Википедиа tgwiki https://tg.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D2%B3%D0%B8%D1%84%D0%B0%D0%B8_%D0%B0%D1%81%D0%BB%D3%A3 MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Медиа Вижа Баҳс Корбар Баҳси корбар Википедиа Баҳси Википедиа Акс Баҳси акс Медиавики Баҳси медиавики Шаблон Баҳси шаблон Роҳнамо Баҳси роҳнамо Гурӯҳ Баҳси гурӯҳ Портал Баҳси портал Лоиҳа Баҳси Лоиҳа TimedText TimedText talk Модул Баҳси Модул Event Event talk 0 3523 1482132 1311539 2026-07-29T07:28:14Z Tiryar I 144756 1482132 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Панҷшер | native_name = {{nq| ولایت پنجشیر }} | native_name_lang = Prs | settlement_type = [[Вилоятҳои Афғонистон|Вилоят]] | image_skyline = Panjshir collage.jpg | image_alt = | image_caption = Аз чап ба рост: водии Панҷшер, дарёи Панҷшер, мақбараи [[Аҳмадшоҳи Масъуд]] ва нерӯгоҳи бодии Панҷшер | image_seal = | seal_alt = Нишони давлатӣ | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Panjshir in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = Харитаи Афғонистон бо ҷойгиршавии Панҷшер | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|35|25|39|N|69|44|06|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Кишвар | subdivision_name = {{flag|Афғонистон}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | established_title = Таъсис | established_date = 2004 | founder = | seat_type = Марказ | seat = [[Бозорок (Панҷшер)|Бозорок]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[Рӯйхати ҳокимон Панҷшер|Ҳоким]] | leader_name = [[Муҳаммад Оғо Ҳаким]]<ref>{{cite news |url=https://tolonews.com/afghanistan-184822 |title=Panjshir's Governor Rejects Claims of Human Rights Violations |work=TOLOnews |date=26 August 2023 |access-date=2025-01-22}}</ref> | leader_title1 = Муовини ҳоким | leader_name1 = [[Қорӣ Асрор]]<ref>{{Cite web|url=https://morr.gov.af/ps/%D8%AF-%D9%BE%D9%86%D8%AC%D8%B4%D9%8A%D8%B1-%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%AA-%D8%A7%DA%93%D9%85%D9%86%D9%88-%D8%AE%D9%84%DA%A9%D9%88-%D8%A7%D9%88-%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84%D9%8A-%D8%A8%DB%90-%DA%81%D8%A7%D9%8A%D9%87-%D8%B4%D9%88%D9%8A%D9%88-%D8%B3%D8%B1%D9%87-%D8%AF-%D9%85%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D9%88-%D8%A7%D9%88-%D8%B3%D8%AA%D9%88%D9%86%D8%B2%D9%88-%D8%AF-%D8%AD%D9%84-%D9%BE%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%AE%D9%87-%D8%AF-%DA%A9%DA%89%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%88-%D8%A7%D9%88|title=د پنجشير ولايت اړمنو خلکو او داخلي بې ځايه شويو سره د مرستو او ستونزو د حل په موخه د کډوالو او راستنېدونکو چارو وزارت په مشرۍ يو ګډ پلاوي دی ولايت ته سفر وکړ &#124; د مهاجرینو او راستنېدونکو چارو وزارت|website=morr.gov.af|access-date=13 June 2023}}</ref> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 3771 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name=nsia/> | population_total = 334,940 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = [[Забонҳои Афғонистон|Забони асосӣ]] | blank_info_sec1 = [[Забони дарӣ|Дарӣ]]<ref name="understandingwar"/> | timezone1 = [[Вақти Афғонистон|Вақти Афғонистон]] | utc_offset1 = +04:30 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Рамзи почта | postal_code = 15XX | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-PAN<ref>{{cite web |title=AF - Afghanistan |url=https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:AF |website=[[International Organization for Standardization|ISO]] Online Browsing Platform |access-date=16 December 2021}}</ref> | website = | footnotes = | official_name = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = }} '''Панҷшер''', ки маъмулан '''Панҷшер''' номида мешавад, яке аз 34 [[вилоятҳои Афғонистон|вилояти Афғонистон]] аст, ки дар қисмати шимолу шарқии кишвар ҷойгир буда, [[водии Панҷшер]]-ро дар бар мегирад. Вилоят ба ҳафт [[ноҳияҳои Афғонистон|ноҳия]] тақсим шуда, дорои 512 деҳа мебошад. Аҳолии асосии вилоят [[тоҷикон|тоҷикони]] [[Шомалӣ|Шомалӣ]] мебошанд, ки ба [[забони дарӣ|забони дарӣ]] сухан мегӯянд. То соли 2021, шумораи аҳолии вилояти Панҷшер тақрибан 334,940 нафар буд. Ҳокими кунунии он [[Муҳаммад Оғо Ҳаким]] мебошад.<ref>{{cite news |url=https://www.ariananews.af/2000-police-posts-allocated-to-panjshir-youths-this-year-governor/ |title=2,000 police posts allocated to Panjshir youths this year: governor |work=Ariana News |date=March 30, 2024 |access-date=2025-01-22}}</ref> Панҷшер соли 2004 аз вилояти ҳамсояи [[Вилояти Парвон|Парвон]] ҷудо шуда, ба вилояти мустақил табдил ёфт. Он аз шимол бо [[Вилояти Бағлон|Бағлон]] ва [[Вилояти Тахор|Тахор]], аз шарқ бо [[Вилояти Бадахшон|Бадахшон]] ва [[Вилояти Нуристон|Нуристон]], аз ҷануб бо [[Вилояти Лағмон|Лағмон]] ва [[Вилояти Каписа|Каписа]] ва аз ғарб бо [[Вилояти Парвон|Парвон]] ҳамсарҳад аст. == Таърих == {{Further|Таърихи Афғонистон|Ҳамлаҳои Панҷшер (Ҷанги Афғонистон — Иттиҳоди Шӯравӣ)|Ҷанги Панҷшер}} Ин сарзамин дар аввали садаи XVI ба дасти [[Бобур]] афтод.<ref name=Beveridge>{{cite book |last=Beveridge |first=Annette Susannah |author-link=Annette Beveridge |date=7 January 2014 |title=The Bābur-nāma in English, Memoirs of Bābur |url=https://www.gutenberg.org/files/44608/44608-h/44608-h.htm#Page_195 |publisher=Project Gutenberg |page=195}}</ref> Баъдтар онро [[Аҳмадшоҳи Дурронӣ]] забт кард ва расман ба [[Давлати Дурронихо|Давлати Дурронихо]] дохил шуд.<ref>{{Cite web|url=https://brill.com/view/journals/jesh/66/5-6/article-p707_5.xml|title=‘Do You Not Bow before Heaven?’: The First Qing- Durrānī Encounter, the Tributary Non-relationship, and Disorder on a Shared Frontier|publisher=Brill Publishers|date=7 June 2023|access-date=3 January 2025}}</ref> Пас аз Дурронихо, ин минтақа зери ҳукмронии [[Баракзойҳо]] қарор гирифт. Дар асри XIX, ин минтақа дар ҳайати [[Аморати Афғонистон]] буд. Соли 1842 дар давраи [[Ҷанги аввали Англия ва Афғонистон|ҷанги аввали Англия ва Афғонистон]], [[Флоренсия Сейл]] ҳангоми асирии худ дар назди [[Возер Акбархон]] аз ин дарё гузашт. Мисли дигар қисматҳои Афғонистон, Панҷшер дар моҳи июни соли 1926 ба ҳайати [[Шоҳии Афғонистон]] дохил шуд. [[File:Wind farm in Panjshir Province-2.jpg|thumb|left|Аввалин [[нерӯгоҳи бодӣ]] дар вилояти Панҷшер.]] Дар моҳи июли соли 1973, қӯшунҳо таҳти фармондеҳии генерал ''[[Сардор]]'' [[Муҳаммад Довуд|Муҳаммад Довудхон]] шоҳии Афғонистонро сарнагун карда, [[Ҷумҳурии Афғонистон (1973—1978)|Ҷумҳурии Афғонистон]]-ро таъсис доданд. Дар ин ''табаддулоти давлатӣ'', Довудхон ҳокимиятро ба дасти худ гирифт ва худро аввалин [[Президенти Афғонистон]] эълон кард. Вай ба қисматҳои зиёди [[Хайбер-Пухтунхво]] дар [[Покистон]] даъвоҳо кард, ки боиси нигаронии ҳукумати Покистон гардид. То соли 1975, ҷавон [[Аҳмадшоҳи Масъуд]] ва пайравони ӯ дар Панҷшер [[Шӯриши водии Панҷшер (1975)|шӯриш]] бардоштанд, аммо маҷбур шуданд ба [[Пешовар]] дар Покистон гурезанд, ки дар он ҷо аз [[Сарвазирони Покистон|сарвазири Покистон]] [[Зулфиқор Алии Бҳутто]] дастгирӣ гирифтанд. Гуфта мешавад, ки Бҳутто бо паҳн кардани [[Қӯшунҳои мусаллаҳи Афғонистон|қӯшунҳои Афғонистон]] ба деҳот, роҳро барои [[Инқилоби Савр|Инқилоби Соли 1978]] дар Кобул ҳамвор кардааст.<ref name="Bowersox">{{cite book |title=The Gem Hunter: The Adventures of an American in Afghanistan |last1=Bowersox |first1=Gary W. |year=2004 |publisher=GeoVision, Inc. |location=United States |isbn=0-9747-3231-1 |page=100 |quote=To launch this plan, Bhutto recruited and trained a group of Afghans in the [[Bala Hissar, Peshawar|Bala-Hesar]] of [[Peshawar]], in Pakistan's [[Khyber Pakhtunkhwa|North-west Frontier Province]]. Among these young men were Massoud, [[Gulbuddin Hekmatyar]], and other members of Jawanan-e Musulman. It served Massoud's interests, which were apparently opposition to the Soviets. Later, after Massoud and Hekmatyar had a terrible falling-out over Massoud's opposition to terrorist tactics and methods, Massoud overthrew from Jawanan-e Musulman. He joined [[Burhanuddin Rabbani|Rabani]]'s newly created Afghan political party, [[Jamiat-e Islami|Jamiat-i-Islami]], in exile in Pakistan. |url=https://books.google.com/books?id=WVAN9pjnRzMC&pg=PA100 |access-date=2010-08-22 |archive-date=2021-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808094045/https://books.google.com/books?id=WVAN9pjnRzMC&pg=PA100 |url-status=live}}</ref> Дар солҳои 1980, дар давраи [[Ҷанги Афғонистон (1979–1989)|ҷанги Иттиҳоди Шӯравӣ дар Афғонистон]], Панҷшер чанд маротиба зери ҳуҷуми қӯшунҳои шӯравӣ қарор гирифт, ки бар зидди Аҳмадшоҳи Масъуд ва нерӯҳои ӯ буд. Минтақаи Панҷшер аз 17 августи соли 1979, пас аз шӯриши маҳаллӣ, зери назорати муҷоҳидон буд.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=oyQDAwAAQBAJ |title=AFGHANISTAN: History, Diplomacy and Journalism Volume 1 |isbn=9781479760909 |last1=Halim Tanwir |first1=Dr. M. |date=February 2013 |publisher=Xlibris Corporation |access-date=2020-06-06 |archive-date=2021-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824072309/https://books.google.com/books?id=oyQDAwAAQBAJ |url-status=live}}</ref> Минтақа бо ёрии релефи кӯҳии худ<ref>{{Cite web |title=Operations |url=http://www.northernallianceaf.ga/operations |access-date=20 August 2021 |website=Northern Alliance: Fighting for a Free Afghanistan |publisher=Friends of the Northern Alliance |language=en-US |archive-date=24 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824151359/https://www.northernallianceaf.ga/operations |url-status=live}}</ref> аз ҷониби саркардагони муҷоҳид дар баробари ҳукумати [[Ҷумҳурии Демократии Афғонистон]] ва Иттиҳоди Шӯравӣ хуб ҳимоя карда шуд. Пас аз суқути Ҷумҳурии Демократии Афғонистон дар соли 1992, ин минтақа ба ҳайати [[Давлати Исломии Афғонистон]] даромад. Дар охири солҳои 1990, Панҷшер ва вилояти ҳамсояи Бадахшон ҳамчун қароргоҳи [[Эътилофи Шимол|Иттиҳоди Шимол]] бар зидди [[Толибон]] хидмат карданд. 9 сентябри соли 2001, вазири мудофиа Аҳмадшоҳи Масъуд аз ҷониби ду амалкунандаи [[Ал-Қоида]] ба қатл расид.<ref name="pbs.org">{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/2011/01/ |title=The Spy Who Quit |publisher=[[PBS]] - [[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]] |date=January 17, 2011 |access-date=2014-10-18 |archive-date=2015-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104005821/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/2011/01/video-amrullah-saleh-spy-who-quit.html |url-status=live}}</ref> Ду рӯз баъд, ҳамлаҳои 11 сентябр дар Иёлоти Муттаҳида рух дод, ки боиси оғози ҷанги калони ИМА дар Афғонистон гардид. [[File:Football stadium under construction in Panshir Valley.jpg|thumb|Сохтмони варзишгоҳи футболи Панҷшер, 2011]] Вилояти Панҷшер дорои [[водии Панҷшер]] аст. Дар моҳи апрели соли 2004, ноҳияи Панҷшер, ки қаблан ба [[Вилояти Парвон]] тобеъ буд, дар давраи [[Президентии Ҳомид Карзай|президентии Ҳомид Карзай]] ба вилоят табдил ёфт. [[Қӯшунҳои миллии амниятии Афғонистон]] (АНСА) дар вилоят чанд пойгоҳ таъсис доданд. Дар ҳамин ҳол, [[Нерӯҳои байналмилалии ёрии амният]] (ИСАФ) низ пойгоҳҳо таъсис дод ва [[Гурӯҳи барқарорсозии вилоят]] (ГБВ) бо сарварии ИМА дар охири солҳои 2000 дар Панҷшер фаъолият кард. Пас аз [[Сушуути Кобул (2021)|сушуути Кобул]] дар 15 августи соли 2021, нерӯҳои зидди [[Толибон]] ба [[Ҷумҳурии Исломии Афғонистон]] вафодор ба вилояти Панҷшер гурехтанд.<ref>{{Cite web |title=The Panjshir Valley: what is the main bastion of resistance against the Taliban advance in Afghanistan |url=https://marketresearchtelecast.com/the-panjshir-valley-what-is-the-main-bastion-of-resistance-against-the-taliban-advance-in-afghanistan/131364 |url-status=live |website=marketresearchtelecast.com |date=16 August 2021 |access-date=19 August 2021 |archive-date=19 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210819104445/https://marketresearchtelecast.com/the-panjshir-valley-what-is-the-main-bastion-of-resistance-against-the-taliban-advance-in-afghanistan/131364/}}</ref> Онҳо [[Ҷабҳаи муқовимати миллии Афғонистон]]-ро таъсис доданд ва муборизаро бар зидди [[Афғонистон|Иморати Исломии Афғонистон]] дар [[Ҷанги ҷумҳурихоҳон дар Афғонистон|ҷанги давомдор]] идома доданд. Нерӯҳои нави муқовимат парчами кӯҳнаи Иттиҳоди Шимолро бардоштанд.<ref>{{Cite web |title='Northern Alliance' flag hoisted in Panjshir in first resistance against Taliban |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/-northern-alliance-flag-hoisted-in-panjshir-in-first-sign-of-resistance-against-taliban-101629215342032.html |url-status=live |website=Hindustan Times |date=17 August 2021 |access-date=19 August 2021 |archive-date=17 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817214142/https://www.hindustantimes.com/world-news/-northern-alliance-flag-hoisted-in-panjshir-in-first-sign-of-resistance-against-taliban-101629215342032.html}}</ref> Муқовимат водии Панҷшерро дар ихтиёр дошт ва дар вилоятҳои ҳамсоя чанд ноҳияро забт кард.<ref>{{Cite web |title=Anti-Taliban fighters take back three districts as resistance builds up in Panjshir Valley, but experts cast doubts |url=https://www.firstpost.com/world/anti-taliban-fighters-take-back-three-districts-as-resistance-builds-up-in-panjshir-valley-but-experts-cast-doubts-9902191.html |url-status=live |publisher=www.firstpost.com |date=21 August 2021 |access-date=21 August 2021 |archive-date=21 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821213839/https://www.firstpost.com/world/anti-taliban-fighters-take-back-three-districts-as-resistance-builds-up-in-panjshir-valley-but-experts-cast-doubts-9902191.html}}</ref> То аввали сентябри 2021, нерӯҳои Толибон муваффақ шуданд ба Панҷшер ворид шаванд ва чанд ноҳияро аз Ҷабҳаи муқовимати миллии Афғонистон забт кунанд,<ref>{{Cite news |title=Taliban on verge of crushing last stronghold of resistance in Panjshir Valley|website=[[The Times]]|url=https://www.thetimes.com/uk/politics/article/taliban-on-verge-of-crushing-last-stronghold-of-resistance-in-panjshir-valley-x7kb5qm3j|last1=Valley|first1=Anthony Loyd}}</ref> ва сипас 6 сентябр Бозорокро ба даст гирифта, муқовимати боқимондаро ба кӯҳҳо ронанд.<ref name="cnn">{{cite news|url=https://www.cnn.com/2021/09/06/asia/afghanistan-monday-intl-hnk/index.html|title=Taliban claims victory in Panjshir, but resistance forces say they still control strategic position in the valley |publisher=[[CNN]] |last1=Robertson |first1=Nic|last2=Kohzad|first2=Nilly|last3=Lister|first3=Tim|last4=Regan|first4=Helen|date=6 September 2021|access-date=6 September 2021}}</ref><ref>{{cite news |last1=Pannett |first1=Rachel |title=Panjshir Valley, last resistance holdout in Afghanistan, falls to the Taliban |url=https://www.washingtonpost.com/world/2021/09/06/afghanistan-kabul-taliban-updates/ |newspaper=[[The Washington Post]] |date=6 September 2021|access-date=6 September 2021}}</ref><ref name="ft">{{cite news|url=https://www.ft.com/content/5b4b7b58-1edf-4510-ad15-813487f3c80e |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/5b4b7b58-1edf-4510-ad15-813487f3c80e |archive-date=2022-12-10 |url-access=subscription|title=Taliban says it has captured last Afghan region of resistance|last1=Kazmin|first1=Amy|last2=Findlay|first2=Stephanie|last3=Bokhari|first3=Farhan|work=[[Financial Times]]|date=September 6, 2021|access-date=September 6, 2021}}</ref> Бо вуҷуди ин, ҷанги байни Толибон ва муқовимат дар вилояти Панҷшер то ҳол идома дорад.<ref>{{cite news|url=https://tass.com/world/1346329|title=Clashes between Taliban, resistance forces reported in Afghanistan's Panjshir Province |publisher=TASS|date=6 October 2021|access-date=4 December 2021}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.business-standard.com/article/international/afghan-security-forces-seize-weapons-from-panjshir-province-state-media-121120400365_1.html|title=Afghan security forces seize weapons from Panjshir province: State media|publisher=Business Standard|date=4 December 2021|access-date=4 December 2021}}</ref> Боздиди баъдии [[Радио Телевизиони Швейтсария]] ва [[Journeyman Pictures]] ба Бозорок дар моҳи октябри 2021 нишон дод, ки сарфи назар аз даъвоҳои мақомоти маҳаллии Толибон дар бораи бефаъолияти ҶММ, даргирии мусаллаҳонаи байни ҶММ ва Толибон дар як мавзеи номаълум дар кӯҳҳои атрофи Бозорок рух медиҳад, ки нерӯҳои муқовимат бартарӣ доранд, ки ин тасдиқ мекунад, ки ҶММ то ҳол дар наздикии Бозорок ва вилояти Панҷшер фаъол аст.<ref>{{Cite web |last=hazco.co.uk|title=Afghanistan: Resisting the Taliban |url=https://www.journeyman.tv/film/8163/afghanistan-resisting-the-taliban?version=27797|date=2021-10-25 |access-date=2021-12-08 |publisher=www.journeyman.tv |language=en}}</ref> Гарчанде ки ҶММ ҳамлаҳоро идома медиҳад, он дар вилоят ягон қаламравро назорат намекунад.<ref name="VOA 12/22">{{cite news |last1=Dawi |first1=Akmal |title=Frustrated with the Taliban, US Officials Meet Anti-Taliban Figures |url=https://www.voanews.com/a/frustrated-with-the-taliban-us-officials-meet-anti-taliban-figures/6885231.html |access-date=30 December 2022 |publisher=[[Voice of America]] |date=20 December 2022 |quote=The NRF has executed hit-and-run attacks against the Taliban in some parts of Afghanistan but has not been able to hold territory.}}</ref> == Тақсимоти маъмурӣ == {|class="wikitable sortable" |+ Ноҳияҳои вилояти Панҷшер |- !Ноҳия !Марказ !Аҳолӣ<ref name=nsia/> !Масоҳат<br />бо км² !Зичии<br />аҳолӣ !Қавмҳо ва шумораи деҳаҳо |- |[[Ноҳияи Анаба|Анаба]] || || 43,429 ||186 || 109 || 100% тоҷикон.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Anaba+DDP+English+Summary.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235942/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Anaba%20DDP%20English%20Summary.pdf|url-status=usurped|title=mrrd-nabdp.org|archive-date=March 3, 2016|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- |[[Ноҳияи Бозорок|Бозорок]] || [[Бозорок (Панҷшер)|Бозорок]] || 45,038 ||394 || 54 ||100% тоҷикон. 29 деҳа.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Bazarak+DDP+English+Summary.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304003539/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Bazarak%20DDP%20English%20Summary.pdf|url-status=usurped|title=mrrd-nabdp.org|archive-date=March 4, 2016|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- |[[Ноҳияи Дара|Дара]] |||| 78,241 ||192 || 82 ||Асосан [[тоҷикон]]<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Dara+DDP+English+Summary.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304191107/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Dara%20DDP%20English%20Summary.pdf|url-status=usurped|title=mrrd-nabdp.org|archive-date=March 4, 2016|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- |[[Ноҳияи Хинҷ|Хинҷ]] |||| 85,274 ||689 || 66 ||100% тоҷикон. 154 деҳа.<ref>{{Cite web |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Khenj%20DDP%20English%20Summary.pdf |title=Khenj District (Re-elected) |access-date=2012-10-31 |archive-date=2017-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201035153/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Khenj%20DDP%20English%20Summary.pdf |url-status=usurped }}</ref> |- |[[Ноҳияи Парён|Парён]] |||| 25,743 ||1,428 || 12 ||100% тоҷикон. 67 деҳа.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Paryan+DDP+English+Summary.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202826/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Paryan%20DDP%20English%20Summary.pdf|url-status=usurped|title=mrrd-nabdp.org|archive-date=March 4, 2016|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- |[[Ноҳияи Руха|Руха]] |||| 35,432 ||113 || 230 ||Асосан [[тоҷикон]], каме [[пашаиҳо|пашаӣ]]. 72 деҳа.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Rukha+DDP+English+Summary.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303214340/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Rukha%20DDP%20English%20Summary.pdf|url-status=usurped|title=mrrd-nabdp.org|archive-date=March 3, 2016|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- |[[Ноҳияи Шутул|Шутул]] |||| 21,783 ||225 || 55 ||100% тоҷикон. 23 деҳа.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Shutul+DDP+English+Summary.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160124191544/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Shutul%20DDP%20English%20Summary.pdf|url-status=usurped|title=mrrd-nabdp.org|archive-date=January 24, 2016|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- bgcolor="#d3d3d3" |'''Панҷшер''' | |'''334,940''' |'''3,772''' |'''45''' |97% [[тоҷикон]], 2.5% [[ҳазораҳо]], 0.4% [[пашаиҳо]], 0.1% [[урмур]]и.{{refn|group=note|Эзоҳ: "Асосан" ё "бартарӣ" маънои 99% -ро дорад, "аксарият" 70% -ро, "омехта" 1/(шумораи қавмҳо) -ро, "ақаллият" 30% -ро ва "каме" ё "баъзе" 1% -ро дорад.}} |} {{reflist|group=note}} == Демография == {{Further|Демографияи Афғонистон}} [[File:US Army ethnolinguistic map of Afghanistan -- circa 2001-09.jpg|thumb|250px|[[Гурӯҳҳои этнолингвистии Афғонистон]]]] === Аҳолӣ === То соли 2021, шумораи умумии аҳолии вилоят тақрибан 334,640 нафар буд.<ref name=nsia>{{cite web |url=https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2021/06/Estimated-Population-of-Afghanistan1-1400.pdf |title=Estimated Population of Afghanistan 2021-22 |author=<!--Not stated--> |date=April 2021 |publisher=National Statistic and Information Authority (NSIA) |archive-date=24 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204559/https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2021/06/Estimated-Population-of-Afghanistan1-1400.pdf |url-status=live |access-date=June 21, 2021 }}</ref> Сатҳи аҳолие, ки дар зери хати [[Хати камбизоатӣ|камбизоатии]] миллӣ зиндагӣ мекунанд, 19.1% буд.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nynR_73lsuYC&pg=PA255|title = Decoding the New Taliban: Insights from the Afghan Field|isbn = 9781849042260|last1 = Giustozzi|first1 = Antonio|date = August 2012| publisher=Hurst }}</ref> === Қавм, забон ва дин === Панҷшер яке аз вилоятҳои аз ҷиҳати қавмӣ яксонтарини Афғонистон мебошад. Гурӯҳи асосии аҳолӣ одатан ҳамчун ''[[тоҷикон]]'' тасниф мешавад, гарчанде ки баъзан онро ҳамчун қисми ҳувияти васеътари ''[[Куҳистон (Афғонистон)|куҳистонӣ]]''<ref>[https://www.e-ir.info/2014/05/30/conflict-or-civil-war-conceptualizing-the-conflict-in-afghanistan/ Conflict or Civil War? Conceptualizing the Conflict in Afghanistan]</ref><ref>[https://archive.org/details/dli.pahar.1301/mode/2up The Military Geography of Afghanistan – Part 4 – Kabul]</ref> ё мушаххас ҳамчун ҷомеаи мустақили ''панҷшерӣ'' низ мешиносанд.<ref>[https://minorityrights.org/communities/panjshiris/ Panjshiris in Afghanistan], [[Minority Rights Group]]. "Panjshiris are not always classified as a separate community because they are considered as falling within the Tajik ethnic grouping. However, they display certain distinct characteristics from their ethnic cousins that often identify them as a specific minority in their own right. It can be speculated that their name comes from the Panjshiri valley, where they were living. They practice Sunni Islam and speak a language known as Panjshiri, which is a dialect of Dari (Farsi dialect). They inhabit the mainly mountainous areas north of Kabul in and around the Panjshir valley."</ref><ref>[https://eurasianet.org/new-afghan-cabinet-configuration-source-of-discontent-for-many-pashtuns New Afghan Cabinet Configuration Source of Discontent for Many Pashtuns]</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-asia-58329527 Afghanistan: The 'undefeated' Panjshir Valley - an hour from Kabul], [[BBC]]. "Between 150,000 and 200,000 people are reported to live in the valley. Most speak Dari [...] and are of Tajik ethnicity. The Tajiks make up about a quarter of Afghanistan's population of 38 million people - but the Panjshiris don't look towards Tajikistan, one of Afghanistan's northern neighbours. Instead they have their own local identity."</ref> Ин гурӯҳ аксарияти мутлақи аҳолиро ташкил медиҳад.<ref>[https://newstrategicsecurityinitiative.org/wp-content/uploads/2010/01/P31-Afghan-Policy-Page-Province-Profile-Panjshir.pdf Province Profile - Panjshir], Afghanistan Congressional Communications Hub, 27 April 2010.</ref> Инчунин ҷомеаҳои хурдтари [[ҳазораҳо]], [[пашаиҳо]], [[нуристонӣ|нуристонҳои]] [[қабилаи Ката|қабилаи Ката]], ва [[кучиҳо]] ва дигар [[пуштунҳо]] низ мавҷуданд, аммо ҳар кадом саҳми ночиз дар аҳолӣ доранд. Забони асосии дар вилоят гуфтугӯшаванда [[забони дарӣ|дарӣ]] буда, дар баъзе минтақаҳо гӯишварони [[забони пушту|пушту]] низ ҳастанд. Аз ҷиҳати дин, аҳолӣ қариб пурра [[суннӣ|мусулмони суннӣ]] мебошанд. {| class="wikitable" style="text-align:center; table-layout:fixed; width:100%; margin:0" |+ Таркиби тахминии этнолингвистию динӣ ! style="width:7.5em; background-color:#d8f3d8;" | <small>Қавм</small> ! rowspan="2" style="width:4.6em; background-color:#d8f3d8;" | <small>[[Тоҷикон|Тоҷик]]/<br />[[Форсизабон|Форсизабон]]</small> ! rowspan="2" style="width:4.6em; background-color:#d8f3d8;" | <small>[[Ҳазораҳо|Ҳазора]]</small> ! rowspan="2" style="width:4.6em; background-color:#d8f3d8;" | <small>Дигарон</small> ! rowspan="2" style="width:3em; background-color:#d8f3d8;" | <small>''Манбаъ''</small> |- ! style="width:7.5em; background-color:#ddf;" | <small>Давра</small> |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; table-layout:fixed; width:100%; margin:0" |- style="background-color:#e6f2ff;" ! style="width:7.5em; background-color:#ddf;" | <small>2004–2021<br>[[Ҷумҳурии Исломии Афғонистон|(Ҷумҳурии Исломия)]]</small> | style="width:4.6em;" | аксарияти мутлақ | style="width:4.6em;" | ақаллияти хурд | style="width:4.6em;" | ∅ | style="width:3em;" | |-style="background-color:#E6E6E6;" | 2020 [[EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> | 1-ум | – | – |-style="background-color:#E6E6E6;" | 2018 [[UN]]<ref name="unama">{{cite web |last=Ramizpoor |date=2018 |title=Afghan People's Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> | яксон | – | – |-style="background-color:#FFFFFF;" | 2015 [[NPS]]<ref name="nps">{{Cite web |title=Panjsher - Program for Culture and Conflict Studies - Naval Postgraduate School |url=https://nps.edu/web/ccs/panjsher |access-date=26 April 2024 |website=nps.edu}}</ref> | ∅ | ∅ | ∅{{efn|аз ҷумла [[ғилзой|ғилзой]] [[пуштун]], [[пашаӣ]], [[ката|ката]] ва дигар [[нуристонӣ]]}} |-style="background-color:#E6E6E6;" | 2011 [[PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team|url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25 }}</ref> | аксарият | – | ∅{{efn|аз ҷумла "аҳолии хеле кам"-и [[кучи|кучи]].}} |-style="background-color:#FFFFFF;" | 2011 [[Артиши ИМА|ИМА]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011 |access-date=15 December 2025}}</ref> | бештар | баъзе | ∅{{efn|аз ҷумла "шумори каме"-и [[пуштун]], [[нуристонӣ]] ва [[пашаӣ]].}} |-style="background-color:#FFFFFF;" | 2009 [[ISW]]<ref name="understandingwar">{{Cite web |title=Regional Command East |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/regional-command-east/ |access-date=April 15, 2009}}</ref> | аксарият | шумори кам | ∅{{efn|аз ҷумла "шумори каме"-и [[пуштун]].}} |} {| class="wikitable" style="text-align:left; table-layout:fixed; margin:0" | <small>'''Афсона:'''<br> <ul style="margin:0; padding-left:1.2em; list-style-position:inside;"> <li>'''∅:''' Қавм дар манбаъ зикр шуда, аммо миқдор муайян нашудааст</li> <li>'''–:''' Қавм ба таври возеҳ зикр нашудааст</li> <li>'''Кӯтоҳнигориҳои манбаъ:''' {{font color|bg=#CCCCCC|text=Манбаъҳои таҷрибавӣ: –}}, {{font color|bg=#E6E6E6|text=Манбаъҳои давлатӣ: EU – Иттиҳоди Аврупо, PRT – Гурӯҳи барқарорсозии вилояти ҳукумати ИМА, UN – Созмони Милали Муттаҳид}}, {{font color|bg=#FFFFFF|text=Манбаъҳои таҳрирӣ: ISW – Институти омӯзиши ҷанг, NPS – Донишгоҳи баҳрӣ, USA – Артиши ИМА}}</li> </ul></small> |} === Маориф === {{Further|Маориф дар Афғонистон}} Сатҳи умумии савод (синни 6+) аз 33% дар соли 2005 ба 32% дар соли 2011 коҳиш ёфт.<ref name="cimicweb.org"/> Сатҳи умумии бақайдгирии холис (синни 6–13) аз 42% дар соли 2005 ба 40% дар соли 2011 коҳиш ёфт.<ref name="cimicweb.org"/> Чор мактаби таълими касбӣ-техникӣ дар вилояти кишоварзии Панҷшер фаъолият мекунад, аз ҷумла мактаби Аҳмадшоҳи Масъуд. Ин мактаб бо кумаки "Ҳилфе Падерборн" ва Вазорати хориҷии Олмон таъсис ёфта, то соли 2014 тақрибан 250 донишҷӯ ва 22 корманд дошт.{{citation needed|date=Сентябри 2021}} === Тандурустӣ === {{Further|Тандурустӣ дар Афғонистон}} Фоизи хонаводаҳои дорои оби нӯшокии тоза аз 16% дар соли 2005 ба 17% дар соли 2011 афзоиш ёфт.<ref name="cimicweb.org">Archive, Civil Military Fusion Centre, {{cite web |url=https://www.cimicweb.org/AfghanistanProvincialMap/Pages/Panjshir.aspx |title=PANJSHIR PROVINCE |access-date=2014-05-30 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140530125440/https://www.cimicweb.org/AfghanistanProvincialMap/Pages/Panjshir.aspx |archive-date=2014-05-30}}</ref> 23% аз таваллудҳо дар соли 2011 тавассути мутахассиси соҳаи тиб анҷом ёфтааст.<ref name="cimicweb.org"/> == Фарҳанг == === Ҷойҳои тамошобоб === * [[Мақбараи Аҳмадшоҳи Масъуд]], дар Сарича, [[Бозорок (Панҷшер)|Бозорок]] ҷойгир аст. * Варзишгоҳи футбол дар [[Водии Панҷшер]], дар назди [[Дарёи Панҷшер]]. * Кӯҳҳои маъруфи Панҷшер барои пиёдагардӣ: [https://peakvisor.com/adm/panjshir.html Кӯҳҳои Панҷшер] * Кӯҳи Мир Сомир 5 768 м (баландӣ: 1 204 м) * Банди Ғор 5 387 м (баландӣ: 465 м) * Кӯҳи Малдайгмай 5 340 м (баландӣ: 690 м) * Мунгашайр 5 222 м (баландӣ: 254 м) * Кӯҳи Вор 5 141 м (баландӣ: 131 м) * Шоҳак 5 110 м (баландӣ: 1 471 м) * Нови Калан 5 064 м (баландӣ: 130 м) * Сиёҳ Хор Нав 5 059 м (баландӣ: 863 м) * Ғовч 5 012 м (баландӣ: 129 м) * Кӯтали Зард 4 996 м (баландӣ: 260 м) == Шахсони маъруф == * [[Аҳмадшоҳи Масъуд]], қаҳрамони миллии Афғонистон, сарвари низомӣ ва вазири пешини мудофиа, маъруф ба роҳбарии муқовимати мусаллаҳона бар зидди шӯравӣ ва толибон * [[Аҳмад Масъуд]], писари Аҳмадшоҳи Масъуд. Ӯ Раҳбари [[Ҷабҳаи муқовимати миллии Афғонистон]] мебошад.<ref>{{Cite web |url=https://www.teribon.ir/archives/254695/%da%af%d9%81%d8%aa-%d9%88-%da%af%d9%88-%d8%a8%d8%a7-%d9%81%d8%b1%d8%b2%d9%86%d8%af-%d8%a7%d8%ad%d9%85%d8%af%d8%b4%d8%a7%d9%87-%d9%85%d8%b3%d8%b9%d9%88%d8%af%d8%9b-%d8%b9%d9%85%d9%84%db%8c%d8%a7 |title=گفت و گو با فرزند احمدشاه مسعود؛ "عملیات ما برای ادبیات‌مان است" |date=February 24, 2014 |access-date=May 10, 2021 |archive-date=August 15, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815201121/https://www.teribon.ir/archives/254695/%DA%AF%D9%81%D8%AA-%D9%88-%DA%AF%D9%88-%D8%A8%D8%A7-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%D8%9B-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7 |url-status=live }}</ref> * [[Юсуф Ҷан Несор]], филмсоз * [[Нигора Мирдод]], дипломат ва фаъоли ҳуқуқи занон * [[Нотиқ Маликзода]], рӯзноманигор ва фаъоли ҳуқуқи башар * [[Қаҳор Осӣ]], шоири афсонавии Афғонистон * [[Аҳмад Зиё Масъуд]], сиёсатмадор ва ноиби пешини президент * [[Муҳаммад Қосим Фаҳим]], фельдмаршал, ноиби пешини президенти Афғонистон * [[Дин Муҳаммад Ҷурат]], генерали 4-ситора ва муовини пешини Шӯрои амнияти миллӣ * [[Муҳаммад Алам Издиёр]], ноиби якуми Маҷлиси солхӯрдагон * [[Абдул Ҳафиз Мансур]], аввалин директори радио ва телевизиони Афғонистон * [[Аҳмад Валӣ Масъуд]], сиёсатмадори афғон * [[Дастагири Панҷшерӣ]], вазири пешини маориф * [[Юнус Қонунӣ]], сиёсатмадори афғон, ноиби пешини президенти Афғонистон * [[Амруллоҳ Солеҳ]], сиёсатмадори афғон, ноиби пешини президенти Афғонистон * [[Ҳайдарӣ Вуҷудӣ]], шоир ва олими [[тасаввуф|тасаввуфи]] афғон * [[Ҳасиб Қовай Марказ]], саркардаи низомии пурқуввати [[Ҷабҳаи муқовимати миллии Афғонистон]] * [[Бисмиллох Хон Муҳаммадӣ]], сиёсатмадори афғон ва вазири пешини мудофиа * [[Абдул Ҳамид Хуросонӣ]], саркардаи Толибон * [[Нуруддин Азизӣ]], вазири кунунии саноат ва тиҷорат аз 21 сентябри 2021 == Ҳамчунин нигаред == * [[Вилоятҳои Афғонистон]] * [[Водии Панҷшер]] * [[Дарёи Панҷшер]] == Эзоҳҳо == {{Notelist}} == Пайвандҳо == {{Reflist}} == Пайвандҳои беруна == {{Commons category|Panjshir Province}} *{{YouTube|_WTfhZFaFbU|Вилояти зебои Панҷшер}} *[http://www.nps.edu/Programs/CCS/Panjshir.html Вилояти Панҷшер] дар [[Донишгоҳи баҳрӣ]] *[https://www.understandingwar.org/region/regional-command-east#Panjsher Вилояти Панҷшер] дар [[Институти омӯзиши ҷанг]] *[https://www.clarksvilleonline.com/tag/panjshir-province/ Бойгонии вилояти Панҷшер] дар Clarksville Online {{Geographic location |Centre = Вилояти Панҷшер |North = [[Вилояти Тахор]] |Northeast = [[Вилояти Бадахшон]] |East = [[Вилояти Нуристон]] |Southeast = [[Вилояти Лағмон]] |South = [[Вилояти Каписа]] |Southwest = |West = [[Вилояти Парвон]] |Northwest = [[Вилояти Бағлон]] }} 45wdpadkpbi22ufjfb3hmhdtevtcuxb 1482133 1482132 2026-07-29T07:30:48Z Tiryar I 144756 /* Пайвандҳои беруна */ 1482133 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Панҷшер | native_name = {{nq| ولایت پنجشیر }} | native_name_lang = Prs | settlement_type = [[Вилоятҳои Афғонистон|Вилоят]] | image_skyline = Panjshir collage.jpg | image_alt = | image_caption = Аз чап ба рост: водии Панҷшер, дарёи Панҷшер, мақбараи [[Аҳмадшоҳи Масъуд]] ва нерӯгоҳи бодии Панҷшер | image_seal = | seal_alt = Нишони давлатӣ | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Panjshir in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = Харитаи Афғонистон бо ҷойгиршавии Панҷшер | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|35|25|39|N|69|44|06|E|region:AF_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Кишвар | subdivision_name = {{flag|Афғонистон}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | established_title = Таъсис | established_date = 2004 | founder = | seat_type = Марказ | seat = [[Бозорок (Панҷшер)|Бозорок]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[Рӯйхати ҳокимон Панҷшер|Ҳоким]] | leader_name = [[Муҳаммад Оғо Ҳаким]]<ref>{{cite news |url=https://tolonews.com/afghanistan-184822 |title=Panjshir's Governor Rejects Claims of Human Rights Violations |work=TOLOnews |date=26 August 2023 |access-date=2025-01-22}}</ref> | leader_title1 = Муовини ҳоким | leader_name1 = [[Қорӣ Асрор]]<ref>{{Cite web|url=https://morr.gov.af/ps/%D8%AF-%D9%BE%D9%86%D8%AC%D8%B4%D9%8A%D8%B1-%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%AA-%D8%A7%DA%93%D9%85%D9%86%D9%88-%D8%AE%D9%84%DA%A9%D9%88-%D8%A7%D9%88-%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84%D9%8A-%D8%A8%DB%90-%DA%81%D8%A7%D9%8A%D9%87-%D8%B4%D9%88%D9%8A%D9%88-%D8%B3%D8%B1%D9%87-%D8%AF-%D9%85%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D9%88-%D8%A7%D9%88-%D8%B3%D8%AA%D9%88%D9%86%D8%B2%D9%88-%D8%AF-%D8%AD%D9%84-%D9%BE%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%AE%D9%87-%D8%AF-%DA%A9%DA%89%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%88-%D8%A7%D9%88|title=د پنجشير ولايت اړمنو خلکو او داخلي بې ځايه شويو سره د مرستو او ستونزو د حل په موخه د کډوالو او راستنېدونکو چارو وزارت په مشرۍ يو ګډ پلاوي دی ولايت ته سفر وکړ &#124; د مهاجرینو او راستنېدونکو چارو وزارت|website=morr.gov.af|access-date=13 June 2023}}</ref> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 3771 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name=nsia/> | population_total = 334,940 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = [[Забонҳои Афғонистон|Забони асосӣ]] | blank_info_sec1 = [[Забони дарӣ|Дарӣ]]<ref name="understandingwar"/> | timezone1 = [[Вақти Афғонистон|Вақти Афғонистон]] | utc_offset1 = +04:30 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Рамзи почта | postal_code = 15XX | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-PAN<ref>{{cite web |title=AF - Afghanistan |url=https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:AF |website=[[International Organization for Standardization|ISO]] Online Browsing Platform |access-date=16 December 2021}}</ref> | website = | footnotes = | official_name = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = }} '''Панҷшер''', ки маъмулан '''Панҷшер''' номида мешавад, яке аз 34 [[вилоятҳои Афғонистон|вилояти Афғонистон]] аст, ки дар қисмати шимолу шарқии кишвар ҷойгир буда, [[водии Панҷшер]]-ро дар бар мегирад. Вилоят ба ҳафт [[ноҳияҳои Афғонистон|ноҳия]] тақсим шуда, дорои 512 деҳа мебошад. Аҳолии асосии вилоят [[тоҷикон|тоҷикони]] [[Шомалӣ|Шомалӣ]] мебошанд, ки ба [[забони дарӣ|забони дарӣ]] сухан мегӯянд. То соли 2021, шумораи аҳолии вилояти Панҷшер тақрибан 334,940 нафар буд. Ҳокими кунунии он [[Муҳаммад Оғо Ҳаким]] мебошад.<ref>{{cite news |url=https://www.ariananews.af/2000-police-posts-allocated-to-panjshir-youths-this-year-governor/ |title=2,000 police posts allocated to Panjshir youths this year: governor |work=Ariana News |date=March 30, 2024 |access-date=2025-01-22}}</ref> Панҷшер соли 2004 аз вилояти ҳамсояи [[Вилояти Парвон|Парвон]] ҷудо шуда, ба вилояти мустақил табдил ёфт. Он аз шимол бо [[Вилояти Бағлон|Бағлон]] ва [[Вилояти Тахор|Тахор]], аз шарқ бо [[Вилояти Бадахшон|Бадахшон]] ва [[Вилояти Нуристон|Нуристон]], аз ҷануб бо [[Вилояти Лағмон|Лағмон]] ва [[Вилояти Каписа|Каписа]] ва аз ғарб бо [[Вилояти Парвон|Парвон]] ҳамсарҳад аст. == Таърих == {{Further|Таърихи Афғонистон|Ҳамлаҳои Панҷшер (Ҷанги Афғонистон — Иттиҳоди Шӯравӣ)|Ҷанги Панҷшер}} Ин сарзамин дар аввали садаи XVI ба дасти [[Бобур]] афтод.<ref name=Beveridge>{{cite book |last=Beveridge |first=Annette Susannah |author-link=Annette Beveridge |date=7 January 2014 |title=The Bābur-nāma in English, Memoirs of Bābur |url=https://www.gutenberg.org/files/44608/44608-h/44608-h.htm#Page_195 |publisher=Project Gutenberg |page=195}}</ref> Баъдтар онро [[Аҳмадшоҳи Дурронӣ]] забт кард ва расман ба [[Давлати Дурронихо|Давлати Дурронихо]] дохил шуд.<ref>{{Cite web|url=https://brill.com/view/journals/jesh/66/5-6/article-p707_5.xml|title=‘Do You Not Bow before Heaven?’: The First Qing- Durrānī Encounter, the Tributary Non-relationship, and Disorder on a Shared Frontier|publisher=Brill Publishers|date=7 June 2023|access-date=3 January 2025}}</ref> Пас аз Дурронихо, ин минтақа зери ҳукмронии [[Баракзойҳо]] қарор гирифт. Дар асри XIX, ин минтақа дар ҳайати [[Аморати Афғонистон]] буд. Соли 1842 дар давраи [[Ҷанги аввали Англия ва Афғонистон|ҷанги аввали Англия ва Афғонистон]], [[Флоренсия Сейл]] ҳангоми асирии худ дар назди [[Возер Акбархон]] аз ин дарё гузашт. Мисли дигар қисматҳои Афғонистон, Панҷшер дар моҳи июни соли 1926 ба ҳайати [[Шоҳии Афғонистон]] дохил шуд. [[File:Wind farm in Panjshir Province-2.jpg|thumb|left|Аввалин [[нерӯгоҳи бодӣ]] дар вилояти Панҷшер.]] Дар моҳи июли соли 1973, қӯшунҳо таҳти фармондеҳии генерал ''[[Сардор]]'' [[Муҳаммад Довуд|Муҳаммад Довудхон]] шоҳии Афғонистонро сарнагун карда, [[Ҷумҳурии Афғонистон (1973—1978)|Ҷумҳурии Афғонистон]]-ро таъсис доданд. Дар ин ''табаддулоти давлатӣ'', Довудхон ҳокимиятро ба дасти худ гирифт ва худро аввалин [[Президенти Афғонистон]] эълон кард. Вай ба қисматҳои зиёди [[Хайбер-Пухтунхво]] дар [[Покистон]] даъвоҳо кард, ки боиси нигаронии ҳукумати Покистон гардид. То соли 1975, ҷавон [[Аҳмадшоҳи Масъуд]] ва пайравони ӯ дар Панҷшер [[Шӯриши водии Панҷшер (1975)|шӯриш]] бардоштанд, аммо маҷбур шуданд ба [[Пешовар]] дар Покистон гурезанд, ки дар он ҷо аз [[Сарвазирони Покистон|сарвазири Покистон]] [[Зулфиқор Алии Бҳутто]] дастгирӣ гирифтанд. Гуфта мешавад, ки Бҳутто бо паҳн кардани [[Қӯшунҳои мусаллаҳи Афғонистон|қӯшунҳои Афғонистон]] ба деҳот, роҳро барои [[Инқилоби Савр|Инқилоби Соли 1978]] дар Кобул ҳамвор кардааст.<ref name="Bowersox">{{cite book |title=The Gem Hunter: The Adventures of an American in Afghanistan |last1=Bowersox |first1=Gary W. |year=2004 |publisher=GeoVision, Inc. |location=United States |isbn=0-9747-3231-1 |page=100 |quote=To launch this plan, Bhutto recruited and trained a group of Afghans in the [[Bala Hissar, Peshawar|Bala-Hesar]] of [[Peshawar]], in Pakistan's [[Khyber Pakhtunkhwa|North-west Frontier Province]]. Among these young men were Massoud, [[Gulbuddin Hekmatyar]], and other members of Jawanan-e Musulman. It served Massoud's interests, which were apparently opposition to the Soviets. Later, after Massoud and Hekmatyar had a terrible falling-out over Massoud's opposition to terrorist tactics and methods, Massoud overthrew from Jawanan-e Musulman. He joined [[Burhanuddin Rabbani|Rabani]]'s newly created Afghan political party, [[Jamiat-e Islami|Jamiat-i-Islami]], in exile in Pakistan. |url=https://books.google.com/books?id=WVAN9pjnRzMC&pg=PA100 |access-date=2010-08-22 |archive-date=2021-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808094045/https://books.google.com/books?id=WVAN9pjnRzMC&pg=PA100 |url-status=live}}</ref> Дар солҳои 1980, дар давраи [[Ҷанги Афғонистон (1979–1989)|ҷанги Иттиҳоди Шӯравӣ дар Афғонистон]], Панҷшер чанд маротиба зери ҳуҷуми қӯшунҳои шӯравӣ қарор гирифт, ки бар зидди Аҳмадшоҳи Масъуд ва нерӯҳои ӯ буд. Минтақаи Панҷшер аз 17 августи соли 1979, пас аз шӯриши маҳаллӣ, зери назорати муҷоҳидон буд.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=oyQDAwAAQBAJ |title=AFGHANISTAN: History, Diplomacy and Journalism Volume 1 |isbn=9781479760909 |last1=Halim Tanwir |first1=Dr. M. |date=February 2013 |publisher=Xlibris Corporation |access-date=2020-06-06 |archive-date=2021-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824072309/https://books.google.com/books?id=oyQDAwAAQBAJ |url-status=live}}</ref> Минтақа бо ёрии релефи кӯҳии худ<ref>{{Cite web |title=Operations |url=http://www.northernallianceaf.ga/operations |access-date=20 August 2021 |website=Northern Alliance: Fighting for a Free Afghanistan |publisher=Friends of the Northern Alliance |language=en-US |archive-date=24 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824151359/https://www.northernallianceaf.ga/operations |url-status=live}}</ref> аз ҷониби саркардагони муҷоҳид дар баробари ҳукумати [[Ҷумҳурии Демократии Афғонистон]] ва Иттиҳоди Шӯравӣ хуб ҳимоя карда шуд. Пас аз суқути Ҷумҳурии Демократии Афғонистон дар соли 1992, ин минтақа ба ҳайати [[Давлати Исломии Афғонистон]] даромад. Дар охири солҳои 1990, Панҷшер ва вилояти ҳамсояи Бадахшон ҳамчун қароргоҳи [[Эътилофи Шимол|Иттиҳоди Шимол]] бар зидди [[Толибон]] хидмат карданд. 9 сентябри соли 2001, вазири мудофиа Аҳмадшоҳи Масъуд аз ҷониби ду амалкунандаи [[Ал-Қоида]] ба қатл расид.<ref name="pbs.org">{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/frontline/2011/01/ |title=The Spy Who Quit |publisher=[[PBS]] - [[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]] |date=January 17, 2011 |access-date=2014-10-18 |archive-date=2015-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104005821/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/2011/01/video-amrullah-saleh-spy-who-quit.html |url-status=live}}</ref> Ду рӯз баъд, ҳамлаҳои 11 сентябр дар Иёлоти Муттаҳида рух дод, ки боиси оғози ҷанги калони ИМА дар Афғонистон гардид. [[File:Football stadium under construction in Panshir Valley.jpg|thumb|Сохтмони варзишгоҳи футболи Панҷшер, 2011]] Вилояти Панҷшер дорои [[водии Панҷшер]] аст. Дар моҳи апрели соли 2004, ноҳияи Панҷшер, ки қаблан ба [[Вилояти Парвон]] тобеъ буд, дар давраи [[Президентии Ҳомид Карзай|президентии Ҳомид Карзай]] ба вилоят табдил ёфт. [[Қӯшунҳои миллии амниятии Афғонистон]] (АНСА) дар вилоят чанд пойгоҳ таъсис доданд. Дар ҳамин ҳол, [[Нерӯҳои байналмилалии ёрии амният]] (ИСАФ) низ пойгоҳҳо таъсис дод ва [[Гурӯҳи барқарорсозии вилоят]] (ГБВ) бо сарварии ИМА дар охири солҳои 2000 дар Панҷшер фаъолият кард. Пас аз [[Сушуути Кобул (2021)|сушуути Кобул]] дар 15 августи соли 2021, нерӯҳои зидди [[Толибон]] ба [[Ҷумҳурии Исломии Афғонистон]] вафодор ба вилояти Панҷшер гурехтанд.<ref>{{Cite web |title=The Panjshir Valley: what is the main bastion of resistance against the Taliban advance in Afghanistan |url=https://marketresearchtelecast.com/the-panjshir-valley-what-is-the-main-bastion-of-resistance-against-the-taliban-advance-in-afghanistan/131364 |url-status=live |website=marketresearchtelecast.com |date=16 August 2021 |access-date=19 August 2021 |archive-date=19 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210819104445/https://marketresearchtelecast.com/the-panjshir-valley-what-is-the-main-bastion-of-resistance-against-the-taliban-advance-in-afghanistan/131364/}}</ref> Онҳо [[Ҷабҳаи муқовимати миллии Афғонистон]]-ро таъсис доданд ва муборизаро бар зидди [[Афғонистон|Иморати Исломии Афғонистон]] дар [[Ҷанги ҷумҳурихоҳон дар Афғонистон|ҷанги давомдор]] идома доданд. Нерӯҳои нави муқовимат парчами кӯҳнаи Иттиҳоди Шимолро бардоштанд.<ref>{{Cite web |title='Northern Alliance' flag hoisted in Panjshir in first resistance against Taliban |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/-northern-alliance-flag-hoisted-in-panjshir-in-first-sign-of-resistance-against-taliban-101629215342032.html |url-status=live |website=Hindustan Times |date=17 August 2021 |access-date=19 August 2021 |archive-date=17 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817214142/https://www.hindustantimes.com/world-news/-northern-alliance-flag-hoisted-in-panjshir-in-first-sign-of-resistance-against-taliban-101629215342032.html}}</ref> Муқовимат водии Панҷшерро дар ихтиёр дошт ва дар вилоятҳои ҳамсоя чанд ноҳияро забт кард.<ref>{{Cite web |title=Anti-Taliban fighters take back three districts as resistance builds up in Panjshir Valley, but experts cast doubts |url=https://www.firstpost.com/world/anti-taliban-fighters-take-back-three-districts-as-resistance-builds-up-in-panjshir-valley-but-experts-cast-doubts-9902191.html |url-status=live |publisher=www.firstpost.com |date=21 August 2021 |access-date=21 August 2021 |archive-date=21 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821213839/https://www.firstpost.com/world/anti-taliban-fighters-take-back-three-districts-as-resistance-builds-up-in-panjshir-valley-but-experts-cast-doubts-9902191.html}}</ref> То аввали сентябри 2021, нерӯҳои Толибон муваффақ шуданд ба Панҷшер ворид шаванд ва чанд ноҳияро аз Ҷабҳаи муқовимати миллии Афғонистон забт кунанд,<ref>{{Cite news |title=Taliban on verge of crushing last stronghold of resistance in Panjshir Valley|website=[[The Times]]|url=https://www.thetimes.com/uk/politics/article/taliban-on-verge-of-crushing-last-stronghold-of-resistance-in-panjshir-valley-x7kb5qm3j|last1=Valley|first1=Anthony Loyd}}</ref> ва сипас 6 сентябр Бозорокро ба даст гирифта, муқовимати боқимондаро ба кӯҳҳо ронанд.<ref name="cnn">{{cite news|url=https://www.cnn.com/2021/09/06/asia/afghanistan-monday-intl-hnk/index.html|title=Taliban claims victory in Panjshir, but resistance forces say they still control strategic position in the valley |publisher=[[CNN]] |last1=Robertson |first1=Nic|last2=Kohzad|first2=Nilly|last3=Lister|first3=Tim|last4=Regan|first4=Helen|date=6 September 2021|access-date=6 September 2021}}</ref><ref>{{cite news |last1=Pannett |first1=Rachel |title=Panjshir Valley, last resistance holdout in Afghanistan, falls to the Taliban |url=https://www.washingtonpost.com/world/2021/09/06/afghanistan-kabul-taliban-updates/ |newspaper=[[The Washington Post]] |date=6 September 2021|access-date=6 September 2021}}</ref><ref name="ft">{{cite news|url=https://www.ft.com/content/5b4b7b58-1edf-4510-ad15-813487f3c80e |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/5b4b7b58-1edf-4510-ad15-813487f3c80e |archive-date=2022-12-10 |url-access=subscription|title=Taliban says it has captured last Afghan region of resistance|last1=Kazmin|first1=Amy|last2=Findlay|first2=Stephanie|last3=Bokhari|first3=Farhan|work=[[Financial Times]]|date=September 6, 2021|access-date=September 6, 2021}}</ref> Бо вуҷуди ин, ҷанги байни Толибон ва муқовимат дар вилояти Панҷшер то ҳол идома дорад.<ref>{{cite news|url=https://tass.com/world/1346329|title=Clashes between Taliban, resistance forces reported in Afghanistan's Panjshir Province |publisher=TASS|date=6 October 2021|access-date=4 December 2021}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.business-standard.com/article/international/afghan-security-forces-seize-weapons-from-panjshir-province-state-media-121120400365_1.html|title=Afghan security forces seize weapons from Panjshir province: State media|publisher=Business Standard|date=4 December 2021|access-date=4 December 2021}}</ref> Боздиди баъдии [[Радио Телевизиони Швейтсария]] ва [[Journeyman Pictures]] ба Бозорок дар моҳи октябри 2021 нишон дод, ки сарфи назар аз даъвоҳои мақомоти маҳаллии Толибон дар бораи бефаъолияти ҶММ, даргирии мусаллаҳонаи байни ҶММ ва Толибон дар як мавзеи номаълум дар кӯҳҳои атрофи Бозорок рух медиҳад, ки нерӯҳои муқовимат бартарӣ доранд, ки ин тасдиқ мекунад, ки ҶММ то ҳол дар наздикии Бозорок ва вилояти Панҷшер фаъол аст.<ref>{{Cite web |last=hazco.co.uk|title=Afghanistan: Resisting the Taliban |url=https://www.journeyman.tv/film/8163/afghanistan-resisting-the-taliban?version=27797|date=2021-10-25 |access-date=2021-12-08 |publisher=www.journeyman.tv |language=en}}</ref> Гарчанде ки ҶММ ҳамлаҳоро идома медиҳад, он дар вилоят ягон қаламравро назорат намекунад.<ref name="VOA 12/22">{{cite news |last1=Dawi |first1=Akmal |title=Frustrated with the Taliban, US Officials Meet Anti-Taliban Figures |url=https://www.voanews.com/a/frustrated-with-the-taliban-us-officials-meet-anti-taliban-figures/6885231.html |access-date=30 December 2022 |publisher=[[Voice of America]] |date=20 December 2022 |quote=The NRF has executed hit-and-run attacks against the Taliban in some parts of Afghanistan but has not been able to hold territory.}}</ref> == Тақсимоти маъмурӣ == {|class="wikitable sortable" |+ Ноҳияҳои вилояти Панҷшер |- !Ноҳия !Марказ !Аҳолӣ<ref name=nsia/> !Масоҳат<br />бо км² !Зичии<br />аҳолӣ !Қавмҳо ва шумораи деҳаҳо |- |[[Ноҳияи Анаба|Анаба]] || || 43,429 ||186 || 109 || 100% тоҷикон.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Anaba+DDP+English+Summary.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235942/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Anaba%20DDP%20English%20Summary.pdf|url-status=usurped|title=mrrd-nabdp.org|archive-date=March 3, 2016|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- |[[Ноҳияи Бозорок|Бозорок]] || [[Бозорок (Панҷшер)|Бозорок]] || 45,038 ||394 || 54 ||100% тоҷикон. 29 деҳа.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Bazarak+DDP+English+Summary.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304003539/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Bazarak%20DDP%20English%20Summary.pdf|url-status=usurped|title=mrrd-nabdp.org|archive-date=March 4, 2016|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- |[[Ноҳияи Дара|Дара]] |||| 78,241 ||192 || 82 ||Асосан [[тоҷикон]]<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Dara+DDP+English+Summary.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304191107/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Dara%20DDP%20English%20Summary.pdf|url-status=usurped|title=mrrd-nabdp.org|archive-date=March 4, 2016|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- |[[Ноҳияи Хинҷ|Хинҷ]] |||| 85,274 ||689 || 66 ||100% тоҷикон. 154 деҳа.<ref>{{Cite web |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Khenj%20DDP%20English%20Summary.pdf |title=Khenj District (Re-elected) |access-date=2012-10-31 |archive-date=2017-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201035153/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Khenj%20DDP%20English%20Summary.pdf |url-status=usurped }}</ref> |- |[[Ноҳияи Парён|Парён]] |||| 25,743 ||1,428 || 12 ||100% тоҷикон. 67 деҳа.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Paryan+DDP+English+Summary.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202826/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Paryan%20DDP%20English%20Summary.pdf|url-status=usurped|title=mrrd-nabdp.org|archive-date=March 4, 2016|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- |[[Ноҳияи Руха|Руха]] |||| 35,432 ||113 || 230 ||Асосан [[тоҷикон]], каме [[пашаиҳо|пашаӣ]]. 72 деҳа.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Rukha+DDP+English+Summary.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303214340/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Rukha%20DDP%20English%20Summary.pdf|url-status=usurped|title=mrrd-nabdp.org|archive-date=March 3, 2016|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- |[[Ноҳияи Шутул|Шутул]] |||| 21,783 ||225 || 55 ||100% тоҷикон. 23 деҳа.<ref>{{Cite web|url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Shutul+DDP+English+Summary.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160124191544/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/125/Shutul%20DDP%20English%20Summary.pdf|url-status=usurped|title=mrrd-nabdp.org|archive-date=January 24, 2016|website=www.mrrd-nabdp.org}}</ref> |- bgcolor="#d3d3d3" |'''Панҷшер''' | |'''334,940''' |'''3,772''' |'''45''' |97% [[тоҷикон]], 2.5% [[ҳазораҳо]], 0.4% [[пашаиҳо]], 0.1% [[урмур]]и.{{refn|group=note|Эзоҳ: "Асосан" ё "бартарӣ" маънои 99% -ро дорад, "аксарият" 70% -ро, "омехта" 1/(шумораи қавмҳо) -ро, "ақаллият" 30% -ро ва "каме" ё "баъзе" 1% -ро дорад.}} |} {{reflist|group=note}} == Демография == {{Further|Демографияи Афғонистон}} [[File:US Army ethnolinguistic map of Afghanistan -- circa 2001-09.jpg|thumb|250px|[[Гурӯҳҳои этнолингвистии Афғонистон]]]] === Аҳолӣ === То соли 2021, шумораи умумии аҳолии вилоят тақрибан 334,640 нафар буд.<ref name=nsia>{{cite web |url=https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2021/06/Estimated-Population-of-Afghanistan1-1400.pdf |title=Estimated Population of Afghanistan 2021-22 |author=<!--Not stated--> |date=April 2021 |publisher=National Statistic and Information Authority (NSIA) |archive-date=24 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204559/https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2021/06/Estimated-Population-of-Afghanistan1-1400.pdf |url-status=live |access-date=June 21, 2021 }}</ref> Сатҳи аҳолие, ки дар зери хати [[Хати камбизоатӣ|камбизоатии]] миллӣ зиндагӣ мекунанд, 19.1% буд.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nynR_73lsuYC&pg=PA255|title = Decoding the New Taliban: Insights from the Afghan Field|isbn = 9781849042260|last1 = Giustozzi|first1 = Antonio|date = August 2012| publisher=Hurst }}</ref> === Қавм, забон ва дин === Панҷшер яке аз вилоятҳои аз ҷиҳати қавмӣ яксонтарини Афғонистон мебошад. Гурӯҳи асосии аҳолӣ одатан ҳамчун ''[[тоҷикон]]'' тасниф мешавад, гарчанде ки баъзан онро ҳамчун қисми ҳувияти васеътари ''[[Куҳистон (Афғонистон)|куҳистонӣ]]''<ref>[https://www.e-ir.info/2014/05/30/conflict-or-civil-war-conceptualizing-the-conflict-in-afghanistan/ Conflict or Civil War? Conceptualizing the Conflict in Afghanistan]</ref><ref>[https://archive.org/details/dli.pahar.1301/mode/2up The Military Geography of Afghanistan – Part 4 – Kabul]</ref> ё мушаххас ҳамчун ҷомеаи мустақили ''панҷшерӣ'' низ мешиносанд.<ref>[https://minorityrights.org/communities/panjshiris/ Panjshiris in Afghanistan], [[Minority Rights Group]]. "Panjshiris are not always classified as a separate community because they are considered as falling within the Tajik ethnic grouping. However, they display certain distinct characteristics from their ethnic cousins that often identify them as a specific minority in their own right. It can be speculated that their name comes from the Panjshiri valley, where they were living. They practice Sunni Islam and speak a language known as Panjshiri, which is a dialect of Dari (Farsi dialect). They inhabit the mainly mountainous areas north of Kabul in and around the Panjshir valley."</ref><ref>[https://eurasianet.org/new-afghan-cabinet-configuration-source-of-discontent-for-many-pashtuns New Afghan Cabinet Configuration Source of Discontent for Many Pashtuns]</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-asia-58329527 Afghanistan: The 'undefeated' Panjshir Valley - an hour from Kabul], [[BBC]]. "Between 150,000 and 200,000 people are reported to live in the valley. Most speak Dari [...] and are of Tajik ethnicity. The Tajiks make up about a quarter of Afghanistan's population of 38 million people - but the Panjshiris don't look towards Tajikistan, one of Afghanistan's northern neighbours. Instead they have their own local identity."</ref> Ин гурӯҳ аксарияти мутлақи аҳолиро ташкил медиҳад.<ref>[https://newstrategicsecurityinitiative.org/wp-content/uploads/2010/01/P31-Afghan-Policy-Page-Province-Profile-Panjshir.pdf Province Profile - Panjshir], Afghanistan Congressional Communications Hub, 27 April 2010.</ref> Инчунин ҷомеаҳои хурдтари [[ҳазораҳо]], [[пашаиҳо]], [[нуристонӣ|нуристонҳои]] [[қабилаи Ката|қабилаи Ката]], ва [[кучиҳо]] ва дигар [[пуштунҳо]] низ мавҷуданд, аммо ҳар кадом саҳми ночиз дар аҳолӣ доранд. Забони асосии дар вилоят гуфтугӯшаванда [[забони дарӣ|дарӣ]] буда, дар баъзе минтақаҳо гӯишварони [[забони пушту|пушту]] низ ҳастанд. Аз ҷиҳати дин, аҳолӣ қариб пурра [[суннӣ|мусулмони суннӣ]] мебошанд. {| class="wikitable" style="text-align:center; table-layout:fixed; width:100%; margin:0" |+ Таркиби тахминии этнолингвистию динӣ ! style="width:7.5em; background-color:#d8f3d8;" | <small>Қавм</small> ! rowspan="2" style="width:4.6em; background-color:#d8f3d8;" | <small>[[Тоҷикон|Тоҷик]]/<br />[[Форсизабон|Форсизабон]]</small> ! rowspan="2" style="width:4.6em; background-color:#d8f3d8;" | <small>[[Ҳазораҳо|Ҳазора]]</small> ! rowspan="2" style="width:4.6em; background-color:#d8f3d8;" | <small>Дигарон</small> ! rowspan="2" style="width:3em; background-color:#d8f3d8;" | <small>''Манбаъ''</small> |- ! style="width:7.5em; background-color:#ddf;" | <small>Давра</small> |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; table-layout:fixed; width:100%; margin:0" |- style="background-color:#e6f2ff;" ! style="width:7.5em; background-color:#ddf;" | <small>2004–2021<br>[[Ҷумҳурии Исломии Афғонистон|(Ҷумҳурии Исломия)]]</small> | style="width:4.6em;" | аксарияти мутлақ | style="width:4.6em;" | ақаллияти хурд | style="width:4.6em;" | ∅ | style="width:3em;" | |-style="background-color:#E6E6E6;" | 2020 [[EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> | 1-ум | – | – |-style="background-color:#E6E6E6;" | 2018 [[UN]]<ref name="unama">{{cite web |last=Ramizpoor |date=2018 |title=Afghan People's Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> | яксон | – | – |-style="background-color:#FFFFFF;" | 2015 [[NPS]]<ref name="nps">{{Cite web |title=Panjsher - Program for Culture and Conflict Studies - Naval Postgraduate School |url=https://nps.edu/web/ccs/panjsher |access-date=26 April 2024 |website=nps.edu}}</ref> | ∅ | ∅ | ∅{{efn|аз ҷумла [[ғилзой|ғилзой]] [[пуштун]], [[пашаӣ]], [[ката|ката]] ва дигар [[нуристонӣ]]}} |-style="background-color:#E6E6E6;" | 2011 [[PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team|url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25 }}</ref> | аксарият | – | ∅{{efn|аз ҷумла "аҳолии хеле кам"-и [[кучи|кучи]].}} |-style="background-color:#FFFFFF;" | 2011 [[Артиши ИМА|ИМА]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011 |access-date=15 December 2025}}</ref> | бештар | баъзе | ∅{{efn|аз ҷумла "шумори каме"-и [[пуштун]], [[нуристонӣ]] ва [[пашаӣ]].}} |-style="background-color:#FFFFFF;" | 2009 [[ISW]]<ref name="understandingwar">{{Cite web |title=Regional Command East |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/regional-command-east/ |access-date=April 15, 2009}}</ref> | аксарият | шумори кам | ∅{{efn|аз ҷумла "шумори каме"-и [[пуштун]].}} |} {| class="wikitable" style="text-align:left; table-layout:fixed; margin:0" | <small>'''Афсона:'''<br> <ul style="margin:0; padding-left:1.2em; list-style-position:inside;"> <li>'''∅:''' Қавм дар манбаъ зикр шуда, аммо миқдор муайян нашудааст</li> <li>'''–:''' Қавм ба таври возеҳ зикр нашудааст</li> <li>'''Кӯтоҳнигориҳои манбаъ:''' {{font color|bg=#CCCCCC|text=Манбаъҳои таҷрибавӣ: –}}, {{font color|bg=#E6E6E6|text=Манбаъҳои давлатӣ: EU – Иттиҳоди Аврупо, PRT – Гурӯҳи барқарорсозии вилояти ҳукумати ИМА, UN – Созмони Милали Муттаҳид}}, {{font color|bg=#FFFFFF|text=Манбаъҳои таҳрирӣ: ISW – Институти омӯзиши ҷанг, NPS – Донишгоҳи баҳрӣ, USA – Артиши ИМА}}</li> </ul></small> |} === Маориф === {{Further|Маориф дар Афғонистон}} Сатҳи умумии савод (синни 6+) аз 33% дар соли 2005 ба 32% дар соли 2011 коҳиш ёфт.<ref name="cimicweb.org"/> Сатҳи умумии бақайдгирии холис (синни 6–13) аз 42% дар соли 2005 ба 40% дар соли 2011 коҳиш ёфт.<ref name="cimicweb.org"/> Чор мактаби таълими касбӣ-техникӣ дар вилояти кишоварзии Панҷшер фаъолият мекунад, аз ҷумла мактаби Аҳмадшоҳи Масъуд. Ин мактаб бо кумаки "Ҳилфе Падерборн" ва Вазорати хориҷии Олмон таъсис ёфта, то соли 2014 тақрибан 250 донишҷӯ ва 22 корманд дошт.{{citation needed|date=Сентябри 2021}} === Тандурустӣ === {{Further|Тандурустӣ дар Афғонистон}} Фоизи хонаводаҳои дорои оби нӯшокии тоза аз 16% дар соли 2005 ба 17% дар соли 2011 афзоиш ёфт.<ref name="cimicweb.org">Archive, Civil Military Fusion Centre, {{cite web |url=https://www.cimicweb.org/AfghanistanProvincialMap/Pages/Panjshir.aspx |title=PANJSHIR PROVINCE |access-date=2014-05-30 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140530125440/https://www.cimicweb.org/AfghanistanProvincialMap/Pages/Panjshir.aspx |archive-date=2014-05-30}}</ref> 23% аз таваллудҳо дар соли 2011 тавассути мутахассиси соҳаи тиб анҷом ёфтааст.<ref name="cimicweb.org"/> == Фарҳанг == === Ҷойҳои тамошобоб === * [[Мақбараи Аҳмадшоҳи Масъуд]], дар Сарича, [[Бозорок (Панҷшер)|Бозорок]] ҷойгир аст. * Варзишгоҳи футбол дар [[Водии Панҷшер]], дар назди [[Дарёи Панҷшер]]. * Кӯҳҳои маъруфи Панҷшер барои пиёдагардӣ: [https://peakvisor.com/adm/panjshir.html Кӯҳҳои Панҷшер] * Кӯҳи Мир Сомир 5 768 м (баландӣ: 1 204 м) * Банди Ғор 5 387 м (баландӣ: 465 м) * Кӯҳи Малдайгмай 5 340 м (баландӣ: 690 м) * Мунгашайр 5 222 м (баландӣ: 254 м) * Кӯҳи Вор 5 141 м (баландӣ: 131 м) * Шоҳак 5 110 м (баландӣ: 1 471 м) * Нови Калан 5 064 м (баландӣ: 130 м) * Сиёҳ Хор Нав 5 059 м (баландӣ: 863 м) * Ғовч 5 012 м (баландӣ: 129 м) * Кӯтали Зард 4 996 м (баландӣ: 260 м) == Шахсони маъруф == * [[Аҳмадшоҳи Масъуд]], қаҳрамони миллии Афғонистон, сарвари низомӣ ва вазири пешини мудофиа, маъруф ба роҳбарии муқовимати мусаллаҳона бар зидди шӯравӣ ва толибон * [[Аҳмад Масъуд]], писари Аҳмадшоҳи Масъуд. Ӯ Раҳбари [[Ҷабҳаи муқовимати миллии Афғонистон]] мебошад.<ref>{{Cite web |url=https://www.teribon.ir/archives/254695/%da%af%d9%81%d8%aa-%d9%88-%da%af%d9%88-%d8%a8%d8%a7-%d9%81%d8%b1%d8%b2%d9%86%d8%af-%d8%a7%d8%ad%d9%85%d8%af%d8%b4%d8%a7%d9%87-%d9%85%d8%b3%d8%b9%d9%88%d8%af%d8%9b-%d8%b9%d9%85%d9%84%db%8c%d8%a7 |title=گفت و گو با فرزند احمدشاه مسعود؛ "عملیات ما برای ادبیات‌مان است" |date=February 24, 2014 |access-date=May 10, 2021 |archive-date=August 15, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815201121/https://www.teribon.ir/archives/254695/%DA%AF%D9%81%D8%AA-%D9%88-%DA%AF%D9%88-%D8%A8%D8%A7-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%D8%9B-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7 |url-status=live }}</ref> * [[Юсуф Ҷан Несор]], филмсоз * [[Нигора Мирдод]], дипломат ва фаъоли ҳуқуқи занон * [[Нотиқ Маликзода]], рӯзноманигор ва фаъоли ҳуқуқи башар * [[Қаҳор Осӣ]], шоири афсонавии Афғонистон * [[Аҳмад Зиё Масъуд]], сиёсатмадор ва ноиби пешини президент * [[Муҳаммад Қосим Фаҳим]], фельдмаршал, ноиби пешини президенти Афғонистон * [[Дин Муҳаммад Ҷурат]], генерали 4-ситора ва муовини пешини Шӯрои амнияти миллӣ * [[Муҳаммад Алам Издиёр]], ноиби якуми Маҷлиси солхӯрдагон * [[Абдул Ҳафиз Мансур]], аввалин директори радио ва телевизиони Афғонистон * [[Аҳмад Валӣ Масъуд]], сиёсатмадори афғон * [[Дастагири Панҷшерӣ]], вазири пешини маориф * [[Юнус Қонунӣ]], сиёсатмадори афғон, ноиби пешини президенти Афғонистон * [[Амруллоҳ Солеҳ]], сиёсатмадори афғон, ноиби пешини президенти Афғонистон * [[Ҳайдарӣ Вуҷудӣ]], шоир ва олими [[тасаввуф|тасаввуфи]] афғон * [[Ҳасиб Қовай Марказ]], саркардаи низомии пурқуввати [[Ҷабҳаи муқовимати миллии Афғонистон]] * [[Бисмиллох Хон Муҳаммадӣ]], сиёсатмадори афғон ва вазири пешини мудофиа * [[Абдул Ҳамид Хуросонӣ]], саркардаи Толибон * [[Нуруддин Азизӣ]], вазири кунунии саноат ва тиҷорат аз 21 сентябри 2021 == Ҳамчунин нигаред == * [[Вилоятҳои Афғонистон]] * [[Водии Панҷшер]] * [[Дарёи Панҷшер]] == Эзоҳҳо == {{Notelist}} == Пайвандҳо == {{Reflist}} == Пайвандҳои беруна == {{Commons category|Panjshir Province}} *{{YouTube|_WTfhZFaFbU|Вилояти зебои Панҷшер}} *[http://www.nps.edu/Programs/CCS/Panjshir.html Вилояти Панҷшер] дар [[Донишгоҳи баҳрӣ]] *[https://www.understandingwar.org/region/regional-command-east#Panjsher Вилояти Панҷшер] дар [[Институти омӯзиши ҷанг]] *[https://www.clarksvilleonline.com/tag/panjshir-province/ Бойгонии вилояти Панҷшер] дар Clarksville Online {{Geographic location |Centre = Вилояти Панҷшер |North = [[Вилояти Тахор]] |Northeast = [[Вилояти Бадахшон]] |East = [[Вилояти Нуристон]] |Southeast = [[Вилояти Лағмон]] |South = [[Вилояти Каписа]] |Southwest = |West = [[Вилояти Парвон]] |Northwest = [[Вилояти Бағлон]] }} [[Гурӯҳ:Вилояти Панҷшер]] az4l81xth9ttek92atbn2ytp3jsgtae 0 3524 1482134 1320601 2026-07-29T07:37:01Z Tiryar I 144756 /* */ 1482134 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Парвон | native_name = {{nq|پروان}} | native_name_lang = prs | settlement_type = [[Вилоятҳои Афғонистон|Вилоят]] | image_skyline = Snow covered mountains outside of Salang tunnel in Afghanistan.jpg | image_alt = | image_caption = [[Гузаргоҳи Саланг]] дар фасли зимистон | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Parwan in Afghanistan.svg | map_alt = | map_caption = Харитаи Афғонистон бо ҷойгиршавии Парвон | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|35.0|69.0|region:AF-PAR_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = Марказ | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Кишвар]] | subdivision_name = {{flag|Афғонистон}} | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = [[Марказ]] | seat = [[Чорикор]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = [[Рӯйхати ҳокимон Парвон|Ҳоким]] | leader_name = [[Муҳаммад Фарид Умар]]<ref>{{Cite web|url=https://bakhtarnews.af/ps/د-پروان-د-استخباراتو-نوي-رييس-په-کار-پيل/|title=د پروان د استخباراتو نوي رييس په کار پيل وکړ|date=November 4, 2021|website=باختر خبری آژانس}}</ref> | leader_title1 = Муовини ҳоким | leader_name1 = [[Мавлавӣ Дӯст Муҳаммад Ҳақонӣ]]<ref>{{Cite web|url=https://bakhtarnews.af/dr/نشست-محاکم-پروان-برگزار-شد/|title=نشست محاکم پروان برگزار شد|date=August 31, 2021|website=آژانس خبری باختر}}</ref> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 5715 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name=nsia/> | population_total = 751040 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | blank_name_sec1 = [[Забонҳои Афғонистон|Забонҳои асосӣ]] | blank_info_sec1 = [[Забони дарӣ|Дарӣ]] ва [[Забони пушту|Пушту]]<ref name=demography>{{cite web |url=http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/249/Parwan%20Provincial%20Profile.pdf |title=Parwan Provincial profile |work=[[United Nations]] |publisher=Afghanistan's [[Ministry of Rural Rehabilitation and Development]] |quote=Persian and Pashto are the main languages spoken in the province; however Persian speakers outnumber Pashto speakers by a ratio of 5 to 2. |access-date=2015-06-01 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20150601175600/http://www.mrrd-nabdp.org/attachments/article/249/Parwan%20Provincial%20Profile.pdf |archive-date=June 1, 2015}}</ref> | timezone1 = Вақти Афғонистон | utc_offset1 = +4:30 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Рамзи почта | postal_code = 11xx | area_code_type = | area_code = | iso_code = AF-PAR | website = | footnotes = | official_name = }} '''Парвон'''{{efn|{{ublist|{{langx|ps|پروان|Парвон}}, {{IPA|ps|pɐɾˈwɑn|pron}}|{{langx|prs|{{nq|پروان}}|Парвон}}, {{small|кирилликӣ:}} {{lang|tg|Парвон}}, {{IPA|prs|pʰɐɾˈwɑːn|pron}}}}}} яке аз 34 [[вилоятҳои Афғонистон]] мебошад. Он калонтарин вилояти минтақаи Парвони Кабир буда, аҳолиаш тақрибан 751,000 нафарро ташкил медиҳад.<ref name=nsia/> Вилоят сермиллат буда, асосан ҷомеаи деҳотӣ мебошад. Вилоят ба 10 [[ноҳияҳои Афғонистон|ноҳия]] тақсим шудааст. Шаҳри [[Чорикор]] ҳамчун маркази вилоят хизмат мекунад. Ин вилоят дар шимоли [[Вилояти Кобул|Кобул]] ва ҷануби [[Вилояти Бағлон|Бағлон]], ғарби [[Вилояти Панҷшер|Панҷшер]] ва [[Вилояти Каписа|Каписа]], ва шарқи [[Вилояти Вардак|Вардак]] ва [[Вилояти Бомиён|Бомиён]] ҷойгир аст. Ҷалби маъруфи сайёҳии вилоят теппаи Гулғундӣ, ки ҳамчун "теппаи гул" низ маъруф аст, дар Имом Аъзам, тақрибан як соат дуртар аз пойтахти Кобул ҷойгир мебошад.<ref>{{Cite web |last=Gupta |first=Kanika |date=2021-07-09 |title=I Didn't Expect to Find This in Afghanistan |url=https://www.fodors.com/news/trip-ideas/i-didnt-expect-to-find-this-in-afghanistan |access-date=2023-02-22 |website=Fodors Travel Guide |language=en-US}}</ref> Пас аз Панҷшер, ин вилоят яке аз марказҳои асосии ҷанги Афғонистон бар зидди шӯравӣ ба ҳисоб меравад. Номи Парвон инчунин ба шаҳраке нисбат дода мешавад, ки ҷойгиршавии дақиқи он ҳоло номаълум аст ва гуфта мешавад, ки дар замони пеш аз таърих дар кӯҳҳои наздики [[Ҳиндукуш]] вуҷуд доштааст.<ref name="EI">[[Richard Nelson Frye|Frye, Richard Nelson]] (1999). "Farran (also Parwan)". ''[[Encyclopaedia of Islam]]'' CD-ROM Edition v. 1.0. Leiden, The Netherlands: Koninklijke Brill NV. Retrieved on December 18, 2007.</ref> Сарфи назар аз ҳолати чор даҳсолаи [[Ҷанги Афғонистон|ҷанг дар Афғонистон]], Парвон то нимаи солҳои 2010 нисбатан ором буд. Ҳарчанд ҳамлаҳои гоҳ-гоҳ ба ҳукумат ё нерӯҳои байналмилалӣ гузориш дода мешуданд, онҳо одатан хурд буданд.{{citation needed|date=Маи 2016}} Чунин ҳодисаҳо дар Парвон бештар аз ҳамлаҳои дастӣ ба хонаҳои амалдорони давлатӣ ё бомбаҳои роҳакӣ иборат буданд.<ref name="ISW">{{cite web |url=http://www.understandingwar.org/region/regional-command-east#Parwan |title=Regional Command East: Parwan Province |publisher=Institute for the Study of War |access-date=2013-06-16}}</ref> [[Варзишгоҳи ҳавоии Бagram|Пойгоҳи ҳавоии Бagram]], ки яке аз калонтарин пойгоҳҳои низомии ИМА дар Афғонистон буд, дар Парвон ҷойгир аст. == Таърих == {{Таърихи Афғонистон}} {{Further|Таърихи Афғонистон}} Дар соли 329 пеш аз милод, [[Искандари Мақдунӣ]] шаҳраки Парвонро ҳамчун [[Искандарияи Ковказ]] бунёд кард. Он дар соли 792 мелодӣ аз ҷониби арабҳои мусалмон [[Фатҳи исломии Афғонистон|фатҳ карда шуд]].<ref name="EI" /> Дар соли 1221, ин вилоят майдони набарди байни муғулҳои ҳуҷумкарда таҳти сарварии [[Чингизхон]] ва Империяи [[Хоразмшоҳиён]] таҳти сарварии [[Ҷалолуддини Хоразмшоҳ|Ҷалолуддини Мангубердӣ]] буд, ки дар он муғулҳо шикаст хӯрданд.<ref name="EI" /> Шоҳии Каписа (дар сарчашмаҳои муосири чинӣ бо номи 漕國 Caoguo ва 罽賓 Jibin маъруф) давлате буд, ки дар давраи охири ҳазораи якуми мелодӣ дар Афғонистони имрӯза ҷойгир буд. Пойтахти он шаҳри [[Бagram]] буд. Ин шоҳӣ аз Ҳиндукуш дар шимол то Бомиён ва Қандаҳор дар ҷануб ва ғарб, ва то ноҳияи имрӯзаи Ҷалолобод дар шарқ тӯл мекашид. Сайёҳ ва олими маъруфи [[Марокаш|марокашӣ]], [[Ибни Баттута]], ҳангоми боздид аз ин минтақа дар соли 1333 чунин навиштааст:{{Blockquote|Мо дар маконе бо номи Банҷ Ҳир ([[Водии Панҷшер]]) истодем, ки маънояш "Панҷ Кӯҳ" аст, дар он ҷо шаҳри зебо ва серодаме дар соҳили дарёи бузурге бо оби кабуди монанди баҳр буд. Ин сарзаминро Тинкиз, шоҳи [[Тоторҳо|Тотор]], хароб кард ва аз он вақт то ҳол кас дар он ҷо зиндагӣ накардааст. Мо ба кӯҳе расидем бо номи Пашай, ки дар он ҷо хонақоҳе аз Шайх Ато Авлиё мавҷуд аст, ки маънояш "Падари авлиё" аст. Ӯро Сисад Салах низ меноманд, ки дар форсӣ маънояш "сесад сол" аст, зеро мегӯянд, ки ӯ сесаду панҷоҳ сол дорад. Мардум ӯро хеле эҳтиром мекунанд ва аз шаҳру деҳот ба дидор мераванд ва султонону шоҳдухтарон низ ба наздаш меоянд. Ӯ моро бо эҳтиром пазируфт ва меҳмон кард. Мо дар назди дарёе назди хонақоҳаш урду задем ва ба дидор рафтем, ва вақте ки ба салом кардам, маро ба оғӯш гирифт. Пӯсташ тару тоза ва нармтар аз ҳамае буд, ки дида будам; ҳар кӣ медид, гумон мекард, ки панҷоҳсола аст. Ба ман гуфт, ки ҳар сад сол мӯю дандонҳои нав мерӯёнад. Ман, аммо, дар бораи ӯ шубҳа доштам ва Худо медонад, ки дар суханонаш чӣ қадр ҳақиқат аст. Аз он ҷо ба Парвон рафтем, дар он ҷо бо амир Бурунтайҳ вохӯрдам. Ӯ бо ман некӯ рафтор кард ва ба намояндагони худ дар Ғазнӣ навишт, ки ба ман эҳтиром кунанд. Мо ба деҳаи Чарх (Чорикор) рафтем, зеро тобистон буд, ва аз он ҷо ба шаҳри Ғазнӣ рафтем. Ин шаҳри султони маъруфи ҷанговар [[Маҳмуди Ғазнавӣ|Маҳмуд ибни Сабуктагин]] аст, ки яке аз бузургтарин ҳокимони вақти худ буд, ки пайваста ба [[Ҳиндустон]] ҳуҷум мекард ва шаҳру қалъаҳои онро забт мекард.<ref>{{Cite book|title=Travels in Asia and Africa, 1325-1354|last1=Ibn Battuta|volume=|edition=reprint, illustrated |year=2004|publisher=Routledge|isbn=0-415-34473-5|page=179 |url=https://books.google.com/books?id=zKqn_CWTxYEC&pg=PA179 |access-date=2010-09-10}}</ref>|[[Ибни Баттута]]|1304–1369}} Баъдан ин минтақа зери ҳукмронии [[Темуриён]] ва [[Империяи Муғул|Муғулҳо]] буд, то он ки [[Аҳмадшоҳи Дурронӣ]] онро соли 1747 ба [[Давлати Дурронихо]] дохил кард. Дар соли 1840, Парвон майдони набарди бузурге дар [[Ҷанги аввали Англия ва Афғонистон|ҷанги аввали Англия ва Афғонистон]] буд, ки дар он бритониёиҳои ҳуҷумкарда шикаст хӯрданд.<ref name="EI" /> Таърихи навини Парвон бо сохтмони корхонаи нави риштабофӣ дар шаҳри [[Ҷабал Сироҷ]] дар соли 1937 оғоз ёфт.<ref name="EI" /> Парвон дар [[Ҷанги Афғонистон (1979–1989)|ҷанги Иттиҳоди Шӯравӣ]] ширкат дошт, зеро баъзе аз сахттарин ҷангҳо дар ин минтақа сурат гирифтанд.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=[[The Columbia Encyclopedia]] |title=Charikar |url=http://www.encyclopedia.com/doc/1E1-Charikar.html |access-date=December 19, 2007 |edition=Sixth|year=2007|publisher=Columbia University Press}}</ref> Дар солҳои 1990, ин минтақа майдони муқовимати сахт бар зидди [[Толибон]] буд. === Таърихи наздик === [[File:KECC in Parwan.jpg|thumb|upright|Синфи компютерӣ дар Маркази фарҳангӣ-таълимии Корея дар Парвон.]] Пас аз бартараф кардани Толибон дар охири соли 2001, [[Қӯшунҳои мусаллаҳи ИМА]] назорати [[Пойгоҳи ҳавоии Бagram|пойгоҳи ҳавоии Бagram]]-ро ба даст гирифта, онро ҳамчун яке аз пойгоҳҳои асосии худ дар Афғонистон истифода бурданд. Як [[Гурӯҳи барқарорсозии вилоят]] (ГБВ) таҳти роҳбарии [[Кореяи Ҷанубӣ]] то соли 2014 ба мардум дар фаъолиятҳои рушд кумак мекард.<ref>{{cite news|last=Ha-won|first=Jung |date=July 2, 2010|title=Rocket attack on Korean compound in Parwan|newspaper=[[Joongang Daily]] |url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2922615|access-date=2013-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20141215105148/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/Article.aspx?aid=2922615 |archive-date=2014-12-15}}</ref> Дар нимаи моҳи феврали соли 2011, панҷ [[гранатаи ракетӣ]] ба пойгоҳи нави низомии Кореяи Ҷанубӣ, ки дар он гурӯҳи барқарорсозӣ ва кормандони кумак ҷойгир буданд, зада шуд. Дар ин ҳамла касе маҷрӯҳ нашуд, аммо он чанд соат пас аз боздиди вазири мудофиаи Кореяи Ҷанубӣ [[Ким Кван-Ҷин]] рух дод ва гумонро дар бораи дасти Толибон ба вуҷуд овард. Маросими ифтитоҳи пойгоҳ ба таъхир гузошта шуд.<ref>{{cite news |url=http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2932108 |title=Taliban strike on Koreans confirmed|newspaper=Joongang Daily|last=Moon|first=Gwang-lip|date=December 2, 2011|access-date=November 2, 2011 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713115314/http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2932108}}</ref> Нақшаи сохтмони нерӯгоҳи барқ дар вилоят мавриди баррасӣ қарор дорад.{{citation needed |date=Июни 2023}} Қисми зиёди иқтисоди Парвон ба пулҳои фиристодаи [[Афғонистонҳои хориҷ|афғонистонҳои хориҷ]] вобаста аст.{{citation needed |date=Июни 2023}} Дар моҳи июли соли 2012, Толибон як зани шавҳардорро дар пеши мардуми зиёд ба таври оммавӣ иҷро кард, пас аз он ки вай дар зино гунаҳкор дониста шуд.<ref>{{Cite web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/48105731/ns/world_news-south_and_central_asia/|title=Video: Afghan Taliban publicly execute woman - World news - South and Central Asia - Afghanistan - msnbc.com|date=July 8, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120708111000/http://www.msnbc.msn.com/id/48105731/ns/world_news-south_and_central_asia/|archive-date=July 8, 2012}}</ref> Гузориш доданд, ки зан бо саркардаи низомии оиладори [[Артиши миллии Афғонистон]] робитаи пинҳонӣ доштааст. Дар моҳи августи соли 2021, Парвон дар [[Ҳамлаи Толибон (2021)|ҳамлаи худ]] аз ҷониби Толибон забт карда шуд. == Тақсимоти маъмурӣ == [[File:Districts of Parwan as of January 2004.png|250px|thumb|Харитаи ноҳияҳои Парвон дар моҳи январи 2004, пеш аз тағйири ҳудуди вилоят ва ноҳияҳо дар ҳамон сол]] [[File:Panjshir districts.png|250px|thumb|Ҳиссаи Аввали Панҷшер дар моҳи январи 2004, ки дар он вақт ҳанӯз қисми вилояти Парвон буд]] Тибқи рақамҳои поён дар асоси этнографияи ҳар ноҳия, инчунин зичӣ ва бинобар ин қобили зиндагии ҳар ноҳия, шумораи аҳолии вилоят тақрибан 878,192 нафар аст. {| class="wikitable sortable" |+ Ноҳияҳои вилояти Парвон |- !Ноҳия !Марказ !Аҳолӣ (2022)<ref name=nsia/> !Масоҳат !Зичии<br />аҳолӣ !Қавм<ref>{{Cite web|url=https://www.fao.org/afghanistan/en/|title=FAO in Afghanistan &#124; Food and Agriculture Organization of the United Nations|website=www.fao.org}}</ref> |- |[[Ноҳияи Баграм|Баграм]] || || 117,181 || 381 || 308 || 60% [[Тоҷикон]], 35% [[Пуштунҳо]], 5% [[Ҳазораҳо]].<ref>[https://web.archive.org/web/20051027172430/http://www.aims.org.af:80/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/parwan/bagram.pdf District profiles. Bagram] aims.org.af</ref> |- |[[Чорикор]] (марказ) || || 202,210 || 258 || 783 || Омехтаи тоҷикон ва пуштунҳо.<ref>[https://web.archive.org/web/20051220110957/http://www.aims.org.af:80/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/parwan/charikar.pdf District profiles. Charikar] aims.org.af</ref> |- |[[Ноҳияи Ғӯрбанд|Ғӯрбанд]] || || 109,342 || 908 || 120 || Омехтаи пуштунҳо, тоҷикон ва ҳазораҳо.<ref>[https://web.archive.org/web/20051027173732/http://www.aims.org.af:80/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/parwan/siagerd.pdf District profiles. Siagard] aims.org.af</ref> |- |[[Ноҳияи Ҷабал Сироҷ|Ҷабал Сироҷ]] || || 72,345 || 99 || 730 || Тоҷикон.<ref>[https://web.archive.org/web/20051027182711/http://www.aims.org.af:80/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/parwan/jabalsarraj.pdf District profiles. Jabak Saraj] aims.org.af</ref><ref name="nps">[https://nps.edu/documents/105988371/107571254/East_tribal_map07.pdf/e48b5c16-800d-42bb-9e24-3d84ac394666 East tribal map] npsu.edu</ref> |- |[[Ноҳияи Кӯҳи Софӣ|Кӯҳи Софӣ]] || || 35,075 || 569 || 62 || Асосан пуштунҳо.<ref name="nps" /> |- |[[Ноҳияи Саланг|Саланг]] || || 29,362 || 547 || 54 || Асосан тоҷикон, каме пуштунҳо.<ref>[https://web.archive.org/web/20051027172457/http://www.aims.org.af:80/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/parwan/salang.pdf District profiles. Salang] aims.org.af</ref> |- |[[Ноҳияи Сайид Хел|Сайид Хел]] || || 51,549 || 31 || 1,639 || Омехтаи тоҷикон ва пуштунҳо.<ref name="nps" /> Қаблан қисми [[Ноҳияи Ҷабал Сироҷ]] буд. |- |[[Ноҳияи Шайх Алӣ|Шайх Алӣ]] || || 27,901 || 913 || 31 || Асосан ҳазораҳо.<ref>[https://web.archive.org/web/20051027181212/http://www.aims.org.af:80/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/parwan/shaikh_ali.pdf District profiles. Sheikh Ali] aims.org.af</ref> |- |[[Ноҳияи Шинворӣ|Шинворӣ]] || || 46,501 || 722 || 64 || Асосан пуштунҳо.<ref name="nps" /> |- |[[Ноҳияи Сурхӣ Парса|Сурхӣ Парса]] || || 46,234 || 1,152 || 40 || Асосан ҳазораҳо.<ref>[https://web.archive.org/web/20051027173703/http://www.aims.org.af:80/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/parwan/lolinge.pdf District profiles. Lolinge] aims.org.af</ref> |- bgcolor="#d3d3d3" |'''Парвон''' | |'''737,700''' |'''5,715''' |'''129''' |Аксарият [[Тоҷикон|тоҷик]], аккалиятҳои назаррас [[Ҳазораҳо]] ва [[Пуштунҳо]]. |} == Демография == {{Further|Демографияи Афғонистон}} === Аҳолӣ === То соли 2020, шумораи умумии аҳолии вилоят тақрибан 751,000 нафар буд,<ref name=nsia>{{cite web |url=https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2021/06/Estimated-Population-of-Afghanistan1-1400.pdf |title=Estimated Population of Afghanistan 2021-22 |author=<!--Not stated--> |date=April 2021 |website= |publisher=National Statistic and Information Authority (NSIA)|archive-date=June 24, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204559/https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2021/06/Estimated-Population-of-Afghanistan1-1400.pdf|url-status=live |access-date=June 21, 2021 |quote=}}</ref> ки сермиллат ва асосан ҷомеаи деҳотӣ мебошад. 8 фоизи аҳолӣ дар зери хати [[Хати камбизоатӣ|камбизоатии]] миллӣ зиндагӣ мекарданд, ки пас аз [[Вилояти Лӯгар]] дуюмин сатҳи пасттарин дар Афғонистон мебошад.<ref>{{Cite book|first=Antonio |last=Giustozzi |url=https://books.google.com/books?id=nynR_73lsuYC&pg=PA255 |title=Decoding the New Taliban: Insights from the Afghan Field |date=August 29, 2012|publisher=C. Hurst (Publishers) Limited |isbn=9781849042260|via=Google Books}}</ref> === Қавм, забон ва дин === Тибқи [[Донишгоҳи баҳрии ИМА]], гурӯҳҳои этникии вилоят чунинанд: [[Тоҷикон]], [[Ҳазораҳо]], [[Ӯзбекҳо]], [[Пуштунҳо]], [[Кучиҳо]] ва дигар гурӯҳҳои ақаллият.<ref>{{cite web |title=Parwan Province |url=http://www.nps.edu/programs/ccs/Parwan.html |access-date=2013-06-16 |work=Program for Culture & Conflict Studies|publisher=[[Naval Postgraduate School]] |quote=The population of approximately 560,000 is composed of Pashtun, Tajik, Uzbek, Qizilbash, Kuchi, Hazara, Turkmen and other minority groups.}}</ref> Тибқи [[Вазорати ободонии деҳот ва рушди Афғонистон]]:{{blockquote|Тақрибан се ҳисса (73%) аҳолии Парвон дар ноҳияҳои деҳот зиндагӣ мекунанд, дар ҳоле ки як ҳисса (27%) дар шаҳрҳо зиндагӣ мекунанд. Тақрибан 50% аҳолӣ мард ва 50% зан мебошанд. [[Забони порсӣ|Порсӣ]] (лаҳҷаи [[дарии афғонӣ|дарӣ]]) ва [[забони пушту|пушту]] забонҳои асосии дар вилоят гуфтугӯшаванда мебошанд; бо вуҷуди ин, гӯишварони порсӣ нисбат ба гӯишварони пушту таносуби 5 ба 2 бартарӣ доранд.<ref name=demography/> Вилояти Парвон инчунин аҳолии [[Кучиҳо|кучи]] ё чорводорони кӯчманчиро дар бар мегирад, ки шумораи онҳо дар мавсимҳои гуногун тағйир меёбад. Дар зимистон 30,290 нафар кучи дар вилояти Парвон зиндагӣ мекунанд, ки 66% онҳо кӯчманчии наздик ва 34% боқимонда кӯчманчии дур мебошанд. Дар тобистон, кучиҳо аз Лағмон, Каписа, Бағлон ва то андозае аз Кобул, Нангарҳор ва Кунар ба вилояти Парвон кӯч мебанданд. Шумораи кучиҳо дар тобистон 121,517 нафарро ташкил медиҳад.<ref>{{cite web |url=http://www.mrrd-nabdp.org/Provincial%20Profiles/Parwan%20PDP%20Provincial%20profile.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120425132656/http://www.mrrd-nabdp.org/Provincial%20Profiles/Parwan%20PDP%20Provincial%20profile.pdf |url-status=usurped |archive-date=April 25, 2012 |title=Parwan Province: B. Demography and Population |work=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] and Afghanistan Statistical Yearbook 2006, Central Statistics Office |publisher=Afghanistan's [[Ministry of Rural Rehabilitation and Development]] |access-date=December 6, 2011}}</ref>}} {| class="wikitable" style="text-align:center; table-layout:fixed; width:100%; margin:0" |+ Таркиби тахминии этнолингвистӣ ва динӣ ! style="width:7.5em; background-color:#d8f3d8;" | <small>Қавм</small> ! colspan="3" style="width:15.5em; background-color:#d8f3d8;" | <small>Гӯишварони порсӣ</small> ! rowspan="2" style="width:4.6em; background-color:#d8f3d8;" | <small>[[Пуштунҳо|Пуштун]]</small> ! rowspan="2" style="width:4.6em; background-color:#d8f3d8;" | <small>[[Туркманҳои афғон|Туркман]]</small> ! rowspan="2" style="width:4.6em; background-color:#d8f3d8;" | <small>Дигарон</small> ! rowspan="2" style="width:3em; background-color:#d8f3d8;" | <small>''Манбаъ''</small> |- ! style="width:7.5em; background-color:#ddf;" | <small>Давра</small> ! style="width:4.6em; background-color:#d8f3d8;" | <small>[[Тоҷикон|Тоҷик]]/<br />[[Форсизабон]]</small> ! style="width:4.6em; background-color:#d8f3d8;" | <small>[[Ҳазораҳо|Ҳазора]]</small> ! style="width:4.6em; background-color:#d8f3d8;" | <small>[[Қизилбоши афғон|Қизилбош]]</small> |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; table-layout:fixed; width:100%; margin:0" |- style="background-color:#e6f2ff;" ! style="width:7.5em; background-color:#ddf;" | <small>2004–2021<br>[[Ҷумҳурии Исломии Афғонистон|(Ҷумҳурии Исломия)]]</small> | colspan="3" style="width:15.5em;" | 71 – 81% | style="width:4.6em;" | 18 – 29% | style="width:4.6em;" | 0 – 1% | style="width:4.6em;" | ∅ | style="width:3em;" | |-style="background-color:#E6E6E6;" | 2020 [[Иттиҳоди Аврупо|EU]]<ref>{{cite web |date=2020 |title=Country Guidance: Afghanistan. Common analysis and guidance note |url=https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/Country_Guidance_Afghanistan_2020_0.pdf |publisher=[[European Union Agency for Asylum]] |access-date=25 November 2025}}</ref> | 1-ум | 3-юм | – | 2-юм | – | – |-style="background-color:#E6E6E6;" | 2018 [[UN]]<ref name="unama">{{cite web |last=Ramizpoor |date=2018 |title=Afghan People's Dialogue on Peace: Local Road Maps for Peace – Kabul and Surrounding Provinces |url=https://unama.unmissions.org/sites/default/files/afghan_peoples_dialogue_34_roadmaps_on_peace_english.pdf |publisher=[[United Nations Assistance Mission in Afghanistan]] |access-date=25 November 2025}}</ref> | 70% | 11% | – | 18%{{efn|name=k}} | 1% | – |-style="background-color:#E6E6E6;" | 2015 [[Плани Коломбо|CP]]<ref>{{Cite web |title=Faryab Province - Afghanistan National Drug Use Survey |url=https://www.colombo-plan.org/wp-content/uploads/2024/08/Afghanistan-National-Drug-Use-Survey-2015-compressed.pdf |access-date=13 December 2025 }}</ref> | аксарият | ∅ | ∅ | аксарият{{efn|аз ҷумла [[Кучи|кучи]].}} | – | ∅{{efn|name=u}} |-style="background-color:#FFFFFF;" | 2015 [[Донишгоҳи баҳрӣ|NPS]]<ref name="nps1">{{Cite web |title=Parwan - Program for Culture and Conflict Studies - Naval Postgraduate School |url=https://nps.edu/web/ccs/parwan|access-date=26 April 2024 |website=nps.edu}}</ref> | ∅ | ∅ | ∅ | ∅{{efn|аз ҷумла [[Вардак (қабила)|Вардак]], [[Софӣ (қабила)|Софӣ]] ва [[Кучи|кучи]].}} | – | ∅{{efn|name=u|аз ҷумла [[Ӯзбекҳо|Ӯзбек]].}} |-style="background-color:#E6E6E6;" | 2011 [[Гурӯҳи барқарорсозии вилоят|PRT]]<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Provincial Reconstruction Team|url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA550604.pdf |date=February 2011 |access-date=2025-11-25 }}</ref> | colspan="3" | 71% | 29%{{efn|name=k|ғайр аз [[Кучи|кучи]].}} | – | – |-style="background-color:#FFFFFF;" | 2011 [[Артиши ИМА|USA]]<ref>{{Cite web |title=U.S. Army Afghanistan Smart Book, Third Edition |url=https://info.publicintelligence.net/AfghanSmartBook.pdf |date=January 2011 |access-date=15 December 2025}}</ref> | colspan="2" | 71% | – | 29% | – | – |-style="background-color:#FFFFFF;" | 2009 [[Институти омӯзиши ҷанг|ISW]]<ref name="understandingwar">{{Cite web |title=Regional Command East |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/regional-command-east/ |access-date=April 15, 2009}}</ref> | аксарият | ∅ | ∅ | аксарият | – | – |} {| class="wikitable" style="text-align:left; table-layout:fixed; margin:0" | <small>'''Афсона:'''<br> <ul style="margin:0; padding-left:1.2em; list-style-position:inside;"> <li>'''∅:''' Қавм дар манбаъ зикр шуда, аммо миқдор муайян нашудааст</li> <li>'''–:''' Қавм ба таври возеҳ зикр нашудааст</li> <li>'''Кӯтоҳнигориҳои манбаъ:''' {{font color|bg=#CCCCCC|text=Манбаъҳои таҷрибавӣ: –}}, {{font color|bg=#E6E6E6|text=Манбаъҳои давлатӣ: EU – Иттиҳоди Аврупо, CP – Плани Коломбо, PRT – Гурӯҳи барқарорсозии вилояти ҳукумати ИМА, UN – Созмони Милали Муттаҳид}}, {{font color|bg=#FFFFFF|text=Манбаъҳои таҳрирӣ: ISW – Институти омӯзиши ҷанг, NPS – Донишгоҳи баҳрӣ, USA – Артиши ИМА}}</li> </ul></small> |} === Маориф === {{Further|Маориф дар Афғонистон}} Сатҳи умумии савод (синни 6+) аз 37% дар соли 2005 ба 28% дар соли 2011 коҳиш ёфт.<ref name="cimicweb.org"/> Сатҳи умумии бақайдгирии холис (синни 6–13) аз 42% дар соли 2005 ба 54% дар соли 2011 афзоиш ёфт.<ref name="cimicweb.org"/> === Тандурустӣ === {{Further|Тандурустӣ дар Афғонистон}} Фоизи хонаводаҳои дорои оби нӯшокии тоза аз 32% дар соли 2005 ба 11% дар соли 2011 коҳиш ёфт.<ref name="cimicweb.org">{{cite web |url=https://www.cimicweb.org/AfghanistanProvincialMap/Pages/Parwan.aspx |title=Parwan Province |access-date=2014-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140531105042/https://www.cimicweb.org/AfghanistanProvincialMap/Pages/Parwan.aspx |archive-date=May 31, 2014 |website=CimicWeb }}</ref> Фоизи таваллудҳое, ки аз ҷониби мутахассиси соҳаи тиб анҷом дода шудаанд, аз 4% дар соли 2005 ба 7% дар соли 2011 афзоиш ёфт.<ref name="cimicweb.org"/> == Галлерея == <gallery mode=packed class="center" caption="Тасвирҳои вилояти Парвон"> File:CH-NB - Afghanistan, Shibar Pass (Shebar Pass, Kowtal-e Shebar)- Landschaft - Annemarie Schwarzenbach - SLA-Schwarzenbach-A-5-20-220.jpg|Дар наздикии [[Гузаргоҳи Шибар]], ки Парвонро ба Бомиён пайваст мекунад. File:Road in Parwan-11.jpg|Роҳе дар вилояти Парвон, наздикии Пули Сайид, ки дар масофаи кӯтоҳе дар шимоли [[Пойгоҳи ҳавоии Бagram]] ҷойгир аст. File:Near Sayed Bridge in Parwan-4.jpg|Киштзорҳо дар наздикии Пули Сайид File:Flickr - boellstiftung - Parwan.jpg|Духтарони мактабӣ дар ноҳияи деҳотии Парвон File:Afghan boys and police in 2010.jpg|Як аъзои [[Полиси миллии Афғонистон]] кӯшиш мекунад, ки кӯдакони маҳаллиро ҳангоми интизори тақсими мол аз ҷониби низомиёни ИМА барои моҳҳои зимистон назорат кунад. File:Afghan women in Parwan province.jpg|Занони афғон дар дохили корхонае дар Парвон </gallery> == Ҳамчунин нигаред == * [[Вилоятҳои Афғонистон]] * [[Набарди Парвон]] == Эзоҳҳо == {{notelist}} == Пайвандҳо == {{reflist}} == Пайвандҳои беруна == {{commons category|Parwan Province}} * {{YouTube|ATaduXrEy3M|Гузориши махсуси Ҳомоюн Афғон дар бораи саёҳати Ҷашни миллии Арғаван - Қисми II}}, 16 апрели 2019, [[Шабакаи телевизионии Ариёно]]. * [http://www.nps.edu/programs/ccs/Parwan.html Вилояти Парвон] дар [[Донишгоҳи баҳрӣ]] * [http://www.understandingwar.org/region/regional-command-east#Parwan Вилояти Парвон] дар [[Институти омӯзиши ҷанг]] {{Geographic location |Centre = Вилояти Парвон |North = [[Вилояти Бағлон]] |Northeast = [[Вилояти Панҷшер]] |East = [[Вилояти Каписа]] |Southeast = [[Вилояти Кобул]] |South = |Southwest = [[Вилояти Вардак]] |West = [[Вилояти Бомиён]] |Northwest = }} == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} {{Пб}} {{Афғонистон-ҷуғ-нопурра}} {{Вилоятҳои Афғонистон}} [[Гурӯҳ:Вилояти Парвон]] o5cncxpkfkvqvedtlo73s0509ywh19z 0 15134 1482124 1407241 2026-07-28T19:02:39Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1482124 wikitext text/x-wiki {{Маълумотҳо дар бораи субъекти Федератсияи Русия| TjNm= Вилояти Кострома| OfNm= Костромская область| FSFlag=| FSCoA=[[Акс:Coat of arms of Kostroma Oblast.svg|125px|Нишони вилояти Кострома]]| FlagLnk=Парчами вилояти Кострома| CoALnk=Нишони вилояти Кострома| FSMapName=[[Акс:Map of Russia (2014–2022) - Kostroma Oblast.svg|250px]]| FSCtrWhat=Маркази маъмурӣ| FSCtrNm=[[Кострома]]| AreaRnk=50-ум| TotArea=60 200| WaterPrcnt=1,1| PopRnk=65-ум| PopQty= 709 000| PopCtDate=2006| PopDens=| FedDistrNm=[[Округи Федералии Марказӣ|Марказӣ]]| HeadTtl=Губернатор| HeadNm=[[Игорь Слюняев]]| LegislTtl=| LegislNm=| MSKS=0| }} '''Вилояти Кострома''' ({{забон-код|ru|Костромская область}}) – субъекти [[Русия|Федератсияи Русия]] мебошад, ва ба [[Округи Федералии Марказӣ]] дохил мешавад. ''Масоҳаташ'' — 60,2 ҳаз. км² <br /> ''Аҳолияш'' — 709 000 нафар <br /> ''Дарозиаш'' аз шимол ба ҷануб — 260 км, аз ғарб ба шарқ — 420 км мебошад<br /> ''Аз шимол вилояти Кострома бо'' [[вилояти Вологда]], аз ҷануб бо [[вилояти Иванов]] ва [[вилояти Нижегород]], аз ғарб бо [[вилояти Ярослав]], аз шарқ бо [[вилояти Киров]] ҳамсарҳад аст. == Таърих == == Аҳолӣ == == Ҳукумат == == Пайвандҳо == * [http://www.region.kostroma.net/ Сомонаи расмии маъмурияти вилояти Кострома] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20010201071800/http://www.region.kostroma.net/ |date=2001-02-01 }} * [http://www.r44.ru/ Вилояти Кострома] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120113073228/http://www.r44.ru/ |date=2012-01-13 }} {{Вилоятҳои Русия}} {{russia-geo-stub}} [[Гурӯҳ:Вилояти Кострома|*]] lne01iggtxv5bdes1l3pa38p0q561qq 0 63227 1482148 1475964 2026-07-29T10:45:58Z ~2026-42114-97 145658 1482148 wikitext text/x-wiki {{Давлати таърихӣ |ном = Империяи Усмонӣ |номи қавмӣ = <big>دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِيّه</big><br>Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye |вазъ = Империя |гимн = {{не переведено 5|Гимн Османской империи||en|Imperial anthems of the Ottoman Empire}} |дирафш = Ottoman flag alternative 2.svg |описание_флага = [[Флаг Османской империи|Флаг]] |нишон = Osmanli armasi.svg |описание_герба = [[Герб Османской империи|Герб]] |харита = OttomanEmpireIn1683-ru.png |размер = |описание = Османская империя в [[1683 год]]у |p1 = Конийский султанат |flag_p1 = |p2 = Византийская империя |flag_p2 = |p3 = Сербская деспотия |flag_p3 = |образовано = 1299 |ликвидировано = 1922 |s1 =Турция |flag_s1 = Flag of Turkey.svg |s2 = Султанат Египет |flag_s2 = Egypt flag 1882.svg |s3 =Хиджаз (королевство) |flag_s3 = Flag of Hejaz (1917).svg |s4 =Асир (эмират) |flag_s4 = Sa asir1.png |s5 = Йеменское Мутаваккилийское Королевство |flag_s5 = Flag of the Mutawakkilite Kingdom of Yemen.svg |s6 = Арабское Королевство Сирия |flag_s6 = Flag of Kingdom of Syria (1920-03-08 to 1920-07-24).svg |s7 =Месопотамия (мандатная территория) |flag_s7 = Flag of Iraq (1924–1959).svg |s8 = Администрация Западной Армении |flag_s8 = Flag of Administration of Western Armenia.svg |s9 = Понт (республика) |flag_s9 = Tr ponto2.gif |s10 = Британский мандат в Палестине |flag_s10 = Ensign of the Palestine Mandate (1927–1948).svg |девиз = {{lang-ota3|دولت ابد مدت|Devlet-i Ebed-müddet}}<br> «Вечное государство»<ref>{{cite web|url=http://www.osmanlilar.gen.tr/makale.asp?id=27|title=Devlet-i ebed müddet|author=|authorlink=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=|accessdate=2013-10-19|lang=tr|description=|deadlink=|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E76weO4i?url=http://www.osmanlilar.gen.tr/makale.asp?id=27|archivedate=2013-02-01}}</ref> |столица = [[Сёгют]] (1299—1329) <br>[[Бурса (город)|Бурса]] (1329—1365) <br>[[Эдирне]] (1365—1453) <br>[[Стамбул]] (1453—1922) |города = |язык = [[османский язык]] и др. |площадь = {{число|22.000.000}}<ref>{{книга|автор= Peter Turchin, Jonathan M. Adams, Thomas D. Hall.|часть= |ссылка часть= |заглавие= |оригинал= East-West Orientation of Historical Empires and Modern States. In: Journal of World-Systems Research, Vol. XII, N. II, 2006, P.218–239; P.223.|ссылка= http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf|викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство= |год= |volume= |pages= |allpages= |серия= |isbn= |тираж= }} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070222011511/http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf |date=2007-02-22 }} {{Cite web |url=http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2017-11-02 |archivedate=2007-02-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070222011511/http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf }}</ref> км² (1683 год) |население = {{число|200000000}} чел. (1856 год)<br> (2,6 % [[Население Земли|населения Земли]]) |валюта = [[акче]], [[Куруш (монета)|куруш]], [[Османская лира|лира]] |форма_правления = [[абсолютная монархия]] (до 1876; 1878—1908)<br> [[дуалистическая монархия]] (1876—1878; с 1908) |династия = [[Османы (династия)|Османы]] |титул_правителей = султан |правитель1 = |год_правителя1 = |титул_правителей2 = <!--используется при изменении титула последующего правителя--> |правитель2 = |год_правителя2 = |титул_правителей3 = |правитель3 = |год_правителя3 = |титул_правителей4 = |правитель4 = |год_правителя4 = |титул_правителей5 = |правитель5 = |год_правителя5 = |титул_правителей6 = |правитель6 = |год_правителя6 = | религия = [[ислом]] ([[Сунниты|суннитского толка]]) |дополнительный_параметр1 = |содержимое_параметра1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |Этап7 = |Дата7 = |Год7 = |Этап8 = |Дата8 = |Год8 = |Этап9 = |Дата9 = |Год9 = |Этап10 = |Дата10 = |Год10 = |Этап11 = |Дата11 = |Год11 = |дополнительный_параметр2 = |содержимое_параметра2 = |до = Конийский султанат |после = Туркия |прим = }} [[Акс:Osman Gazi2.jpg|thumb|[[Усмон I]], поягузори Имперотурии Усмонӣ]] '''Империяи Усмонӣ''' ({{lang-ota|دولت عالیه عثمانیه}}, {{lang-tr|Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye}}<ref name="twareekh.com">{{cite web|url=http://www.twareekh.com/images/upload/aboutus/ottmani10liras1334F-.jpg|title=Ottoman banknote with Arabic script|access-date=2013-10-19|archive-url=https://www.webcitation.org/6D7306i4x?url=http://www.twareekh.com/images/upload/aboutus/ottmani10liras1334F-.jpg|archive-date=2012-12-23|url-status=live}}</ref>), '''Империяи Оттоманӣ''', '''Давлати Олияи Усмонӣ''', '''Порта<ref>{{БСЭ3|статья=Порта (Османская империя)|alt=|автор=|том=|страницы=ref=}}</ref>''' — номи расмии давлати туркҳои усмонӣ дар [[Осиёи Хурд]], ки қаламрави он баъзе манотиқи қитъаҳои [[Осиё]], [[Аврупо]] ва [[Африқо]]ро дар бар мегирифт. Пойтахтҳояш: Сёгут (1299 −1329), Бурса (1329-65), Эдирна (1365—1453) ва Истанбул (1453—1922). == Таърих == Насаби Усмониён ба қабилаҳои турктабори ғузҳо мерасид, ки онҳо дар аҳди Салҷуқиён тамоми Шарқи Наздикро ба худ тобеъ намуда, давлати Салҷуқиёни Румро (марказаш Қуния) ташкил карданд. Пас аз тохтутози муғулҳо мавҷи дуввуми муҳоҷирати туркҳо ба Анатолия (аз юнони Осиёи Хурд) оғоз шуд ва онҳо дар давраи таназзули давлати Салҷуқиёни Рум чанд аморати мустақилро дар Осиёи Хурд таъсис доданд, ки машҳуртаринашон аморати Усмониён буд. Саромади хонадони Усмониён — Туғрул (Эртуғрул) пешвои қабилаи турктабори қойӣ буд, ки тавассути хидматаш ба дарбори Салҷуқиёни Рум соҳиби милки мустақил шуд. Туғрул унвони уҷбий ва ҳуқуқи мустақилона бо номи худ хутба хондан ва сикка зарб заданро дошт. Дар аҳди Туғрул ва писараш Усмони I (1258—1326) қаламрави ҳукумати Усмониён дар Анатолияи Ғарбӣ васеъ гардид. Соли 1299 Салҷуқиёни Рум аморати Усмониёнро эътироф карданд. Соли 1324 вориси Усмони I — Орҳан ш. Бурсаро ишғол намуд ва онро ба маркази аморати Усмониён табдил дод. Дар ин давра Усмониён нимҷаз. Галлиполи ва мулкҳои атрофи баҳри Мармарро забт ва мавқеи худро дар Анатолия устувор карданд. Дар аҳди Муроди I (1360-89) қаламрави Усмониён дар Анатолия ва Балкан васеъ шуда, соли 1362 Адрианопол (ҳоло Эдирне) ишғол гардид. Соли 1371 Муроди I сипоҳи муттаҳидаи масеҳиёнро дар набарди назди Мариса шикаст дод ва худро султон эълон кард (1383). Усмониён баъди забт кардани София (1385) ва Ниш (1386) дар набарди Палончик (1388/89) аз сербҳо шикаст хӯрданд. Муроди I тавассути Милош Обилич ба қатл расид. Тохтутози Усмониён боиси нигаронии аврупоиён ва оғози юришҳои салибӣ гардид. Соли 1396 сипоҳи муттаҳидаи аврупоиён дар набарди Никопол шикаст хӯрд. Баъдан дар аҳди [[Боязиди I]] ҳукумати Усмониён дар Булғористон, Сербия ва Босния устувор шуд, аммо кӯшиши ишғоли Константинопол натиҷа надод (1402). Сипас амир Темур бо ҳидояти шоҳи Кастиляву Леон — Ҳенрихи III ба Осиёи Хурд лашкар кашид ва Боязиди I дар набарди назди Анқара (1402) ба асорат афтод. Солҳои 1402-13 бо сабаби шиддат ёфтани муборизаи тоҷутахтхоҳонаи ворисони Боязиди I ҳукумати Усмониён заиф гардид. Соли 1413 Муҳаммади II ба тахт нишаст ва мулкҳои парокандаи Усмониёнро муттаҳид кард. Дар аҳди ҳукумати Муроди II (1421-44, 1446-51) нуфузи Усмониён дубора дар Анатолия ва Балкан устувор шуд. Муроди II баъди нокомиаш дар муҳосираи Константинопол (1422) ду юриши салибиро (1444, 1448) бартараф кард. Усмониён дар аҳди Муҳаммади II ш. Константинополро ишғол карда (29.05.1453), ба мавҷудияти Византия хотима бахшиданд. Дар натиҷаи тохтутози баъдии Муҳаммади II Молдова (1456), Сербия (1459), Империяи Трапезунд (1461-61), Босния (1463), аморати Караман (1468), Валахия (1476) ва Албания ба қаламрави Империяи Усмонӣ тобеъ шуданд. Солҳои 1475-76 хонии Қрим вассали Империяи Усмонӣ гардид ва Генуя мулкҳои худро дар ҳавзаи баҳри Сиёҳ аз даст дод. Соли 1479 байни Усмониён ва Венетсия аҳдномаи сулҳ ба имзо расид, ки мувофиқи он, ҷазираҳои баҳри Эгей ба қаламрави Империяи Усмонӣ ҳамроҳ шуданд. Ҳамчунин Венетсия уҳдадор шуд, ки дар шароити таҳдиди хатари ҷанг дар баҳри Миёназамин флоти худро ба Империяи Усмонӣ вогузор кунад. Вориси Муҳаммади II — Боязиди II (1481—1512) мавқеи Империяи Усмонӣро дар қисми ҷанубу шарқии Аврупо (Босния, Ҳерсоговина, Молдова) ва соҳилҳои шарқии баҳри Сиёҳ, Миср ва Сурия устувор кард. Усмониён дар аҳди Салими II (1512-20) дар набарди Чолдирон (1514) Исмоили Сафавиро шикаст дода, Курдистон, Сурия, шимоли Байнаннаҳрайн, Фаластин, Ҳиҷоз ва Мисрро ба қаламрави Империяи Усмонӣ. ҳамроҳ карданд. Салими II пас аз забти Қоҳира (1517) худро халифа ва роҳбари мусулмонони ҷаҳон эълон кард. Империяи Усмонӣ дар аҳди Сулаймони I Қонунӣ (1520-66) ба авҷи қудрат расид: ҷаз. Родос (1522), Трансилвания, Валахия, қисми Молдова, Бағдод (1535), Корсика (1553) ва Эстергом (1547) ба қаламрави империя ҳамроҳ карда шуданд. Баъди фавти Сулаймони I империяро ҷангҳои сулолавӣ фаро гирифтанд. Усмониён дар асрҳои XVI—XVII аз низоми анъанавии интихоби валиаҳд даст кашиданд. Мувофиқи муқаррароти нав, тахти салтанат бояд ба насли калонсоли хонадон вогузор мешуд. Маъмулан, ворис навбати тахтнишинии худро интизор шуда, дигар барои такмили маҳорати роҳбарӣ ва ҷангии худ кӯшиш намекард. Баъдан аксари султонҳои усмонӣ зери таъсири дарбориёну яничарҳо қарор гирифта, истиқлоли худро аз даст доданд. Дар аҳди Салими II (1566-74) тохтутози Усмониён бар зидди Венетсия, Маҷористон ва Эрон шиддат ёфта, ҷаз. Кипр ва нимҷаз. Арабистон забт шуданд. Ҳамзамон аввалин нишонаҳои буҳрон дар Империяи Усмонӣ пайдо шуда, дар замони ҳукумати Муроди III (1574-95) шиддат ёфтанд. Муроди III бо мақсади таъмини амнияти дохилӣ ба самти Эрон лашкар кашида, Қафқози Ҷанубӣ, Гелон, Курдистон, Луристон ва Хузистонро ишғол кард. Дар аҳди Муҳаммади III (1595—1603), Аҳмади I (1603-17), Мустафои I (1617-18, 1622-23) ва Усмони II (1618-22) империяро исён, табаддулоти давлатӣ, фасоди идорию молӣ фаро гирифта, ҳокимияти марказиро ашрофи дарбор дар ҳамдастӣ бо Волидасултон (лақаби модари султон) идора мекарданд. Соли 1632 Муроди IV (ҳукумат 1623-40) модараш Кусум Султон ва ҳаммаслаконашро барканор ва пояҳои давлатдории Усмониёнро барқарор кард. Ӯ соли 1635 ба самти Эрон лашкар кашида, ш-ҳои Табрез, Ереван ва Нахҷувонро ишғол кард. Соли 1639 ҷонибҳои даргир ба аҳдномаи Зуҳоб имзо гузоштанд, ки мувофиқи муқаррароти он Арманистону Озарбойҷон ба қаламрави Эрон ва Ироқ ба ҳайати Империяи Усмонӣ дохил шуданд. Вориси ӯ Иброҳими I (1640-48) ислоҳоти молӣ ва ҳарбӣ гузаронида, шумораи сипоҳиёну яничарҳоро кам кард. Соли 1645 оид ба масъалаи Крит дар байни Империяи Усмонӣ ва Венетсия ҷанги навбатӣ оғоз шуда, то соли 1669 идома ёфт. Дар ин давра мавқеи вазирону рӯҳониён дар ҳукумати марказии Империяи Усмонӣ устувор шуда, Иброҳими I ва баъд ворисаш Иброҳими IV (1648-87) дар натиҷаи табаддулоти яничарҳо сарнагун шуданд. Сулаймони II низ дастнишондаи яничарҳо буд ва ба сиёсат чандон таваҷҷуҳ надошт. Дар аҳди Аҳмади II (1687-91) Усмониён дар муборизаи зидди Империяи Руми Муқаддас шикаст хӯрданд ва Маҷористон аз тобеияти Империяи Усмонӣ хориҷ шуд. Мустафои II (1695—1703) кӯшиш кард, ки рафти амалиёти ҳарбиро ба нафъи Усмониён тағйир диҳад, вале ноком гардид. Мувофиқи аҳдномаи Карловитс (1699) ва сулҳи Константинопол (1700), Морея, Далматсия, Венгрия, Трансилвания, Подолия ва Азов аз қаламрави Империяи Усмонӣ хориҷ шуданд. Соли 1703 Мустафои II дар натиҷаи исёни яничарҳо сарнагун гардид. Дар аҳди Аҳмади III (1703-30) доираҳои ҳукмрони Империяи Усмонӣ дар заминаи густариши робитаҳои дипломатӣ бо кишварҳои Аврупо (Англия ва Фаронса) рақобати низомиро зидди Руссия шиддат бахшиданд. Усмониён баъди набарди Полтава (1709) ба шоҳи Шветсия Карли XII паноҳгоҳ дода, соли 1710 бар зидди Руссия ҷанг эълон карданд. Ҷанги русу турк (1710-13) ба нафъи Усмониён хотима ёфта, мувофиқи аҳдномаҳои Сулҳи Прут (1711) ва Сулҳи Адрианопол (1713) ш. Азов ва минтақаи соҳили рости дарёи Днепр ба қаламрави Империяи Усмонӣ ҳамроҳ карда шуданд. Баъдан Аҳмади III барои устувор кардани мавқеи Империяи Усмонӣ дар баҳри Миёназамин бар зидди Венетсия (1714-18) ва Австрия (1716-18) ҷанг эълон кард. Соли 1718 доираҳои ҳукмрони Империяи Усмонӣ, Австрия ва Венетсия ба Муоҳадаи сулҳи Пожаревас (шаҳр дар Сербия) имзо гузоштанд, ки шартҳои он барои Усмониён ногувор буданд. Соли 1723 Усмониён дар муқобили тохтутози русҳо шимолу ҷануби Қафқоз, қисми шарқии Гурҷистону Арманистонро ишғол карданд. Соли 1724 намояндагони Руссия ва Империяи Усмонӣ Паймони муайян кардани сарҳадди нуфуз дар Қафқоз ва соҳили баҳри Хазар имзо гузоштанд, ки мувофиқи он, Ардабил, Табрез, Ҳамадон, Кирмоншоҳ, Гурҷистон ва Арманистон ба қаламрави Империяи Усмонӣ ҳамроҳ гардиданд. Дар замони ҳукмронии Маҳмуди I (1730-54), Усмони III (1754-57), Мустафои III (1757-74) ва Абдулҳамиди I (1774—1789) буҳрони сиёсӣ ва иқтисодии Империяи Усмонӣшиддат ёфта, Усмониён мулкҳои худро дар соҳили баҳри Сиёҳ, Қрим ва Эрон аз даст доданд. Дар асри XVIII иқтидори иқтисодӣ ва низомии Империяи Усмонӣ нисбат ба кишварҳои Аврупо ва Руссия заиф шуда, империяро хатари таназзул фаро гирифт. Доираҳои ҳукмрони усмонӣ барои барқарор кардани нуфузи ҷаҳонии империя ва устувор кардани ҳокимияти марказӣ ба анҷом додани ислоҳот иқдом карданд, вале яничарҳо ва ашроф бо мақсади ҳифзи имтиёзҳои табақавии худ аз анҷоми ислоҳот худдорӣ карданд. Салими III (1789—1807) пас аз нокомӣ дар ҷанги навбатии русу турк (1787-91) ва шикаст хӯрдани сипоҳиёни усмонӣ дар набардҳои Фокшани ва Римник (1789) ба Аҳдномаи сулҳи Ясск (21.12.1779) имзо гузошт, ки мувофиқи он, хонии Қрим ва Гурҷистон ба Руссия ва Бессарабия, князии Молдова ба қаламрави Империяи Усмонӣ ҳамроҳ карда шуданд. Сипас ӯ барои устувор кардани ҳокимияти мутлақ ва иқтидори ҳарбии империя ба баргузории ислоҳот иқдом кард, ки он дар таърих бо номи «низоми ҷадид» (номи қисмҳои ҳарбии навтаъсис) машҳур аст, вале қисми зиёди ислоҳоти мазкур дар шароити мураккаби вазъи дохилӣ ва хориҷии Империяи Усмонӣ, аз ҷумла тохтутози Наполеон Бонапарт ба Миср (1798), шӯриши якуми сербҳо дар Балкан (1804-13) ва оғози ҷанги навбатии русу турк (1806) татбиқ нашуд. Cолҳои 1807-08 Салими III ва ворисаш Мустафои IV (1807-08) тавассути яничарҳо сарнагун шуда, Маҳмуди II (1808-39) соҳиби тахт гардид. Маҳмуди II барои татбиқи ислоҳоти «низоми ҷадид» чанд мушовири аврупоиро ба дарбор ҷалб карда, низоми муносибатҳои иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва фарҳангии империяро тағйир дод: ба ҷои дастаҳои яничарҳо сипоҳи доимӣ ташкил ёфт; имтиёзи мусулмонону ғайримусулмонон дар хидмати ҳарбӣ ва давлатӣ баробар шуд; барои омода кардани ходимони давлатӣ ва низомӣ мактабу омӯзишгоҳ таъсис ёфт; чопи китоб ва рӯзномаву маҷаллаҳо афзун гардид. Аз ҷониби дигар, Маҳмуди II дар сиёсати хориҷӣ ноком шуд ва нуфузи байналмилалии Империяи Усмонӣ коҳиш ёфт; Усмониён ду бор (1806-12 ва 1828-29) дар ҷанги зидди Руссия шикаст хӯрда, қисми зиёди қаламрави худро дар Балкан, Қафқози Ҷанубӣ, Молдова ва Валахия аз даст доданд; юнониён дар натиҷаи Инқилоби миллӣ-озодихоҳии Юнон (1821-29) аз қаламрави империя хориҷ шуданд; Муҳаммад Алӣ солҳои 1831-33 чанд бор Усмониёнро шикаст дод, аммо кӯшишҳои ӯ барои ишғоли тахти Истанбул натиҷа надоданд. Султон Абдулмаҷид бо номи «Танзимот» ислоҳот ҷорӣ кард ва дар Империяи Усмонӣ сохтмони хатти телеграф ва р. о. сар шуд. Дар Ҷанги Қрим Империяи Усмонӣ ва муттаҳидонаш (Англия ва Фаронса) Руссияро шикаст доданд ва нуфузи кишварҳои аврупоӣ дар дарбори Усмониён афзоиш ёфт. Аз соли 1854 доираҳои ҳукмрони усмонӣ барои дарёфти қарзҳои имтиёзнок ба кишварҳои аврупоӣ муроҷиат карданд. То соли 1875 ҳаҷми қарзҳои Империяи Усмонӣ ба 5,3 млрд франк расид. Соли 1876 Империяи Усмонӣ муфлис эълон шуд ва намояндагони кишварҳои аврупоӣ иқтисодиёти империяро зери назорати худ гирифтанд. Баъдан Муроди V (30.5. 1876-31.8.1876) зери фишори ҳаракати ҷавонтуркон ба «Қонуни асосӣ» (Конститутсия) имзо гузошт (23.12. 1876), ки мувофиқи он, дар Империяи Усмонӣ парламент таъсис дода шуд. Вориси ӯ — Абдулҳамиди II (1876—1909) зери хатари ҷанги нави русу туркҳо (1877-78) фаъолияти парламент ва амали «Қонуни асосӣ»-ро дар Империяи Усмонӣ манъ кард. Империяи Усмонӣ баъди инқилоби ҷавонтуркон ва Ҷанги якуми ҷаҳонӣ барҳам хӯрд. Ҳоло баъзе намояндагони хонадони Усмониён дар ИМА иқомат доранд ва роҳбари онҳо Усмон Боязид Усмонуғлу мебошад. == Низоми идорӣ ва иҷтимоӣ == Низоми ҳукумати Усмониён таҳти таъсири унсурҳои давлатдории Салҷуқиёни Рум ва Византия ташаккул ёфта, дар аҳди Орҳан ва Муроди I мукаммал гардид. Роҳбари олии давлат — султон ба ҳокимияти сиёсӣ ва ҳарбӣ роҳбарӣ мекард ва ҳамчун ҳомии шариат бо унвони «ховандгор» ё «худовандгор» низ ёд мешуд. Дар ҳуҷҷатҳо Муроди I бори аввал бо унвони Султони аъзам ё Худовандгор ёд шуда, аврупоиён Боязиди I-ро нахустин императори усмонӣ медонанд. Аз давраи ҳуҷуми Салими II ба Миср (1517) баъзе султонҳои Империяи Усмонӣ расман ба унвони халифа ёд мешуданд. Қудрати мутлақи султонро шариат маҳдуд карда, тамоми тасмимҳои роҳбари давлат дар мувофиқа бо Шайхулислом амалӣ мешуданд. Дарбори Усмониён то давраи истилои Константинопол дар Эдирне қарор дошт, ки аз бинои куҳна ва нав иборат буд. Дар аҳди Муҳаммади Фотеҳ дарбор ба шаҳри Истанбул интиқол ёфт, ки бо номи қасри Тӯпқопӣ машҳур аст. Намояндаи хос ва муовини асосии султон садри аъзам (сарвазир) буд, ки нахуст аз ҳисоби мусулмонони озод ва баъдан аз байни яничарҳо таъйин мешуд. Садри аъзам ба корҳои ташкилоти ҳукумати марказӣ ё девони омӣ — «боби олӣ» роҳбарӣ мекард, 6 вазири дигар ба ӯ итоат мекарданд: дар охири асри XVI шумораи вазирон ба 23 нафар расид. Дар назди садри аъзам девони хосси дигар бо номи девони икиндӣ амал мекард, ки дар кори он раисулкуттоб ва котибон ширкат мекарданд. Ин девон арзу шикояти мардумро баррасӣ мекард. Ҳамчунин, садри аъзам ба кори девони одина (дар рӯзи ҷумъа баргузор мешуд) роҳбарӣ менамуд ва ҳамроҳи қозиаскарии Румило ва Анатолия масъалаҳои шаръиро ҳал мекарданд. Дар Империяи Усмонӣ девон (девони ҳумоюнӣ) дар шакли ҷаласаи васеи вазирону ашрофи олӣ фаъолият карда, ҳафтае чор бор (шанбе, якшанбе, душанбе, сешанбе) даъват мешуд. Садри аъзам ҳамроҳи дигар аъзои девони ҳумоюнӣ — қозиаскарӣ, дафтардор, нишонҷӣ (муҳрдор) ва раисулкуттоб масъалаҳои муҳимми сиёсӣ ва иҷтимоӣ-иқтисодиро баррасӣ намуда, қарори худро ба султон пешниҳод мекард. Масъулияти умури молӣ ва ҳисобдориро аъзои хизонаи султония ба уҳда доштанд. Ҳайати қазоват аз қозии сипоҳ, муфаттиш, қозӣ ва ноиби қозӣ иборат буд. То таъсис ёфтани вазорати корҳои хориҷаи Империяи Усмонӣ (1837) робитаҳои дипломатии Усмониён ғайримунтазам сурат мегирифт, қосидон барои иҷро ва ё ҳалли масъалаҳои мушаххас ба кишварҳои хориҷӣ фиристода шуда, баъди иҷрои ваколатҳо бозпас мегаштанд. Маъмулан, раисулкуттоб қосидонро қабул ва гусел мекард. Империяи Усмонӣ аз ҷиҳати маъмурӣ ба иёлат ва санҷақҳо тақсим мешуд. Империяи Усмонӣ. дар аҳди Муроди III 25 иёлат дошт. Иёлоти Империяи Усмонӣ дар се қитъа ҷойгир шуда, мақоми гуногун доштанд: Макка ва Мадина (аморати Ҳарамайн) ва хонии Қрим мустақил буданд; Тунис ва Алҷазоирро беклербий идора мекард; Валахия ва Молдавия худмухтор буданд. Ҳар як бийлербий (волӣ) мувофиқи шумораи сипоҳиён ва кормандонаш (кадхудо, мактубчӣ, муҳрдор, хизонадор) иқтоъ дошт. Дар Империяи Усмонӣ табақаи ашроф гурӯҳи соҳибимтиёзи ҷомеа буд. Табақаи ашроф аз мардуми мусулмон ва ғайримусулмон (юнониён, романиҳо, славянҳо, венгерҳо, булғориҳо, арманиҳо, албаниҳо, яҳудиён) иборат буд. Мардуми ғайримусулмон ё заммӣ дар қаламрави империя мавқеи худмухтор доштанд ва умури иҷтимоию мазҳабӣ, ҳалли ихтилофот ва ҷамъоварии андозу ҷаримаи онҳо ба уҳдаи ташкилоти диниашон вогузор шуда буд. Ҳамчунин, роҳбарони ташкилоти динии онҳо дар баробари дарбори усмонӣ масъул буданд. Дар асрҳои XV—XVI як гурӯҳи яҳудиён аз Испания ба қаламрави Империяи Усмонӣ муҳоҷират карда, дар соҳаи тиҷорату бинокорӣ мавқеи хос пайдо намуданд. == Иқтисодиёт == Масъулияти сабти даромаду хароҷот дар империя ба уҳдаи ташкилоти «дафтардория» вогузор шуда буд, ки роҳбари онро дафтардор меномиданд. Ин ташкилот дар назди девони ҳумоюн қарор дошта, дар он ҳуҷҷатҳои сабти даромаду хароҷоти замин ва қарорҳои садри аъзам нигаҳдорӣ мешуданд. Ҳар як вилоят дафтардори худро дошт, ки вазифаи ӯ ҷамъоварии молиёт ва фиристодани он ба хазинаи давлат буд. Дар вилоятҳо даромади заминҳои иқтоъ тавассути девони «дафтари рӯзнома» сабт мешуд, ки роҳбари онро рӯзномачӣ мегуфтанд. Сиккаҳои усмонӣ дар пайравӣ ба Салҷуқиёни Рум ва Византия зарб зада мешуданд, ки вазни комили онҳо ба шаш қирот (тақр. чоряк дирҳам) баробар буд. Дар як тарафи сикка исми султон (бидуни зикри номи падар ва замону макони зарб) ва дар тарафи дигар ибораи шаҳодат зарб меёфт. Қисми зиёди заминҳои корам бо номи «замини амирия» ё давлатӣ дар ихтиёри султон буд, ки ҳамчун иқтоъ вогузор шуда буданд. Заминҳои иқтоъ аз ҷиҳати даромад ба чанд навъ тақсим мешуданд: иқтои хурд ё тимор, ки даромади он тақр. бист ҳазор оқча (воҳиди хурди пули усмонӣ) буд; заомат, ки даромади он зиёда аз бист ҳазор оқча буд; иқтои хос, ки даромади он тақр. сад ҳазор оқчаро ташкил медод, маъмулан, ба афроди хонадони ҳукмрон тааллуқ доштанд. Дар баъзе минтақаҳо заминҳои корам ба ихтиёри фардҳои ҷудогона ё қавм вогузор шуда, онҳо вобаста ба масоҳат ва дараҷаи ҳосилхезии замин солона ба хазинаи давлат андоз месупориданд. == Тиҷорат == Тохтутози Усмониён дар Аврупо аз ибтидо ба маҳдуд кардани мавқеи иқтисодии венетсиягиҳо ва генуягиҳо дар баҳрҳои Сиёҳ, Эгей ва Миёназамин равона шуда буд. Усмониён дар натиҷаи ҷангҳои тӯлонӣ марказҳои тиҷоратии венетсиягиҳоро дар Юнон (1463-79), баҳри Эгей (1499—1503) ва ҷазираҳои Кипру Крит (1570—1669) соҳиб шуданд. Соли 1484 Усмониён мавқеи худро дар баҳри Сиёҳ устувор карданд. Тиҷорат дар ин масир дар инҳисори туркҳо, арманиҳо, яҳудиҳо ва юнониҳо қарор гирифт. Усмониён баъдҳо бандарҳои баҳри Сурхро соҳиб шуда, барои фаъолияти тиҷоратии худ дар уқёнуси Ҳинд замина фароҳам оварданд. Бағдод ва Басра марказҳои асосии тиҷоратии Империяи Усмонӣ бо Эрон ва Ҳинд буданд. Дар асрҳои XV—XVI Анатолия ба маркази муҳимми интиқоли молҳои Шарқ ба Полша, Қрим, Руссия ва Сурия табдил ёфт. Дар ин давра Усмониён ба бозорҳои тиҷоратии Аврупо роҳ ёфтанд ва содироти маснуоти пахтагӣ ва пашмӣ афзун гардид. Дар асри XVI фаронсавиҳо (1536), англисҳо (1580), баъдан ҳолландиҳо (1612) ва русҳо (1739) барои тиҷорати мустақил дар қаламрави Империяи Усмонӣ имтиёз пайдо карданд. Дар асри XVII Измир, Алеппо ва Искандария ба маркази тиҷорат табдил ёфтанд. Дар асри XIX дар бозорҳои тиҷоратии Империяи Усмонӣ мавқеи англисҳо устувор гардид. Дар асри XVII шаҳрвандони мусулмон 4 %, ғайримусулмон 5 % ва хориҷиён 6 % боҷ месупориданд. == Артиш == Дар ибтидо асоси артиши Усмониёнро сипоҳи саворон ташкил медод. Саворон таҳти сарварии Санҷақбой дар набардҳо ширкат намуда, дар замони осоиштагӣ ба маҳалли иқомати худ бармегаштанд. Оҳиста-оҳиста горди саворон ба иқтоъдорӣ машғул шуда, маҳорати ҷангии худро аз даст доданд ва ҳукумат ба яничарҳо таваҷҷуҳ зоҳир кард. Ҳамзамон, Усмониён низоми сафарбаркунии сарбозонро аз миёни мардуми ғайримусулмони империя бо номи девширма ба роҳ монда, бовар доштанд, ки ин сипоҳиён нисбат ба султон садоқати бештар нишон медиҳанд. Қисми дигари сипоҳиёни усмонӣ бо номи ҷебеҷӣ машҳур буданд, ки ҳангоми ҷанг аслиҳаи ҳарбиро ба маҳалли набард интиқол дода, дар замони осоиш аслиҳахонаро муҳофизат мекарданд. Шумораи ҷебеҷиҳо тақрибан 3 ҳазор буд. Дастаҳои ғарибони пиёда (шумораашон тақрибан 20 ҳазор), ки дар майдони набард аз ду ҷониб (чапу рост) чатри султонро муҳофизат мекарданд, аз ҷонфидоён ба ҳисоб мерафтанд. Волиёни усмонӣ неруҳои хосси худро доштанд, ки моҳонаашон аз даромади заминҳо пардохт мешуд. Усмониён, ки аз ибтидо ба тӯпхона ва занбӯрак таваҷҷуҳ зоҳир карда буданд, дар набарди майдони Косово (1389) бори аввал ба ҷои манҷаниқ аз тӯп истифода намуданд. Тӯпхонаи асосии Усмониён дар аҳди Муҳаммади Фотеҳ дар Истанбул бунёд ёфт ва дар асри 19 шумораи тӯпчиён тақр. ба 5 ҳазор нафар расид. Тӯпҳои усмонӣ бо номи шаика, ҳавоӣ, зарбазан, шоҳӣ, калонбарно ва қалъакӯб машҳур буданд. Усмониён дар баҳру уқёнус низ мавқеи устувор доштанд ва шумораи киштиҳои ҳарбии онҳо дар аҳди Сулаймони Қонунӣ тақрибан ба 300 адад расид. Дар ин давра ҳокими Алҷазоир Хайруддини Барбарос сардори флоти Усмониён (капуданпошо) таъйин шуд ва мавқеи империя дар б. Миёназамин устувор гардид. Корхонаҳои асосии киштисозӣ дар Истанбул ва Галлипол ҷойгир буданд. Дар ибтидо флоти Усмониён аз заврақҳои белдор ва киштиҳои бодбондор иборат буд. Флоти усмониҳо дар замони салтанати Абдулазиз пас аз Британияи Кабир ва Фаронса бузургтарин флоти баҳрӣ буд. 27 апрели 1912 Усмониён аввалин бор аз ҳавопаймои ҷангӣ истифода карданд. Соли 1916 сипоҳи ҳарбӣ-ҳавоии турк (таъсис, 1909) тақр. 90 ҳавопаймо дошт, ки аксари онҳо истеҳсоли Фаронса ва Олмон буданд. == Демография == Дар ибтидои асри 19 аҳолии Империяи Усмонӣ тақр. 25-32 млн нафар буд (дар Аврупо — 10 млн нафар, Осиё — 11 млн нафар, Африқо — 3 млн нафар). Соли 1914 қаламрави Империяи Усмонӣ се баробар хурд гардида, аҳолии он 18,5 млн нафарро ташкил медод. Солҳои охири мавҷудияти Империяи Усмонӣ дарозумрии миёнаи аҳолӣ тақрибан ба 50 сол мерасид. Соли 1785 бар асари бемории вабо аз шаш як ҳиссаи аҳолии Мисри усмонӣ талаф шуд. == Илму фарҳанг == Тамаддуни усмонӣ дар заминаи омезиши унсурҳои фарҳанги арабӣ, эронӣ, византиягӣ ва аврупоӣ ташаккул ёфта буд. Забони расмии империя усмонӣ буда, таҳти таъсири форсӣ ва арабӣ қарор дошт. Ақаллиятҳои миллӣ ба забонҳои курдӣ, арманӣ, оромии нав, понтӣ, албанӣ, юнонӣ, сербӣ, булғорӣ ва аруминӣ гуфтугӯ мекарданд. Мактубҳои расмии Усмониён ба давлатҳои Эрон (то набарди Чолдирон), Ҳинд ва Осиёи Марказӣ ба забони форсӣ навишта мешуданд. Забони форсӣ то давраи қабули алифбои лотинӣ дар мадрасаҳои Империяи Усмонӣ таълим дода мешуд. Осори адабӣ ба забони форсӣ ва китобҳои динӣ бо арабӣ таълиф мешуданд. Адабиёти девонӣ ё классикии усмонӣ дар заминаи адабиёти форсӣ ва арабӣ ташаккул ёфта, жанрҳои гуногун дошт: зарбулмасалу мақол, латифа, ҳикоя, ривоят, ғазал, қасида, маснавӣ ва достон. Аз соли 1453 шаҳри Истанбул ба маркази илмӣ-фарҳангии Усмониён табдил ёфт. Шоҳзодагони усмонӣ Боязиди II, султон Ҷам, Салими II ва Сулаймони Қонунӣ табъи шоирӣ доштанд. Муҳаммади Фотеҳ, ки пуштибони аҳли илму адаб буд, ҳангоми фатҳи Константинопол шеъри форсии зеринро замзама мекард:{{иқтибоси академикӣ|<poem> Бум навбат мезанад бар торами Афросиёб, Пардадорӣ мекунад дар қасри Қайсар анкабут. </poem>|сарчашма=}}Муҳаммади Фотеҳ ҳангоми мусофирати Ҷомӣ ба Макка ӯро тавассути Хоҷа Атоуллоҳи Кирмонӣ ба Истанбул даъват кард, вале шоир аз қабули ин пешниҳод худдорӣ намуд. Боязиди II низ ҳамчун ҳомии шеъру адаб бо Ҷомӣ мукотиба дошт. Ҷомӣ дафтари севвуми «Силсилату-з-заҳаб»-ро ба ӯ бахшидааст. Дар дарбори Муҳаммади Фотеҳ шоирони соҳибдевони форсизабон Ҳомидии Исфаҳонӣ ва Қабулӣ, таърихнигор Аҳмади Румӣ (муаллифи «Беҳҷату-т-таворих») ва риёзидон Мулло Алии Қушчӣ (аз Самарқанд) эътибори баланд доштанд. Пас аз набарди Чолдирон як қисми намояндагони илму адаби Хуросону Мовароуннаҳр бо ташвиқи Салими II ба Истанбул рафтанд, ки намунаи ашъори онҳо дар тарҷумаи форсии «Маҷолису-н-нафоис»-и Ҷомӣ (тарҷумон Ҳаким Шоҳмуҳаммади Қазвинӣ) боқӣ мондааст. Баъзе аз ин шоирон, аз қабили Латифии Ардабилӣ, Фатҳуллоҳи Котиб, Ноҷии Кирмонӣ, Аминии Самарқандӣ, Абдуллоҳи Шабистарӣ, Алиакбари Хатоӣ, Шайх Фатҳуллоҳ, Адоии Шерозӣ, Басирии Хуросонӣ ва Фахри Халхолӣ баъди адои ҳаҷ, ба сабаби баста будани марзи байни Усмониён ва Сафавиён тариқи Дашти Қипчоқ ба Истанбул рафта буданд. Қаҳрамони асосии фолклори усмониҳо Хоҷа Насруддин буд. Хусусияти асосии насри усмониҳо воқеиятнигорӣ буда, то асри XIX дар он ҳикояҳои тахайюлӣ ба назар намерасанд, ҳатто дар фолклор ва назми онҳо хаёлпардозӣ бисёр нодир аст. Маъруфтарин намояндагони насри ин адабиёт Аҳмад-пошо, Наҷотӣ, Ошиқ-пошо, Синон-пошо мебошанд. Асосгузорони назми девонӣ, ки дар пайравӣ ва тарҷумаи ашъори арабу форс ба вуҷуд омадааст, Аҳмади Доӣ ва Ғозӣ Бурҳонуддин (асрҳои XIII—XIV) ба ҳисоб рафта, ашъори худро дар вазнҳои ҳиҷоӣ, оҳангӣ ва арӯз эҷод кардаанд. Бузургтарин шоири адабиёти классик Бакӣ (1526—1600) буд. Шоирони машҳури дигар ба мисли Нафъӣ (1582—1636) ва Яҳё Афандӣ (1552—1644) дар ашъори худ васфи табиат ва эҳсосоти шахсии худро ҷо додаанд. Дар асрҳои XVI—XVII сабки ҳиндӣ тавассути Фузулӣ, Бакӣ, Юсуф Набӣ, шайх Ғолиб, Авлиё Чалабӣ ва дигарон ба адабиёти усмонӣ роҳ ёфт. Насри давраи Усмониён таҳти таъсири сиёсати дарбор қарор дошт. Дар Империяи Усмонӣ фарҳангнависӣ ривоҷ ёфта, дар ин давра якчанд фарҳанги форсӣ ба туркӣ таълиф шуданд: «Лисону-л-Аҷам»-и Ҳасани Ҳалабӣ, «Саҳоҳу-л-аҷмия»-и Муҳаммад ибни Миралӣ, «Луғати Ҳалимӣ»-и Лутфуллоҳ ибни Юсуф Ҳалимӣ, «Силату-л-мақосид»-и Хатиб Рустами Мавлавӣ ва «Туҳфаи шоҳидӣ»-и Шоҳидии Қуниявӣ. Дар дарбори Усмониён ба китобҳои «Маснавии маънавӣ»-и Ҷалолуддини Балхӣ, «Гулистон»-у «Бӯстон»-и Саъдии Шерозӣ, «Баҳористон»-и Ҷомӣ ва ғайра чандин шарҳ навишта шуд. Усмониён ба таърихнигории дарборӣ таваҷҷуҳ зоҳир карда, барои сабти воқеаҳои аҳди худ дар дарбор мансаби шоҳномачӣ таъсис доданд. Дар аҳди Усмониён асарҳои зиёди таърихӣ таълиф шуданд: «Беҳҷату-т-таворих»-и Шукруллоҳ, «Хункорнома»-и Маолӣ, «Ғазономаи Рум»-и Кошифӣ, «Таърихи Оли Усмон»-и Ибни Камол Пошозода, «Сулаймоннома»-и Кашфӣ ва ғ. Бузургтарин осори тасаввуфии туркҳои усмонӣ маснавии Ошиқ-пошо бо номи «Ғарибнома» мебошад. Адабиёти Аврупо тавассути Алӣ Азиз Гиридӣ (асри 18) ба И. У. роҳ ёфт. Охирин намояндаи маъруфи адабиёти Усмониён Намик Камол (асри XIX) дониста шудааст. == Ҳунармандӣ ва меъморӣ == Дар Империяи Усмонӣ зери таъсири анъанаҳои фарҳангии Салҷуқиёни Рум, Византия, Атобакони Анатолия ва Темуриён ташаккул ёфта буд. Аз давраи ҳукмронии Муҳаммади II дар дарбори Усмониён ниҳоди «Наққошхона» амал мекард, ки он ҷо хаттотон, наққошон ва саҳҳофон ба ороиши нусхаҳои хаттӣ, кашидани тарҳҳо, кандакорӣ, наққошӣ, кошикорӣ ва катибанигорӣ машғул буданд. Солҳои 1451—1520 ҳунармандони бисёре аз Шероз, Табрез, Ҳирот, Димишқ ва Бағдод ба Истанбул даъват шуда, нусхаҳои хаттиро бо равиши мактабҳои минётурии Ҳирот ва Табрез ороиш медоданд. Дар «Наққошхона» аввалан осори классикии форсӣ, аз ҷумла «Мантиқу-т-тайр»-и Аттор, «Хамса»-и Низомии Ганҷавӣ, «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ, «Калила ва Димна» бо минётурҳо тазйин шуданд. Аз асри 16 дар ороиши нусхаҳои хаттӣ тасвири рӯйдодҳои муосир, аз ҷумла маросими дарборӣ, фатҳи қалъа ва пирӯзиҳо роҳ ёфтанд, ки авҷи қудрати сиёсии Империяи Усмонӣро муаррифӣ мекарданд. Дар ибтидо хушнависони усмонӣ аз навъҳои гуногуни хатҳои шашгона (муҳаққақ, райҳон, сулс, насх, риқоъ, тавқеъ) истифода мебурданд. Дар асрҳои XVII—XVIII истифодаи хатҳои муҳаққақ, райҳон, насх маҳдуд шуда, ба ҷои онҳо хатти девонӣ маъмул гардид. Хатти риқоъ барои навиштани ҳуҷҷатҳо истифода мешуд. Дар Империяи Усмонӣ мактабҳои хушнависии Шайх Ҳамдуллоҳ (1429—1520), Аҳмади Қараҳисорӣ (1469—1556), Ҳофиз Усмон (1642-98) ва Мустафо Роқим (1758—1826) машҳур буданд. Меъмории усмонӣ зери таъсири унсурҳои меъмории кишварҳои Шарқ ва Византия ташаккул меёфт. Он дар марҳалаи аввал (1350—1450) хусусияти маҳаллӣ дошта, тарҳу наққошии онҳо гуногун буданд. Бинои муҳташами ин давра — Улу ҷомеъ аз 20 утоқ иборат буд, ки ҳар кадом гунбади алоҳидаи ҳирамшакл доштанд. Дар авҷи тараққии И. У. тарҳ ва наққошии меъмории усмонӣ, аз ҷумла гунбадҳои бузург, манораҳои баланд ва саҳнҳои сутунбандишуда таҳти таъсири калисои Софияи Муқаддас қарор доштанд. Солҳои 1453-81 бо роҳбарии Хоҷа Меъмор Синон (1490—1588) дар Истанбул тақр. 210 масҷид, 24 мадраса, 32 ҳаммоми умумӣ, 12 бозору мусофирхона қомат афрохт. Дар асрҳои 17-18 аксари биноҳои муҳташами усмонӣ, аз ҷумла масҷиди Нури Усмония ва қасри Долмабоғча, зери таъсири меъмории аврупоӣ бунёд шуданд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Империяи Усмонӣ|8|муаллиф=С. Ҳусайнов.}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Таърихи Осиё]] [[Гурӯҳ:Давлатҳои таърихӣ]] [[Гурӯҳ:Хилофатҳо]] iji1zchz0p3bkmi75m57ty5crcg4o5k 0 214122 1482119 1455898 2026-07-28T15:06:05Z Omid Jeyhani 1522 Fixed grammar 1482119 wikitext text/x-wiki {{Дараҷаи низомӣ | тасвир1 = Russia-Army-OR-6-2010.svg | image_size = 100px | зернавис1 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]</small> | тасвир2 = Russia-Airforce-OR7-7-2010.svg | зернавис2 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]</small> | ном = '''Разморо''' | кишвар = {{парчамбандӣ|Tajikistan}} | нерӯ = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]] | кӯтаҳнивишт = {{lang-fa|'''رزم‌آرا'''}} | rank = | NATO rank = [[Ranks and insignia of NATO armies enlisted#Other/Enlisted ranks (OR 1–9)|OR-7]] | Non-NATO rank = | бунёдшуда = | бекоршуда = | дараҷаи болотар = [[Размозмо]] | дараҷаи поинтар = [[Размдор]] | ҳамто = {{bulleted list|[[Сарновёр]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''گروهبان یکم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Старший сержант''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Sergeant first class'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-7''}}| }} '''Разморо''' ({{lang-fa|'''رزم‌آرا'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае размоварӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[размдор]] ва пойинтар аз [[размозмо]] дорад ва баробар бо [[сарновёр]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''сержанти калон''<ref>[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. {| class="wikipedia sortable" border="1" |- |+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Пайдарпаии дараҷаҳои низомӣ]]''' |- |width="30%" align="center" style="background:#cfcfcf;" | <small>Дараҷаи пойинтар:</small><br>[[Размдор]] |width="35%" align="center" style="background:#bfbfbf;"| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]<br>'''Разморо''' |width="30%" align="center" style="background:#afafaf;" | <small>Дараҷаи болотар:</small><br>[[Размозмо]] |} ''Разморо'' дар нерӯҳои мусаллаҳ маъмулан мақоми ҷонишини [[Таҳмабон|фармондеҳи]] ''[[таҳма]]''ро дорад, ки [[ягон|яконе зербахш]] дар [[нерӯҳои мусаллаҳ]] аст, ки аз ду ё чанд [[разма]] ташкил шуда ва бахше аз [[вашт]] аст; даста<ref>{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. |accessdate=2018-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}</ref>, взвод<ref>[https://archive.org/details/farhangitafsirii01naza/page/274 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 1, с. 275.]</ref><ref name="ВЭ-2">{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 2, статья «Взвод»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П.В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1994|страницы=85|страниц=544|тираж=10 000|isbn=5-203-00299-1}}</ref>. == Вожашиносӣ == «''Разморо''» аз ду вожа сохта шудаву мақулаи дастурии он исму сифати фоъилӣ ва сохтвожаи он ба сурати [исм ([[Разм|разм]]) + асоси замони ҳозираи феъли «''оростан''» (''оро'')] аст. Дар сохти ин вожа аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст: <blockquote>''[[разм]]'' ({{lang-pal|''razm''}} < {{lang-peo|''*razma-''}} “''[[разма]]''” < [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' “''ороиши ҷангӣ''” аз √''*raź-'' “''оростан''”<ref>{{книга | автор = Эдельман Д. И. | заглавие = Этимологический словарь иранских языков | ссылка = | ответственный = Институт языкознания РАН | издание = | место = М. | издательство = «Восточная литература» | год = 2020 | том = 6 (p—r̥) | страницы = 436 | страниц = 463 | серия = | isbn =5-02-018124-2; ISBN 978-5-02-039863-4 (в пер.) | тираж = 500 | ref = }}</ref>) + ''оро'' ({{lang-pal|''ārāy''}} < {{lang-peo|''*ā-rāda-''}} < √''*rād-'' ‘''омода кардан'', ''оростан''; ''назму тартиб додан''’)<ref name="Ҳасандӯст">''Ҳасандӯст'', ''Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-57-6</ref>.</blockquote> «''Разморо''» дар фарҳангҳо чунин тафсир шудааст: ''касе, ки дар саффороӣ ва кори ҷанг варзида аст ва амалиёти размиро хуб тарҳрезӣ мекунад''<ref>{{Cite web |url=https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85%DB%8C/ |title=''Сипаҳбад Муҳаммад Козимӣ''. Фарҳанги вожаҳои низомӣ. – Теҳрон: Чопхонаи Артиши шоҳаншоҳӣ, 1355 (чопи дувум) – 440 саҳ. — с. 402 |accessdate=2023-07-22 |archivedate=2023-07-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230731081254/https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85%DB%8C/ }}</ref>; ''размороянда''; ''баҳодуре, ки дар набард кардан моҳир бошад''; ''паҳлавоне, ки дар разм ҳунарманд бошад''; ''фармондеҳе, ки муқадаммоти ҷангро омода созад''; ''ороишдиҳанда ва танзимкунандаи майдони ҷанг''; ''диловаре, ки дар ҷангу набард ҳунарнамоӣ кунад''<ref name="Луғатнома">{{Cite web |url=https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/163228?title=%D8%B1%D8%B2%D9%85-%D8%A2%D8%B1%D8%A7 |title=''Деҳхудо'', ''Алиакбар''. Луғатномаи Деҳхудо (нусхаи диҷитол) бар асоси нусхаи физикии 15-ҷилдии интишори соли 1377. — Муассисаи Луғатномаи Деҳхудо ва Маркази байнулмилалии омӯзиши забони форсии Донишгоҳи Теҳрон, 1399. |accessdate=2024-08-26 |archivedate=2024-08-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240826131223/https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/163228?title=%D8%B1%D8%B2%D9%85-%D8%A2%D8%B1%D8%A7 }}</ref>; ''ҷангҷӯе, ки дар ҷанг ҳунарнамоӣ мекунад''; ''ҷангҷӯи забараст''<ref name="Сухан">''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 –. 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра)</ref>. «''Разморо''» ба маънии «''ҷанговар'', ''разманда''» дар осори адабии форсӣ фаровон ба кор рафтааст. Чунончи, [[Низомӣ]] гуфтааст: <blockquote><poem>''Ки эй фарзона шоҳону далерон'', ''Ҷаҳоноройу разморой шерон''<ref>{{Cite web |url=https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/163230?title=%D8%B1%D8%B2%D9%85-%D8%A2%D8%B1%D8%A7%DB%8C |title=''Деҳхудо'', ''Алиакбар''. Луғатномаи Деҳхудо (нусхаи диҷитол) бар асоси нусхаи физикии 15-ҷилдии интишори соли 1377. — Муассисаи Луғатномаи Деҳхудо ва Маркази байнулмилалии омӯзиши забони форсии Донишгоҳи Теҳрон, 1399. |accessdate=2024-08-26 |archivedate=2024-08-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240826131225/https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/163230?title=%D8%B1%D8%B2%D9%85-%D8%A2%D8%B1%D8%A7%DB%8C }}</ref>.</poem></blockquote> «''Разморо''» ба маънои «''фармондеҳи разма''» навгузиниш ва барои ҷойгузинии дараҷаи низомии «''сержанти калон''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Вазорати дифоъи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудааст<ref>{{cite web |last1=Сулаймонӣ |first1=Иршод |title= Умед Ҷайҳонӣ: Агар раисҷумҳур тасмим гираду дастур диҳад, рутбаҳои низомӣ бечунучаро миллӣ мешаванд |url=https://asiaplustj.info/tj/news/tajikistan/20220223/umed-aion-agar-raisumur-tasmim-giradu-dastur-diad-rutbaoi-nizom-bechunucharo-mill-meshavand |access-date=26 July 2022 |language=tg |date=23 February 2022}}</ref>. == Пешина == {| class="infobox bordered" style="width: 24em" !colspan='3' style="text-align:center; background:#cce" |'''[[Сипоҳи Ҳахоманишиён]]''' |- |colspan='3'| |- ! [[Ягон]]ҳо ! Шумори нерӯҳо ! Фармондеҳ |- | [[Разма|''*daθa-'']] | 10 сарбоз | ''*daθapati-'' |- | [[Вашт|''*θata-'']] | 100 сарбоз | [[Сарвон|''*θatapati-'']] |- | [[Ҳанг|''*hazāra-'']] | 1 000 сарбоз | [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] |- |[[Гунд|''*baivara-'']] | 10 000 сарбоз |[[Гундсолор|''*baivarapati-'']] |- | [[Сипоҳ|''*spāda-'']] | 60 000 сарбоз | [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] |} ''Разморо'' ҳамчун мақоми размӣ нахустин бор дар [[сипоҳи Ҳахоманишиён]] (550 – 330 то милод) падид омадааст. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён ({{lang-peo|''*spāda-''}} [''сипоҳ'']), ки бар пояи радабандии даҳгонӣ созмон ёфта буд, аз 10 сарбоз як [[Разма|''*daθa-'']] [''даҳа''] ташкил мешуд, ки сардораш [[Размовар|''*daθapati-'']] [''даҳабад''] буд<ref name="Hinz">''W. Hinz'', Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975.</ref>. Аз 10 ''даҳа'' як [[вашт|''*θata-'']] [''сада''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Сарвашт|''*θatapati-'']] [''садабад''] буд<ref name="Hinz" />. Аз 10 ''сада'' як [[ҳанг|''*hazāra-'']] [''ҳазора''] ташкил мешуд, ки онро [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] [''ҳазорабад''] фармондеҳӣ мекард<ref name="Marquart">''J. Marquart'', Untersuchungen zur Geschichte von Eran I, Göttingen, 1896.</ref>. Аз 10 ''ҳазора'' як [[лашкар|''*baivara-'']] [''бевара''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Лашкарсолор|''*baivarapati-'']] [''беварабад''] буд<ref name="Marquart" />. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] [''сипаҳбад''] буд<ref>''Шаҳбозӣ, Алиризо Шопур''. Ҷанг дар Эрони бостон // Ҷусторҳои эроншиносӣ. Теҳрон: Китоби марҷаъ, 1391.</ref>. Агар шумори нерӯҳои ин ягонҳоро бо воҳидҳои низомии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, ''даҳа'' бо [[Разма|''отделение'']], ''сада'' бо [[Вашт|''рота'']], ''ҳазора'' бо [[Ҳанг|''полк'']], ''бевара'' бо [[Лашкар|''дивизия'']] ва ''сипоҳ'' бо [[Артиш|''армия'']] баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, ''даҳабад'' бо [[размовар|''сержант'']] ё [[размозмо|''старшина'']], ''садабад'' бо [[Таҳмдор|''лейтенант'']] ё [[Сарвон|''капитан'']], ''ҳазорабад'' бо [[Саргурд|''майор'']] ё [[Сарҳанг|''полковник'']], ''беварабад'' бо [[гундсолор|''генерал-майор'']] ё [[лашкарсолор|''генерал-лейтенант'']] ва ''сипаҳбад'' бо [[сипаҳсолор|''генерал-полковник'']] ё [[артишсолор|''генерали артиш'']] баробар мешаванд. ''Сержант'' ({{lang-fr|sergent}}, аз {{lang-la|serviens}}) худ ба маънои «''чокар'', ''хидматгор'', ''хидматгузор''» аст ва ҳамчун рутба нахустин бор дар асри XV дар артиши [[Фаронса]] ва сипас артишҳои [[Олмон]] ва [[Бритониё]] ба кор рафтааст. Дар садаҳои миёна дар нерӯҳои муздур ва артиши кишварҳои урупоӣ шаш намуд ''сержант'' хидмат мекард: # дар [[разма]]ҳо — [[размюз|''капрал'']] ё [[размовар|''сержанти хурд'']]. # дар [[таҳм]]аҳо — [[размдор|''сержант'']]. # дар [[вашт]]ҳо — ''мастер-сержант'' ё ''сержанти калон''. # дар [[гурдон]]ҳо — [[размозмо|''штаб-сержант'']]. # дар [[ҳанг]]ҳо — [[размсоз|''сержант-майор'']], ки дертар [[саргурд|''майор'']] номида шуд. # дар ситоди ''сарфармондеҳи артиш'' ([[артишсолор|''капитан-генерал'']]) — ''генерал-сержант-майор'', ки дертар [[гундсолор|''генерал-майор'']] номида шуд. Дар [[Артиши Сурх]] дараҷаи «''сержант''» ҳамчун рутбаи шахсӣ [[2 ноябр]]и [[соли 1940]] ҷорӣ шуда буд. Дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ин дараҷа [[23 феврал]]и [[соли 1993]] ҷорӣ шудаву чаҳор рутба дорад: # [[Размовар|''сержанти хурд'']], # [[Размдор|''сержант'']], # ''сержанти калон'', # [[Размозмо|''старшина'']]. Дар нерӯҳои мусаллаҳ барои фармондеҳии ҳар ягони размӣ мақоми созмоние дар назар гирифта шудааст. Бино бар ойинномаҳои низомӣ, мақоми созмонии ин дараҷадорон фармондеҳии разма, тонк, зиреҳпӯш ва дигарҳо аст. == Пайвандҳо == * [[Нерӯҳои мусаллаҳ]] * [[Дараҷаи низомӣ]] * [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]] {{Дараҷаҳои низомӣ}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Артиш]] [[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]] [[Гурӯҳ:Размоварон]] me32s739h58kxlio1qlm875g36s3j8e 0 214282 1482122 1455899 2026-07-28T15:23:46Z Omid Jeyhani 1522 /* Вожашиносӣ */ Added links 1482122 wikitext text/x-wiki {{Дараҷаи низомӣ | тасвир1 = Russia-Army-OR-8-2010.svg | image_size = 100px | зернавис1 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]</small> | тасвир2 = Russia-Airforce-OR-8-2010.svg | зернавис2 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]</small> | ном = '''Размозмо''' | кишвар = {{парчамбандӣ|Tajikistan}} | нерӯ = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]] | кӯтаҳнивишт = {{lang-fa|'''رزم‌آزما'''}} | rank = | NATO rank = [[Ranks and insignia of NATO armies enlisted#Other/Enlisted ranks (OR 1–9)|OR-8]] | Non-NATO rank = | бунёдшуда = | бекоршуда = | дараҷаи болотар = [[Размпардоз]] | дараҷаи пойинтар = [[Разморо]] | ҳамто = {{bulleted list|[[Меҳновёр]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''استوار دوم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Старшина''|{{парчамбандӣ|USA}} ''First sergeant Master sergeant'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-8''}}| }} '''Размозмо''' ({{lang-fa|'''رزم‌آزما'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае]] [[размовар]]ӣ дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], ки ҷойгоҳе болотар аз [[разморо]] ва пойинтар аз [[размпардоз]] дорад ва баробар бо [[меҳновёр]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''старшина''<ref>[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. {| class="wikipedia sortable" border="1" |- |+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Пайдарпаии дараҷаҳои низомӣ]]''' |- |width="30%" align="center" style="background:#cfcfcf;" | <small>Дараҷаи пойинтар:</small><br>[[Разморо]] |width="35%" align="center" style="background:#bfbfbf;"| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]<br>'''Размозмо''' |width="30%" align="center" style="background:#afafaf;" | <small>Дараҷаи болотар:</small><br>[[Размпардоз]]<br> |} ''Размозмо'' дар нерӯҳои мусаллаҳ маъмулан мақоми ''меҳтарии'' ''[[вашт]]''ро дорад, ки [[ягон|яконе зербахш]]ест, ки аз ду ё бештар [[таҳм]] ташкил шуда ва бахше аз [[гурдон]] ё ягоне мустақил аст; гурӯҳон<ref>{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392.|accessdate=2018-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}</ref>, рота<ref name="ВЭ-7">{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 7, статья «Рота»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П.В. Грачёв]]|место= М.|издательство=Воениздат|год=2003|страницы=282-283|страниц=735|тираж=10000|isbn=5-203-001874-X}}</ref>. ''[[Меҳтар]]'' мақомест расмӣ дар ҳар [[вашт]] ([[Батарея|оташбор]]) аз нерӯҳои мусаллаҳ, ки масъули омодасозии сарбозону размафзору ҷангафзорҳор ва созмондиҳандаи мустақими назму тартибот дар маҳалли истиқрори вашт ва сардори мустақими [[размовар]]ону [[сарбоз]]они ягони худ аст. Ҳамчунин размозмоён кормандони «[[омод]]гоҳ» ҳастанд, ки он созмоне дар артиш аст, ки масъули фароҳамсозӣ, нигаҳдорӣ ва таҳвили хӯроку пӯшоку ҷангафзорҳои мавриди ниёзи ягонҳо ва маҳалли анҷоми хадамоти пуштибони фаннии нерӯҳо аст<ref>{{книга|автор=Ғуломҳусайн Садрии Афшор, Насрин Ҳакамӣ, Настаран Ҳакамӣ|часть=Том 1, статья «Омодгоҳ»|заглавие=Фарҳангномаи форсӣ: вожагон ва аълом|ответственный=Под ред. Ғуломҳусайн Садрии Афшор|место = Теҳрон |издательство=«Фарҳанги муъосир»|год=1388|страницы=91|страниц= |тираж= |isbn=978-964-8637-92-2}}</ref>. == Вожашиносӣ == «''Размозмо''» аз ду вожа сохта шудаву мақулаи дастурии он исму сифати фоъилӣ ва сохтвожаи он чунин аст: [исм (''[[разм]]'') + асоси замони ҳозираи феъли «''озмудан''» (''озмо'')]. Дар сохти ин сифат аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст: ''[[разм]]'' ({{lang-pal|''razm''}} < {{lang-peo|''*razma-''}} “''[[разма]]''” < [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' “''ороиши ҷангӣ''” аз √''*raź-'' “''оростан''”<ref>{{книга | автор = Эдельман Д. И. | заглавие = Этимологический словарь иранских языков | ссылка = | ответственный = Институт языкознания РАН | издание = | место = М. | издательство = «Восточная литература» | год = 2020 | том = 6 (p—r̥) | страницы = 436 | страниц = 463 | серия = | isbn =5-02-018124-2; ISBN 978-5-02-039863-4 (в пер.) | тираж = 500 | ref = }}</ref>) + ''озмо'' ({{lang-pal|''uzmāy-''}} < {{lang-peo|''*uz-māya-''}} < √''*māy-'' ‘''андоза гирифтан'', ''санҷидан''’<ref name="Ҳасандӯст">''Ҳасандӯст'', ''Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-57-6</ref>). «''Размозмо''» ба маънои «''касе, ки ҷангро хуб озмуда бошад ва биозмояд; размозмуда''»<ref>{{Cite web |url=https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85%DB%8C/ |title=''Сипаҳбад Муҳаммад Козимӣ''. Фарҳанги вожаҳои низомӣ. – Теҳрон: Чопхонаи Артиши шоҳаншоҳӣ, 1355 (чопи дувум) – 440 саҳ. — с. 402 |accessdate=2023-07-22 |archivedate=2023-07-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230731081254/https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85%DB%8C/ }}</ref> таркибе кӯтоҳшуда аз «''размозмоянда''» аст ва фарҳангҳо маънояшро «''ҷангозмуда''<ref>[https://archive.org/details/FarhangEZabanETajikiJildEDuvumTajikFarsi/page/n115/mode/2up?q=%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%BC%D0%BE ''Фарҳанги забони тоҷикӣ''. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969. ҷ. 2, с. 116]</ref>; ''ҷанговари пуртаҷруба''; ''ҷангозмуда ва бовуқуф дар илми ҷанг''»<ref name="Луғатнома">{{Cite web |url=https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/163233?title=%D8%B1%D8%B2%D9%85-%D8%A2%D8%B2%D9%85%D8%A7%DB%8C |title=''Деҳхудо'', ''Алиакбар''. Луғатномаи Деҳхудо (нусхаи диҷитол) бар асоси нусхаи физикии 15-ҷилдии интишори соли 1377. — Муассисаи Луғатномаи Деҳхудо ва Маркази байнулмилалии омӯзиши забони форсии Донишгоҳи Теҳрон, 1399. |accessdate=2024-08-26 |archivedate=2024-08-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240826142940/https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/163233?title=%D8%B1%D8%B2%D9%85-%D8%A2%D8%B2%D9%85%D8%A7%DB%8C }}</ref>, «''ҷангҷӯи ботаҷруба''»<ref name="Сухан">''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 –. 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра).</ref> овардаанд. Ин вожа дар «[[Шоҳнома]]» чандин бор ба кор рафтааст: <blockquote><poem>''Чу он дид Густаҳми размозмой'', ''Ба кирдори оташ баромад зи ҷой''<ref name="Шоҳнома">{{книга | автор = Абулқосим Фирдавсӣ | заглавие = Шоҳнома | ссылка = https://archive.org/stream/ShahnamaJildEDuvvum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildEDuvumtajikFarsi_djvu.txt | ответственный = Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод | издание = | место = Душанбе | издательство = «Адиб» | год = 2007 | том = 2 | страницы = 199| страниц = 480 | серия = Ахтарони адаб | isbn = 978-99947-32-84-5 | тираж = | ref = }}</ref>. ''Бишуд пеши Суҳроб размозмой'', ''Бар аспаш надидам фузун з-он ба пой''<ref name="Шоҳнома">{{книга | автор = Абулқосим Фирдавсӣ | заглавие = Шоҳнома | ссылка = https://archive.org/stream/ShahnamaJildEDuvvum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildEDuvumtajikFarsi_djvu.txt | ответственный = Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод | издание = | место = Душанбе | издательство = «Адиб» | год = 2007 | том = 2 | страницы = 242| страниц = 480 | серия = Ахтарони адаб | isbn = 978-99947-32-84-5 | тираж = | ref = }}</ref>.</poem></blockquote> «''Размозмо''» барои ҷойгузинии дараҷаи низомии «''старшина''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Вазорати дифоъи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудааст<ref>{{cite web |last1=Сулаймонӣ |first1=Иршод |title= Умед Ҷайҳонӣ: Агар раисҷумҳур тасмим гираду дастур диҳад, рутбаҳои низомӣ бечунучаро миллӣ мешаванд |url=https://asiaplustj.info/tj/news/tajikistan/20220223/umed-aion-agar-raisumur-tasmim-giradu-dastur-diad-rutbaoi-nizom-bechunucharo-mill-meshavand |access-date=26 July 2022 |language=tg |date=23 February 2022}}</ref>. == Пешина == {| class="infobox bordered" style="width: 24em" !colspan='3' style="text-align:center; background:#cce" |'''[[Сипоҳи Ҳахоманишиён]]''' |- |colspan='3'| |- ! [[Ягон]]ҳо ! Шумори нерӯҳо ! Фармондеҳ |- | [[Разма|''*daθa-'']] | 10 сарбоз | ''*daθapati-'' |- | [[Вашт|''*θata-'']] | 100 сарбоз | [[Сарвон|''*θatapati-'']] |- | [[Ҳанг|''*hazāra-'']] | 1 000 сарбоз | [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] |- |[[Гунд|''*baivara-'']] | 10 000 сарбоз |[[Гундсолор|''*baivarapati-'']] |- | [[Сипоҳ|''*spāda-'']] | 60 000 сарбоз | [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] |} ''Размозмо'' ҳамчун мақоми размӣ нахустин бор дар [[сипоҳи Ҳахоманишиён]] (550 – 330 то милод) падид омадааст. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён ({{lang-peo|''*spāda-''}} [''сипоҳ'']), ки бар пояи радабандии даҳгонӣ созмон ёфта буд, аз 10 сарбоз як [[разма|''*daθa-'']] [''даҳа''] ташкил мешуд, ки сардораш [[Размовар|''*daθapati-'']] [''даҳабад''] буд<ref name="Hinz">''W. Hinz'', Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975.</ref>. Аз 10 ''даҳа'' як [[вашт|''*θata-'']] [''сада''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Сарвашт|''*θatapati-'']] [''садабад''] буд<ref name="Hinz" />. Аз 10 ''сада'' як [[ҳанг|''*hazāra-'']] [''ҳазора''] ташкил мешуд, ки онро [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] [''ҳазорабад''] фармондеҳӣ мекард<ref name="Marquart">''J. Marquart'', Untersuchungen zur Geschichte von Eran I, Göttingen, 1896.</ref>. Аз 10 ''ҳазора'' як [[лашкар|''*baivara-'']] [''бевара''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Лашкарсолор|''*baivarapati-'']] [''беварабад''] буд<ref name="Marquart" />. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] [''сипаҳбад''] буд<ref>''Шаҳбозӣ, Алиризо Шопур''. Ҷанг дар Эрони бостон // Ҷусторҳои эроншиносӣ. Теҳрон: Китоби марҷаъ, 1391.</ref>. Агар шумори нерӯҳои ин ягонҳоро бо воҳидҳои низомии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, ''даҳа'' бо [[Разма|''отделение'']], ''сада'' бо [[Вашт|''рота'']], ''ҳазора'' бо [[Ҳанг|''полк'']], ''бевара'' бо [[Лашкар|''дивизия'']] ва ''сипоҳ'' бо [[Артиш|''армия'']] баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, ''даҳабад'' бо [[размовар|''сержант'']] ё ''старшина'', ''садабад'' бо [[Таҳмдор|''лейтенант'']] ё [[Сарвон|''капитан'']], ''ҳазорабад'' бо [[Саргурд|''майор'']] ё [[Сарҳанг|''полковник'']], ''беварабад'' бо [[гундсолор|''генерал-майор'']] ё [[лашкарсолор|''генерал-лейтенант'']] ва ''сипаҳбад'' бо [[сипаҳсолор|''генерал-полковник'']] ё [[артишсолор|''генерали артиш'']] баробар мешаванд. ''Сержант'' ({{lang-fr|sergent}}, аз {{lang-la|serviens}}) худ ба маънои «''чокар'', ''хидматгор'', ''хидматгузор''» аст ва ҳамчун рутба нахустин бор дар асри XV дар артиши [[Фаронса]] ва сипас артишҳои [[Олмон]] ва [[Бритониё]] ба кор рафтааст. Дар садаҳои миёна дар нерӯҳои муздур ва артиши кишварҳои урупоӣ шаш намуд ''сержант'' хидмат мекард: # дар [[разма]]ҳо — [[размюз|''капрал'']] ё [[размовар|''сержанти хурд'']]. # дар [[таҳм]]ҳо — [[размдор|''сержант'']]. # дар [[вашт]]ҳо — ''мастер-сержант'' ё [[разморо|''сержанти калон'']]. # дар [[гурдон]]ҳо — ''штаб-сержант''. # дар [[ҳанг]]ҳо — [[размсоз|''сержант-майор'']], ки дертар [[саргурд|''майор'']] номида шуд. # дар ситоди ''сарфармондеҳи артиш'' ([[артишсолор|''капитан-генерал'']]) — ''генерал-сержант-майор'', ки дертар [[гундсолор|''генерал-майор'']] номида шуд. Дар [[Артиши Сурх]] дараҷаи «''сержант''» ҳамчун рутбаи фардӣ [[2 ноябр]]и [[соли 1940]] ҷорӣ шуда буд. Дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ин дараҷа [[23 феврал]]и [[соли 1993]] ҷорӣ шудаву чаҳор рутба дорад: # [[Размовар|''сержанти хурд'']], # [[Размдор|''сержант'']], # [[Разморо|''сержанти калон'']], # ''старшина''. Дар нерӯҳои мусаллаҳ барои фармондеҳии ҳар ягони размӣ мақоми созмоние дар назар гирифта шудааст. Бино бар ойинномаҳои низомӣ, мақоми созмонии ин дараҷадорон фармондеҳии рада, тонк, зиреҳпӯш ва дигарҳо аст. Дараҷаи «''старшина''» ({{lang-ru|''старшина''}}, аз {{lang-ru|''старший''}} — ''меҳтар'') ҳамчун рутбаи шахсӣ дар [[Артиши Сурх]] [[соли 1935]] ҷорӣ шуда буд. Дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ин дараҷа [[23 феврал]]и [[соли 1993]] ҷорӣ шудааст. Ин дараҷаро ба беҳтарин [[разморо|''сержантҳои калон'']] медиҳанд, ки дар мақомҳои созмонии сержантӣ на камтар аз 6 моҳ хидмат карда бошанд ё дар мақоме таъйин шуда бошанд, ки бино бар созмони низомӣ дараҷаи ''старшина'' муқаррар шуда бошад. == Пайвандҳо == * [[Нерӯҳои мусаллаҳ]] * [[Дараҷаи низомӣ]] * [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]] {{Дараҷаҳои низомӣ}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Артиш]] [[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]] [[Гурӯҳ:Размоварон]] laaxbayjunmhsmau90ay522syiqqfuq 1482123 1482122 2026-07-28T15:29:11Z Omid Jeyhani 1522 /* Пешина */ Fixed grammar 1482123 wikitext text/x-wiki {{Дараҷаи низомӣ | тасвир1 = Russia-Army-OR-8-2010.svg | image_size = 100px | зернавис1 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]</small> | тасвир2 = Russia-Airforce-OR-8-2010.svg | зернавис2 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]</small> | ном = '''Размозмо''' | кишвар = {{парчамбандӣ|Tajikistan}} | нерӯ = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]] | кӯтаҳнивишт = {{lang-fa|'''رزم‌آزما'''}} | rank = | NATO rank = [[Ranks and insignia of NATO armies enlisted#Other/Enlisted ranks (OR 1–9)|OR-8]] | Non-NATO rank = | бунёдшуда = | бекоршуда = | дараҷаи болотар = [[Размпардоз]] | дараҷаи пойинтар = [[Разморо]] | ҳамто = {{bulleted list|[[Меҳновёр]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''استوار دوم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Старшина''|{{парчамбандӣ|USA}} ''First sergeant Master sergeant'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-8''}}| }} '''Размозмо''' ({{lang-fa|'''رزم‌آزما'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае]] [[размовар]]ӣ дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], ки ҷойгоҳе болотар аз [[разморо]] ва пойинтар аз [[размпардоз]] дорад ва баробар бо [[меҳновёр]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''старшина''<ref>[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. {| class="wikipedia sortable" border="1" |- |+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Пайдарпаии дараҷаҳои низомӣ]]''' |- |width="30%" align="center" style="background:#cfcfcf;" | <small>Дараҷаи пойинтар:</small><br>[[Разморо]] |width="35%" align="center" style="background:#bfbfbf;"| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]<br>'''Размозмо''' |width="30%" align="center" style="background:#afafaf;" | <small>Дараҷаи болотар:</small><br>[[Размпардоз]]<br> |} ''Размозмо'' дар нерӯҳои мусаллаҳ маъмулан мақоми ''меҳтарии'' ''[[вашт]]''ро дорад, ки [[ягон|яконе зербахш]]ест, ки аз ду ё бештар [[таҳм]] ташкил шуда ва бахше аз [[гурдон]] ё ягоне мустақил аст; гурӯҳон<ref>{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392.|accessdate=2018-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}</ref>, рота<ref name="ВЭ-7">{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 7, статья «Рота»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П.В. Грачёв]]|место= М.|издательство=Воениздат|год=2003|страницы=282-283|страниц=735|тираж=10000|isbn=5-203-001874-X}}</ref>. ''[[Меҳтар]]'' мақомест расмӣ дар ҳар [[вашт]] ([[Батарея|оташбор]]) аз нерӯҳои мусаллаҳ, ки масъули омодасозии сарбозону размафзору ҷангафзорҳор ва созмондиҳандаи мустақими назму тартибот дар маҳалли истиқрори вашт ва сардори мустақими [[размовар]]ону [[сарбоз]]они ягони худ аст. Ҳамчунин размозмоён кормандони «[[омод]]гоҳ» ҳастанд, ки он созмоне дар артиш аст, ки масъули фароҳамсозӣ, нигаҳдорӣ ва таҳвили хӯроку пӯшоку ҷангафзорҳои мавриди ниёзи ягонҳо ва маҳалли анҷоми хадамоти пуштибони фаннии нерӯҳо аст<ref>{{книга|автор=Ғуломҳусайн Садрии Афшор, Насрин Ҳакамӣ, Настаран Ҳакамӣ|часть=Том 1, статья «Омодгоҳ»|заглавие=Фарҳангномаи форсӣ: вожагон ва аълом|ответственный=Под ред. Ғуломҳусайн Садрии Афшор|место = Теҳрон |издательство=«Фарҳанги муъосир»|год=1388|страницы=91|страниц= |тираж= |isbn=978-964-8637-92-2}}</ref>. == Вожашиносӣ == «''Размозмо''» аз ду вожа сохта шудаву мақулаи дастурии он исму сифати фоъилӣ ва сохтвожаи он чунин аст: [исм (''[[разм]]'') + асоси замони ҳозираи феъли «''озмудан''» (''озмо'')]. Дар сохти ин сифат аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст: ''[[разм]]'' ({{lang-pal|''razm''}} < {{lang-peo|''*razma-''}} “''[[разма]]''” < [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' “''ороиши ҷангӣ''” аз √''*raź-'' “''оростан''”<ref>{{книга | автор = Эдельман Д. И. | заглавие = Этимологический словарь иранских языков | ссылка = | ответственный = Институт языкознания РАН | издание = | место = М. | издательство = «Восточная литература» | год = 2020 | том = 6 (p—r̥) | страницы = 436 | страниц = 463 | серия = | isbn =5-02-018124-2; ISBN 978-5-02-039863-4 (в пер.) | тираж = 500 | ref = }}</ref>) + ''озмо'' ({{lang-pal|''uzmāy-''}} < {{lang-peo|''*uz-māya-''}} < √''*māy-'' ‘''андоза гирифтан'', ''санҷидан''’<ref name="Ҳасандӯст">''Ҳасандӯст'', ''Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-57-6</ref>). «''Размозмо''» ба маънои «''касе, ки ҷангро хуб озмуда бошад ва биозмояд; размозмуда''»<ref>{{Cite web |url=https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85%DB%8C/ |title=''Сипаҳбад Муҳаммад Козимӣ''. Фарҳанги вожаҳои низомӣ. – Теҳрон: Чопхонаи Артиши шоҳаншоҳӣ, 1355 (чопи дувум) – 440 саҳ. — с. 402 |accessdate=2023-07-22 |archivedate=2023-07-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230731081254/https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85%DB%8C/ }}</ref> таркибе кӯтоҳшуда аз «''размозмоянда''» аст ва фарҳангҳо маънояшро «''ҷангозмуда''<ref>[https://archive.org/details/FarhangEZabanETajikiJildEDuvumTajikFarsi/page/n115/mode/2up?q=%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%BC%D0%BE ''Фарҳанги забони тоҷикӣ''. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969. ҷ. 2, с. 116]</ref>; ''ҷанговари пуртаҷруба''; ''ҷангозмуда ва бовуқуф дар илми ҷанг''»<ref name="Луғатнома">{{Cite web |url=https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/163233?title=%D8%B1%D8%B2%D9%85-%D8%A2%D8%B2%D9%85%D8%A7%DB%8C |title=''Деҳхудо'', ''Алиакбар''. Луғатномаи Деҳхудо (нусхаи диҷитол) бар асоси нусхаи физикии 15-ҷилдии интишори соли 1377. — Муассисаи Луғатномаи Деҳхудо ва Маркази байнулмилалии омӯзиши забони форсии Донишгоҳи Теҳрон, 1399. |accessdate=2024-08-26 |archivedate=2024-08-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240826142940/https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/163233?title=%D8%B1%D8%B2%D9%85-%D8%A2%D8%B2%D9%85%D8%A7%DB%8C }}</ref>, «''ҷангҷӯи ботаҷруба''»<ref name="Сухан">''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 –. 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра).</ref> овардаанд. Ин вожа дар «[[Шоҳнома]]» чандин бор ба кор рафтааст: <blockquote><poem>''Чу он дид Густаҳми размозмой'', ''Ба кирдори оташ баромад зи ҷой''<ref name="Шоҳнома">{{книга | автор = Абулқосим Фирдавсӣ | заглавие = Шоҳнома | ссылка = https://archive.org/stream/ShahnamaJildEDuvvum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildEDuvumtajikFarsi_djvu.txt | ответственный = Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод | издание = | место = Душанбе | издательство = «Адиб» | год = 2007 | том = 2 | страницы = 199| страниц = 480 | серия = Ахтарони адаб | isbn = 978-99947-32-84-5 | тираж = | ref = }}</ref>. ''Бишуд пеши Суҳроб размозмой'', ''Бар аспаш надидам фузун з-он ба пой''<ref name="Шоҳнома">{{книга | автор = Абулқосим Фирдавсӣ | заглавие = Шоҳнома | ссылка = https://archive.org/stream/ShahnamaJildEDuvvum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildEDuvumtajikFarsi_djvu.txt | ответственный = Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод | издание = | место = Душанбе | издательство = «Адиб» | год = 2007 | том = 2 | страницы = 242| страниц = 480 | серия = Ахтарони адаб | isbn = 978-99947-32-84-5 | тираж = | ref = }}</ref>.</poem></blockquote> «''Размозмо''» барои ҷойгузинии дараҷаи низомии «''старшина''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Вазорати дифоъи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудааст<ref>{{cite web |last1=Сулаймонӣ |first1=Иршод |title= Умед Ҷайҳонӣ: Агар раисҷумҳур тасмим гираду дастур диҳад, рутбаҳои низомӣ бечунучаро миллӣ мешаванд |url=https://asiaplustj.info/tj/news/tajikistan/20220223/umed-aion-agar-raisumur-tasmim-giradu-dastur-diad-rutbaoi-nizom-bechunucharo-mill-meshavand |access-date=26 July 2022 |language=tg |date=23 February 2022}}</ref>. == Пешина == {| class="infobox bordered" style="width: 24em" !colspan='3' style="text-align:center; background:#cce" |'''[[Сипоҳи Ҳахоманишиён]]''' |- |colspan='3'| |- ! [[Якон]]ҳо ! Шумори нерӯҳо ! Фармондеҳ |- | [[Разма|''*daθa-'']] | 10 сарбоз | ''*daθapati-'' |- | [[Вашт|''*θata-'']] | 100 сарбоз | [[Сарвон|''*θatapati-'']] |- | [[Ҳанг|''*hazāra-'']] | 1 000 сарбоз | [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] |- |[[Гунд|''*baivara-'']] | 10 000 сарбоз |[[Гундсолор|''*baivarapati-'']] |- | [[Сипоҳ|''*spāda-'']] | 60 000 сарбоз | [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] |} ''Размозмо'' ҳамчун мақоми размӣ нахустин бор дар [[сипоҳи Ҳахоманишиён]] (550 – 330 то милод) падид омадааст. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён ({{lang-peo|''*spāda-''}} [''сипоҳ'']), ки бар пояи радабандии даҳгонӣ созмон ёфта буд, аз 10 сарбоз як [[разма|''*daθa-'']] [''даҳа''] ташкил мешуд, ки сардораш [[Размовар|''*daθapati-'']] [''даҳабад''] буд<ref name="Hinz">''W. Hinz'', Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975.</ref>. Аз 10 ''даҳа'' як [[вашт|''*θata-'']] [''сада''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Сарвашт|''*θatapati-'']] [''садабад''] буд<ref name="Hinz" />. Аз 10 ''сада'' як [[ҳанг|''*hazāra-'']] [''ҳазора''] ташкил мешуд, ки онро [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] [''ҳазорабад''] фармондеҳӣ мекард<ref name="Marquart">''J. Marquart'', Untersuchungen zur Geschichte von Eran I, Göttingen, 1896.</ref>. Аз 10 ''ҳазора'' як [[лашкар|''*baivara-'']] [''бевара''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Лашкарсолор|''*baivarapati-'']] [''беварабад''] буд<ref name="Marquart" />. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] [''сипаҳбад''] буд<ref>''Шаҳбозӣ, Алиризо Шопур''. Ҷанг дар Эрони бостон // Ҷусторҳои эроншиносӣ. Теҳрон: Китоби марҷаъ, 1391.</ref>. Агар шумори нерӯҳои ин ягонҳоро бо воҳидҳои низомии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, ''даҳа'' бо [[Разма|''отделение'']], ''сада'' бо [[Вашт|''рота'']], ''ҳазора'' бо [[Ҳанг|''полк'']], ''бевара'' бо [[Лашкар|''дивизия'']] ва ''сипоҳ'' бо [[Артиш|''армия'']] баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, ''даҳабад'' бо [[размовар|''сержант'']] ё ''старшина'', ''садабад'' бо [[Таҳмабон|''лейтенант'']] ё [[Сарвашт|''капитан'']], ''ҳазорабад'' бо [[Саргурд|''майор'']] ё [[Сарҳанг|''полковник'']], ''беварабад'' бо [[гундсолор|''генерал-майор'']] ё [[лашкарсолор|''генерал-лейтенант'']] ва ''сипаҳбад'' бо [[сипаҳсолор|''генерал-полковник'']] ё [[артишсолор|''генерали артиш'']] баробар мешаванд. ''Сержант'' ({{lang-fr|sergent}}, аз {{lang-la|serviens}}) худ ба маънои «''чокар'', ''хидматгор'', ''хидматгузор''» аст ва ҳамчун рутба нахустин бор дар асри XV дар артиши [[Фаронса]] ва сипас артишҳои [[Олмон]] ва [[Бритониё]] ба кор рафтааст. Дар садаҳои миёна дар нерӯҳои муздур ва артиши кишварҳои урупоӣ шаш намуд ''сержант'' хидмат мекард: # дар [[разма]]ҳо — [[размюз|''капрал'']] ё [[размовар|''сержанти хурд'']]. # дар [[таҳма]]ҳо — [[размдор|''сержант'']]. # дар [[вашт]]ҳо — ''мастер-сержант'' ё [[разморо|''сержанти калон'']]. # дар [[гурдон]]ҳо — ''штаб-сержант''. # дар [[ҳанг]]ҳо — [[размсоз|''сержант-майор'']], ки дертар [[саргурд|''майор'']] номида шуд. # дар ситоди ''сарфармондеҳи артиш'' ([[артишсолор|''капитан-генерал'']]) — ''генерал-сержант-майор'', ки дертар [[гундсолор|''генерал-майор'']] номида шуд. Дар [[Артиши Сурх]] дараҷаи «''сержант''» ҳамчун рутбаи фардӣ [[2 ноябр]]и [[соли 1940]] ҷорӣ шуда буд. Дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ин дараҷа [[23 феврал]]и [[соли 1993]] ҷорӣ шудаву чаҳор рутба дорад: # [[Размовар|''сержанти хурд'']], # [[Размдор|''сержант'']], # [[Разморо|''сержанти калон'']], # ''старшина''. Дар нерӯҳои мусаллаҳ барои фармондеҳии ҳар ягони размӣ мақоми созмоние дар назар гирифта шудааст. Бино бар ойинномаҳои низомӣ, мақоми созмонии ин дараҷадорон фармондеҳии рада, тонк, зиреҳпӯш ва дигарҳо аст. Дараҷаи «''старшина''» ({{lang-ru|''старшина''}}, аз {{lang-ru|''старший''}} — ''меҳтар'') ҳамчун рутбаи фардӣ дар [[Артиши Сурх]] [[соли 1935]] ҷорӣ шуда буд. Дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ин дараҷа [[23 феврал]]и [[соли 1993]] ҷорӣ шудааст. Ин дараҷаро ба беҳтарин [[разморо|''сержантҳои калон'']] медиҳанд, ки дар мақомҳои созмонии сержантӣ на камтар аз 6 моҳ хидмат карда бошанд ё дар мақоме таъйин шуда бошанд, ки бино бар созмони низомӣ дараҷаи ''старшина'' муқаррар шуда бошад. == Пайвандҳо == * [[Нерӯҳои мусаллаҳ]] * [[Дараҷаи низомӣ]] * [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]] {{Дараҷаҳои низомӣ}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Артиш]] [[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]] [[Гурӯҳ:Размоварон]] 9gyac81swxf3kzpuqzftvyv5qjn6uw1 0 214287 1482121 1455896 2026-07-28T15:09:10Z Omid Jeyhani 1522 Fixed grammar 1482121 wikitext text/x-wiki {{Дараҷаи низомӣ | тасвир1 = Russia-Army-OR-5-2010.svg | image_size = 100px | зернавис1 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]</small> | тасвир2 = Russia-Airforce-OR-5-2010.svg | зернавис2 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]</small> | ном = '''Размдор''' | кишвар = {{парчамбандӣ|Tajikistan}} | нерӯ = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]] | кӯтаҳнивишт = {{lang-fa|'''رزم‌دار'''}} | rank = | NATO rank = [[Ranks and insignia of NATO armies enlisted#Other/Enlisted ranks (OR 1–9)|OR-6]] | Non-NATO rank = | бунёдшуда = | бекоршуда = | дараҷаи болотар = [[Разморо]] | дараҷаи пойинтар = [[Размовар]] | ҳамто = {{bulleted list|[[Новёр якум]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''گروهبان دوم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Сержант''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Staff sergeant'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-6''}}| }} '''Размдор''' ({{lang-fa|'''رزم‌دار'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае размоварӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[размовар]] ва пойинтар аз [[разморо]] дорад ва баробар бо [[новёр якум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''сержант''<ref>[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. {| class="wikipedia sortable" border="1" |- |+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]''' |- |width="30%" align="center" style="background:#cfcfcf;" | <small>кеҳтар:</small><br>[[Размовар]] |width="35%" align="center" style="background:#bfbfbf;"| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|50px]]<br>'''Размдор''' |width="30%" align="center" style="background:#afafaf;" | <small>меҳтар:</small><br>[[Разморо]]<br><small></small> |} ''Размдор'' дар нерӯҳои мусаллаҳ маъмулан мақоми созмонии ''фармондеҳи разма'', [[фармондеҳи тонк]] ва [[фармондеҳи зиреҳпӯш]]ро дорад. [[Разма]] [[якон|яконе зербахш]] аст, ки ду [[гурӯҳ]]ро (6 — 12 сарбоз) дар бар мегирад ва бахше аз [[таҳма]] аст<ref>{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. – с. 161 |accessdate=2021-08-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}</ref>; отделение<ref>{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 6, статья «Отделение»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П. В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=2002|страницы=181|страниц=639|тираж=10 000|isbn=5-203-01873-1}}</ref>. == Вожашиносӣ == «''Размдор''» ба маънои ‘''ҷанговар''; ''ҷангҷӯ''; ''размӣ''’ аст<ref name="Луғатнома">{{Cite web |url=https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/163270?title=%D8%B1%D8%B2%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1 |title=''Деҳхудо'', ''Алиакбар''. Луғатномаи Деҳхудо (нусхаи диҷитол) бар асоси нусхаи физикии 15-ҷилдии интишори соли 1377. — Муассисаи Луғатномаи Деҳхудо ва Маркази байнулмилалии омӯзиши забони форсии Донишгоҳи Теҳрон, 1399. |accessdate=2024-08-16 |archivedate=2024-08-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240816145845/https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/163270?title=%D8%B1%D8%B2%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1 }}</ref> ва аз як вожа ва як пасванд сохта шудаву мақулаи дастурии он исм ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + пасванд (''-дор'')] аст. Дар сохти ин исм аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст: <blockquote>''[[разм]]'' ({{lang-pal|''razm''}} < {{lang-peo|''*razma-''}} ‘''[[разма]]''’ < [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' ‘''ороиши ҷангӣ''’ аз √''*raź-'' ‘''оростан''’<ref>{{книга | автор = Эдельман Д. И. | заглавие = Этимологический словарь иранских языков | ссылка = | ответственный = Институт языкознания РАН | издание = | место = М. | издательство = «Восточная литература» | год = 2020 | том = 6 (p—r̥) | страницы = 436 | страниц = 463 | серия = | isbn =5-02-018124-2; ISBN 978-5-02-039863-4 (в пер.) | тираж = 500 | ref = }}</ref>) + ''-дор'' ({{lang-pal|''dār''}} < {{lang-peo|*''dār(a)-''}} < эронии бостон: ''*dārai̯a-'' ‘''доранда''’), ки ба исм афзуда мешавад ва умуман маънии «''нигаҳдоранда''»-ро мерасонад<ref>{{Cite web |url=http://ensani.ir/fa/article/293410/%D8%B4%DB%8C%D9%88%D9%87-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D9%85%DA%A9%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%AA-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-5- |title=''Содиқӣ'', ''Алиашраф''. Шеваҳо ва имконоти вожасозӣ дар забони форсии муъосир (5) // «Нашри дониш», хурдод ва тири 1371, шумораи 7, сс. 39 – 45. |accessdate=2021-12-11 |archivedate=2021-12-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211211160508/http://ensani.ir/fa/article/293410/%D8%B4%DB%8C%D9%88%D9%87-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D9%85%DA%A9%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%AA-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-5- }}</ref></blockquote> «''Размдор''» ба маънои “''фармондеҳи разма''” ''навгузиниш'' шуда ва мақоми созмонии ӯро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад, ки фармондеҳи хурдтарин якон дар нерӯҳои мусаллаҳ аст. Вожасозӣ бо пасванди «''-дор''» аз куҳантарин замонҳо ба кор меравад. Чунончи, дар [[забони эронии бостон]] «''*kāra-dāranaka-''» ‘''дорандаи сипоҳ, сипаҳдор''’<ref name="Ҳасандӯст">''Ҳасандӯст, Муҳаммад.'' Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-56-9. — ҷ. 2, с. 1244—1245</ref>) ва дар {{lang-fa|[[Сипаҳсолор|«''сипаҳдор''»]]}} ва [[Лашкарсолор|«''лашкардор''»]] бо ҳамин пасванд сохта шудаанд<ref>''Содиқӣ'', ''Алиашраф''. Шеваҳо ва имконоти вожасозӣ дар забони форсии муъосир (5) // «Нашри дониш», хурдод ва тири 1371, шумораи 7, сс. 39 – 45</ref> ва ''размдор'' дар қиёс бо онҳо сохта шудааст. ''Сипаҳдор'' ё ''сипоҳдор'' аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва мутародиф бо ''сипаҳсолор'' ва «''фармонраво''; ''подшоҳ''» аст ва ''сипаҳдорӣ'' низ «''амали сипаҳдор'', ''сардории сипоҳ'', ''фармондеҳӣ''»-ро мегуфтанд<ref name="Сухан">''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 –. 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра).</ref>. Чунончи, Фирдавсӣ «''сипаҳдор''»-ро ба маънои «''фармондеҳи сипоҳ''» бисёр ба кор бурдааст: <blockquote><poem>''Таҳамтан ҳамон гаҳ забон баркушод'', ''Паёми сипаҳдори Эрон бидод''<ref name="Шоҳнома">''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2007. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ISBN 978-99947-32-84-5</ref>.</poem></blockquote> <blockquote><poem>''Сипаҳдори Турон чу з-он гуна дид'', ''Сабук сар аз он ҷанг берун кашид''<ref name="Шоҳнома" />.</poem></blockquote> «''Лашкардор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва ба маънои «''идоракунанда ва фармондеҳи лашкар''» аст ва «''амалу шуғли лашкардор''; ''нигаҳдории лашкар''; ''фармондеҳии лашкар''»-ро «''лашкардорӣ''» мегуфтанд<ref name="Сухан" />. ''Лашкардор'' дар «Марзбоннома» ба маънои «''фармондеҳи лашкар''» ба кор рафтааст: <blockquote>«''Корҳои мамлакат ба мардони кору лашкару лашкардор рост ояд''»<ref name="Луғатнома" />.</blockquote> «''Размдор''» барои ҷойгузинии дараҷаи низомии «''сержант''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Вазорати дифоъи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудааст<ref>{{cite web |last1=Сулаймонӣ |first1=Иршод |title= Умед Ҷайҳонӣ: Агар раисҷумҳур тасмим гираду дастур диҳад, рутбаҳои низомӣ бечунучаро миллӣ мешаванд |url=https://asiaplustj.info/tj/news/tajikistan/20220223/umed-aion-agar-raisumur-tasmim-giradu-dastur-diad-rutbaoi-nizom-bechunucharo-mill-meshavand |access-date=26 July 2022 |language=tg |date=23 February 2022}}</ref>. == Пешина == {| class="infobox bordered" style="width: 24em" !colspan='3' style="text-align:center; background:#cce" |'''[[Сипоҳи Ҳахоманишиён]]''' |- |colspan='3'| |- ! [[Ягон]]ҳо ! Шумори нерӯҳо ! Фармондеҳ |- | [[Разма|''*daθa-'']] | 10 сарбоз | ''*daθapati-'' |- | [[Вашт|''*θata-'']] | 100 сарбоз | [[Сарвон|''*θatapati-'']] |- | [[Ҳанг|''*hazāra-'']] | 1 000 сарбоз | [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] |- |[[Гунд|''*baivara-'']] | 10 000 сарбоз |[[Гундсолор|''*baivarapati-'']] |- | [[Сипоҳ|''*spāda-'']] | 60 000 сарбоз | [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] |} Мақоми [[Фармондеҳи разма|фармондеҳии разма]] нахустин бор дар [[сипоҳи Ҳахоманишиён]] (550 – 330 то милод) падид омадааст. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён ({{lang-peo|''*spāda-''}} [''сипоҳ'']), ки бар пояи радабандии даҳгонӣ созмон ёфта буд, аз 10 сарбоз як [[разма|''*daθa-'']] [''даҳа''] ташкил мешуд, ки сардораш [[Размовар|''*daθapati-'']] [''даҳабад''] буд<ref name="Hinz">''W. Hinz'', Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975.</ref>. Аз 10 ''даҳа'' як [[вашт|''*θata-'']] [''сада''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Сарвашт|''*θatapati-'']] [''садабад''] буд<ref name="Hinz" />. Аз 10 ''сада'' як [[ҳанг|''*hazāra-'']] [''ҳазора''] ташкил мешуд, ки онро [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] [''ҳазорабад''] фармондеҳӣ мекард<ref name="Marquart">''J. Marquart'', Untersuchungen zur Geschichte von Eran I, Göttingen, 1896.</ref>. Аз 10 ''ҳазора'' як [[лашкар|''*baivara-'']] [''бевара''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Лашкарсолор|''*baivarapati-'']] [''беварабад''] буд<ref name="Marquart" />. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] [''сипаҳбад''] буд<ref>''Шаҳбозӣ, Алиризо Шопур''. Ҷанг дар Эрони бостон // Ҷусторҳои эроншиносӣ. Теҳрон: Китоби марҷаъ, 1391. – саҳ. 55 – 95</ref>. Агар шумори нерӯҳои ин ягонҳоро бо воҳидҳои низомии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, ''даҳа'' бо [[Разма|''отделение'']], ''сада'' бо [[Вашт|''рота'']], ''ҳазора'' бо [[Ҳанг|''полк'']], ''бевара'' бо [[Лашкар|''дивизия'']] ва ''сипоҳ'' бо [[Артиш|''армия'']] баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, ''даҳабад'' бо [[размовар|''сержант'']] ё [[размозмо|''старшина'']], ''садабад'' бо [[Таҳмдор|''лейтенант'']] ё [[Сарвашт|''капитан'']], ''ҳазорабад'' бо [[Саргурд|''майор'']] ё [[Сарҳанг|''полковник'']], ''беварабад'' бо [[гундсолор|''генерал-майор'']] ё [[лашкарсолор|''генерал-лейтенант'']] ва ''сипаҳбад'' бо [[сипаҳсолор|''генерал-полковник'']] ё [[артишсолор|''генерали артиш'']] баробар мешаванд. ''Сержант'' ({{lang-fr|sergent}}, аз {{lang-la|serviens}}) худ ба маънои «''чокар'', ''хидматгор'', ''хидматгузор''» аст ва ҳамчун рутба нахустин бор дар асри XV дар артиши [[Фаронса]] ва сипас артишҳои [[Олмон]] ва [[Бритониё]] ба кор рафтааст. Дар садаҳои миёна дар нерӯҳои муздур ва артиши кишварҳои урупоӣ шаш намуд ''сержант'' хидмат мекард: # дар [[разма]]ҳо — [[размюз|''капрал'']] ё [[размовар|''сержанти хурд'']]. # дар [[таҳм]]ҳо — ''сержант''. # дар [[вашт]]ҳо — ''мастер-сержант'' ё [[разморо|''сержанти калон'']]. # дар [[гурдон]]ҳо — [[размозмо|''штаб-сержант'']]. # дар [[ҳанг]]ҳо — [[размсоз|''сержант-майор'']], ки дертар [[саргурд|''майор'']] номида шуд. # дар ситоди ''сарфармондеҳи артиш'' ([[артишсолор|''капитан-генерал'']]) — ''генерал-сержант-майор'', ки дертар [[гундсолор|''генерал-майор'']] номида шуд. Дар [[Артиши Сурх]] дараҷаи «''сержант''» ҳамчун рутбаи шахсӣ [[2 ноябр]]и [[соли 1940]] ҷорӣ шуда буд. Дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ин дараҷа [[23 феврал]]и [[соли 1993]] ҷорӣ шудаву чаҳор рутба дорад: # [[Размовар|''сержанти хурд'']], # ''сержант'', # [[Разморо|''сержанти калон'']], # [[Размозмо|''старшина'']]. Дар нерӯҳои мусаллаҳ барои фармондеҳии ҳар ягони размӣ мақоми созмоние дар назар гирифта шудааст. Бино бар ойинномаҳои низомӣ, мақоми созмонии ин дараҷадорон фармондеҳии рада, тонк, зиреҳпӯш ва дигарҳо аст. ''Размдор'' ҳамчун дараҷаи низомӣ соли 1991 дар нерӯҳои заминиву ҳавоии [[Сипоҳи посдорони Инқилоби исломӣ|Сипоҳи посдорон]] ҷорӣ шуда<ref name="Сухан" /><ref>{{Cite web |url=http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 |title=Қонуни муқаррароти истихдомии Сипоҳи посдорони инқилоби исломӣ |accessdate=2021-12-12 |archivedate=2013-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130814072556/http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 }}</ref> ва ду рутба дорад, ки баробар бо [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|рутбаҳои зерин]] дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ҳастанд: # ''размдори дувум'' = [[Размозмо|''старшина'']]; # ''размдори якум'' = [[Размпардоз|''прапоршик'']]. == Пайвандҳо == * [[Нерӯҳои мусаллаҳ]] * [[Дараҷаи низомӣ]] * [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]] {{Дараҷаҳои низомӣ}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Артиш]] [[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]] [[Гурӯҳ:Размоварон]] qx1yzfpl0cxogfb5ijh1j3z2o66nkp4 0 291273 1482125 1351634 2026-07-28T20:22:38Z ~2026-42144-98 145564 /* Филмнома */ 1482125 wikitext text/x-wiki {{Синамогар}} '''Ҷаҳонгир Ғаффорӣ''' ({{lang-fa|جهانگیر غفاری}}; {{ВД-Дебоча}}) — ҳунарпешаи филм ва таҳиякунандаи эронӣ аст, ки бо «Шаётин» (1973), «Дик Турпин» (1974) ва «Варзиши хунин»(1988) маъруф аст. == Зиндагинома == Ҷаҳонгир Ғаффорӣ 9 сентябри 1940 дар Боку дар хонаводае бо асолати Озарбойҷони Ҷанубӣ ба дунё омадааст. == Корнома == Ҷаҳонгир Ғаффорӣ теъдоди зиёде аз тавлидоти синамои Туркия, умдатан дар даҳаи 1970 бозӣ кард. Маҳбубияти ӯ дар синамои он кишвар ӯро водор кард, то гурӯҳи бозигарони байнуламилалӣ монанди «Имтиёзи бузурги Шафт» (1972) тавассути [[Гурдун Поркс|Гурдун Поркс{{sfn|Aldous|2015|pp=162}}]], «Шаётин» (1973) тавассути [[Хесус Фронку]], «Кӯҳи ҷодугарон» (1974) тавассути Раул Артигот, «Дик Турпин» (1974) тавассути Фернандо Мерино, «Ҳундро» (1983) тавассути Мат Симбер, «Шаҳри тарс» (1984) тавассути Абел Феррара ва «Варзиши хунин» (1988) тавассути Нют Арнолд ворид шавад{{sfn|Budnik|2017|pp=79}}{{sfn|Davies|2015|pp=609}}. Ӯ ҳамчунин ба унвони таҳиякунанда дар филмҳое монанди «Ҳундро» (1983), «Мӯҳои зард ва қалъаи тило» (1984) ва «Салиби Ибериё» (1990) хидмат кард. Дар 1975 вай дар сериёли телевизиюни Маркази пизишкии Амрико ҳузури кӯчаке дошт. Дар аввалҳои даҳа 1990, Ҷаҳонгир Ғаффорӣ аз саҳнаи филм канорагирӣ кард. == Филмнома == * [[Мутолеаи шаҳри мо]] (1965) * [[Қаҳрамонони Қаҳрамонон]] (1965) * [[Имрӯз ва фардо]] (1966) * [[Адолати Худо]] (1968) * [[Сарзамини диловарон]] (1969) * [[Насли далер]] (1969) * [[Ҷаҳони сиёҳ]] (1970) * [[Фадима]] (1970) * [[Духтари фирорӣ (филм)|Духтари фирорӣ]] (1970) * [[Духтари бераҳмии бело]] (1970) * Ин гурӯҳи ахлот (1970) * [[Меваи гуноҳ]] (1971) * Кӯчаи беқонунӣ (1971) * Офтоби хашмгин (1972) * [[Шаётин]] (1973) * Ҳундро (1983) == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Ҳунарпешаҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Ҳунарпешамардони синамои Испониё]] mtbw1lcxgselhwvn41jbdr77eqay7z4 0 294101 1482120 1458153 2026-07-28T15:08:50Z RegularShape 145527 COI disclosure: I work on OpenAI Brand Identity. Replacing an unsupported Blossom + OpenAI composite with the officially sourced 2025 wordmark, consistent with the public guidelines at https://openai.com/brand/. 1482120 wikitext text/x-wiki {{Ширкат |ном = OpenAI |номи аслӣ = OpenAI, Inc. |логотип = OpenAI logo 2025 (wordmark).svg |навъ = [[Ширкати хусусӣ]] (ташкилоти ғайритиҷоратӣ + бахши тиҷоратӣ) |таъсисёбӣ = 11 декабри [[2015]] |асосгузорон = [[Сэм Олтман]], [[Илон Маск]], Грег Брокман, Илья Суцкевер ва дигарон |макон = [[Сан-Франсиско]], [[Калифорния]], [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]] |афроди калидӣ = Сэм Олтман (директори иҷроия), Грег Брокман (президент) |бахш = [[Зеҳни сунъӣ]], [[Омӯзиши амиқ]] |маҳсулот = ChatGPT, GPT-4, DALL-E, Sora, Whisper |сайт = {{URL|openai.com}} }} '''OpenAI''' — ширкати амрикоии зеҳни сунъӣ буда, дар [[Сан-Франсиско]], [[Калифорния]] ҷойгир аст.<ref>{{cite web |url=https://openai.com/about |title=About OpenAI |publisher=OpenAI}}</ref> Ширкат 11 декабри [[2015]] аз ҷониби [[Сэм Олтман]], [[Илон Маск]], Грег Брокман, Илья Суцкевер ва дигарон бо маблағи ибтидоии 1 миллиард доллар таъсис ёфтааст.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2015/12/12/science/artificial-intelligence-research-center-is-founded-by-silicon-valley-investors.html |title=Artificial Intelligence Research Center Is Founded by Silicon Valley Investors |work=The New York Times |date=12 декабри 2015}}</ref> OpenAI бо нашри '''[[ChatGPT]]''' дар ноябри [[2022]] зеҳни сунъиро ба ҳама дастрас кард ва таҳаввулоти бузургеро дар соҳаи технология оғоз намуд. == Таърих == === Таъсис (2015–2018) === OpenAI дар аввал ҳамчун ташкилоти ғайритиҷоратии тадқиқоти зеҳни сунъӣ таъсис ёфт. Мақсади асосии он таҳияи зеҳни сунъии бехатар ва судманд барои тамоми инсоният буд. Дар соли [[2018]] [[Илон Маск]] аз ҳайати директорон баромад. === GPT ва тавсеа (2019–2022) === Дар соли [[2019]] [[Microsoft]] 1 миллиард доллар ба OpenAI сармоя гузошт.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-microsoft-openai/microsoft-bets-on-openai-with-1-billion-investment-idUSKCN1UF2MF |title=Microsoft bets on OpenAI with $1 billion investment |work=Reuters |date=22 июли 2019}}</ref> OpenAI моделҳои '''GPT-2''' ва '''GPT-3'''-ро нашр кард — моделҳои забонӣ, ки дар навиштан ва тафаккур ба одам монанд буданд. Дар соли [[2021]] '''DALL-E''' — системаи тавлиди тасвир аз матн — муаррифӣ шуд. === ChatGPT ва бум (2022–ҳол) === 30 ноябри [[2022]] OpenAI '''ChatGPT'''-ро нашр кард — дастёри муколамаи зеҳни сунъӣ, ки дар 5 рӯз 1 миллион ва дар 2 моҳ 100 миллион корбар ҷамъ овард.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/technology/chatgpt-sets-record-fastest-growing-user-base-analyst-note-2023-02-01/ |title=ChatGPT sets record for fastest-growing user base |work=Reuters |date=1 феврали 2023}}</ref> Дар соли [[2023]] Microsoft боз 10 миллиард доллар сармоя гузошт. '''GPT-4''' дар марти [[2023]] муаррифӣ шуд. Дар соли [[2024]] OpenAI '''Sora''' — системаи тавлиди видео аз матн — ва '''GPT-4o'''-ро нашр кард. Арзиши OpenAI дар соли [[2025]] ба 300 миллиард доллар расид. == Маҳсулот == * '''[[ChatGPT]]''' — маъруфтарин дастёри зеҳни сунъии ҷаҳон * '''GPT-4o''' — модели забонии бисёрмодалӣ (матн, аудио, тасвир) * '''DALL-E 3''' — тавлиди тасвир аз матн * '''Sora''' — тавлиди видео аз матн * '''Whisper''' — системаи шинохти нутқ * '''OpenAI API''' — дастрасӣ ба моделҳо барои таҳиягарон == Молия == Дар соли [[2025]] арзиши OpenAI ба 300 миллиард доллар расид. Сармоягузори асосӣ Microsoft мебошад, ки зиёда аз 13 миллиард доллар сармоя гузоштааст.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/technology-64835485 |title=Microsoft invests billions in ChatGPT maker OpenAI |work=BBC News |date=23 январи 2023 }}{{Пайванди мурда|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Пайвандҳо == * [https://www.openai.com Сомонаи расмии OpenAI] <references/> [[Гурӯҳ:Ширкатҳои зеҳни сунъӣ]] [[Гурӯҳ:Ширкатҳо дар ИМА]] [[Гурӯҳ:Таъсисёфта дар 2015]] op7td1szs6t7my7ypmna1an0a8omb01 0 300971 1482129 1453364 2026-07-29T05:46:48Z Шухрат Саъдиев 5132 1482129 wikitext text/x-wiki '''Давлати соҳибихтиёр''' дар [[ҳуқуқи байналмилалӣ]], — ин сиёсатест, ки аз ҷониби як ҳукумати мутамарказ намояндагӣ мекунад, ки соҳибихтиёрӣ бар қаламрави муайянро ([[кишвар]]) дорад. [[Ҳуқуқи байналмилалӣ]] [[Давлат|давлатҳоро]] ҳамчун дорои аҳолии доимӣ, [[ҳудуд]]и муайян, як [[ҳукумат]] ва қобилияти [[Равобити байналмиллалӣ|муносибат кардан бо дигар давлатҳо муайян мекунад]] <ref>{{Книга|заглавие=Perspectives on international law|издательство={{Нп3|Wolters Kluwer|Kluwer Law International|en|Wolters Kluwer}}|год=1995|страницы=20|ответственный=Jasentuliyana, Nandasiri}}. — «So far as States are concerned, the traditional definitions provided for in the Montevideo Convention remain generally accepted.».</ref> . Ҳамчунин, чунин ақида ҳаст, ки давлати соҳибихтиёр ба ягон [[ҳокимияти сиёсӣ]] ё давлати дигар вобаста нест ва зери таъсири бевоситаи онҳо қарор надорад<ref>{{Книга|заглавие=Elements of international law: with a sketch of the history of the science|ссылка=https://archive.org/details/elementsinterna07wheagoog|издательство=Carey, Lea & Blanchard|год=1836|страницы=[https://archive.org/details/elementsinterna07wheagoog/page/n56 51]|автор=Wheaton, Henry}}. — «A sovereign state is generally defined to be any nation or people, whatever may be the form of its internal constitution, which governs itself independently of foreign powers.»</ref>. Тибқи назарияи декларатсияи давлатдорӣ, давлати соҳибихтиёр метавонад бидуни эътирофи дигар давлатҳои соҳибихтиёр вуҷуд дошта бошад <ref name="автоссылка1">Thomas D. Grant, ''The recognition of states: law and practice in debate and evolution'' (Westport, Connecticut: Praeger, 1999), chapter 1.</ref>. Ба давлатҳои эътирофнашуда аксар вақт иҷрои пурраи ваколатҳои шартномавӣ ё бастани муносибатҳои дипломатӣ бо дигар давлатҳои соҳибихтиёр душвор аст. 2. '''Давлати соҳибихтиёр''' — давлате, ки [[қаламрав|қаламрави]] возеҳ муайяншуда дорад, ки он [[Истиқолол|ҳокимияти соҳибихтиёрии]] дохилӣ ва беруниро амалӣ мекунад, аҳолии доимӣ, [[ҳукумат]] дорад, аз дигар давлатҳо мустақил аст ва ваколат ва қобилияти ворид шудан ба [[равобити байналмилалӣ]] бо дигар давлатҳои соҳибихтиёрро дорад.<ref>{{cite book |title=Perspectives on international law |editor1-first=Nandasiri |editor1-last=Jasentuliyana |publisher=Kluwer Law International |year=1995 |page=20 |quote=So far as States are concerned, the traditional definitions provided for in the Montevideo Convention remain generally accepted.}}</ref><ref>{{cite|title=sovereign |work=The American Heritage Dictionary of the English Language |edition=4th|publisher=Houghton Mifflin Company |year=2004 |accessdate=21 лютого 2010 |url=http://dictionary.reference.com/browse/sovereign |quote=adj. 1. Self-governing; independent: a sovereign state.}}</ref>. Ғайр аз ин, одатан [[истилоҳ|истилоҳи]] соҳибихтиёрӣ ҳамчун давлате фаҳмида мешавад, ки аз ягон давлати дигар ё иттиҳодияи давлатҳо мустақил аст. Гарчанде ки дар маънои абстрактӣ як давлати соҳибихтиёр метавонад бидуни эътирофи он аз ҷониби дигар давлатҳои соҳибихтиёр вуҷуд дошта бошад, дар ҷаҳон давлатҳои эътирофнашудае ҳастанд, ки аксар вақт дар истифодаи тамоми ваколатҳои [[аҳд|аҳдномабандӣ]] ва робитаҳои дипломатӣ бо дигар давлатҳои соҳибихтиёр душворӣ мекашанд. == Таърих == Аз охири [[асри XIX]], қариб тамоми кураи [[замин]] ба қисмҳо ([[кишвар]]ҳо) тақсим карда шуд, ки бо [[қаламрав]]ҳои каму беш муайяншуда бо давлатҳои гуногун муайян карда шуда буданд. Пештар заминҳои ба қадри кофӣ азхуднашуда ё биёбони беодам буданд ва ё дар байни халқҳои кӯчии бодиянишин, ки ба давлат муттаҳид нашуда буданд, зиндагӣ мекарданд. Бо вуҷуди ин, ҳатто дар давлатҳои муосир, минтақаҳои зиёди биёбонӣ мавҷуданд, ки одамон зиндагӣ намекунанд, ба монанди ҷангали тропикии Амазонка, онҳо беодаманд, ё асосан танҳо аҳолии таҳҷоӣ зиндагӣ мекунанд (ва бо баъзеи онҳо то ҳол алоқаи доимӣ вуҷуд надорад). [[Давлат]]ҳое низ ҳастанд, ки дар тамоми қаламрави хеш амалан (Де-факто) назорат намекунанд ва ё дар он ҷое, ки чунин назорат мавриди баҳс қарор дорад. Замони муосир ҷомеаи ҷаҳонӣ зиёда аз 200 давлати соҳибихтиёрро дар бар мегирад, ки аксарияти онҳо дар [[Созмони Милали Муттаҳид]] намояндагӣ доранд. Ин [[давлат]]ҳо дар системаи [[Равобити байналмиллалӣ|равобити байналмилалӣ]] ҳузур доранд, ки дар он ҳар як давлат сиёсати давлатҳои дигарро ба назар гирифта, нақшаҳои хешро муайан мекунад. Давлатҳо ба системаи байналмилалии амнияти махсуси дохилию берунӣ ва қонуниятҳои марбут дохил карда шудаанд. Дар вақтҳои охир [[мафҳум]]и [[ҷомеаи байналмилалӣ]] ташаккул ёфтааст, ки барои гурӯҳи давлатҳое дахл дорад, ки қоидаҳо, тартибот ва институтҳои хешро мукаррар кардаанд, ки барои амалисозии муносибатҳо мусоидат мекунанд. Ҳамин тариқ, заминаи [[ҳуқуқи байналмилалӣ]], дипломатияи байни давлатҳои соҳибихтиёри расман эътирофшуда, созмонҳои онҳо ва сохторҳои расмӣ гузошта мешавад. == Таъриф == [[Истиқлол|Соҳибихтиёрӣ]] ё ( [[Истиқлол|Соҳибистиқлол]]) — [[истилоҳ|истилоҳест]], ки аксар вақт нодуруст фаҳмида мешавад <ref>"Sovereignty: organized hypocrisy, Stephen D. Krasner, [[Princeton University Press]], 1999, ISBN 069100711X</ref> . Дар асри XIX мафҳумҳои нажодии «стандарти тамаддун» баъзе халқҳои [[ҷаҳон|ҷаҳонро]], ки [[ҷамъят|ҷомеъаи]] муташаккил надоштанд, ҳамчун «ғайритамаддун» муайян мекарданд <ref>Ralph Wilde, ‘From trusteeship to self-determination and back again: the role of the Hague Regulations in the evolution of international trusteeship, and the framework of rights and duties of occupying powers,’ Fall, 2009, 31 Loy. L.A. Int’l & Comp. L. Rev. 85, page 94, {{Cite web |url=http://ilr.lls.edu/documents/WILDEFINAL3-29.pdf |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2022-09-13 |archivedate=2012-03-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120310231201/http://ilr.lls.edu/documents/WILDEFINAL3-29.pdf }}</ref> <ref>Sovereignty in cases of Mandated Territories, in «International law and the protection of Namibia’s territorial integrity», By S. Akweenda, Martinus Nijhoff Publishers, 1997, ISBN 9041104127, page 40</ref>. Ин мавқеъ дар он ифода меёбад, ки «хокимияти»-и онҳо нисбат бо халқҳои «ботамаддун» ё тамоман вуҷуд надорад ва ё аз ҷиҳати табиат аз ҷиҳати табиат пасттар аст. [[Истиқлол|Соҳибихтиёрӣ]] ё ( [[Истиқлол|Истиқлолият]]) инчунин бо рушди [[асос|асоси]] худмуайянкунӣ ва манъи таҳдид ё истифодаи [[қудрат]] ҳамчун ''Jus cogens'' меъёрҳои [[ҳуқуқи байналмилалӣ|ҳуқуқи байналмилалии муосир]] мазмуни дигар пайдо кард. Оинномаи [[Созмони Милали Муттаҳид]], [[Эъломия]] дар бораи ҳуқуқ ва ӯҳдадориҳои давлатҳо ва оинномаҳои созмонҳои байналмилалии минтақавӣ дар ин ё он шакл чунин ақидаро дар бораи он, ки ҳама давлатҳо аз ҷиҳати ҳуқуқӣ баробаранд ва ҳуқуқу ӯҳдадориҳои якхела доранд, дар асоси худи далели худ мавҷудият ҳамчун институтҳо мутобиқи [[ҳуқуқи байналмилалӣ]] <ref>{{Cite web|url=http://www.oas.org/dil/treaties_A-41_Charter_of_the_Organization_of_American_States.htm#ch4|title=Chapter IV Fundamental Rights and Duties of States|website=Charter of the Organization of American States|publisher=Secretariat of The Organization of American States|deadlink=no|accessdate=2010-11-21|archiveurl=https://www.webcitation.org/668u7qQf1?url=http://www.oas.org/dil/treaties_A-41_Charter_of_the_Organization_of_American_States.htm#ch4|archivedate=2012-03-13}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://untreaty.un.org/ilc/texts/instruments/english/draft%20articles/2_1_1949.pdf|title=Draft Declaration on Rights and Duties of States|publisher=[[UN Treaty Organization]]|deadlink=yes|accessdate=2010-11-21|archiveurl=https://www.webcitation.org/668u8MMSx?url=http://untreaty.un.org/ilc/texts/instruments/english/draft%20articles/2_1_1949.pdf|archivedate=2012-03-13|year=1949}}</ref>. Ҳуқуқи байналмилалӣ инчунин ҳуқуқи миллатҳоро барои муайян кардани мақоми сиёсии худ ва татбиқи соҳибихтиёрии доимӣ дар доираи салоҳияти худ ба таври васеъ эътироф мекунад <ref>{{Cite web|url=http://www2.ohchr.org/english/law/resources.htm|title=General Assembly resolution 1803 (XVII) of 14 December 1962, "Permanent sovereignty over natural resources"|publisher=United Nations|deadlink=yes|accessdate=2010-11-21|archiveurl=https://www.webcitation.org/668u8nuqW?url=http://www2.ohchr.org/english/law/resources.htm|archivedate=2012-03-13}}</ref> <ref>Schwebel, Stephen M., The Story of the U.N.'s Declaration on Permanent Sovereignty over Natural Resources, 49 A.B.A. J. 463 (1963)</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www2.ohchr.org/english/law/ccpr.htm|title=International Covenant on Civil and Political Rights|publisher=[[United Nations]]|deadlink=yes|accessdate=2010-11-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080705115024/http://www2.ohchr.org/english/law/ccpr.htm|archivedate=2008-07-05}}</ref> . == Эътироф кардани соҳибихтиёрии давлатӣ == Эътироф кардани мақоми ҳуқуқии давлат маънои қарори як давлати соҳибихтиёр дар бораи барқарор кардани муносибат бо давлати дигар бо назардошти он, ки онро низ соҳибихтиёр мешуморад <ref>[http://www.answers.com/topic/recognition «Recognition»] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20190414122811/http://www.answers.com/topic/recognition |date=2019-04-14 }}, ''Encyclopedia of American Foreign Policy''.</ref>. Эътироф метавонад баён ё дар назар дошта бошад ва одатан баръакс амал мекунад. Эътироф инчунин маънои хоҳиши барқарор кардан ё нигоҳ доштани муносибатҳои дипломатиро надорад. Мафҳуми мушаххасе вуҷуд надорад, ки аз рӯи меъёрҳои давлатдорӣ чӣ барои ҳамаи аъзои ҷомеаи ҷаҳонӣ ҳатмӣ аст. Дар амал, меъёрҳо бештар сиёсӣ мебошанд, на ҳуқуқӣ <ref>B. Broms, «IV Recognition of States», pp 47-48 in ''International law: achievements and prospects'', UNESCO Series, Mohammed Bedjaoui(ed), Martinus Nijhoff Publishers, 1991, ISBN 9231027166 {{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=jrTsNTzcY7EC&lpg=PA47&client&pg=PA47|title=нусхаи бойгонӣ|accessdate=2022-09-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160617024225/https://books.google.com/books?id=jrTsNTzcY7EC&lpg=PA47&client&pg=PA47|archivedate=2016-06-17}}</ref>. Аммо дар ҳуқуқи байналмилалӣ якчанд назарияҳо мавҷуданд, ки кай давлат бояд [[истиқлол|соҳибихтиёр]] эътироф карда шавад <ref name="автоссылка1">Thomas D. Grant, ''The recognition of states: law and practice in debate and evolution'' (Westport, Connecticut: Praeger, 1999), chapter 1.</ref> . Аксарияти давлатҳои соҳибихтиёр ''де-юре'' ва ''де-факто'' мебошанд (яъне онҳо ҳам дар қонун ва ҳам дар ҳақиқат вуҷуд доранд). Аммо баъзе давлатҳо танҳо ''де-юре'' ҳамчун давлатҳо вуҷуд доранд, онҳо ҳамчун далатҳои [[истиқлол|соҳибихтиёр]] эътироф карда мешаванд ва [[ҳукумат|ҳукумати қонунӣ]] доранд, аммо аз болои [[ҳудуд]] назорати воқеӣ надоранд. Бисёре аз давлатҳои [[Аврупо|Аврупоӣ]] дар давраи [[Ҷанги Дуюми Ҷаҳонӣ]] аз ҳукумати бадарғашуда пуштибонӣ карданд ва ҳукумати бадарғашуда бо вуҷуди он ки кишвари онҳо дар зери истилои фашистӣ буд, муносибатҳои дипломатиро бо иттифоқчиён идома дод. Масалан, Ордени Соҳибихтиёри Ҳарбии Малта, ки нозири [[Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид]] мебошад, бо 104 давлат муносибатҳои дипломатии дуҷониба дорад, ки он вақт аз соли 1798 [[қаламрав|қаламрави хеш]] надошта буд ва танҳо ҳамчун намояндаи миллӣ, сафоратхонаҳо ва консулгариҳо дошт <ref>[http://www.orderofmalta.org/attdiplomatica.asp?idlingua=5 Bilateral relations with countries] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20080626003221/http://www.orderofmalta.org/attdiplomatica.asp?idlingua=5 |date=2008-06-26 }}, Retrieved 2009-12-22</ref> . Дигар давлатҳо метавонанд аз болои [[ҳудуд]] [[истиқлол|соҳибихтиёрӣ]] дошта бошанд, аммо эътирофи байналмилалӣ надоранд, онҳо танҳо давлатҳои де-факто эътирофшуда мебошанд. == Эзоҳ == {{Эзоҳ|2}} {{Пайвандҳои беруна}} [[Гурӯҳ:Соҳибихтиёрӣ]] [[Гурӯҳ:Ҳуқуқи байналмилалӣ]] [[Гурӯҳ:Сиёсат]] [[Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations]] 05t0bop9uy1sa269z8ze8xbgp2rmzqk 1482130 1482129 2026-07-29T05:48:08Z Шухрат Саъдиев 5132 /* Эътироф кардани соҳибихтиёрии давлатӣ */ илова 1482130 wikitext text/x-wiki '''Давлати соҳибихтиёр''' дар [[ҳуқуқи байналмилалӣ]], — ин сиёсатест, ки аз ҷониби як ҳукумати мутамарказ намояндагӣ мекунад, ки соҳибихтиёрӣ бар қаламрави муайянро ([[кишвар]]) дорад. [[Ҳуқуқи байналмилалӣ]] [[Давлат|давлатҳоро]] ҳамчун дорои аҳолии доимӣ, [[ҳудуд]]и муайян, як [[ҳукумат]] ва қобилияти [[Равобити байналмиллалӣ|муносибат кардан бо дигар давлатҳо муайян мекунад]] <ref>{{Книга|заглавие=Perspectives on international law|издательство={{Нп3|Wolters Kluwer|Kluwer Law International|en|Wolters Kluwer}}|год=1995|страницы=20|ответственный=Jasentuliyana, Nandasiri}}. — «So far as States are concerned, the traditional definitions provided for in the Montevideo Convention remain generally accepted.».</ref> . Ҳамчунин, чунин ақида ҳаст, ки давлати соҳибихтиёр ба ягон [[ҳокимияти сиёсӣ]] ё давлати дигар вобаста нест ва зери таъсири бевоситаи онҳо қарор надорад<ref>{{Книга|заглавие=Elements of international law: with a sketch of the history of the science|ссылка=https://archive.org/details/elementsinterna07wheagoog|издательство=Carey, Lea & Blanchard|год=1836|страницы=[https://archive.org/details/elementsinterna07wheagoog/page/n56 51]|автор=Wheaton, Henry}}. — «A sovereign state is generally defined to be any nation or people, whatever may be the form of its internal constitution, which governs itself independently of foreign powers.»</ref>. Тибқи назарияи декларатсияи давлатдорӣ, давлати соҳибихтиёр метавонад бидуни эътирофи дигар давлатҳои соҳибихтиёр вуҷуд дошта бошад <ref name="автоссылка1">Thomas D. Grant, ''The recognition of states: law and practice in debate and evolution'' (Westport, Connecticut: Praeger, 1999), chapter 1.</ref>. Ба давлатҳои эътирофнашуда аксар вақт иҷрои пурраи ваколатҳои шартномавӣ ё бастани муносибатҳои дипломатӣ бо дигар давлатҳои соҳибихтиёр душвор аст. 2. '''Давлати соҳибихтиёр''' — давлате, ки [[қаламрав|қаламрави]] возеҳ муайяншуда дорад, ки он [[Истиқолол|ҳокимияти соҳибихтиёрии]] дохилӣ ва беруниро амалӣ мекунад, аҳолии доимӣ, [[ҳукумат]] дорад, аз дигар давлатҳо мустақил аст ва ваколат ва қобилияти ворид шудан ба [[равобити байналмилалӣ]] бо дигар давлатҳои соҳибихтиёрро дорад.<ref>{{cite book |title=Perspectives on international law |editor1-first=Nandasiri |editor1-last=Jasentuliyana |publisher=Kluwer Law International |year=1995 |page=20 |quote=So far as States are concerned, the traditional definitions provided for in the Montevideo Convention remain generally accepted.}}</ref><ref>{{cite|title=sovereign |work=The American Heritage Dictionary of the English Language |edition=4th|publisher=Houghton Mifflin Company |year=2004 |accessdate=21 лютого 2010 |url=http://dictionary.reference.com/browse/sovereign |quote=adj. 1. Self-governing; independent: a sovereign state.}}</ref>. Ғайр аз ин, одатан [[истилоҳ|истилоҳи]] соҳибихтиёрӣ ҳамчун давлате фаҳмида мешавад, ки аз ягон давлати дигар ё иттиҳодияи давлатҳо мустақил аст. Гарчанде ки дар маънои абстрактӣ як давлати соҳибихтиёр метавонад бидуни эътирофи он аз ҷониби дигар давлатҳои соҳибихтиёр вуҷуд дошта бошад, дар ҷаҳон давлатҳои эътирофнашудае ҳастанд, ки аксар вақт дар истифодаи тамоми ваколатҳои [[аҳд|аҳдномабандӣ]] ва робитаҳои дипломатӣ бо дигар давлатҳои соҳибихтиёр душворӣ мекашанд. == Таърих == Аз охири [[асри XIX]], қариб тамоми кураи [[замин]] ба қисмҳо ([[кишвар]]ҳо) тақсим карда шуд, ки бо [[қаламрав]]ҳои каму беш муайяншуда бо давлатҳои гуногун муайян карда шуда буданд. Пештар заминҳои ба қадри кофӣ азхуднашуда ё биёбони беодам буданд ва ё дар байни халқҳои кӯчии бодиянишин, ки ба давлат муттаҳид нашуда буданд, зиндагӣ мекарданд. Бо вуҷуди ин, ҳатто дар давлатҳои муосир, минтақаҳои зиёди биёбонӣ мавҷуданд, ки одамон зиндагӣ намекунанд, ба монанди ҷангали тропикии Амазонка, онҳо беодаманд, ё асосан танҳо аҳолии таҳҷоӣ зиндагӣ мекунанд (ва бо баъзеи онҳо то ҳол алоқаи доимӣ вуҷуд надорад). [[Давлат]]ҳое низ ҳастанд, ки дар тамоми қаламрави хеш амалан (Де-факто) назорат намекунанд ва ё дар он ҷое, ки чунин назорат мавриди баҳс қарор дорад. Замони муосир ҷомеаи ҷаҳонӣ зиёда аз 200 давлати соҳибихтиёрро дар бар мегирад, ки аксарияти онҳо дар [[Созмони Милали Муттаҳид]] намояндагӣ доранд. Ин [[давлат]]ҳо дар системаи [[Равобити байналмиллалӣ|равобити байналмилалӣ]] ҳузур доранд, ки дар он ҳар як давлат сиёсати давлатҳои дигарро ба назар гирифта, нақшаҳои хешро муайан мекунад. Давлатҳо ба системаи байналмилалии амнияти махсуси дохилию берунӣ ва қонуниятҳои марбут дохил карда шудаанд. Дар вақтҳои охир [[мафҳум]]и [[ҷомеаи байналмилалӣ]] ташаккул ёфтааст, ки барои гурӯҳи давлатҳое дахл дорад, ки қоидаҳо, тартибот ва институтҳои хешро мукаррар кардаанд, ки барои амалисозии муносибатҳо мусоидат мекунанд. Ҳамин тариқ, заминаи [[ҳуқуқи байналмилалӣ]], дипломатияи байни давлатҳои соҳибихтиёри расман эътирофшуда, созмонҳои онҳо ва сохторҳои расмӣ гузошта мешавад. == Таъриф == [[Истиқлол|Соҳибихтиёрӣ]] ё ( [[Истиқлол|Соҳибистиқлол]]) — [[истилоҳ|истилоҳест]], ки аксар вақт нодуруст фаҳмида мешавад <ref>"Sovereignty: organized hypocrisy, Stephen D. Krasner, [[Princeton University Press]], 1999, ISBN 069100711X</ref> . Дар асри XIX мафҳумҳои нажодии «стандарти тамаддун» баъзе халқҳои [[ҷаҳон|ҷаҳонро]], ки [[ҷамъят|ҷомеъаи]] муташаккил надоштанд, ҳамчун «ғайритамаддун» муайян мекарданд <ref>Ralph Wilde, ‘From trusteeship to self-determination and back again: the role of the Hague Regulations in the evolution of international trusteeship, and the framework of rights and duties of occupying powers,’ Fall, 2009, 31 Loy. L.A. Int’l & Comp. L. Rev. 85, page 94, {{Cite web |url=http://ilr.lls.edu/documents/WILDEFINAL3-29.pdf |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2022-09-13 |archivedate=2012-03-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120310231201/http://ilr.lls.edu/documents/WILDEFINAL3-29.pdf }}</ref> <ref>Sovereignty in cases of Mandated Territories, in «International law and the protection of Namibia’s territorial integrity», By S. Akweenda, Martinus Nijhoff Publishers, 1997, ISBN 9041104127, page 40</ref>. Ин мавқеъ дар он ифода меёбад, ки «хокимияти»-и онҳо нисбат бо халқҳои «ботамаддун» ё тамоман вуҷуд надорад ва ё аз ҷиҳати табиат аз ҷиҳати табиат пасттар аст. [[Истиқлол|Соҳибихтиёрӣ]] ё ( [[Истиқлол|Истиқлолият]]) инчунин бо рушди [[асос|асоси]] худмуайянкунӣ ва манъи таҳдид ё истифодаи [[қудрат]] ҳамчун ''Jus cogens'' меъёрҳои [[ҳуқуқи байналмилалӣ|ҳуқуқи байналмилалии муосир]] мазмуни дигар пайдо кард. Оинномаи [[Созмони Милали Муттаҳид]], [[Эъломия]] дар бораи ҳуқуқ ва ӯҳдадориҳои давлатҳо ва оинномаҳои созмонҳои байналмилалии минтақавӣ дар ин ё он шакл чунин ақидаро дар бораи он, ки ҳама давлатҳо аз ҷиҳати ҳуқуқӣ баробаранд ва ҳуқуқу ӯҳдадориҳои якхела доранд, дар асоси худи далели худ мавҷудият ҳамчун институтҳо мутобиқи [[ҳуқуқи байналмилалӣ]] <ref>{{Cite web|url=http://www.oas.org/dil/treaties_A-41_Charter_of_the_Organization_of_American_States.htm#ch4|title=Chapter IV Fundamental Rights and Duties of States|website=Charter of the Organization of American States|publisher=Secretariat of The Organization of American States|deadlink=no|accessdate=2010-11-21|archiveurl=https://www.webcitation.org/668u7qQf1?url=http://www.oas.org/dil/treaties_A-41_Charter_of_the_Organization_of_American_States.htm#ch4|archivedate=2012-03-13}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://untreaty.un.org/ilc/texts/instruments/english/draft%20articles/2_1_1949.pdf|title=Draft Declaration on Rights and Duties of States|publisher=[[UN Treaty Organization]]|deadlink=yes|accessdate=2010-11-21|archiveurl=https://www.webcitation.org/668u8MMSx?url=http://untreaty.un.org/ilc/texts/instruments/english/draft%20articles/2_1_1949.pdf|archivedate=2012-03-13|year=1949}}</ref>. Ҳуқуқи байналмилалӣ инчунин ҳуқуқи миллатҳоро барои муайян кардани мақоми сиёсии худ ва татбиқи соҳибихтиёрии доимӣ дар доираи салоҳияти худ ба таври васеъ эътироф мекунад <ref>{{Cite web|url=http://www2.ohchr.org/english/law/resources.htm|title=General Assembly resolution 1803 (XVII) of 14 December 1962, "Permanent sovereignty over natural resources"|publisher=United Nations|deadlink=yes|accessdate=2010-11-21|archiveurl=https://www.webcitation.org/668u8nuqW?url=http://www2.ohchr.org/english/law/resources.htm|archivedate=2012-03-13}}</ref> <ref>Schwebel, Stephen M., The Story of the U.N.'s Declaration on Permanent Sovereignty over Natural Resources, 49 A.B.A. J. 463 (1963)</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www2.ohchr.org/english/law/ccpr.htm|title=International Covenant on Civil and Political Rights|publisher=[[United Nations]]|deadlink=yes|accessdate=2010-11-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080705115024/http://www2.ohchr.org/english/law/ccpr.htm|archivedate=2008-07-05}}</ref> . == Эътироф кардани соҳибихтиёрии давлатӣ == Эътироф кардани мақоми ҳуқуқии давлат маънои қарори як давлати соҳибихтиёр дар бораи барқарор кардани муносибат бо давлати дигар бо назардошти он, ки онро низ соҳибихтиёр мешуморад <ref>[http://www.answers.com/topic/recognition «Recognition»] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20190414122811/http://www.answers.com/topic/recognition |date=2019-04-14 }}, ''Encyclopedia of American Foreign Policy''.</ref>. Эътироф метавонад баён ё дар назар дошта бошад ва одатан баръакс амал мекунад. Эътироф инчунин маънои хоҳиши барқарор кардан ё нигоҳ доштани муносибатҳои дипломатиро надорад. Мафҳуми мушаххасе вуҷуд надорад, ки аз рӯи меъёрҳои давлатдорӣ чӣ барои ҳамаи аъзои ҷомеаи ҷаҳонӣ ҳатмӣ аст. Дар амал, меъёрҳо бештар сиёсӣ мебошанд, на ҳуқуқӣ <ref>B. Broms, «IV Recognition of States», pp 47-48 in ''International law: achievements and prospects'', UNESCO Series, Mohammed Bedjaoui(ed), Martinus Nijhoff Publishers, 1991, ISBN 9231027166 {{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=jrTsNTzcY7EC&lpg=PA47&client&pg=PA47|title=нусхаи бойгонӣ|accessdate=2022-09-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160617024225/https://books.google.com/books?id=jrTsNTzcY7EC&lpg=PA47&client&pg=PA47|archivedate=2016-06-17}}</ref>. Аммо дар ҳуқуқи байналмилалӣ якчанд назарияҳо мавҷуданд, ки кай давлат бояд [[истиқлол|соҳибихтиёр]] эътироф карда шавад <ref name="автоссылка1">Thomas D. Grant, ''The recognition of states: law and practice in debate and evolution'' (Westport, Connecticut: Praeger, 1999), chapter 1.</ref> . Аксарияти давлатҳои соҳибихтиёр ''де-юре'' ва ''де-факто'' мебошанд (яъне онҳо ҳам дар қонун ва ҳам дар ҳақиқат вуҷуд доранд). Аммо баъзе давлатҳо танҳо ''де-юре'' ҳамчун давлатҳо вуҷуд доранд, онҳо ҳамчун далатҳои [[истиқлол|соҳибихтиёр]] эътироф карда мешаванд ва [[ҳукумат|ҳукумати қонунӣ]] доранд, аммо аз болои [[ҳудуд]] назорати воқеӣ надоранд. Бисёре аз давлатҳои [[Аврупо|Аврупоӣ]] дар давраи [[Ҷанги Дуюми Ҷаҳонӣ]] аз ҳукумати бадарғашуда пуштибонӣ карданд ва ҳукумати бадарғашуда бо вуҷуди он ки кишвари онҳо дар зери истилои фашистӣ буд, муносибатҳои дипломатиро бо иттифоқчиён идома дод. Масалан, Ордени Соҳибихтиёри Ҳарбии Малта, ки нозири [[Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид]] мебошад, бо 104 давлат муносибатҳои дипломатии дуҷониба дорад, ки он вақт аз соли 1798 [[қаламрав|қаламрави хеш]] надошта буд ва танҳо ҳамчун намояндаи миллӣ, сафоратхонаҳо ва консулгариҳо дошт <ref>[http://www.orderofmalta.org/attdiplomatica.asp?idlingua=5 Bilateral relations with countries] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20080626003221/http://www.orderofmalta.org/attdiplomatica.asp?idlingua=5 |date=2008-06-26 }}, Retrieved 2009-12-22</ref> . Дигар давлатҳо метавонанд аз болои [[ҳудуд]] [[истиқлол|соҳибихтиёрӣ]] дошта бошанд, аммо эътирофи байналмилалӣ надоранд, онҳо танҳо давлатҳои де-факто эътирофшуда мебошанд. == Нигаред низ == * [[Давлат]] * [[Давлати федеролӣ]] * [[Давлати миллӣ]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ|2}} {{Пайвандҳои беруна}} [[Гурӯҳ:Соҳибихтиёрӣ]] [[Гурӯҳ:Ҳуқуқи байналмилалӣ]] [[Гурӯҳ:Сиёсат]] [[Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations]] 8oe2xv56z9x0ql412oo0w6wxaq1ljqe 0 332854 1482131 1481616 2026-07-29T05:49:03Z Шухрат Саъдиев 5132 /* Рӯихати субъектҳои федеролӣ */ 1482131 wikitext text/x-wiki [[Акс:Map_of_unitary_and_federal_states.svg|мини|Дар дохили бисёр давлатҳои федеролии муосир (бо ранги сабз қайд карда шудаанд) давлатҳои федеролии навъҳои гуногун мавҷуданд.]] '''Давлати федеролӣ''' (инчунин [[иёлат]], [[вилоят]], [[минтақа]], кантон, замини федеролӣ, [[фармондорӣ]], [[ҳавзаи федералӣ]], [[Иморат|аморат]] ё [[кишвар]] )&nbsp;— ҷомеъаи ҳудудӣ ва [[Қонуни асосии давлат|конститутсионӣ]], ки қисми федератсия аст. <ref>''The Australian National Dictionary: Fourth Edition'', pg 1395. (2004) Canberra. {{ISBN|978-0-19-551771-2}}.</ref> Давлати федеролӣ [[Соҳибихтиёрии давлатӣ|соҳибихтиёрӣ]] надорад, зеро ваколатҳо байни дигар субъектҳои федератсия давлати федеролӣ тақсим карда мешаванд. Давлатҳои федеролӣ аз [[Давлати соҳибихтиёр|давлатҳои соҳибихтиёр]] фарқ мекунанд. Қайд кардан муҳим аст, ки давлатҳои федеролӣ ҳамчун субъектҳои [[ҳуқуқи байналмилалӣ]] [[шахси ҳуқуқӣ]] надоранд. Баръакс, [[давлати соҳибихтиёр]] барои мақсадҳои [[ҳуқуқи байналмилалӣ]] [[иттиҳод]]<nowiki/>и федеролӣ дар маҷмӯъ мебошад. Вобаста ба сохтори конститутсионии федератсияи мушаххас, давлати федеролӣ метавонад дараҷаҳои гуногуни [[салоҳияти қонунгузорӣ]], [[Суд|судӣ]] ва [[Маъмурият (мақомот)|маъмурӣ]] дар минтақаи муайяни ҷуғрофӣ дошта бошад ва шакли [[Ҳукумат (давлат)|ҳукумати]] минтақавӣ мебошад. Дар баъзе мавридҳо, федератсия бо роҳи муттаҳид кардани субъектҳои сиёсие, ки қаламравҳои мустақил ё тобеи [[Давлати соҳибихтиёр|давлати дигари соҳибихтиёр]] (аксар вақт давлати мустамликадор ) мебошанд, таъсис дода мешавад. [ A ] Дар ҳолатҳои дигар, давлатҳои федеролӣ аз [[Воҳиди марзию маъмурӣ|тақсимоти марзию маъмурии]] собиқ [[Давлати унитарӣ|давлатҳои воҳид]] таъсис дода шудаанд. [ B ] Пас аз ташаккули [[конститутсия]]<nowiki/>и федеролӣ, қоидаҳое, ки муносибатҳои байни мақомоти федеролӣ ва минтақавиро танзим мекунанд, ба ҷои [[ҳуқуқи байналмилалӣ]], қисми [[Қонуни конститутсионӣ|қонуни конститутсиони]]<nowiki/>и [[кишвар]] мегарданд. Дар кишварҳое, ки [[Низоми сиёсӣ|низоми сиёси]]<nowiki/>и федеролӣ доранд, тақсимоти [[қудрат]] байни ҳукумати марказӣ ва қисмҳои таркибии давлат вуҷуд дорад. Ин ниҳодҳо&nbsp;— [[иёлот]]<nowiki/>ҳо, [[вилоят]]<nowiki/>ҳо, [[шаҳристон]]<nowiki/>ҳо, кантонҳо, заминҳо ва ғайра.&nbsp;— қисман худидоракунанда мебошанд ва аз дараҷаи муайяни [[Автономия|худмухтории]] кафолатдодашудаи конститутсионӣ бархӯрдоранд, ки аз [[кишвар]] ба [[кишвар]] ба таври назаррас фарқ мекунад. [ C ] Вобаста ба шакли ғайримарказикунонии [[ҳокимият]], ваколатҳои қонунгузории субъектҳои федератсия метавонанд аз ҷониби ҳукумати федеролӣ бекор карда шаванд ё [[Вето|вето карда шаванд]] . [[Ҳуқуқ|Ҳуқуқҳое,]] ки муносибатҳои байни мақомоти федеролӣ ва минтақавиро танзим мекунанд, метавонанд тавассути [[Конститутсия|конститутсияи миллӣ]] ё федеролӣ, агар он вуҷуд дошта бошад, ё конститутсияҳои [[иёлот]]<nowiki/>ӣ тағйир дода шаванд. Аз нигоҳи сиёсати дохилӣ, [[Иёлат|иёлатҳои федеролӣ]] метавонанд шаклҳои [[Ҷумҳурӣ|ҷумҳуриявӣ]] ё [[Подшоҳӣ|подшохӣ]] дошта бошанд. [[Иёлат|Иёлатҳое]], ки шакли ҷумҳуриявии идоракуниро доранд, одатан ''иёлатҳо'' (ба монанди иёлатҳои [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]] ) ё ''ҷумҳуриҳо'' (ба монанди ҷумҳуриҳои собиқ [[Иттиҳоди Шуравӣ|ИҶШС]] ) номида мешаванд. == Рӯихати субъектҳои федеролӣ == ''Субъектҳои федеролӣ'', ки дар ҷадвали зер номбар шудаанд, дорои ваколатҳои хоси низоми конститутсионии федеролӣ мебошанд, дар ҳоле ки "субъектҳои дигар" ваколатҳоро аз ҳукумати федеролӣ вогузор кардаанд ё мустақиман аз ҷониби он идора карда мешаванд.{{Бештар|[[Ҳавзаи федералӣ]]}} == Нигаред низ == * [[Давлат]] * [[Давлати миллӣ]] * [[Давлати соҳибихтиёр]] == Инчунин нигаред == * Ҳолати марбут * [[Ҳавзаи федералӣ]] * Қаламрави федеролӣ * Федератсия * Рӯихати кишварҳо аз рӯи низоми федеролӣ * Рӯихати тақсимоти маъмурӣ аз рӯи кишварҳо * Рӯихати минтақаҳои мухтор аз рӯи кишварҳо * [[Феҳристи кишварҳои мустақил|Феҳристи давлатҳои соҳибихтиёр]] * Иттиҳодияи фаромиллӣ == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Федерализм]] [[Гурӯҳ:Воҳидҳои маъмурӣ]] 5sq8itllxmey5njb4vuk652l08vspc3 0 332948 1482126 2026-07-29T04:52:47Z Шухрат Саъдиев 5132 Бо тарҷумаи саҳифаи "[[:uk:Special:Redirect/revision/46119554|Національна держава]]" сохта шудааст 1482126 wikitext text/x-wiki '''Давлати миллӣ''' ( {{Lang-en|Nation state}}, {{Lang-fr|État-nation}} )&nbsp;— навъи [[Давлат|давлате]], ки шакли худташкилдиҳӣ, худмуайянкунӣ ва худифодакунии як [[Миллат|миллати]] муайян дар [[Ҳудуд|ҳудуди]] муайяни [[Соҳибихтиёрии давлатӣ|соҳибихтиёр]] мебошад. [[Миллат]] арзиши олӣ, [[Чашма|манбаи]] асосии [[қудрат]] буда, [[Низоми иҷтимоӣ|низоми иҷтимоию]] [[Низоми сиёсӣ|сиёси]]<nowiki/>и чунин [[давлат]]<nowiki/>ро муайян мекунад. Идеали давлати миллӣ давлати якмиллатӣ аст, ки дар он аксарияти кулли [[Шаҳрванд (шахси воқеӣ)|шаҳрвандон]] ба як [[Гурӯҳи этникӣ|гурӯҳи этникии]] бумӣ тааллуқ доранд ва аз як системаи ягонаи рамзӣ истифода мебаранд, ки барои ҳамаи намояндагони ин [[миллат]] фаҳмо аст: [[забон]], [[фарҳанг]], [[Одат|расму оин]], [[тафаккури қолабӣ]], [[Арзиш (илми фалсафа)|системаи арзишҳо]] ва ғайра. Мувофиқи маълумоти [[ЮНЕСКО]] : <ref>{{Cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/social-and-human-sciences/themes/international-migration/glossary/nation-state/|title=Nation-State|website=[[ЮНЕСКО|United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization]]|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/10611/20171126022449/http://www.unesco.org/new/en/social-and-human-sciences/themes/international-migration/glossary/nation-state/|archivedate=26 листопада 2017}}</ref>{{Асосӣ|Миллигароӣ}}[[Мафҳум|Мафҳуми]] давлати миллӣ бо рушди миллатгароӣ дар [[Аврупо]] дар асрҳои XVII ва XVIII, мустамликадорӣ ва ҳаракатҳои миллии озодихоҳӣ - нимаи аввали [[асри XX]], зич алоқаманд аст.. Дар [[асри XX]], давлатҳои миллӣ дар аксари қисматҳои [[ҷаҳон]] шаклҳои бартаридоштаи ташкили давлатӣ шуданд; онҳо давлатҳои [[Сулола|сулолавӣ]] ва синфии асрҳои миёнаро иваз карданд. Давлатҳои миллӣ аксар вақт бо субъектҳои фаромиллии навъи [[Империализм|империалӣ]]-интегралӣ, ба монанди [[империя]]<nowiki/>ҳои гузашта ба монанди [[Иттиҳоди Шуравӣ|ИҶШС]], муқоиса карда мешаванд. Дар охири [[асри XX]], коҳиши давлатҳои миллӣ пешгӯӣ шуда буд, аммо фурӯпошии [[ИҶШС]] баръакси инро исбот кард. Дар аксари созмонҳои байналмилалӣ, ба монанди [[Созмони Милали Муттаҳид|СММ]], давлати миллӣ дар ҳама равандҳои байналмилалӣ ҳамчун воҳиди асосии сиёсӣ амал мекунад. == Таърих ва пайдоиш == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />Умуман, дар бораи пайдоиши [[Миллат|миллатҳо]] ҳамчун асоси давлатҳои миллӣ андешаи равшане вуҷуд надорад. Миллатгароён иддао доранд, ки [[миллат]] пеш аз давлатдорӣ вуҷуд дорад:[[Ғояи миллӣ|Ғояи '''миллӣ''']], ҳаракати миллатгароӣ хоҳиши қонунии миллатро барои [[Истиқлол (мафҳуми сиёсӣ)|истиқлолият]] инъикос мекунад ва давлати миллӣ натиҷаи қобили фаҳми қонеъ кардани ин хоҳиш аст. Аммо аксари назарияҳои муосир давлатҳои миллиро ҳамчун як падидаи вобастаи аврупоӣ мешуморанд, ки дар натиҷаи паҳншавии саводнокии оммавӣ ва калимаи чопӣ дар [[асри XIX]] пайдо шудааст <ref name="Smith 1998">{{Cite book|url=http://books.google.com/?id=4O0w3ZH57KkC|title=Nationalism and Modernism: A Critical Survey of Recent Theories of Nations and Nationalism|last=Smith|first=Anthony D.|year=1998|publisher=Routledge|location=London|isbn=0415063418}}</ref> <ref name="Anderson 1983">{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=4mmoZFtCpuoC&printsec=frontcover|title=Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism|last=Anderson|first=Benedict|year=1983|publisher=Verso|location=London|isbn=0-86091-059-8|ref=harv}}</ref> . Ҷангҳои Наполеон ба пайдоиши ҳаракатҳое, ки ба ташкили давлатҳои миллӣ нигаронида шуда буданд, такони мустақим бахшиданд. Наполеони I ҳеҷ гоҳ аз таъкид кардан хаста намешуд, ки ӯ аз номи миллати [[Фаронса]] ва ба манфиати он амал мекунад, ки тибқи он...— бо рӯҳияи Руссо— тамоми шаҳрвандони Фаронсаро дарк мекард. Ӯ аз истифодаи орзуҳои озодихоҳонаи итолиёвиҳо ва полякҳо, ки аз ҷониби [[Подшоҳӣ|подшоҳиҳои]] душман ба ӯ [[ғулом]] шуда буданд, ба манфиати худ шарм намедошт. Аммо бо ин кор, ӯ ба афзоиши худшиносии миллии халқҳое, ки бо қувваи силоҳи фаронсавӣ забт карда шуда буданд, саҳм гузошт. [[Файласуф|Файласуфон]] ва [[Рассом|рассомон]] дар болоравии [[ватандӯстӣ]] саҳм гузоштанд — пайравони [[романтизм]], ки ба омӯзиши [[таърих]], таҳқиқ ва ҳифзи расму оинҳои мардумӣ шавқ доштанд ва дар онҳо зуҳуроти рӯҳияи беназири миллиро медиданд. Иоганн Фихте, ки дар аввал [[Ҷумҳурии Фаронса]]<nowiki/>ро «ватани ҳамаи одилони мардум» эълон карда буд, [[соли 1808]] «Суханрониҳо ба миллати Олмон»-ро пешниҳод кард, ки дар он олмониҳоро ба [[Эҳё|эҳёи]] миллӣ ва таъсиси бартарии [[Фарҳанг|фарҳангӣ]] дар [[ҷаҳон]] даъват мекард. Аммо, Фихте, бо истилоҳи "миллат" на шаҳрвандони як давлат, балки [[Ҷамъият|ҷомеъаи]] [[Одам|одамонеро]] мефаҳмид, ки бо расму оин, [[забон]] ва [[фарҳанг]] муттаҳид шудаанд. Файласуфи олмонӣ ҳифз ва рушди онро арзиши олӣ эълон кард, ки одамонро водор мекунад, ки аз манфиатҳои шахсӣ ё синфии худ ба хотири ваҳдати миллӣ даст кашанд. Бо мурури замон, чунин [[Ақида|ақидаҳо]] бо номи миллатгароӣ маъруф шуданд ва пайравони онҳо миллатгароён номида шуданд. Бо талаби Фихте, дар Олмон иттиҳодияҳои махфии ватандӯстона пайдо шуданд, ки машҳуртарини онҳо Тюгендбунд буд. Ҳадафи онҳо таълим додани ҷавонон ва озод кардани кишвар аз истилогарон буд . Дар нимаи аввали [[асри XIX]] ҳаракатҳои миллатгароӣ дар дигар [[кишвар]]<nowiki/>ҳои [[Аврупо]] низ пайдо шуданд. Дар [[соли 1831]], Ҷузеппе Маззини созмони "Италияи ҷавон" -ро таъсис дод, ки рисолати худро барои омода кардани инқилоб барои табдил додани [[Итолиё]] ба як давлати ягонаи миллӣ эълон кард. Пас аз намунаи [[Итолиё]] , иттифоқи "Олмони ҷавон" ба зудӣ пайдо шуд ва баъдан якчанд созмонҳои дигари шабеҳ пайдо шуданд. Аммо, Маззини танҳо ба худи "лойиҳаи итолиёвӣ" маҳдуд нашуд. Ӯ кӯшиш мекард, ки ҳаракатҳои озодихоҳии кишварҳои гуногуни Аврупоро дар атрофи як ҳадафи муштарак муттаҳид созад.&nbsp;— табдил додани қитъа ба ҷомеаи давлатҳои миллӣ, ки бояд [[монархия]]<nowiki/>ҳои қонунии барқароркардаи Конгресси Венаро иваз мекарданд. Шиори Маззинӣ «ба ҳар миллат»&nbsp;Ибораи «—давлати худамон» дар [[Итолиё]] ва [[Олмон]] мисли даъват барои муттаҳид кардани кишвар садо медод, дар имперотуриҳои [[Утриш]] ва [[Русия]].&nbsp;— ҳамчун талабот барои тақсимоти онҳо ба якчанд давлатҳои алоҳида ва пайравони [[Лаҳистон|лаҳистонӣ]] (инчунин [[Укроин|укроинӣ]])-и Маззинӣ маҷбур шуданд, ки ҳарду вазифаро ҳамзамон иҷро кунанд . Аммо, бо гузашти вақт, шиори "давлати миллӣ" аз ҷониби инқилобгарон ва рақибони муҳофизакор ва реаксионии онҳо гирифта шуд. Маҳз дар замони ӯ муттаҳид кардани Италия аз ҷониби Кавур ва ташкили [[имперотурии Олмон]] аз ҷониби Отто Бисмарк сурат гирифт. [[Александри II]] ва [[Александри III]] кӯшиш карданд, ки [[империя]]<nowiki/>и худро ба давлати миллии Русия табдил диҳанд. == Эзоҳ == {{Эзоҳ}}{{Пайвандҳои беруна}} == Манбаъҳо == * [[iarchive:plensl/page/209/mode/1up|Давлати миллӣ]] // Луғати энсиклопедии илмҳои сиёсӣ / таҳрир. : Л.&nbsp;М.&nbsp;Герасина, В.&nbsp;Л.&nbsp;Погрибна, И.&nbsp;AT&nbsp;Полищук ва дигарон Таҳрир аз ҷониби М.&nbsp;П.&nbsp;Требина.&nbsp; Х : Қонун, 2015. == Адабиёт == * [https://archive.org/details/etnoderzhavoznavstvo/page/n540/mode/1up?view=theater Національна держава] // Мала енциклопедія етнодержавознавства / Інститут держави і права ім. В.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwng">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>М.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwnw">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>Корецького НАН України, Упоряд. Ю.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwoQ">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>І.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwog">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>Римаренко та ін.&nbsp;— [[Киив|Київ]]: Генеза, : Довіра, 1996.&nbsp;— С. 539—540.&nbsp;— 942 с.&nbsp;— ISBN 966-507-016-9.&nbsp;— ISBN 966-504-001-4. * ''І. Кресіна, В. Явір''. [https://archive.org/details/Politychna/page/n494/mode/1up?view=theater Нація-держава] // Політична енциклопедія. Редкол.: Ю. Левенець (голова), Ю. Шаповал (заст. голови) та ін.&nbsp;— К.: Парламентське видавництво, 2011.&nbsp;— с.493 ISBN 978-966-611-818-2 * Дітер Ланґевіше. Нація, націоналізм, національна держава в Німеччині і в Європі / Пер. з нім. Олекса Логвиненко.— К.: К. І. С., 2008.— 240 с.: ил. (ISBN 978-966-2141-02-3) [https://web.archive.org/web/20090501050712/http://libra.in.ua/node/446] * История Украины: становление современной нации / Пер. з англ. Николай Климчук.— К.: К. И. С., 2010.— 400 с.: ил. (ISBN 978-966-2141-24-5) [https://web.archive.org/web/20151006041015/http://libra.in.ua/история-украины-становление-современной-нации] * ''Гончаров О.'' [[iarchive:Istoriia2014/page/229/mode/1up|Держава національна]] // Історія в термінах і поняттях. Довідник / Київський національний університет імені Тараса Шевченка. Історічний факультет.— Шидловський П. С., Синиця Є. В., Гладких М. І., Самойленко Л. Г. та ін. / За заг. ред. д-ра іст. наук, проф. Т.В.Орлової.— Київ, 2014.— С. 228—229.&nbsp;— ISBN 978-966-2911-60-2 {{Націоналізм}} [[Гурӯҳ:Миллигароӣ]] [[Гурӯҳ:Давлат]] [[Гурӯҳ:Сиёсатшиносӣ]] lpdmq0p3wgo0bbwd5zss1othflat6oi 1482127 1482126 2026-07-29T05:01:42Z Шухрат Саъдиев 5132 илова 1482127 wikitext text/x-wiki '''Давлати миллӣ''' ( {{Lang-en|Nation state}}, {{Lang-fr|État-nation}} )&nbsp;— навъи [[Давлат|давлате]], ки шакли худташкилдиҳӣ, худмуайянкунӣ ва худифодакунии як [[Миллат|миллати]] муайян дар [[Ҳудуд|ҳудуди]] муайяни [[Соҳибихтиёрии давлатӣ|соҳибихтиёр]] мебошад. [[Миллат]] арзиши олӣ, [[Чашма|манбаи]] асосии [[қудрат]] буда, [[Низоми иҷтимоӣ|низоми иҷтимоию]] [[Низоми сиёсӣ|сиёси]]<nowiki/>и чунин [[давлат]]<nowiki/>ро муайян мекунад. Идеали давлати миллӣ давлати якмиллатӣ аст, ки дар он аксарияти кулли [[Шаҳрванд (шахси воқеӣ)|шаҳрвандон]] ба як [[Гурӯҳи этникӣ|гурӯҳи этникии]] бумӣ тааллуқ доранд ва аз як системаи ягонаи рамзӣ истифода мебаранд, ки барои ҳамаи намояндагони ин [[миллат]] фаҳмо аст: [[забон]], [[фарҳанг]], [[Одат|расму оин]], [[тафаккури қолабӣ]], [[Арзиш (илми фалсафа)|системаи арзишҳо]] ва ғайра. Мувофиқи маълумоти [[ЮНЕСКО]] : <ref>{{Cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/social-and-human-sciences/themes/international-migration/glossary/nation-state/|title=Nation-State|website=[[ЮНЕСКО|United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization]]|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/10611/20171126022449/http://www.unesco.org/new/en/social-and-human-sciences/themes/international-migration/glossary/nation-state/|archivedate=26 листопада 2017}}</ref>{{Асосӣ|Миллигароӣ}}[[Мафҳум|Мафҳуми]] давлати миллӣ бо рушди миллатгароӣ дар [[Аврупо]] дар асрҳои XVII ва XVIII, мустамликадорӣ ва ҳаракатҳои миллии озодихоҳӣ - нимаи аввали [[асри XX]], зич алоқаманд аст.. Дар [[асри XX]], давлатҳои миллӣ дар аксари қисматҳои [[ҷаҳон]] шаклҳои бартаридоштаи ташкили давлатӣ шуданд; онҳо давлатҳои [[Сулола|сулолавӣ]] ва синфии асрҳои миёнаро иваз карданд. Давлатҳои миллӣ аксар вақт бо субъектҳои фаромиллии навъи [[Империализм|империалӣ]]-интегралӣ, ба монанди [[империя]]<nowiki/>ҳои гузашта ба монанди [[Иттиҳоди Шуравӣ|ИҶШС]], муқоиса карда мешаванд. Дар охири [[асри XX]], коҳиши давлатҳои миллӣ пешгӯӣ шуда буд, аммо фурӯпошии [[ИҶШС]] баръакси инро исбот кард. Дар аксари созмонҳои байналмилалӣ, ба монанди [[Созмони Милали Муттаҳид|СММ]], давлати миллӣ дар ҳама равандҳои байналмилалӣ ҳамчун воҳиди асосии сиёсӣ амал мекунад. == Таърих ва пайдоиш == Умуман, дар бораи пайдоиши [[Миллат|миллатҳо]] ҳамчун асоси давлатҳои миллӣ андешаи равшане вуҷуд надорад. Миллатгароён иддао доранд, ки [[миллат]] пеш аз давлатдорӣ вуҷуд дорад:[[Ғояи миллӣ|Ғояи '''миллӣ''']], ҳаракати миллатгароӣ хоҳиши қонунии миллатро барои [[Истиқлол (мафҳуми сиёсӣ)|истиқлолият]] инъикос мекунад ва давлати миллӣ натиҷаи қобили фаҳми қонеъ кардани ин хоҳиш аст. Аммо аксари назарияҳои муосир давлатҳои миллиро ҳамчун як падидаи вобастаи аврупоӣ мешуморанд, ки дар натиҷаи паҳншавии саводнокии оммавӣ ва калимаи чопӣ дар [[асри XIX]] пайдо шудааст <ref name="Smith 1998">{{Cite book|url=http://books.google.com/?id=4O0w3ZH57KkC|title=Nationalism and Modernism: A Critical Survey of Recent Theories of Nations and Nationalism|last=Smith|first=Anthony D.|year=1998|publisher=Routledge|location=London|isbn=0415063418}}</ref> <ref name="Anderson 1983">{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=4mmoZFtCpuoC&printsec=frontcover|title=Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism|last=Anderson|first=Benedict|year=1983|publisher=Verso|location=London|isbn=0-86091-059-8|ref=harv}}</ref> . Ҷангҳои Наполеон ба пайдоиши ҳаракатҳое, ки ба ташкили давлатҳои миллӣ нигаронида шуда буданд, такони мустақим бахшиданд. Наполеони I ҳеҷ гоҳ аз таъкид кардан хаста намешуд, ки ӯ аз номи миллати [[Фаронса]] ва ба манфиати он амал мекунад, ки тибқи он...— бо рӯҳияи Руссо— тамоми шаҳрвандони Фаронсаро дарк мекард. Ӯ аз истифодаи орзуҳои озодихоҳонаи итолиёвиҳо ва полякҳо, ки аз ҷониби [[Подшоҳӣ|подшоҳиҳои]] душман ба ӯ [[ғулом]] шуда буданд, ба манфиати худ шарм намедошт. Аммо бо ин кор, ӯ ба афзоиши худшиносии миллии халқҳое, ки бо қувваи силоҳи фаронсавӣ забт карда шуда буданд, саҳм гузошт. [[Файласуф|Файласуфон]] ва [[Рассом|рассомон]] дар болоравии [[ватандӯстӣ]] саҳм гузоштанд — пайравони [[романтизм]], ки ба омӯзиши [[таърих]], таҳқиқ ва ҳифзи расму оинҳои мардумӣ шавқ доштанд ва дар онҳо зуҳуроти рӯҳияи беназири миллиро медиданд. Иоганн Фихте, ки дар аввал [[Ҷумҳурии Фаронса]]<nowiki/>ро «ватани ҳамаи одилони мардум» эълон карда буд, [[соли 1808]] «Суханрониҳо ба миллати Олмон»-ро пешниҳод кард, ки дар он олмониҳоро ба [[Эҳё|эҳёи]] миллӣ ва таъсиси бартарии [[Фарҳанг|фарҳангӣ]] дар [[ҷаҳон]] даъват мекард. Аммо, Фихте, бо истилоҳи "миллат" на шаҳрвандони як давлат, балки [[Ҷамъият|ҷомеъаи]] [[Одам|одамонеро]] мефаҳмид, ки бо расму оин, [[забон]] ва [[фарҳанг]] муттаҳид шудаанд. Файласуфи олмонӣ ҳифз ва рушди онро арзиши олӣ эълон кард, ки одамонро водор мекунад, ки аз манфиатҳои шахсӣ ё синфии худ ба хотири ваҳдати миллӣ даст кашанд. Бо мурури замон, чунин [[Ақида|ақидаҳо]] бо номи миллатгароӣ маъруф шуданд ва пайравони онҳо миллатгароён номида шуданд. Бо талаби Фихте, дар Олмон иттиҳодияҳои махфии ватандӯстона пайдо шуданд, ки машҳуртарини онҳо Тюгендбунд буд. Ҳадафи онҳо таълим додани ҷавонон ва озод кардани кишвар аз истилогарон буд . Дар нимаи аввали [[асри XIX]] ҳаракатҳои миллатгароӣ дар дигар [[кишвар]]<nowiki/>ҳои [[Аврупо]] низ пайдо шуданд. Дар [[соли 1831]], Ҷузеппе Маззини созмони "Италияи ҷавон" -ро таъсис дод, ки рисолати худро барои омода кардани инқилоб барои табдил додани [[Итолиё]] ба як давлати ягонаи миллӣ эълон кард. Пас аз намунаи [[Итолиё]] , иттифоқи "Олмони ҷавон" ба зудӣ пайдо шуд ва баъдан якчанд созмонҳои дигари шабеҳ пайдо шуданд. Аммо, Маззини танҳо ба худи "лойиҳаи итолиёвӣ" маҳдуд нашуд. Ӯ кӯшиш мекард, ки ҳаракатҳои озодихоҳии кишварҳои гуногуни Аврупоро дар атрофи як ҳадафи муштарак муттаҳид созад.&nbsp;— табдил додани қитъа ба ҷомеаи давлатҳои миллӣ, ки бояд [[монархия]]<nowiki/>ҳои қонунии барқароркардаи Конгресси Венаро иваз мекарданд. Шиори Маззинӣ «ба ҳар миллат»&nbsp;Ибораи «—давлати худамон» дар [[Итолиё]] ва [[Олмон]] мисли даъват барои муттаҳид кардани кишвар садо медод, дар имперотуриҳои [[Утриш]] ва [[Русия]].&nbsp;— ҳамчун талабот барои тақсимоти онҳо ба якчанд давлатҳои алоҳида ва пайравони [[Лаҳистон|лаҳистонӣ]] (инчунин [[Укроин|укроинӣ]])-и Маззинӣ маҷбур шуданд, ки ҳарду вазифаро ҳамзамон иҷро кунанд . Аммо, бо гузашти вақт, шиори "давлати миллӣ" аз ҷониби инқилобгарон ва рақибони муҳофизакор ва реаксионии онҳо гирифта шуд. Маҳз дар замони ӯ муттаҳид кардани Италия аз ҷониби Кавур ва ташкили [[имперотурии Олмон]] аз ҷониби Отто Бисмарк сурат гирифт. [[Александри II]] ва [[Александри III]] кӯшиш карданд, ки [[империя]]<nowiki/>и худро ба давлати миллии Русия табдил диҳанд. == Нигаред низ == * [[Давлат]] * [[Давлати федеролӣ]] * [[Давлати соҳибихтиёр]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} {{Пайвандҳои беруна}} == Манбаъҳо == * [[iarchive:plensl/page/209/mode/1up|Давлати миллӣ]] // Луғати энсиклопедии илмҳои сиёсӣ / таҳрир. : Л.&nbsp;М.&nbsp;Герасина, В.&nbsp;Л.&nbsp;Погрибна, И.&nbsp;AT&nbsp;Полищук ва дигарон Таҳрир аз ҷониби М.&nbsp;П.&nbsp;Требина.&nbsp; Х : Қонун, 2015. == Адабиёт == * [https://archive.org/details/etnoderzhavoznavstvo/page/n540/mode/1up?view=theater Національна держава] // Мала енциклопедія етнодержавознавства / Інститут держави і права ім. В.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwng">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>М.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwnw">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>Корецького НАН України, Упоряд. Ю.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwoQ">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>І.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwog">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>Римаренко та ін.&nbsp;— [[Киив|Київ]]: Генеза, : Довіра, 1996.&nbsp;— С. 539—540.&nbsp;— 942 с.&nbsp;— ISBN 966-507-016-9.&nbsp;— ISBN 966-504-001-4. * ''І. Кресіна, В. Явір''. [https://archive.org/details/Politychna/page/n494/mode/1up?view=theater Нація-держава] // Політична енциклопедія. Редкол.: Ю. Левенець (голова), Ю. Шаповал (заст. голови) та ін.&nbsp;— К.: Парламентське видавництво, 2011.&nbsp;— с.493 ISBN 978-966-611-818-2 * Дітер Ланґевіше. Нація, націоналізм, національна держава в Німеччині і в Європі / Пер. з нім. Олекса Логвиненко.— К.: К. І. С., 2008.— 240 с.: ил. (ISBN 978-966-2141-02-3) [https://web.archive.org/web/20090501050712/http://libra.in.ua/node/446] * История Украины: становление современной нации / Пер. з англ. Николай Климчук.— К.: К. И. С., 2010.— 400 с.: ил. (ISBN 978-966-2141-24-5) [https://web.archive.org/web/20151006041015/http://libra.in.ua/история-украины-становление-современной-нации] * ''Гончаров О.'' [[iarchive:Istoriia2014/page/229/mode/1up|Держава національна]] // Історія в термінах і поняттях. Довідник / Київський національний університет імені Тараса Шевченка. Історічний факультет.— Шидловський П. С., Синиця Є. В., Гладких М. І., Самойленко Л. Г. та ін. / За заг. ред. д-ра іст. наук, проф. Т.В.Орлової.— Київ, 2014.— С. 228—229.&nbsp;— ISBN 978-966-2911-60-2 [[Гурӯҳ:Миллигароӣ]] [[Гурӯҳ:Давлат]] [[Гурӯҳ:Сиёсатшиносӣ]] fvnfnnvm4avn99kunv6coez3unjct8y 1482128 1482127 2026-07-29T05:46:23Z Шухрат Саъдиев 5132 иловаи [[Гурӯҳ:Соҳибихтиёрӣ]] бо ёрии [[Википедиа:HotCat|HotCat]] 1482128 wikitext text/x-wiki '''Давлати миллӣ''' ( {{Lang-en|Nation state}}, {{Lang-fr|État-nation}} )&nbsp;— навъи [[Давлат|давлате]], ки шакли худташкилдиҳӣ, худмуайянкунӣ ва худифодакунии як [[Миллат|миллати]] муайян дар [[Ҳудуд|ҳудуди]] муайяни [[Соҳибихтиёрии давлатӣ|соҳибихтиёр]] мебошад. [[Миллат]] арзиши олӣ, [[Чашма|манбаи]] асосии [[қудрат]] буда, [[Низоми иҷтимоӣ|низоми иҷтимоию]] [[Низоми сиёсӣ|сиёси]]<nowiki/>и чунин [[давлат]]<nowiki/>ро муайян мекунад. Идеали давлати миллӣ давлати якмиллатӣ аст, ки дар он аксарияти кулли [[Шаҳрванд (шахси воқеӣ)|шаҳрвандон]] ба як [[Гурӯҳи этникӣ|гурӯҳи этникии]] бумӣ тааллуқ доранд ва аз як системаи ягонаи рамзӣ истифода мебаранд, ки барои ҳамаи намояндагони ин [[миллат]] фаҳмо аст: [[забон]], [[фарҳанг]], [[Одат|расму оин]], [[тафаккури қолабӣ]], [[Арзиш (илми фалсафа)|системаи арзишҳо]] ва ғайра. Мувофиқи маълумоти [[ЮНЕСКО]] : <ref>{{Cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/social-and-human-sciences/themes/international-migration/glossary/nation-state/|title=Nation-State|website=[[ЮНЕСКО|United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization]]|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/10611/20171126022449/http://www.unesco.org/new/en/social-and-human-sciences/themes/international-migration/glossary/nation-state/|archivedate=26 листопада 2017}}</ref>{{Асосӣ|Миллигароӣ}}[[Мафҳум|Мафҳуми]] давлати миллӣ бо рушди миллатгароӣ дар [[Аврупо]] дар асрҳои XVII ва XVIII, мустамликадорӣ ва ҳаракатҳои миллии озодихоҳӣ - нимаи аввали [[асри XX]], зич алоқаманд аст.. Дар [[асри XX]], давлатҳои миллӣ дар аксари қисматҳои [[ҷаҳон]] шаклҳои бартаридоштаи ташкили давлатӣ шуданд; онҳо давлатҳои [[Сулола|сулолавӣ]] ва синфии асрҳои миёнаро иваз карданд. Давлатҳои миллӣ аксар вақт бо субъектҳои фаромиллии навъи [[Империализм|империалӣ]]-интегралӣ, ба монанди [[империя]]<nowiki/>ҳои гузашта ба монанди [[Иттиҳоди Шуравӣ|ИҶШС]], муқоиса карда мешаванд. Дар охири [[асри XX]], коҳиши давлатҳои миллӣ пешгӯӣ шуда буд, аммо фурӯпошии [[ИҶШС]] баръакси инро исбот кард. Дар аксари созмонҳои байналмилалӣ, ба монанди [[Созмони Милали Муттаҳид|СММ]], давлати миллӣ дар ҳама равандҳои байналмилалӣ ҳамчун воҳиди асосии сиёсӣ амал мекунад. == Таърих ва пайдоиш == Умуман, дар бораи пайдоиши [[Миллат|миллатҳо]] ҳамчун асоси давлатҳои миллӣ андешаи равшане вуҷуд надорад. Миллатгароён иддао доранд, ки [[миллат]] пеш аз давлатдорӣ вуҷуд дорад:[[Ғояи миллӣ|Ғояи '''миллӣ''']], ҳаракати миллатгароӣ хоҳиши қонунии миллатро барои [[Истиқлол (мафҳуми сиёсӣ)|истиқлолият]] инъикос мекунад ва давлати миллӣ натиҷаи қобили фаҳми қонеъ кардани ин хоҳиш аст. Аммо аксари назарияҳои муосир давлатҳои миллиро ҳамчун як падидаи вобастаи аврупоӣ мешуморанд, ки дар натиҷаи паҳншавии саводнокии оммавӣ ва калимаи чопӣ дар [[асри XIX]] пайдо шудааст <ref name="Smith 1998">{{Cite book|url=http://books.google.com/?id=4O0w3ZH57KkC|title=Nationalism and Modernism: A Critical Survey of Recent Theories of Nations and Nationalism|last=Smith|first=Anthony D.|year=1998|publisher=Routledge|location=London|isbn=0415063418}}</ref> <ref name="Anderson 1983">{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=4mmoZFtCpuoC&printsec=frontcover|title=Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism|last=Anderson|first=Benedict|year=1983|publisher=Verso|location=London|isbn=0-86091-059-8|ref=harv}}</ref> . Ҷангҳои Наполеон ба пайдоиши ҳаракатҳое, ки ба ташкили давлатҳои миллӣ нигаронида шуда буданд, такони мустақим бахшиданд. Наполеони I ҳеҷ гоҳ аз таъкид кардан хаста намешуд, ки ӯ аз номи миллати [[Фаронса]] ва ба манфиати он амал мекунад, ки тибқи он...— бо рӯҳияи Руссо— тамоми шаҳрвандони Фаронсаро дарк мекард. Ӯ аз истифодаи орзуҳои озодихоҳонаи итолиёвиҳо ва полякҳо, ки аз ҷониби [[Подшоҳӣ|подшоҳиҳои]] душман ба ӯ [[ғулом]] шуда буданд, ба манфиати худ шарм намедошт. Аммо бо ин кор, ӯ ба афзоиши худшиносии миллии халқҳое, ки бо қувваи силоҳи фаронсавӣ забт карда шуда буданд, саҳм гузошт. [[Файласуф|Файласуфон]] ва [[Рассом|рассомон]] дар болоравии [[ватандӯстӣ]] саҳм гузоштанд — пайравони [[романтизм]], ки ба омӯзиши [[таърих]], таҳқиқ ва ҳифзи расму оинҳои мардумӣ шавқ доштанд ва дар онҳо зуҳуроти рӯҳияи беназири миллиро медиданд. Иоганн Фихте, ки дар аввал [[Ҷумҳурии Фаронса]]<nowiki/>ро «ватани ҳамаи одилони мардум» эълон карда буд, [[соли 1808]] «Суханрониҳо ба миллати Олмон»-ро пешниҳод кард, ки дар он олмониҳоро ба [[Эҳё|эҳёи]] миллӣ ва таъсиси бартарии [[Фарҳанг|фарҳангӣ]] дар [[ҷаҳон]] даъват мекард. Аммо, Фихте, бо истилоҳи "миллат" на шаҳрвандони як давлат, балки [[Ҷамъият|ҷомеъаи]] [[Одам|одамонеро]] мефаҳмид, ки бо расму оин, [[забон]] ва [[фарҳанг]] муттаҳид шудаанд. Файласуфи олмонӣ ҳифз ва рушди онро арзиши олӣ эълон кард, ки одамонро водор мекунад, ки аз манфиатҳои шахсӣ ё синфии худ ба хотири ваҳдати миллӣ даст кашанд. Бо мурури замон, чунин [[Ақида|ақидаҳо]] бо номи миллатгароӣ маъруф шуданд ва пайравони онҳо миллатгароён номида шуданд. Бо талаби Фихте, дар Олмон иттиҳодияҳои махфии ватандӯстона пайдо шуданд, ки машҳуртарини онҳо Тюгендбунд буд. Ҳадафи онҳо таълим додани ҷавонон ва озод кардани кишвар аз истилогарон буд . Дар нимаи аввали [[асри XIX]] ҳаракатҳои миллатгароӣ дар дигар [[кишвар]]<nowiki/>ҳои [[Аврупо]] низ пайдо шуданд. Дар [[соли 1831]], Ҷузеппе Маззини созмони "Италияи ҷавон" -ро таъсис дод, ки рисолати худро барои омода кардани инқилоб барои табдил додани [[Итолиё]] ба як давлати ягонаи миллӣ эълон кард. Пас аз намунаи [[Итолиё]] , иттифоқи "Олмони ҷавон" ба зудӣ пайдо шуд ва баъдан якчанд созмонҳои дигари шабеҳ пайдо шуданд. Аммо, Маззини танҳо ба худи "лойиҳаи итолиёвӣ" маҳдуд нашуд. Ӯ кӯшиш мекард, ки ҳаракатҳои озодихоҳии кишварҳои гуногуни Аврупоро дар атрофи як ҳадафи муштарак муттаҳид созад.&nbsp;— табдил додани қитъа ба ҷомеаи давлатҳои миллӣ, ки бояд [[монархия]]<nowiki/>ҳои қонунии барқароркардаи Конгресси Венаро иваз мекарданд. Шиори Маззинӣ «ба ҳар миллат»&nbsp;Ибораи «—давлати худамон» дар [[Итолиё]] ва [[Олмон]] мисли даъват барои муттаҳид кардани кишвар садо медод, дар имперотуриҳои [[Утриш]] ва [[Русия]].&nbsp;— ҳамчун талабот барои тақсимоти онҳо ба якчанд давлатҳои алоҳида ва пайравони [[Лаҳистон|лаҳистонӣ]] (инчунин [[Укроин|укроинӣ]])-и Маззинӣ маҷбур шуданд, ки ҳарду вазифаро ҳамзамон иҷро кунанд . Аммо, бо гузашти вақт, шиори "давлати миллӣ" аз ҷониби инқилобгарон ва рақибони муҳофизакор ва реаксионии онҳо гирифта шуд. Маҳз дар замони ӯ муттаҳид кардани Италия аз ҷониби Кавур ва ташкили [[имперотурии Олмон]] аз ҷониби Отто Бисмарк сурат гирифт. [[Александри II]] ва [[Александри III]] кӯшиш карданд, ки [[империя]]<nowiki/>и худро ба давлати миллии Русия табдил диҳанд. == Нигаред низ == * [[Давлат]] * [[Давлати федеролӣ]] * [[Давлати соҳибихтиёр]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} {{Пайвандҳои беруна}} == Манбаъҳо == * [[iarchive:plensl/page/209/mode/1up|Давлати миллӣ]] // Луғати энсиклопедии илмҳои сиёсӣ / таҳрир. : Л.&nbsp;М.&nbsp;Герасина, В.&nbsp;Л.&nbsp;Погрибна, И.&nbsp;AT&nbsp;Полищук ва дигарон Таҳрир аз ҷониби М.&nbsp;П.&nbsp;Требина.&nbsp; Х : Қонун, 2015. == Адабиёт == * [https://archive.org/details/etnoderzhavoznavstvo/page/n540/mode/1up?view=theater Національна держава] // Мала енциклопедія етнодержавознавства / Інститут держави і права ім. В.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwng">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>М.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwnw">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>Корецького НАН України, Упоряд. Ю.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwoQ">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>І.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwog">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>Римаренко та ін.&nbsp;— [[Киив|Київ]]: Генеза, : Довіра, 1996.&nbsp;— С. 539—540.&nbsp;— 942 с.&nbsp;— ISBN 966-507-016-9.&nbsp;— ISBN 966-504-001-4. * ''І. Кресіна, В. Явір''. [https://archive.org/details/Politychna/page/n494/mode/1up?view=theater Нація-держава] // Політична енциклопедія. Редкол.: Ю. Левенець (голова), Ю. Шаповал (заст. голови) та ін.&nbsp;— К.: Парламентське видавництво, 2011.&nbsp;— с.493 ISBN 978-966-611-818-2 * Дітер Ланґевіше. Нація, націоналізм, національна держава в Німеччині і в Європі / Пер. з нім. Олекса Логвиненко.— К.: К. І. С., 2008.— 240 с.: ил. (ISBN 978-966-2141-02-3) [https://web.archive.org/web/20090501050712/http://libra.in.ua/node/446] * История Украины: становление современной нации / Пер. з англ. Николай Климчук.— К.: К. И. С., 2010.— 400 с.: ил. (ISBN 978-966-2141-24-5) [https://web.archive.org/web/20151006041015/http://libra.in.ua/история-украины-становление-современной-нации] * ''Гончаров О.'' [[iarchive:Istoriia2014/page/229/mode/1up|Держава національна]] // Історія в термінах і поняттях. Довідник / Київський національний університет імені Тараса Шевченка. Історічний факультет.— Шидловський П. С., Синиця Є. В., Гладких М. І., Самойленко Л. Г. та ін. / За заг. ред. д-ра іст. наук, проф. Т.В.Орлової.— Київ, 2014.— С. 228—229.&nbsp;— ISBN 978-966-2911-60-2 [[Гурӯҳ:Миллигароӣ]] [[Гурӯҳ:Давлат]] [[Гурӯҳ:Сиёсатшиносӣ]] [[Гурӯҳ:Соҳибихтиёрӣ]] gbca27fdwlg0azqgnwpf5gyk4xiq74w 0 332949 1482135 2026-07-29T08:12:04Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Бошӣ''' пасванди баъзе исмҳо, ки аз истилоҳи туркии бош ба маънии сар ва бандаки нисбӣ таркиб ёфта, бештар маънии сардор, фармондеҳ ва сарварро ифода мекунад. == Таърихи пайдоиш ва густариш == Пас аз истилои муғул дар қатори дигар истилоҳоти туркӣ бошӣ ҳамчун... 1482135 wikitext text/x-wiki '''Бошӣ''' пасванди баъзе исмҳо, ки аз истилоҳи туркии бош ба маънии сар ва бандаки нисбӣ таркиб ёфта, бештар маънии сардор, фармондеҳ ва сарварро ифода мекунад. == Таърихи пайдоиш ва густариш == Пас аз истилои муғул дар қатори дигар истилоҳоти туркӣ бошӣ ҳамчун ҷузъи таркиби унвони шуғл, рутба ва мансаби дарборӣ ба забони форсӣ ворид гардид. Аммо кор­бурди бошӣ дар замони ҳукумати Сафавиён, Қоҷорҳо (дар Эрон) ва Манғитиён (дар Мовароуннаҳр) вусъат ёфта, ман­сабҳои дарборие чун қӯрбошӣ, эшикоғобошӣ, қӯрчи­бо­шӣ, мирзобошӣ, обдорбошӣ, ошпазбошӣ, аслиҳадор­бо­шӣ, амирохурбошӣ, амиршикорбошӣ, анбордорбошӣ, боғбон­бошӣ, туфангдорбошӣ, тӯпчибошӣ, чароғдор­бо­шӣ, тушмолбошӣ, ходимбошӣ, хоҷабошӣ, суфрачибошӣ, шотирбошӣ, шаробчибошӣ, саррофбошӣ, заробибошӣ, фаррошбошӣ, филбонбошӣ, қӯшчибошӣ, мутаваллибошӣ, меъморбошӣ, машъалдорбошӣ, муллобошӣ, мунаҷҷим­бо­шӣ, меҳмондорбошӣ, муншибошӣ, юзбошӣ, эликбошӣ ва мингбошӣ вуҷуд доштанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Бошӣ|3|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Мансабҳо ва унвонҳои таърихӣ]] f3f5astpzccgyguupev5pkplcqmgo7x 1482136 1482135 2026-07-29T08:13:00Z Rabboni Hakimzoda 123692 1482136 wikitext text/x-wiki '''Бошӣ''' пасванди баъзе исмҳо, ки аз истилоҳи туркии бош ба маънии сар ва бандаки нисбӣ таркиб ёфта, бештар маънии сардор, фармондеҳ ва сарварро ифода мекунад. == Таърихи пайдоиш ва густариш == Пас аз истилои муғул дар қатори дигар истилоҳоти туркӣ бошӣ ҳамчун ҷузъи таркиби унвони шуғл, рутба ва мансаби дарборӣ ба забони форсӣ ворид гардид. Аммо кор­бурди бошӣ дар замони ҳукумати [[Сафавиён]], [[Қоҷориён|Қоҷорҳо]] (дар [[Эрон]]) ва [[Манғития|Манғитиён]] (дар [[Мовароуннаҳр]]) вусъат ёфта, ман­сабҳои дарборие чун қӯрбошӣ, эшикоғобошӣ, қӯрчи­бо­шӣ, мирзобошӣ, обдорбошӣ, ошпазбошӣ, аслиҳадор­бо­шӣ, амирохурбошӣ, амиршикорбошӣ, анбордорбошӣ, боғбон­бошӣ, туфангдорбошӣ, тӯпчибошӣ, чароғдор­бо­шӣ, тушмолбошӣ, ходимбошӣ, хоҷабошӣ, суфрачибошӣ, шотирбошӣ, шаробчибошӣ, саррофбошӣ, заробибошӣ, фаррошбошӣ, филбонбошӣ, қӯшчибошӣ, мутаваллибошӣ, меъморбошӣ, машъалдорбошӣ, муллобошӣ, мунаҷҷим­бо­шӣ, меҳмондорбошӣ, муншибошӣ, юзбошӣ, эликбошӣ ва мингбошӣ вуҷуд доштанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Бошӣ|3|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Мансабҳо ва унвонҳои таърихӣ]] jucz1te8vgi5iauhymngufzrhmc003a 0 332950 1482137 2026-07-29T08:31:55Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: {{Деҳа |намуд = Деҳа |ном = Бошқайнғр |номи аслӣ = |расм = |ҷузъи номгӯй = |нишон = |парчам = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Country = Тоҷикистон |Herl = Хатлон |District = ноҳияи Ёвон |Jamoat = ҷамоати деҳоти Норин |соби... 1482137 wikitext text/x-wiki {{Деҳа |намуд = Деҳа |ном = Бошқайнғр |номи аслӣ = |расм = |ҷузъи номгӯй = |нишон = |парчам = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Country = Тоҷикистон |Herl = Хатлон |District = ноҳияи Ёвон |Jamoat = ҷамоати деҳоти Норин |собиқ = |масоҳат = |баландӣ = |аҳолӣ = 3200 |сол = 2012 |миллатҳо = |конf = |телефонӣ = |почта = |коди ғир = |сайт = |сайти дигар = }} Бошқайнғр — деҳа дар ҷамоати деҳоти Норини ноҳияи Ёвон. Аз Бошқайнғр то маркази ноҳия 30 км; роҳ асфалтпӯш. Таърих ва аҳолӣ Аҳолиаш 3200 нафар (соли 2012). Иншоот ва соҳаҳо Дар деҳа мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ, дорухона, бунгоҳи тиббӣ, клуб ва 2 нуқтаи савдои хусусӣ мавҷуд аст. Соҳаҳои асосии хоҷагӣ: пахтакорӣ, боғдорӣ ва ғаллакорӣ. Заминҳо аз нақби обии Вахш – Ёвон обёрӣ мешаванд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Бошқайнғр|3|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Ёвон]] 10pve3uusycalw7ogw2k80hpvm00d9w 1482138 1482137 2026-07-29T08:34:48Z Rabboni Hakimzoda 123692 1482138 wikitext text/x-wiki {{Деҳа |намуд = Деҳа |ном = Бошқайнғр |номи аслӣ = |расм = |ҷузъи номгӯй = |нишон = |парчам = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Country = Тоҷикистон |Herl = Хатлон |District = ноҳияи Ёвон |Jamoat = ҷамоати деҳоти Норин |собиқ = |масоҳат = |баландӣ = |аҳолӣ = 3200 |сол = 2012 |миллатҳо = |конf = |телефонӣ = |почта = |коди ғир = |сайт = |сайти дигар = }} Бошқайнғр — деҳа дар ҷамоати деҳоти Норини ноҳияи Ёвон. Аз Бошқайнғр то маркази ноҳия 30 км; роҳ асфалтпӯш. Таърих ва аҳолӣ Аҳолиаш 3200 нафар (соли 2012). Иншоот ва соҳаҳо Дар деҳа мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ, дорухона, бунгоҳи тиббӣ, клуб ва 2 нуқтаи савдои хусусӣ мавҷуд аст. Соҳаҳои асосии хоҷагӣ: пахтакорӣ, боғдорӣ ва ғаллакорӣ. Заминҳо аз нақби обии Вахш – Ёвон обёрӣ мешаванд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Бошқайнғр|3|муаллиф= }} 8b2kcms6hx7nzm1dgcoam5eevoc3ssa 1482139 1482138 2026-07-29T08:35:29Z Rabboni Hakimzoda 123692 1482139 wikitext text/x-wiki Бошқайнғр — деҳа дар ҷамоати деҳоти Норини ноҳияи Ёвон. Аз Бошқайнғр то маркази ноҳия 30 км; роҳ асфалтпӯш. Таърих ва аҳолӣ Аҳолиаш 3200 нафар (соли 2012). Иншоот ва соҳаҳо Дар деҳа мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ, дорухона, бунгоҳи тиббӣ, клуб ва 2 нуқтаи савдои хусусӣ мавҷуд аст. Соҳаҳои асосии хоҷагӣ: пахтакорӣ, боғдорӣ ва ғаллакорӣ. Заминҳо аз нақби обии Вахш – Ёвон обёрӣ мешаванд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Бошқайнғр|3|муаллиф= }} j1c3mkdt43po652xmsfy3oruwh70yrz 1482140 1482139 2026-07-29T08:35:50Z Rabboni Hakimzoda 123692 1482140 wikitext text/x-wiki Бошқайнғр — деҳа дар ҷамоати деҳоти Норини ноҳияи Ёвон. Аз Бошқайнғр то маркази ноҳия 30 км; роҳ асфалтпӯш. Таърих ва аҳолӣ Аҳолиаш 3200 нафар (соли 2012). Иншоот ва соҳаҳо Дар деҳа мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ, дорухона, бунгоҳи тиббӣ, клуб ва 2 нуқтаи савдои хусусӣ мавҷуд аст. Соҳаҳои асосии хоҷагӣ: пахтакорӣ, боғдорӣ ва ғаллакорӣ. Заминҳо аз нақби обии Вахш – Ёвон обёрӣ мешаванд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Бошқайнғр|3|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Ёвон]] hlcy8ksqdiglcg7mi8l3fruzj4vpwzr 1482141 1482140 2026-07-29T08:36:15Z Rabboni Hakimzoda 123692 1482141 wikitext text/x-wiki дорухона, бунгоҳи тиббӣ, клуб ва 2 нуқтаи савдои хусусӣ дорад. Соҳаҳои асосии хоҷагӣ: пахтакорӣ, боғдорӣ ва ғаллакорӣ. Заминҳо аз нақби обии Вахш – Ёвон обёрӣ мешаванд. {{Деҳа |намуд = Деҳа |ном = Бошқайнғр |номи аслӣ = |расм = |ҷузъи номгӯй = |нишон = |парчам = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Country = Тоҷикистон |Herl = Хатлон |District = ноҳияи Ёвон |Jamoat = ҷамоати деҳоти Норин |собиқ = |масоҳат = |баландӣ = |аҳолӣ = 3200 |сол = 2012 |миллатҳо = |конf = |телефонӣ = |почта = |коди ғир = |сайт = |сайти дигар = }} Бошқайнғр — деҳа дар ҷамоати деҳоти Норини ноҳияи Ёвон. Аз Бошқайнғр то маркази ноҳия 30 км; роҳ асфалтпӯш. Таърих ва аҳолӣ Аҳолиаш 3200 нафар (соли 2012). Иншоот ва соҳаҳо Дар деҳа мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ, дорухона, бунгоҳи тиббӣ, клуб ва 2 нуқтаи савдои хусусӣ мавҷуд аст. Соҳаҳои асосии хоҷагӣ: пахтакорӣ, боғдорӣ ва ғаллакорӣ. Заминҳо аз нақби обии Вахш – Ёвон обёрӣ мешаванд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Бошқайнғр|3|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Ёвон]] r1p44bwcwjxk2pwtcv4u20gk9cwuyd5 1482142 1482141 2026-07-29T08:37:49Z Rabboni Hakimzoda 123692 1482142 wikitext text/x-wiki {{Деҳа}} Бошқайнғр — деҳа дар ҷамоати деҳоти Норини ноҳияи Ёвон. Аз Бошқайнғр то маркази ноҳия 30 км; роҳ асфалтпӯш. Таърих ва аҳолӣ Аҳолиаш 3200 нафар (соли 2012). Иншоот ва соҳаҳо Дар деҳа мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ, дорухона, бунгоҳи тиббӣ, клуб ва 2 нуқтаи савдои хусусӣ мавҷуд аст. Соҳаҳои асосии хоҷагӣ: пахтакорӣ, боғдорӣ ва ғаллакорӣ. Заминҳо аз нақби обии Вахш – Ёвон обёрӣ мешаванд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Бошқайнғр|3|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Ёвон]] sj7fuj4wjxz669f1aah5zb3lttt81tw 0 332951 1482143 2026-07-29T08:56:10Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Бошқирдҳо''' (худ башқорт мегӯянд), мардуме дар Руссия. == Ҷойгиршавӣ ва паҳншавӣ == Аҳолии муқимии Бошқирдистон дар Федератсияи Руссия. Дар вилоятҳои Челябинск, Оренбург, Перм, Қур­ғон, Свердловск, Тюмен ва Саратов зиндагӣ мекунанд. == Забон ва хат == Забонашо... 1482143 wikitext text/x-wiki '''Бошқирдҳо''' (худ башқорт мегӯянд), мардуме дар Руссия. == Ҷойгиршавӣ ва паҳншавӣ == Аҳолии муқимии Бошқирдистон дар Федератсияи Руссия. Дар вилоятҳои Челябинск, Оренбург, Перм, Қур­ғон, Свердловск, Тюмен ва Саратов зиндагӣ мекунанд. == Забон ва хат == Забонашон бошқирдӣ. Бошқирдҳоҳо дар Қазоқи­стон, Турк­манис­тон, Ӯзбекистон ва Қирғизистону Тоҷи­кистон низ ҳаёт ба сар мебаранд. Қисме аз онҳо дар Украина низ мас­кунанд. Асосан ба ду лаҳҷаи забони бош­қирдӣ (юрма­ти­нӣ – дар ҷануб ва қувақонӣ – дар шарқ) гап мезананд. Ба забонҳои русӣ ва тоторӣ низ такаллум мекунанд. Хатташон кириллист. == Шумора ва дин == Шумораи умумиашон дар аввали асри XXI бештар аз 1,45 млн нафар қайд шудааст. Дар Руссия тақр. 1,35 млн нафар, дар Бош­қирдистон 864 ҳазор нафар ҳаёт ба сар мебаранд. Диндорон мусулмонони суннианд. Ун­сур­ҳои дини қадими аҷ­додӣ низ то ҳол боқиянд. == Таърих == Таърихи пайдоиши Б. ниҳоят мураккаб аст. Макони ташаккули бошқирдҳо Урали Ҷанубӣ ва дашт­ҳои ҳамшафати он аз давра­ҳои қа­дим ҷойи таъсири мута­қобили маданият ва забон­ҳои гуногун буд. Дар нимаи 2-юми ҳазораи то мелод дар ҷануби Бош­қирдистон чорводорони эронизабон – сарматҳо, дар шимол қабилаҳои зироаткору шикорӣ – аҷдоди халқҳои фи­ну угор зиндагӣ мекарданд. Дар ҳазораи якум ба Урали Ҷа­нубӣ кӯчиёни турк дохил шуда, то охири ҳазор­сола тамоми Бошқир­дистонро ишғол карданд. Дар бораи бошқирдҳо навиштаҳои асрҳои IX–X боқӣ мондааст. Солҳои 1552–57 ба давлати князии Маскав ҳамроҳ шуданд. Аср­ҳои XVII–XIX бошқирдҳо ба за­мин­дорӣ ва моҳигирӣ машғул буданд. Дар солҳои Ҳокимияти Шӯравӣ бошқирдҳо соҳиби мухторияти мил­лӣ гардида (аз соли 1919), саноати пуриқтидор ва хоҷа­гии қишлоқи мутараққӣ барпо карданд. Илму маданият инкишоф ёфта, зиёиёни миллӣ ба камол расиданд. == Фарҳанг ва анъанаҳо == Идҳои мил­лӣ то ҳол доир мегарданд (қарғатӯй – дар аввали баҳор, сабантӯй – иди шудгори замин, ҷийи – иди мар­думӣ ва ғайра). Фолклор, ривоятхонӣ ва хондани сурудҳои миллӣ хе­ле равнақ ёфтааст. Роҷеъ ба таърих, хоҷагӣ ва маданияти бошқирдҳо нигар [[Бошқирдистон|Бош­қир­дистон.]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Бошқирдҳо|3|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Халқҳои Турк}} [[Гурӯҳ:Халқҳои Руссия]] e8ftazglymd9tgfcpfw529kv3fhf7mt 1482144 1482143 2026-07-29T08:56:30Z Rabboni Hakimzoda 123692 1482144 wikitext text/x-wiki '''Бошқирдҳо''' (худ башқорт мегӯянд), мардуме дар Руссия. == Ҷойгиршавӣ ва паҳншавӣ == Аҳолии муқимии Бошқирдистон дар Федератсияи Руссия. Дар вилоятҳои Челябинск, Оренбург, Перм, Қур­ғон, Свердловск, Тюмен ва Саратов зиндагӣ мекунанд. == Забон ва хат == Забонашон бошқирдӣ. Бошқирдҳоҳо дар Қазоқи­стон, Турк­манис­тон, Ӯзбекистон ва Қирғизистону Тоҷи­кистон низ ҳаёт ба сар мебаранд. Қисме аз онҳо дар Украина низ мас­кунанд. Асосан ба ду лаҳҷаи забони бош­қирдӣ (юрма­ти­нӣ – дар ҷануб ва қувақонӣ – дар шарқ) гап мезананд. Ба забонҳои русӣ ва тоторӣ низ такаллум мекунанд. Хатташон кириллист. == Шумора ва дин == Шумораи умумиашон дар аввали асри XXI бештар аз 1,45 млн нафар қайд шудааст. Дар Руссия тақр. 1,35 млн нафар, дар Бош­қирдистон 864 ҳазор нафар ҳаёт ба сар мебаранд. Диндорон мусулмонони суннианд. Ун­сур­ҳои дини қадими аҷ­додӣ низ то ҳол боқиянд. == Таърих == Таърихи пайдоиши Б. ниҳоят мураккаб аст. Макони ташаккули бошқирдҳо Урали Ҷанубӣ ва дашт­ҳои ҳамшафати он аз давра­ҳои қа­дим ҷойи таъсири мута­қобили маданият ва забон­ҳои гуногун буд. Дар нимаи 2-юми ҳазораи то мелод дар ҷануби Бош­қирдистон чорводорони эронизабон – сарматҳо, дар шимол қабилаҳои зироаткору шикорӣ – аҷдоди халқҳои фи­ну угор зиндагӣ мекарданд. Дар ҳазораи якум ба Урали Ҷа­нубӣ кӯчиёни турк дохил шуда, то охири ҳазор­сола тамоми Бошқир­дистонро ишғол карданд. Дар бораи бошқирдҳо навиштаҳои асрҳои IX–X боқӣ мондааст. Солҳои 1552–57 ба давлати князии Маскав ҳамроҳ шуданд. Аср­ҳои XVII–XIX бошқирдҳо ба за­мин­дорӣ ва моҳигирӣ машғул буданд. Дар солҳои Ҳокимияти Шӯравӣ бошқирдҳо соҳиби мухторияти мил­лӣ гардида (аз соли 1919), саноати пуриқтидор ва хоҷа­гии қишлоқи мутараққӣ барпо карданд. Илму маданият инкишоф ёфта, зиёиёни миллӣ ба камол расиданд. == Фарҳанг ва анъанаҳо == Идҳои мил­лӣ то ҳол доир мегарданд (қарғатӯй – дар аввали баҳор, сабантӯй – иди шудгори замин, ҷийи – иди мар­думӣ ва ғайра). Фолклор, ривоятхонӣ ва хондани сурудҳои миллӣ хе­ле равнақ ёфтааст. Роҷеъ ба таърих, хоҷагӣ ва маданияти бошқирдҳо нигар [[Бошқирдистон|Бош­қир­дистон.]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Бошқирдҳо|3|муаллиф= }} mmx2uickdg9kax4yl48st7l5jdiku7j 0 332952 1482145 2026-07-29T10:28:53Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Боъис''', '''ал-Боъис''' (ар: الباعث – барангезанда ва зиндасозанда), яке аз номҳои накӯи Худованд. == Маънои луғавии вожа ва корбурди он дар Қуръон == Вожаи Боъис аз решаи баъс (بعث) ба маънои барангехтан, равона намудан ва эҳё кардан гирифта шуда, муштаққоти гуно... 1482145 wikitext text/x-wiki '''Боъис''', '''ал-Боъис''' (ар: الباعث – барангезанда ва зиндасозанда), яке аз номҳои накӯи Худованд. == Маънои луғавии вожа ва корбурди он дар Қуръон == Вожаи Боъис аз решаи баъс (بعث) ба маънои барангехтан, равона намудан ва эҳё кардан гирифта шуда, муштаққоти гуногуни он дар Қуръ­он ба ҳамон маънои васеи луғавиаш 70 бор ба кор рафтааст, ки биъсат (барангехтан)-и пайғамбарон, зинда гар­донидани баъд аз миронидан (баъси баъдалмавт), эҳёи табиат пас аз давраи карахтӣ, гумоштан ба коре ва ғайраро дар бар мегирад. == Маънои истилоҳии вожа ва оятҳои марбут ба он == Тамоми ин маонӣ дар зимни номи Боъиси Худованд шомил ҳастанд, вале аслан як маъно – барангехтани мурдагон аз қабрҳояшон дар рӯзи қиёмат дар корбурдҳои истилоҳӣ бар маъноҳои дигари он ғолиб гардида, тақр. ба он ихтисос ёфтааст ва аҳёнан ба маънои биъсати пай­ғам­барон низ ба кор рафтааст: (22:7; 6:36;  58:6; 64:7). == Калимаҳои муродиф ва сарчашмаҳои ҳадисӣ == Боъис вақте ба маънои барангезанда (зиндасозанда) ба кор равад, бо номҳои Муҳйӣ, Муъид ва Ҷомеъи Худованд мутародиф мебошад. Ин вожа дар Қуръони карим бо муш­таққоти феълӣ омадааст ва дар суннати набавӣ дар ҳади­си асмоуллоҳ – «Сунан»-и Тирмизӣ (3507), «Сунан»-и Иб­ни Моҷа (3861), «Мустадрак»-и Ҳоким ва «Фатҳул­борӣ»-и Ибни Ҳаҷари Асқалонӣ (14/468, 469) ба шакли исми фо­ил зикр шудааст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Боъис|3|муаллиф=А. Боқизода.}} [[Гурӯҳ:Номҳои Худо]] 7c04ajo42717fqfxt4wlbfimxkefd7b 1482146 1482145 2026-07-29T10:31:23Z Rabboni Hakimzoda 123692 1482146 wikitext text/x-wiki '''Боъис''', '''ал-Боъис''' (ар: الباعث – барангезанда ва зиндасозанда), яке аз номҳои накӯи Худованд. == Маънои луғавии вожа ва корбурди он дар Қуръон == Вожаи Боъис аз решаи баъс (بعث) ба маънои барангехтан, равона намудан ва эҳё кардан гирифта шуда, муштаққоти гуногуни он дар Қуръ­он ба ҳамон маънои васеи луғавиаш 70 бор ба кор рафтааст, ки биъсат (барангехтан)-и пайғамбарон, зинда гар­донидани баъд аз миронидан (баъси баъдалмавт), эҳёи табиат пас аз давраи карахтӣ, гумоштан ба коре ва ғайраро дар бар мегирад. == Маънои истилоҳии вожа ва оятҳои марбут ба он == Тамоми ин маонӣ дар зимни номи Боъиси Худованд шомил ҳастанд, вале аслан як маъно – барангехтани мурдагон аз қабрҳояшон дар рӯзи қиёмат дар корбурдҳои истилоҳӣ бар маъноҳои дигари он ғолиб гардида, тақр. ба он ихтисос ёфтааст ва аҳёнан ба маънои биъсати пай­ғам­барон низ ба кор рафтааст: (22:7; 6:36;  58:6; 64:7). == Калимаҳои муродиф ва сарчашмаҳои ҳадисӣ == Боъис вақте ба маънои барангезанда (зиндасозанда) ба кор равад, бо номҳои Муҳйӣ, Муъид ва Ҷомеъи Худованд мутародиф мебошад. Ин вожа дар Қуръони карим бо муш­таққоти феълӣ омадааст ва дар суннати набавӣ дар ҳади­си асмоуллоҳ – «Сунан»-и Тирмизӣ (3507), «Сунан»-и Иб­ни Моҷа (3861), «Мустадрак»-и Ҳоким ва «Фатҳул­борӣ»-и Ибни Ҳаҷари Асқалонӣ (14/468, 469) ба шакли исми фо­ил зикр шудааст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Боъис|3|муаллиф=А. Боқизода.}} [[Гурӯҳ:Истилоҳоти Қуръон]] [[Гурӯҳ:Асмоулҳусно]] [[Гурӯҳ:Ақидаи Исломӣ]] dq29lla4jthjpb4cnkmbsb2vb8s96dj 1482147 1482146 2026-07-29T10:33:32Z Rabboni Hakimzoda 123692 1482147 wikitext text/x-wiki '''Боъис''', '''ал-Боъис''' (ар: الباعث – барангезанда ва зиндасозанда), яке аз номҳои накӯи Худованд. == Маънои луғавии вожа ва корбурди он дар Қуръон == Вожаи Боъис аз решаи баъс (بعث) ба маънои барангехтан, равона намудан ва эҳё кардан гирифта шуда, муштаққоти гуногуни он дар Қуръ­он ба ҳамон маънои васеи луғавиаш 70 бор ба кор рафтааст, ки биъсат (барангехтан)-и пайғамбарон, зинда гар­донидани баъд аз миронидан (баъси баъдалмавт), эҳёи табиат пас аз давраи карахтӣ, гумоштан ба коре ва ғайраро дар бар мегирад. == Маънои истилоҳии вожа ва оятҳои марбут ба он == Тамоми ин маонӣ дар зимни номи Боъиси Худованд шомил ҳастанд, вале аслан як маъно – барангехтани мурдагон аз қабрҳояшон дар рӯзи қиёмат дар корбурдҳои истилоҳӣ бар маъноҳои дигари он ғолиб гардида, тақр. ба он ихтисос ёфтааст ва аҳёнан ба маънои биъсати пай­ғам­барон низ ба кор рафтааст: (22:7; 6:36;  58:6; 64:7). == Калимаҳои муродиф ва сарчашмаҳои ҳадисӣ == Боъис вақте ба маънои барангезанда (зиндасозанда) ба кор равад, бо номҳои Муҳйӣ, Муъид ва Ҷомеъи Худованд мутародиф мебошад. Ин вожа дар Қуръони карим бо муш­таққоти феълӣ омадааст ва дар суннати набавӣ дар ҳади­си асмоуллоҳ – «Сунан»-и Тирмизӣ (3507), «Сунан»-и Иб­ни Моҷа (3861), «Мустадрак»-и Ҳоким ва «Фатҳул­борӣ»-и Ибни Ҳаҷари Асқалонӣ (14/468, 469) ба шакли исми фо­ил зикр шудааст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Боъис|3|муаллиф=А. Боқизода.}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Номҳои некӯи Худованд]] gd1nraa27fmvi0g5g4i0m6w37z15u47