4396|title=Cayman Islands|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=no|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFzgKtV?url=http://jncc.defra.gov.uk/page-4396|archivedate=2013-07-09}}</ref> |60,456 <ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4396" /> |[[Ҷорҷтаун]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Falkland_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Falkland_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coa_Falkland.svg|пайванд=Файл:Coa_Falkland.svg|53x53пкс]] |[[Ҷазираҳои Фолкланд]] |[[Уқёнуси Атлантик|Уқёнуси Атлантик]] |''Desire the right'' |12 173 км²<ref name="data.un.org" /> |2,955 <small>(2006 оцінка)</small> <ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140425/falkland_islands/|title=Commonwealth Secretariat - Falkland Islands|date=1982-06-14|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG1BAFf?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140425/falkland_islands/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |[[Порт-Стенли]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Gibraltar.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Gibraltar.svg|сарҳад|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Gibraltar1.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Gibraltar1.svg|45x45пкс]] |[[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] |[[Нимҷазираи Пириней]] |{{Lang-la|Nulli expugnabilis hosti}} <br /><br />(«No enemy shall expel us») |6,5 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4400|title=Gibraltar|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG28Hp7?url=http://jncc.defra.gov.uk/page-4400|archivedate=2013-07-09}}</ref> |28,800 <small>(2005)</small> <ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140426/gibraltar/|title=Commonwealth Secretariat - Gibraltar|date=2002-11-07|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG42wRr?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140426/gibraltar/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |[[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Montserrat.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Montserrat.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Montserrat.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Montserrat.svg|51x51пкс]] |[[Монтсеррат]] |[[Вест-Индия]] | |101 км²<ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4397">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4397|title=Montserrat|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013130002/http://www.jncc.gov.uk/page-4397|archivedate=2010-10-13}}</ref> |4,655 <small>(2006 оцінка)</small> <ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4397" /> |Плимут (бо сабаби таҳдиди таркиши вулқон тарк карда шудааст) [[Брейдс (Монтсеррат)|Брейдс]]) |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Pitcairn_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Pitcairn_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_Pitcairn_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_Pitcairn_Islands.svg|47x47пкс]] |[[Ҷазираҳои Питкэрн]] |[[Уқёнуси Ором]] | |45 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4405|title=Pitcairn Island|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013125750/http://www.jncc.gov.uk/page-4405|archivedate=2010-10-13}}</ref> |51 <small>(2008)</small> <ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140428/pitcairn_islands__pitcairn__henderson__ducie_and_o/|title=Commonwealth Secretariat - Pitcairn Islands (Pitcairn, Henderson, Ducie and Oeno Islands)|date=|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG8paGn?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140428/pitcairn_islands__pitcairn__henderson__ducie_and_o/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |[[Адамстаун]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Saint_Helena.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Saint_Helena.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Saint_Helena.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Saint_Helena.svg|55x55пкс]] |Ҷазираҳои Еленаи муқаддас, Вознесение ва Тристан-да-Куня |[[Уқёнуси Атлас]] |''Содиқ ва пойдор'' <small>([[Ҷазираи Еленаи муқаддас]])</small> |420 км² |4,255 <small>(Ҷазираи Еленаи муқаддас; 2008 арзебӣ)</small><ref>{{Cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf|title=UN Statistics - St Helena census 2008|date=|publisher=unstats.un.org|deadlink=no|accessdate=2011-01-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG9mz09?url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf|archivedate=2013-07-09}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20181225035533/https://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf%20|date=2018-12-25}}</ref><br /><br /> 1,275 <small>(Ҷазираи Вознесение ва Тристан-да-Куня; арзебӣ)</small><ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/6748187.stm|title=Territories: St Helena, Ascension, Tristan da Cunha|date=2010-12-01|publisher=bbc.co.uk|deadlink=no|accessdate=2011-01-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyGAN150?url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14123534|archivedate=2013-07-09}}</ref> |[[Ҷеймстаун]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|65x65пкс]] |[[Ҷорҷияи Ҷанубӣ ва ҷазираҳои Сандвичи Ҷанубӣ]] |[[Уқёнуси Атлантик]] |{{Lang-la|Leo terram propriam protegat}}<br /><br /> («Let the lion protect his own land») |4 066 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact92/wf930224.txt|title=Архівована копія|accessdate=11 січня 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160131120443/http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact92/wf930224.txt|archivedate=31 січня 2016}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160131120443/http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact92/wf930224.txt|date=2016-01-31}}</ref> |99 <ref>{{Cite web|url=http://population.mongabay.com/population/south-georgia-and-the-south-sandwich-islands/3426466/grytviken|title=Population of Grytviken, South Georgia and the South Sandwich Islands|date=2009-03-31|publisher=Population.mongabay.com|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyGBdjpy?url=http://population.mongabay.com/population/south-georgia-and-the-south-sandwich-islands/3426466/grytviken|archivedate=2013-07-09}}</ref> |Грютвикен |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Royal_Coat_of_Arms_of_the_United_Kingdom_(HM_Government).svg|пайванд=Файл:Royal_Coat_of_Arms_of_the_United_Kingdom_(HM_Government).svg|40x40пкс]] |Акротири ва Декелия |[[Баҳри Миёназамин]] ([[Кипр]]) | |255 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4413|title=SBA Cyprus|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013125956/http://www.jncc.gov.uk/page-4413|archivedate=2010-10-13}}</ref> |14,000 <small>(about half British military and staff)</small>; |Епископи |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Turks_and_Caicos_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Turks_and_Caicos_Islands.svg|80x80пкс]] | |Теркс ва Кайкос |[[Вест-Индия]] | |430 км²<ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4398">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4398|title=Turks and Caicos Islands|date=2009-11-01|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyGE0Sp2?url=http://jncc.defra.gov.uk/page-4398|archivedate=2013-07-09}}</ref> |32,000 <small>(2006 оцінка)</small> <ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4398" /> |[[Коберн-Таун]] |} == Инчунин нигаред == * Амволи тоҷӣ == Эзоҳ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Эзоҳ|1}}{{Велика Британія}}{{Залежні території}}{{Пайвандҳои беруна}} [[Гурӯҳ:Феҳрист:Бритониёи Кабир]] [[Гурӯҳ:Ҷуғрофияи Британияи Кабир]] [[Гурӯҳ:Ҳудудҳои бурунмарзии Британияи Кабир]] [[Гурӯҳ:Империяи Бритониё]] [[Гурӯҳ:Мустамликадорӣ]] [[Гурӯҳ:Қаламравҳои вобастаи Британияи Кабир]] 7y8nbgudobucurrxuf6i6qz1qw21lf7 1481845 1481844 2026-07-23T16:49:42Z Шухрат Саъдиев 5132 /* Эзоҳ */ навсозӣ 1481845 wikitext text/x-wiki {{Кишвар | Номи тоҷикӣ = Қаламравҳои хориҷии Бритониё | Номи аслӣ = British Overseas Territories | Парчам = Flag of the United Kingdom.svg | Дар харита = United Kingdom (overseas+crown dependencies), administrative divisions - Nmbrs (multiple zoom).svg | sovereignty_type = | Забонҳо = англисӣ | Масоҳат = 1,727,570 | Аҳолӣ = 350,000 | Зичии аҳолӣ = 4,9/ }}'''Қаламравҳои хориҷии Бритониё''' ( {{Lang-en|British Overseas Territories}} )&nbsp;— чордаҳ қаламрав, ки таҳти соҳибихтиёрии [[Британияи Кабир|Бритониёи Кабир]] қарор доранд, аммо қисми он нестанд. Номи "Қаламравҳои хориҷии Бритониё" [[соли 2002]] бо Қонун дар бораи қаламравҳои хориҷии Бритониё муаррифӣ шуд ва истилоҳи "Вобастагии Бритониё"-ро иваз кард ( {{Lang-en|British-Dependent Territories}} ), ки дар Қонун дар бораи шаҳрвандии Бритониё аз соли 1981 мавҷуд буд. То он вақт, ин қаламравҳо мустамликаҳо ё мустамликаҳои тоҷӣ номида мешуданд. Қалъаҳои берун аз Бритониёро инчунин метавон ҳамчун "Қаламравҳои берун аз Бритониё" ё танҳо "Қаламравҳои берун аз Бритониё" номид, вақте ки мансубият аз матн равшан бошад. Ҷазираҳои Ҷерсӣ, [[Гернсӣ|Гернси]] ва ҷазираи Мэн низ таҳти соҳибихтиёрии Тоҷи Бритониё қарор доранд, аммо бо [[Подшоҳии Муттаҳида]] муносибатҳои конститутсионии каме фарқкунанда доранд ва пайваста ҳамчун тоҷи тоҷӣ тасниф карда мешаванд, на ҳамчун қаламравҳои хориҷӣ. Қаламравҳои хориҷӣ ва тоҷи тоҷӣ бояд аз Иттиҳоди Миллатҳо ( {{Lang-en|Commonwealth of Nations}} ) фарқ кунанд, иттиҳоди ихтиёрии мустамликаҳои собиқи Бритониё ва ба наздикӣ — баъзе кишварҳои дигар, ба монанди [[Мозамбик]], ки бо сабабҳои молиявӣ ва сиёсӣ ба Иттиҳод ҳамроҳ шуданд. Дар заминаи таърихӣ, мустамликаҳо, ки қисматҳои қаблии Бритониёи Кабир буданд, бояд аз протекторатҳо, ки дар ҳоле ки таҳти назорати Бритониё буданд, истиқлолияти худро ба таври номӣ нигоҳ медоштанд, фарқ карда шаванд. Онҳоро инчунин набояд бо доминантҳо, давлатҳои мустақиле, ки дар [[Империяи Бритониё]] мақоми баробар бо [[Бритониёи Кабир]] доштанд ва пас аз Қонуни Вестминстери [[соли 1931]], омехта кард.&nbsp;— дар Иттиҳодияи Миллатҳои Бритониё. Мустамликаҳои тоҷӣ, ба монанди [[Ҳонгконг|Ҳонконг]], аз дигар мустамликаҳо бо он фарқ мекарданд, ки онҳоро мустақиман идора мекард ва аз мухторияти мустамликаҳои худидоракунанда, ба монанди [[Бермудо|Бермуд]]<nowiki/>о, маҳрум буданд. Шумораи умумии аҳолии ин қаламравҳо тақрибан 260 ҳазор нафарро ташкил медиҳад, масоҳати ин минтақа&nbsp;— 18,015 км². Ғайр аз ин, [[Бритониёи Кабир]] қисме аз қаламрави [[Антарктида]] ( Қаламрави Антарктидаи Бритониё )-ро бо масоҳати {{Number table sorting|1724900}} км² даъво мекунад, аммо мувофиқи [[Созишнома дар бораи Антарктика|Паймони Антарктида]], ки аз ҷониби [[Бритониёи Кабир]] имзо ва тасдиқ шудааст, ин қаламравҳо наметавонанд ба давлатҳои алоҳида тааллуқ дошта бошанд. == Қаламравҳои муосири Бритониёи Кабир == То [[соли 2011]], Қаламравҳои хориҷӣ 14 [[Моликият|амвол]]<nowiki/>ро дар бар мегирифтанд: <ref name="collections.europarchive.org">{{Cite web|url=http://collections.europarchive.org/tna/20080205132101/www.fco.gov.uk/servlet/Front%3fpagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1013618138295|title=[ARCHIVED CONTENT&#93; UK Overseas Territories Foreign & Commonwealth Office|date=|publisher=Collections.europarchive.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFmsD7r?url=http://collections.europarchive.org/tna/20080205132101/www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket%2FXcelerate%2FShowPage|archivedate=2013-07-09}}</ref> {| class="Shortable wikitable" !Парчам !Нишон !Ном !Ҷой !Шиор !Масоҳат !Аҳолӣ !Пойтахт |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Anguilla.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Anguilla.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Anguilla.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Anguilla.svg|50x50пкс]] |[[Ангиля|Ангиля]] |[[Вест-Индия|Вест-Индия]] |''Сила та витримка'' |146 км²<ref name="jncc.gov.uk">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4387|title=British Antarctic Territory|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFoL2UA?url=http://jncc.defra.gov.uk/page-4387|archivedate=2013-07-09}}</ref> |13,500<ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140417/anguilla/|title=Commonwealth Secretariat - Anguilla|date=|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFpmHGm?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140417/anguilla/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |Балли |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Bermuda.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Bermuda.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Bermuda.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Bermuda.svg|59x59пкс]] |[[Бермудо|Ҷазираҳои Бермудо]] |[[Уқёнуси Атлантик|Уқёнуси Атлантик]] |{{Lang-la|Quo fata ferunt}}<br /><br /> («Whither the Fates carry [us]») |54 км²<ref name="data.un.org">{{Cite web|url=http://data.un.org/Data.aspx?d=POP&f=tableCode%3A19|title=UNdata &#124; record view &#124; Surface area in km2|date=2009-11-04|publisher=Data.un.org|deadlink=no|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFqmikk?url=http://data.un.org/Data.aspx?d=POP|archivedate=2013-07-09}}</ref> |64,000 <small>(2007 оцінка)</small> <ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4393|title=Bermuda|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013125634/http://www.jncc.gov.uk/page-4393|archivedate=2010-10-13}}</ref> |[[Ҳамилтон (Бермудо)|Ҳамилтон]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|сарҳад|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|41x41пкс]] |Қаламрави антарктикии Бритониё |[[Антарктика]] |''Тадқиқот ва кашфиёт'' |1 709 400 км²<ref name="jncc.gov.uk" /> |50 дар зимистон; зиёда аз 400 дар тобистон<ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140419/british_antarctic_territory/|title=Commonwealth Secretariat - British Antarctic Territory|date=|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFsxr8A?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140419/british_antarctic_territory/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |Ротера (стансияи Антарктика) |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Commissioner_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Commissioner_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|40x40пкс]] |Қаламрави Бритониё дар Уқёнуси Ҳинд |[[Уқёнуси Ҳинд]] |{{Lang-la|In tutela nostra Limuria}} <br /><br />(«Limuria is in our charge») |46 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4399|title=British Indian Ocean Territory|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013134525/http://www.jncc.gov.uk/page-4399|archivedate=2010-10-13}}</ref> |тақрибан 3000 нафар кормандони низомии бритониё ва амрико.<ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140420/british_indian_ocean_territory/|title=Commonwealth Secretariat - British Indian Ocean Territory|date=|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFwCYwY?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140420/british_indian_ocean_territory/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |Диего-Гарсия |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_British_Virgin_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_British_Virgin_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_British_Virgin_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_British_Virgin_Islands.svg|44x44пкс]] |[[Ҷазираҳои Вирҷинияи Бритониё]] |[[Вест-Индия]] |{{Lang-la|Vigilate}} <br /><br />(«Be watchful») |153 км²<ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4395">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4395|title=British Virgin Islands (BVI)|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013125659/http://www.jncc.gov.uk/page-4395|archivedate=2010-10-13}}</ref> |27,000 <small>(2005 оцінка)</small> <ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4395" /> |[[Род-Таун]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Cayman_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Cayman_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Cayman_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Cayman_Islands.svg|49x49пкс]] |[[Ҷазираҳои Кайман]] |[[Вест-Индия|Вест-Індія]] |''He hath founded it upon the seas'' |259 км²<ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4396">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4396|title=Cayman Islands|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=no|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFzgKtV?url=http://jncc.defra.gov.uk/page-4396|archivedate=2013-07-09}}</ref> |60,456 <ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4396" /> |[[Ҷорҷтаун]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Falkland_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Falkland_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coa_Falkland.svg|пайванд=Файл:Coa_Falkland.svg|53x53пкс]] |[[Ҷазираҳои Фолкланд]] |[[Уқёнуси Атлантик|Уқёнуси Атлантик]] |''Desire the right'' |12 173 км²<ref name="data.un.org" /> |2,955 <small>(2006 оцінка)</small> <ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140425/falkland_islands/|title=Commonwealth Secretariat - Falkland Islands|date=1982-06-14|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG1BAFf?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140425/falkland_islands/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |[[Порт-Стенли]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Gibraltar.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Gibraltar.svg|сарҳад|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Gibraltar1.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Gibraltar1.svg|45x45пкс]] |[[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] |[[Нимҷазираи Пириней]] |{{Lang-la|Nulli expugnabilis hosti}} <br /><br />(«No enemy shall expel us») |6,5 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4400|title=Gibraltar|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG28Hp7?url=http://jncc.defra.gov.uk/page-4400|archivedate=2013-07-09}}</ref> |28,800 <small>(2005)</small> <ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140426/gibraltar/|title=Commonwealth Secretariat - Gibraltar|date=2002-11-07|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG42wRr?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140426/gibraltar/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |[[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Montserrat.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Montserrat.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Montserrat.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Montserrat.svg|51x51пкс]] |[[Монтсеррат]] |[[Вест-Индия]] | |101 км²<ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4397">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4397|title=Montserrat|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013130002/http://www.jncc.gov.uk/page-4397|archivedate=2010-10-13}}</ref> |4,655 <small>(2006 оцінка)</small> <ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4397" /> |Плимут (бо сабаби таҳдиди таркиши вулқон тарк карда шудааст) [[Брейдс (Монтсеррат)|Брейдс]]) |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Pitcairn_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Pitcairn_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_Pitcairn_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_Pitcairn_Islands.svg|47x47пкс]] |[[Ҷазираҳои Питкэрн]] |[[Уқёнуси Ором]] | |45 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4405|title=Pitcairn Island|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013125750/http://www.jncc.gov.uk/page-4405|archivedate=2010-10-13}}</ref> |51 <small>(2008)</small> <ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140428/pitcairn_islands__pitcairn__henderson__ducie_and_o/|title=Commonwealth Secretariat - Pitcairn Islands (Pitcairn, Henderson, Ducie and Oeno Islands)|date=|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG8paGn?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140428/pitcairn_islands__pitcairn__henderson__ducie_and_o/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |[[Адамстаун]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Saint_Helena.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Saint_Helena.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Saint_Helena.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Saint_Helena.svg|55x55пкс]] |Ҷазираҳои Еленаи муқаддас, Вознесение ва Тристан-да-Куня |[[Уқёнуси Атлас]] |''Содиқ ва пойдор'' <small>([[Ҷазираи Еленаи муқаддас]])</small> |420 км² |4,255 <small>(Ҷазираи Еленаи муқаддас; 2008 арзебӣ)</small><ref>{{Cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf|title=UN Statistics - St Helena census 2008|date=|publisher=unstats.un.org|deadlink=no|accessdate=2011-01-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG9mz09?url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf|archivedate=2013-07-09}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20181225035533/https://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf%20|date=2018-12-25}}</ref><br /><br /> 1,275 <small>(Ҷазираи Вознесение ва Тристан-да-Куня; арзебӣ)</small><ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/6748187.stm|title=Territories: St Helena, Ascension, Tristan da Cunha|date=2010-12-01|publisher=bbc.co.uk|deadlink=no|accessdate=2011-01-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyGAN150?url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14123534|archivedate=2013-07-09}}</ref> |[[Ҷеймстаун]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|65x65пкс]] |[[Ҷорҷияи Ҷанубӣ ва ҷазираҳои Сандвичи Ҷанубӣ]] |[[Уқёнуси Атлантик]] |{{Lang-la|Leo terram propriam protegat}}<br /><br /> («Let the lion protect his own land») |4 066 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact92/wf930224.txt|title=Архівована копія|accessdate=11 січня 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160131120443/http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact92/wf930224.txt|archivedate=31 січня 2016}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160131120443/http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact92/wf930224.txt|date=2016-01-31}}</ref> |99 <ref>{{Cite web|url=http://population.mongabay.com/population/south-georgia-and-the-south-sandwich-islands/3426466/grytviken|title=Population of Grytviken, South Georgia and the South Sandwich Islands|date=2009-03-31|publisher=Population.mongabay.com|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyGBdjpy?url=http://population.mongabay.com/population/south-georgia-and-the-south-sandwich-islands/3426466/grytviken|archivedate=2013-07-09}}</ref> |Грютвикен |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Royal_Coat_of_Arms_of_the_United_Kingdom_(HM_Government).svg|пайванд=Файл:Royal_Coat_of_Arms_of_the_United_Kingdom_(HM_Government).svg|40x40пкс]] |Акротири ва Декелия |[[Баҳри Миёназамин]] ([[Кипр]]) | |255 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4413|title=SBA Cyprus|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013125956/http://www.jncc.gov.uk/page-4413|archivedate=2010-10-13}}</ref> |14,000 <small>(about half British military and staff)</small>; |Епископи |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Turks_and_Caicos_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Turks_and_Caicos_Islands.svg|80x80пкс]] | |Теркс ва Кайкос |[[Вест-Индия]] | |430 км²<ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4398">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4398|title=Turks and Caicos Islands|date=2009-11-01|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyGE0Sp2?url=http://jncc.defra.gov.uk/page-4398|archivedate=2013-07-09}}</ref> |32,000 <small>(2006 оцінка)</small> <ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4398" /> |[[Коберн-Таун]] |} == Инчунин нигаред == * Амволи тоҷӣ == Эзоҳ == {{Эзоҳ|1}} {{Пайвандҳои беруна}} [[Гурӯҳ:Феҳрист:Бритониёи Кабир]] [[Гурӯҳ:Ҷуғрофияи Британияи Кабир]] [[Гурӯҳ:Ҳудудҳои бурунмарзии Британияи Кабир]] [[Гурӯҳ:Империяи Бритониё]] [[Гурӯҳ:Мустамликадорӣ]] [[Гурӯҳ:Қаламравҳои вобастаи Британияи Кабир]] i26idwhig439ebmuhebp9si407pgzxd 1481849 1481845 2026-07-23T17:07:53Z Шухрат Саъдиев 5132 Бо тарҷумаи саҳифаи "[[:ru:Special:Redirect/revision/153000032|Британские заморские территории]]" сохта шудааст 1481849 wikitext text/x-wiki [[Акс:United_Kingdom_(overseas-crown_dependencies),_administrative_divisions_-_russian_(single_zoom).svg|мини|500x500пкс|Ҷойгиршавии қаламравҳои берунаи Бритониё]] '''Қаламравҳои хориҷии Бритониё''' ({{Lang-en|British Overseas Territories}} ; '''Қаламравҳои хориҷии Подшоҳии Муттаҳида''' ,{{Lang-en|United Kingdom Overseas Territories}} ( '''Қаламравҳои хориҷии Бритониёи Кабир''' ) чордаҳ қаламрави вобаста таҳти [[Соҳибихтиёрии давлатӣ|соҳибихтиёрии]] [[Британияи Кабир|Бритониёи Кабир]] мебошанд, аммо қисми [[Подшоҳии Муттаҳида]] нестанд. Номи "Қаламравҳои хориҷии Бритониё" соли 2002 аз ҷониби Қонун дар бораи қаламравҳои хориҷии Бритониё муаррифӣ шуда, истилоҳи ''"Қаламравҳои тобеи Бритониё"-ро'' иваз кард (...{{Lang-en|British-Dependent Territories}} ), ки дар Қонун дар бораи шаҳрвандии Бритониё аз соли 1981 мавҷуд аст. Пеш аз ин, ин қаламравҳо мустамликаҳо ё мустамликаҳои тоҷӣ номида мешуданд. Ҷазираҳои Ҷерсӣ, Гернси ва ҷазираи Мэн низ таҳти соҳибихтиёрии Тоҷи Бритониё қарор доранд, аммо бо [[Бритониёи Кабир]] муносибатҳои конститутсионии каме фарқкунанда доранд ва пайваста ҳамчун тоҷи вобаста тасниф карда мешаванд (вобастагии Тоҷ,{{Lang-en|Crown dependencies}} ), на қаламравҳои хориҷӣ. Қаламравҳои хориҷӣ ва тоҷҳо бояд аз Иттиҳоди Миллатҳо фарқ карда шаванд ({{Lang-en|Commonwealth of Nations}} ), иттиҳоди ихтиёрии мустамликаҳои собиқи Бритониё ва ба наздикӣ баъзе кишварҳои дигар, ба монанди [[Мозамбик]], ки бо сабабҳои молиявӣ ва сиёсӣ ба Иттиҳод ҳамроҳ шуданд. Инҳо истисноҳо мебошанд: == Таърих == Аввалин мустамликаҳои Бритониё дар Ҷаҳони Нав масканҳои шаҳрвандони Бритониё дар заминҳое буданд, ки қаблан берун аз тоҷи Бритониё буданд. Аввалин чунин мустамлика Нюфаундленд буд, ки дар он ҷо моҳигирони бритониёӣ дар асри 16 масканҳои мавсимӣ таъсис доданд. Дар соли 1607, шаҳраки Ҷеймстаун, аввалин мустамликаи доимӣ дар Вирҷиния (ин истилоҳ барои тамоми [[Амрикои Шимолӣ]] истифода мешавад), таъсис дода шуд. Дар соли 1609, мустамликаи дуюм дар [[Бермудо|Бермуда]] аз ҷониби муҳоҷирони ғарқшудаи киштиҳо таъсис дода шуд, ки пас аз аз даст додани мустамликаҳои амрикоӣ дар соли 1783, қадимтарин мустамликаи зиндамондаи Бритониё шуд (мустамликаҳои англисӣ дар соли 1707, пас аз иттиҳоди [[Англия]] ва [[Шотландия]] ва ташкили [[Подшоҳии Бритониёи Кабир|Шоҳигарии Бритониёи Кабир,]] бо номи Бритониё маъруф шуданд). Рушди [[Имперотурии Бритониё]] дар асри 19, ки ба авҷи худ дар солҳои 1920 расид, боис шуд, ки Бритониё беш аз чоряки замини ҷаҳонро, аз ҷумла қаламравҳоеро дар [[Осиё]] ва [[Африқо]], ки аҳолии бумии зиёде доштанд ва на барои мустамликадорӣ, балки бо сабабҳои тиҷоратӣ ё стратегӣ нигоҳ дошта мешуданд, ба худ ҳамроҳ кунад. Дар охири асри 19, мустамликаҳои бузурги муҳоҷимон - [[Канада]], [[Австралия]], [[Зеландияи Нав]] ва [[Африқои Ҷанубӣ|Африқои Ҷанубӣ -]] дар ҳама масъалаҳо ба истиснои сиёсати хориҷӣ, мудофиа ва тиҷорат худидоракунанда ва мустақил шуданд. Мустамликаҳои гуногуни худидоракунанда муттаҳид шуда, федератсияҳоро ташкил доданд: [[Канада]] дар [[соли 1867]] ва Иттиҳоди Австралия дар [[Соли 1901|соли 1901.]] Ин ва дигар мустамликаҳои калони худидоракунанда дар солҳои 1920 доминантҳо номида шуданд ва тибқи Оинномаи Вестминстер дар соли 1931 истиқлолияти пурра ба даст оварданд. Империя ба Иттиҳоди Бритониё номгузорӣ шуд, ки соли [[Соли 1949|1949]] Иттиҳоди Миллатҳо шуд. Аксари мустамликаҳои Бритониё дар [[Африқо]], [[Осиё]] ва [[Амрико]] истиқлолият ба даст оварданд. Баъзе мустамликаҳои собиқ [[Шоҳигарии Иттиҳод|ба қаламравҳои Иттиҳод]] табдил ёфтанд ва монархи Бритониёро ҳамчун сарвари давлат нигоҳ доштанд; дигарон ба ҷумҳурихоҳӣ табдил ёфтанд, аммо Малика [[Елизаветаи II|Елизаветаи II-ро]] ҳамчун Сарвари Иттиҳод эътироф карданд. * [[Тринидад ва Тобаго]] - соли 1797 * [[Доминика]] - соли 1805 * [[Сент-Люсия]] - соли 1814 Интиқоли тамоми [[Ҳонгконг|Ҳонконг]] аз он сабаб муайян карда шуд, ки инфрасохтори он асосан бо музофоти [[Гуандун]] алоқаманд буд ва худи қаламравҳои Бритониё бе таъминоти Чин вуҷуд дошта наметавонистанд. [[Акс:Bermuda-Harbour_and_Town_of_St_George.jpg|мини|250x250пкс|Ҷазираҳои Сент-Ҷорҷ, [[Бермудо|Бермуд]]<nowiki/>о . Ин мустамлика соли [[Соли 1609|1609]] аз ҷониби муҳоҷирони ғарқшудаи киштиҳои асосии ширкати Вирҷиния таъсис дода шудааст. Соли [[Соли 1612|1612,]] оинномаи ширкат ба [[Бермудо|ҷазираҳои Бермудо]] дароз карда шуд ва аз он вақт инҷониб он мустамликаи англисӣ (ва аз [[соли 1707]] Бритониёӣ) буд. Аз замони эълони истиқлолияти [[Вирҷиния]], он қадимтарин мустамликаи Бритониё аст ва Сент-Ҷорҷ қадимтарин шаҳраки доимии англисҳо дар Ҷаҳони Нав аст.]] Дар солҳои 1980-ум, [[Британияи Кабир|Бритониё]] охирин мустамликаҳои қитъавии худро аз даст дод — Родезияи Ҷанубӣ (ҳоло [[Зимбабве]] ) дар [[Африқо]] дар [[соли 1980]] ва Гондураси Бритониё (ҳоло [[Белиз]] ) дар Амрикои Марказӣ дар соли 1981. Охирин мустамликаи бузурги боқимонда [[Ҳонгконг|Ҳонконг]] буд, ки аҳолии он беш аз 5 миллион нафар буд. Бар хилофи дигар қаламравҳо, Ҳонконг аз ҷиҳати маъмурӣ аз ду қисм иборат буд: * Ҷазираи Ҳонконг ва нимҷазираи Коулун тибқи Аҳдномаи Нанкин ва Аҳдномаи Пекин дар соли 1860 ба Бритониё ба таври доимӣ ҳамроҳ карда шуданд. * Қаламрави Чин, ки ба истилоҳ қаламравҳои нав номида мешуд, аз ҷониби Бритониё ба муддати 99 сол, аз [[соли 1898]] сар карда, барои ҷойгир кардани аҳолии афзояндаи [[Ҳонгконг|Ҳонконг]] ба иҷора дода шуд. Бо наздик шудани соли 1997, Британияи Кабир ва [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] Эъломияи муштараки Чину Бритониёро имзо карданд, ки дар соли 1997 тамоми [[Ҳонгконг|Ҳонконгро]] ҳамчун " минтақаи махсуси маъмурии " [[Ҷумҳурии Мардумии Чин]] таъсис дод, бо шартҳои сершуморе, ки барои таъмини ҳифзи [[Сармоядорӣ|иқтисодиёти капиталистӣ]] ва тарзи зиндагии [[Ҳонгконг|Ҳонконг]], ки аз ҷониби ҳукмронии Бритониё ташаккул ёфтааст, ҳадди аққал 50 сол пас аз таҳвил пешбинӣ шуда буданд. Айни замон қаламравҳои хориҷии Бритониё дар ҳама минтақаҳои ҷаҳон - ҷазираҳои Кариб - дар ҷазираҳои ба истилоҳ [[Вест-Индия]] - ва [[Бермудо]] дар Атлантикаи Шимолӣ ( [[Амрикои Шимолӣ]] ), [[Ҷазираҳои Фолкланд|ҷазираҳои Фолкленд]] дар Атлантикаи Ҷанубӣ ( [[Амрикои Ҷанубӣ]] ), Сент-Елена дар Атлантикаи Ҷанубӣ ( [[Африқо]] ), [[ҷазираҳои Питкэрн]] дар Уқёнусия, [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] дар [[Аврупо]], қаламрави Бритониё дар уқёнуси Ҳинд ва Акротири ва Декелия дар [[Осиё]], ҷазираҳои Сандвичҳои Ҷанубӣ дар [[Антарктика|Антарктида]] мавҷуданд . Пас аз бозгашти [[Ҳонгконг|Ҳонконг]] ба Чин, моликияти мустамликавии боқимондаи Бритониё асосан аз қаламравҳои хурди ҷазиравӣ бо аҳолии камшумор, инчунин қаламрави беодами Антарктикаи Бритониё иборат буд. Ин қаламравҳо бо сабабҳои гуногун, аз ҷумла: истиқлолият ба даст наоварданд. * Набудани дастгирии истиқлолият аз ҷониби аҳолии маҳаллӣ. * Шумораи ками аҳолӣ фаъолияти қаламравро ҳамчун давлати мустақил душвор мегардонад. * Вобастагӣ ба кумаки иқтисодӣ аз Британияи Кабир. * Зарурати ҳузури низомии Бритониё барои муҳофизат аз кишварҳои ҳамсоя. * Набудани пешшартҳои иқтисодӣ ва сиёсӣ барои истиқлолият. * Баъзе минтақаҳо беодам буда, барои мақсадҳои илмӣ ё низомӣ истифода мешаванд. Дар соли 2002, Парлумони Бритониё Қонун дар бораи қаламравҳои хориҷии Бритониёро қабул кард. Он таърифи "қаламравҳои вобаста"-ро ба "қаламравҳои хориҷӣ" иваз кард ва шаҳрвандии пурраи Бритониёро ба сокинони онҳо (ба истиснои онҳое, ки дар пойгоҳҳои низомӣ дар Кипр зиндагӣ мекунанд) барқарор кард. Ҳамаи қаламравҳои хориҷӣ дорои низоми давлатӣ ва қонунгузории маҳаллии худ мебошанд. Сохтори онҳо бо андоза ва рушди сиёсии мустамлика алоқаманд аст. == Пайвандҳо == {| class="Shortable wikitable" !Флаг !Герб !Территория !Регион !Девиз !Площадь<br /><br />км² !Численность населения<br /><br />(год переписи) !Столица |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Anguilla.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Anguilla.svg|сарҳад|50x50пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Anguilla.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Anguilla.svg|63x63пкс]] |[[Ангиля|Ангилья]] |[[Ҷазираҳои Антил|Карибы]] |''Strength and Endurance'' (Сила и выносливость) | align="right" |102,0 | align="right" |13 037<br /><br />(2011) |Валли |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Bermuda.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Bermuda.svg|сарҳад|50x50пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Bermuda.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Bermuda.svg|74x74пкс]] |[[Бермудо|Бермуды]] |Северная Атлантика |''Quo fata ferunt'' ([[Забони лотинӣ|лат.]]: «Куда занесёт (нас) судьба») | align="right" |53,2 | align="right" |64 237<br /><br />(2010) |[[Ҳомилтун (Бермудо)|Гамильтон]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|сарҳад|48x48пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|51x51пкс]] |Британская антарктическая территория |[[Антарктика]] |''Research and discovery'' («Исследуй и открывай») | align="right" |1 709 400 | align="right" |200 (персонал) |[[Ротера]] (основная база) |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|сарҳад|50x50пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|50x50пкс]] |Британская Территория в Индийском Океане |[[Уқёнуси Ҳинд|Индийский океан]] |''In tutela nostra Limuria'' ([[Забони лотинӣ|лат.]]: «Лемурия под нашей опекой») | align="right" |60 | align="right" |2 800 <br /><br />(военный и обслуживающий персонал) |Диего-Гарсия (военная база) |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_British_Virgin_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_British_Virgin_Islands.svg|сарҳад|50x50пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_British_Virgin_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_British_Virgin_Islands.svg|55x55пкс]] |Британские Виргинские Острова |[[Ҷазираҳои Антил|Карибы]] |''Vigilate'' ([[Забони лотинӣ|лат.]]: «Будь бдителен») | align="right" |153 | align="right" |24 939<br /><br />(2010) |Род-Таун |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Cayman_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Cayman_Islands.svg|сарҳад|50x50пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Cayman_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Cayman_Islands.svg|61x61пкс]] |Острова Кайман |[[Ҷазираҳои Антил|Карибы]] |''He hath founded it upon the seas'' («Он основал его на морях») | align="right" |264 | align="right" |54 397<br /><br />(2010) |Джорджтаун |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Falkland_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Falkland_Islands.svg|сарҳад|50x50пкс]] |[[Акс:Coa_Falkland.svg|пайванд=Файл:Coa_Falkland.svg|66x66пкс]] |[[Ҷазираҳои Фолкланд|Фолклендские острова]] |Южная Атлантика |''Desire the right'' («Желай права») | align="right" |12 173 | align="right" |2 840<br /><br />(2012) |Стэнли |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Gibraltar.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Gibraltar.svg|сарҳад|48x48пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Gibraltar1.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Gibraltar1.svg|57x57пкс]] |[[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] |Иберийский полуостров |''Nulli expugnabilis hosti'' ([[Забони лотинӣ|лат.]]: «Ни один враг нас не изгонит») | align="right" |6,5 | align="right" |30 001<br /><br />(2012) |[[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Montserrat.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Montserrat.svg|сарҳад|50x50пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Montserrat.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Montserrat.svg|64x64пкс]] |Монтсеррат |[[Ҷазираҳои Антил|Карибы]] |''A people of excellence, moulded by nature, nurtured by God'' («Люди совершенства, созданные природой, вскормленные Богом») | align="right" |102 | align="right" |4 922<br /><br />(2011) |Плимут (заброшен из-за извержения вулкана, де-факто столицей является город Брейдс) |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Pitcairn_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Pitcairn_Islands.svg|сарҳад|50x50пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_Pitcairn_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_Pitcairn_Islands.svg|59x59пкс]] |[[Ҷазираҳои Питкэрн|Острова Питкэрн]] |[[Уқёнуси Ором|Тихий океан]] |Нет | align="right" |47<br /><br />(все острова, остров Питкэрн 4,6 км²) | align="right" |45<br /><br />(2012) |[[Адамстаун]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Saint_Helena.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Saint_Helena.svg|сарҳад|50x50пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Saint_Helena.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Saint_Helena.svg|69x69пкс]] |Острова Святой Елены, Вознесения и Тристан-да-Кунья |Южная Атлантика |''Loyal and unshakeable'' («Верный и непоколебимый») | align="right" |420<br /><br />(все острова) | align="right" |5 231<br /><br />(2008) |Джеймстаун |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|сарҳад|50x50пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|82x82пкс]] |[[Ҷорҷияи Ҷанубӣ ва ҷазираҳои Сандвичи Ҷанубӣ|Южная Георгия и Южные Сандвичевы Острова]] |Южная Атлантика |''Leo terram propriam protegat'' ([[Забони лотинӣ|лат.]]: «Пусть лев защитит свою страну») | align="right" |4 066 | align="right" |30<br /><br />(2006) |Кинг-Эдуард-Пойнт/Грютвикен |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|сарҳад|50x50пкс]] |[[Акс:Royal_Coat_of_Arms_of_the_United_Kingdom_(HM_Government).svg|пайванд=Файл:Royal_Coat_of_Arms_of_the_United_Kingdom_(HM_Government).svg|50x50пкс]] |Акротири и Декелия |Средиземноморье (Кипр) |''Dieu et mon droit'' (с фр. — «Бог и моё право») | align="right" |254 | align="right" |15 000<br /><br />(почти половина — военные и обслуживающий персонал) |Эпископи |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Turks_and_Caicos_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Turks_and_Caicos_Islands.svg|сарҳад|50x50пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_Turks_and_Caicos_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_Turks_and_Caicos_Islands.svg|сарҳад|57x57пкс|Coat of arms of the Turks and Caicos Islands.svg]] |Теркс и Кайкос |[[Боҳомо|Багамы]] |нет | align="right" |430 | align="right" |31 458<br /><br />(2012) |Коберн-Таун |- valign="top" | | |Всего | | | align="right" |1 727 531 | align="right" |249 137 | |- valign="top" | | |Всего | | | align="right" |18 131<br /><br />(без Антарктики) | align="right" |231 137<br /><br />(постоянное население) без Антарктики | |} == Назорат == === Сарвари қаламрав === Сарвари қаламравҳои хориҷӣ [[Бритониё]] (ҳоло шоҳ [[Чарлзи III|Чарлз III]] ) ҳамчун роҳбари [[Британияи Кабир|Подшоҳии Муттаҳида]] аст, на тибқи қонунҳои қаламравҳои алоҳида. Дар ҳар як қаламрав, шоҳ намояндагонро барои иҷрои ҳокимияти иҷроия таъин мекунад. Дар қаламравҳое, ки аҳолии доимӣ доранд, шоҳ бо тавсияи ҳукумати Бритониё [[фармондор]], одатан як афсари баландпояи ба нафақа баромада ё хизматчии давлатиро таъин мекунад. Дар қаламравҳое, ки аҳолии доимӣ надоранд, одатан комиссар таъин карда мешавад. Дар қаламравҳои хориҷӣ, ки дорои моликияти тобеъ мебошанд, губернатор метавонад маъмури намояндагии худро дар қаламрави тобеъ таъин кунад. [[Фармондор]] воқеан роҳбари [[Қаламравҳои иттифоқӣ|қаламрав]] аст. Ӯ одатан масъули таъини сардори ҳукумат ва дигар хизматчиёни давлатӣ мебошад. Губернатор инчунин масъули робита бо ҳукумати [[Британияи Кабир|Бритониёи Кабир]] буда, вазифаҳои намояндагиро иҷро мекунад. Комиссар дорои ҳамон ваколатҳое мебошад, ки [[Фармондор]] дорад, аммо вазифаҳои сардори ҳукуматро низ иҷро мекунад. === Маъмурият === Ҳар як қаламрави хориҷӣ қонунгузории худро дорад, ки аз қонунгузории Британияи Кабир мустақил аст. Системаи ҳуқуқӣ умуман бар асоси қонунгузории умумии Англия бо баъзе тағйироти маҳаллӣ асос ёфтааст. Ҳар як қаламрав дорои прокурори генералӣ ва низоми судии худ мебошад. Дар қаламравҳои хурдтар, [[Британияи Кабир]] барои баррасии парвандаҳои судӣ судя ё адвокат таъин мекунад. {| class="wikitable" !Территория !Управление |- | * Британская Антарктическая территория * [[Ҷорҷияи Ҷанубӣ ва ҷазираҳои Сандвичи Ҷанубӣ|Южная Георгия и Южные Сандвичевы острова]] |Коренного населения нет, следовательно, нет выборного правительства. Комиссар с помощью администратора осуществляет управление территорией. |- | * Британская территория в Индийском океане |Нет выборного правительства и на данный момент нет проживающего там коренного населения. Чагосцы, принудительно выселенные с территории в [[Соли 1971|1971 году]] и могущие рассматриваться как население островов, в настоящее время добиваются в британских судебных инстанциях разрешения на возвращение. |- | * Базы Акротири и Декелия на Кипре |Нет выборного правительства, однако британские военные власти стремятся по возможности сблизить местные законы с законодательством [[Кипр|Республики Кипр]]. |- | * [[Ҷазираҳои Питкэрн|Питкэрн]] |Существует выборный мэр и совет острова, имеющий законодательную и исполнительную власть. Решения этих органов должны получить одобрение губернатора, который, как представитель британского правительства, сохраняет практически неограниченную власть. |- | * [[Ҷазираҳои Фолкланд|Фолклендские острова]] * Острова Святой Елены, Вознесения и Тристан-да-Кунья |Правительство состоит из избираемого законодательного совета ({{Lang-en|Legislative council}}). Губернатор является главой правительства и исполнительного совета, состоящего из назначаемых законодательным советом членов, а также двух постоянных членов. |- | * [[Ангиля|Ангилья]] * Британские Виргинские острова * Каймановы острова * Монтсеррат |Эти территории имеют законодательный совет и политические партии. Исполнительный совет обычно называется кабинетом и возглавляется главным министром ({{Lang-en|Chief Minister}}) (кроме Каймановых островов, где этот пост занимает лидер партии, имеющей большинство в парламенте ({{Lang-en|Leader of Government Business}}). Губернатор имеет меньше полномочий в местных вопросах и занимается в основном внешней политикой и экономикой, в то время как избранное правительство занимается внутренними делами. |- | * [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] |Согласно Конституции 2006 года, принятой в [[Раъйпурсӣ|референдуме]], в [[Ҷабалутториқ|Гибралтаре]] существует парламент. Правительство Гибралтара избирается и возглавляется главным министром. Вопросы обороны, внешней политики и внутренней безопасности находятся в ведении губернатора. Таким образом, [[Британияи Кабир|Великобритания]] не имеет административной власти в Гибралтаре. |- | * [[Бермудо|Бермуды]] * Теркс и Кайкос |[[Бермудо|Бермуды]], основанные в [[Соли 1609|1609 году]], являются старейшей и наиболее населённой среди Заморских территорий. Большая часть исполнительной власти сосредоточена в руках премьер-министра. Эта система управления близка к принятой в [[Шоҳигарии Иттиҳод|Королевствах Содружества]]. Британское правительство сохраняет лишь минимальные полномочия и представлено губернатором, однако большинство вопросов решается местными министрами. Первая сессия бермудского парламента состоялась в [[Соли 1620|1620 году]], и с тех пор это в значительной степени самоуправляемая и автономная территория. [[9 август|9 августа]] [[Соли 2006|2006 года]] на Терксе и Кайкосе была принята новая конституция. Главой правительства является премьер-министр, и автономия островов значительно возросла. |} === Системаи қонунгузорӣ === Пойгоҳҳои Акротири ва Декелия дар Кипр ягона қаламрави Бритониёи Кабир мебошанд, ки парчами худро надоранд. Онҳо, дар баробари ҷазираи Аскеншн, киштии Юнион Ҷекро парвоз мекунанд. Ин низом махсусан дар парвандаҳои марбут ба ҷиноятҳои вазнин ва дар ҷойҳое, ки ҳакамон беғаразона дастрас нестанд, ба монанди дар ҷазираҳои камаҳолӣ, муҳим аст. Мисоли дахолати [[Британияи Кабир]] дар парвандаи мушаххас тафтишоти таҷовуз ба номус дар ҷазираи [[Ҷазираҳои Питкэрн|Питкэрн]] [[Соли 2004|дар соли 2004]] мебошад. == Инчунин нигаред == Вазорати корҳои хориҷӣ ва Иттиҳод масъули назорати манфиатҳои ҳамаи қаламравҳои хориҷӣ мебошад, ба истиснои пойгоҳҳо дар Кипр, ки таҳти салоҳияти Вазорати дифоъ қарор доранд. Департаменти қаламравҳои хориҷиро Вазири қаламравҳои хориҷӣ, ки айни замон муовини котиби парлумонии давлат аст, роҳбарӣ мекунад. Дар [[Соли 1999|соли 1999,]] Департамент гузоришеро ( [https://web.archive.org/web/20020618045527/http://www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket%2FXcelerate%2FShowPage&c=Page&cid=1018028164839 Шарикӣ барои пешрафт ва шукуфоӣ: Бритониё ва қаламравҳои хориҷӣ] ) нашр кард, ки сиёсати Британияи Кабирро нисбат ба қаламравҳои хориҷӣ, ки чор самти асосиро фаро мегирад, тавсиф мекунад: * Худмуайянкунӣ * Масъулияти [[Британияи Кабир]] ва қаламравҳо * Мухторияти демократӣ * Таъмини кӯмак ва дастгирӣ Ҳукуматҳои қаламравҳои хориҷие, ки аҳолии бумӣ доранд (ба истиснои [[Бермудо|ҷазираҳои Бермуда]] ), дафтарҳои худро дар [[Лондон]] доранд. Манфиатҳои ин қаламравҳоро инчунин Ассотсиатсияи қаламравҳои хориҷии Британияи Кабир [https://web.archive.org/web/20100427071107/http://www.ukota.org/default.asp (UKOTA),] ки дар [[Лондон]] ҷойгир аст, намояндагӣ мекунад. Вазорати корҳои хориҷӣ ва Иттиҳод ба корҳои хориҷии қаламравҳои хориҷӣ сарукор дорад. Ғайр аз ин, баъзе қаламравҳо дар кишварҳои ҳамсоя намояндагиҳои дипломатӣ доранд, ки масъалаҳои муҳоҷират ва иқтисоди хориҷиро баррасӣ мекунанд. Як қатор қаламравҳои Кариб узви Созмони Давлатҳои Карибии Шарқӣ ва Ҷомеаи Кариб мебошанд. Ҳеҷ яке аз қаламравҳои хориҷӣ узви Иттиҳоди Миллатҳо нестанд, гарчанде ки онҳо дар Бозиҳои Иттиҳод иштирок мекунанд. * ''Фонди ҳукумати хуб'', барои рушди идоракунии давлатӣ * ''Буҷаи Барномаи гуногунрангии иқтисодӣ'', ки ба гуногунранг кардани иқтисодиёти ҳудудҳо нигаронида шудааст == Муносибатҳои беруна == [[Акс:Antarktyda-Brytyjskie_Terytorium_Antarktyczne.png|мини|Дар харита қисмате [[Антарктика|аз Антарктида]] нишон дода шудааст, ки Британияи Кабир онро қаламрави Антарктидаи Бритониё эълон мекунад.]] Вазорати корҳои хориҷӣ ва Иттиҳод ба корҳои хориҷии қаламравҳои хориҷӣ сарукор дорад. Ғайр аз ин, баъзе қаламравҳо дар кишварҳои ҳамсоя намояндагиҳои дипломатӣ доранд, ки масъалаҳои муҳоҷират ва иқтисоди хориҷиро баррасӣ мекунанд. Як қатор қаламравҳои Кариб узви Созмони Давлатҳои Карибии Шарқӣ ва Ҷомеаи Кариб мебошанд. Ҳеҷ яке аз қаламравҳои хориҷӣ узви Иттиҳоди Миллатҳо нестанд, гарчанде ки онҳо дар Бозиҳои Иттиҳод иштирок мекунанд. [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] ягона қаламрави хориҷа аст, ки тавассути узвияти Британияи Кабир (то соли 2020) ба [[Иттиҳоди Аврупо]] дохил шуда буд, аммо он мустақилона узв набуд ва узви иттиҳоди гумрукӣ набуд. Дигар қаламравҳои хориҷа ҳеҷ гоҳ узви [[Иттиҳоди Аврупо]] набуданд ва аксари қонунҳои ИА ба онҳо татбиқ намешуданд. Баъзе қисмҳои қонуни ИА ба онҳо ҳамчун аъзои Ассотсиатсияи кишварҳо ва қаламравҳои хориҷӣ татбиқ мешуданд (...).{{Lang-en|OCT Association}} ), аммо, дар амал, онҳо аз ҷониби додгоҳҳои маҳаллӣ хеле кам татбиқ мешуданд. Дар ҳамин асос, маблағҳои сохторӣ ба қаламравҳои хориҷӣ барои лоиҳаҳои барқарорсозӣ ҷудо карда шуданд. Аз замони баргардонидани шаҳрвандии пурраи Бритониё ба аксари сокинони қаламравҳои хориҷӣ (асосан тавассути [[Закон о Британских Заморских территориях|Қонун дар бораи қаламравҳои хориҷии Бритониё]] [[Соли 2002|аз соли 2002]] ), шаҳрвандони қаламравҳои хориҷӣ шаҳрвандии ҳамзамон [[Иттиҳоди Аврупо|ИА-ро]] доранд, ки ба онҳо ҳуқуқ медиҳад, ки озодона дар дохили ҳамаи кишварҳои узви [[Иттиҳоди Аврупо|ИА]] ҳаракат кунанд. Ҳеҷ яке аз қаламравҳои хориҷӣ [[Шаҳрвандӣ|шаҳрвандии]] худро надорад ва ҳамаи шаҳрвандон ҳамчун шаҳрвандони қаламравҳои хориҷии Бритониё тасниф карда мешаванд ({{Lang-en|British Overseas Territories citizens, BOTC}} ). Аммо, ин қаламравҳо дар масъалаҳои муҳоҷират худидоракунӣ доранд, аз ин рӯ гирифтани мақоми BOTC ба таври худкор ҳуқуқи истиқомат дар қаламравҳои дигарро намедиҳад, зеро ин аз қонунҳои муҳоҷирати қаламрави мушаххас вобаста аст. Қаламрави хориҷӣ метавонад мақоми истиқомати доимӣ диҳад ({{Lang-en|Belonger status}} , ки ҳуқуқи истиқоматро медиҳад. Афроде, ки шаҳрвандии қаламравҳои хориҷии Бритониёро надоранд, метавонанд ин мақомро барои истиқомат дар қаламрави мушаххас ба даст оранд ва сипас, дар сурати хоҳиш, ба шаҳрвандӣ қабул карда, шаҳрвандӣ гиранд. * [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] [[Испониё|аз ҷониби Испания баҳсбарангез аст.]] * [[Ҷазираҳои Фолкланд|Ҷазираҳои Фолкленд]], [[Ҷорҷияи Ҷанубӣ ва ҷазираҳои Сандвичи Ҷанубӣ|Ҷорҷияи Ҷанубӣ ва Ҷазираҳои Сандвичҳои Ҷанубӣ]] [[Аргентина|аз ҷониби Аргентина баҳс карда мешаванд.]] * Қаламрави Бритониё дар Уқёнуси Ҳинд - [[Маврикий]] ва [[Сейшел|Сейшелҳо]] баҳс мекунанд * Пойгоҳҳои низомии Акротири ва Декелияро [[Кипр]] баҳс мекунад * Қаламрави Антарктикаи Бритониё аз ҷониби ҷомеаи байналмилалӣ эътироф нашудааст (нигаред ба [[Созишнома дар бораи Антарктика|Шартномаи Антарктика]] ) ва қисме аз ин қаламравро [[Чили]] ва [[Аргентина]] низ баҳс мекунанд. == Муносибатҳо бо Бритониёи Кабир == Ҳеҷ яке аз қаламравҳои хориҷӣ [[Шаҳрвандӣ|шаҳрвандии]] худро надорад ва ҳамаи шаҳрвандон ҳамчун шаҳрвандони қаламравҳои хориҷии Бритониё тасниф карда мешаванд ({{Lang-en|British Overseas Territories citizens, BOTC}} ). Аммо, ин қаламравҳо дар масъалаҳои муҳоҷират худидоракунӣ доранд, аз ин рӯ гирифтани мақоми BOTC ба таври худкор ҳуқуқи истиқомат дар қаламравҳои дигарро намедиҳад, зеро ин аз қонунҳои муҳоҷирати қаламрави мушаххас вобаста аст. Қаламрави хориҷӣ метавонад мақоми истиқомати доимӣ диҳад ({{Lang-en|Belonger status}} , ки ҳуқуқи истиқоматро медиҳад. Афроде, ки шаҳрвандии қаламравҳои хориҷии Бритониёро надоранд, метавонанд ин мақомро барои истиқомат дар қаламрави мушаххас ба даст оранд ва сипас, дар сурати хоҳиш, ба шаҳрвандӣ қабул карда, шаҳрвандӣ гиранд. Аз нигоҳи таърихӣ, аксари сокинони собиқ [[Имперотурии Бритониё|Империяи Бритониё]] шаҳрвандии Бритониёро доштанд, ки пас аз ба даст овардани истиқлолият ин қаламрав умуман аз даст дода шуд. Аз [[Соли 1949|соли 1949 инҷониб,]] шаҳрвандони Бритониё дар Британияи Кабир ва мустамликаҳои боқимондаи тоҷ ҳамчун шаҳрвандони Британияи Кабир ва мустамликаҳои Бритониё номида мешаванд ({{Lang-en|citizens of the United Kingdom and Colonies}} ). Аммо, тағйирот ба Қонун дар бораи шаҳрвандӣ ва муҳоҷират байни [[Соли 1962|солҳои 1962]] ва [[Соли 1983|1983]] боиси таъсиси шаҳрвандии алоҳида барои қаламравҳои тобеи [[Соли 1983|Бритониё]] гардиданд ({{Lang-en|British Dependent Territories citizenship}} ) – аз ин рӯ, аксарияти аҳолии қаламравҳои хориҷӣ аз шаҳрвандии пурраи Бритониё маҳрум карда шуданд. Ин кор асосан барои пешгирии муҳоҷирати оммавии сокинони [[Ҳонгконг|Ҳонконг]] ба [[Британияи Кабир]] пеш аз супурдани он [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|ба Чин]] дар [[соли 1997]] анҷом дода шуд. Истисно барои [[Ҷазираҳои Фолкланд|ҷазираҳои Фолкленд]], ки соли гузашта аз ҷониби [[Аргентина]] мавриди ҳамла қарор гирифта буданд, сурат гирифт. Аз сабаби ихтилофот бо [[Испониё|Испания,]] шаҳрвандии пурраи Бритониё ба зудӣ ба сокинони [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] барқарор карда шуд. Дар [[Соли 2002|соли 2002,]] Қонун дар бораи қаламравҳои хориҷии Бритониё шаҳрвандии Бритониёро дар қаламравҳои тобеи Бритониё бекор кард ва шаҳрвандии пурраи Бритониёро ба ҳамаи дорандагон, ба истиснои онҳое, ки дар пойгоҳҳои низомӣ дар Кипр зиндагӣ мекунанд, барқарор кард. Ин ҳуқуқи зиндагӣ дар [[Британияи Кабир|Британияи Кабирро]] барқарор кард. Дар айни замон, шаҳрвандони Бритониё ҳаққи худкори маскан гирифтан дар ягон қаламрави хориҷиро надоранд. Баъзеҳо муҳоҷиратро манъ мекунанд ва ҳамаи шахсони воридшуда бояд аз ҳукумати қаламрав иҷозатномаи истиқомат гиранд. Боздид аз ҷазираи Аскеншн ва қаламрави Бритониёи Уқёнуси Ҳинд (ба истиснои боздидҳои расмӣ) иҷозат дода намешавад, зеро ин қаламравҳо ҳамчун пойгоҳҳои низомӣ истифода мешаванд. == Қувваҳои мусаллаҳ == [[Британияи Кабир|Шоҳигарии Муттаҳида]] масъули дифоъи қаламравҳои хориҷии худ мебошад. Бисёре аз қаламравҳои хориҷӣ ҳамчун пойгоҳҳои низомии Шоҳигарии Муттаҳида ва муттаҳидони он хизмат мекунанд. * Остров Вознесения (административно относящийся к острову Святой Елены) — база [[Королевские военно-воздушные силы Великобритании|ВВС Великобритании]] и [[Нерӯи ҳавоии Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|ВВС США]], ранее известная как ''RAF Ascension Island''. * [[Бермудо|Бермудские острова]] — после провозглашения независимости [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|США]] стали основной базой ВМС Великобритании в Западном полушарии. На островах имеется адмиралтейство, [[Верф|верфи]] и эскадра. Для их защиты был создан значительный военный гарнизон, и [[Бермудо|Бермудские острова]] рассматривались британским правительством не как колония, а как военная база — «Гибралтар Запада». Во время [[Ҷанги ҷаҳонии дувум|Второй мировой войны]] на Бермудских островах были созданы [[Канада|канадская]] и [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|американская]] военные базы, существовавшие также в период [[Ҷанги Сард|холодной войны]]. С [[Соли 1995|1995 года]] военное присутствие на Бермудских островах было сокращено до территориального батальона ({{Lang-en|Bermuda Regiment}}). * Британская территория в Индийском океане — на острове Диего-Гарсия расположена большая военно-морская и авиационная база, арендованная [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|Соединёнными Штатами]] до [[Соли 2036|2036 года]]{{Сарчашма нест|10|2|2017}}, с возможностью продления или пересмотра условий договора. * [[Ҷазираҳои Фолкланд|Фолклендские острова]] — на островах находятся британская военная группировка ({{Lang-en|British forces on the Falklands}}), включающая сухопутные войска, авиацию и флот. * [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] — имеется база ВМС Великобритании, авиабаза и верфи, используемые также [[НАТО]], а также гарнизон ({{Lang-en|Royal Gibraltar Regiment}}). * Акротири и Декелия на Кипре — стратегическая военная база Великобритании в восточном Средиземноморье. == Рамзҳо ва нишонаҳо == Ҳар як қаламрави хориҷӣ [[парчам]] ва нишони худро дорад, ки аз ҷониби монархи Бритониё дода шудааст. Анъанавӣ, парчамҳо тарҳи парчами кабудро риоя мекунанд ({{Lang-en|Blue Ensign}} ), бо нишони Юнион Ҷек дар кантон ва нишони ҳудудии он. Инҳо истисноҳо мебошанд: * [[Бермудо]] - парчами тоҷирони англис ({{Lang-en|Red Ensign}} ) * Қаламрави Антарктикаи Бритониё - парчами баҳрии англисӣ, ({{Lang-en|White Ensign}} ) * Қаламрави Бритониё дар Уқёнуси Ҳинд - парчами кабуд бо хатҳои мавҷнок, ки рамзи баҳр мебошанд. * Парчами [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] нишони худро дорад (парчами шаҳри Гибралтар). Нишони Гибралтар ягона нишонест, ки пеш аз омадани маъмурияти мустамликавии Бритониё вуҷуд дошт. Пойгоҳҳои Акротири ва Декелия дар Кипр ягона қаламрави Бритониёи Кабир мебошанд, ки парчами худро надоранд. Онҳо, дар баробари ҷазираи Аскеншн, киштии Юнион Ҷекро парвоз мекунанд. == Феҳристи қаламравҳои хориҷӣ == {{Div col|3}} * [[Доминион]] * [[Британские острова (терминология)]] * [[Колонии и зависимые территории Великобритании]] * [[Коронные земли]] * [[Королевства Содружества]] * [[Содружество наций]] * [[Список зависимых территорий]] * [[ISO 3166-2:AI]] {{Сутунҳо/охир}} == Инчунин нигаред == {{Эзоҳ}} == Эзоҳ == <gallery mode="packed"> Акс:Anguilla-sandy-ground-overlook.jpg|пайванд=Файл:Anguilla-sandy-ground-overlook.jpg|алт=Санди-Граунд, Ангилья.| <small>Сэнди Граунд, [[Ангиля|Ангилья]] .</small> Акс:Bermuda-Harbour_and_Town_of_St_George.jpg|пайванд=Файл:Bermuda-Harbour_and_Town_of_St_George.jpg|алт=Сент-Джордж, Бермуды.| <small>Сент-Ҷорҷс, [[Бермудо|Бермуда]] .</small> Акс:Diegogarcia.jpg|пайванд=Файл:Diegogarcia.jpg|алт=Вид военной базы на Диего-Гарсия, Британская территория в Индийском океане.| <small>Намуди пойгоҳи низомӣ дар Диего Гарсия, қаламрави Бритониё дар уқёнуси Ҳинд .</small> Акс:Roadtown,_Tortola.jpg|пайванд=Файл:Roadtown,_Tortola.jpg|алт=Род-Таун, Тортола, Британские Виргинские острова.| <small>Роуд Таун, Тортола, Ҷазираҳои Вирҷинияи Бритониё .</small> Акс:Grand_Cayman_NASA.jpg|пайванд=Файл:Grand_Cayman_NASA.jpg|алт=Большой Кайман, Каймановы острова.| <small>Гранд Кайман, Ҷазираҳои Кайман .</small> Акс:Upland.jpg|пайванд=Файл:Upland.jpg|алт=Плато, Фолклендские острова.| <small>Плато, [[Ҷазираҳои Фолкланд|Ҷазираҳои Фолкленд]] .</small> Акс:Rock_of_Gibraltar_northwest.jpg|пайванд=Файл:Rock_of_Gibraltar_northwest.jpg|алт=Гибралтарская скала, Гибралтар.| <small>Қуллаи Гибралтар, [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] .</small> Акс:Soufriere_Hills.jpg|пайванд=Файл:Soufriere_Hills.jpg|алт=Суфриер-Хилс, Монтсеррат.| <small>Суфриере Хиллз, Монтсеррат .</small> Акс:Adamstown1.jpg|пайванд=Файл:Adamstown1.jpg|алт=Адамстаун, Питкэрн.| <small>[[Адамстаун]], [[Ҷазираҳои Питкэрн|Питкэрн]] .</small> Акс:St-Helena-Jamestown-from-above.jpg|пайванд=Файл:St-Helena-Jamestown-from-above.jpg|алт=Джеймстаун, Остров Святой Елены.| <small>Ҷеймстаун, ҷазираи Сент Елена .</small> Акс:Thatcher-Peninsula.jpg|пайванд=Файл:Thatcher-Peninsula.jpg|алт=Залив Камберленд, Южная Георгия и Южные Сандвичевы острова.| <small>[[Залив Камберленд|Халиҷи Камберленд]], [[Ҷорҷияи Ҷанубӣ ва ҷазираҳои Сандвичи Ҷанубӣ|Ҷануби Ҷорҷия ва Ҷазираҳои Сандвичҳои Ҷанубӣ]] .</small> Акс:Cockburn_Town.jpg|пайванд=Файл:Cockburn_Town.jpg|алт=Коберн-Таун, Теркс и Кайкос.| <small>Кокберн Таун, Теркс ва Кайкос .</small> Акс:Tristan_da_Cunha,_British_overseas_territory-20March2012.jpg|пайванд=Файл:Tristan_da_Cunha,_British_overseas_territory-20March2012.jpg|алт=Куин-Мэрис-Пик (Тристан-да-Кунья) — высшая точка Британских заморских территорий.| <small>Қуллаи Малика Мэри ( Тристан да Кунья ) баландтарин нуқта дар қаламравҳои берун аз Бритониё аст.</small> </gallery> == Пайвандҳо == * [https://web.archive.org/web/20150721223515/http://standart-3166-2.ru/3166_2/angilya-ai.htm Тақсимоти маъмурии ISO-и Ангилья. (русӣ)] * [https://web.archive.org/web/20150721223520/http://standart-3166-2.ru/geo/geo-angilya-ai.htm Шӯъбаи адмиралии Ангилья, ҷойгиршавии ҷуғрофӣ - харитаи Google. (русӣ)] {{Пайвандҳои беруна}}{{^|1em}}{{Территории Британской империи}} [[Гурӯҳ:Қаламравҳои вобастаи Британияи Кабир]] [[Гурӯҳ:Ҳудудҳои бурунмарзии Британияи Кабир]] [[Гурӯҳ:Википедия:Шаблони «Пайвандҳои беруна» холӣ]] [[Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations]] dsbp7tq22kcrrnfbazqpvbparujhr8f 1481850 1481849 2026-07-23T17:13:30Z Шухрат Саъдиев 5132 /* Эзоҳ */ навсозӣ 1481850 wikitext text/x-wiki {{Кишвар | Номи тоҷикӣ = Қаламравҳои хориҷии Бритониё | Номи аслӣ = British Overseas Territories | Парчам = Flag of the United Kingdom.svg | Дар харита = United Kingdom (overseas+crown dependencies), administrative divisions - Nmbrs (multiple zoom).svg | sovereignty_type = | Забонҳо = англисӣ | Масоҳат = 1,727,570 | Аҳолӣ = 350,000 | Зичии аҳолӣ = 4,9/ }} '''Қаламравҳои хориҷии Бритониё''' ({{Lang-en|British Overseas Territories}} ; '''Қаламравҳои хориҷии Подшоҳии Муттаҳида''' ,{{Lang-en|United Kingdom Overseas Territories}} ( '''Қаламравҳои хориҷии Бритониёи Кабир''' ) чордаҳ қаламрави вобаста таҳти [[Соҳибихтиёрии давлатӣ|соҳибихтиёрии]] [[Британияи Кабир|Бритониёи Кабир]] мебошанд, аммо қисми [[Подшоҳии Муттаҳида]] нестанд. Номи "Қаламравҳои хориҷии Бритониё" соли 2002 аз ҷониби Қонун дар бораи қаламравҳои хориҷии Бритониё муаррифӣ шуда, истилоҳи ''"Қаламравҳои тобеи Бритониё"-ро'' иваз кард (...{{Lang-en|British-Dependent Territories}} ), ки дар Қонун дар бораи шаҳрвандии Бритониё аз соли 1981 мавҷуд аст. Пеш аз ин, ин қаламравҳо мустамликаҳо ё мустамликаҳои тоҷӣ номида мешуданд. Ҷазираҳои Ҷерсӣ, Гернси ва ҷазираи Мэн низ таҳти соҳибихтиёрии Тоҷи Бритониё қарор доранд, аммо бо [[Бритониёи Кабир]] муносибатҳои конститутсионии каме фарқкунанда доранд ва пайваста ҳамчун тоҷи вобаста тасниф карда мешаванд (вобастагии Тоҷ,{{Lang-en|Crown dependencies}} ), на қаламравҳои хориҷӣ. Қаламравҳои хориҷӣ ва тоҷҳо бояд аз Иттиҳоди Миллатҳо фарқ карда шаванд ({{Lang-en|Commonwealth of Nations}} ), иттиҳоди ихтиёрии мустамликаҳои собиқи Бритониё ва ба наздикӣ баъзе кишварҳои дигар, ба монанди [[Мозамбик]], ки бо сабабҳои молиявӣ ва сиёсӣ ба Иттиҳод ҳамроҳ шуданд. Инҳо истисноҳо мебошанд: == Таърих == Аввалин мустамликаҳои Бритониё дар Ҷаҳони Нав масканҳои шаҳрвандони Бритониё дар заминҳое буданд, ки қаблан берун аз тоҷи Бритониё буданд. Аввалин чунин мустамлика Нюфаундленд буд, ки дар он ҷо моҳигирони бритониёӣ дар асри 16 масканҳои мавсимӣ таъсис доданд. Дар соли 1607, шаҳраки Ҷеймстаун, аввалин мустамликаи доимӣ дар Вирҷиния (ин истилоҳ барои тамоми [[Амрикои Шимолӣ]] истифода мешавад), таъсис дода шуд. Дар соли 1609, мустамликаи дуюм дар [[Бермудо|Бермуда]] аз ҷониби муҳоҷирони ғарқшудаи киштиҳо таъсис дода шуд, ки пас аз аз даст додани мустамликаҳои амрикоӣ дар соли 1783, қадимтарин мустамликаи зиндамондаи Бритониё шуд (мустамликаҳои англисӣ дар соли 1707, пас аз иттиҳоди [[Англия]] ва [[Шотландия]] ва ташкили [[Подшоҳии Бритониёи Кабир|Шоҳигарии Бритониёи Кабир,]] бо номи Бритониё маъруф шуданд). Рушди [[Имперотурии Бритониё]] дар асри 19, ки ба авҷи худ дар солҳои 1920 расид, боис шуд, ки Бритониё беш аз чоряки замини ҷаҳонро, аз ҷумла қаламравҳоеро дар [[Осиё]] ва [[Африқо]], ки аҳолии бумии зиёде доштанд ва на барои мустамликадорӣ, балки бо сабабҳои тиҷоратӣ ё стратегӣ нигоҳ дошта мешуданд, ба худ ҳамроҳ кунад. Дар охири асри 19, мустамликаҳои бузурги муҳоҷимон - [[Канада]], [[Австралия]], [[Зеландияи Нав]] ва [[Африқои Ҷанубӣ|Африқои Ҷанубӣ -]] дар ҳама масъалаҳо ба истиснои сиёсати хориҷӣ, мудофиа ва тиҷорат худидоракунанда ва мустақил шуданд. Мустамликаҳои гуногуни худидоракунанда муттаҳид шуда, федератсияҳоро ташкил доданд: [[Канада]] дар [[соли 1867]] ва Иттиҳоди Австралия дар [[Соли 1901|соли 1901.]] Ин ва дигар мустамликаҳои калони худидоракунанда дар солҳои 1920 доминантҳо номида шуданд ва тибқи Оинномаи Вестминстер дар соли 1931 истиқлолияти пурра ба даст оварданд. Империя ба Иттиҳоди Бритониё номгузорӣ шуд, ки соли [[Соли 1949|1949]] Иттиҳоди Миллатҳо шуд. Аксари мустамликаҳои Бритониё дар [[Африқо]], [[Осиё]] ва [[Амрико]] истиқлолият ба даст оварданд. Баъзе мустамликаҳои собиқ [[Шоҳигарии Иттиҳод|ба қаламравҳои Иттиҳод]] табдил ёфтанд ва монархи Бритониёро ҳамчун сарвари давлат нигоҳ доштанд; дигарон ба ҷумҳурихоҳӣ табдил ёфтанд, аммо Малика [[Елизаветаи II|Елизаветаи II-ро]] ҳамчун Сарвари Иттиҳод эътироф карданд. * [[Тринидад ва Тобаго]] - соли 1797 * [[Доминика]] - соли 1805 * [[Сент-Люсия]] - соли 1814 Интиқоли тамоми [[Ҳонгконг|Ҳонконг]] аз он сабаб муайян карда шуд, ки инфрасохтори он асосан бо музофоти [[Гуандун]] алоқаманд буд ва худи қаламравҳои Бритониё бе таъминоти Чин вуҷуд дошта наметавонистанд. [[Акс:Bermuda-Harbour_and_Town_of_St_George.jpg|мини|250x250пкс|Ҷазираҳои Сент-Ҷорҷ, [[Бермудо|Бермуд]]<nowiki/>о . Ин мустамлика соли [[Соли 1609|1609]] аз ҷониби муҳоҷирони ғарқшудаи киштиҳои асосии ширкати Вирҷиния таъсис дода шудааст. Соли [[Соли 1612|1612,]] оинномаи ширкат ба [[Бермудо|ҷазираҳои Бермудо]] дароз карда шуд ва аз он вақт инҷониб он мустамликаи англисӣ (ва аз [[соли 1707]] Бритониёӣ) буд. Аз замони эълони истиқлолияти [[Вирҷиния]], он қадимтарин мустамликаи Бритониё аст ва Сент-Ҷорҷ қадимтарин шаҳраки доимии англисҳо дар Ҷаҳони Нав аст.]] Дар солҳои 1980-ум, [[Британияи Кабир|Бритониё]] охирин мустамликаҳои қитъавии худро аз даст дод — Родезияи Ҷанубӣ (ҳоло [[Зимбабве]] ) дар [[Африқо]] дар [[соли 1980]] ва Гондураси Бритониё (ҳоло [[Белиз]] ) дар Амрикои Марказӣ дар соли 1981. Охирин мустамликаи бузурги боқимонда [[Ҳонгконг|Ҳонконг]] буд, ки аҳолии он беш аз 5 миллион нафар буд. Бар хилофи дигар қаламравҳо, Ҳонконг аз ҷиҳати маъмурӣ аз ду қисм иборат буд: [[Акс:United_Kingdom_(overseas-crown_dependencies),_administrative_divisions_-_russian_(single_zoom).svg|мини|500x500пкс|Ҷойгиршавии қаламравҳои берунаи Бритониё]] * Ҷазираи Ҳонконг ва нимҷазираи Коулун тибқи Аҳдномаи Нанкин ва Аҳдномаи Пекин дар соли 1860 ба Бритониё ба таври доимӣ ҳамроҳ карда шуданд. * Қаламрави Чин, ки ба истилоҳ қаламравҳои нав номида мешуд, аз ҷониби Бритониё ба муддати 99 сол, аз [[соли 1898]] сар карда, барои ҷойгир кардани аҳолии афзояндаи [[Ҳонгконг|Ҳонконг]] ба иҷора дода шуд. Бо наздик шудани соли 1997, Британияи Кабир ва [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] Эъломияи муштараки Чину Бритониёро имзо карданд, ки дар соли 1997 тамоми [[Ҳонгконг|Ҳонконгро]] ҳамчун " минтақаи махсуси маъмурии " [[Ҷумҳурии Мардумии Чин]] таъсис дод, бо шартҳои сершуморе, ки барои таъмини ҳифзи [[Сармоядорӣ|иқтисодиёти капиталистӣ]] ва тарзи зиндагии [[Ҳонгконг|Ҳонконг]], ки аз ҷониби ҳукмронии Бритониё ташаккул ёфтааст, ҳадди аққал 50 сол пас аз таҳвил пешбинӣ шуда буданд. Айни замон қаламравҳои хориҷии Бритониё дар ҳама минтақаҳои ҷаҳон - ҷазираҳои Кариб - дар ҷазираҳои ба истилоҳ [[Вест-Индия]] - ва [[Бермудо]] дар Атлантикаи Шимолӣ ( [[Амрикои Шимолӣ]] ), [[Ҷазираҳои Фолкланд|ҷазираҳои Фолкленд]] дар Атлантикаи Ҷанубӣ ( [[Амрикои Ҷанубӣ]] ), Сент-Елена дар Атлантикаи Ҷанубӣ ( [[Африқо]] ), [[ҷазираҳои Питкэрн]] дар Уқёнусия, [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] дар [[Аврупо]], қаламрави Бритониё дар уқёнуси Ҳинд ва Акротири ва Декелия дар [[Осиё]], ҷазираҳои Сандвичҳои Ҷанубӣ дар [[Антарктика|Антарктида]] мавҷуданд . Пас аз бозгашти [[Ҳонгконг|Ҳонконг]] ба Чин, моликияти мустамликавии боқимондаи Бритониё асосан аз қаламравҳои хурди ҷазиравӣ бо аҳолии камшумор, инчунин қаламрави беодами Антарктикаи Бритониё иборат буд. Ин қаламравҳо бо сабабҳои гуногун, аз ҷумла: истиқлолият ба даст наоварданд. * Набудани дастгирии истиқлолият аз ҷониби аҳолии маҳаллӣ. * Шумораи ками аҳолӣ фаъолияти қаламравро ҳамчун давлати мустақил душвор мегардонад. * Вобастагӣ ба кумаки иқтисодӣ аз Британияи Кабир. * Зарурати ҳузури низомии Бритониё барои муҳофизат аз кишварҳои ҳамсоя. * Набудани пешшартҳои иқтисодӣ ва сиёсӣ барои истиқлолият. * Баъзе минтақаҳо беодам буда, барои мақсадҳои илмӣ ё низомӣ истифода мешаванд. Дар соли 2002, Парлумони Бритониё Қонун дар бораи қаламравҳои хориҷии Бритониёро қабул кард. Он таърифи "қаламравҳои вобаста"-ро ба "қаламравҳои хориҷӣ" иваз кард ва шаҳрвандии пурраи Бритониёро ба сокинони онҳо (ба истиснои онҳое, ки дар пойгоҳҳои низомӣ дар Кипр зиндагӣ мекунанд) барқарор кард. Ҳамаи қаламравҳои хориҷӣ дорои низоми давлатӣ ва қонунгузории маҳаллии худ мебошанд. Сохтори онҳо бо андоза ва рушди сиёсии мустамлика алоқаманд аст. == Қаламравҳои муосири Бритониёи Кабир == То [[соли 2011]], Қаламравҳои хориҷӣ 14 [[Моликият|амвол]]<nowiki/>ро дар бар мегирифтанд: <ref name="collections.europarchive.org">{{Cite web|url=http://collections.europarchive.org/tna/20080205132101/www.fco.gov.uk/servlet/Front%3fpagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1013618138295|title=[ARCHIVED CONTENT&#93; UK Overseas Territories Foreign & Commonwealth Office|date=|publisher=Collections.europarchive.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFmsD7r?url=http://collections.europarchive.org/tna/20080205132101/www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket%2FXcelerate%2FShowPage|archivedate=2013-07-09}}</ref> {| class="Shortable wikitable" !Парчам !Нишон !Ном !Ҷой !Шиор !Масоҳат !Аҳолӣ !Пойтахт |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Anguilla.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Anguilla.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Anguilla.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Anguilla.svg|50x50пкс]] |[[Ангиля|Ангиля]] |[[Вест-Индия|Вест-Индия]] |''Сила та витримка'' |146 км²<ref name="jncc.gov.uk">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4387|title=British Antarctic Territory|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFoL2UA?url=http://jncc.defra.gov.uk/page-4387|archivedate=2013-07-09}}</ref> |13,500<ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140417/anguilla/|title=Commonwealth Secretariat - Anguilla|date=|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFpmHGm?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140417/anguilla/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |Балли |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Bermuda.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Bermuda.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Bermuda.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Bermuda.svg|59x59пкс]] |[[Бермудо|Ҷазираҳои Бермудо]] |[[Уқёнуси Атлантик|Уқёнуси Атлантик]] |{{Lang-la|Quo fata ferunt}}<br /><br /> («Whither the Fates carry [us]») |54 км²<ref name="data.un.org">{{Cite web|url=http://data.un.org/Data.aspx?d=POP&f=tableCode%3A19|title=UNdata &#124; record view &#124; Surface area in km2|date=2009-11-04|publisher=Data.un.org|deadlink=no|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFqmikk?url=http://data.un.org/Data.aspx?d=POP|archivedate=2013-07-09}}</ref> |64,000 <small>(2007 оцінка)</small> <ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4393|title=Bermuda|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013125634/http://www.jncc.gov.uk/page-4393|archivedate=2010-10-13}}</ref> |[[Ҳамилтон (Бермудо)|Ҳамилтон]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|сарҳад|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|41x41пкс]] |Қаламрави антарктикии Бритониё |[[Антарктика]] |''Тадқиқот ва кашфиёт'' |1 709 400 км²<ref name="jncc.gov.uk" /> |50 дар зимистон; зиёда аз 400 дар тобистон<ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140419/british_antarctic_territory/|title=Commonwealth Secretariat - British Antarctic Territory|date=|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFsxr8A?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140419/british_antarctic_territory/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |Ротера (стансияи Антарктика) |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Commissioner_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Commissioner_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|40x40пкс]] |Қаламрави Бритониё дар Уқёнуси Ҳинд |[[Уқёнуси Ҳинд]] |{{Lang-la|In tutela nostra Limuria}} <br /><br />(«Limuria is in our charge») |46 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4399|title=British Indian Ocean Territory|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013134525/http://www.jncc.gov.uk/page-4399|archivedate=2010-10-13}}</ref> |тақрибан 3000 нафар кормандони низомии бритониё ва амрико.<ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140420/british_indian_ocean_territory/|title=Commonwealth Secretariat - British Indian Ocean Territory|date=|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFwCYwY?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140420/british_indian_ocean_territory/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |Диего-Гарсия |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_British_Virgin_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_British_Virgin_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_British_Virgin_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_British_Virgin_Islands.svg|44x44пкс]] |[[Ҷазираҳои Вирҷинияи Бритониё]] |[[Вест-Индия]] |{{Lang-la|Vigilate}} <br /><br />(«Be watchful») |153 км²<ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4395">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4395|title=British Virgin Islands (BVI)|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013125659/http://www.jncc.gov.uk/page-4395|archivedate=2010-10-13}}</ref> |27,000 <small>(2005 оцінка)</small> <ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4395" /> |[[Род-Таун]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Cayman_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Cayman_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Cayman_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Cayman_Islands.svg|49x49пкс]] |[[Ҷазираҳои Кайман]] |[[Вест-Индия|Вест-Індія]] |''He hath founded it upon the seas'' |259 км²<ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4396">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4396|title=Cayman Islands|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=no|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFzgKtV?url=http://jncc.defra.gov.uk/page-4396|archivedate=2013-07-09}}</ref> |60,456 <ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4396" /> |[[Ҷорҷтаун]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Falkland_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Falkland_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coa_Falkland.svg|пайванд=Файл:Coa_Falkland.svg|53x53пкс]] |[[Ҷазираҳои Фолкланд]] |[[Уқёнуси Атлантик|Уқёнуси Атлантик]] |''Desire the right'' |12 173 км²<ref name="data.un.org" /> |2,955 <small>(2006 оцінка)</small> <ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140425/falkland_islands/|title=Commonwealth Secretariat - Falkland Islands|date=1982-06-14|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG1BAFf?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140425/falkland_islands/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |[[Порт-Стенли]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Gibraltar.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Gibraltar.svg|сарҳад|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Gibraltar1.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Gibraltar1.svg|45x45пкс]] |[[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] |[[Нимҷазираи Пириней]] |{{Lang-la|Nulli expugnabilis hosti}} <br /><br />(«No enemy shall expel us») |6,5 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4400|title=Gibraltar|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG28Hp7?url=http://jncc.defra.gov.uk/page-4400|archivedate=2013-07-09}}</ref> |28,800 <small>(2005)</small> <ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140426/gibraltar/|title=Commonwealth Secretariat - Gibraltar|date=2002-11-07|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG42wRr?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140426/gibraltar/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |[[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Montserrat.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Montserrat.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Montserrat.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Montserrat.svg|51x51пкс]] |[[Монтсеррат]] |[[Вест-Индия]] | |101 км²<ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4397">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4397|title=Montserrat|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013130002/http://www.jncc.gov.uk/page-4397|archivedate=2010-10-13}}</ref> |4,655 <small>(2006 оцінка)</small> <ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4397" /> |Плимут (бо сабаби таҳдиди таркиши вулқон тарк карда шудааст) [[Брейдс (Монтсеррат)|Брейдс]]) |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Pitcairn_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Pitcairn_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_Pitcairn_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_Pitcairn_Islands.svg|47x47пкс]] |[[Ҷазираҳои Питкэрн]] |[[Уқёнуси Ором]] | |45 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4405|title=Pitcairn Island|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013125750/http://www.jncc.gov.uk/page-4405|archivedate=2010-10-13}}</ref> |51 <small>(2008)</small> <ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140428/pitcairn_islands__pitcairn__henderson__ducie_and_o/|title=Commonwealth Secretariat - Pitcairn Islands (Pitcairn, Henderson, Ducie and Oeno Islands)|date=|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG8paGn?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140428/pitcairn_islands__pitcairn__henderson__ducie_and_o/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |[[Адамстаун]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Saint_Helena.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Saint_Helena.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Saint_Helena.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Saint_Helena.svg|55x55пкс]] |Ҷазираҳои Еленаи муқаддас, Вознесение ва Тристан-да-Куня |[[Уқёнуси Атлас]] |''Содиқ ва пойдор'' <small>([[Ҷазираи Еленаи муқаддас]])</small> |420 км² |4,255 <small>(Ҷазираи Еленаи муқаддас; 2008 арзебӣ)</small><ref>{{Cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf|title=UN Statistics - St Helena census 2008|date=|publisher=unstats.un.org|deadlink=no|accessdate=2011-01-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG9mz09?url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf|archivedate=2013-07-09}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20181225035533/https://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf%20|date=2018-12-25}}</ref><br /><br /> 1,275 <small>(Ҷазираи Вознесение ва Тристан-да-Куня; арзебӣ)</small><ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/6748187.stm|title=Territories: St Helena, Ascension, Tristan da Cunha|date=2010-12-01|publisher=bbc.co.uk|deadlink=no|accessdate=2011-01-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyGAN150?url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14123534|archivedate=2013-07-09}}</ref> |[[Ҷеймстаун]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|65x65пкс]] |[[Ҷорҷияи Ҷанубӣ ва ҷазираҳои Сандвичи Ҷанубӣ]] |[[Уқёнуси Атлантик]] |{{Lang-la|Leo terram propriam protegat}}<br /><br /> («Let the lion protect his own land») |4 066 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact92/wf930224.txt|title=Архівована копія|accessdate=11 січня 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160131120443/http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact92/wf930224.txt|archivedate=31 січня 2016}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160131120443/http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact92/wf930224.txt|date=2016-01-31}}</ref> |99 <ref>{{Cite web|url=http://population.mongabay.com/population/south-georgia-and-the-south-sandwich-islands/3426466/grytviken|title=Population of Grytviken, South Georgia and the South Sandwich Islands|date=2009-03-31|publisher=Population.mongabay.com|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyGBdjpy?url=http://population.mongabay.com/population/south-georgia-and-the-south-sandwich-islands/3426466/grytviken|archivedate=2013-07-09}}</ref> |Грютвикен |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Royal_Coat_of_Arms_of_the_United_Kingdom_(HM_Government).svg|пайванд=Файл:Royal_Coat_of_Arms_of_the_United_Kingdom_(HM_Government).svg|40x40пкс]] |Акротири ва Декелия |[[Баҳри Миёназамин]] ([[Кипр]]) | |255 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4413|title=SBA Cyprus|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013125956/http://www.jncc.gov.uk/page-4413|archivedate=2010-10-13}}</ref> |14,000 <small>(about half British military and staff)</small>; |Епископи |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Turks_and_Caicos_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Turks_and_Caicos_Islands.svg|80x80пкс]] | |Теркс ва Кайкос |[[Вест-Индия]] | |430 км²<ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4398">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4398|title=Turks and Caicos Islands|date=2009-11-01|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyGE0Sp2?url=http://jncc.defra.gov.uk/page-4398|archivedate=2013-07-09}}</ref> |32,000 <small>(2006 оцінка)</small> <ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4398" /> |[[Коберн-Таун]] |} == Назорат == === Сарвари қаламрав === Сарвари қаламравҳои хориҷӣ [[Бритониё]] (ҳоло шоҳ [[Чарлзи III|Чарлз III]] ) ҳамчун роҳбари [[Британияи Кабир|Подшоҳии Муттаҳида]] аст, на тибқи қонунҳои қаламравҳои алоҳида. Дар ҳар як қаламрав, шоҳ намояндагонро барои иҷрои ҳокимияти иҷроия таъин мекунад. Дар қаламравҳое, ки аҳолии доимӣ доранд, шоҳ бо тавсияи ҳукумати Бритониё [[фармондор]], одатан як афсари баландпояи ба нафақа баромада ё хизматчии давлатиро таъин мекунад. Дар қаламравҳое, ки аҳолии доимӣ надоранд, одатан комиссар таъин карда мешавад. Дар қаламравҳои хориҷӣ, ки дорои моликияти тобеъ мебошанд, губернатор метавонад маъмури намояндагии худро дар қаламрави тобеъ таъин кунад. [[Фармондор]] воқеан роҳбари [[Қаламравҳои иттифоқӣ|қаламрав]] аст. Ӯ одатан масъули таъини сардори ҳукумат ва дигар хизматчиёни давлатӣ мебошад. Губернатор инчунин масъули робита бо ҳукумати [[Британияи Кабир|Бритониёи Кабир]] буда, вазифаҳои намояндагиро иҷро мекунад. Комиссар дорои ҳамон ваколатҳое мебошад, ки [[Фармондор]] дорад, аммо вазифаҳои сардори ҳукуматро низ иҷро мекунад. === Маъмурият === Ҳар як қаламрави хориҷӣ қонунгузории худро дорад, ки аз қонунгузории Британияи Кабир мустақил аст. Системаи ҳуқуқӣ умуман бар асоси қонунгузории умумии Англия бо баъзе тағйироти маҳаллӣ асос ёфтааст. Ҳар як қаламрав дорои прокурори генералӣ ва низоми судии худ мебошад. Дар қаламравҳои хурдтар, [[Британияи Кабир]] барои баррасии парвандаҳои судӣ судя ё адвокат таъин мекунад. {| class="wikitable" !Территория !Управление |- | * Британская Антарктическая территория * [[Ҷорҷияи Ҷанубӣ ва ҷазираҳои Сандвичи Ҷанубӣ|Южная Георгия и Южные Сандвичевы острова]] |Коренного населения нет, следовательно, нет выборного правительства. Комиссар с помощью администратора осуществляет управление территорией. |- | * Британская территория в Индийском океане |Нет выборного правительства и на данный момент нет проживающего там коренного населения. Чагосцы, принудительно выселенные с территории в [[Соли 1971|1971 году]] и могущие рассматриваться как население островов, в настоящее время добиваются в британских судебных инстанциях разрешения на возвращение. |- | * Базы Акротири и Декелия на Кипре |Нет выборного правительства, однако британские военные власти стремятся по возможности сблизить местные законы с законодательством [[Кипр|Республики Кипр]]. |- | * [[Ҷазираҳои Питкэрн|Питкэрн]] |Существует выборный мэр и совет острова, имеющий законодательную и исполнительную власть. Решения этих органов должны получить одобрение губернатора, который, как представитель британского правительства, сохраняет практически неограниченную власть. |- | * [[Ҷазираҳои Фолкланд|Фолклендские острова]] * Острова Святой Елены, Вознесения и Тристан-да-Кунья |Правительство состоит из избираемого законодательного совета ({{Lang-en|Legislative council}}). Губернатор является главой правительства и исполнительного совета, состоящего из назначаемых законодательным советом членов, а также двух постоянных членов. |- | * [[Ангиля|Ангилья]] * Британские Виргинские острова * Каймановы острова * Монтсеррат |Эти территории имеют законодательный совет и политические партии. Исполнительный совет обычно называется кабинетом и возглавляется главным министром ({{Lang-en|Chief Minister}}) (кроме Каймановых островов, где этот пост занимает лидер партии, имеющей большинство в парламенте ({{Lang-en|Leader of Government Business}}). Губернатор имеет меньше полномочий в местных вопросах и занимается в основном внешней политикой и экономикой, в то время как избранное правительство занимается внутренними делами. |- | * [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] |Согласно Конституции 2006 года, принятой в [[Раъйпурсӣ|референдуме]], в [[Ҷабалутториқ|Гибралтаре]] существует парламент. Правительство Гибралтара избирается и возглавляется главным министром. Вопросы обороны, внешней политики и внутренней безопасности находятся в ведении губернатора. Таким образом, [[Британияи Кабир|Великобритания]] не имеет административной власти в Гибралтаре. |- | * [[Бермудо|Бермуды]] * Теркс и Кайкос |[[Бермудо|Бермуды]], основанные в [[Соли 1609|1609 году]], являются старейшей и наиболее населённой среди Заморских территорий. Большая часть исполнительной власти сосредоточена в руках премьер-министра. Эта система управления близка к принятой в [[Шоҳигарии Иттиҳод|Королевствах Содружества]]. Британское правительство сохраняет лишь минимальные полномочия и представлено губернатором, однако большинство вопросов решается местными министрами. Первая сессия бермудского парламента состоялась в [[Соли 1620|1620 году]], и с тех пор это в значительной степени самоуправляемая и автономная территория. [[9 август|9 августа]] [[Соли 2006|2006 года]] на Терксе и Кайкосе была принята новая конституция. Главой правительства является премьер-министр, и автономия островов значительно возросла. |} === Системаи қонунгузорӣ === Пойгоҳҳои Акротири ва Декелия дар Кипр ягона қаламрави Бритониёи Кабир мебошанд, ки парчами худро надоранд. Онҳо, дар баробари ҷазираи Аскеншн, киштии Юнион Ҷекро парвоз мекунанд. Ин низом махсусан дар парвандаҳои марбут ба ҷиноятҳои вазнин ва дар ҷойҳое, ки ҳакамон беғаразона дастрас нестанд, ба монанди дар ҷазираҳои камаҳолӣ, муҳим аст. Мисоли дахолати [[Британияи Кабир]] дар парвандаи мушаххас тафтишоти таҷовуз ба номус дар ҷазираи [[Ҷазираҳои Питкэрн|Питкэрн]] [[Соли 2004|дар соли 2004]] мебошад. == Инчунин нигаред == Вазорати корҳои хориҷӣ ва Иттиҳод масъули назорати манфиатҳои ҳамаи қаламравҳои хориҷӣ мебошад, ба истиснои пойгоҳҳо дар Кипр, ки таҳти салоҳияти Вазорати дифоъ қарор доранд. Департаменти қаламравҳои хориҷиро Вазири қаламравҳои хориҷӣ, ки айни замон муовини котиби парлумонии давлат аст, роҳбарӣ мекунад. Дар [[Соли 1999|соли 1999,]] Департамент гузоришеро ( [https://web.archive.org/web/20020618045527/http://www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket%2FXcelerate%2FShowPage&c=Page&cid=1018028164839 Шарикӣ барои пешрафт ва шукуфоӣ: Бритониё ва қаламравҳои хориҷӣ] ) нашр кард, ки сиёсати Британияи Кабирро нисбат ба қаламравҳои хориҷӣ, ки чор самти асосиро фаро мегирад, тавсиф мекунад: * Худмуайянкунӣ * Масъулияти [[Британияи Кабир]] ва қаламравҳо * Мухторияти демократӣ * Таъмини кӯмак ва дастгирӣ Ҳукуматҳои қаламравҳои хориҷие, ки аҳолии бумӣ доранд (ба истиснои [[Бермудо|ҷазираҳои Бермуда]] ), дафтарҳои худро дар [[Лондон]] доранд. Манфиатҳои ин қаламравҳоро инчунин Ассотсиатсияи қаламравҳои хориҷии Британияи Кабир [https://web.archive.org/web/20100427071107/http://www.ukota.org/default.asp (UKOTA),] ки дар [[Лондон]] ҷойгир аст, намояндагӣ мекунад. Вазорати корҳои хориҷӣ ва Иттиҳод ба корҳои хориҷии қаламравҳои хориҷӣ сарукор дорад. Ғайр аз ин, баъзе қаламравҳо дар кишварҳои ҳамсоя намояндагиҳои дипломатӣ доранд, ки масъалаҳои муҳоҷират ва иқтисоди хориҷиро баррасӣ мекунанд. Як қатор қаламравҳои Кариб узви Созмони Давлатҳои Карибии Шарқӣ ва Ҷомеаи Кариб мебошанд. Ҳеҷ яке аз қаламравҳои хориҷӣ узви Иттиҳоди Миллатҳо нестанд, гарчанде ки онҳо дар Бозиҳои Иттиҳод иштирок мекунанд. * ''Фонди ҳукумати хуб'', барои рушди идоракунии давлатӣ * ''Буҷаи Барномаи гуногунрангии иқтисодӣ'', ки ба гуногунранг кардани иқтисодиёти ҳудудҳо нигаронида шудааст == Муносибатҳои беруна == [[Акс:Antarktyda-Brytyjskie_Terytorium_Antarktyczne.png|мини|Дар харита қисмате [[Антарктика|аз Антарктида]] нишон дода шудааст, ки Британияи Кабир онро қаламрави Антарктидаи Бритониё эълон мекунад.]] Вазорати корҳои хориҷӣ ва Иттиҳод ба корҳои хориҷии қаламравҳои хориҷӣ сарукор дорад. Ғайр аз ин, баъзе қаламравҳо дар кишварҳои ҳамсоя намояндагиҳои дипломатӣ доранд, ки масъалаҳои муҳоҷират ва иқтисоди хориҷиро баррасӣ мекунанд. Як қатор қаламравҳои Кариб узви Созмони Давлатҳои Карибии Шарқӣ ва Ҷомеаи Кариб мебошанд. Ҳеҷ яке аз қаламравҳои хориҷӣ узви Иттиҳоди Миллатҳо нестанд, гарчанде ки онҳо дар Бозиҳои Иттиҳод иштирок мекунанд. [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] ягона қаламрави хориҷа аст, ки тавассути узвияти Британияи Кабир (то соли 2020) ба [[Иттиҳоди Аврупо]] дохил шуда буд, аммо он мустақилона узв набуд ва узви иттиҳоди гумрукӣ набуд. Дигар қаламравҳои хориҷа ҳеҷ гоҳ узви [[Иттиҳоди Аврупо]] набуданд ва аксари қонунҳои ИА ба онҳо татбиқ намешуданд. Баъзе қисмҳои қонуни ИА ба онҳо ҳамчун аъзои Ассотсиатсияи кишварҳо ва қаламравҳои хориҷӣ татбиқ мешуданд (...).{{Lang-en|OCT Association}} ), аммо, дар амал, онҳо аз ҷониби додгоҳҳои маҳаллӣ хеле кам татбиқ мешуданд. Дар ҳамин асос, маблағҳои сохторӣ ба қаламравҳои хориҷӣ барои лоиҳаҳои барқарорсозӣ ҷудо карда шуданд. Аз замони баргардонидани шаҳрвандии пурраи Бритониё ба аксари сокинони қаламравҳои хориҷӣ (асосан тавассути [[Закон о Британских Заморских территориях|Қонун дар бораи қаламравҳои хориҷии Бритониё]] [[Соли 2002|аз соли 2002]] ), шаҳрвандони қаламравҳои хориҷӣ шаҳрвандии ҳамзамон [[Иттиҳоди Аврупо|ИА-ро]] доранд, ки ба онҳо ҳуқуқ медиҳад, ки озодона дар дохили ҳамаи кишварҳои узви [[Иттиҳоди Аврупо|ИА]] ҳаракат кунанд. Ҳеҷ яке аз қаламравҳои хориҷӣ [[Шаҳрвандӣ|шаҳрвандии]] худро надорад ва ҳамаи шаҳрвандон ҳамчун шаҳрвандони қаламравҳои хориҷии Бритониё тасниф карда мешаванд ({{Lang-en|British Overseas Territories citizens, BOTC}} ). Аммо, ин қаламравҳо дар масъалаҳои муҳоҷират худидоракунӣ доранд, аз ин рӯ гирифтани мақоми BOTC ба таври худкор ҳуқуқи истиқомат дар қаламравҳои дигарро намедиҳад, зеро ин аз қонунҳои муҳоҷирати қаламрави мушаххас вобаста аст. Қаламрави хориҷӣ метавонад мақоми истиқомати доимӣ диҳад ({{Lang-en|Belonger status}} , ки ҳуқуқи истиқоматро медиҳад. Афроде, ки шаҳрвандии қаламравҳои хориҷии Бритониёро надоранд, метавонанд ин мақомро барои истиқомат дар қаламрави мушаххас ба даст оранд ва сипас, дар сурати хоҳиш, ба шаҳрвандӣ қабул карда, шаҳрвандӣ гиранд. * [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] [[Испониё|аз ҷониби Испания баҳсбарангез аст.]] * [[Ҷазираҳои Фолкланд|Ҷазираҳои Фолкленд]], [[Ҷорҷияи Ҷанубӣ ва ҷазираҳои Сандвичи Ҷанубӣ|Ҷорҷияи Ҷанубӣ ва Ҷазираҳои Сандвичҳои Ҷанубӣ]] [[Аргентина|аз ҷониби Аргентина баҳс карда мешаванд.]] * Қаламрави Бритониё дар Уқёнуси Ҳинд - [[Маврикий]] ва [[Сейшел|Сейшелҳо]] баҳс мекунанд * Пойгоҳҳои низомии Акротири ва Декелияро [[Кипр]] баҳс мекунад * Қаламрави Антарктикаи Бритониё аз ҷониби ҷомеаи байналмилалӣ эътироф нашудааст (нигаред ба [[Созишнома дар бораи Антарктика|Шартномаи Антарктика]] ) ва қисме аз ин қаламравро [[Чили]] ва [[Аргентина]] низ баҳс мекунанд. == Муносибатҳо бо Бритониёи Кабир == Ҳеҷ яке аз қаламравҳои хориҷӣ [[Шаҳрвандӣ|шаҳрвандии]] худро надорад ва ҳамаи шаҳрвандон ҳамчун шаҳрвандони қаламравҳои хориҷии Бритониё тасниф карда мешаванд ({{Lang-en|British Overseas Territories citizens, BOTC}} ). Аммо, ин қаламравҳо дар масъалаҳои муҳоҷират худидоракунӣ доранд, аз ин рӯ гирифтани мақоми BOTC ба таври худкор ҳуқуқи истиқомат дар қаламравҳои дигарро намедиҳад, зеро ин аз қонунҳои муҳоҷирати қаламрави мушаххас вобаста аст. Қаламрави хориҷӣ метавонад мақоми истиқомати доимӣ диҳад ({{Lang-en|Belonger status}} , ки ҳуқуқи истиқоматро медиҳад. Афроде, ки шаҳрвандии қаламравҳои хориҷии Бритониёро надоранд, метавонанд ин мақомро барои истиқомат дар қаламрави мушаххас ба даст оранд ва сипас, дар сурати хоҳиш, ба шаҳрвандӣ қабул карда, шаҳрвандӣ гиранд. Аз нигоҳи таърихӣ, аксари сокинони собиқ [[Имперотурии Бритониё|Империяи Бритониё]] шаҳрвандии Бритониёро доштанд, ки пас аз ба даст овардани истиқлолият ин қаламрав умуман аз даст дода шуд. Аз [[Соли 1949|соли 1949 инҷониб,]] шаҳрвандони Бритониё дар Британияи Кабир ва мустамликаҳои боқимондаи тоҷ ҳамчун шаҳрвандони Британияи Кабир ва мустамликаҳои Бритониё номида мешаванд ({{Lang-en|citizens of the United Kingdom and Colonies}} ). Аммо, тағйирот ба Қонун дар бораи шаҳрвандӣ ва муҳоҷират байни [[Соли 1962|солҳои 1962]] ва [[Соли 1983|1983]] боиси таъсиси шаҳрвандии алоҳида барои қаламравҳои тобеи [[Соли 1983|Бритониё]] гардиданд ({{Lang-en|British Dependent Territories citizenship}} ) – аз ин рӯ, аксарияти аҳолии қаламравҳои хориҷӣ аз шаҳрвандии пурраи Бритониё маҳрум карда шуданд. Ин кор асосан барои пешгирии муҳоҷирати оммавии сокинони [[Ҳонгконг|Ҳонконг]] ба [[Британияи Кабир]] пеш аз супурдани он [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|ба Чин]] дар [[соли 1997]] анҷом дода шуд. Истисно барои [[Ҷазираҳои Фолкланд|ҷазираҳои Фолкленд]], ки соли гузашта аз ҷониби [[Аргентина]] мавриди ҳамла қарор гирифта буданд, сурат гирифт. Аз сабаби ихтилофот бо [[Испониё|Испания,]] шаҳрвандии пурраи Бритониё ба зудӣ ба сокинони [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] барқарор карда шуд. Дар [[Соли 2002|соли 2002,]] Қонун дар бораи қаламравҳои хориҷии Бритониё шаҳрвандии Бритониёро дар қаламравҳои тобеи Бритониё бекор кард ва шаҳрвандии пурраи Бритониёро ба ҳамаи дорандагон, ба истиснои онҳое, ки дар пойгоҳҳои низомӣ дар Кипр зиндагӣ мекунанд, барқарор кард. Ин ҳуқуқи зиндагӣ дар [[Британияи Кабир|Британияи Кабирро]] барқарор кард. Дар айни замон, шаҳрвандони Бритониё ҳаққи худкори маскан гирифтан дар ягон қаламрави хориҷиро надоранд. Баъзеҳо муҳоҷиратро манъ мекунанд ва ҳамаи шахсони воридшуда бояд аз ҳукумати қаламрав иҷозатномаи истиқомат гиранд. Боздид аз ҷазираи Аскеншн ва қаламрави Бритониёи Уқёнуси Ҳинд (ба истиснои боздидҳои расмӣ) иҷозат дода намешавад, зеро ин қаламравҳо ҳамчун пойгоҳҳои низомӣ истифода мешаванд. == Қувваҳои мусаллаҳ == [[Британияи Кабир|Шоҳигарии Муттаҳида]] масъули дифоъи қаламравҳои хориҷии худ мебошад. Бисёре аз қаламравҳои хориҷӣ ҳамчун пойгоҳҳои низомии Шоҳигарии Муттаҳида ва муттаҳидони он хизмат мекунанд. * Остров Вознесения (административно относящийся к острову Святой Елены) — база [[Королевские военно-воздушные силы Великобритании|ВВС Великобритании]] и [[Нерӯи ҳавоии Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|ВВС США]], ранее известная как ''RAF Ascension Island''. * [[Бермудо|Бермудские острова]] — после провозглашения независимости [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|США]] стали основной базой ВМС Великобритании в Западном полушарии. На островах имеется адмиралтейство, [[Верф|верфи]] и эскадра. Для их защиты был создан значительный военный гарнизон, и [[Бермудо|Бермудские острова]] рассматривались британским правительством не как колония, а как военная база — «Гибралтар Запада». Во время [[Ҷанги ҷаҳонии дувум|Второй мировой войны]] на Бермудских островах были созданы [[Канада|канадская]] и [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|американская]] военные базы, существовавшие также в период [[Ҷанги Сард|холодной войны]]. С [[Соли 1995|1995 года]] военное присутствие на Бермудских островах было сокращено до территориального батальона ({{Lang-en|Bermuda Regiment}}). * Британская территория в Индийском океане — на острове Диего-Гарсия расположена большая военно-морская и авиационная база, арендованная [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|Соединёнными Штатами]] до [[Соли 2036|2036 года]]{{Сарчашма нест|10|2|2017}}, с возможностью продления или пересмотра условий договора. * [[Ҷазираҳои Фолкланд|Фолклендские острова]] — на островах находятся британская военная группировка ({{Lang-en|British forces on the Falklands}}), включающая сухопутные войска, авиацию и флот. * [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] — имеется база ВМС Великобритании, авиабаза и верфи, используемые также [[НАТО]], а также гарнизон ({{Lang-en|Royal Gibraltar Regiment}}). * Акротири и Декелия на Кипре — стратегическая военная база Великобритании в восточном Средиземноморье. == Рамзҳо ва нишонаҳо == Ҳар як қаламрави хориҷӣ [[парчам]] ва нишони худро дорад, ки аз ҷониби монархи Бритониё дода шудааст. Анъанавӣ, парчамҳо тарҳи парчами кабудро риоя мекунанд ({{Lang-en|Blue Ensign}} ), бо нишони Юнион Ҷек дар кантон ва нишони ҳудудии он. Инҳо истисноҳо мебошанд: * [[Бермудо]] - парчами тоҷирони англис ({{Lang-en|Red Ensign}} ) * Қаламрави Антарктикаи Бритониё - парчами баҳрии англисӣ, ({{Lang-en|White Ensign}} ) * Қаламрави Бритониё дар Уқёнуси Ҳинд - парчами кабуд бо хатҳои мавҷнок, ки рамзи баҳр мебошанд. * Парчами [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] нишони худро дорад (парчами шаҳри Гибралтар). Нишони Гибралтар ягона нишонест, ки пеш аз омадани маъмурияти мустамликавии Бритониё вуҷуд дошт. Пойгоҳҳои Акротири ва Декелия дар Кипр ягона қаламрави Бритониёи Кабир мебошанд, ки парчами худро надоранд. Онҳо, дар баробари ҷазираи Аскеншн, киштии Юнион Ҷекро парвоз мекунанд. == Феҳристи қаламравҳои хориҷӣ == {{Div col|3}} * [[Доминион]] * [[Британские острова (терминология)]] * [[Колонии и зависимые территории Великобритании]] * [[Коронные земли]] * [[Королевства Содружества]] * [[Содружество наций]] * [[Список зависимых территорий]] * [[ISO 3166-2:AI]] {{Сутунҳо/охир}} == Инчунин нигаред == {{Эзоҳ}} == Эзоҳ == <gallery mode="packed"> Акс:Anguilla-sandy-ground-overlook.jpg|пайванд=Файл:Anguilla-sandy-ground-overlook.jpg|алт=Санди-Граунд, Ангилья.| <small>Сэнди Граунд, [[Ангиля|Ангилья]] .</small> Акс:Bermuda-Harbour_and_Town_of_St_George.jpg|пайванд=Файл:Bermuda-Harbour_and_Town_of_St_George.jpg|алт=Сент-Джордж, Бермуды.| <small>Сент-Ҷорҷс, [[Бермудо|Бермуда]] .</small> Акс:Diegogarcia.jpg|пайванд=Файл:Diegogarcia.jpg|алт=Вид военной базы на Диего-Гарсия, Британская территория в Индийском океане.| <small>Намуди пойгоҳи низомӣ дар Диего Гарсия, қаламрави Бритониё дар уқёнуси Ҳинд .</small> Акс:Roadtown,_Tortola.jpg|пайванд=Файл:Roadtown,_Tortola.jpg|алт=Род-Таун, Тортола, Британские Виргинские острова.| <small>Роуд Таун, Тортола, Ҷазираҳои Вирҷинияи Бритониё .</small> Акс:Grand_Cayman_NASA.jpg|пайванд=Файл:Grand_Cayman_NASA.jpg|алт=Большой Кайман, Каймановы острова.| <small>Гранд Кайман, Ҷазираҳои Кайман .</small> Акс:Upland.jpg|пайванд=Файл:Upland.jpg|алт=Плато, Фолклендские острова.| <small>Плато, [[Ҷазираҳои Фолкланд|Ҷазираҳои Фолкленд]] .</small> Акс:Rock_of_Gibraltar_northwest.jpg|пайванд=Файл:Rock_of_Gibraltar_northwest.jpg|алт=Гибралтарская скала, Гибралтар.| <small>Қуллаи Гибралтар, [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] .</small> Акс:Soufriere_Hills.jpg|пайванд=Файл:Soufriere_Hills.jpg|алт=Суфриер-Хилс, Монтсеррат.| <small>Суфриере Хиллз, Монтсеррат .</small> Акс:Adamstown1.jpg|пайванд=Файл:Adamstown1.jpg|алт=Адамстаун, Питкэрн.| <small>[[Адамстаун]], [[Ҷазираҳои Питкэрн|Питкэрн]] .</small> Акс:St-Helena-Jamestown-from-above.jpg|пайванд=Файл:St-Helena-Jamestown-from-above.jpg|алт=Джеймстаун, Остров Святой Елены.| <small>Ҷеймстаун, ҷазираи Сент Елена .</small> Акс:Thatcher-Peninsula.jpg|пайванд=Файл:Thatcher-Peninsula.jpg|алт=Залив Камберленд, Южная Георгия и Южные Сандвичевы острова.| <small>[[Залив Камберленд|Халиҷи Камберленд]], [[Ҷорҷияи Ҷанубӣ ва ҷазираҳои Сандвичи Ҷанубӣ|Ҷануби Ҷорҷия ва Ҷазираҳои Сандвичҳои Ҷанубӣ]] .</small> Акс:Cockburn_Town.jpg|пайванд=Файл:Cockburn_Town.jpg|алт=Коберн-Таун, Теркс и Кайкос.| <small>Кокберн Таун, Теркс ва Кайкос .</small> Акс:Tristan_da_Cunha,_British_overseas_territory-20March2012.jpg|пайванд=Файл:Tristan_da_Cunha,_British_overseas_territory-20March2012.jpg|алт=Куин-Мэрис-Пик (Тристан-да-Кунья) — высшая точка Британских заморских территорий.| <small>Қуллаи Малика Мэри ( Тристан да Кунья ) баландтарин нуқта дар қаламравҳои берун аз Бритониё аст.</small> </gallery> == Пайвандҳо == * [https://web.archive.org/web/20150721223515/http://standart-3166-2.ru/3166_2/angilya-ai.htm Тақсимоти маъмурии ISO-и Ангилья. (русӣ)] * [https://web.archive.org/web/20150721223520/http://standart-3166-2.ru/geo/geo-angilya-ai.htm Шӯъбаи адмиралии Ангилья, ҷойгиршавии ҷуғрофӣ - харитаи Google. (русӣ)] {{Пайвандҳои беруна}}{{^|1em}}{{Территории Британской империи}} [[Гурӯҳ:Қаламравҳои вобастаи Британияи Кабир]] [[Гурӯҳ:Ҳудудҳои бурунмарзии Британияи Кабир]] [[Гурӯҳ:Википедия:Шаблони «Пайвандҳои беруна» холӣ]] [[Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations]] naj4brzumz20lyyi8e3tl2lhspyzxlj 1481851 1481850 2026-07-23T17:18:56Z Шухрат Саъдиев 5132 /* Эзоҳ */ навсозӣ 1481851 wikitext text/x-wiki {{Кишвар | Номи тоҷикӣ = Қаламравҳои хориҷии Бритониё | Номи аслӣ = British Overseas Territories | Парчам = Flag of the United Kingdom.svg | Дар харита = United Kingdom (overseas+crown dependencies), administrative divisions - Nmbrs (multiple zoom).svg | sovereignty_type = | Забонҳо = англисӣ | Масоҳат = 1,727,570 | Аҳолӣ = 350,000 | Зичии аҳолӣ = 4,9/ }} '''Қаламравҳои хориҷии Бритониё''' ({{Lang-en|British Overseas Territories}} ; '''Қаламравҳои хориҷии Подшоҳии Муттаҳида''' ,{{Lang-en|United Kingdom Overseas Territories}} ( '''Қаламравҳои хориҷии Бритониёи Кабир''' ) чордаҳ қаламрави вобаста таҳти [[Соҳибихтиёрии давлатӣ|соҳибихтиёрии]] [[Британияи Кабир|Бритониёи Кабир]] мебошанд, аммо қисми [[Подшоҳии Муттаҳида]] нестанд. Номи "Қаламравҳои хориҷии Бритониё" соли 2002 аз ҷониби Қонун дар бораи қаламравҳои хориҷии Бритониё муаррифӣ шуда, истилоҳи ''"Қаламравҳои тобеи Бритониё"-ро'' иваз кард (...{{Lang-en|British-Dependent Territories}} ), ки дар Қонун дар бораи шаҳрвандии Бритониё аз соли 1981 мавҷуд аст. Пеш аз ин, ин қаламравҳо мустамликаҳо ё мустамликаҳои тоҷӣ номида мешуданд. Ҷазираҳои Ҷерсӣ, Гернси ва ҷазираи Мэн низ таҳти соҳибихтиёрии Тоҷи Бритониё қарор доранд, аммо бо [[Бритониёи Кабир]] муносибатҳои конститутсионии каме фарқкунанда доранд ва пайваста ҳамчун тоҷи вобаста тасниф карда мешаванд (вобастагии Тоҷ,{{Lang-en|Crown dependencies}} ), на қаламравҳои хориҷӣ. Қаламравҳои хориҷӣ ва тоҷҳо бояд аз Иттиҳоди Миллатҳо фарқ карда шаванд ({{Lang-en|Commonwealth of Nations}} ), иттиҳоди ихтиёрии мустамликаҳои собиқи Бритониё ва ба наздикӣ баъзе кишварҳои дигар, ба монанди [[Мозамбик]], ки бо сабабҳои молиявӣ ва сиёсӣ ба Иттиҳод ҳамроҳ шуданд. Инҳо истисноҳо мебошанд: == Таърих == Аввалин мустамликаҳои Бритониё дар Ҷаҳони Нав масканҳои шаҳрвандони Бритониё дар заминҳое буданд, ки қаблан берун аз тоҷи Бритониё буданд. Аввалин чунин мустамлика Нюфаундленд буд, ки дар он ҷо моҳигирони бритониёӣ дар асри 16 масканҳои мавсимӣ таъсис доданд. Дар соли 1607, шаҳраки Ҷеймстаун, аввалин мустамликаи доимӣ дар Вирҷиния (ин истилоҳ барои тамоми [[Амрикои Шимолӣ]] истифода мешавад), таъсис дода шуд. Дар соли 1609, мустамликаи дуюм дар [[Бермудо|Бермуда]] аз ҷониби муҳоҷирони ғарқшудаи киштиҳо таъсис дода шуд, ки пас аз аз даст додани мустамликаҳои амрикоӣ дар соли 1783, қадимтарин мустамликаи зиндамондаи Бритониё шуд (мустамликаҳои англисӣ дар соли 1707, пас аз иттиҳоди [[Англия]] ва [[Шотландия]] ва ташкили [[Подшоҳии Бритониёи Кабир|Шоҳигарии Бритониёи Кабир,]] бо номи Бритониё маъруф шуданд). Рушди [[Имперотурии Бритониё]] дар асри 19, ки ба авҷи худ дар солҳои 1920 расид, боис шуд, ки Бритониё беш аз чоряки замини ҷаҳонро, аз ҷумла қаламравҳоеро дар [[Осиё]] ва [[Африқо]], ки аҳолии бумии зиёде доштанд ва на барои мустамликадорӣ, балки бо сабабҳои тиҷоратӣ ё стратегӣ нигоҳ дошта мешуданд, ба худ ҳамроҳ кунад. Дар охири асри 19, мустамликаҳои бузурги муҳоҷимон - [[Канада]], [[Австралия]], [[Зеландияи Нав]] ва [[Африқои Ҷанубӣ|Африқои Ҷанубӣ -]] дар ҳама масъалаҳо ба истиснои сиёсати хориҷӣ, мудофиа ва тиҷорат худидоракунанда ва мустақил шуданд. Мустамликаҳои гуногуни худидоракунанда муттаҳид шуда, федератсияҳоро ташкил доданд: [[Канада]] дар [[соли 1867]] ва Иттиҳоди Австралия дар [[Соли 1901|соли 1901.]] Ин ва дигар мустамликаҳои калони худидоракунанда дар солҳои 1920 доминантҳо номида шуданд ва тибқи Оинномаи Вестминстер дар соли 1931 истиқлолияти пурра ба даст оварданд. Империя ба Иттиҳоди Бритониё номгузорӣ шуд, ки соли [[Соли 1949|1949]] Иттиҳоди Миллатҳо шуд. Аксари мустамликаҳои Бритониё дар [[Африқо]], [[Осиё]] ва [[Амрико]] истиқлолият ба даст оварданд. Баъзе мустамликаҳои собиқ [[Шоҳигарии Иттиҳод|ба қаламравҳои Иттиҳод]] табдил ёфтанд ва монархи Бритониёро ҳамчун сарвари давлат нигоҳ доштанд; дигарон ба ҷумҳурихоҳӣ табдил ёфтанд, аммо Малика [[Елизаветаи II|Елизаветаи II-ро]] ҳамчун Сарвари Иттиҳод эътироф карданд. * [[Тринидад ва Тобаго]] - соли 1797 * [[Доминика]] - соли 1805 * [[Сент-Люсия]] - соли 1814 Интиқоли тамоми [[Ҳонгконг|Ҳонконг]] аз он сабаб муайян карда шуд, ки инфрасохтори он асосан бо музофоти [[Гуандун]] алоқаманд буд ва худи қаламравҳои Бритониё бе таъминоти Чин вуҷуд дошта наметавонистанд. [[Акс:Bermuda-Harbour_and_Town_of_St_George.jpg|мини|250x250пкс|Ҷазираҳои Сент-Ҷорҷ, [[Бермудо|Бермуд]]<nowiki/>о . Ин мустамлика соли [[Соли 1609|1609]] аз ҷониби муҳоҷирони ғарқшудаи киштиҳои асосии ширкати Вирҷиния таъсис дода шудааст. Соли [[Соли 1612|1612,]] оинномаи ширкат ба [[Бермудо|ҷазираҳои Бермудо]] дароз карда шуд ва аз он вақт инҷониб он мустамликаи англисӣ (ва аз [[соли 1707]] Бритониёӣ) буд. Аз замони эълони истиқлолияти [[Вирҷиния]], он қадимтарин мустамликаи Бритониё аст ва Сент-Ҷорҷ қадимтарин шаҳраки доимии англисҳо дар Ҷаҳони Нав аст.]] Дар солҳои 1980-ум, [[Британияи Кабир|Бритониё]] охирин мустамликаҳои қитъавии худро аз даст дод — Родезияи Ҷанубӣ (ҳоло [[Зимбабве]] ) дар [[Африқо]] дар [[соли 1980]] ва Гондураси Бритониё (ҳоло [[Белиз]] ) дар Амрикои Марказӣ дар соли 1981. Охирин мустамликаи бузурги боқимонда [[Ҳонгконг|Ҳонконг]] буд, ки аҳолии он беш аз 5 миллион нафар буд. Бар хилофи дигар қаламравҳо, Ҳонконг аз ҷиҳати маъмурӣ аз ду қисм иборат буд: [[Акс:United_Kingdom_(overseas-crown_dependencies),_administrative_divisions_-_russian_(single_zoom).svg|мини|500x500пкс|Ҷойгиршавии қаламравҳои берунаи Бритониё]] * Ҷазираи Ҳонконг ва нимҷазираи Коулун тибқи Аҳдномаи Нанкин ва Аҳдномаи Пекин дар соли 1860 ба Бритониё ба таври доимӣ ҳамроҳ карда шуданд. * Қаламрави Чин, ки ба истилоҳ қаламравҳои нав номида мешуд, аз ҷониби Бритониё ба муддати 99 сол, аз [[соли 1898]] сар карда, барои ҷойгир кардани аҳолии афзояндаи [[Ҳонгконг|Ҳонконг]] ба иҷора дода шуд. Бо наздик шудани соли 1997, Британияи Кабир ва [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] Эъломияи муштараки Чину Бритониёро имзо карданд, ки дар соли 1997 тамоми [[Ҳонгконг|Ҳонконгро]] ҳамчун " минтақаи махсуси маъмурии " [[Ҷумҳурии Мардумии Чин]] таъсис дод, бо шартҳои сершуморе, ки барои таъмини ҳифзи [[Сармоядорӣ|иқтисодиёти капиталистӣ]] ва тарзи зиндагии [[Ҳонгконг|Ҳонконг]], ки аз ҷониби ҳукмронии Бритониё ташаккул ёфтааст, ҳадди аққал 50 сол пас аз таҳвил пешбинӣ шуда буданд. Айни замон қаламравҳои хориҷии Бритониё дар ҳама минтақаҳои ҷаҳон - ҷазираҳои Кариб - дар ҷазираҳои ба истилоҳ [[Вест-Индия]] - ва [[Бермудо]] дар Атлантикаи Шимолӣ ( [[Амрикои Шимолӣ]] ), [[Ҷазираҳои Фолкланд|ҷазираҳои Фолкленд]] дар Атлантикаи Ҷанубӣ ( [[Амрикои Ҷанубӣ]] ), Сент-Елена дар Атлантикаи Ҷанубӣ ( [[Африқо]] ), [[ҷазираҳои Питкэрн]] дар Уқёнусия, [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] дар [[Аврупо]], қаламрави Бритониё дар уқёнуси Ҳинд ва Акротири ва Декелия дар [[Осиё]], ҷазираҳои Сандвичҳои Ҷанубӣ дар [[Антарктика|Антарктида]] мавҷуданд . Пас аз бозгашти [[Ҳонгконг|Ҳонконг]] ба Чин, моликияти мустамликавии боқимондаи Бритониё асосан аз қаламравҳои хурди ҷазиравӣ бо аҳолии камшумор, инчунин қаламрави беодами Антарктикаи Бритониё иборат буд. Ин қаламравҳо бо сабабҳои гуногун, аз ҷумла: истиқлолият ба даст наоварданд. * Набудани дастгирии истиқлолият аз ҷониби аҳолии маҳаллӣ. * Шумораи ками аҳолӣ фаъолияти қаламравро ҳамчун давлати мустақил душвор мегардонад. * Вобастагӣ ба кумаки иқтисодӣ аз Британияи Кабир. * Зарурати ҳузури низомии Бритониё барои муҳофизат аз кишварҳои ҳамсоя. * Набудани пешшартҳои иқтисодӣ ва сиёсӣ барои истиқлолият. * Баъзе минтақаҳо беодам буда, барои мақсадҳои илмӣ ё низомӣ истифода мешаванд. Дар соли 2002, Парлумони Бритониё Қонун дар бораи қаламравҳои хориҷии Бритониёро қабул кард. Он таърифи "қаламравҳои вобаста"-ро ба "қаламравҳои хориҷӣ" иваз кард ва шаҳрвандии пурраи Бритониёро ба сокинони онҳо (ба истиснои онҳое, ки дар пойгоҳҳои низомӣ дар Кипр зиндагӣ мекунанд) барқарор кард. Ҳамаи қаламравҳои хориҷӣ дорои низоми давлатӣ ва қонунгузории маҳаллии худ мебошанд. Сохтори онҳо бо андоза ва рушди сиёсии мустамлика алоқаманд аст. == Қаламравҳои муосири Бритониёи Кабир == То [[соли 2011]], Қаламравҳои хориҷӣ 14 [[Моликият|амвол]]<nowiki/>ро дар бар мегирифтанд: <ref name="collections.europarchive.org">{{Cite web|url=http://collections.europarchive.org/tna/20080205132101/www.fco.gov.uk/servlet/Front%3fpagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1013618138295|title=[ARCHIVED CONTENT&#93; UK Overseas Territories Foreign & Commonwealth Office|date=|publisher=Collections.europarchive.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFmsD7r?url=http://collections.europarchive.org/tna/20080205132101/www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket%2FXcelerate%2FShowPage|archivedate=2013-07-09}}</ref> {| class="Shortable wikitable" !Парчам !Нишон !Ном !Ҷой !Шиор !Масоҳат !Аҳолӣ !Пойтахт |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Anguilla.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Anguilla.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Anguilla.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Anguilla.svg|50x50пкс]] |[[Ангиля|Ангиля]] |[[Вест-Индия|Вест-Индия]] |''Сила та витримка'' |146 км²<ref name="jncc.gov.uk">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4387|title=British Antarctic Territory|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFoL2UA?url=http://jncc.defra.gov.uk/page-4387|archivedate=2013-07-09}}</ref> |13,500<ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140417/anguilla/|title=Commonwealth Secretariat - Anguilla|date=|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFpmHGm?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140417/anguilla/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |Балли |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Bermuda.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Bermuda.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Bermuda.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Bermuda.svg|59x59пкс]] |[[Бермудо|Ҷазираҳои Бермудо]] |[[Уқёнуси Атлантик|Уқёнуси Атлантик]] |{{Lang-la|Quo fata ferunt}}<br /><br /> («Whither the Fates carry [us]») |54 км²<ref name="data.un.org">{{Cite web|url=http://data.un.org/Data.aspx?d=POP&f=tableCode%3A19|title=UNdata &#124; record view &#124; Surface area in km2|date=2009-11-04|publisher=Data.un.org|deadlink=no|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFqmikk?url=http://data.un.org/Data.aspx?d=POP|archivedate=2013-07-09}}</ref> |64,000 <small>(2007 оцінка)</small> <ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4393|title=Bermuda|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013125634/http://www.jncc.gov.uk/page-4393|archivedate=2010-10-13}}</ref> |[[Ҳамилтон (Бермудо)|Ҳамилтон]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|сарҳад|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|41x41пкс]] |Қаламрави антарктикии Бритониё |[[Антарктика]] |''Тадқиқот ва кашфиёт'' |1 709 400 км²<ref name="jncc.gov.uk" /> |50 дар зимистон; зиёда аз 400 дар тобистон<ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140419/british_antarctic_territory/|title=Commonwealth Secretariat - British Antarctic Territory|date=|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFsxr8A?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140419/british_antarctic_territory/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |Ротера (стансияи Антарктика) |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Commissioner_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Commissioner_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|40x40пкс]] |Қаламрави Бритониё дар Уқёнуси Ҳинд |[[Уқёнуси Ҳинд]] |{{Lang-la|In tutela nostra Limuria}} <br /><br />(«Limuria is in our charge») |46 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4399|title=British Indian Ocean Territory|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013134525/http://www.jncc.gov.uk/page-4399|archivedate=2010-10-13}}</ref> |тақрибан 3000 нафар кормандони низомии бритониё ва амрико.<ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140420/british_indian_ocean_territory/|title=Commonwealth Secretariat - British Indian Ocean Territory|date=|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFwCYwY?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140420/british_indian_ocean_territory/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |Диего-Гарсия |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_British_Virgin_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_British_Virgin_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_British_Virgin_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_British_Virgin_Islands.svg|44x44пкс]] |[[Ҷазираҳои Вирҷинияи Бритониё]] |[[Вест-Индия]] |{{Lang-la|Vigilate}} <br /><br />(«Be watchful») |153 км²<ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4395">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4395|title=British Virgin Islands (BVI)|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013125659/http://www.jncc.gov.uk/page-4395|archivedate=2010-10-13}}</ref> |27,000 <small>(2005 оцінка)</small> <ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4395" /> |[[Род-Таун]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Cayman_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Cayman_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Cayman_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Cayman_Islands.svg|49x49пкс]] |[[Ҷазираҳои Кайман]] |[[Вест-Индия|Вест-Індія]] |''He hath founded it upon the seas'' |259 км²<ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4396">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4396|title=Cayman Islands|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=no|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFzgKtV?url=http://jncc.defra.gov.uk/page-4396|archivedate=2013-07-09}}</ref> |60,456 <ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4396" /> |[[Ҷорҷтаун]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Falkland_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Falkland_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coa_Falkland.svg|пайванд=Файл:Coa_Falkland.svg|53x53пкс]] |[[Ҷазираҳои Фолкланд]] |[[Уқёнуси Атлантик|Уқёнуси Атлантик]] |''Desire the right'' |12 173 км²<ref name="data.un.org" /> |2,955 <small>(2006 оцінка)</small> <ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140425/falkland_islands/|title=Commonwealth Secretariat - Falkland Islands|date=1982-06-14|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG1BAFf?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140425/falkland_islands/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |[[Порт-Стенли]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Gibraltar.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Gibraltar.svg|сарҳад|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Gibraltar1.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Gibraltar1.svg|45x45пкс]] |[[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] |[[Нимҷазираи Пириней]] |{{Lang-la|Nulli expugnabilis hosti}} <br /><br />(«No enemy shall expel us») |6,5 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4400|title=Gibraltar|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG28Hp7?url=http://jncc.defra.gov.uk/page-4400|archivedate=2013-07-09}}</ref> |28,800 <small>(2005)</small> <ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140426/gibraltar/|title=Commonwealth Secretariat - Gibraltar|date=2002-11-07|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG42wRr?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140426/gibraltar/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |[[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Montserrat.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Montserrat.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Montserrat.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Montserrat.svg|51x51пкс]] |[[Монтсеррат]] |[[Вест-Индия]] | |101 км²<ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4397">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4397|title=Montserrat|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013130002/http://www.jncc.gov.uk/page-4397|archivedate=2010-10-13}}</ref> |4,655 <small>(2006 оцінка)</small> <ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4397" /> |Плимут (бо сабаби таҳдиди таркиши вулқон тарк карда шудааст) [[Брейдс (Монтсеррат)|Брейдс]]) |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Pitcairn_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Pitcairn_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_Pitcairn_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_Pitcairn_Islands.svg|47x47пкс]] |[[Ҷазираҳои Питкэрн]] |[[Уқёнуси Ором]] | |45 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4405|title=Pitcairn Island|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013125750/http://www.jncc.gov.uk/page-4405|archivedate=2010-10-13}}</ref> |51 <small>(2008)</small> <ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140428/pitcairn_islands__pitcairn__henderson__ducie_and_o/|title=Commonwealth Secretariat - Pitcairn Islands (Pitcairn, Henderson, Ducie and Oeno Islands)|date=|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG8paGn?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140428/pitcairn_islands__pitcairn__henderson__ducie_and_o/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |[[Адамстаун]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Saint_Helena.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Saint_Helena.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Saint_Helena.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Saint_Helena.svg|55x55пкс]] |Ҷазираҳои Еленаи муқаддас, Вознесение ва Тристан-да-Куня |[[Уқёнуси Атлас]] |''Содиқ ва пойдор'' <small>([[Ҷазираи Еленаи муқаддас]])</small> |420 км² |4,255 <small>(Ҷазираи Еленаи муқаддас; 2008 арзебӣ)</small><ref>{{Cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf|title=UN Statistics - St Helena census 2008|date=|publisher=unstats.un.org|deadlink=no|accessdate=2011-01-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG9mz09?url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf|archivedate=2013-07-09}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20181225035533/https://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf%20|date=2018-12-25}}</ref><br /><br /> 1,275 <small>(Ҷазираи Вознесение ва Тристан-да-Куня; арзебӣ)</small><ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/6748187.stm|title=Territories: St Helena, Ascension, Tristan da Cunha|date=2010-12-01|publisher=bbc.co.uk|deadlink=no|accessdate=2011-01-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyGAN150?url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14123534|archivedate=2013-07-09}}</ref> |[[Ҷеймстаун]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|65x65пкс]] |[[Ҷорҷияи Ҷанубӣ ва ҷазираҳои Сандвичи Ҷанубӣ]] |[[Уқёнуси Атлантик]] |{{Lang-la|Leo terram propriam protegat}}<br /><br /> («Let the lion protect his own land») |4 066 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact92/wf930224.txt|title=Архівована копія|accessdate=11 січня 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160131120443/http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact92/wf930224.txt|archivedate=31 січня 2016}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160131120443/http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact92/wf930224.txt|date=2016-01-31}}</ref> |99 <ref>{{Cite web|url=http://population.mongabay.com/population/south-georgia-and-the-south-sandwich-islands/3426466/grytviken|title=Population of Grytviken, South Georgia and the South Sandwich Islands|date=2009-03-31|publisher=Population.mongabay.com|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyGBdjpy?url=http://population.mongabay.com/population/south-georgia-and-the-south-sandwich-islands/3426466/grytviken|archivedate=2013-07-09}}</ref> |Грютвикен |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Royal_Coat_of_Arms_of_the_United_Kingdom_(HM_Government).svg|пайванд=Файл:Royal_Coat_of_Arms_of_the_United_Kingdom_(HM_Government).svg|40x40пкс]] |Акротири ва Декелия |[[Баҳри Миёназамин]] ([[Кипр]]) | |255 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4413|title=SBA Cyprus|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013125956/http://www.jncc.gov.uk/page-4413|archivedate=2010-10-13}}</ref> |14,000 <small>(about half British military and staff)</small>; |Епископи |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Turks_and_Caicos_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Turks_and_Caicos_Islands.svg|80x80пкс]] | |Теркс ва Кайкос |[[Вест-Индия]] | |430 км²<ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4398">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4398|title=Turks and Caicos Islands|date=2009-11-01|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyGE0Sp2?url=http://jncc.defra.gov.uk/page-4398|archivedate=2013-07-09}}</ref> |32,000 <small>(2006 оцінка)</small> <ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4398" /> |[[Коберн-Таун]] |} == Назорат == === Сарвари қаламрав === Сарвари қаламравҳои хориҷӣ [[Бритониё]] (ҳоло шоҳ [[Чарлзи III|Чарлз III]] ) ҳамчун роҳбари [[Британияи Кабир|Подшоҳии Муттаҳида]] аст, на тибқи қонунҳои қаламравҳои алоҳида. Дар ҳар як қаламрав, шоҳ намояндагонро барои иҷрои ҳокимияти иҷроия таъин мекунад. Дар қаламравҳое, ки аҳолии доимӣ доранд, шоҳ бо тавсияи ҳукумати Бритониё [[фармондор]], одатан як афсари баландпояи ба нафақа баромада ё хизматчии давлатиро таъин мекунад. Дар қаламравҳое, ки аҳолии доимӣ надоранд, одатан комиссар таъин карда мешавад. Дар қаламравҳои хориҷӣ, ки дорои моликияти тобеъ мебошанд, губернатор метавонад маъмури намояндагии худро дар қаламрави тобеъ таъин кунад. [[Фармондор]] воқеан роҳбари [[Қаламравҳои иттифоқӣ|қаламрав]] аст. Ӯ одатан масъули таъини сардори ҳукумат ва дигар хизматчиёни давлатӣ мебошад. Губернатор инчунин масъули робита бо ҳукумати [[Британияи Кабир|Бритониёи Кабир]] буда, вазифаҳои намояндагиро иҷро мекунад. Комиссар дорои ҳамон ваколатҳое мебошад, ки [[Фармондор]] дорад, аммо вазифаҳои сардори ҳукуматро низ иҷро мекунад. === Маъмурият === Ҳар як қаламрави хориҷӣ қонунгузории худро дорад, ки аз қонунгузории Британияи Кабир мустақил аст. Системаи ҳуқуқӣ умуман бар асоси қонунгузории умумии [[Англия]] бо баъзе тағйироти маҳаллӣ асос ёфтааст. Ҳар як қаламрав дорои прокурори генералӣ ва низоми судии худ мебошад. Дар қаламравҳои хурдтар, [[Бритониёи Кабир]] барои баррасии парвандаҳои судӣ судя ё адвокат таъин мекунад. {| class="wikitable" !Қаламрав !Маъмурият |- | * Британская Антарктическая территория * [[Ҷорҷияи Ҷанубӣ ва ҷазираҳои Сандвичи Ҷанубӣ]] |Коренного населения нет, следовательно, нет выборного правительства. Комиссар с помощью администратора осуществляет управление территорией. |- | * Британская территория в Индийском океане |Нет выборного правительства и на данный момент нет проживающего там коренного населения. Чагосцы, принудительно выселенные с территории в [[Соли 1971|1971 году]] и могущие рассматриваться как население островов, в настоящее время добиваются в британских судебных инстанциях разрешения на возвращение. |- | * Базы Акротири и Декелия на Кипре |Нет выборного правительства, однако британские военные власти стремятся по возможности сблизить местные законы с законодательством [[Кипр|Республики Кипр]]. |- | * [[Ҷазираҳои Питкэрн|Питкэрн]] |Существует выборный мэр и совет острова, имеющий законодательную и исполнительную власть. Решения этих органов должны получить одобрение губернатора, который, как представитель британского правительства, сохраняет практически неограниченную власть. |- | * [[Ҷазираҳои Фолкланд]] * Острова Святой Елены, Вознесения и Тристан-да-Кунья |Правительство состоит из избираемого законодательного совета ({{Lang-en|Legislative council}}). Губернатор является главой правительства и исполнительного совета, состоящего из назначаемых законодательным советом членов, а также двух постоянных членов. |- | * [[Ангиля]] * Британские Виргинские острова * Каймановы острова * Монтсеррат |Эти территории имеют законодательный совет и политические партии. Исполнительный совет обычно называется кабинетом и возглавляется главным министром ({{Lang-en|Chief Minister}}) (кроме Каймановых островов, где этот пост занимает лидер партии, имеющей большинство в парламенте ({{Lang-en|Leader of Government Business}}). Губернатор имеет меньше полномочий в местных вопросах и занимается в основном внешней политикой и экономикой, в то время как избранное правительство занимается внутренними делами. |- | * [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] |Согласно Конституции 2006 года, принятой в [[Раъйпурсӣ|референдуме]], в [[Ҷабалутториқ|Гибралтаре]] существует парламент. Правительство Гибралтара избирается и возглавляется главным министром. Вопросы обороны, внешней политики и внутренней безопасности находятся в ведении губернатора. Таким образом, [[Британияи Кабир|Великобритания]] не имеет административной власти в Гибралтаре. |- | * [[Бермудо|Бермудо]] * Теркс и Кайкос |[[Бермудо|Бермуды]], основанные в [[Соли 1609|1609 году]], являются старейшей и наиболее населённой среди Заморских территорий. Большая часть исполнительной власти сосредоточена в руках премьер-министра. Эта система управления близка к принятой в [[Шоҳигарии Иттиҳод|Королевствах Содружества]]. Британское правительство сохраняет лишь минимальные полномочия и представлено губернатором, однако большинство вопросов решается местными министрами. Первая сессия бермудского парламента состоялась в [[Соли 1620|1620 году]], и с тех пор это в значительной степени самоуправляемая и автономная территория. [[9 август|9 августа]] [[Соли 2006|2006 года]] на Терксе и Кайкосе была принята новая конституция. Главой правительства является премьер-министр, и автономия островов значительно возросла. |} === Системаи қонунгузорӣ === Пойгоҳҳои Акротири ва Декелия дар Кипр ягона қаламрави Бритониёи Кабир мебошанд, ки парчами худро надоранд. Онҳо, дар баробари ҷазираи Аскеншн, киштии Юнион Ҷекро парвоз мекунанд. Ин низом махсусан дар парвандаҳои марбут ба ҷиноятҳои вазнин ва дар ҷойҳое, ки ҳакамон беғаразона дастрас нестанд, ба монанди дар ҷазираҳои камаҳолӣ, муҳим аст. Мисоли дахолати [[Британияи Кабир]] дар парвандаи мушаххас тафтишоти таҷовуз ба номус дар ҷазираи [[Ҷазираҳои Питкэрн|Питкэрн]] [[Соли 2004|дар соли 2004]] мебошад. == Инчунин нигаред == Вазорати корҳои хориҷӣ ва Иттиҳод масъули назорати манфиатҳои ҳамаи қаламравҳои хориҷӣ мебошад, ба истиснои пойгоҳҳо дар Кипр, ки таҳти салоҳияти Вазорати дифоъ қарор доранд. Департаменти қаламравҳои хориҷиро Вазири қаламравҳои хориҷӣ, ки айни замон муовини котиби парлумонии давлат аст, роҳбарӣ мекунад. Дар [[Соли 1999|соли 1999,]] Департамент гузоришеро ( [https://web.archive.org/web/20020618045527/http://www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket%2FXcelerate%2FShowPage&c=Page&cid=1018028164839 Шарикӣ барои пешрафт ва шукуфоӣ: Бритониё ва қаламравҳои хориҷӣ] ) нашр кард, ки сиёсати Британияи Кабирро нисбат ба қаламравҳои хориҷӣ, ки чор самти асосиро фаро мегирад, тавсиф мекунад: * Худмуайянкунӣ * Масъулияти [[Британияи Кабир]] ва қаламравҳо * Мухторияти демократӣ * Таъмини кӯмак ва дастгирӣ Ҳукуматҳои қаламравҳои хориҷие, ки аҳолии бумӣ доранд (ба истиснои [[Бермудо|ҷазираҳои Бермуда]] ), дафтарҳои худро дар [[Лондон]] доранд. Манфиатҳои ин қаламравҳоро инчунин Ассотсиатсияи қаламравҳои хориҷии Британияи Кабир [https://web.archive.org/web/20100427071107/http://www.ukota.org/default.asp (UKOTA),] ки дар [[Лондон]] ҷойгир аст, намояндагӣ мекунад. Вазорати корҳои хориҷӣ ва Иттиҳод ба корҳои хориҷии қаламравҳои хориҷӣ сарукор дорад. Ғайр аз ин, баъзе қаламравҳо дар кишварҳои ҳамсоя намояндагиҳои дипломатӣ доранд, ки масъалаҳои муҳоҷират ва иқтисоди хориҷиро баррасӣ мекунанд. Як қатор қаламравҳои Кариб узви Созмони Давлатҳои Карибии Шарқӣ ва Ҷомеаи Кариб мебошанд. Ҳеҷ яке аз қаламравҳои хориҷӣ узви Иттиҳоди Миллатҳо нестанд, гарчанде ки онҳо дар Бозиҳои Иттиҳод иштирок мекунанд. * ''Фонди ҳукумати хуб'', барои рушди идоракунии давлатӣ * ''Буҷаи Барномаи гуногунрангии иқтисодӣ'', ки ба гуногунранг кардани иқтисодиёти ҳудудҳо нигаронида шудааст == Муносибатҳои беруна == [[Акс:Antarktyda-Brytyjskie_Terytorium_Antarktyczne.png|мини|Дар харита қисмате [[Антарктика|аз Антарктида]] нишон дода шудааст, ки Британияи Кабир онро қаламрави Антарктидаи Бритониё эълон мекунад.]] Вазорати корҳои хориҷӣ ва Иттиҳод ба корҳои хориҷии қаламравҳои хориҷӣ сарукор дорад. Ғайр аз ин, баъзе қаламравҳо дар кишварҳои ҳамсоя намояндагиҳои дипломатӣ доранд, ки масъалаҳои муҳоҷират ва иқтисоди хориҷиро баррасӣ мекунанд. Як қатор қаламравҳои Кариб узви Созмони Давлатҳои Карибии Шарқӣ ва Ҷомеаи Кариб мебошанд. Ҳеҷ яке аз қаламравҳои хориҷӣ узви Иттиҳоди Миллатҳо нестанд, гарчанде ки онҳо дар Бозиҳои Иттиҳод иштирок мекунанд. [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] ягона қаламрави хориҷа аст, ки тавассути узвияти Британияи Кабир (то соли 2020) ба [[Иттиҳоди Аврупо]] дохил шуда буд, аммо он мустақилона узв набуд ва узви иттиҳоди гумрукӣ набуд. Дигар қаламравҳои хориҷа ҳеҷ гоҳ узви [[Иттиҳоди Аврупо]] набуданд ва аксари қонунҳои ИА ба онҳо татбиқ намешуданд. Баъзе қисмҳои қонуни ИА ба онҳо ҳамчун аъзои Ассотсиатсияи кишварҳо ва қаламравҳои хориҷӣ татбиқ мешуданд (...).{{Lang-en|OCT Association}} ), аммо, дар амал, онҳо аз ҷониби додгоҳҳои маҳаллӣ хеле кам татбиқ мешуданд. Дар ҳамин асос, маблағҳои сохторӣ ба қаламравҳои хориҷӣ барои лоиҳаҳои барқарорсозӣ ҷудо карда шуданд. Аз замони баргардонидани шаҳрвандии пурраи Бритониё ба аксари сокинони қаламравҳои хориҷӣ (асосан тавассути [[Закон о Британских Заморских территориях|Қонун дар бораи қаламравҳои хориҷии Бритониё]] [[Соли 2002|аз соли 2002]] ), шаҳрвандони қаламравҳои хориҷӣ шаҳрвандии ҳамзамон [[Иттиҳоди Аврупо|ИА-ро]] доранд, ки ба онҳо ҳуқуқ медиҳад, ки озодона дар дохили ҳамаи кишварҳои узви [[Иттиҳоди Аврупо|ИА]] ҳаракат кунанд. Ҳеҷ яке аз қаламравҳои хориҷӣ [[Шаҳрвандӣ|шаҳрвандии]] худро надорад ва ҳамаи шаҳрвандон ҳамчун шаҳрвандони қаламравҳои хориҷии Бритониё тасниф карда мешаванд ({{Lang-en|British Overseas Territories citizens, BOTC}} ). Аммо, ин қаламравҳо дар масъалаҳои муҳоҷират худидоракунӣ доранд, аз ин рӯ гирифтани мақоми BOTC ба таври худкор ҳуқуқи истиқомат дар қаламравҳои дигарро намедиҳад, зеро ин аз қонунҳои муҳоҷирати қаламрави мушаххас вобаста аст. Қаламрави хориҷӣ метавонад мақоми истиқомати доимӣ диҳад ({{Lang-en|Belonger status}} , ки ҳуқуқи истиқоматро медиҳад. Афроде, ки шаҳрвандии қаламравҳои хориҷии Бритониёро надоранд, метавонанд ин мақомро барои истиқомат дар қаламрави мушаххас ба даст оранд ва сипас, дар сурати хоҳиш, ба шаҳрвандӣ қабул карда, шаҳрвандӣ гиранд. * [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] [[Испониё|аз ҷониби Испания баҳсбарангез аст.]] * [[Ҷазираҳои Фолкланд|Ҷазираҳои Фолкленд]], [[Ҷорҷияи Ҷанубӣ ва ҷазираҳои Сандвичи Ҷанубӣ|Ҷорҷияи Ҷанубӣ ва Ҷазираҳои Сандвичҳои Ҷанубӣ]] [[Аргентина|аз ҷониби Аргентина баҳс карда мешаванд.]] * Қаламрави Бритониё дар Уқёнуси Ҳинд - [[Маврикий]] ва [[Сейшел|Сейшелҳо]] баҳс мекунанд * Пойгоҳҳои низомии Акротири ва Декелияро [[Кипр]] баҳс мекунад * Қаламрави Антарктикаи Бритониё аз ҷониби ҷомеаи байналмилалӣ эътироф нашудааст (нигаред ба [[Созишнома дар бораи Антарктика|Шартномаи Антарктика]] ) ва қисме аз ин қаламравро [[Чили]] ва [[Аргентина]] низ баҳс мекунанд. == Муносибатҳо бо Бритониёи Кабир == Ҳеҷ яке аз қаламравҳои хориҷӣ [[Шаҳрвандӣ|шаҳрвандии]] худро надорад ва ҳамаи шаҳрвандон ҳамчун шаҳрвандони қаламравҳои хориҷии Бритониё тасниф карда мешаванд ({{Lang-en|British Overseas Territories citizens, BOTC}} ). Аммо, ин қаламравҳо дар масъалаҳои муҳоҷират худидоракунӣ доранд, аз ин рӯ гирифтани мақоми BOTC ба таври худкор ҳуқуқи истиқомат дар қаламравҳои дигарро намедиҳад, зеро ин аз қонунҳои муҳоҷирати қаламрави мушаххас вобаста аст. Қаламрави хориҷӣ метавонад мақоми истиқомати доимӣ диҳад ({{Lang-en|Belonger status}} , ки ҳуқуқи истиқоматро медиҳад. Афроде, ки шаҳрвандии қаламравҳои хориҷии Бритониёро надоранд, метавонанд ин мақомро барои истиқомат дар қаламрави мушаххас ба даст оранд ва сипас, дар сурати хоҳиш, ба шаҳрвандӣ қабул карда, шаҳрвандӣ гиранд. Аз нигоҳи таърихӣ, аксари сокинони собиқ [[Имперотурии Бритониё|Империяи Бритониё]] шаҳрвандии Бритониёро доштанд, ки пас аз ба даст овардани истиқлолият ин қаламрав умуман аз даст дода шуд. Аз [[Соли 1949|соли 1949 инҷониб,]] шаҳрвандони Бритониё дар Британияи Кабир ва мустамликаҳои боқимондаи тоҷ ҳамчун шаҳрвандони Британияи Кабир ва мустамликаҳои Бритониё номида мешаванд ({{Lang-en|citizens of the United Kingdom and Colonies}} ). Аммо, тағйирот ба Қонун дар бораи шаҳрвандӣ ва муҳоҷират байни [[Соли 1962|солҳои 1962]] ва [[Соли 1983|1983]] боиси таъсиси шаҳрвандии алоҳида барои қаламравҳои тобеи [[Соли 1983|Бритониё]] гардиданд ({{Lang-en|British Dependent Territories citizenship}} ) – аз ин рӯ, аксарияти аҳолии қаламравҳои хориҷӣ аз шаҳрвандии пурраи Бритониё маҳрум карда шуданд. Ин кор асосан барои пешгирии муҳоҷирати оммавии сокинони [[Ҳонгконг|Ҳонконг]] ба [[Британияи Кабир]] пеш аз супурдани он [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|ба Чин]] дар [[соли 1997]] анҷом дода шуд. Истисно барои [[Ҷазираҳои Фолкланд|ҷазираҳои Фолкленд]], ки соли гузашта аз ҷониби [[Аргентина]] мавриди ҳамла қарор гирифта буданд, сурат гирифт. Аз сабаби ихтилофот бо [[Испониё|Испания,]] шаҳрвандии пурраи Бритониё ба зудӣ ба сокинони [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] барқарор карда шуд. Дар [[Соли 2002|соли 2002,]] Қонун дар бораи қаламравҳои хориҷии Бритониё шаҳрвандии Бритониёро дар қаламравҳои тобеи Бритониё бекор кард ва шаҳрвандии пурраи Бритониёро ба ҳамаи дорандагон, ба истиснои онҳое, ки дар пойгоҳҳои низомӣ дар Кипр зиндагӣ мекунанд, барқарор кард. Ин ҳуқуқи зиндагӣ дар [[Британияи Кабир|Британияи Кабирро]] барқарор кард. Дар айни замон, шаҳрвандони Бритониё ҳаққи худкори маскан гирифтан дар ягон қаламрави хориҷиро надоранд. Баъзеҳо муҳоҷиратро манъ мекунанд ва ҳамаи шахсони воридшуда бояд аз ҳукумати қаламрав иҷозатномаи истиқомат гиранд. Боздид аз ҷазираи Аскеншн ва қаламрави Бритониёи Уқёнуси Ҳинд (ба истиснои боздидҳои расмӣ) иҷозат дода намешавад, зеро ин қаламравҳо ҳамчун пойгоҳҳои низомӣ истифода мешаванд. == Қувваҳои мусаллаҳ == [[Британияи Кабир|Шоҳигарии Муттаҳида]] масъули дифоъи қаламравҳои хориҷии худ мебошад. Бисёре аз қаламравҳои хориҷӣ ҳамчун пойгоҳҳои низомии Шоҳигарии Муттаҳида ва муттаҳидони он хизмат мекунанд. * Остров Вознесения (административно относящийся к острову Святой Елены) — база [[Королевские военно-воздушные силы Великобритании|ВВС Великобритании]] и [[Нерӯи ҳавоии Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|ВВС США]], ранее известная как ''RAF Ascension Island''. * [[Бермудо|Бермудские острова]] — после провозглашения независимости [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|США]] стали основной базой ВМС Великобритании в Западном полушарии. На островах имеется адмиралтейство, [[Верф|верфи]] и эскадра. Для их защиты был создан значительный военный гарнизон, и [[Бермудо|Бермудские острова]] рассматривались британским правительством не как колония, а как военная база — «Гибралтар Запада». Во время [[Ҷанги ҷаҳонии дувум|Второй мировой войны]] на Бермудских островах были созданы [[Канада|канадская]] и [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|американская]] военные базы, существовавшие также в период [[Ҷанги Сард|холодной войны]]. С [[Соли 1995|1995 года]] военное присутствие на Бермудских островах было сокращено до территориального батальона ({{Lang-en|Bermuda Regiment}}). * Британская территория в Индийском океане — на острове Диего-Гарсия расположена большая военно-морская и авиационная база, арендованная [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|Соединёнными Штатами]] до [[Соли 2036|2036 года]]{{Сарчашма нест|10|2|2017}}, с возможностью продления или пересмотра условий договора. * [[Ҷазираҳои Фолкланд|Фолклендские острова]] — на островах находятся британская военная группировка ({{Lang-en|British forces on the Falklands}}), включающая сухопутные войска, авиацию и флот. * [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] — имеется база ВМС Великобритании, авиабаза и верфи, используемые также [[НАТО]], а также гарнизон ({{Lang-en|Royal Gibraltar Regiment}}). * Акротири и Декелия на Кипре — стратегическая военная база Великобритании в восточном Средиземноморье. == Рамзҳо ва нишонаҳо == Ҳар як қаламрави хориҷӣ [[парчам]] ва нишони худро дорад, ки аз ҷониби монархи Бритониё дода шудааст. Анъанавӣ, парчамҳо тарҳи парчами кабудро риоя мекунанд ({{Lang-en|Blue Ensign}} ), бо нишони Юнион Ҷек дар кантон ва нишони ҳудудии он. Инҳо истисноҳо мебошанд: * [[Бермудо]] - парчами тоҷирони англис ({{Lang-en|Red Ensign}} ) * Қаламрави Антарктикаи Бритониё - парчами баҳрии англисӣ, ({{Lang-en|White Ensign}} ) * Қаламрави Бритониё дар Уқёнуси Ҳинд - парчами кабуд бо хатҳои мавҷнок, ки рамзи баҳр мебошанд. * Парчами [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] нишони худро дорад (парчами шаҳри Гибралтар). Нишони Гибралтар ягона нишонест, ки пеш аз омадани маъмурияти мустамликавии Бритониё вуҷуд дошт. Пойгоҳҳои Акротири ва Декелия дар Кипр ягона қаламрави Бритониёи Кабир мебошанд, ки парчами худро надоранд. Онҳо, дар баробари ҷазираи Аскеншн, киштии Юнион Ҷекро парвоз мекунанд. == Феҳристи қаламравҳои хориҷӣ == {{Div col|3}} * [[Доминион]] * [[Британские острова (терминология)]] * [[Колонии и зависимые территории Великобритании]] * [[Коронные земли]] * [[Королевства Содружества]] * [[Содружество наций]] * [[Список зависимых территорий]] * [[ISO 3166-2:AI]] {{Сутунҳо/охир}} == Инчунин нигаред == {{Эзоҳ}} == Эзоҳ == <gallery mode="packed"> Акс:Anguilla-sandy-ground-overlook.jpg|пайванд=Файл:Anguilla-sandy-ground-overlook.jpg|алт=Санди-Граунд, Ангилья.| <small>Сэнди Граунд, [[Ангиля|Ангилья]] .</small> Акс:Bermuda-Harbour_and_Town_of_St_George.jpg|пайванд=Файл:Bermuda-Harbour_and_Town_of_St_George.jpg|алт=Сент-Джордж, Бермуды.| <small>Сент-Ҷорҷс, [[Бермудо|Бермуда]] .</small> Акс:Diegogarcia.jpg|пайванд=Файл:Diegogarcia.jpg|алт=Вид военной базы на Диего-Гарсия, Британская территория в Индийском океане.| <small>Намуди пойгоҳи низомӣ дар Диего Гарсия, қаламрави Бритониё дар уқёнуси Ҳинд .</small> Акс:Roadtown,_Tortola.jpg|пайванд=Файл:Roadtown,_Tortola.jpg|алт=Род-Таун, Тортола, Британские Виргинские острова.| <small>Роуд Таун, Тортола, Ҷазираҳои Вирҷинияи Бритониё .</small> Акс:Grand_Cayman_NASA.jpg|пайванд=Файл:Grand_Cayman_NASA.jpg|алт=Большой Кайман, Каймановы острова.| <small>Гранд Кайман, Ҷазираҳои Кайман .</small> Акс:Upland.jpg|пайванд=Файл:Upland.jpg|алт=Плато, Фолклендские острова.| <small>Плато, [[Ҷазираҳои Фолкланд|Ҷазираҳои Фолкленд]] .</small> Акс:Rock_of_Gibraltar_northwest.jpg|пайванд=Файл:Rock_of_Gibraltar_northwest.jpg|алт=Гибралтарская скала, Гибралтар.| <small>Қуллаи Гибралтар, [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] .</small> Акс:Soufriere_Hills.jpg|пайванд=Файл:Soufriere_Hills.jpg|алт=Суфриер-Хилс, Монтсеррат.| <small>Суфриере Хиллз, Монтсеррат .</small> Акс:Adamstown1.jpg|пайванд=Файл:Adamstown1.jpg|алт=Адамстаун, Питкэрн.| <small>[[Адамстаун]], [[Ҷазираҳои Питкэрн|Питкэрн]] .</small> Акс:St-Helena-Jamestown-from-above.jpg|пайванд=Файл:St-Helena-Jamestown-from-above.jpg|алт=Джеймстаун, Остров Святой Елены.| <small>Ҷеймстаун, ҷазираи Сент Елена .</small> Акс:Thatcher-Peninsula.jpg|пайванд=Файл:Thatcher-Peninsula.jpg|алт=Залив Камберленд, Южная Георгия и Южные Сандвичевы острова.| <small>[[Залив Камберленд|Халиҷи Камберленд]], [[Ҷорҷияи Ҷанубӣ ва ҷазираҳои Сандвичи Ҷанубӣ|Ҷануби Ҷорҷия ва Ҷазираҳои Сандвичҳои Ҷанубӣ]] .</small> Акс:Cockburn_Town.jpg|пайванд=Файл:Cockburn_Town.jpg|алт=Коберн-Таун, Теркс и Кайкос.| <small>Кокберн Таун, Теркс ва Кайкос .</small> Акс:Tristan_da_Cunha,_British_overseas_territory-20March2012.jpg|пайванд=Файл:Tristan_da_Cunha,_British_overseas_territory-20March2012.jpg|алт=Куин-Мэрис-Пик (Тристан-да-Кунья) — высшая точка Британских заморских территорий.| <small>Қуллаи Малика Мэри ( Тристан да Кунья ) баландтарин нуқта дар қаламравҳои берун аз Бритониё аст.</small> </gallery> == Пайвандҳо == * [https://web.archive.org/web/20150721223515/http://standart-3166-2.ru/3166_2/angilya-ai.htm Тақсимоти маъмурии ISO-и Ангилья. (русӣ)] * [https://web.archive.org/web/20150721223520/http://standart-3166-2.ru/geo/geo-angilya-ai.htm Шӯъбаи адмиралии Ангилья, ҷойгиршавии ҷуғрофӣ - харитаи Google. (русӣ)] {{Пайвандҳои беруна}}{{^|1em}}{{Территории Британской империи}} [[Гурӯҳ:Қаламравҳои вобастаи Британияи Кабир]] [[Гурӯҳ:Ҳудудҳои бурунмарзии Британияи Кабир]] [[Гурӯҳ:Википедия:Шаблони «Пайвандҳои беруна» холӣ]] [[Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations]] 6n8cawkfjhzmec6qkjo5likvngrbn05 1481852 1481851 2026-07-23T18:05:04Z Шухрат Саъдиев 5132 илова 1481852 wikitext text/x-wiki {{Кишвар | Номи тоҷикӣ = Қаламравҳои хориҷии Бритониё | Номи аслӣ = British Overseas Territories | Парчам = Flag of the United Kingdom.svg | Дар харита = United Kingdom (overseas+crown dependencies), administrative divisions - Nmbrs (multiple zoom).svg | sovereignty_type = | Забонҳо = англисӣ | Масоҳат = 1,727,570 | Аҳолӣ = 350,000 | Зичии аҳолӣ = 4,9/ }} '''Қаламравҳои хориҷии Бритониё''' ({{Lang-en|British Overseas Territories}} ; '''Қаламравҳои хориҷии Подшоҳии Муттаҳида''' ,{{Lang-en|United Kingdom Overseas Territories}} ( '''Қаламравҳои хориҷии Бритониёи Кабир''' ) чордаҳ қаламрави вобаста таҳти [[Соҳибихтиёрии давлатӣ|соҳибихтиёрии]] [[Британияи Кабир|Бритониёи Кабир]] мебошанд, аммо қисми [[Подшоҳии Муттаҳида]] нестанд. Номи "Қаламравҳои хориҷии Бритониё" соли 2002 аз ҷониби Қонун дар бораи қаламравҳои хориҷии Бритониё муаррифӣ шуда, истилоҳи ''"Қаламравҳои тобеи Бритониё"-ро'' иваз кард (...{{Lang-en|British-Dependent Territories}} ), ки дар Қонун дар бораи шаҳрвандии Бритониё аз соли 1981 мавҷуд аст. Пеш аз ин, ин қаламравҳо мустамликаҳо ё мустамликаҳои тоҷӣ номида мешуданд. Ҷазираҳои Ҷерсӣ, Гернси ва ҷазираи Мэн низ таҳти соҳибихтиёрии Тоҷи Бритониё қарор доранд, аммо бо [[Бритониёи Кабир]] муносибатҳои конститутсионии каме фарқкунанда доранд ва пайваста ҳамчун тоҷи вобаста тасниф карда мешаванд (вобастагии Тоҷ,{{Lang-en|Crown dependencies}} ), на қаламравҳои хориҷӣ. Қаламравҳои хориҷӣ ва тоҷҳо бояд аз Иттиҳоди Миллатҳо фарқ карда шаванд ({{Lang-en|Commonwealth of Nations}} ), иттиҳоди ихтиёрии мустамликаҳои собиқи Бритониё ва ба наздикӣ баъзе кишварҳои дигар, ба монанди [[Мозамбик]], ки бо сабабҳои молиявӣ ва сиёсӣ ба Иттиҳод ҳамроҳ шуданд. Инҳо истисноҳо мебошанд: == Таърих == Аввалин мустамликаҳои Бритониё дар Ҷаҳони Нав масканҳои шаҳрвандони Бритониё дар заминҳое буданд, ки қаблан берун аз тоҷи Бритониё буданд. Аввалин чунин мустамлика Нюфаундленд буд, ки дар он ҷо моҳигирони бритониёӣ дар асри 16 масканҳои мавсимӣ таъсис доданд. Дар соли 1607, шаҳраки Ҷеймстаун, аввалин мустамликаи доимӣ дар Вирҷиния (ин истилоҳ барои тамоми [[Амрикои Шимолӣ]] истифода мешавад), таъсис дода шуд. Дар соли 1609, мустамликаи дуюм дар [[Бермудо|Бермуда]] аз ҷониби муҳоҷирони ғарқшудаи киштиҳо таъсис дода шуд, ки пас аз аз даст додани мустамликаҳои амрикоӣ дар соли 1783, қадимтарин мустамликаи зиндамондаи Бритониё шуд (мустамликаҳои англисӣ дар соли 1707, пас аз иттиҳоди [[Англия]] ва [[Шотландия]] ва ташкили [[Подшоҳии Бритониёи Кабир|Шоҳигарии Бритониёи Кабир,]] бо номи Бритониё маъруф шуданд). Рушди [[Имперотурии Бритониё]] дар асри 19, ки ба авҷи худ дар солҳои 1920 расид, боис шуд, ки Бритониё беш аз чоряки замини ҷаҳонро, аз ҷумла қаламравҳоеро дар [[Осиё]] ва [[Африқо]], ки аҳолии бумии зиёде доштанд ва на барои мустамликадорӣ, балки бо сабабҳои тиҷоратӣ ё стратегӣ нигоҳ дошта мешуданд, ба худ ҳамроҳ кунад. Дар охири асри 19, мустамликаҳои бузурги муҳоҷимон - [[Канада]], [[Австралия]], [[Зеландияи Нав]] ва [[Африқои Ҷанубӣ|Африқои Ҷанубӣ -]] дар ҳама масъалаҳо ба истиснои сиёсати хориҷӣ, мудофиа ва тиҷорат худидоракунанда ва мустақил шуданд. Мустамликаҳои гуногуни худидоракунанда муттаҳид шуда, федератсияҳоро ташкил доданд: [[Канада]] дар [[соли 1867]] ва Иттиҳоди Австралия дар [[Соли 1901|соли 1901.]] Ин ва дигар мустамликаҳои калони худидоракунанда дар солҳои 1920 доминантҳо номида шуданд ва тибқи Оинномаи Вестминстер дар соли 1931 истиқлолияти пурра ба даст оварданд. Империя ба Иттиҳоди Бритониё номгузорӣ шуд, ки соли [[Соли 1949|1949]] Иттиҳоди Миллатҳо шуд. Аксари мустамликаҳои Бритониё дар [[Африқо]], [[Осиё]] ва [[Амрико]] истиқлолият ба даст оварданд. Баъзе мустамликаҳои собиқ [[Шоҳигарии Иттиҳод|ба қаламравҳои Иттиҳод]] табдил ёфтанд ва монархи Бритониёро ҳамчун сарвари давлат нигоҳ доштанд; дигарон ба ҷумҳурихоҳӣ табдил ёфтанд, аммо Малика [[Елизаветаи II|Елизаветаи II-ро]] ҳамчун Сарвари Иттиҳод эътироф карданд. * [[Тринидад ва Тобаго]] - соли 1797 * [[Доминика]] - соли 1805 * [[Сент-Люсия]] - соли 1814 Интиқоли тамоми [[Ҳонгконг|Ҳонконг]] аз он сабаб муайян карда шуд, ки инфрасохтори он асосан бо музофоти [[Гуандун]] алоқаманд буд ва худи қаламравҳои Бритониё бе таъминоти Чин вуҷуд дошта наметавонистанд. [[Акс:Bermuda-Harbour_and_Town_of_St_George.jpg|мини|250x250пкс|Ҷазираҳои Сент-Ҷорҷ, [[Бермудо|Бермуд]]<nowiki/>о . Ин мустамлика соли [[Соли 1609|1609]] аз ҷониби муҳоҷирони ғарқшудаи киштиҳои асосии ширкати Вирҷиния таъсис дода шудааст. Соли [[Соли 1612|1612,]] оинномаи ширкат ба [[Бермудо|ҷазираҳои Бермудо]] дароз карда шуд ва аз он вақт инҷониб он мустамликаи англисӣ (ва аз [[соли 1707]] Бритониёӣ) буд. Аз замони эълони истиқлолияти [[Вирҷиния]], он қадимтарин мустамликаи Бритониё аст ва Сент-Ҷорҷ қадимтарин шаҳраки доимии англисҳо дар Ҷаҳони Нав аст.]] Дар солҳои 1980-ум, [[Британияи Кабир|Бритониё]] охирин мустамликаҳои қитъавии худро аз даст дод — Родезияи Ҷанубӣ (ҳоло [[Зимбабве]] ) дар [[Африқо]] дар [[соли 1980]] ва Гондураси Бритониё (ҳоло [[Белиз]] ) дар Амрикои Марказӣ дар соли 1981. Охирин мустамликаи бузурги боқимонда [[Ҳонгконг|Ҳонконг]] буд, ки аҳолии он беш аз 5 миллион нафар буд. Бар хилофи дигар қаламравҳо, Ҳонконг аз ҷиҳати маъмурӣ аз ду қисм иборат буд: [[Акс:United_Kingdom_(overseas-crown_dependencies),_administrative_divisions_-_russian_(single_zoom).svg|мини|500x500пкс|Ҷойгиршавии қаламравҳои берунаи Бритониё]] * Ҷазираи Ҳонконг ва нимҷазираи Коулун тибқи Аҳдномаи Нанкин ва Аҳдномаи Пекин дар соли 1860 ба Бритониё ба таври доимӣ ҳамроҳ карда шуданд. * Қаламрави Чин, ки ба истилоҳ қаламравҳои нав номида мешуд, аз ҷониби Бритониё ба муддати 99 сол, аз [[соли 1898]] сар карда, барои ҷойгир кардани аҳолии афзояндаи [[Ҳонгконг|Ҳонконг]] ба иҷора дода шуд. Бо наздик шудани соли 1997, Британияи Кабир ва [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] Эъломияи муштараки Чину Бритониёро имзо карданд, ки дар соли 1997 тамоми [[Ҳонгконг|Ҳонконгро]] ҳамчун " минтақаи махсуси маъмурии " [[Ҷумҳурии Мардумии Чин]] таъсис дод, бо шартҳои сершуморе, ки барои таъмини ҳифзи [[Сармоядорӣ|иқтисодиёти капиталистӣ]] ва тарзи зиндагии [[Ҳонгконг|Ҳонконг]], ки аз ҷониби ҳукмронии Бритониё ташаккул ёфтааст, ҳадди аққал 50 сол пас аз таҳвил пешбинӣ шуда буданд. Айни замон қаламравҳои хориҷии Бритониё дар ҳама минтақаҳои ҷаҳон - ҷазираҳои Кариб - дар ҷазираҳои ба истилоҳ [[Вест-Индия]] - ва [[Бермудо]] дар Атлантикаи Шимолӣ ( [[Амрикои Шимолӣ]] ), [[Ҷазираҳои Фолкланд|ҷазираҳои Фолкленд]] дар Атлантикаи Ҷанубӣ ( [[Амрикои Ҷанубӣ]] ), Сент-Елена дар Атлантикаи Ҷанубӣ ( [[Африқо]] ), [[ҷазираҳои Питкэрн]] дар Уқёнусия, [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] дар [[Аврупо]], қаламрави Бритониё дар уқёнуси Ҳинд ва Акротири ва Декелия дар [[Осиё]], ҷазираҳои Сандвичҳои Ҷанубӣ дар [[Антарктика|Антарктида]] мавҷуданд . Пас аз бозгашти [[Ҳонгконг|Ҳонконг]] ба Чин, моликияти мустамликавии боқимондаи Бритониё асосан аз қаламравҳои хурди ҷазиравӣ бо аҳолии камшумор, инчунин қаламрави беодами Антарктикаи Бритониё иборат буд. Ин қаламравҳо бо сабабҳои гуногун, аз ҷумла: истиқлолият ба даст наоварданд. * Набудани дастгирии истиқлолият аз ҷониби аҳолии маҳаллӣ. * Шумораи ками аҳолӣ фаъолияти қаламравро ҳамчун давлати мустақил душвор мегардонад. * Вобастагӣ ба кумаки иқтисодӣ аз Британияи Кабир. * Зарурати ҳузури низомии Бритониё барои муҳофизат аз кишварҳои ҳамсоя. * Набудани пешшартҳои иқтисодӣ ва сиёсӣ барои истиқлолият. * Баъзе минтақаҳо беодам буда, барои мақсадҳои илмӣ ё низомӣ истифода мешаванд. Дар соли 2002, Парлумони Бритониё Қонун дар бораи қаламравҳои хориҷии Бритониёро қабул кард. Он таърифи "қаламравҳои вобаста"-ро ба "қаламравҳои хориҷӣ" иваз кард ва шаҳрвандии пурраи Бритониёро ба сокинони онҳо (ба истиснои онҳое, ки дар пойгоҳҳои низомӣ дар Кипр зиндагӣ мекунанд) барқарор кард. Ҳамаи қаламравҳои хориҷӣ дорои низоми давлатӣ ва қонунгузории маҳаллии худ мебошанд. Сохтори онҳо бо андоза ва рушди сиёсии мустамлика алоқаманд аст. == Қаламравҳои муосири Бритониёи Кабир == То [[соли 2011]], Қаламравҳои хориҷӣ 14 [[Моликият|амвол]]<nowiki/>ро дар бар мегирифтанд: <ref name="collections.europarchive.org">{{Cite web|url=http://collections.europarchive.org/tna/20080205132101/www.fco.gov.uk/servlet/Front%3fpagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1013618138295|title=[ARCHIVED CONTENT&#93; UK Overseas Territories Foreign & Commonwealth Office|date=|publisher=Collections.europarchive.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFmsD7r?url=http://collections.europarchive.org/tna/20080205132101/www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket%2FXcelerate%2FShowPage|archivedate=2013-07-09}}</ref> {| class="Shortable wikitable" !Парчам !Нишон !Ном !Ҷой !Шиор !Масоҳат !Аҳолӣ !Пойтахт |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Anguilla.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Anguilla.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Anguilla.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Anguilla.svg|50x50пкс]] |[[Ангиля|Ангиля]] |[[Вест-Индия|Вест-Индия]] |''Сила та витримка'' |146 км²<ref name="jncc.gov.uk">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4387|title=British Antarctic Territory|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFoL2UA?url=http://jncc.defra.gov.uk/page-4387|archivedate=2013-07-09}}</ref> |13,500<ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140417/anguilla/|title=Commonwealth Secretariat - Anguilla|date=|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFpmHGm?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140417/anguilla/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |Балли |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Bermuda.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Bermuda.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Bermuda.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Bermuda.svg|59x59пкс]] |[[Бермудо|Ҷазираҳои Бермудо]] |[[Уқёнуси Атлантик|Уқёнуси Атлантик]] |{{Lang-la|Quo fata ferunt}}<br /><br /> («Whither the Fates carry [us]») |54 км²<ref name="data.un.org">{{Cite web|url=http://data.un.org/Data.aspx?d=POP&f=tableCode%3A19|title=UNdata &#124; record view &#124; Surface area in km2|date=2009-11-04|publisher=Data.un.org|deadlink=no|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFqmikk?url=http://data.un.org/Data.aspx?d=POP|archivedate=2013-07-09}}</ref> |64,000 <small>(2007 оцінка)</small> <ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4393|title=Bermuda|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013125634/http://www.jncc.gov.uk/page-4393|archivedate=2010-10-13}}</ref> |[[Ҳамилтон (Бермудо)|Ҳамилтон]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|сарҳад|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|41x41пкс]] |Қаламрави антарктикии Бритониё |[[Антарктика]] |''Тадқиқот ва кашфиёт'' |1 709 400 км²<ref name="jncc.gov.uk" /> |50 дар зимистон; зиёда аз 400 дар тобистон<ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140419/british_antarctic_territory/|title=Commonwealth Secretariat - British Antarctic Territory|date=|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFsxr8A?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140419/british_antarctic_territory/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |Ротера (стансияи Антарктика) |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Commissioner_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Commissioner_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|40x40пкс]] |Қаламрави Бритониё дар Уқёнуси Ҳинд |[[Уқёнуси Ҳинд]] |{{Lang-la|In tutela nostra Limuria}} <br /><br />(«Limuria is in our charge») |46 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4399|title=British Indian Ocean Territory|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013134525/http://www.jncc.gov.uk/page-4399|archivedate=2010-10-13}}</ref> |тақрибан 3000 нафар кормандони низомии бритониё ва амрико.<ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140420/british_indian_ocean_territory/|title=Commonwealth Secretariat - British Indian Ocean Territory|date=|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFwCYwY?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140420/british_indian_ocean_territory/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |Диего-Гарсия |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_British_Virgin_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_British_Virgin_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_British_Virgin_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_British_Virgin_Islands.svg|44x44пкс]] |[[Ҷазираҳои Вирҷинияи Бритониё]] |[[Вест-Индия]] |{{Lang-la|Vigilate}} <br /><br />(«Be watchful») |153 км²<ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4395">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4395|title=British Virgin Islands (BVI)|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013125659/http://www.jncc.gov.uk/page-4395|archivedate=2010-10-13}}</ref> |27,000 <small>(2005 оцінка)</small> <ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4395" /> |[[Род-Таун]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Cayman_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Cayman_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Cayman_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Cayman_Islands.svg|49x49пкс]] |[[Ҷазираҳои Кайман]] |[[Вест-Индия|Вест-Індія]] |''He hath founded it upon the seas'' |259 км²<ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4396">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4396|title=Cayman Islands|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=no|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFzgKtV?url=http://jncc.defra.gov.uk/page-4396|archivedate=2013-07-09}}</ref> |60,456 <ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4396" /> |[[Ҷорҷтаун]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Falkland_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Falkland_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coa_Falkland.svg|пайванд=Файл:Coa_Falkland.svg|53x53пкс]] |[[Ҷазираҳои Фолкланд]] |[[Уқёнуси Атлантик|Уқёнуси Атлантик]] |''Desire the right'' |12 173 км²<ref name="data.un.org" /> |2,955 <small>(2006 оцінка)</small> <ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140425/falkland_islands/|title=Commonwealth Secretariat - Falkland Islands|date=1982-06-14|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG1BAFf?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140425/falkland_islands/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |[[Порт-Стенли]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Gibraltar.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Gibraltar.svg|сарҳад|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Gibraltar1.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Gibraltar1.svg|45x45пкс]] |[[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] |[[Нимҷазираи Пириней]] |{{Lang-la|Nulli expugnabilis hosti}} <br /><br />(«No enemy shall expel us») |6,5 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4400|title=Gibraltar|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG28Hp7?url=http://jncc.defra.gov.uk/page-4400|archivedate=2013-07-09}}</ref> |28,800 <small>(2005)</small> <ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140426/gibraltar/|title=Commonwealth Secretariat - Gibraltar|date=2002-11-07|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG42wRr?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140426/gibraltar/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |[[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Montserrat.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Montserrat.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Montserrat.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Montserrat.svg|51x51пкс]] |[[Монтсеррат]] |[[Вест-Индия]] | |101 км²<ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4397">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4397|title=Montserrat|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013130002/http://www.jncc.gov.uk/page-4397|archivedate=2010-10-13}}</ref> |4,655 <small>(2006 оцінка)</small> <ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4397" /> |Плимут (бо сабаби таҳдиди таркиши вулқон тарк карда шудааст) [[Брейдс (Монтсеррат)|Брейдс]]) |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Pitcairn_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Pitcairn_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_Pitcairn_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_Pitcairn_Islands.svg|47x47пкс]] |[[Ҷазираҳои Питкэрн]] |[[Уқёнуси Ором]] | |45 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4405|title=Pitcairn Island|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013125750/http://www.jncc.gov.uk/page-4405|archivedate=2010-10-13}}</ref> |51 <small>(2008)</small> <ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140428/pitcairn_islands__pitcairn__henderson__ducie_and_o/|title=Commonwealth Secretariat - Pitcairn Islands (Pitcairn, Henderson, Ducie and Oeno Islands)|date=|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG8paGn?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140428/pitcairn_islands__pitcairn__henderson__ducie_and_o/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |[[Адамстаун]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Saint_Helena.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Saint_Helena.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Saint_Helena.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Saint_Helena.svg|55x55пкс]] |Ҷазираҳои Еленаи муқаддас, Вознесение ва Тристан-да-Куня |[[Уқёнуси Атлас]] |''Содиқ ва пойдор'' <small>([[Ҷазираи Еленаи муқаддас]])</small> |420 км² |4,255 <small>(Ҷазираи Еленаи муқаддас; 2008 арзебӣ)</small><ref>{{Cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf|title=UN Statistics - St Helena census 2008|date=|publisher=unstats.un.org|deadlink=no|accessdate=2011-01-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG9mz09?url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf|archivedate=2013-07-09}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20181225035533/https://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf%20|date=2018-12-25}}</ref><br /><br /> 1,275 <small>(Ҷазираи Вознесение ва Тристан-да-Куня; арзебӣ)</small><ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/6748187.stm|title=Territories: St Helena, Ascension, Tristan da Cunha|date=2010-12-01|publisher=bbc.co.uk|deadlink=no|accessdate=2011-01-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyGAN150?url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14123534|archivedate=2013-07-09}}</ref> |[[Ҷеймстаун]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|65x65пкс]] |[[Ҷорҷияи Ҷанубӣ ва ҷазираҳои Сандвичи Ҷанубӣ]] |[[Уқёнуси Атлантик]] |{{Lang-la|Leo terram propriam protegat}}<br /><br /> («Let the lion protect his own land») |4 066 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact92/wf930224.txt|title=Архівована копія|accessdate=11 січня 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160131120443/http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact92/wf930224.txt|archivedate=31 січня 2016}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160131120443/http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact92/wf930224.txt|date=2016-01-31}}</ref> |99 <ref>{{Cite web|url=http://population.mongabay.com/population/south-georgia-and-the-south-sandwich-islands/3426466/grytviken|title=Population of Grytviken, South Georgia and the South Sandwich Islands|date=2009-03-31|publisher=Population.mongabay.com|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyGBdjpy?url=http://population.mongabay.com/population/south-georgia-and-the-south-sandwich-islands/3426466/grytviken|archivedate=2013-07-09}}</ref> |Грютвикен |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Royal_Coat_of_Arms_of_the_United_Kingdom_(HM_Government).svg|пайванд=Файл:Royal_Coat_of_Arms_of_the_United_Kingdom_(HM_Government).svg|40x40пкс]] |Акротири ва Декелия |[[Баҳри Миёназамин]] ([[Кипр]]) | |255 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4413|title=SBA Cyprus|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013125956/http://www.jncc.gov.uk/page-4413|archivedate=2010-10-13}}</ref> |14,000 <small>(about half British military and staff)</small>; |Епископи |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Turks_and_Caicos_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Turks_and_Caicos_Islands.svg|80x80пкс]] | |Теркс ва Кайкос |[[Вест-Индия]] | |430 км²<ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4398">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4398|title=Turks and Caicos Islands|date=2009-11-01|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyGE0Sp2?url=http://jncc.defra.gov.uk/page-4398|archivedate=2013-07-09}}</ref> |32,000 <small>(2006 оцінка)</small> <ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4398" /> |[[Коберн-Таун]] |} == Назорат == === Сарвари қаламрав === Сарвари қаламравҳои хориҷӣ [[Бритониё]] (ҳоло шоҳ [[Чарлзи III|Чарлз III]] ) ҳамчун роҳбари [[Британияи Кабир|Подшоҳии Муттаҳида]] аст, на тибқи қонунҳои қаламравҳои алоҳида. Дар ҳар як қаламрав, шоҳ намояндагонро барои иҷрои ҳокимияти иҷроия таъин мекунад. Дар қаламравҳое, ки аҳолии доимӣ доранд, шоҳ бо тавсияи ҳукумати Бритониё [[фармондор]], одатан як афсари баландпояи ба нафақа баромада ё хизматчии давлатиро таъин мекунад. Дар қаламравҳое, ки аҳолии доимӣ надоранд, одатан комиссар таъин карда мешавад. Дар қаламравҳои хориҷӣ, ки дорои моликияти тобеъ мебошанд, губернатор метавонад маъмури намояндагии худро дар қаламрави тобеъ таъин кунад. [[Фармондор]] воқеан роҳбари [[Қаламравҳои иттифоқӣ|қаламрав]] аст. Ӯ одатан масъули таъини сардори ҳукумат ва дигар хизматчиёни давлатӣ мебошад. Губернатор инчунин масъули робита бо ҳукумати [[Британияи Кабир|Бритониёи Кабир]] буда, вазифаҳои намояндагиро иҷро мекунад. Комиссар дорои ҳамон ваколатҳое мебошад, ки [[Фармондор]] дорад, аммо вазифаҳои сардори ҳукуматро низ иҷро мекунад. === Маъмурият === Ҳар як қаламрави хориҷӣ қонунгузории худро дорад, ки аз қонунгузории Британияи Кабир мустақил аст. Системаи ҳуқуқӣ умуман бар асоси қонунгузории умумии [[Англия]] бо баъзе тағйироти маҳаллӣ асос ёфтааст. Ҳар як қаламрав дорои прокурори генералӣ ва низоми судии худ мебошад. Дар қаламравҳои хурдтар, [[Бритониёи Кабир]] барои баррасии парвандаҳои судӣ судя ё адвокат таъин мекунад. {| class="wikitable" !Қаламрав !Маъмурият |- | * Британская Антарктическая территория * [[Ҷорҷияи Ҷанубӣ ва ҷазираҳои Сандвичи Ҷанубӣ]] |Коренного населения нет, следовательно, нет выборного правительства. Комиссар с помощью администратора осуществляет управление территорией. |- | * Британская территория в Индийском океане |Нет выборного правительства и на данный момент нет проживающего там коренного населения. Чагосцы, принудительно выселенные с территории в [[Соли 1971|1971 году]] и могущие рассматриваться как население островов, в настоящее время добиваются в британских судебных инстанциях разрешения на возвращение. |- | * Базы Акротири и Декелия на Кипре |Нет выборного правительства, однако британские военные власти стремятся по возможности сблизить местные законы с законодательством [[Кипр|Республики Кипр]]. |- | * [[Ҷазираҳои Питкэрн|Питкэрн]] |Существует выборный мэр и совет острова, имеющий законодательную и исполнительную власть. Решения этих органов должны получить одобрение губернатора, который, как представитель британского правительства, сохраняет практически неограниченную власть. |- | * [[Ҷазираҳои Фолкланд]] * Острова Святой Елены, Вознесения и Тристан-да-Кунья |Правительство состоит из избираемого законодательного совета ({{Lang-en|Legislative council}}). Губернатор является главой правительства и исполнительного совета, состоящего из назначаемых законодательным советом членов, а также двух постоянных членов. |- | * [[Ангиля]] * Британские Виргинские острова * Каймановы острова * Монтсеррат |Эти территории имеют законодательный совет и политические партии. Исполнительный совет обычно называется кабинетом и возглавляется главным министром ({{Lang-en|Chief Minister}}) (кроме Каймановых островов, где этот пост занимает лидер партии, имеющей большинство в парламенте ({{Lang-en|Leader of Government Business}}). Губернатор имеет меньше полномочий в местных вопросах и занимается в основном внешней политикой и экономикой, в то время как избранное правительство занимается внутренними делами. |- | * [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] |Согласно Конституции 2006 года, принятой в [[Раъйпурсӣ|референдуме]], в [[Ҷабалутториқ|Гибралтаре]] существует парламент. Правительство Гибралтара избирается и возглавляется главным министром. Вопросы обороны, внешней политики и внутренней безопасности находятся в ведении губернатора. Таким образом, [[Британияи Кабир|Великобритания]] не имеет административной власти в Гибралтаре. |- | * [[Бермудо|Бермудо]] * Теркс и Кайкос |[[Бермудо|Бермуды]], основанные в [[Соли 1609|1609 году]], являются старейшей и наиболее населённой среди Заморских территорий. Большая часть исполнительной власти сосредоточена в руках премьер-министра. Эта система управления близка к принятой в [[Шоҳигарии Иттиҳод|Королевствах Содружества]]. Британское правительство сохраняет лишь минимальные полномочия и представлено губернатором, однако большинство вопросов решается местными министрами. Первая сессия бермудского парламента состоялась в [[Соли 1620|1620 году]], и с тех пор это в значительной степени самоуправляемая и автономная территория. [[9 август|9 августа]] [[Соли 2006|2006 года]] на Терксе и Кайкосе была принята новая конституция. Главой правительства является премьер-министр, и автономия островов значительно возросла. |} === Системаи қонунгузорӣ === Пойгоҳҳои Акротири ва Декелия дар Кипр ягона қаламрави Бритониёи Кабир мебошанд, ки парчами худро надоранд. Онҳо, дар баробари ҷазираи Аскеншн, киштии Юнион Ҷекро парвоз мекунанд. Ин низом махсусан дар парвандаҳои марбут ба ҷиноятҳои вазнин ва дар ҷойҳое, ки ҳакамон беғаразона дастрас нестанд, ба монанди дар ҷазираҳои камаҳолӣ, муҳим аст. Мисоли дахолати [[Британияи Кабир]] дар парвандаи мушаххас тафтишоти таҷовуз ба номус дар ҷазираи [[Ҷазираҳои Питкэрн|Питкэрн]] [[Соли 2004|дар соли 2004]] мебошад. Вазорати корҳои хориҷӣ ва Иттиҳод масъули назорати манфиатҳои ҳамаи қаламравҳои хориҷӣ мебошад, ба истиснои пойгоҳҳо дар Кипр, ки таҳти салоҳияти Вазорати дифоъ қарор доранд. Департаменти қаламравҳои хориҷиро Вазири қаламравҳои хориҷӣ, ки айни замон муовини котиби парлумонии давлат аст, роҳбарӣ мекунад. Дар [[Соли 1999|соли 1999,]] Департамент гузоришеро ([https://web.archive.org/web/20020618045527/http://www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket%2FXcelerate%2FShowPage&c=Page&cid=1018028164839 Шарикӣ барои пешрафт ва шукуфоӣ: Бритониё ва қаламравҳои хориҷӣ] ) нашр кард, ки сиёсати Бритониёи Кабирро нисбат ба қаламравҳои хориҷӣ, ки чор самти асосиро фаро мегирад, тавсиф мекунад: * Худмуайянкунӣ * Масъулияти [[Бритониёи Кабир]] ва қаламравҳо * Мухторияти демократӣ * Таъмини кӯмак ва дастгирӣ Ҳукуматҳои қаламравҳои хориҷие, ки аҳолии бумӣ доранд (ба истиснои [[Бермудо|ҷазираҳои Бермудо]] ), дафтарҳои худро дар [[Лондон]] доранд. Манфиатҳои ин қаламравҳоро инчунин Ассотсиатсияи қаламравҳои хориҷии [[Бритониёи Кабир]] [https://web.archive.org/web/20100427071107/http://www.ukota.org/default.asp (UKOTA),] ки дар [[Лондон]] ҷойгир аст, намояндагӣ мекунад. Вазорати корҳои хориҷӣ ва Иттиҳод ба корҳои хориҷии қаламравҳои хориҷӣ сарукор дорад. Ғайр аз ин, баъзе қаламравҳо дар кишварҳои ҳамсоя намояндагиҳои дипломатӣ доранд, ки масъалаҳои муҳоҷират ва иқтисоди хориҷиро баррасӣ мекунанд. Як қатор қаламравҳои Кариб узви Созмони Давлатҳои Карибии Шарқӣ ва Ҷомеаи Кариб мебошанд. Ҳеҷ яке аз қаламравҳои хориҷӣ узви Иттиҳоди Миллатҳо нестанд, гарчанде ки онҳо дар Бозиҳои Иттиҳод иштирок мекунанд. * ''Фонди ҳукумати хуб'', барои рушди идоракунии давлатӣ * ''Буҷаи Барномаи гуногунрангии иқтисодӣ'', ки ба гуногунранг кардани иқтисодиёти ҳудудҳо нигаронида шудааст == Муносибатҳои беруна == [[Акс:Antarktyda-Brytyjskie_Terytorium_Antarktyczne.png|мини|Дар харита қисмате [[Антарктика|аз Антарктида]] нишон дода шудааст, ки Британияи Кабир онро қаламрави Антарктидаи Бритониё эълон мекунад.]] Вазорати корҳои хориҷӣ ва Иттиҳод ба корҳои хориҷии қаламравҳои хориҷӣ сарукор дорад. Ғайр аз ин, баъзе қаламравҳо дар кишварҳои ҳамсоя намояндагиҳои дипломатӣ доранд, ки масъалаҳои муҳоҷират ва иқтисоди хориҷиро баррасӣ мекунанд. Як қатор қаламравҳои Кариб узви Созмони Давлатҳои Карибии Шарқӣ ва Ҷомеаи Кариб мебошанд. Ҳеҷ яке аз қаламравҳои хориҷӣ узви Иттиҳоди Миллатҳо нестанд, гарчанде ки онҳо дар Бозиҳои Иттиҳод иштирок мекунанд. [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] ягона қаламрави хориҷа аст, ки тавассути узвияти Британияи Кабир (то соли 2020) ба [[Иттиҳоди Аврупо]] дохил шуда буд, аммо он мустақилона узв набуд ва узви иттиҳоди гумрукӣ набуд. Дигар қаламравҳои хориҷа ҳеҷ гоҳ узви [[Иттиҳоди Аврупо]] набуданд ва аксари қонунҳои ИА ба онҳо татбиқ намешуданд. Баъзе қисмҳои қонуни ИА ба онҳо ҳамчун аъзои Ассотсиатсияи кишварҳо ва қаламравҳои хориҷӣ татбиқ мешуданд (...).{{Lang-en|OCT Association}} ), аммо, дар амал, онҳо аз ҷониби додгоҳҳои маҳаллӣ хеле кам татбиқ мешуданд. Дар ҳамин асос, маблағҳои сохторӣ ба қаламравҳои хориҷӣ барои лоиҳаҳои барқарорсозӣ ҷудо карда шуданд. Аз замони баргардонидани шаҳрвандии пурраи [[Бритониё]] ба аксари сокинони қаламравҳои хориҷӣ (асосан тавассути Қонун дар бораи қаламравҳои хориҷии Бритониё [[Соли 2002|аз соли 2002]] ), шаҳрвандони қаламравҳои хориҷӣ шаҳрвандии ҳамзамон [[Иттиҳоди Аврупо|Иттиҳоди Аврупоро]] доранд, ки ба онҳо [[ҳуқуқ]] медиҳад, ки озодона дар дохили ҳамаи кишварҳои узви [[Иттиҳоди Аврупо|ИА]] ҳаракат кунанд. Ҳеҷ яке аз қаламравҳои хориҷӣ [[Шаҳрвандӣ|шаҳрвандии]] худро надорад ва ҳамаи шаҳрвандон ҳамчун шаҳрвандони қаламравҳои хориҷии Бритониё тасниф карда мешаванд ({{Lang-en|British Overseas Territories citizens, BOTC}}). Аммо, ин қаламравҳо дар масъалаҳои муҳоҷират худидоракунӣ доранд, аз ин рӯ гирифтани мақоми BOTC ба таври худкор ҳуқуқи истиқомат дар қаламравҳои дигарро намедиҳад, зеро ин аз қонунҳои муҳоҷирати қаламрави мушаххас вобаста аст. Қаламрави хориҷӣ метавонад мақоми истиқомати доимӣ диҳад ({{Lang-en|Belonger status}} , ки ҳуқуқи истиқоматро медиҳад. Афроде, ки шаҳрвандии қаламравҳои хориҷии Бритониёро надоранд, метавонанд ин мақомро барои истиқомат дар қаламрави мушаххас ба даст оранд ва сипас, дар сурати хоҳиш, ба шаҳрвандӣ қабул карда, шаҳрвандӣ гиранд. * [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] [[Испониё|аз ҷониби Испания баҳсбарангез аст.]] * [[Ҷазираҳои Фолкланд|Ҷазираҳои Фолкланд]], [[Ҷорҷияи Ҷанубӣ ва ҷазираҳои Сандвичи Ҷанубӣ|Ҷорҷияи Ҷанубӣ ва Ҷазираҳои Сандвичи Ҷанубӣ]] [[Аргентина|аз ҷониби Аргентина]] баҳс карда мешаванд. * Қаламрави Бритониё дар Уқёнуси Ҳинд - [[Маврикий]] ва [[Сейшел|Сейшелҳо]] баҳс мекунанд * Пойгоҳҳои низомии Акротири ва Декелияро [[Кипр]] баҳс мекунад * Қаламрави [[Антарктикаи Бритониё]] аз ҷониби ҷомеаи байналмилалӣ эътироф нашудааст (нигаред ба [[Созишнома дар бораи Антарктика|Шартномаи Антарктика]] ) ва қисме аз ин қаламравро [[Чили]] ва [[Аргентина]] низ баҳс мекунанд. == Муносибатҳо бо Бритониёи Кабир == Ҳеҷ яке аз қаламравҳои хориҷӣ [[Шаҳрвандӣ|шаҳрвандии]] худро надорад ва ҳамаи шаҳрвандон ҳамчун шаҳрвандони қаламравҳои хориҷии Бритониё тасниф карда мешаванд ({{Lang-en|British Overseas Territories citizens, BOTC}}). Аммо, ин қаламравҳо дар масъалаҳои муҳоҷират худидоракунӣ доранд, аз ин рӯ гирифтани мақоми BOTC ба таври худкор ҳуқуқи истиқомат дар қаламравҳои дигарро намедиҳад, зеро ин аз қонунҳои муҳоҷирати қаламрави мушаххас вобаста аст. Қаламрави хориҷӣ метавонад мақоми истиқомати доимӣ диҳад ({{Lang-en|Belonger status}} , ки ҳуқуқи истиқоматро медиҳад. Афроде, ки шаҳрвандии қаламравҳои хориҷии Бритониёро надоранд, метавонанд ин мақомро барои истиқомат дар қаламрави мушаххас ба даст оранд ва сипас, дар сурати хоҳиш, ба шаҳрвандӣ қабул карда, шаҳрвандӣ гиранд. Аз нигоҳи таърихӣ, аксари сокинони собиқ [[Имперотурии Бритониё]] шаҳрвандии Бритониёро доштанд, ки пас аз ба даст овардани истиқлолият ин қаламрав умуман аз даст дода шуд. Аз [[Соли 1949|соли 1949 ]] инҷониб, шаҳрвандони Бритониё дар Бритониёи Кабир ва мустамликаҳои боқимондаи тоҷ ҳамчун шаҳрвандони Бритониёи Кабир ва мустамликаҳои Бритониё номида мешаванд ({{Lang-en|citizens of the United Kingdom and Colonies}} ). Аммо, тағйирот ба Қонун дар бораи шаҳрвандӣ ва муҳоҷират байни [[Соли 1962|соли 1962]] ва [[Соли 1983|соли 1983]] боиси таъсиси шаҳрвандии алоҳида барои қаламравҳои тобеи [[Бритониё]] гардиданд ({{Lang-en|British Dependent Territories citizenship}}) – аз ин рӯ, аксарияти аҳолии қаламравҳои хориҷӣ аз шаҳрвандии пурраи Бритониё маҳрум карда шуданд. Ин кор асосан барои пешгирии муҳоҷирати оммавии сокинони [[Ҳонгконг|Ҳонконг]] ба [[Бритониёи Кабир]] пеш аз супурдани он ба [[Ҷумҳурии Мардумии Чин| Чин]] дар [[соли 1997]] анҷом дода шуд. Истисно барои [[Ҷазираҳои Фолкланд|ҷазираҳои Фолкланд]], ки соли гузашта аз ҷониби [[Аргентина]] мавриди ҳамла қарор гирифта буданд, сурат гирифт. Аз сабаби ихтилофот бо [[Испониё]], шаҳрвандии пурраи Бритониё ба зудӣ ба сокинони [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] барқарор карда шуд. Дар [[Соли 2002|соли 2002]], Қонун дар бораи қаламравҳои хориҷии Бритониё шаҳрвандии Бритониёро дар қаламравҳои тобеи Бритониё бекор кард ва шаҳрвандии пурраи Бритониёро ба ҳамаи дорандагон, ба истиснои онҳое, ки дар пойгоҳҳои низомӣ дар [[Кипр]] зиндагӣ мекунанд, барқарор кард. Ин ҳуқуқи зиндагӣ дар [[Бритониёи Кабир|Бритониёи Кабирро]] барқарор кард. Дар айни замон, шаҳрвандони Бритониё ҳаққи худкори маскан гирифтан дар ягон қаламрави хориҷиро надоранд. Баъзеҳо муҳоҷиратро манъ мекунанд ва ҳамаи шахсони воридшуда бояд аз ҳукумати қаламрав иҷозатномаи истиқомат гиранд. Боздид аз ҷазираи Аскеншн ва қаламрави Бритониёи Уқёнуси Ҳинд (ба истиснои боздидҳои расмӣ) иҷозат дода намешавад, зеро ин қаламравҳо ҳамчун пойгоҳҳои низомӣ истифода мешаванд. == Қувваҳои мусаллаҳ == [[Бритониёи Кабир|Шоҳигарии Муттаҳида]] масъули дифоъи қаламравҳои хориҷии худ мебошад. Бисёре аз қаламравҳои хориҷӣ ҳамчун пойгоҳҳои низомии Шоҳигарии Муттаҳида ва муттаҳидони он хизмат мекунанд. * Остров Вознесения (административно относящийся к острову Святой Елены) — база [[Королевские военно-воздушные силы Великобритании|ВВС Великобритании]] и [[Нерӯи ҳавоии Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|ВВС США]], ранее известная как ''RAF Ascension Island''. * [[Бермудо|Бермудские острова]] — после провозглашения независимости [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|США]] стали основной базой ВМС Великобритании в Западном полушарии. На островах имеется адмиралтейство, [[Верф|верфи]] и эскадра. Для их защиты был создан значительный военный гарнизон, и [[Бермудо|Бермудские острова]] рассматривались британским правительством не как колония, а как военная база — «Гибралтар Запада». Во время [[Ҷанги ҷаҳонии дувум|Второй мировой войны]] на Бермудских островах были созданы [[Канада|канадская]] и [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|американская]] военные базы, существовавшие также в период [[Ҷанги Сард|холодной войны]]. С [[Соли 1995|1995 года]] военное присутствие на Бермудских островах было сокращено до территориального батальона ({{Lang-en|Bermuda Regiment}}). * Британская территория в Индийском океане — на острове Диего-Гарсия расположена большая военно-морская и авиационная база, арендованная [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|Соединёнными Штатами]] до [[Соли 2036|2036 года]]{{Сарчашма нест|10|2|2017}}, с возможностью продления или пересмотра условий договора. * [[Ҷазираҳои Фолкланд|Фолклендские острова]] — на островах находятся британская военная группировка ({{Lang-en|British forces on the Falklands}}), включающая сухопутные войска, авиацию и флот. * [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] — имеется база ВМС Великобритании, авиабаза и верфи, используемые также [[НАТО]], а также гарнизон ({{Lang-en|Royal Gibraltar Regiment}}). * Акротири и Декелия на Кипре — стратегическая военная база Великобритании в восточном Средиземноморье. == Рамзҳо ва нишонаҳо == Ҳар як қаламрави хориҷӣ [[парчам]] ва нишони худро дорад, ки аз ҷониби подшоҳи Бритониё дода шудааст. Анъанавӣ, парчамҳо тарҳи парчами кабудро риоя мекунанд ({{Lang-en|Blue Ensign}}), бо нишони Юнион Ҷек дар кантон ва нишони ҳудудии он. Инҳо истисноҳо мебошанд: * [[Бермудо]] - парчами тоҷирони англис ({{Lang-en|Red Ensign}} ) * Қаламрави [[Антарктикаи Бритониё]] - парчами баҳрии англисӣ, ({{Lang-en|White Ensign}} ) * Қаламрави Бритониё дар Уқёнуси Ҳинд - парчами кабуд бо хатҳои мавҷнок, ки рамзи баҳр мебошанд. * Парчами [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] нишони худро дорад (парчами шаҳри Гибралтар). Нишони Гибралтар ягона нишонест, ки пеш аз омадани маъмурияти мустамликавии Бритониё вуҷуд дошт. Пойгоҳҳои Акротири ва Декелия дар [[Кипр]] ягона қаламрави [[Бритониёи Кабир]] мебошанд, ки парчами худро надоранд. Онҳо, дар баробари ҷазираи Аскеншн, киштии Юнион Ҷекро парвоз мекунанд. == Нигоришҳо == <gallery mode="packed"> Акс:Anguilla-sandy-ground-overlook.jpg|пайванд=Файл:Anguilla-sandy-ground-overlook.jpg|алт=Санди-Граунд, Ангилья.| <small>Сэнди Граунд, [[Ангиля|Ангилья]] .</small> Акс:Bermuda-Harbour_and_Town_of_St_George.jpg|пайванд=Файл:Bermuda-Harbour_and_Town_of_St_George.jpg|алт=Сент-Джордж, Бермуды.| <small>Сент-Ҷорҷс, [[Бермудо|Бермуда]] .</small> Акс:Diegogarcia.jpg|пайванд=Файл:Diegogarcia.jpg|алт=Вид военной базы на Диего-Гарсия, Британская территория в Индийском океане.| <small>Намуди пойгоҳи низомӣ дар Диего Гарсия, қаламрави Бритониё дар уқёнуси Ҳинд .</small> Акс:Roadtown,_Tortola.jpg|пайванд=Файл:Roadtown,_Tortola.jpg|алт=Род-Таун, Тортола, Британские Виргинские острова.| <small>Роуд Таун, Тортола, Ҷазираҳои Вирҷинияи Бритониё .</small> Акс:Grand_Cayman_NASA.jpg|пайванд=Файл:Grand_Cayman_NASA.jpg|алт=Большой Кайман, Каймановы острова.| <small>Гранд Кайман, Ҷазираҳои Кайман .</small> Акс:Upland.jpg|пайванд=Файл:Upland.jpg|алт=Плато, Фолклендские острова.| <small>Плато, [[Ҷазираҳои Фолкланд|Ҷазираҳои Фолкленд]] .</small> Акс:Rock_of_Gibraltar_northwest.jpg|пайванд=Файл:Rock_of_Gibraltar_northwest.jpg|алт=Гибралтарская скала, Гибралтар.| <small>Қуллаи Гибралтар, [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] .</small> Акс:Soufriere_Hills.jpg|пайванд=Файл:Soufriere_Hills.jpg|алт=Суфриер-Хилс, Монтсеррат.| <small>Суфриере Хиллз, Монтсеррат .</small> Акс:Adamstown1.jpg|пайванд=Файл:Adamstown1.jpg|алт=Адамстаун, Питкэрн.| <small>[[Адамстаун]], [[Ҷазираҳои Питкэрн|Питкэрн]] .</small> Акс:St-Helena-Jamestown-from-above.jpg|пайванд=Файл:St-Helena-Jamestown-from-above.jpg|алт=Джеймстаун, Остров Святой Елены.| <small>Ҷеймстаун, ҷазираи Сент Елена .</small> Акс:Thatcher-Peninsula.jpg|пайванд=Файл:Thatcher-Peninsula.jpg|алт=Залив Камберленд, Южная Георгия и Южные Сандвичевы острова.| <small>[[Залив Камберленд|Халиҷи Камберленд]], [[Ҷорҷияи Ҷанубӣ ва ҷазираҳои Сандвичи Ҷанубӣ|Ҷануби Ҷорҷия ва Ҷазираҳои Сандвичҳои Ҷанубӣ]] .</small> Акс:Cockburn_Town.jpg|пайванд=Файл:Cockburn_Town.jpg|алт=Коберн-Таун, Теркс и Кайкос.| <small>Кокберн Таун, Теркс ва Кайкос .</small> Акс:Tristan_da_Cunha,_British_overseas_territory-20March2012.jpg|пайванд=Файл:Tristan_da_Cunha,_British_overseas_territory-20March2012.jpg|алт=Куин-Мэрис-Пик (Тристан-да-Кунья) — высшая точка Британских заморских территорий.| <small>Қуллаи Малика Мэри ( Тристан да Кунья ) баландтарин нуқта дар қаламравҳои берун аз Бритониё аст.</small> </gallery> == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://web.archive.org/web/20150721223515/http://standart-3166-2.ru/3166_2/angilya-ai.htm Тақсимоти маъмурии ISO-и Ангилья. (русӣ)] * [https://web.archive.org/web/20150721223520/http://standart-3166-2.ru/geo/geo-angilya-ai.htm Шӯъбаи адмиралии Ангилья, ҷойгиршавии ҷуғрофӣ - харитаи Google. (русӣ)] {{Пайвандҳои беруна}} [[Гурӯҳ:Империяи Бритониё]] [[Гурӯҳ:Феҳрист:Бритониёи Кабир]] [[Гурӯҳ:Ҷуғрофияи Британияи Кабир]] [[Гурӯҳ:Қаламравҳои вобастаи Британияи Кабир]] [[Гурӯҳ:Ҳудудҳои бурунмарзии Британияи Кабир]] [[Гурӯҳ:Мустамликадорӣ]] [[Гурӯҳ:Википедия:Шаблони «Пайвандҳои беруна» холӣ]] [[Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations]] kmlyuzq7jaarzgizdnvgfli6grsho2o 1481854 1481852 2026-07-23T18:15:28Z Шухрат Саъдиев 5132 /* Маъмурият */ илова 1481854 wikitext text/x-wiki {{Кишвар | Номи тоҷикӣ = Қаламравҳои хориҷии Бритониё | Номи аслӣ = British Overseas Territories | Парчам = Flag of the United Kingdom.svg | Дар харита = United Kingdom (overseas+crown dependencies), administrative divisions - Nmbrs (multiple zoom).svg | sovereignty_type = | Забонҳо = англисӣ | Масоҳат = 1,727,570 | Аҳолӣ = 350,000 | Зичии аҳолӣ = 4,9/ }} '''Қаламравҳои хориҷии Бритониё''' ({{Lang-en|British Overseas Territories}} ; '''Қаламравҳои хориҷии Подшоҳии Муттаҳида''' ,{{Lang-en|United Kingdom Overseas Territories}} ( '''Қаламравҳои хориҷии Бритониёи Кабир''' ) чордаҳ қаламрави вобаста таҳти [[Соҳибихтиёрии давлатӣ|соҳибихтиёрии]] [[Британияи Кабир|Бритониёи Кабир]] мебошанд, аммо қисми [[Подшоҳии Муттаҳида]] нестанд. Номи "Қаламравҳои хориҷии Бритониё" соли 2002 аз ҷониби Қонун дар бораи қаламравҳои хориҷии Бритониё муаррифӣ шуда, истилоҳи ''"Қаламравҳои тобеи Бритониё"-ро'' иваз кард (...{{Lang-en|British-Dependent Territories}} ), ки дар Қонун дар бораи шаҳрвандии Бритониё аз соли 1981 мавҷуд аст. Пеш аз ин, ин қаламравҳо мустамликаҳо ё мустамликаҳои тоҷӣ номида мешуданд. Ҷазираҳои Ҷерсӣ, Гернси ва ҷазираи Мэн низ таҳти соҳибихтиёрии Тоҷи Бритониё қарор доранд, аммо бо [[Бритониёи Кабир]] муносибатҳои конститутсионии каме фарқкунанда доранд ва пайваста ҳамчун тоҷи вобаста тасниф карда мешаванд (вобастагии Тоҷ,{{Lang-en|Crown dependencies}} ), на қаламравҳои хориҷӣ. Қаламравҳои хориҷӣ ва тоҷҳо бояд аз Иттиҳоди Миллатҳо фарқ карда шаванд ({{Lang-en|Commonwealth of Nations}} ), иттиҳоди ихтиёрии мустамликаҳои собиқи Бритониё ва ба наздикӣ баъзе кишварҳои дигар, ба монанди [[Мозамбик]], ки бо сабабҳои молиявӣ ва сиёсӣ ба Иттиҳод ҳамроҳ шуданд. Инҳо истисноҳо мебошанд: == Таърих == Аввалин мустамликаҳои Бритониё дар Ҷаҳони Нав масканҳои шаҳрвандони Бритониё дар заминҳое буданд, ки қаблан берун аз тоҷи Бритониё буданд. Аввалин чунин мустамлика Нюфаундленд буд, ки дар он ҷо моҳигирони бритониёӣ дар асри 16 масканҳои мавсимӣ таъсис доданд. Дар соли 1607, шаҳраки Ҷеймстаун, аввалин мустамликаи доимӣ дар Вирҷиния (ин истилоҳ барои тамоми [[Амрикои Шимолӣ]] истифода мешавад), таъсис дода шуд. Дар соли 1609, мустамликаи дуюм дар [[Бермудо|Бермуда]] аз ҷониби муҳоҷирони ғарқшудаи киштиҳо таъсис дода шуд, ки пас аз аз даст додани мустамликаҳои амрикоӣ дар соли 1783, қадимтарин мустамликаи зиндамондаи Бритониё шуд (мустамликаҳои англисӣ дар соли 1707, пас аз иттиҳоди [[Англия]] ва [[Шотландия]] ва ташкили [[Подшоҳии Бритониёи Кабир|Шоҳигарии Бритониёи Кабир,]] бо номи Бритониё маъруф шуданд). Рушди [[Имперотурии Бритониё]] дар асри 19, ки ба авҷи худ дар солҳои 1920 расид, боис шуд, ки Бритониё беш аз чоряки замини ҷаҳонро, аз ҷумла қаламравҳоеро дар [[Осиё]] ва [[Африқо]], ки аҳолии бумии зиёде доштанд ва на барои мустамликадорӣ, балки бо сабабҳои тиҷоратӣ ё стратегӣ нигоҳ дошта мешуданд, ба худ ҳамроҳ кунад. Дар охири асри 19, мустамликаҳои бузурги муҳоҷимон - [[Канада]], [[Австралия]], [[Зеландияи Нав]] ва [[Африқои Ҷанубӣ|Африқои Ҷанубӣ -]] дар ҳама масъалаҳо ба истиснои сиёсати хориҷӣ, мудофиа ва тиҷорат худидоракунанда ва мустақил шуданд. Мустамликаҳои гуногуни худидоракунанда муттаҳид шуда, федератсияҳоро ташкил доданд: [[Канада]] дар [[соли 1867]] ва Иттиҳоди Австралия дар [[Соли 1901|соли 1901.]] Ин ва дигар мустамликаҳои калони худидоракунанда дар солҳои 1920 доминантҳо номида шуданд ва тибқи Оинномаи Вестминстер дар соли 1931 истиқлолияти пурра ба даст оварданд. Империя ба Иттиҳоди Бритониё номгузорӣ шуд, ки соли [[Соли 1949|1949]] Иттиҳоди Миллатҳо шуд. Аксари мустамликаҳои Бритониё дар [[Африқо]], [[Осиё]] ва [[Амрико]] истиқлолият ба даст оварданд. Баъзе мустамликаҳои собиқ [[Шоҳигарии Иттиҳод|ба қаламравҳои Иттиҳод]] табдил ёфтанд ва монархи Бритониёро ҳамчун сарвари давлат нигоҳ доштанд; дигарон ба ҷумҳурихоҳӣ табдил ёфтанд, аммо Малика [[Елизаветаи II|Елизаветаи II-ро]] ҳамчун Сарвари Иттиҳод эътироф карданд. * [[Тринидад ва Тобаго]] - соли 1797 * [[Доминика]] - соли 1805 * [[Сент-Люсия]] - соли 1814 Интиқоли тамоми [[Ҳонгконг|Ҳонконг]] аз он сабаб муайян карда шуд, ки инфрасохтори он асосан бо музофоти [[Гуандун]] алоқаманд буд ва худи қаламравҳои Бритониё бе таъминоти Чин вуҷуд дошта наметавонистанд. [[Акс:Bermuda-Harbour_and_Town_of_St_George.jpg|мини|250x250пкс|Ҷазираҳои Сент-Ҷорҷ, [[Бермудо|Бермуд]]<nowiki/>о . Ин мустамлика соли [[Соли 1609|1609]] аз ҷониби муҳоҷирони ғарқшудаи киштиҳои асосии ширкати Вирҷиния таъсис дода шудааст. Соли [[Соли 1612|1612,]] оинномаи ширкат ба [[Бермудо|ҷазираҳои Бермудо]] дароз карда шуд ва аз он вақт инҷониб он мустамликаи англисӣ (ва аз [[соли 1707]] Бритониёӣ) буд. Аз замони эълони истиқлолияти [[Вирҷиния]], он қадимтарин мустамликаи Бритониё аст ва Сент-Ҷорҷ қадимтарин шаҳраки доимии англисҳо дар Ҷаҳони Нав аст.]] Дар солҳои 1980-ум, [[Британияи Кабир|Бритониё]] охирин мустамликаҳои қитъавии худро аз даст дод — Родезияи Ҷанубӣ (ҳоло [[Зимбабве]] ) дар [[Африқо]] дар [[соли 1980]] ва Гондураси Бритониё (ҳоло [[Белиз]] ) дар Амрикои Марказӣ дар соли 1981. Охирин мустамликаи бузурги боқимонда [[Ҳонгконг|Ҳонконг]] буд, ки аҳолии он беш аз 5 миллион нафар буд. Бар хилофи дигар қаламравҳо, Ҳонконг аз ҷиҳати маъмурӣ аз ду қисм иборат буд: [[Акс:United_Kingdom_(overseas-crown_dependencies),_administrative_divisions_-_russian_(single_zoom).svg|мини|500x500пкс|Ҷойгиршавии қаламравҳои берунаи Бритониё]] * Ҷазираи Ҳонконг ва нимҷазираи Коулун тибқи Аҳдномаи Нанкин ва Аҳдномаи Пекин дар соли 1860 ба Бритониё ба таври доимӣ ҳамроҳ карда шуданд. * Қаламрави Чин, ки ба истилоҳ қаламравҳои нав номида мешуд, аз ҷониби Бритониё ба муддати 99 сол, аз [[соли 1898]] сар карда, барои ҷойгир кардани аҳолии афзояндаи [[Ҳонгконг|Ҳонконг]] ба иҷора дода шуд. Бо наздик шудани соли 1997, Британияи Кабир ва [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] Эъломияи муштараки Чину Бритониёро имзо карданд, ки дар соли 1997 тамоми [[Ҳонгконг|Ҳонконгро]] ҳамчун " минтақаи махсуси маъмурии " [[Ҷумҳурии Мардумии Чин]] таъсис дод, бо шартҳои сершуморе, ки барои таъмини ҳифзи [[Сармоядорӣ|иқтисодиёти капиталистӣ]] ва тарзи зиндагии [[Ҳонгконг|Ҳонконг]], ки аз ҷониби ҳукмронии Бритониё ташаккул ёфтааст, ҳадди аққал 50 сол пас аз таҳвил пешбинӣ шуда буданд. Айни замон қаламравҳои хориҷии Бритониё дар ҳама минтақаҳои ҷаҳон - ҷазираҳои Кариб - дар ҷазираҳои ба истилоҳ [[Вест-Индия]] - ва [[Бермудо]] дар Атлантикаи Шимолӣ ( [[Амрикои Шимолӣ]] ), [[Ҷазираҳои Фолкланд|ҷазираҳои Фолкленд]] дар Атлантикаи Ҷанубӣ ( [[Амрикои Ҷанубӣ]] ), Сент-Елена дар Атлантикаи Ҷанубӣ ( [[Африқо]] ), [[ҷазираҳои Питкэрн]] дар Уқёнусия, [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] дар [[Аврупо]], қаламрави Бритониё дар уқёнуси Ҳинд ва Акротири ва Декелия дар [[Осиё]], ҷазираҳои Сандвичҳои Ҷанубӣ дар [[Антарктика|Антарктида]] мавҷуданд . Пас аз бозгашти [[Ҳонгконг|Ҳонконг]] ба Чин, моликияти мустамликавии боқимондаи Бритониё асосан аз қаламравҳои хурди ҷазиравӣ бо аҳолии камшумор, инчунин қаламрави беодами Антарктикаи Бритониё иборат буд. Ин қаламравҳо бо сабабҳои гуногун, аз ҷумла: истиқлолият ба даст наоварданд. * Набудани дастгирии истиқлолият аз ҷониби аҳолии маҳаллӣ. * Шумораи ками аҳолӣ фаъолияти қаламравро ҳамчун давлати мустақил душвор мегардонад. * Вобастагӣ ба кумаки иқтисодӣ аз Британияи Кабир. * Зарурати ҳузури низомии Бритониё барои муҳофизат аз кишварҳои ҳамсоя. * Набудани пешшартҳои иқтисодӣ ва сиёсӣ барои истиқлолият. * Баъзе минтақаҳо беодам буда, барои мақсадҳои илмӣ ё низомӣ истифода мешаванд. Дар соли 2002, Парлумони Бритониё Қонун дар бораи қаламравҳои хориҷии Бритониёро қабул кард. Он таърифи "қаламравҳои вобаста"-ро ба "қаламравҳои хориҷӣ" иваз кард ва шаҳрвандии пурраи Бритониёро ба сокинони онҳо (ба истиснои онҳое, ки дар пойгоҳҳои низомӣ дар Кипр зиндагӣ мекунанд) барқарор кард. Ҳамаи қаламравҳои хориҷӣ дорои низоми давлатӣ ва қонунгузории маҳаллии худ мебошанд. Сохтори онҳо бо андоза ва рушди сиёсии мустамлика алоқаманд аст. == Қаламравҳои муосири Бритониёи Кабир == То [[соли 2011]], Қаламравҳои хориҷӣ 14 [[Моликият|амвол]]<nowiki/>ро дар бар мегирифтанд: <ref name="collections.europarchive.org">{{Cite web|url=http://collections.europarchive.org/tna/20080205132101/www.fco.gov.uk/servlet/Front%3fpagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1013618138295|title=[ARCHIVED CONTENT&#93; UK Overseas Territories Foreign & Commonwealth Office|date=|publisher=Collections.europarchive.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFmsD7r?url=http://collections.europarchive.org/tna/20080205132101/www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket%2FXcelerate%2FShowPage|archivedate=2013-07-09}}</ref> {| class="Shortable wikitable" !Парчам !Нишон !Ном !Ҷой !Шиор !Масоҳат !Аҳолӣ !Пойтахт |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Anguilla.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Anguilla.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Anguilla.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Anguilla.svg|50x50пкс]] |[[Ангиля|Ангиля]] |[[Вест-Индия|Вест-Индия]] |''Сила та витримка'' |146 км²<ref name="jncc.gov.uk">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4387|title=British Antarctic Territory|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFoL2UA?url=http://jncc.defra.gov.uk/page-4387|archivedate=2013-07-09}}</ref> |13,500<ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140417/anguilla/|title=Commonwealth Secretariat - Anguilla|date=|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFpmHGm?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140417/anguilla/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |Балли |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Bermuda.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Bermuda.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Bermuda.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Bermuda.svg|59x59пкс]] |[[Бермудо|Ҷазираҳои Бермудо]] |[[Уқёнуси Атлантик|Уқёнуси Атлантик]] |{{Lang-la|Quo fata ferunt}}<br /><br /> («Whither the Fates carry [us]») |54 км²<ref name="data.un.org">{{Cite web|url=http://data.un.org/Data.aspx?d=POP&f=tableCode%3A19|title=UNdata &#124; record view &#124; Surface area in km2|date=2009-11-04|publisher=Data.un.org|deadlink=no|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFqmikk?url=http://data.un.org/Data.aspx?d=POP|archivedate=2013-07-09}}</ref> |64,000 <small>(2007 оцінка)</small> <ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4393|title=Bermuda|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013125634/http://www.jncc.gov.uk/page-4393|archivedate=2010-10-13}}</ref> |[[Ҳамилтон (Бермудо)|Ҳамилтон]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|сарҳад|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|41x41пкс]] |Қаламрави антарктикии Бритониё |[[Антарктика]] |''Тадқиқот ва кашфиёт'' |1 709 400 км²<ref name="jncc.gov.uk" /> |50 дар зимистон; зиёда аз 400 дар тобистон<ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140419/british_antarctic_territory/|title=Commonwealth Secretariat - British Antarctic Territory|date=|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFsxr8A?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140419/british_antarctic_territory/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |Ротера (стансияи Антарктика) |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Commissioner_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Commissioner_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|40x40пкс]] |Қаламрави Бритониё дар Уқёнуси Ҳинд |[[Уқёнуси Ҳинд]] |{{Lang-la|In tutela nostra Limuria}} <br /><br />(«Limuria is in our charge») |46 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4399|title=British Indian Ocean Territory|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013134525/http://www.jncc.gov.uk/page-4399|archivedate=2010-10-13}}</ref> |тақрибан 3000 нафар кормандони низомии бритониё ва амрико.<ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140420/british_indian_ocean_territory/|title=Commonwealth Secretariat - British Indian Ocean Territory|date=|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFwCYwY?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140420/british_indian_ocean_territory/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |Диего-Гарсия |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_British_Virgin_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_British_Virgin_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_British_Virgin_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_British_Virgin_Islands.svg|44x44пкс]] |[[Ҷазираҳои Вирҷинияи Бритониё]] |[[Вест-Индия]] |{{Lang-la|Vigilate}} <br /><br />(«Be watchful») |153 км²<ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4395">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4395|title=British Virgin Islands (BVI)|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013125659/http://www.jncc.gov.uk/page-4395|archivedate=2010-10-13}}</ref> |27,000 <small>(2005 оцінка)</small> <ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4395" /> |[[Род-Таун]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Cayman_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Cayman_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Cayman_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Cayman_Islands.svg|49x49пкс]] |[[Ҷазираҳои Кайман]] |[[Вест-Индия|Вест-Індія]] |''He hath founded it upon the seas'' |259 км²<ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4396">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4396|title=Cayman Islands|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=no|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFzgKtV?url=http://jncc.defra.gov.uk/page-4396|archivedate=2013-07-09}}</ref> |60,456 <ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4396" /> |[[Ҷорҷтаун]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Falkland_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Falkland_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coa_Falkland.svg|пайванд=Файл:Coa_Falkland.svg|53x53пкс]] |[[Ҷазираҳои Фолкланд]] |[[Уқёнуси Атлантик|Уқёнуси Атлантик]] |''Desire the right'' |12 173 км²<ref name="data.un.org" /> |2,955 <small>(2006 оцінка)</small> <ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140425/falkland_islands/|title=Commonwealth Secretariat - Falkland Islands|date=1982-06-14|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG1BAFf?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140425/falkland_islands/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |[[Порт-Стенли]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Gibraltar.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Gibraltar.svg|сарҳад|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Gibraltar1.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Gibraltar1.svg|45x45пкс]] |[[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] |[[Нимҷазираи Пириней]] |{{Lang-la|Nulli expugnabilis hosti}} <br /><br />(«No enemy shall expel us») |6,5 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4400|title=Gibraltar|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG28Hp7?url=http://jncc.defra.gov.uk/page-4400|archivedate=2013-07-09}}</ref> |28,800 <small>(2005)</small> <ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140426/gibraltar/|title=Commonwealth Secretariat - Gibraltar|date=2002-11-07|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG42wRr?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140426/gibraltar/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |[[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Montserrat.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Montserrat.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Montserrat.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Montserrat.svg|51x51пкс]] |[[Монтсеррат]] |[[Вест-Индия]] | |101 км²<ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4397">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4397|title=Montserrat|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013130002/http://www.jncc.gov.uk/page-4397|archivedate=2010-10-13}}</ref> |4,655 <small>(2006 оцінка)</small> <ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4397" /> |Плимут (бо сабаби таҳдиди таркиши вулқон тарк карда шудааст) [[Брейдс (Монтсеррат)|Брейдс]]) |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Pitcairn_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Pitcairn_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_Pitcairn_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_Pitcairn_Islands.svg|47x47пкс]] |[[Ҷазираҳои Питкэрн]] |[[Уқёнуси Ором]] | |45 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4405|title=Pitcairn Island|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013125750/http://www.jncc.gov.uk/page-4405|archivedate=2010-10-13}}</ref> |51 <small>(2008)</small> <ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140428/pitcairn_islands__pitcairn__henderson__ducie_and_o/|title=Commonwealth Secretariat - Pitcairn Islands (Pitcairn, Henderson, Ducie and Oeno Islands)|date=|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG8paGn?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140428/pitcairn_islands__pitcairn__henderson__ducie_and_o/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |[[Адамстаун]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Saint_Helena.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Saint_Helena.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Saint_Helena.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Saint_Helena.svg|55x55пкс]] |Ҷазираҳои Еленаи муқаддас, Вознесение ва Тристан-да-Куня |[[Уқёнуси Атлас]] |''Содиқ ва пойдор'' <small>([[Ҷазираи Еленаи муқаддас]])</small> |420 км² |4,255 <small>(Ҷазираи Еленаи муқаддас; 2008 арзебӣ)</small><ref>{{Cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf|title=UN Statistics - St Helena census 2008|date=|publisher=unstats.un.org|deadlink=no|accessdate=2011-01-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG9mz09?url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf|archivedate=2013-07-09}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20181225035533/https://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf%20|date=2018-12-25}}</ref><br /><br /> 1,275 <small>(Ҷазираи Вознесение ва Тристан-да-Куня; арзебӣ)</small><ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/6748187.stm|title=Territories: St Helena, Ascension, Tristan da Cunha|date=2010-12-01|publisher=bbc.co.uk|deadlink=no|accessdate=2011-01-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyGAN150?url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14123534|archivedate=2013-07-09}}</ref> |[[Ҷеймстаун]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|65x65пкс]] |[[Ҷорҷияи Ҷанубӣ ва ҷазираҳои Сандвичи Ҷанубӣ]] |[[Уқёнуси Атлантик]] |{{Lang-la|Leo terram propriam protegat}}<br /><br /> («Let the lion protect his own land») |4 066 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact92/wf930224.txt|title=Архівована копія|accessdate=11 січня 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160131120443/http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact92/wf930224.txt|archivedate=31 січня 2016}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160131120443/http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact92/wf930224.txt|date=2016-01-31}}</ref> |99 <ref>{{Cite web|url=http://population.mongabay.com/population/south-georgia-and-the-south-sandwich-islands/3426466/grytviken|title=Population of Grytviken, South Georgia and the South Sandwich Islands|date=2009-03-31|publisher=Population.mongabay.com|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyGBdjpy?url=http://population.mongabay.com/population/south-georgia-and-the-south-sandwich-islands/3426466/grytviken|archivedate=2013-07-09}}</ref> |Грютвикен |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Royal_Coat_of_Arms_of_the_United_Kingdom_(HM_Government).svg|пайванд=Файл:Royal_Coat_of_Arms_of_the_United_Kingdom_(HM_Government).svg|40x40пкс]] |Акротири ва Декелия |[[Баҳри Миёназамин]] ([[Кипр]]) | |255 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4413|title=SBA Cyprus|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013125956/http://www.jncc.gov.uk/page-4413|archivedate=2010-10-13}}</ref> |14,000 <small>(about half British military and staff)</small>; |Епископи |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Turks_and_Caicos_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Turks_and_Caicos_Islands.svg|80x80пкс]] | |Теркс ва Кайкос |[[Вест-Индия]] | |430 км²<ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4398">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4398|title=Turks and Caicos Islands|date=2009-11-01|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyGE0Sp2?url=http://jncc.defra.gov.uk/page-4398|archivedate=2013-07-09}}</ref> |32,000 <small>(2006 оцінка)</small> <ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4398" /> |[[Коберн-Таун]] |} == Назорат == === Сарвари қаламрав === Сарвари қаламравҳои хориҷӣ [[Бритониё]] (ҳоло шоҳ [[Чарлзи III|Чарлз III]] ) ҳамчун роҳбари [[Британияи Кабир|Подшоҳии Муттаҳида]] аст, на тибқи қонунҳои қаламравҳои алоҳида. Дар ҳар як қаламрав, шоҳ намояндагонро барои иҷрои ҳокимияти иҷроия таъин мекунад. Дар қаламравҳое, ки аҳолии доимӣ доранд, шоҳ бо тавсияи ҳукумати Бритониё [[фармондор]], одатан як афсари баландпояи ба нафақа баромада ё хизматчии давлатиро таъин мекунад. Дар қаламравҳое, ки аҳолии доимӣ надоранд, одатан комиссар таъин карда мешавад. Дар қаламравҳои хориҷӣ, ки дорои моликияти тобеъ мебошанд, губернатор метавонад маъмури намояндагии худро дар қаламрави тобеъ таъин кунад. [[Фармондор]] воқеан роҳбари [[Қаламравҳои иттифоқӣ|қаламрав]] аст. Ӯ одатан масъули таъини сардори ҳукумат ва дигар хизматчиёни давлатӣ мебошад. Губернатор инчунин масъули робита бо ҳукумати [[Британияи Кабир|Бритониёи Кабир]] буда, вазифаҳои намояндагиро иҷро мекунад. Комиссар дорои ҳамон ваколатҳое мебошад, ки [[Фармондор]] дорад, аммо вазифаҳои сардори ҳукуматро низ иҷро мекунад. === Маъмурият === Ҳар як қаламрави хориҷӣ қонунгузории худро дорад, ки аз қонунгузории Британияи Кабир мустақил аст. Системаи ҳуқуқӣ умуман бар асоси қонунгузории умумии [[Англия]] бо баъзе тағйироти маҳаллӣ асос ёфтааст. Ҳар як қаламрав дорои прокурори генералӣ ва низоми судии худ мебошад. Дар қаламравҳои хурдтар, [[Бритониёи Кабир]] барои баррасии парвандаҳои судӣ судя ё адвокат таъин мекунад. {| class="wikitable" !Қаламрав !Маъмурият |- | * Қаламрави Антарктикаи Бритониё * [[Ҷорҷияи Ҷанубӣ ва ҷазираҳои Сандвичи Ҷанубӣ]] |Коренного населения нет, следовательно, нет выборного правительства. Комиссар с помощью администратора осуществляет управление территорией. |- | * Қаламрави Бритониё дар Уқёнуси Ҳинд |Нет выборного правительства и на данный момент нет проживающего там коренного населения. Чагосцы, принудительно выселенные с территории в [[Соли 1971|1971 году]] и могущие рассматриваться как население островов, в настоящее время добиваются в британских судебных инстанциях разрешения на возвращение. |- | * Пойгоҳҳои Акротири ва Декелия дар Кипр |Нет выборного правительства, однако британские военные власти стремятся по возможности сблизить местные законы с законодательством [[Кипр]]. |- | * [[Ҷазираҳои Питкэрн|Питкэрн]] |Существует выборный мэр и совет острова, имеющий законодательную и исполнительную власть. Решения этих органов должны получить одобрение губернатора, который, как представитель британского правительства, сохраняет практически неограниченную власть. |- | * [[Ҷазираҳои Фолкланд]] * Ҷазираҳои Еленаи муқаддас, Вознесение ва Тристан-да-Куня |Правительство состоит из избираемого законодательного совета ({{Lang-en|Legislative council}}). Губернатор является главой правительства и исполнительного совета, состоящего из назначаемых законодательным советом членов, а также двух постоянных членов. |- | * [[Ангиля]] * [[Ҷазираҳои Вирҷинияи Бритониё]] * [[Ҷазираҳои Кайман]] * Монтсеррат |Эти территории имеют законодательный совет и политические партии. Исполнительный совет обычно называется кабинетом и возглавляется главным министром ({{Lang-en|Chief Minister}}) (кроме Каймановых островов, где этот пост занимает лидер партии, имеющей большинство в парламенте ({{Lang-en|Leader of Government Business}}). Губернатор имеет меньше полномочий в местных вопросах и занимается в основном внешней политикой и экономикой, в то время как избранное правительство занимается внутренними делами. |- | * [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] |Согласно Конституции 2006 года, принятой в [[Раъйпурсӣ|референдуме]], в [[Ҷабалутториқ|Гибралтаре]] существует парламент. Правительство Гибралтара избирается и возглавляется главным министром. Вопросы обороны, внешней политики и внутренней безопасности находятся в ведении губернатора. Таким образом, [[Британияи Кабир|Великобритания]] не имеет административной власти в Гибралтаре. |- | * [[Бермудо|Бермудо]] * Теркс и Кайкос |[[Бермудо], основанные в [[Соли 1609|1609 году]], являются старейшей и наиболее населённой среди Заморских территорий. Большая часть исполнительной власти сосредоточена в руках премьер-министра. Эта система управления близка к принятой в [[Шоҳигарии Иттиҳод|Королевствах Содружества]]. Британское правительство сохраняет лишь минимальные полномочия и представлено губернатором, однако большинство вопросов решается местными министрами. Первая сессия бермудского парламента состоялась в [[Соли 1620|1620 году]], и с тех пор это в значительной степени самоуправляемая и автономная территория. [[9 август|9 августи]] [[Соли 2006|соли 2006]] дар Туркс ва Кайкос конститутсияи нав қабул карда шуд. Сарвари ҳукумат [[сарвазир]] аст ва [[мухторият|мухторияти]] [[ҷазира|ҷазираҳо]] ба таври назаррас афзоиш ёфтааст. |} === Системаи қонунгузорӣ === Пойгоҳҳои Акротири ва Декелия дар Кипр ягона қаламрави Бритониёи Кабир мебошанд, ки парчами худро надоранд. Онҳо, дар баробари ҷазираи Аскеншн, киштии Юнион Ҷекро парвоз мекунанд. Ин низом махсусан дар парвандаҳои марбут ба ҷиноятҳои вазнин ва дар ҷойҳое, ки ҳакамон беғаразона дастрас нестанд, ба монанди дар ҷазираҳои камаҳолӣ, муҳим аст. Мисоли дахолати [[Британияи Кабир]] дар парвандаи мушаххас тафтишоти таҷовуз ба номус дар ҷазираи [[Ҷазираҳои Питкэрн|Питкэрн]] [[Соли 2004|дар соли 2004]] мебошад. Вазорати корҳои хориҷӣ ва Иттиҳод масъули назорати манфиатҳои ҳамаи қаламравҳои хориҷӣ мебошад, ба истиснои пойгоҳҳо дар Кипр, ки таҳти салоҳияти Вазорати дифоъ қарор доранд. Департаменти қаламравҳои хориҷиро Вазири қаламравҳои хориҷӣ, ки айни замон муовини котиби парлумонии давлат аст, роҳбарӣ мекунад. Дар [[Соли 1999|соли 1999,]] Департамент гузоришеро ([https://web.archive.org/web/20020618045527/http://www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket%2FXcelerate%2FShowPage&c=Page&cid=1018028164839 Шарикӣ барои пешрафт ва шукуфоӣ: Бритониё ва қаламравҳои хориҷӣ] ) нашр кард, ки сиёсати Бритониёи Кабирро нисбат ба қаламравҳои хориҷӣ, ки чор самти асосиро фаро мегирад, тавсиф мекунад: * Худмуайянкунӣ * Масъулияти [[Бритониёи Кабир]] ва қаламравҳо * Мухторияти демократӣ * Таъмини кӯмак ва дастгирӣ Ҳукуматҳои қаламравҳои хориҷие, ки аҳолии бумӣ доранд (ба истиснои [[Бермудо|ҷазираҳои Бермудо]] ), дафтарҳои худро дар [[Лондон]] доранд. Манфиатҳои ин қаламравҳоро инчунин Ассотсиатсияи қаламравҳои хориҷии [[Бритониёи Кабир]] [https://web.archive.org/web/20100427071107/http://www.ukota.org/default.asp (UKOTA),] ки дар [[Лондон]] ҷойгир аст, намояндагӣ мекунад. Вазорати корҳои хориҷӣ ва Иттиҳод ба корҳои хориҷии қаламравҳои хориҷӣ сарукор дорад. Ғайр аз ин, баъзе қаламравҳо дар кишварҳои ҳамсоя намояндагиҳои дипломатӣ доранд, ки масъалаҳои муҳоҷират ва иқтисоди хориҷиро баррасӣ мекунанд. Як қатор қаламравҳои Кариб узви Созмони Давлатҳои Карибии Шарқӣ ва Ҷомеаи Кариб мебошанд. Ҳеҷ яке аз қаламравҳои хориҷӣ узви Иттиҳоди Миллатҳо нестанд, гарчанде ки онҳо дар Бозиҳои Иттиҳод иштирок мекунанд. * ''Фонди ҳукумати хуб'', барои рушди идоракунии давлатӣ * ''Буҷаи Барномаи гуногунрангии иқтисодӣ'', ки ба гуногунранг кардани иқтисодиёти ҳудудҳо нигаронида шудааст == Муносибатҳои беруна == [[Акс:Antarktyda-Brytyjskie_Terytorium_Antarktyczne.png|мини|Дар харита қисмате [[Антарктика|аз Антарктида]] нишон дода шудааст, ки Британияи Кабир онро қаламрави Антарктидаи Бритониё эълон мекунад.]] Вазорати корҳои хориҷӣ ва Иттиҳод ба корҳои хориҷии қаламравҳои хориҷӣ сарукор дорад. Ғайр аз ин, баъзе қаламравҳо дар кишварҳои ҳамсоя намояндагиҳои дипломатӣ доранд, ки масъалаҳои муҳоҷират ва иқтисоди хориҷиро баррасӣ мекунанд. Як қатор қаламравҳои Кариб узви Созмони Давлатҳои Карибии Шарқӣ ва Ҷомеаи Кариб мебошанд. Ҳеҷ яке аз қаламравҳои хориҷӣ узви Иттиҳоди Миллатҳо нестанд, гарчанде ки онҳо дар Бозиҳои Иттиҳод иштирок мекунанд. [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] ягона қаламрави хориҷа аст, ки тавассути узвияти Британияи Кабир (то соли 2020) ба [[Иттиҳоди Аврупо]] дохил шуда буд, аммо он мустақилона узв набуд ва узви иттиҳоди гумрукӣ набуд. Дигар қаламравҳои хориҷа ҳеҷ гоҳ узви [[Иттиҳоди Аврупо]] набуданд ва аксари қонунҳои ИА ба онҳо татбиқ намешуданд. Баъзе қисмҳои қонуни ИА ба онҳо ҳамчун аъзои Ассотсиатсияи кишварҳо ва қаламравҳои хориҷӣ татбиқ мешуданд (...).{{Lang-en|OCT Association}} ), аммо, дар амал, онҳо аз ҷониби додгоҳҳои маҳаллӣ хеле кам татбиқ мешуданд. Дар ҳамин асос, маблағҳои сохторӣ ба қаламравҳои хориҷӣ барои лоиҳаҳои барқарорсозӣ ҷудо карда шуданд. Аз замони баргардонидани шаҳрвандии пурраи [[Бритониё]] ба аксари сокинони қаламравҳои хориҷӣ (асосан тавассути Қонун дар бораи қаламравҳои хориҷии Бритониё [[Соли 2002|аз соли 2002]] ), шаҳрвандони қаламравҳои хориҷӣ шаҳрвандии ҳамзамон [[Иттиҳоди Аврупо|Иттиҳоди Аврупоро]] доранд, ки ба онҳо [[ҳуқуқ]] медиҳад, ки озодона дар дохили ҳамаи кишварҳои узви [[Иттиҳоди Аврупо|ИА]] ҳаракат кунанд. Ҳеҷ яке аз қаламравҳои хориҷӣ [[Шаҳрвандӣ|шаҳрвандии]] худро надорад ва ҳамаи шаҳрвандон ҳамчун шаҳрвандони қаламравҳои хориҷии Бритониё тасниф карда мешаванд ({{Lang-en|British Overseas Territories citizens, BOTC}}). Аммо, ин қаламравҳо дар масъалаҳои муҳоҷират худидоракунӣ доранд, аз ин рӯ гирифтани мақоми BOTC ба таври худкор ҳуқуқи истиқомат дар қаламравҳои дигарро намедиҳад, зеро ин аз қонунҳои муҳоҷирати қаламрави мушаххас вобаста аст. Қаламрави хориҷӣ метавонад мақоми истиқомати доимӣ диҳад ({{Lang-en|Belonger status}} , ки ҳуқуқи истиқоматро медиҳад. Афроде, ки шаҳрвандии қаламравҳои хориҷии Бритониёро надоранд, метавонанд ин мақомро барои истиқомат дар қаламрави мушаххас ба даст оранд ва сипас, дар сурати хоҳиш, ба шаҳрвандӣ қабул карда, шаҳрвандӣ гиранд. * [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] [[Испониё|аз ҷониби Испания баҳсбарангез аст.]] * [[Ҷазираҳои Фолкланд|Ҷазираҳои Фолкланд]], [[Ҷорҷияи Ҷанубӣ ва ҷазираҳои Сандвичи Ҷанубӣ|Ҷорҷияи Ҷанубӣ ва Ҷазираҳои Сандвичи Ҷанубӣ]] [[Аргентина|аз ҷониби Аргентина]] баҳс карда мешаванд. * Қаламрави Бритониё дар Уқёнуси Ҳинд - [[Маврикий]] ва [[Сейшел|Сейшелҳо]] баҳс мекунанд * Пойгоҳҳои низомии Акротири ва Декелияро [[Кипр]] баҳс мекунад * Қаламрави [[Антарктикаи Бритониё]] аз ҷониби ҷомеаи байналмилалӣ эътироф нашудааст (нигаред ба [[Созишнома дар бораи Антарктика|Шартномаи Антарктика]] ) ва қисме аз ин қаламравро [[Чили]] ва [[Аргентина]] низ баҳс мекунанд. == Муносибатҳо бо Бритониёи Кабир == Ҳеҷ яке аз қаламравҳои хориҷӣ [[Шаҳрвандӣ|шаҳрвандии]] худро надорад ва ҳамаи шаҳрвандон ҳамчун шаҳрвандони қаламравҳои хориҷии Бритониё тасниф карда мешаванд ({{Lang-en|British Overseas Territories citizens, BOTC}}). Аммо, ин қаламравҳо дар масъалаҳои муҳоҷират худидоракунӣ доранд, аз ин рӯ гирифтани мақоми BOTC ба таври худкор ҳуқуқи истиқомат дар қаламравҳои дигарро намедиҳад, зеро ин аз қонунҳои муҳоҷирати қаламрави мушаххас вобаста аст. Қаламрави хориҷӣ метавонад мақоми истиқомати доимӣ диҳад ({{Lang-en|Belonger status}} , ки ҳуқуқи истиқоматро медиҳад. Афроде, ки шаҳрвандии қаламравҳои хориҷии Бритониёро надоранд, метавонанд ин мақомро барои истиқомат дар қаламрави мушаххас ба даст оранд ва сипас, дар сурати хоҳиш, ба шаҳрвандӣ қабул карда, шаҳрвандӣ гиранд. Аз нигоҳи таърихӣ, аксари сокинони собиқ [[Имперотурии Бритониё]] шаҳрвандии Бритониёро доштанд, ки пас аз ба даст овардани истиқлолият ин қаламрав умуман аз даст дода шуд. Аз [[Соли 1949|соли 1949 ]] инҷониб, шаҳрвандони Бритониё дар Бритониёи Кабир ва мустамликаҳои боқимондаи тоҷ ҳамчун шаҳрвандони Бритониёи Кабир ва мустамликаҳои Бритониё номида мешаванд ({{Lang-en|citizens of the United Kingdom and Colonies}} ). Аммо, тағйирот ба Қонун дар бораи шаҳрвандӣ ва муҳоҷират байни [[Соли 1962|соли 1962]] ва [[Соли 1983|соли 1983]] боиси таъсиси шаҳрвандии алоҳида барои қаламравҳои тобеи [[Бритониё]] гардиданд ({{Lang-en|British Dependent Territories citizenship}}) – аз ин рӯ, аксарияти аҳолии қаламравҳои хориҷӣ аз шаҳрвандии пурраи Бритониё маҳрум карда шуданд. Ин кор асосан барои пешгирии муҳоҷирати оммавии сокинони [[Ҳонгконг|Ҳонконг]] ба [[Бритониёи Кабир]] пеш аз супурдани он ба [[Ҷумҳурии Мардумии Чин| Чин]] дар [[соли 1997]] анҷом дода шуд. Истисно барои [[Ҷазираҳои Фолкланд|ҷазираҳои Фолкланд]], ки соли гузашта аз ҷониби [[Аргентина]] мавриди ҳамла қарор гирифта буданд, сурат гирифт. Аз сабаби ихтилофот бо [[Испониё]], шаҳрвандии пурраи Бритониё ба зудӣ ба сокинони [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] барқарор карда шуд. Дар [[Соли 2002|соли 2002]], Қонун дар бораи қаламравҳои хориҷии Бритониё шаҳрвандии Бритониёро дар қаламравҳои тобеи Бритониё бекор кард ва шаҳрвандии пурраи Бритониёро ба ҳамаи дорандагон, ба истиснои онҳое, ки дар пойгоҳҳои низомӣ дар [[Кипр]] зиндагӣ мекунанд, барқарор кард. Ин ҳуқуқи зиндагӣ дар [[Бритониёи Кабир|Бритониёи Кабирро]] барқарор кард. Дар айни замон, шаҳрвандони Бритониё ҳаққи худкори маскан гирифтан дар ягон қаламрави хориҷиро надоранд. Баъзеҳо муҳоҷиратро манъ мекунанд ва ҳамаи шахсони воридшуда бояд аз ҳукумати қаламрав иҷозатномаи истиқомат гиранд. Боздид аз ҷазираи Аскеншн ва қаламрави Бритониёи Уқёнуси Ҳинд (ба истиснои боздидҳои расмӣ) иҷозат дода намешавад, зеро ин қаламравҳо ҳамчун пойгоҳҳои низомӣ истифода мешаванд. == Қувваҳои мусаллаҳ == [[Бритониёи Кабир|Шоҳигарии Муттаҳида]] масъули дифоъи қаламравҳои хориҷии худ мебошад. Бисёре аз қаламравҳои хориҷӣ ҳамчун пойгоҳҳои низомии Шоҳигарии Муттаҳида ва муттаҳидони он хизмат мекунанд. * Остров Вознесения (административно относящийся к острову Святой Елены) — база [[Королевские военно-воздушные силы Великобритании|ВВС Великобритании]] и [[Нерӯи ҳавоии Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|ВВС США]], ранее известная как ''RAF Ascension Island''. * [[Бермудо|Бермудские острова]] — после провозглашения независимости [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|США]] стали основной базой ВМС Великобритании в Западном полушарии. На островах имеется адмиралтейство, [[Верф|верфи]] и эскадра. Для их защиты был создан значительный военный гарнизон, и [[Бермудо|Бермудские острова]] рассматривались британским правительством не как колония, а как военная база — «Гибралтар Запада». Во время [[Ҷанги ҷаҳонии дувум|Второй мировой войны]] на Бермудских островах были созданы [[Канада|канадская]] и [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|американская]] военные базы, существовавшие также в период [[Ҷанги Сард|холодной войны]]. С [[Соли 1995|1995 года]] военное присутствие на Бермудских островах было сокращено до территориального батальона ({{Lang-en|Bermuda Regiment}}). * Британская территория в Индийском океане — на острове Диего-Гарсия расположена большая военно-морская и авиационная база, арендованная [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|Соединёнными Штатами]] до [[Соли 2036|2036 года]]{{Сарчашма нест|10|2|2017}}, с возможностью продления или пересмотра условий договора. * [[Ҷазираҳои Фолкланд|Фолклендские острова]] — на островах находятся британская военная группировка ({{Lang-en|British forces on the Falklands}}), включающая сухопутные войска, авиацию и флот. * [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] — имеется база ВМС Великобритании, авиабаза и верфи, используемые также [[НАТО]], а также гарнизон ({{Lang-en|Royal Gibraltar Regiment}}). * Акротири и Декелия на Кипре — стратегическая военная база Великобритании в восточном Средиземноморье. == Рамзҳо ва нишонаҳо == Ҳар як қаламрави хориҷӣ [[парчам]] ва нишони худро дорад, ки аз ҷониби подшоҳи Бритониё дода шудааст. Анъанавӣ, парчамҳо тарҳи парчами кабудро риоя мекунанд ({{Lang-en|Blue Ensign}}), бо нишони Юнион Ҷек дар кантон ва нишони ҳудудии он. Инҳо истисноҳо мебошанд: * [[Бермудо]] - парчами тоҷирони англис ({{Lang-en|Red Ensign}} ) * Қаламрави [[Антарктикаи Бритониё]] - парчами баҳрии англисӣ, ({{Lang-en|White Ensign}} ) * Қаламрави Бритониё дар Уқёнуси Ҳинд - парчами кабуд бо хатҳои мавҷнок, ки рамзи баҳр мебошанд. * Парчами [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] нишони худро дорад (парчами шаҳри Гибралтар). Нишони Гибралтар ягона нишонест, ки пеш аз омадани маъмурияти мустамликавии Бритониё вуҷуд дошт. Пойгоҳҳои Акротири ва Декелия дар [[Кипр]] ягона қаламрави [[Бритониёи Кабир]] мебошанд, ки парчами худро надоранд. Онҳо, дар баробари ҷазираи Аскеншн, киштии Юнион Ҷекро парвоз мекунанд. == Нигоришҳо == <gallery mode="packed"> Акс:Anguilla-sandy-ground-overlook.jpg|пайванд=Файл:Anguilla-sandy-ground-overlook.jpg|алт=Санди-Граунд, Ангилья.| <small>Сэнди Граунд, [[Ангиля|Ангилья]] .</small> Акс:Bermuda-Harbour_and_Town_of_St_George.jpg|пайванд=Файл:Bermuda-Harbour_and_Town_of_St_George.jpg|алт=Сент-Джордж, Бермуды.| <small>Сент-Ҷорҷс, [[Бермудо|Бермуда]] .</small> Акс:Diegogarcia.jpg|пайванд=Файл:Diegogarcia.jpg|алт=Вид военной базы на Диего-Гарсия, Британская территория в Индийском океане.| <small>Намуди пойгоҳи низомӣ дар Диего Гарсия, қаламрави Бритониё дар уқёнуси Ҳинд .</small> Акс:Roadtown,_Tortola.jpg|пайванд=Файл:Roadtown,_Tortola.jpg|алт=Род-Таун, Тортола, Британские Виргинские острова.| <small>Роуд Таун, Тортола, Ҷазираҳои Вирҷинияи Бритониё .</small> Акс:Grand_Cayman_NASA.jpg|пайванд=Файл:Grand_Cayman_NASA.jpg|алт=Большой Кайман, Каймановы острова.| <small>Гранд Кайман, Ҷазираҳои Кайман .</small> Акс:Upland.jpg|пайванд=Файл:Upland.jpg|алт=Плато, Фолклендские острова.| <small>Плато, [[Ҷазираҳои Фолкланд|Ҷазираҳои Фолкленд]] .</small> Акс:Rock_of_Gibraltar_northwest.jpg|пайванд=Файл:Rock_of_Gibraltar_northwest.jpg|алт=Гибралтарская скала, Гибралтар.| <small>Қуллаи Гибралтар, [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] .</small> Акс:Soufriere_Hills.jpg|пайванд=Файл:Soufriere_Hills.jpg|алт=Суфриер-Хилс, Монтсеррат.| <small>Суфриере Хиллз, Монтсеррат .</small> Акс:Adamstown1.jpg|пайванд=Файл:Adamstown1.jpg|алт=Адамстаун, Питкэрн.| <small>[[Адамстаун]], [[Ҷазираҳои Питкэрн|Питкэрн]] .</small> Акс:St-Helena-Jamestown-from-above.jpg|пайванд=Файл:St-Helena-Jamestown-from-above.jpg|алт=Джеймстаун, Остров Святой Елены.| <small>Ҷеймстаун, ҷазираи Сент Елена .</small> Акс:Thatcher-Peninsula.jpg|пайванд=Файл:Thatcher-Peninsula.jpg|алт=Залив Камберленд, Южная Георгия и Южные Сандвичевы острова.| <small>[[Залив Камберленд|Халиҷи Камберленд]], [[Ҷорҷияи Ҷанубӣ ва ҷазираҳои Сандвичи Ҷанубӣ|Ҷануби Ҷорҷия ва Ҷазираҳои Сандвичҳои Ҷанубӣ]] .</small> Акс:Cockburn_Town.jpg|пайванд=Файл:Cockburn_Town.jpg|алт=Коберн-Таун, Теркс и Кайкос.| <small>Кокберн Таун, Теркс ва Кайкос .</small> Акс:Tristan_da_Cunha,_British_overseas_territory-20March2012.jpg|пайванд=Файл:Tristan_da_Cunha,_British_overseas_territory-20March2012.jpg|алт=Куин-Мэрис-Пик (Тристан-да-Кунья) — высшая точка Британских заморских территорий.| <small>Қуллаи Малика Мэри ( Тристан да Кунья ) баландтарин нуқта дар қаламравҳои берун аз Бритониё аст.</small> </gallery> == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://web.archive.org/web/20150721223515/http://standart-3166-2.ru/3166_2/angilya-ai.htm Тақсимоти маъмурии ISO-и Ангилья. (русӣ)] * [https://web.archive.org/web/20150721223520/http://standart-3166-2.ru/geo/geo-angilya-ai.htm Шӯъбаи адмиралии Ангилья, ҷойгиршавии ҷуғрофӣ - харитаи Google. (русӣ)] {{Пайвандҳои беруна}} [[Гурӯҳ:Империяи Бритониё]] [[Гурӯҳ:Феҳрист:Бритониёи Кабир]] [[Гурӯҳ:Ҷуғрофияи Британияи Кабир]] [[Гурӯҳ:Қаламравҳои вобастаи Британияи Кабир]] [[Гурӯҳ:Ҳудудҳои бурунмарзии Британияи Кабир]] [[Гурӯҳ:Мустамликадорӣ]] [[Гурӯҳ:Википедия:Шаблони «Пайвандҳои беруна» холӣ]] [[Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations]] cp3c2ccbyq28fo5p3pxt7vu6ttqv7bn 1481857 1481854 2026-07-23T18:31:41Z Шухрат Саъдиев 5132 /* Маъмурият */ тарҷума 1481857 wikitext text/x-wiki {{Кишвар | Номи тоҷикӣ = Қаламравҳои хориҷии Бритониё | Номи аслӣ = British Overseas Territories | Парчам = Flag of the United Kingdom.svg | Дар харита = United Kingdom (overseas+crown dependencies), administrative divisions - Nmbrs (multiple zoom).svg | sovereignty_type = | Забонҳо = англисӣ | Масоҳат = 1,727,570 | Аҳолӣ = 350,000 | Зичии аҳолӣ = 4,9/ }} '''Қаламравҳои хориҷии Бритониё''' ({{Lang-en|British Overseas Territories}} ; '''Қаламравҳои хориҷии Подшоҳии Муттаҳида''' ,{{Lang-en|United Kingdom Overseas Territories}} ( '''Қаламравҳои хориҷии Бритониёи Кабир''' ) чордаҳ қаламрави вобаста таҳти [[Соҳибихтиёрии давлатӣ|соҳибихтиёрии]] [[Британияи Кабир|Бритониёи Кабир]] мебошанд, аммо қисми [[Подшоҳии Муттаҳида]] нестанд. Номи "Қаламравҳои хориҷии Бритониё" соли 2002 аз ҷониби Қонун дар бораи қаламравҳои хориҷии Бритониё муаррифӣ шуда, истилоҳи ''"Қаламравҳои тобеи Бритониё"-ро'' иваз кард (...{{Lang-en|British-Dependent Territories}} ), ки дар Қонун дар бораи шаҳрвандии Бритониё аз соли 1981 мавҷуд аст. Пеш аз ин, ин қаламравҳо мустамликаҳо ё мустамликаҳои тоҷӣ номида мешуданд. Ҷазираҳои Ҷерсӣ, Гернси ва ҷазираи Мэн низ таҳти соҳибихтиёрии Тоҷи Бритониё қарор доранд, аммо бо [[Бритониёи Кабир]] муносибатҳои конститутсионии каме фарқкунанда доранд ва пайваста ҳамчун тоҷи вобаста тасниф карда мешаванд (вобастагии Тоҷ,{{Lang-en|Crown dependencies}} ), на қаламравҳои хориҷӣ. Қаламравҳои хориҷӣ ва тоҷҳо бояд аз Иттиҳоди Миллатҳо фарқ карда шаванд ({{Lang-en|Commonwealth of Nations}} ), иттиҳоди ихтиёрии мустамликаҳои собиқи Бритониё ва ба наздикӣ баъзе кишварҳои дигар, ба монанди [[Мозамбик]], ки бо сабабҳои молиявӣ ва сиёсӣ ба Иттиҳод ҳамроҳ шуданд. Инҳо истисноҳо мебошанд: == Таърих == Аввалин мустамликаҳои Бритониё дар Ҷаҳони Нав масканҳои шаҳрвандони Бритониё дар заминҳое буданд, ки қаблан берун аз тоҷи Бритониё буданд. Аввалин чунин мустамлика Нюфаундленд буд, ки дар он ҷо моҳигирони бритониёӣ дар асри 16 масканҳои мавсимӣ таъсис доданд. Дар соли 1607, шаҳраки Ҷеймстаун, аввалин мустамликаи доимӣ дар Вирҷиния (ин истилоҳ барои тамоми [[Амрикои Шимолӣ]] истифода мешавад), таъсис дода шуд. Дар соли 1609, мустамликаи дуюм дар [[Бермудо|Бермуда]] аз ҷониби муҳоҷирони ғарқшудаи киштиҳо таъсис дода шуд, ки пас аз аз даст додани мустамликаҳои амрикоӣ дар соли 1783, қадимтарин мустамликаи зиндамондаи Бритониё шуд (мустамликаҳои англисӣ дар соли 1707, пас аз иттиҳоди [[Англия]] ва [[Шотландия]] ва ташкили [[Подшоҳии Бритониёи Кабир|Шоҳигарии Бритониёи Кабир,]] бо номи Бритониё маъруф шуданд). Рушди [[Имперотурии Бритониё]] дар асри 19, ки ба авҷи худ дар солҳои 1920 расид, боис шуд, ки Бритониё беш аз чоряки замини ҷаҳонро, аз ҷумла қаламравҳоеро дар [[Осиё]] ва [[Африқо]], ки аҳолии бумии зиёде доштанд ва на барои мустамликадорӣ, балки бо сабабҳои тиҷоратӣ ё стратегӣ нигоҳ дошта мешуданд, ба худ ҳамроҳ кунад. Дар охири асри 19, мустамликаҳои бузурги муҳоҷимон - [[Канада]], [[Австралия]], [[Зеландияи Нав]] ва [[Африқои Ҷанубӣ|Африқои Ҷанубӣ -]] дар ҳама масъалаҳо ба истиснои сиёсати хориҷӣ, мудофиа ва тиҷорат худидоракунанда ва мустақил шуданд. Мустамликаҳои гуногуни худидоракунанда муттаҳид шуда, федератсияҳоро ташкил доданд: [[Канада]] дар [[соли 1867]] ва Иттиҳоди Австралия дар [[Соли 1901|соли 1901.]] Ин ва дигар мустамликаҳои калони худидоракунанда дар солҳои 1920 доминантҳо номида шуданд ва тибқи Оинномаи Вестминстер дар соли 1931 истиқлолияти пурра ба даст оварданд. Империя ба Иттиҳоди Бритониё номгузорӣ шуд, ки соли [[Соли 1949|1949]] Иттиҳоди Миллатҳо шуд. Аксари мустамликаҳои Бритониё дар [[Африқо]], [[Осиё]] ва [[Амрико]] истиқлолият ба даст оварданд. Баъзе мустамликаҳои собиқ [[Шоҳигарии Иттиҳод|ба қаламравҳои Иттиҳод]] табдил ёфтанд ва монархи Бритониёро ҳамчун сарвари давлат нигоҳ доштанд; дигарон ба ҷумҳурихоҳӣ табдил ёфтанд, аммо Малика [[Елизаветаи II|Елизаветаи II-ро]] ҳамчун Сарвари Иттиҳод эътироф карданд. * [[Тринидад ва Тобаго]] - соли 1797 * [[Доминика]] - соли 1805 * [[Сент-Люсия]] - соли 1814 Интиқоли тамоми [[Ҳонгконг|Ҳонконг]] аз он сабаб муайян карда шуд, ки инфрасохтори он асосан бо музофоти [[Гуандун]] алоқаманд буд ва худи қаламравҳои Бритониё бе таъминоти Чин вуҷуд дошта наметавонистанд. [[Акс:Bermuda-Harbour_and_Town_of_St_George.jpg|мини|250x250пкс|Ҷазираҳои Сент-Ҷорҷ, [[Бермудо|Бермуд]]<nowiki/>о . Ин мустамлика соли [[Соли 1609|1609]] аз ҷониби муҳоҷирони ғарқшудаи киштиҳои асосии ширкати Вирҷиния таъсис дода шудааст. Соли [[Соли 1612|1612,]] оинномаи ширкат ба [[Бермудо|ҷазираҳои Бермудо]] дароз карда шуд ва аз он вақт инҷониб он мустамликаи англисӣ (ва аз [[соли 1707]] Бритониёӣ) буд. Аз замони эълони истиқлолияти [[Вирҷиния]], он қадимтарин мустамликаи Бритониё аст ва Сент-Ҷорҷ қадимтарин шаҳраки доимии англисҳо дар Ҷаҳони Нав аст.]] Дар солҳои 1980-ум, [[Британияи Кабир|Бритониё]] охирин мустамликаҳои қитъавии худро аз даст дод — Родезияи Ҷанубӣ (ҳоло [[Зимбабве]] ) дар [[Африқо]] дар [[соли 1980]] ва Гондураси Бритониё (ҳоло [[Белиз]] ) дар Амрикои Марказӣ дар соли 1981. Охирин мустамликаи бузурги боқимонда [[Ҳонгконг|Ҳонконг]] буд, ки аҳолии он беш аз 5 миллион нафар буд. Бар хилофи дигар қаламравҳо, Ҳонконг аз ҷиҳати маъмурӣ аз ду қисм иборат буд: [[Акс:United_Kingdom_(overseas-crown_dependencies),_administrative_divisions_-_russian_(single_zoom).svg|мини|500x500пкс|Ҷойгиршавии қаламравҳои берунаи Бритониё]] * Ҷазираи Ҳонконг ва нимҷазираи Коулун тибқи Аҳдномаи Нанкин ва Аҳдномаи Пекин дар соли 1860 ба Бритониё ба таври доимӣ ҳамроҳ карда шуданд. * Қаламрави Чин, ки ба истилоҳ қаламравҳои нав номида мешуд, аз ҷониби Бритониё ба муддати 99 сол, аз [[соли 1898]] сар карда, барои ҷойгир кардани аҳолии афзояндаи [[Ҳонгконг|Ҳонконг]] ба иҷора дода шуд. Бо наздик шудани соли 1997, Британияи Кабир ва [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] Эъломияи муштараки Чину Бритониёро имзо карданд, ки дар соли 1997 тамоми [[Ҳонгконг|Ҳонконгро]] ҳамчун " минтақаи махсуси маъмурии " [[Ҷумҳурии Мардумии Чин]] таъсис дод, бо шартҳои сершуморе, ки барои таъмини ҳифзи [[Сармоядорӣ|иқтисодиёти капиталистӣ]] ва тарзи зиндагии [[Ҳонгконг|Ҳонконг]], ки аз ҷониби ҳукмронии Бритониё ташаккул ёфтааст, ҳадди аққал 50 сол пас аз таҳвил пешбинӣ шуда буданд. Айни замон қаламравҳои хориҷии Бритониё дар ҳама минтақаҳои ҷаҳон - ҷазираҳои Кариб - дар ҷазираҳои ба истилоҳ [[Вест-Индия]] - ва [[Бермудо]] дар Атлантикаи Шимолӣ ( [[Амрикои Шимолӣ]] ), [[Ҷазираҳои Фолкланд|ҷазираҳои Фолкленд]] дар Атлантикаи Ҷанубӣ ( [[Амрикои Ҷанубӣ]] ), Сент-Елена дар Атлантикаи Ҷанубӣ ( [[Африқо]] ), [[ҷазираҳои Питкэрн]] дар Уқёнусия, [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] дар [[Аврупо]], қаламрави Бритониё дар уқёнуси Ҳинд ва Акротири ва Декелия дар [[Осиё]], ҷазираҳои Сандвичҳои Ҷанубӣ дар [[Антарктика|Антарктида]] мавҷуданд . Пас аз бозгашти [[Ҳонгконг|Ҳонконг]] ба Чин, моликияти мустамликавии боқимондаи Бритониё асосан аз қаламравҳои хурди ҷазиравӣ бо аҳолии камшумор, инчунин қаламрави беодами Антарктикаи Бритониё иборат буд. Ин қаламравҳо бо сабабҳои гуногун, аз ҷумла: истиқлолият ба даст наоварданд. * Набудани дастгирии истиқлолият аз ҷониби аҳолии маҳаллӣ. * Шумораи ками аҳолӣ фаъолияти қаламравро ҳамчун давлати мустақил душвор мегардонад. * Вобастагӣ ба кумаки иқтисодӣ аз Британияи Кабир. * Зарурати ҳузури низомии Бритониё барои муҳофизат аз кишварҳои ҳамсоя. * Набудани пешшартҳои иқтисодӣ ва сиёсӣ барои истиқлолият. * Баъзе минтақаҳо беодам буда, барои мақсадҳои илмӣ ё низомӣ истифода мешаванд. Дар соли 2002, Парлумони Бритониё Қонун дар бораи қаламравҳои хориҷии Бритониёро қабул кард. Он таърифи "қаламравҳои вобаста"-ро ба "қаламравҳои хориҷӣ" иваз кард ва шаҳрвандии пурраи Бритониёро ба сокинони онҳо (ба истиснои онҳое, ки дар пойгоҳҳои низомӣ дар Кипр зиндагӣ мекунанд) барқарор кард. Ҳамаи қаламравҳои хориҷӣ дорои низоми давлатӣ ва қонунгузории маҳаллии худ мебошанд. Сохтори онҳо бо андоза ва рушди сиёсии мустамлика алоқаманд аст. == Қаламравҳои муосири Бритониёи Кабир == То [[соли 2011]], Қаламравҳои хориҷӣ 14 [[Моликият|амвол]]<nowiki/>ро дар бар мегирифтанд: <ref name="collections.europarchive.org">{{Cite web|url=http://collections.europarchive.org/tna/20080205132101/www.fco.gov.uk/servlet/Front%3fpagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1013618138295|title=[ARCHIVED CONTENT&#93; UK Overseas Territories Foreign & Commonwealth Office|date=|publisher=Collections.europarchive.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFmsD7r?url=http://collections.europarchive.org/tna/20080205132101/www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket%2FXcelerate%2FShowPage|archivedate=2013-07-09}}</ref> {| class="Shortable wikitable" !Парчам !Нишон !Ном !Ҷой !Шиор !Масоҳат !Аҳолӣ !Пойтахт |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Anguilla.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Anguilla.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Anguilla.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Anguilla.svg|50x50пкс]] |[[Ангиля|Ангиля]] |[[Вест-Индия|Вест-Индия]] |''Сила та витримка'' |146 км²<ref name="jncc.gov.uk">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4387|title=British Antarctic Territory|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFoL2UA?url=http://jncc.defra.gov.uk/page-4387|archivedate=2013-07-09}}</ref> |13,500<ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140417/anguilla/|title=Commonwealth Secretariat - Anguilla|date=|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFpmHGm?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140417/anguilla/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |Балли |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Bermuda.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Bermuda.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Bermuda.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Bermuda.svg|59x59пкс]] |[[Бермудо|Ҷазираҳои Бермудо]] |[[Уқёнуси Атлантик|Уқёнуси Атлантик]] |{{Lang-la|Quo fata ferunt}}<br /><br /> («Whither the Fates carry [us]») |54 км²<ref name="data.un.org">{{Cite web|url=http://data.un.org/Data.aspx?d=POP&f=tableCode%3A19|title=UNdata &#124; record view &#124; Surface area in km2|date=2009-11-04|publisher=Data.un.org|deadlink=no|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFqmikk?url=http://data.un.org/Data.aspx?d=POP|archivedate=2013-07-09}}</ref> |64,000 <small>(2007 оцінка)</small> <ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4393|title=Bermuda|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013125634/http://www.jncc.gov.uk/page-4393|archivedate=2010-10-13}}</ref> |[[Ҳамилтон (Бермудо)|Ҳамилтон]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|сарҳад|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_British_Antarctic_Territory.svg|41x41пкс]] |Қаламрави антарктикии Бритониё |[[Антарктика]] |''Тадқиқот ва кашфиёт'' |1 709 400 км²<ref name="jncc.gov.uk" /> |50 дар зимистон; зиёда аз 400 дар тобистон<ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140419/british_antarctic_territory/|title=Commonwealth Secretariat - British Antarctic Territory|date=|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFsxr8A?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140419/british_antarctic_territory/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |Ротера (стансияи Антарктика) |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Commissioner_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Commissioner_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|40x40пкс]] |Қаламрави Бритониё дар Уқёнуси Ҳинд |[[Уқёнуси Ҳинд]] |{{Lang-la|In tutela nostra Limuria}} <br /><br />(«Limuria is in our charge») |46 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4399|title=British Indian Ocean Territory|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013134525/http://www.jncc.gov.uk/page-4399|archivedate=2010-10-13}}</ref> |тақрибан 3000 нафар кормандони низомии бритониё ва амрико.<ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140420/british_indian_ocean_territory/|title=Commonwealth Secretariat - British Indian Ocean Territory|date=|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFwCYwY?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140420/british_indian_ocean_territory/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |Диего-Гарсия |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_British_Virgin_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_British_Virgin_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_British_Virgin_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_British_Virgin_Islands.svg|44x44пкс]] |[[Ҷазираҳои Вирҷинияи Бритониё]] |[[Вест-Индия]] |{{Lang-la|Vigilate}} <br /><br />(«Be watchful») |153 км²<ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4395">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4395|title=British Virgin Islands (BVI)|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013125659/http://www.jncc.gov.uk/page-4395|archivedate=2010-10-13}}</ref> |27,000 <small>(2005 оцінка)</small> <ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4395" /> |[[Род-Таун]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Cayman_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Cayman_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Cayman_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Cayman_Islands.svg|49x49пкс]] |[[Ҷазираҳои Кайман]] |[[Вест-Индия|Вест-Індія]] |''He hath founded it upon the seas'' |259 км²<ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4396">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4396|title=Cayman Islands|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=no|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyFzgKtV?url=http://jncc.defra.gov.uk/page-4396|archivedate=2013-07-09}}</ref> |60,456 <ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4396" /> |[[Ҷорҷтаун]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Falkland_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Falkland_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coa_Falkland.svg|пайванд=Файл:Coa_Falkland.svg|53x53пкс]] |[[Ҷазираҳои Фолкланд]] |[[Уқёнуси Атлантик|Уқёнуси Атлантик]] |''Desire the right'' |12 173 км²<ref name="data.un.org" /> |2,955 <small>(2006 оцінка)</small> <ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140425/falkland_islands/|title=Commonwealth Secretariat - Falkland Islands|date=1982-06-14|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG1BAFf?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140425/falkland_islands/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |[[Порт-Стенли]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Gibraltar.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Gibraltar.svg|сарҳад|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Gibraltar1.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Gibraltar1.svg|45x45пкс]] |[[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] |[[Нимҷазираи Пириней]] |{{Lang-la|Nulli expugnabilis hosti}} <br /><br />(«No enemy shall expel us») |6,5 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4400|title=Gibraltar|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG28Hp7?url=http://jncc.defra.gov.uk/page-4400|archivedate=2013-07-09}}</ref> |28,800 <small>(2005)</small> <ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140426/gibraltar/|title=Commonwealth Secretariat - Gibraltar|date=2002-11-07|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG42wRr?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140426/gibraltar/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |[[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Montserrat.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Montserrat.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Montserrat.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Montserrat.svg|51x51пкс]] |[[Монтсеррат]] |[[Вест-Индия]] | |101 км²<ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4397">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4397|title=Montserrat|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013130002/http://www.jncc.gov.uk/page-4397|archivedate=2010-10-13}}</ref> |4,655 <small>(2006 оцінка)</small> <ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4397" /> |Плимут (бо сабаби таҳдиди таркиши вулқон тарк карда шудааст) [[Брейдс (Монтсеррат)|Брейдс]]) |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Pitcairn_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Pitcairn_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_the_Pitcairn_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_the_Pitcairn_Islands.svg|47x47пкс]] |[[Ҷазираҳои Питкэрн]] |[[Уқёнуси Ором]] | |45 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4405|title=Pitcairn Island|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013125750/http://www.jncc.gov.uk/page-4405|archivedate=2010-10-13}}</ref> |51 <small>(2008)</small> <ref>{{Cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140428/pitcairn_islands__pitcairn__henderson__ducie_and_o/|title=Commonwealth Secretariat - Pitcairn Islands (Pitcairn, Henderson, Ducie and Oeno Islands)|date=|publisher=Thecommonwealth.org|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG8paGn?url=http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/140416/140428/pitcairn_islands__pitcairn__henderson__ducie_and_o/|archivedate=2013-07-09}}</ref> |[[Адамстаун]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_Saint_Helena.svg|пайванд=Файл:Flag_of_Saint_Helena.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_Saint_Helena.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_Saint_Helena.svg|55x55пкс]] |Ҷазираҳои Еленаи муқаддас, Вознесение ва Тристан-да-Куня |[[Уқёнуси Атлас]] |''Содиқ ва пойдор'' <small>([[Ҷазираи Еленаи муқаддас]])</small> |420 км² |4,255 <small>(Ҷазираи Еленаи муқаддас; 2008 арзебӣ)</small><ref>{{Cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf|title=UN Statistics - St Helena census 2008|date=|publisher=unstats.un.org|deadlink=no|accessdate=2011-01-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyG9mz09?url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf|archivedate=2013-07-09}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20181225035533/https://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf%20|date=2018-12-25}}</ref><br /><br /> 1,275 <small>(Ҷазираи Вознесение ва Тристан-да-Куня; арзебӣ)</small><ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/6748187.stm|title=Territories: St Helena, Ascension, Tristan da Cunha|date=2010-12-01|publisher=bbc.co.uk|deadlink=no|accessdate=2011-01-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyGAN150?url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14123534|archivedate=2013-07-09}}</ref> |[[Ҷеймстаун]] |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Coat_of_arms_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|пайванд=Файл:Coat_of_arms_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|65x65пкс]] |[[Ҷорҷияи Ҷанубӣ ва ҷазираҳои Сандвичи Ҷанубӣ]] |[[Уқёнуси Атлантик]] |{{Lang-la|Leo terram propriam protegat}}<br /><br /> («Let the lion protect his own land») |4 066 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact92/wf930224.txt|title=Архівована копія|accessdate=11 січня 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160131120443/http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact92/wf930224.txt|archivedate=31 січня 2016}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160131120443/http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact92/wf930224.txt|date=2016-01-31}}</ref> |99 <ref>{{Cite web|url=http://population.mongabay.com/population/south-georgia-and-the-south-sandwich-islands/3426466/grytviken|title=Population of Grytviken, South Georgia and the South Sandwich Islands|date=2009-03-31|publisher=Population.mongabay.com|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyGBdjpy?url=http://population.mongabay.com/population/south-georgia-and-the-south-sandwich-islands/3426466/grytviken|archivedate=2013-07-09}}</ref> |Грютвикен |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|80x80пкс]] |[[Акс:Royal_Coat_of_Arms_of_the_United_Kingdom_(HM_Government).svg|пайванд=Файл:Royal_Coat_of_Arms_of_the_United_Kingdom_(HM_Government).svg|40x40пкс]] |Акротири ва Декелия |[[Баҳри Миёназамин]] ([[Кипр]]) | |255 км²<ref>{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4413|title=SBA Cyprus|date=|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101013125956/http://www.jncc.gov.uk/page-4413|archivedate=2010-10-13}}</ref> |14,000 <small>(about half British military and staff)</small>; |Епископи |- valign="top" |[[Акс:Flag_of_the_Turks_and_Caicos_Islands.svg|пайванд=Файл:Flag_of_the_Turks_and_Caicos_Islands.svg|80x80пкс]] | |Теркс ва Кайкос |[[Вест-Индия]] | |430 км²<ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4398">{{Cite web|url=http://www.jncc.gov.uk/page-4398|title=Turks and Caicos Islands|date=2009-11-01|publisher=Jncc.gov.uk|deadlink=yes|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HyGE0Sp2?url=http://jncc.defra.gov.uk/page-4398|archivedate=2013-07-09}}</ref> |32,000 <small>(2006 оцінка)</small> <ref name="http://www.jncc.gov.uk/page-4398" /> |[[Коберн-Таун]] |} == Назорат == === Сарвари қаламрав === Сарвари қаламравҳои хориҷӣ [[Бритониё]] (ҳоло шоҳ [[Чарлзи III|Чарлз III]] ) ҳамчун роҳбари [[Британияи Кабир|Подшоҳии Муттаҳида]] аст, на тибқи қонунҳои қаламравҳои алоҳида. Дар ҳар як қаламрав, шоҳ намояндагонро барои иҷрои ҳокимияти иҷроия таъин мекунад. Дар қаламравҳое, ки аҳолии доимӣ доранд, шоҳ бо тавсияи ҳукумати Бритониё [[фармондор]], одатан як афсари баландпояи ба нафақа баромада ё хизматчии давлатиро таъин мекунад. Дар қаламравҳое, ки аҳолии доимӣ надоранд, одатан комиссар таъин карда мешавад. Дар қаламравҳои хориҷӣ, ки дорои моликияти тобеъ мебошанд, губернатор метавонад маъмури намояндагии худро дар қаламрави тобеъ таъин кунад. [[Фармондор]] воқеан роҳбари [[Қаламравҳои иттифоқӣ|қаламрав]] аст. Ӯ одатан масъули таъини сардори ҳукумат ва дигар хизматчиёни давлатӣ мебошад. Губернатор инчунин масъули робита бо ҳукумати [[Британияи Кабир|Бритониёи Кабир]] буда, вазифаҳои намояндагиро иҷро мекунад. Комиссар дорои ҳамон ваколатҳое мебошад, ки [[Фармондор]] дорад, аммо вазифаҳои сардори ҳукуматро низ иҷро мекунад. === Маъмурият === Ҳар як қаламрави хориҷӣ қонунгузории худро дорад, ки аз қонунгузории Британияи Кабир мустақил аст. Системаи ҳуқуқӣ умуман бар асоси қонунгузории умумии [[Англия]] бо баъзе тағйироти маҳаллӣ асос ёфтааст. Ҳар як қаламрав дорои прокурори генералӣ ва низоми судии худ мебошад. Дар қаламравҳои хурдтар, [[Бритониёи Кабир]] барои баррасии парвандаҳои судӣ судя ё адвокат таъин мекунад. {| class="wikitable" !Қаламрав !Маъмурият |- | * Қаламрави Антарктикаи Бритониё * [[Ҷорҷияи Ҷанубӣ ва ҷазираҳои Сандвичи Ҷанубӣ]] |Аҳолии бумӣ вуҷуд надорад, бинобар ин ҳукумати интихобшуда вуҷуд надорад. Комиссар бо ёрии маъмурият идоракунии ҳудудро амалӣ менамояд. |- | * Қаламрави Бритониё дар Уқёнуси Ҳинд |Ҳукумати интихобшуда вуҷуд надорад ва дар айни замон аҳолии бумӣ дар он ҷо зиндагӣ намекунанд. Чагосҳо, ки маҷбуран аз қаламрав ба [[соли 1971]] кӯчонида шудаанд ва метавонанд ҳамчун аҳолии ҷазираҳо баррасӣ карда шаванд, ҳоло дар судҳои Бритониё иҷозати бозгашт ба даст меоранд. |- | * Пойгоҳҳои Акротири ва Декелия дар [[Кипр]] |Ҳукумати интихобшуда вуҷуд надорад, аммо мақомоти низомии Бритониё кӯшиш мекунанд, ки қонунҳои маҳаллиро ба қонунгузорӣ то ҳадди имкон наздик кунанд . |- | * [[Ҷазираҳои Питкэрн|Питкэрн]] |Шаҳрдори интихобшуда ва шӯрои ҷазира мавҷуд аст, ки дорои ҳокимияти қонунгузорӣ ва иҷроия мебошад. Қарорҳои ин [[мақомот]] бояд аз ҷониби [[фармондор]], ки ҳамчун намояндаи ҳукумати Бритониё қудрати қариб бемаҳдудро нигоҳ медорад, тасдиқ карда шаванд. |- | * [[Ҷазираҳои Фолкланд]] * Ҷазираҳои Еленаи муқаддас, Вознесение ва Тристан-да-Куня |Ҳукумат аз шӯрои қонунгузории интихобшаванда ({{lang-en|legislative council}}) иборат аст. [[Фармондор]] роҳбари [[ҳукумат]] ва шӯрои иҷроия мебошад, ки аз аъзои аз ҷониби шӯрои қонунгузорӣ таъиншуда ва инчунин ду узви доимӣ иборат аст. |- | * [[Ангиля]] * [[Ҷазираҳои Вирҷинияи Бритониё]] * [[Ҷазираҳои Кайман]] * Монтсеррат |Ин қаламравҳо шӯрои қонунгузорӣ ва ҳизбҳои сиесӣ доранд. Шӯрои иҷроияро одатан кабинет меноманд ва онро вазири асосӣ ({{Lang-en|Chief Minister}}) роҳбарӣ мекунад (ба ғайр аз Ҷазираҳои Кайман, ки ин вазифаро роҳбари ҳизбе, ки дар парлумон аксарият дорад ({{Lang-en|Leader of Government Business}}) ишғол мекунад. [[Фармондор]] дар масъалаҳои маҳаллӣ салоҳияти камтар дорад ва асосан бо сиесати хориҷӣ ва иқтисод машғул аст, дар ҳоле ки ҳукумати интихобшуда бо корҳои дохилӣ машғул аст. |- | * [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] |Мувофиқи Конститутсияи соли 2006, ки дар Раъйпурсӣ қабул шудааст, дар Гибралтар парлумон вуҷуд дорад. Ҳукумати [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] аз ҷониби вазири асосӣ интихоб ва роҳбарӣ карда мешавад. Масъалаҳои мудофиа, сиесати хориҷӣ ва амнияти дохилӣ дар ихтиери фармондор мебошанд. Ҳамин тариқ, [[Бритониёи Кабир]] дар [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] ҳокимияти маъмурӣ надорад. |- | * [[Бермудо|Бермудо]] * Теркс и Кайкос |[[Бермудо]], дар [[соли 1609]] таъсис ефта, қадимтарин ва сераҳолитарин дар байни қаламравҳои хориҷӣ мебошад. Аксари ҳокимияти иҷроия дар дасти [[сарвазир]] мутамарказ аст. Ин системаи идоракунӣ ба Шоҳигарии Иттиҳод наздик аст. Ҳукумати Бритониё танҳо салоҳиятҳои ҳадди ақалро нигоҳ медорад ва аз ҷониби губернатор намояндагӣ мекунад, аммо аксари масъалаҳо аз ҷониби вазирони маҳаллӣ ҳал карда мешаванд. Иҷлосияи аввали парлумони [[Бермудо]] дар [[соли 1620]] баргузор шуд ва аз он вақт инҷониб ин як қаламрави худмухтор ва мустақил аст. [[9 август|9 августи]] [[Соли 2006|соли 2006]] дар Туркс ва Кайкос конститутсияи нав қабул карда шуд. Сарвари ҳукумат [[сарвазир]] аст ва [[мухторият|мухторияти]] [[ҷазира|ҷазираҳо]] ба таври назаррас афзоиш ёфтааст. |} === Системаи қонунгузорӣ === Пойгоҳҳои Акротири ва Декелия дар Кипр ягона қаламрави Бритониёи Кабир мебошанд, ки парчами худро надоранд. Онҳо, дар баробари ҷазираи Аскеншн, киштии Юнион Ҷекро парвоз мекунанд. Ин низом махсусан дар парвандаҳои марбут ба ҷиноятҳои вазнин ва дар ҷойҳое, ки ҳакамон беғаразона дастрас нестанд, ба монанди дар ҷазираҳои камаҳолӣ, муҳим аст. Мисоли дахолати [[Британияи Кабир]] дар парвандаи мушаххас тафтишоти таҷовуз ба номус дар ҷазираи [[Ҷазираҳои Питкэрн|Питкэрн]] [[Соли 2004|дар соли 2004]] мебошад. Вазорати корҳои хориҷӣ ва Иттиҳод масъули назорати манфиатҳои ҳамаи қаламравҳои хориҷӣ мебошад, ба истиснои пойгоҳҳо дар Кипр, ки таҳти салоҳияти Вазорати дифоъ қарор доранд. Департаменти қаламравҳои хориҷиро Вазири қаламравҳои хориҷӣ, ки айни замон муовини котиби парлумонии давлат аст, роҳбарӣ мекунад. Дар [[Соли 1999|соли 1999,]] Департамент гузоришеро ([https://web.archive.org/web/20020618045527/http://www.fco.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket%2FXcelerate%2FShowPage&c=Page&cid=1018028164839 Шарикӣ барои пешрафт ва шукуфоӣ: Бритониё ва қаламравҳои хориҷӣ] ) нашр кард, ки сиёсати Бритониёи Кабирро нисбат ба қаламравҳои хориҷӣ, ки чор самти асосиро фаро мегирад, тавсиф мекунад: * Худмуайянкунӣ * Масъулияти [[Бритониёи Кабир]] ва қаламравҳо * Мухторияти демократӣ * Таъмини кӯмак ва дастгирӣ Ҳукуматҳои қаламравҳои хориҷие, ки аҳолии бумӣ доранд (ба истиснои [[Бермудо|ҷазираҳои Бермудо]] ), дафтарҳои худро дар [[Лондон]] доранд. Манфиатҳои ин қаламравҳоро инчунин Ассотсиатсияи қаламравҳои хориҷии [[Бритониёи Кабир]] [https://web.archive.org/web/20100427071107/http://www.ukota.org/default.asp (UKOTA),] ки дар [[Лондон]] ҷойгир аст, намояндагӣ мекунад. Вазорати корҳои хориҷӣ ва Иттиҳод ба корҳои хориҷии қаламравҳои хориҷӣ сарукор дорад. Ғайр аз ин, баъзе қаламравҳо дар кишварҳои ҳамсоя намояндагиҳои дипломатӣ доранд, ки масъалаҳои муҳоҷират ва иқтисоди хориҷиро баррасӣ мекунанд. Як қатор қаламравҳои Кариб узви Созмони Давлатҳои Карибии Шарқӣ ва Ҷомеаи Кариб мебошанд. Ҳеҷ яке аз қаламравҳои хориҷӣ узви Иттиҳоди Миллатҳо нестанд, гарчанде ки онҳо дар Бозиҳои Иттиҳод иштирок мекунанд. * ''Фонди ҳукумати хуб'', барои рушди идоракунии давлатӣ * ''Буҷаи Барномаи гуногунрангии иқтисодӣ'', ки ба гуногунранг кардани иқтисодиёти ҳудудҳо нигаронида шудааст == Муносибатҳои беруна == [[Акс:Antarktyda-Brytyjskie_Terytorium_Antarktyczne.png|мини|Дар харита қисмате [[Антарктика|аз Антарктида]] нишон дода шудааст, ки Британияи Кабир онро қаламрави Антарктидаи Бритониё эълон мекунад.]] Вазорати корҳои хориҷӣ ва Иттиҳод ба корҳои хориҷии қаламравҳои хориҷӣ сарукор дорад. Ғайр аз ин, баъзе қаламравҳо дар кишварҳои ҳамсоя намояндагиҳои дипломатӣ доранд, ки масъалаҳои муҳоҷират ва иқтисоди хориҷиро баррасӣ мекунанд. Як қатор қаламравҳои Кариб узви Созмони Давлатҳои Карибии Шарқӣ ва Ҷомеаи Кариб мебошанд. Ҳеҷ яке аз қаламравҳои хориҷӣ узви Иттиҳоди Миллатҳо нестанд, гарчанде ки онҳо дар Бозиҳои Иттиҳод иштирок мекунанд. [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] ягона қаламрави хориҷа аст, ки тавассути узвияти Британияи Кабир (то соли 2020) ба [[Иттиҳоди Аврупо]] дохил шуда буд, аммо он мустақилона узв набуд ва узви иттиҳоди гумрукӣ набуд. Дигар қаламравҳои хориҷа ҳеҷ гоҳ узви [[Иттиҳоди Аврупо]] набуданд ва аксари қонунҳои ИА ба онҳо татбиқ намешуданд. Баъзе қисмҳои қонуни ИА ба онҳо ҳамчун аъзои Ассотсиатсияи кишварҳо ва қаламравҳои хориҷӣ татбиқ мешуданд (...).{{Lang-en|OCT Association}} ), аммо, дар амал, онҳо аз ҷониби додгоҳҳои маҳаллӣ хеле кам татбиқ мешуданд. Дар ҳамин асос, маблағҳои сохторӣ ба қаламравҳои хориҷӣ барои лоиҳаҳои барқарорсозӣ ҷудо карда шуданд. Аз замони баргардонидани шаҳрвандии пурраи [[Бритониё]] ба аксари сокинони қаламравҳои хориҷӣ (асосан тавассути Қонун дар бораи қаламравҳои хориҷии Бритониё [[Соли 2002|аз соли 2002]] ), шаҳрвандони қаламравҳои хориҷӣ шаҳрвандии ҳамзамон [[Иттиҳоди Аврупо|Иттиҳоди Аврупоро]] доранд, ки ба онҳо [[ҳуқуқ]] медиҳад, ки озодона дар дохили ҳамаи кишварҳои узви [[Иттиҳоди Аврупо|ИА]] ҳаракат кунанд. Ҳеҷ яке аз қаламравҳои хориҷӣ [[Шаҳрвандӣ|шаҳрвандии]] худро надорад ва ҳамаи шаҳрвандон ҳамчун шаҳрвандони қаламравҳои хориҷии Бритониё тасниф карда мешаванд ({{Lang-en|British Overseas Territories citizens, BOTC}}). Аммо, ин қаламравҳо дар масъалаҳои муҳоҷират худидоракунӣ доранд, аз ин рӯ гирифтани мақоми BOTC ба таври худкор ҳуқуқи истиқомат дар қаламравҳои дигарро намедиҳад, зеро ин аз қонунҳои муҳоҷирати қаламрави мушаххас вобаста аст. Қаламрави хориҷӣ метавонад мақоми истиқомати доимӣ диҳад ({{Lang-en|Belonger status}} , ки ҳуқуқи истиқоматро медиҳад. Афроде, ки шаҳрвандии қаламравҳои хориҷии Бритониёро надоранд, метавонанд ин мақомро барои истиқомат дар қаламрави мушаххас ба даст оранд ва сипас, дар сурати хоҳиш, ба шаҳрвандӣ қабул карда, шаҳрвандӣ гиранд. * [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] [[Испониё|аз ҷониби Испания баҳсбарангез аст.]] * [[Ҷазираҳои Фолкланд|Ҷазираҳои Фолкланд]], [[Ҷорҷияи Ҷанубӣ ва ҷазираҳои Сандвичи Ҷанубӣ|Ҷорҷияи Ҷанубӣ ва Ҷазираҳои Сандвичи Ҷанубӣ]] [[Аргентина|аз ҷониби Аргентина]] баҳс карда мешаванд. * Қаламрави Бритониё дар Уқёнуси Ҳинд - [[Маврикий]] ва [[Сейшел|Сейшелҳо]] баҳс мекунанд * Пойгоҳҳои низомии Акротири ва Декелияро [[Кипр]] баҳс мекунад * Қаламрави [[Антарктикаи Бритониё]] аз ҷониби ҷомеаи байналмилалӣ эътироф нашудааст (нигаред ба [[Созишнома дар бораи Антарктика|Шартномаи Антарктика]] ) ва қисме аз ин қаламравро [[Чили]] ва [[Аргентина]] низ баҳс мекунанд. == Муносибатҳо бо Бритониёи Кабир == Ҳеҷ яке аз қаламравҳои хориҷӣ [[Шаҳрвандӣ|шаҳрвандии]] худро надорад ва ҳамаи шаҳрвандон ҳамчун шаҳрвандони қаламравҳои хориҷии Бритониё тасниф карда мешаванд ({{Lang-en|British Overseas Territories citizens, BOTC}}). Аммо, ин қаламравҳо дар масъалаҳои муҳоҷират худидоракунӣ доранд, аз ин рӯ гирифтани мақоми BOTC ба таври худкор ҳуқуқи истиқомат дар қаламравҳои дигарро намедиҳад, зеро ин аз қонунҳои муҳоҷирати қаламрави мушаххас вобаста аст. Қаламрави хориҷӣ метавонад мақоми истиқомати доимӣ диҳад ({{Lang-en|Belonger status}} , ки ҳуқуқи истиқоматро медиҳад. Афроде, ки шаҳрвандии қаламравҳои хориҷии Бритониёро надоранд, метавонанд ин мақомро барои истиқомат дар қаламрави мушаххас ба даст оранд ва сипас, дар сурати хоҳиш, ба шаҳрвандӣ қабул карда, шаҳрвандӣ гиранд. Аз нигоҳи таърихӣ, аксари сокинони собиқ [[Имперотурии Бритониё]] шаҳрвандии Бритониёро доштанд, ки пас аз ба даст овардани истиқлолият ин қаламрав умуман аз даст дода шуд. Аз [[Соли 1949|соли 1949 ]] инҷониб, шаҳрвандони Бритониё дар Бритониёи Кабир ва мустамликаҳои боқимондаи тоҷ ҳамчун шаҳрвандони Бритониёи Кабир ва мустамликаҳои Бритониё номида мешаванд ({{Lang-en|citizens of the United Kingdom and Colonies}} ). Аммо, тағйирот ба Қонун дар бораи шаҳрвандӣ ва муҳоҷират байни [[Соли 1962|соли 1962]] ва [[Соли 1983|соли 1983]] боиси таъсиси шаҳрвандии алоҳида барои қаламравҳои тобеи [[Бритониё]] гардиданд ({{Lang-en|British Dependent Territories citizenship}}) – аз ин рӯ, аксарияти аҳолии қаламравҳои хориҷӣ аз шаҳрвандии пурраи Бритониё маҳрум карда шуданд. Ин кор асосан барои пешгирии муҳоҷирати оммавии сокинони [[Ҳонгконг|Ҳонконг]] ба [[Бритониёи Кабир]] пеш аз супурдани он ба [[Ҷумҳурии Мардумии Чин| Чин]] дар [[соли 1997]] анҷом дода шуд. Истисно барои [[Ҷазираҳои Фолкланд|ҷазираҳои Фолкланд]], ки соли гузашта аз ҷониби [[Аргентина]] мавриди ҳамла қарор гирифта буданд, сурат гирифт. Аз сабаби ихтилофот бо [[Испониё]], шаҳрвандии пурраи Бритониё ба зудӣ ба сокинони [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] барқарор карда шуд. Дар [[Соли 2002|соли 2002]], Қонун дар бораи қаламравҳои хориҷии Бритониё шаҳрвандии Бритониёро дар қаламравҳои тобеи Бритониё бекор кард ва шаҳрвандии пурраи Бритониёро ба ҳамаи дорандагон, ба истиснои онҳое, ки дар пойгоҳҳои низомӣ дар [[Кипр]] зиндагӣ мекунанд, барқарор кард. Ин ҳуқуқи зиндагӣ дар [[Бритониёи Кабир|Бритониёи Кабирро]] барқарор кард. Дар айни замон, шаҳрвандони Бритониё ҳаққи худкори маскан гирифтан дар ягон қаламрави хориҷиро надоранд. Баъзеҳо муҳоҷиратро манъ мекунанд ва ҳамаи шахсони воридшуда бояд аз ҳукумати қаламрав иҷозатномаи истиқомат гиранд. Боздид аз ҷазираи Аскеншн ва қаламрави Бритониёи Уқёнуси Ҳинд (ба истиснои боздидҳои расмӣ) иҷозат дода намешавад, зеро ин қаламравҳо ҳамчун пойгоҳҳои низомӣ истифода мешаванд. == Қувваҳои мусаллаҳ == [[Бритониёи Кабир|Шоҳигарии Муттаҳида]] масъули дифоъи қаламравҳои хориҷии худ мебошад. Бисёре аз қаламравҳои хориҷӣ ҳамчун пойгоҳҳои низомии Шоҳигарии Муттаҳида ва муттаҳидони он хизмат мекунанд. * Остров Вознесения (административно относящийся к острову Святой Елены) — база [[Королевские военно-воздушные силы Великобритании|ВВС Великобритании]] и [[Нерӯи ҳавоии Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|ВВС США]], ранее известная как ''RAF Ascension Island''. * [[Бермудо|Бермудские острова]] — после провозглашения независимости [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|США]] стали основной базой ВМС Великобритании в Западном полушарии. На островах имеется адмиралтейство, [[Верф|верфи]] и эскадра. Для их защиты был создан значительный военный гарнизон, и [[Бермудо|Бермудские острова]] рассматривались британским правительством не как колония, а как военная база — «Гибралтар Запада». Во время [[Ҷанги ҷаҳонии дувум|Второй мировой войны]] на Бермудских островах были созданы [[Канада|канадская]] и [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|американская]] военные базы, существовавшие также в период [[Ҷанги Сард|холодной войны]]. С [[Соли 1995|1995 года]] военное присутствие на Бермудских островах было сокращено до территориального батальона ({{Lang-en|Bermuda Regiment}}). * Британская территория в Индийском океане — на острове Диего-Гарсия расположена большая военно-морская и авиационная база, арендованная [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|Соединёнными Штатами]] до [[Соли 2036|2036 года]]{{Сарчашма нест|10|2|2017}}, с возможностью продления или пересмотра условий договора. * [[Ҷазираҳои Фолкланд|Фолклендские острова]] — на островах находятся британская военная группировка ({{Lang-en|British forces on the Falklands}}), включающая сухопутные войска, авиацию и флот. * [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] — имеется база ВМС Великобритании, авиабаза и верфи, используемые также [[НАТО]], а также гарнизон ({{Lang-en|Royal Gibraltar Regiment}}). * Акротири и Декелия на Кипре — стратегическая военная база Великобритании в восточном Средиземноморье. == Рамзҳо ва нишонаҳо == Ҳар як қаламрави хориҷӣ [[парчам]] ва нишони худро дорад, ки аз ҷониби подшоҳи Бритониё дода шудааст. Анъанавӣ, парчамҳо тарҳи парчами кабудро риоя мекунанд ({{Lang-en|Blue Ensign}}), бо нишони Юнион Ҷек дар кантон ва нишони ҳудудии он. Инҳо истисноҳо мебошанд: * [[Бермудо]] - парчами тоҷирони англис ({{Lang-en|Red Ensign}} ) * Қаламрави [[Антарктикаи Бритониё]] - парчами баҳрии англисӣ, ({{Lang-en|White Ensign}} ) * Қаламрави Бритониё дар Уқёнуси Ҳинд - парчами кабуд бо хатҳои мавҷнок, ки рамзи баҳр мебошанд. * Парчами [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] нишони худро дорад (парчами шаҳри Гибралтар). Нишони Гибралтар ягона нишонест, ки пеш аз омадани маъмурияти мустамликавии Бритониё вуҷуд дошт. Пойгоҳҳои Акротири ва Декелия дар [[Кипр]] ягона қаламрави [[Бритониёи Кабир]] мебошанд, ки парчами худро надоранд. Онҳо, дар баробари ҷазираи Аскеншн, киштии Юнион Ҷекро парвоз мекунанд. == Нигоришҳо == <gallery mode="packed"> Акс:Anguilla-sandy-ground-overlook.jpg|пайванд=Файл:Anguilla-sandy-ground-overlook.jpg|алт=Санди-Граунд, Ангилья.| <small>Сэнди Граунд, [[Ангиля|Ангилья]] .</small> Акс:Bermuda-Harbour_and_Town_of_St_George.jpg|пайванд=Файл:Bermuda-Harbour_and_Town_of_St_George.jpg|алт=Сент-Джордж, Бермуды.| <small>Сент-Ҷорҷс, [[Бермудо|Бермуда]] .</small> Акс:Diegogarcia.jpg|пайванд=Файл:Diegogarcia.jpg|алт=Вид военной базы на Диего-Гарсия, Британская территория в Индийском океане.| <small>Намуди пойгоҳи низомӣ дар Диего Гарсия, қаламрави Бритониё дар уқёнуси Ҳинд .</small> Акс:Roadtown,_Tortola.jpg|пайванд=Файл:Roadtown,_Tortola.jpg|алт=Род-Таун, Тортола, Британские Виргинские острова.| <small>Роуд Таун, Тортола, Ҷазираҳои Вирҷинияи Бритониё .</small> Акс:Grand_Cayman_NASA.jpg|пайванд=Файл:Grand_Cayman_NASA.jpg|алт=Большой Кайман, Каймановы острова.| <small>Гранд Кайман, Ҷазираҳои Кайман .</small> Акс:Upland.jpg|пайванд=Файл:Upland.jpg|алт=Плато, Фолклендские острова.| <small>Плато, [[Ҷазираҳои Фолкланд|Ҷазираҳои Фолкленд]] .</small> Акс:Rock_of_Gibraltar_northwest.jpg|пайванд=Файл:Rock_of_Gibraltar_northwest.jpg|алт=Гибралтарская скала, Гибралтар.| <small>Қуллаи Гибралтар, [[Ҷабалутториқ|Гибралтар]] .</small> Акс:Soufriere_Hills.jpg|пайванд=Файл:Soufriere_Hills.jpg|алт=Суфриер-Хилс, Монтсеррат.| <small>Суфриере Хиллз, Монтсеррат .</small> Акс:Adamstown1.jpg|пайванд=Файл:Adamstown1.jpg|алт=Адамстаун, Питкэрн.| <small>[[Адамстаун]], [[Ҷазираҳои Питкэрн|Питкэрн]] .</small> Акс:St-Helena-Jamestown-from-above.jpg|пайванд=Файл:St-Helena-Jamestown-from-above.jpg|алт=Джеймстаун, Остров Святой Елены.| <small>Ҷеймстаун, ҷазираи Сент Елена .</small> Акс:Thatcher-Peninsula.jpg|пайванд=Файл:Thatcher-Peninsula.jpg|алт=Залив Камберленд, Южная Георгия и Южные Сандвичевы острова.| <small>[[Залив Камберленд|Халиҷи Камберленд]], [[Ҷорҷияи Ҷанубӣ ва ҷазираҳои Сандвичи Ҷанубӣ|Ҷануби Ҷорҷия ва Ҷазираҳои Сандвичҳои Ҷанубӣ]] .</small> Акс:Cockburn_Town.jpg|пайванд=Файл:Cockburn_Town.jpg|алт=Коберн-Таун, Теркс и Кайкос.| <small>Кокберн Таун, Теркс ва Кайкос .</small> Акс:Tristan_da_Cunha,_British_overseas_territory-20March2012.jpg|пайванд=Файл:Tristan_da_Cunha,_British_overseas_territory-20March2012.jpg|алт=Куин-Мэрис-Пик (Тристан-да-Кунья) — высшая точка Британских заморских территорий.| <small>Қуллаи Малика Мэри ( Тристан да Кунья ) баландтарин нуқта дар қаламравҳои берун аз Бритониё аст.</small> </gallery> == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://web.archive.org/web/20150721223515/http://standart-3166-2.ru/3166_2/angilya-ai.htm Тақсимоти маъмурии ISO-и Ангилья. (русӣ)] * [https://web.archive.org/web/20150721223520/http://standart-3166-2.ru/geo/geo-angilya-ai.htm Шӯъбаи адмиралии Ангилья, ҷойгиршавии ҷуғрофӣ - харитаи Google. (русӣ)] {{Пайвандҳои беруна}} [[Гурӯҳ:Империяи Бритониё]] [[Гурӯҳ:Феҳрист:Бритониёи Кабир]] [[Гурӯҳ:Ҷуғрофияи Британияи Кабир]] [[Гурӯҳ:Қаламравҳои вобастаи Британияи Кабир]] [[Гурӯҳ:Ҳудудҳои бурунмарзии Британияи Кабир]] [[Гурӯҳ:Мустамликадорӣ]] [[Гурӯҳ:Википедия:Шаблони «Пайвандҳои беруна» холӣ]] [[Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations]] ba5ms808xz95lkam97xagg4g8qngwg3 2 332907 1481842 2026-07-23T16:43:41Z Ясамойла 12095 пачатак 1481842 wikitext text/x-wiki {{babel|tg-0|be-4|ru-4|cu-4|uk-2|en-2|pl-2|sr-1|bg-1|mk-1|sh-1|rue-1|rsk-1|hsb-1|dsb-1|csb-1|cs-1|sk-1|sl-1|es-1|it-1|fr-1|la-1|lv-1|lt-1}} byc8dx1q6g12x3tgf7iy6qv6kr3m5py 1481843 1481842 2026-07-23T16:44:12Z Ясамойла 12095 дапаўненьне 1481843 wikitext text/x-wiki {{babel|tg-0|be-4|ru-4|cu-4|uk-2|en-2|pl-2|sr-1|bg-1|mk-1|sh-1|rue-1|rsk-1|hsb-1|dsb-1|csb-1|cs-1|sk-1|sl-1|es-1|it-1|fr-1|la-1|lv-1|lt-1}} Жыву ў Эўропе. 0p9f01ktlswzyzgqbxp0bcnsv06eutt 0 332908 1481848 2026-07-23T17:07:03Z Yoonoos.tj 27005 Саҳифаи нав: {{Футболбоз |ном = Иброҳима Конате |ҷинс = м |номи пурра = ({{lang-fr|''Ibrahima Konaté''}}) |лақаб = |тасвир = |бар = 300px |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 25.05.1999 |зодгоҳ = {{зодгоҳ|Порис}}, [[Фаронса]] |шаҳрвандӣ = {{Парчами Фаронса|20px}} [[Фаронса]] |қад = 194<ref name="rea... 1481848 wikitext text/x-wiki {{Футболбоз |ном = Иброҳима Конате |ҷинс = м |номи пурра = ({{lang-fr|''Ibrahima Konaté''}}) |лақаб = |тасвир = |бар = 300px |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 25.05.1999 |зодгоҳ = {{зодгоҳ|Порис}}, [[Фаронса]] |шаҳрвандӣ = {{Парчами Фаронса|20px}} [[Фаронса]] |қад = 194<ref name="realmadrid.com">[https://www.realmadrid.com/es-ES/futbol/primer-equipo-masculino/plantilla/ibrahima-konate Ibrahima Konaté | Web Oficial | Real Madrid CF]</ref> |вазн = <ref name="realmadrid.com"/> |мавқеъ = [[Ҳимоятгар (футбол)|Дифоъгари марказӣ]] |бошгоҳи кунунӣ = {{Парчами Испания|20px}} [[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]] |шумора = |бошгоҳҳои ҷавонон = {{маснад дар футбол |2009—2014|{{Парчами Фаронса|20px}} «[[Порис (бошгоҳи футбол)|Порис]]»| |2014—2017|{{Парчами Фаронса|20px}} «[[Сошо (бошгоҳи футбол)|Сошо]]»|}} | бошгоҳҳо = {{маснад дар футбол |2017|{{Парчами Фаронса|20px}} [[Сошо (бошгоҳи футбол)|Сошо]]|12 (1) |2017—2021|{{Парчами Олмон|20px}} [[РБ Лайпсиг]]|66 (2) |2021—2026|{{Парчами Англия|20px}} [[Ливерпул (бошгоҳи футбол)|Ливерпул]]|118 (2) |2026—{{Т. ҳ.}}|{{Парчами Испания|20px}} «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]»|0 (0)}} | мунтахаби миллӣ = {{маснад дар футбол |2014—2015|{{Парчами Фаронса}} Фаронса (то 16 сола)|12 (1) |2015—2016|{{Парчами Фаронса}} Фаронса (то 17 сола)|7 (0) |2017|{{Парчами Фаронса}} Фаронса (то 19 сола)|1 (0) |2018|{{Парчами Фаронса}} Фаронса (то 20 сола)|1 (0) |2019—2021|{{Парчами Фаронса}} Фаронса (то 21 сола)|13 (0) |2022—{{Т. ҳ.}}|{{Парчами Фаронса}} [[Тими миллии футболи Фаронса|Фаронса]]|27 (0)}} | бошгоҳҳои мураббигарӣ = | медалҳо = {{турнир|[[Ҷоми ҷаҳонии футбол]]}} {{медал|Нуқра|[[Ҷоми ҷаҳонии футбол 2022|Қатар 2022]]}} {{турнир|[[Ҷоми футболи Урупо]]}} {{медал|Биринҷӣ|[[Ҷоми футболи Урупо 2024|Олмон 2024]]}} {{турнир|[[Лигаи миллатҳои Урупо]]}} {{медал|Биринҷӣ|[[Лигаи миллатҳои Урупо 2025|Олмон 2025]]}} | ҷоиза = | викианбор = Marc Cucurella }} '''Иброҳима́ Конате́''' ({{lang-fr|Ibrahima Konaté}}); [[25 май]]и [[1999]], [[Порис]], [[Фаронса]]) — [[футболбоз]]и [[Фаронса|фаронсавӣ]], дифоъгари марказии бошгоҳи «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]» ва [[Тими миллии футболи Фаронса|тими миллии Фаронса]]. Дорандаи медали нуқраи [[Ҷоми ҷаҳонии футбол 2022|Ҷоми ҷаҳон]] (2022). == Зиндагинома == {{васеъкунии фасл}} == Маснади бошгоҳӣ == == Мунтахаби миллӣ == == Дастовардҳо == == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{эзоҳ|group=қайд|liststyle=lower-alpha}} == Пайвандҳо == [[Гурӯҳ:Зодагони 25 май]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1999]] [[Гурӯҳ:Муҳофизатгарони футбол]] [[Гурӯҳ:Футболбозони Фаронса]] [[Гурӯҳ:Футболбозони тими миллии футболи Фаронса]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Сошо»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «РБ Лайпсиг»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Ливерпул»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Реал Мадрид»]] dewsajs1gh8maak38a1b45p3x6pt7bk 1481887 1481848 2026-07-23T22:32:03Z Yoonoos.tj 27005 /* */ 1481887 wikitext text/x-wiki {{Футболбоз |ном = Иброҳима Конате |ҷинс = м |номи пурра = ({{lang-fr|''Ibrahima Konaté''}}) |лақаб = |тасвир = |бар = 300px |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 25.05.1999 |зодгоҳ = {{зодгоҳ|Порис}}, [[Фаронса]] |шаҳрвандӣ = {{Парчами Фаронса|20px}} [[Фаронса]] |қад = 194<ref name="realmadrid.com">[https://www.realmadrid.com/es-ES/futbol/primer-equipo-masculino/plantilla/ibrahima-konate Ibrahima Konaté | Web Oficial | Real Madrid CF]</ref> |вазн = <ref name="realmadrid.com"/> |мавқеъ = [[Ҳимоятгар (футбол)|Дифоъгари марказӣ]] |бошгоҳи кунунӣ = {{Парчами Испания|20px}} «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]» |шумора = |бошгоҳҳои ҷавонон = {{маснад дар футбол |2009—2014|{{Парчами Фаронса|20px}} «[[Порис (бошгоҳи футбол)|Порис]]»| |2014—2017|{{Парчами Фаронса|20px}} «[[Сошо (бошгоҳи футбол)|Сошо]]»|}} | бошгоҳҳо = {{маснад дар футбол |2017|{{Парчами Фаронса|20px}} «[[Сошо (бошгоҳи футбол)|Сошо]]»|12 (1) |2017—2021|{{Парчами Олмон|20px}} «[[РБ Лайпсиг]]»|66 (2) |2021—2026|{{Парчами Англия|20px}} «[[Ливерпул (бошгоҳи футбол)|Ливерпул]]»|118 (2) |2026—{{Т. ҳ.}}|{{Парчами Испания|20px}} «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]»|0 (0)}} | мунтахаби миллӣ = {{маснад дар футбол |2014—2015|{{Парчами Фаронса}} Фаронса (то 16 сола)|12 (1) |2015—2016|{{Парчами Фаронса}} Фаронса (то 17 сола)|7 (0) |2017|{{Парчами Фаронса}} Фаронса (то 19 сола)|1 (0) |2018|{{Парчами Фаронса}} Фаронса (то 20 сола)|1 (0) |2019—2021|{{Парчами Фаронса}} Фаронса (то 21 сола)|13 (0) |2022—{{Т. ҳ.}}|{{Парчами Фаронса}} [[Тими миллии футболи Фаронса|Фаронса]]|27 (0)}} | бошгоҳҳои мураббигарӣ = | медалҳо = {{турнир|[[Ҷоми ҷаҳонии футбол]]}} {{медал|Нуқра|[[Ҷоми ҷаҳонии футбол 2022|Қатар 2022]]}} {{турнир|[[Ҷоми футболи Урупо]]}} {{медал|Биринҷӣ|[[Ҷоми футболи Урупо 2024|Олмон 2024]]}} {{турнир|[[Лигаи миллатҳои Урупо]]}} {{медал|Биринҷӣ|[[Лигаи миллатҳои Урупо 2025|Олмон 2025]]}} | ҷоиза = | викианбор = Marc Cucurella }} '''Иброҳима́ Конате́''' ({{lang-fr|Ibrahima Konaté}}); [[25 май]]и [[1999]], [[Порис]], [[Фаронса]]) — [[футболбоз]]и [[Фаронса|фаронсавӣ]], дифоъгари марказии бошгоҳи «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]» ва [[Тими миллии футболи Фаронса|тими миллии Фаронса]]. Дорандаи медали нуқраи [[Ҷоми ҷаҳонии футбол 2022|Ҷоми ҷаҳон]] (2022). == Зиндагинома == {{васеъкунии фасл}} == Маснади бошгоҳӣ == == Мунтахаби миллӣ == == Дастовардҳо == == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{эзоҳ|group=қайд|liststyle=lower-alpha}} == Пайвандҳо == [[Гурӯҳ:Зодагони 25 май]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1999]] [[Гурӯҳ:Муҳофизатгарони футбол]] [[Гурӯҳ:Футболбозони Фаронса]] [[Гурӯҳ:Футболбозони тими миллии футболи Фаронса]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Сошо»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «РБ Лайпсиг»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Ливерпул»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Реал Мадрид»]] rzyp2453r1h50ls8b0qj607n0cfg4cz 0 332909 1481865 2026-07-23T19:48:25Z Yoonoos.tj 27005 Саҳифаи нав: {{Футболбоз |ном = Дензел Думфрис |ҷинс = м |номи пурра = Дензел Юстус Моррис Думфрис<br> ({{lang-nl|''Denzel Justus Morris Dumfries''}}) |лақаб = |тасвир = |бар = 300px |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 18.04.1996 |зодгоҳ = {{зодгоҳ|Роттердам}}, [[Ҳоланди Ҷанубӣ]], [[Нидерланд]] |ш... 1481865 wikitext text/x-wiki {{Футболбоз |ном = Дензел Думфрис |ҷинс = м |номи пурра = Дензел Юстус Моррис Думфрис<br> ({{lang-nl|''Denzel Justus Morris Dumfries''}}) |лақаб = |тасвир = |бар = 300px |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 18.04.1996 |зодгоҳ = {{зодгоҳ|Роттердам}}, [[Ҳоланди Ҷанубӣ]], [[Нидерланд]] |шаҳрвандӣ = {{Парчами Нидерланд|20px}} [[Нидерланд]] |қад = 189<ref name="realmadrid.com">[https://www.realmadrid.com/es-ES/futbol/primer-equipo-masculino/plantilla/denzel-dumfries Denzel Dumfries | Web Oficial | Real Madrid CF]</ref> |вазн = <ref name="realmadrid.com"/> |мавқеъ = [[Ҳимоятгар (футбол)|Дифоъгари канори рост]] |бошгоҳи кунунӣ = {{Парчами Испания|20px}} [[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]] |шумора = |бошгоҳҳои ҷавонон = {{маснад дар футбол |2002—2013|{{Парчами Нидерланд|20px}} «Смитсҳук»| |2013—2014|{{Парчами Нидерланд|20px}} «Барендрехт»|}} | бошгоҳҳо = {{маснад дар футбол |2014—2017|{{Парчами Нидерланд|20px}} [[Спарта (Роттердам)]]|65 (2) |2017—2018|{{Парчами Нидерланд|20px}} [[Ҳеренвен (бошгоҳи футбол)|Ҳеренвен]]|33 (3) |2018—2021|{{Парчами Нидерланд|20px}} [[ПСВ (бошгоҳи футбол)|ПСВ]]|89 (13) |2021—2026|{{Парчами Италия|20px}} [[Интер (бошгоҳи футбол)|Интер]]|147 (20) |2026—{{Т. ҳ.}}|{{Парчами Испания|20px}} «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]»|0 (0)}} | мунтахаби миллӣ = {{маснад дар футбол |2014|{{Парчами Аруба}} [[Тими миллии футболи Аруба|Аруба]]|2 (1) |2016|{{Парчами Нидерланд}} Нидерланд (то 20 сола)|4 (0) |2016—2018|{{Парчами Нидерланд}} Нидерланд (то 21 сола)|9 (0) |2018—{{Т. ҳ.}}|{{Парчами Нидерланд}} [[Тими миллии футболи Нидерланд|Нидерланд]]|76 (11)}} | бошгоҳҳои мураббигарӣ = | медалҳо = {{турнир|[[Ҷоми миллатҳои Урупо]]}} {{медал|Биринҷӣ|[[Ҷоми миллатҳои Урупо 2024|Олмон 2024]]}} {{турнир|[[Лигаи миллатҳои Урупо]]}} {{медал|Нуқра|[[Лигаи миллатҳои Урупо 2019|Португалия 2019]]}} | ҷоиза = | викианбор = Denzel Dumfries }} '''Де́нзел Ю́стус Мо́ррис Ду́мфрис''' ({{lang-nl|Denzel Justus Morris Dumfries}}); [[18 апрел]]и [[1996]], [[Роттердам]], [[Ҳоланди Ҷанубӣ]], [[Нидерланд]]) — [[футболбоз]]и [[Нидерланд|нидерландӣ]] ва [[Аруба|арубагӣ]], дифоъгари канори рости бошгоҳи «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]» ва [[Тими миллии футболи Нидерланд|тими миллии Нидерланд]]. Дорандаи медали биринҷии [[Ҷоми миллатҳои Урупо 2024|ҷоми миллатҳои Урупо]] (2024). == Зиндагинома == {{васеъкунии фасл}} == Маснади бошгоҳӣ == == Мунтахаби миллӣ == == Дастовардҳо == == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{эзоҳ|group=қайд|liststyle=lower-alpha}} == Пайвандҳо == [[Гурӯҳ:Зодагони 18 апрел]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1996]] [[Гурӯҳ:Муҳофизатгарони футбол]] [[Гурӯҳ:Футболбозони Нидерланд]] [[Гурӯҳ:Футболбозони тими миллии футболи Нидерланд]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Спарта (Роттердам)»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Ҳеренвен»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «ПСВ»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Интер»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Реал Мадрид»]] 0q7h2c21edongbe8rmvp7tpwzy1c7lj 1481885 1481865 2026-07-23T22:27:30Z Yoonoos.tj 27005 /* */ 1481885 wikitext text/x-wiki {{Футболбоз |ном = Дензел Думфрис |ҷинс = м |номи пурра = Дензел Юстус Моррис Думфрис<br> ({{lang-nl|''Denzel Justus Morris Dumfries''}}) |лақаб = |тасвир = |бар = 300px |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 18.04.1996 |зодгоҳ = {{зодгоҳ|Роттердам}}, [[Ҳоланди Ҷанубӣ]], [[Нидерланд]] |шаҳрвандӣ = {{Парчами Нидерланд|20px}} [[Нидерланд]] |қад = 189<ref name="realmadrid.com">[https://www.realmadrid.com/es-ES/futbol/primer-equipo-masculino/plantilla/denzel-dumfries Denzel Dumfries | Web Oficial | Real Madrid CF]</ref> |вазн = <ref name="realmadrid.com"/> |мавқеъ = [[Ҳимоятгар (футбол)|Дифоъгари канори рост]] |бошгоҳи кунунӣ = {{Парчами Испания|20px}} «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]» |шумора = |бошгоҳҳои ҷавонон = {{маснад дар футбол |2002—2013|{{Парчами Нидерланд|20px}} «Смитсҳук»| |2013—2014|{{Парчами Нидерланд|20px}} «Барендрехт»|}} | бошгоҳҳо = {{маснад дар футбол |2014—2017|{{Парчами Нидерланд|20px}} «[[Спарта (Роттердам)]]»|65 (2) |2017—2018|{{Парчами Нидерланд|20px}} «[[Ҳеренвен (бошгоҳи футбол)|Ҳеренвен]]»|33 (3) |2018—2021|{{Парчами Нидерланд|20px}} «[[ПСВ (бошгоҳи футбол)|ПСВ]]»|89 (13) |2021—2026|{{Парчами Италия|20px}} «[[Интер (бошгоҳи футбол)|Интер]]»|147 (20) |2026—{{Т. ҳ.}}|{{Парчами Испания|20px}} «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]»|0 (0)}} | мунтахаби миллӣ = {{маснад дар футбол |2014|{{Парчами Аруба}} [[Тими миллии футболи Аруба|Аруба]]|2 (1) |2016|{{Парчами Нидерланд}} Нидерланд (то 20 сола)|4 (0) |2016—2018|{{Парчами Нидерланд}} Нидерланд (то 21 сола)|9 (0) |2018—{{Т. ҳ.}}|{{Парчами Нидерланд}} [[Тими миллии футболи Нидерланд|Нидерланд]]|76 (11)}} | бошгоҳҳои мураббигарӣ = | медалҳо = {{турнир|[[Ҷоми миллатҳои Урупо]]}} {{медал|Биринҷӣ|[[Ҷоми миллатҳои Урупо 2024|Олмон 2024]]}} {{турнир|[[Лигаи миллатҳои Урупо]]}} {{медал|Нуқра|[[Лигаи миллатҳои Урупо 2019|Португалия 2019]]}} | ҷоиза = | викианбор = Denzel Dumfries }} '''Де́нзел Ю́стус Мо́ррис Ду́мфрис''' ({{lang-nl|Denzel Justus Morris Dumfries}}); [[18 апрел]]и [[1996]], [[Роттердам]], [[Ҳоланди Ҷанубӣ]], [[Нидерланд]]) — [[футболбоз]]и [[Нидерланд|нидерландӣ]] ва [[Аруба|арубагӣ]], дифоъгари канори рости бошгоҳи «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]» ва [[Тими миллии футболи Нидерланд|тими миллии Нидерланд]]. Дорандаи медали биринҷии [[Ҷоми миллатҳои Урупо 2024|ҷоми миллатҳои Урупо]] (2024). == Зиндагинома == {{васеъкунии фасл}} == Маснади бошгоҳӣ == == Мунтахаби миллӣ == == Дастовардҳо == == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{эзоҳ|group=қайд|liststyle=lower-alpha}} == Пайвандҳо == [[Гурӯҳ:Зодагони 18 апрел]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1996]] [[Гурӯҳ:Муҳофизатгарони футбол]] [[Гурӯҳ:Футболбозони Нидерланд]] [[Гурӯҳ:Футболбозони тими миллии футболи Нидерланд]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Спарта (Роттердам)»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Ҳеренвен»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «ПСВ»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Интер»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Реал Мадрид»]] tfvhbf2tr0frvkfb010a4plq408cf5b 10 332910 1481866 2026-07-23T19:52:14Z Yoonoos.tj 27005 Саҳифаи нав: [[File:Flag of Aruba.svg|border|{{{1|22px}}}|Парчами Аруба]]<noinclude> [[Гурӯҳ:Шаблонҳо:Аруба]] [[Гурӯҳ:Шаблонҳо:Парчамҳои кишварҳо|Аруба]] </noinclude> 1481866 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of Aruba.svg|border|{{{1|22px}}}|Парчами Аруба]]<noinclude> [[Гурӯҳ:Шаблонҳо:Аруба]] [[Гурӯҳ:Шаблонҳо:Парчамҳои кишварҳо|Аруба]] </noinclude> ap4x8rw0h83ka6pvkh08ylayhyg1wj6 0 332911 1481879 2026-07-23T22:04:49Z Yoonoos.tj 27005 Yoonoos.tj moved page [[Жайлcон Алексндре Алвес Дус Сантос]] to [[Жаилсон Алешандре Алвеш дос Сантос]] 1481879 wikitext text/x-wiki #равона [[Жаилсон Алешандре Алвеш дос Сантос]] cghpvp0ujb34ux1k55i4bsmbgnga9oe 0 332912 1481892 2026-07-23T22:59:51Z Yoonoos.tj 27005 Саҳифаи нав: {{Футболбоз |ном = Бернарду Силва |ҷинс = м |номи пурра = Бернарду Мота Вейга ди Карвалю и Силва<br>({{lang-pt|''Bernardo Mota Veiga de Carvalho e Silva''}}) |лақаб = |тасвир = |бар = 300px |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 10.08.1994 |зодгоҳ = {{зодгоҳ|Лиссабон}}, [[Португалия]] |шаҳр... 1481892 wikitext text/x-wiki {{Футболбоз |ном = Бернарду Силва |ҷинс = м |номи пурра = Бернарду Мота Вейга ди Карвалю и Силва<br>({{lang-pt|''Bernardo Mota Veiga de Carvalho e Silva''}}) |лақаб = |тасвир = |бар = 300px |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 10.08.1994 |зодгоҳ = {{зодгоҳ|Лиссабон}}, [[Португалия]] |шаҳрвандӣ = {{Парчами Португалия|20px}} [[Португалия]] |қад = 173<ref name="realmadrid.com">[https://www.realmadrid.com/es-ES/futbol/primer-equipo-masculino/plantilla/bernardo-silva Bernardo Silva | Web Oficial | Real Madrid CF]</ref> |вазн = <ref name="realmadrid.com"/> |мавқеъ = [[Нимҳимоятгар (футбол)|Миёнмайдон]] |бошгоҳи кунунӣ = {{Парчами Испания|20px}} «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]» |шумора = |бошгоҳҳои ҷавонон = {{маснад дар футбол |2002—2013|{{Парчами Португалия|20px}} «[[Бенфика (бошгоҳи футбол)|Бенфика]]»|}} | бошгоҳҳо = {{маснад дар футбол |2013—2015|{{Парчами Португалия|20px}} «[[Бенфика (бошгоҳи футбол)|Бенфика]]»|1 (0) |2013—2015|{{кироя}} {{Парчами Португалия|20px}} «Бенфика B»|38 (7) |2014|{{кироя}} {{Парчами Фаронса|20px}} «[[Монако (бошгоҳи футбол)|Монако]]»|15 (2) |2015—2017|{{Парчами Фаронса|20px}} «[[Монако (бошгоҳи футбол)|Монако]]»|86 (22) |2017—2026|{{Парчами Англия|20px}} «[[Манчестер Сити]]»|304 (45) |2026—{{Т.ҳ.}}|{{Парчами Испания|20px}} «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]»|0 (0)}} | мунтахаби миллӣ = {{маснад дар футбол |2013|{{Парчами Португалия|20px}} Португалия (то 19 сола)|13 (2) |2013–2015|{{Парчами Португалия|20px}} Португалия (то 21 сола)|14 (6) |2015—{{Т.ҳ.}}|{{Парчами Португалия}} [[Тими миллии футболи Португалия|Португалия]]|109 (14)}} | бошгоҳҳои мураббигарӣ = | медалҳо = {{турнир|[[Ҷоми Конфедеросиюнҳо]]}} {{медал|Биринҷӣ|[[Ҷоми Конфедеросиюнҳо|Русия 2017]]}} {{турнир|[[Лигаи миллатҳои Урупо]]}} {{медал|Тилло|[[Лигаи миллатҳои Урупо 2019|Португалия 2019]]}} {{медал|Тилло|[[Лигаи миллатҳои Урупо 2025|Олмон 2025]]}} | ҷоиза = | викианбор = Bernardo Silva }} '''Берна́рду Мо́та Ве́йга ди Карва́лю и Си́лва''' ({{lang-pt|''Bernardo Mota Veiga de Carvalho e Silva''}}; [[10 август]]и [[1994]], [[Лиссабон]], [[Португалия]]) — футболбози [[Португалия|португалӣ]], [[Нимҳимоятгар (футбол)|миёнмайдон]]. Дорандаи медали тиллои [[Лигаи миллатҳои Урупо 2019|Лигаи миллатҳои Урупо дар солҳои 2019]] ва [[Лигаи миллатҳои Урупо 2025|2025]]. == Зиндагинома == {{васеъкунии фасл}} == Маснади бошгоҳӣ == == Мунтахаби миллӣ == == Дастовардҳо == == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{эзоҳ|group=қайд|liststyle=lower-alpha}} == Пайвандҳо == [[Гурӯҳ:Зодагони 10 август]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1994]] [[Гурӯҳ:Ниммуҳофизатгарони футбол]] [[Гурӯҳ:Футболбозони Португалия]] [[Гурӯҳ:Футболбозони тими миллии футболи Португалия]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Бенфика B»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Бенфика»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Монако»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Манчестер Сити»]] [[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Реал Мадрид»]] eb0ya8056yvqmjfychxsm0ujdjieou0 14 332913 1481894 2026-07-23T23:19:25Z Yoonoos.tj 27005 Саҳифаи нав: {{Commonscat}} [[Гурӯҳ:Мураббиёни футбол аз рӯи бошгоҳҳои Испониё|Реал Мадрид]] [[Гурӯҳ:Шахсиятҳо:БФ «Реал Мадрид»]] 1481894 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Гурӯҳ:Мураббиёни футбол аз рӯи бошгоҳҳои Испониё|Реал Мадрид]] [[Гурӯҳ:Шахсиятҳо:БФ «Реал Мадрид»]] c6cv1tg4rroiepudkilinov1v1wtw4w 0 332914 1481908 2026-07-24T03:24:46Z Шухрат Саъдиев 5132 Бо тарҷумаи саҳифаи "[[:uk:Special:Redirect/revision/47408872|Федеральна земля]]" сохта шудааст 1481908 wikitext text/x-wiki '''Замини федеролӣ''' ( {{Lang-de|Land}}, инчунин {{Lang-de|Bundesland, мн. Bundesländer}} ) — истилоҳе, ки барои ишора ба [[Тақсимоти маъмуриву ҳудудӣ|тақсимоти маъмурӣ]] дар кишварҳои [[олмонӣ]] истифода мешавад. * Заминҳои Олмон — 16 субъекти федеративии Олмон. * Заминҳои федеролии Утриш— нӯҳ иёлоти федеролии Утриш. [[Гурӯҳ:Тақсимоти маъмурии Утриш]] [[Гурӯҳ:Тақсимоти маъмурӣ]] 4rwfwqheacm7x18rk85rax74cx48mtb 1481915 1481908 2026-07-24T03:54:00Z Шухрат Саъдиев 5132 илова 1481915 wikitext text/x-wiki '''Замини федеролӣ''' ( {{Lang-de|Land}}, инчунин {{Lang-de|Bundesland, мн. Bundesländer}} ) — истилоҳе, ки барои ишора ба [[Тақсимоти маъмуриву ҳудудӣ|тақсимоти маъмурӣ]] дар кишварҳои [[олмонӣ]] истифода мешавад. * Заминҳои Олмон — 16 субъекти федеролии [[Олмон]]. * Заминҳои федеролии Утриш— 9 субъекти федеролии [[Утриш]]. {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Тақсимоти маъмурии Утриш]] [[Гурӯҳ:Тақсимоти маъмурӣ]] l1i96cdwpyqx1g2bxyx272zw79msxqx 1481919 1481915 2026-07-24T04:09:48Z Шухрат Саъдиев 5132 /* Эзоҳ */ навсозӣ 1481919 wikitext text/x-wiki '''Замини федеролӣ''' ( {{Lang-de|Land}}, инчунин {{Lang-de|Bundesland, мн. Bundesländer}} ) — истилоҳе, ки барои ишора ба [[Тақсимоти маъмуриву ҳудудӣ|тақсимоти маъмурӣ]] дар кишварҳои [[олмонӣ]] истифода мешавад. * Заминҳои Олмон — 16 субъекти федеролии [[Олмон]]. * [[Заминҳои федеролии Утриш]] — 9 субъекти федеролии [[Утриш]]. {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Тақсимоти маъмурии Утриш]] [[Гурӯҳ:Тақсимоти маъмурӣ]] 56cf6jl27wcf7uiolkwhoj33pa29h5q 0 332915 1481911 2026-07-24T03:43:44Z Шухрат Саъдиев 5132 равона 1481911 wikitext text/x-wiki #равона [[Минтақа]] 7o2wxrf0k4wd5srol56hcspo7snhgx9 0 332916 1481913 2026-07-24T03:48:52Z Шухрат Саъдиев 5132 равона 1481913 wikitext text/x-wiki #равона [[Минтақа]] 7o2wxrf0k4wd5srol56hcspo7snhgx9 0 332917 1481918 2026-07-24T04:08:34Z Шухрат Саъдиев 5132 Шухрат Саъдиев moved page [[Заминҳои федералии Утриш]] to [[Заминҳои федеролии Утриш]]: ивази ном 1481918 wikitext text/x-wiki #равона [[Заминҳои федеролии Утриш]] alobrxzav9690849x4b4ajb43up38yb 0 332918 1481927 2026-07-24T11:28:37Z Шухрат Саъдиев 5132 Шухрат Саъдиев moved page [[Тӯринген]] to [[Туринген]]: ивази ном 1481927 wikitext text/x-wiki #равона [[Туринген]] q42hbs0h911oy61na4jo8ca9hwqcsx4