Ҷаҳонишудан

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="tg">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>tgwiki</dbname>
    <base>https://tg.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D2%B3%D0%B8%D1%84%D0%B0%D0%B8_%D0%B0%D1%81%D0%BB%D3%A3</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.13</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Вижа</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Баҳс</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Корбар</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Баҳси корбар</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Баҳси Википедиа</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Акс</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Баҳси акс</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">Медиавики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Баҳси медиавики</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Баҳси шаблон</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Роҳнамо</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Баҳси роҳнамо</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Гурӯҳ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Баҳси гурӯҳ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Баҳси портал</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Лоиҳа</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Баҳси Лоиҳа</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модул</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Баҳси Модул</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Ҷаҳонишудан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6988</id>
    <revision>
      <id>1482159</id>
      <parentid>1431713</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T17:24:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>/* Таърих */ илова</comment>
      <origin>1482159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14697" sha1="e6vf7hjz74kiabsbhumo4lllcl2xidb" xml:space="preserve">'''Ҷаҳонишудан''' ({{lang-fa|جهانی‌شدن}}), '''глобализатсия''' (лот. {{lang-la|globus}} — замин, {{lang-fr|global}} — умумӣ) — фароянди куниши мутақобил ва якпорчагии [[мардум]], [[Ширкати хусусӣ|ширкатҳо]] ва [[давлат]]ҳо дар саросари ҷаҳон аст.

== Таърих ==
Пайдоиши мафҳуми ҷаҳонишуданро бо номи иқтисоддони амрикоӣ Т. Левитт (1925—2006) алоқаманд менамоянд. Ӯ мафҳуми мазкурро барои ифодаи ба ҳам омадани бозори маҳсулоти алоҳида, ки ширкатҳои бузург истеҳсол менамуданд, истифода мебурд. Фаҳмиши илмии ҷаҳонишуданро ҷомеашиноси амрикоӣ Р. Робертсон (таваллуд 1938) пешниҳод намуд. Муҳақкиқи ҷопонӣ К. Омае (таваллуд 1943) онро дар асари «Олами сарҳаддот» муфассал тавсиф намудааст.

Дар ҷаҳони муосир масъалаи ҷаҳонишудан мақоми махсус пайдо намудааст. Бештар ҷаҳонишудан се ҷиҳати муносибатҳоро барҷаста нишон медиҳад:

# омехта гаштани сиёсати кабир бо сиёсати соҳавӣ;
# дар ҳолати омехташавӣ амалӣ гаштани сиёсати хориҷию дохилии давлатҳо;
# тадриҷан аҳаммияти худро гум кардани фаъолият ва қарордодҳои субъектҳои дохилии сиёсат, бартарӣ пайдо намудани мақом ва нақши ҷомеаи ҷаҳонӣ, ташкилотҳои бонуфузи байналмилалӣ, ширкатҳои байналмилалӣ ва ғ.

[[Давлати миллӣ]], ки дар муайян намудани сиёсати дохилию хориҷии хеш мустақил буду тамоми фаъолияти худро барои манфиатҳои миллӣ ва таъмини амнияти давлатӣ равона месохт, дар замони инкишофи равандҳои ҷаҳонишудан мақоми дигар пайдо менамояд.

То солҳои 70 асри 20 [[Давлати миллӣ|давлатҳои миллӣ]] дар муқаррар ва амалӣ намудани ҳам сиёсати дохилӣ ва ҳам сиёсати хориҷӣ ихтиёри комил доштанд. Онҳо масъалаҳои асосии рушди кишварро мустақилона ҳал мекарданд. [[Давлати миллӣ]], ки субъекти комилҳуқуқи муносибатҳои байналмилалӣ мебошад, барои ҳимояи манфиатҳои миллӣ ва таъмини амнияти давлатӣ бо давлатҳои дигар дар робитаи мутақобила қарор мегирифт. Дар замони муосир муносибатҳо ба куллӣ тағйир ёфтаанд. Ҷаҳон ҳамчун воҳиди ягона ташаккул меёбад. Дар назди ҷомеа масъалаҳое пайдо мешаванд, ки ҳукуматҳои давлатҳои алоҳида имкон ва қудрати қабули қарори саривақтӣ ва лозимиро надоранд. Дастгоҳи идоракунию бюрократии давлатҳои алоҳида аз нотавонии хеш гувоҳӣ дода, имконоти ҳалли беҳтари масъалаҳоро дарёфт карда наметавонанд. Заифии онҳо, алалхусус, ҳангоми ҳолатҳои буҳронӣ ва фавқулодаи рушди [[ҷомеъа]], ки қабулу воқеигардонии қарорҳои қатъӣ ва фавриро талаб доранд, намудор мегардад.

Нақши барҷастаро амалҳо ва қарорҳое мебозанд, ки берун аз [[ҳудуд]]ҳои [[давлати миллӣ]] дар ҳукуматҳои дигар ё аз ҷониби ташкилотҳои байналмилалӣ қабул гардидаанд. Махсусан, дар ҳолати инкишофи худтаъминкунӣ (автаркӣ)-и давлатҳо самаранокии фаъолияти ҳаётӣ чандон намоён намегардад. Дар шароити имрӯза аз бисёр ҷиҳатҳо фаъолияти ҳаётии одамон, заминаҳои зарурии пешрафти иқтисодии кишварҳои алоҳида ва умуман, ҷомеаъи ҷаҳонӣ аз рушди [[иқтисодиёти бозаргонӣ]] ва кушодагию озодии иқтисодиёт бармеояд. Давлатҳо фақат метавонанд иқтисодиёти ватаниро бо иқтисодиёти ҷаҳонишудан наздик намуда, бо ҷараёни танзимнашавандаи иқтисодиёти глобалӣ ҳамоҳанг созанд. Аз ин хотир, аҳволи [[одам]]он ва сатҳи некуаҳволии онҳо ба фаъолияти [[ҳукумат]]ҳои миллӣ чандон вобаста набуда, дар бисёр мавридҳо аз қабули қарорҳое бармеоянд, ки дар созмонҳои умумисайёравию минтақавӣ ба тасвиб расидаанд.

Раванди ҷаҳонишудан имконоти аз ҳам ҷудо намудани сиёсати дохилӣ ва хориҷиро хеле маҳдуд менамояд. Ташкилот, иттиҳодияҳо ва ширкатҳои гуногун дар як вақт кӯшиш менамоянд, ки ҳам ба саволҳои сиёсати дохилӣ ва ҳам ба масъалаҳои низоми муносибатҳои байналмилалӣ ҷавоб ҷӯянд. Дар мамлакатҳои зиёде дар назди ниҳоду сохторҳои сиёсӣ намояндагии манфиатҳои иқтисодию молиявии кишварҳои хориҷӣ ташаккул ёфтаанд, ки тавассути фаъолияти лоббистӣ кӯшиши ҳалли масъалаҳоро менамоянд. Чунин ҳолат бори дигар аз ҳам ҷудо набудани навъҳои асосии сиёсати кабирро нишон медиҳад. Ҳолати бавуҷудомадаи мақоми [[Давлати миллӣ|давлатҳои миллӣ]] дар низоми муносибатҳои байналмилалӣ аз он шаҳодат медиҳад, ки нақши [[давлат]] ҳамчун унсури асосии сиёсати ҷаҳонӣ то андозае маҳдуд гардидааст.

Се гурӯҳи муносибатҳо бартарӣ пайдо намудаанд ва тадриҷан инкишоф ёфта, нақши пешбарро ба худ мегиранд:

* а) муносибатҳои мутақобилаи давлатҳо;
* б) муносибатҳои мутақобилаи давлатҳо ва ширкатҳову созмонҳои байналмилалӣ;
* в) муносибатҳо ва робитаҳои мутақобилаи байни ширкатҳо.

Дар раванди ҷаҳонишудан мақом ва нақши воситаҳои коммуникатсионӣ тадриҷан меафзояд. Суръати тағйироти технологӣ, махсусан дар соҳаи иттилоот ва телекоммуникатсия, ба раванди ҷаҳонишудан таъсири фаъол мерасонад. Иттилооти зиёду зарурӣ оид ба рушди иқтисодии олам истиқлоли иқтисоди миллиро зери шубҳа мегузорад. Технологияи иттилоотӣ ба васеъшавии соҳаи иттилоотии индустриявӣ, ба шакли конгломератҳои гуногунмиллӣ оварда мерасонад, ки назорати ҳукуматҳои миллӣ аз болои фаъолияти онҳо номумкин мегардад.

Дар зери таъсири истифодаи васеи технологияи коммуникатсионӣ фазои ягонаи глобалӣ, ҳолати ягонаи макониву замонии умумисайёравӣ ташаккул меёбад. Ин имкон медиҳад, ки маҳдудиятҳо ва зиддиятҳои гузаришӣ дар иттилоот аз байн бардошта шаванд, заминаҳои ташаккули тамаддуни ягона ва шаклҳои ҳамкории халқҳову кишварҳо дар ҳалли масъалаҳои мухталифу мураккаби ҳаёти ҷомеа, имкони таъсири мутақобили халқҳо ва давлатҳо дар ҳалли масъалаҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, фарҳангӣ ва экологӣ фароҳам меояд. Инкишофи муносибатҳои мутақобила, ташаккули манфиатҳои умумиминтақавӣ ва умумисайёравӣ водор месозад, ки муносибатҳои байналмилалӣ бештар хосияти феълӣ дошта бошанд, гузориш ва рушди масъалаҳо бештар шаффоф гарданд.

Глобалистҳо ташаккули низоми нави ҷаҳониро аз ду марҳалаи асосӣ иборат медонанд: интегратсияи минтақавии давлатҳо ва интегратсияи умумисайёравӣ. Ҳангоми интегратсияи минтақавӣ мамлакатҳои мутамаддини олам (150 давлат) ба 12-15 федератсияи минтақавӣ ҷудо шуда, воҳидҳои асосие мегарданд, ки дар заминаи онҳо марҳалаи дигар оғоз меёбад. Интегратсияи умумисайёравӣ ё ташаккули системаи глобалӣ равандҳои мухталифро фаро мегирад: ислоҳоти саросарии СММ; ташаккули муассисаҳои ғайримиллӣ ва минтақавӣ; ба хазинаи умумиҷаҳонӣ табдил ёфтани Бонки асъори хориҷӣ; ташаккули мақомоти умумисайёравӣ, ки захираҳои уқёнуси ҷаҳонӣ, қаъри баҳр, фазои ҳавоӣ ва кайҳонро ихтиёрдорӣ менамояд ва ғ. Идораи ҳамаи корҳоро ҳукумати ҷаҳонӣ ба амал мебарорад. Аммо ҳукуматҳои миллӣ низ барои ҳалли масъалаҳои ҷузъии инкишоф боқӣ мемонанд. Ба ҳайси [[давлат]] ё ҳукумати ҷаҳонӣ федератсияи ҷаҳонӣ амал менамояд, ки чунин хусусиятҳо дорад: системаи ягонаи амният; асъори умумии захиравӣ, стратегияи ягонаи сиёсии инкишоф; қонунҳои умумӣ, ки муҳити зистро ҳимоя менамоянд; идораи умумии захираҳои умумиҷаҳонӣ.

Ба ҳайси намунаи федератсияи ҷаҳонӣ дар марҳалаи аввал интегратсияи аврупоӣ хидмат менамояд. Ин шакли минтақагароӣ бояд ба усули баробарӣ ва истиснои ҳегемонизм асос ёбад. Дар федератсияи умумиҷаҳонӣ мақоми хоссаро вобаста ба аҳаммият ва мазмун гурӯҳҳои динӣ ва фарҳангӣ ишғол менамоянд. Онҳо дар ворид намудани кишварҳои «ҷаҳони сеюм» ба [[ҷомеъа]]и ҷаҳонӣ нақши муассир мебозанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* Бестужев-Лада, И. В. ''Альтернативная цивилизация.'' М., 1998;
* Бек У. ''Что такое глобализация?'' М., 2001;
* Уткин А. И. ''Глобализация: процесс и осмысление.'' М., 2001;
* Азроянц Э. А. ''Глобализация: катастрофа или путь к развитию''? ''Современные тенденции мирового развития и политические амбиции.'' М., 2002;
* Тураев В. А. ''Глобальные вызовы человечеству.'' М., 2002;
* ''Делягин М. Г. Мировой кризис: Общая теория глобализации.'' М., 2003;
* Фишер Г. ''Глобализация мирохозяйственных связей.'' М., 2003;
* Бауман 3. ''Глобализация. Последствия для человечества и общества.'' М., 2004;
* Бжезинский 3. ''Выбор''. ''Глобальное господство или глобальное лидерство.'' М., 2004;
* Робертсон Р. ''Дискурсы о глобализации: предварительные размышления.'' Ч. 1. М., 2004;
* Мазур И. И. ''Глобалистика: международный междисциплинарный энциклопедический словарь.'' М., СПб., 2006;
* ''Friedman Th. Understanding Globalization. The Lexus and the Olive Tree.'' N.Y., 2000;
* Stiglitz J.E. ''Globalization and Its Discontents.'' L., 2002;
* Baily M., Gerbach H. ''Efficiency in manufacturing for global competition. Brookings Papers on Economic Activity. Microeconomics issue.'' Wash. (D.C.), 2005.

== Сарчашма ==
* {{ЭМТ|Глобализатсия|4|муаллиф=Г. Зокиров}}
{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Ҷаҳонишудан| ]]</text>
      <sha1>e6vf7hjz74kiabsbhumo4lllcl2xidb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482160</id>
      <parentid>1482159</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T17:25:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>иловаи [[Гурӯҳ:Ҳуқуқи байналмилалӣ]] бо ёрии [[Википедиа:HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1482160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14750" sha1="nj9dhci2gx24iybf2xt5xfevmlx4cjw" xml:space="preserve">'''Ҷаҳонишудан''' ({{lang-fa|جهانی‌شدن}}), '''глобализатсия''' (лот. {{lang-la|globus}} — замин, {{lang-fr|global}} — умумӣ) — фароянди куниши мутақобил ва якпорчагии [[мардум]], [[Ширкати хусусӣ|ширкатҳо]] ва [[давлат]]ҳо дар саросари ҷаҳон аст.

== Таърих ==
Пайдоиши мафҳуми ҷаҳонишуданро бо номи иқтисоддони амрикоӣ Т. Левитт (1925—2006) алоқаманд менамоянд. Ӯ мафҳуми мазкурро барои ифодаи ба ҳам омадани бозори маҳсулоти алоҳида, ки ширкатҳои бузург истеҳсол менамуданд, истифода мебурд. Фаҳмиши илмии ҷаҳонишуданро ҷомеашиноси амрикоӣ Р. Робертсон (таваллуд 1938) пешниҳод намуд. Муҳақкиқи ҷопонӣ К. Омае (таваллуд 1943) онро дар асари «Олами сарҳаддот» муфассал тавсиф намудааст.

Дар ҷаҳони муосир масъалаи ҷаҳонишудан мақоми махсус пайдо намудааст. Бештар ҷаҳонишудан се ҷиҳати муносибатҳоро барҷаста нишон медиҳад:

# омехта гаштани сиёсати кабир бо сиёсати соҳавӣ;
# дар ҳолати омехташавӣ амалӣ гаштани сиёсати хориҷию дохилии давлатҳо;
# тадриҷан аҳаммияти худро гум кардани фаъолият ва қарордодҳои субъектҳои дохилии сиёсат, бартарӣ пайдо намудани мақом ва нақши ҷомеаи ҷаҳонӣ, ташкилотҳои бонуфузи байналмилалӣ, ширкатҳои байналмилалӣ ва ғ.

[[Давлати миллӣ]], ки дар муайян намудани сиёсати дохилию хориҷии хеш мустақил буду тамоми фаъолияти худро барои манфиатҳои миллӣ ва таъмини амнияти давлатӣ равона месохт, дар замони инкишофи равандҳои ҷаҳонишудан мақоми дигар пайдо менамояд.

То солҳои 70 асри 20 [[Давлати миллӣ|давлатҳои миллӣ]] дар муқаррар ва амалӣ намудани ҳам сиёсати дохилӣ ва ҳам сиёсати хориҷӣ ихтиёри комил доштанд. Онҳо масъалаҳои асосии рушди кишварро мустақилона ҳал мекарданд. [[Давлати миллӣ]], ки субъекти комилҳуқуқи муносибатҳои байналмилалӣ мебошад, барои ҳимояи манфиатҳои миллӣ ва таъмини амнияти давлатӣ бо давлатҳои дигар дар робитаи мутақобила қарор мегирифт. Дар замони муосир муносибатҳо ба куллӣ тағйир ёфтаанд. Ҷаҳон ҳамчун воҳиди ягона ташаккул меёбад. Дар назди ҷомеа масъалаҳое пайдо мешаванд, ки ҳукуматҳои давлатҳои алоҳида имкон ва қудрати қабули қарори саривақтӣ ва лозимиро надоранд. Дастгоҳи идоракунию бюрократии давлатҳои алоҳида аз нотавонии хеш гувоҳӣ дода, имконоти ҳалли беҳтари масъалаҳоро дарёфт карда наметавонанд. Заифии онҳо, алалхусус, ҳангоми ҳолатҳои буҳронӣ ва фавқулодаи рушди [[ҷомеъа]], ки қабулу воқеигардонии қарорҳои қатъӣ ва фавриро талаб доранд, намудор мегардад.

Нақши барҷастаро амалҳо ва қарорҳое мебозанд, ки берун аз [[ҳудуд]]ҳои [[давлати миллӣ]] дар ҳукуматҳои дигар ё аз ҷониби ташкилотҳои байналмилалӣ қабул гардидаанд. Махсусан, дар ҳолати инкишофи худтаъминкунӣ (автаркӣ)-и давлатҳо самаранокии фаъолияти ҳаётӣ чандон намоён намегардад. Дар шароити имрӯза аз бисёр ҷиҳатҳо фаъолияти ҳаётии одамон, заминаҳои зарурии пешрафти иқтисодии кишварҳои алоҳида ва умуман, ҷомеаъи ҷаҳонӣ аз рушди [[иқтисодиёти бозаргонӣ]] ва кушодагию озодии иқтисодиёт бармеояд. Давлатҳо фақат метавонанд иқтисодиёти ватаниро бо иқтисодиёти ҷаҳонишудан наздик намуда, бо ҷараёни танзимнашавандаи иқтисодиёти глобалӣ ҳамоҳанг созанд. Аз ин хотир, аҳволи [[одам]]он ва сатҳи некуаҳволии онҳо ба фаъолияти [[ҳукумат]]ҳои миллӣ чандон вобаста набуда, дар бисёр мавридҳо аз қабули қарорҳое бармеоянд, ки дар созмонҳои умумисайёравию минтақавӣ ба тасвиб расидаанд.

Раванди ҷаҳонишудан имконоти аз ҳам ҷудо намудани сиёсати дохилӣ ва хориҷиро хеле маҳдуд менамояд. Ташкилот, иттиҳодияҳо ва ширкатҳои гуногун дар як вақт кӯшиш менамоянд, ки ҳам ба саволҳои сиёсати дохилӣ ва ҳам ба масъалаҳои низоми муносибатҳои байналмилалӣ ҷавоб ҷӯянд. Дар мамлакатҳои зиёде дар назди ниҳоду сохторҳои сиёсӣ намояндагии манфиатҳои иқтисодию молиявии кишварҳои хориҷӣ ташаккул ёфтаанд, ки тавассути фаъолияти лоббистӣ кӯшиши ҳалли масъалаҳоро менамоянд. Чунин ҳолат бори дигар аз ҳам ҷудо набудани навъҳои асосии сиёсати кабирро нишон медиҳад. Ҳолати бавуҷудомадаи мақоми [[Давлати миллӣ|давлатҳои миллӣ]] дар низоми муносибатҳои байналмилалӣ аз он шаҳодат медиҳад, ки нақши [[давлат]] ҳамчун унсури асосии сиёсати ҷаҳонӣ то андозае маҳдуд гардидааст.

Се гурӯҳи муносибатҳо бартарӣ пайдо намудаанд ва тадриҷан инкишоф ёфта, нақши пешбарро ба худ мегиранд:

* а) муносибатҳои мутақобилаи давлатҳо;
* б) муносибатҳои мутақобилаи давлатҳо ва ширкатҳову созмонҳои байналмилалӣ;
* в) муносибатҳо ва робитаҳои мутақобилаи байни ширкатҳо.

Дар раванди ҷаҳонишудан мақом ва нақши воситаҳои коммуникатсионӣ тадриҷан меафзояд. Суръати тағйироти технологӣ, махсусан дар соҳаи иттилоот ва телекоммуникатсия, ба раванди ҷаҳонишудан таъсири фаъол мерасонад. Иттилооти зиёду зарурӣ оид ба рушди иқтисодии олам истиқлоли иқтисоди миллиро зери шубҳа мегузорад. Технологияи иттилоотӣ ба васеъшавии соҳаи иттилоотии индустриявӣ, ба шакли конгломератҳои гуногунмиллӣ оварда мерасонад, ки назорати ҳукуматҳои миллӣ аз болои фаъолияти онҳо номумкин мегардад.

Дар зери таъсири истифодаи васеи технологияи коммуникатсионӣ фазои ягонаи глобалӣ, ҳолати ягонаи макониву замонии умумисайёравӣ ташаккул меёбад. Ин имкон медиҳад, ки маҳдудиятҳо ва зиддиятҳои гузаришӣ дар иттилоот аз байн бардошта шаванд, заминаҳои ташаккули тамаддуни ягона ва шаклҳои ҳамкории халқҳову кишварҳо дар ҳалли масъалаҳои мухталифу мураккаби ҳаёти ҷомеа, имкони таъсири мутақобили халқҳо ва давлатҳо дар ҳалли масъалаҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, фарҳангӣ ва экологӣ фароҳам меояд. Инкишофи муносибатҳои мутақобила, ташаккули манфиатҳои умумиминтақавӣ ва умумисайёравӣ водор месозад, ки муносибатҳои байналмилалӣ бештар хосияти феълӣ дошта бошанд, гузориш ва рушди масъалаҳо бештар шаффоф гарданд.

Глобалистҳо ташаккули низоми нави ҷаҳониро аз ду марҳалаи асосӣ иборат медонанд: интегратсияи минтақавии давлатҳо ва интегратсияи умумисайёравӣ. Ҳангоми интегратсияи минтақавӣ мамлакатҳои мутамаддини олам (150 давлат) ба 12-15 федератсияи минтақавӣ ҷудо шуда, воҳидҳои асосие мегарданд, ки дар заминаи онҳо марҳалаи дигар оғоз меёбад. Интегратсияи умумисайёравӣ ё ташаккули системаи глобалӣ равандҳои мухталифро фаро мегирад: ислоҳоти саросарии СММ; ташаккули муассисаҳои ғайримиллӣ ва минтақавӣ; ба хазинаи умумиҷаҳонӣ табдил ёфтани Бонки асъори хориҷӣ; ташаккули мақомоти умумисайёравӣ, ки захираҳои уқёнуси ҷаҳонӣ, қаъри баҳр, фазои ҳавоӣ ва кайҳонро ихтиёрдорӣ менамояд ва ғ. Идораи ҳамаи корҳоро ҳукумати ҷаҳонӣ ба амал мебарорад. Аммо ҳукуматҳои миллӣ низ барои ҳалли масъалаҳои ҷузъии инкишоф боқӣ мемонанд. Ба ҳайси [[давлат]] ё ҳукумати ҷаҳонӣ федератсияи ҷаҳонӣ амал менамояд, ки чунин хусусиятҳо дорад: системаи ягонаи амният; асъори умумии захиравӣ, стратегияи ягонаи сиёсии инкишоф; қонунҳои умумӣ, ки муҳити зистро ҳимоя менамоянд; идораи умумии захираҳои умумиҷаҳонӣ.

Ба ҳайси намунаи федератсияи ҷаҳонӣ дар марҳалаи аввал интегратсияи аврупоӣ хидмат менамояд. Ин шакли минтақагароӣ бояд ба усули баробарӣ ва истиснои ҳегемонизм асос ёбад. Дар федератсияи умумиҷаҳонӣ мақоми хоссаро вобаста ба аҳаммият ва мазмун гурӯҳҳои динӣ ва фарҳангӣ ишғол менамоянд. Онҳо дар ворид намудани кишварҳои «ҷаҳони сеюм» ба [[ҷомеъа]]и ҷаҳонӣ нақши муассир мебозанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* Бестужев-Лада, И. В. ''Альтернативная цивилизация.'' М., 1998;
* Бек У. ''Что такое глобализация?'' М., 2001;
* Уткин А. И. ''Глобализация: процесс и осмысление.'' М., 2001;
* Азроянц Э. А. ''Глобализация: катастрофа или путь к развитию''? ''Современные тенденции мирового развития и политические амбиции.'' М., 2002;
* Тураев В. А. ''Глобальные вызовы человечеству.'' М., 2002;
* ''Делягин М. Г. Мировой кризис: Общая теория глобализации.'' М., 2003;
* Фишер Г. ''Глобализация мирохозяйственных связей.'' М., 2003;
* Бауман 3. ''Глобализация. Последствия для человечества и общества.'' М., 2004;
* Бжезинский 3. ''Выбор''. ''Глобальное господство или глобальное лидерство.'' М., 2004;
* Робертсон Р. ''Дискурсы о глобализации: предварительные размышления.'' Ч. 1. М., 2004;
* Мазур И. И. ''Глобалистика: международный междисциплинарный энциклопедический словарь.'' М., СПб., 2006;
* ''Friedman Th. Understanding Globalization. The Lexus and the Olive Tree.'' N.Y., 2000;
* Stiglitz J.E. ''Globalization and Its Discontents.'' L., 2002;
* Baily M., Gerbach H. ''Efficiency in manufacturing for global competition. Brookings Papers on Economic Activity. Microeconomics issue.'' Wash. (D.C.), 2005.

== Сарчашма ==
* {{ЭМТ|Глобализатсия|4|муаллиф=Г. Зокиров}}
{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Ҷаҳонишудан| ]]
[[Гурӯҳ:Ҳуқуқи байналмилалӣ]]</text>
      <sha1>nj9dhci2gx24iybf2xt5xfevmlx4cjw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482161</id>
      <parentid>1482160</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T17:27:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>иловаи [[Гурӯҳ:Таҳаввули иҷтимоӣ]] бо ёрии [[Википедиа:HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1482161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14799" sha1="0a1m880tbm1kmubil3o7jfbnk47oa2r" xml:space="preserve">'''Ҷаҳонишудан''' ({{lang-fa|جهانی‌شدن}}), '''глобализатсия''' (лот. {{lang-la|globus}} — замин, {{lang-fr|global}} — умумӣ) — фароянди куниши мутақобил ва якпорчагии [[мардум]], [[Ширкати хусусӣ|ширкатҳо]] ва [[давлат]]ҳо дар саросари ҷаҳон аст.

== Таърих ==
Пайдоиши мафҳуми ҷаҳонишуданро бо номи иқтисоддони амрикоӣ Т. Левитт (1925—2006) алоқаманд менамоянд. Ӯ мафҳуми мазкурро барои ифодаи ба ҳам омадани бозори маҳсулоти алоҳида, ки ширкатҳои бузург истеҳсол менамуданд, истифода мебурд. Фаҳмиши илмии ҷаҳонишуданро ҷомеашиноси амрикоӣ Р. Робертсон (таваллуд 1938) пешниҳод намуд. Муҳақкиқи ҷопонӣ К. Омае (таваллуд 1943) онро дар асари «Олами сарҳаддот» муфассал тавсиф намудааст.

Дар ҷаҳони муосир масъалаи ҷаҳонишудан мақоми махсус пайдо намудааст. Бештар ҷаҳонишудан се ҷиҳати муносибатҳоро барҷаста нишон медиҳад:

# омехта гаштани сиёсати кабир бо сиёсати соҳавӣ;
# дар ҳолати омехташавӣ амалӣ гаштани сиёсати хориҷию дохилии давлатҳо;
# тадриҷан аҳаммияти худро гум кардани фаъолият ва қарордодҳои субъектҳои дохилии сиёсат, бартарӣ пайдо намудани мақом ва нақши ҷомеаи ҷаҳонӣ, ташкилотҳои бонуфузи байналмилалӣ, ширкатҳои байналмилалӣ ва ғ.

[[Давлати миллӣ]], ки дар муайян намудани сиёсати дохилию хориҷии хеш мустақил буду тамоми фаъолияти худро барои манфиатҳои миллӣ ва таъмини амнияти давлатӣ равона месохт, дар замони инкишофи равандҳои ҷаҳонишудан мақоми дигар пайдо менамояд.

То солҳои 70 асри 20 [[Давлати миллӣ|давлатҳои миллӣ]] дар муқаррар ва амалӣ намудани ҳам сиёсати дохилӣ ва ҳам сиёсати хориҷӣ ихтиёри комил доштанд. Онҳо масъалаҳои асосии рушди кишварро мустақилона ҳал мекарданд. [[Давлати миллӣ]], ки субъекти комилҳуқуқи муносибатҳои байналмилалӣ мебошад, барои ҳимояи манфиатҳои миллӣ ва таъмини амнияти давлатӣ бо давлатҳои дигар дар робитаи мутақобила қарор мегирифт. Дар замони муосир муносибатҳо ба куллӣ тағйир ёфтаанд. Ҷаҳон ҳамчун воҳиди ягона ташаккул меёбад. Дар назди ҷомеа масъалаҳое пайдо мешаванд, ки ҳукуматҳои давлатҳои алоҳида имкон ва қудрати қабули қарори саривақтӣ ва лозимиро надоранд. Дастгоҳи идоракунию бюрократии давлатҳои алоҳида аз нотавонии хеш гувоҳӣ дода, имконоти ҳалли беҳтари масъалаҳоро дарёфт карда наметавонанд. Заифии онҳо, алалхусус, ҳангоми ҳолатҳои буҳронӣ ва фавқулодаи рушди [[ҷомеъа]], ки қабулу воқеигардонии қарорҳои қатъӣ ва фавриро талаб доранд, намудор мегардад.

Нақши барҷастаро амалҳо ва қарорҳое мебозанд, ки берун аз [[ҳудуд]]ҳои [[давлати миллӣ]] дар ҳукуматҳои дигар ё аз ҷониби ташкилотҳои байналмилалӣ қабул гардидаанд. Махсусан, дар ҳолати инкишофи худтаъминкунӣ (автаркӣ)-и давлатҳо самаранокии фаъолияти ҳаётӣ чандон намоён намегардад. Дар шароити имрӯза аз бисёр ҷиҳатҳо фаъолияти ҳаётии одамон, заминаҳои зарурии пешрафти иқтисодии кишварҳои алоҳида ва умуман, ҷомеаъи ҷаҳонӣ аз рушди [[иқтисодиёти бозаргонӣ]] ва кушодагию озодии иқтисодиёт бармеояд. Давлатҳо фақат метавонанд иқтисодиёти ватаниро бо иқтисодиёти ҷаҳонишудан наздик намуда, бо ҷараёни танзимнашавандаи иқтисодиёти глобалӣ ҳамоҳанг созанд. Аз ин хотир, аҳволи [[одам]]он ва сатҳи некуаҳволии онҳо ба фаъолияти [[ҳукумат]]ҳои миллӣ чандон вобаста набуда, дар бисёр мавридҳо аз қабули қарорҳое бармеоянд, ки дар созмонҳои умумисайёравию минтақавӣ ба тасвиб расидаанд.

Раванди ҷаҳонишудан имконоти аз ҳам ҷудо намудани сиёсати дохилӣ ва хориҷиро хеле маҳдуд менамояд. Ташкилот, иттиҳодияҳо ва ширкатҳои гуногун дар як вақт кӯшиш менамоянд, ки ҳам ба саволҳои сиёсати дохилӣ ва ҳам ба масъалаҳои низоми муносибатҳои байналмилалӣ ҷавоб ҷӯянд. Дар мамлакатҳои зиёде дар назди ниҳоду сохторҳои сиёсӣ намояндагии манфиатҳои иқтисодию молиявии кишварҳои хориҷӣ ташаккул ёфтаанд, ки тавассути фаъолияти лоббистӣ кӯшиши ҳалли масъалаҳоро менамоянд. Чунин ҳолат бори дигар аз ҳам ҷудо набудани навъҳои асосии сиёсати кабирро нишон медиҳад. Ҳолати бавуҷудомадаи мақоми [[Давлати миллӣ|давлатҳои миллӣ]] дар низоми муносибатҳои байналмилалӣ аз он шаҳодат медиҳад, ки нақши [[давлат]] ҳамчун унсури асосии сиёсати ҷаҳонӣ то андозае маҳдуд гардидааст.

Се гурӯҳи муносибатҳо бартарӣ пайдо намудаанд ва тадриҷан инкишоф ёфта, нақши пешбарро ба худ мегиранд:

* а) муносибатҳои мутақобилаи давлатҳо;
* б) муносибатҳои мутақобилаи давлатҳо ва ширкатҳову созмонҳои байналмилалӣ;
* в) муносибатҳо ва робитаҳои мутақобилаи байни ширкатҳо.

Дар раванди ҷаҳонишудан мақом ва нақши воситаҳои коммуникатсионӣ тадриҷан меафзояд. Суръати тағйироти технологӣ, махсусан дар соҳаи иттилоот ва телекоммуникатсия, ба раванди ҷаҳонишудан таъсири фаъол мерасонад. Иттилооти зиёду зарурӣ оид ба рушди иқтисодии олам истиқлоли иқтисоди миллиро зери шубҳа мегузорад. Технологияи иттилоотӣ ба васеъшавии соҳаи иттилоотии индустриявӣ, ба шакли конгломератҳои гуногунмиллӣ оварда мерасонад, ки назорати ҳукуматҳои миллӣ аз болои фаъолияти онҳо номумкин мегардад.

Дар зери таъсири истифодаи васеи технологияи коммуникатсионӣ фазои ягонаи глобалӣ, ҳолати ягонаи макониву замонии умумисайёравӣ ташаккул меёбад. Ин имкон медиҳад, ки маҳдудиятҳо ва зиддиятҳои гузаришӣ дар иттилоот аз байн бардошта шаванд, заминаҳои ташаккули тамаддуни ягона ва шаклҳои ҳамкории халқҳову кишварҳо дар ҳалли масъалаҳои мухталифу мураккаби ҳаёти ҷомеа, имкони таъсири мутақобили халқҳо ва давлатҳо дар ҳалли масъалаҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, фарҳангӣ ва экологӣ фароҳам меояд. Инкишофи муносибатҳои мутақобила, ташаккули манфиатҳои умумиминтақавӣ ва умумисайёравӣ водор месозад, ки муносибатҳои байналмилалӣ бештар хосияти феълӣ дошта бошанд, гузориш ва рушди масъалаҳо бештар шаффоф гарданд.

Глобалистҳо ташаккули низоми нави ҷаҳониро аз ду марҳалаи асосӣ иборат медонанд: интегратсияи минтақавии давлатҳо ва интегратсияи умумисайёравӣ. Ҳангоми интегратсияи минтақавӣ мамлакатҳои мутамаддини олам (150 давлат) ба 12-15 федератсияи минтақавӣ ҷудо шуда, воҳидҳои асосие мегарданд, ки дар заминаи онҳо марҳалаи дигар оғоз меёбад. Интегратсияи умумисайёравӣ ё ташаккули системаи глобалӣ равандҳои мухталифро фаро мегирад: ислоҳоти саросарии СММ; ташаккули муассисаҳои ғайримиллӣ ва минтақавӣ; ба хазинаи умумиҷаҳонӣ табдил ёфтани Бонки асъори хориҷӣ; ташаккули мақомоти умумисайёравӣ, ки захираҳои уқёнуси ҷаҳонӣ, қаъри баҳр, фазои ҳавоӣ ва кайҳонро ихтиёрдорӣ менамояд ва ғ. Идораи ҳамаи корҳоро ҳукумати ҷаҳонӣ ба амал мебарорад. Аммо ҳукуматҳои миллӣ низ барои ҳалли масъалаҳои ҷузъии инкишоф боқӣ мемонанд. Ба ҳайси [[давлат]] ё ҳукумати ҷаҳонӣ федератсияи ҷаҳонӣ амал менамояд, ки чунин хусусиятҳо дорад: системаи ягонаи амният; асъори умумии захиравӣ, стратегияи ягонаи сиёсии инкишоф; қонунҳои умумӣ, ки муҳити зистро ҳимоя менамоянд; идораи умумии захираҳои умумиҷаҳонӣ.

Ба ҳайси намунаи федератсияи ҷаҳонӣ дар марҳалаи аввал интегратсияи аврупоӣ хидмат менамояд. Ин шакли минтақагароӣ бояд ба усули баробарӣ ва истиснои ҳегемонизм асос ёбад. Дар федератсияи умумиҷаҳонӣ мақоми хоссаро вобаста ба аҳаммият ва мазмун гурӯҳҳои динӣ ва фарҳангӣ ишғол менамоянд. Онҳо дар ворид намудани кишварҳои «ҷаҳони сеюм» ба [[ҷомеъа]]и ҷаҳонӣ нақши муассир мебозанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* Бестужев-Лада, И. В. ''Альтернативная цивилизация.'' М., 1998;
* Бек У. ''Что такое глобализация?'' М., 2001;
* Уткин А. И. ''Глобализация: процесс и осмысление.'' М., 2001;
* Азроянц Э. А. ''Глобализация: катастрофа или путь к развитию''? ''Современные тенденции мирового развития и политические амбиции.'' М., 2002;
* Тураев В. А. ''Глобальные вызовы человечеству.'' М., 2002;
* ''Делягин М. Г. Мировой кризис: Общая теория глобализации.'' М., 2003;
* Фишер Г. ''Глобализация мирохозяйственных связей.'' М., 2003;
* Бауман 3. ''Глобализация. Последствия для человечества и общества.'' М., 2004;
* Бжезинский 3. ''Выбор''. ''Глобальное господство или глобальное лидерство.'' М., 2004;
* Робертсон Р. ''Дискурсы о глобализации: предварительные размышления.'' Ч. 1. М., 2004;
* Мазур И. И. ''Глобалистика: международный междисциплинарный энциклопедический словарь.'' М., СПб., 2006;
* ''Friedman Th. Understanding Globalization. The Lexus and the Olive Tree.'' N.Y., 2000;
* Stiglitz J.E. ''Globalization and Its Discontents.'' L., 2002;
* Baily M., Gerbach H. ''Efficiency in manufacturing for global competition. Brookings Papers on Economic Activity. Microeconomics issue.'' Wash. (D.C.), 2005.

== Сарчашма ==
* {{ЭМТ|Глобализатсия|4|муаллиф=Г. Зокиров}}
{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Ҷаҳонишудан| ]]
[[Гурӯҳ:Ҳуқуқи байналмилалӣ]]
[[Гурӯҳ:Таҳаввули иҷтимоӣ]]</text>
      <sha1>0a1m880tbm1kmubil3o7jfbnk47oa2r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482162</id>
      <parentid>1482161</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T17:27:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>иловаи [[Гурӯҳ:Истилоҳоти иқтисодӣ]] бо ёрии [[Википедиа:HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1482162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14852" sha1="b6kv2amurhneewotaibecejjzkdxzlw" xml:space="preserve">'''Ҷаҳонишудан''' ({{lang-fa|جهانی‌شدن}}), '''глобализатсия''' (лот. {{lang-la|globus}} — замин, {{lang-fr|global}} — умумӣ) — фароянди куниши мутақобил ва якпорчагии [[мардум]], [[Ширкати хусусӣ|ширкатҳо]] ва [[давлат]]ҳо дар саросари ҷаҳон аст.

== Таърих ==
Пайдоиши мафҳуми ҷаҳонишуданро бо номи иқтисоддони амрикоӣ Т. Левитт (1925—2006) алоқаманд менамоянд. Ӯ мафҳуми мазкурро барои ифодаи ба ҳам омадани бозори маҳсулоти алоҳида, ки ширкатҳои бузург истеҳсол менамуданд, истифода мебурд. Фаҳмиши илмии ҷаҳонишуданро ҷомеашиноси амрикоӣ Р. Робертсон (таваллуд 1938) пешниҳод намуд. Муҳақкиқи ҷопонӣ К. Омае (таваллуд 1943) онро дар асари «Олами сарҳаддот» муфассал тавсиф намудааст.

Дар ҷаҳони муосир масъалаи ҷаҳонишудан мақоми махсус пайдо намудааст. Бештар ҷаҳонишудан се ҷиҳати муносибатҳоро барҷаста нишон медиҳад:

# омехта гаштани сиёсати кабир бо сиёсати соҳавӣ;
# дар ҳолати омехташавӣ амалӣ гаштани сиёсати хориҷию дохилии давлатҳо;
# тадриҷан аҳаммияти худро гум кардани фаъолият ва қарордодҳои субъектҳои дохилии сиёсат, бартарӣ пайдо намудани мақом ва нақши ҷомеаи ҷаҳонӣ, ташкилотҳои бонуфузи байналмилалӣ, ширкатҳои байналмилалӣ ва ғ.

[[Давлати миллӣ]], ки дар муайян намудани сиёсати дохилию хориҷии хеш мустақил буду тамоми фаъолияти худро барои манфиатҳои миллӣ ва таъмини амнияти давлатӣ равона месохт, дар замони инкишофи равандҳои ҷаҳонишудан мақоми дигар пайдо менамояд.

То солҳои 70 асри 20 [[Давлати миллӣ|давлатҳои миллӣ]] дар муқаррар ва амалӣ намудани ҳам сиёсати дохилӣ ва ҳам сиёсати хориҷӣ ихтиёри комил доштанд. Онҳо масъалаҳои асосии рушди кишварро мустақилона ҳал мекарданд. [[Давлати миллӣ]], ки субъекти комилҳуқуқи муносибатҳои байналмилалӣ мебошад, барои ҳимояи манфиатҳои миллӣ ва таъмини амнияти давлатӣ бо давлатҳои дигар дар робитаи мутақобила қарор мегирифт. Дар замони муосир муносибатҳо ба куллӣ тағйир ёфтаанд. Ҷаҳон ҳамчун воҳиди ягона ташаккул меёбад. Дар назди ҷомеа масъалаҳое пайдо мешаванд, ки ҳукуматҳои давлатҳои алоҳида имкон ва қудрати қабули қарори саривақтӣ ва лозимиро надоранд. Дастгоҳи идоракунию бюрократии давлатҳои алоҳида аз нотавонии хеш гувоҳӣ дода, имконоти ҳалли беҳтари масъалаҳоро дарёфт карда наметавонанд. Заифии онҳо, алалхусус, ҳангоми ҳолатҳои буҳронӣ ва фавқулодаи рушди [[ҷомеъа]], ки қабулу воқеигардонии қарорҳои қатъӣ ва фавриро талаб доранд, намудор мегардад.

Нақши барҷастаро амалҳо ва қарорҳое мебозанд, ки берун аз [[ҳудуд]]ҳои [[давлати миллӣ]] дар ҳукуматҳои дигар ё аз ҷониби ташкилотҳои байналмилалӣ қабул гардидаанд. Махсусан, дар ҳолати инкишофи худтаъминкунӣ (автаркӣ)-и давлатҳо самаранокии фаъолияти ҳаётӣ чандон намоён намегардад. Дар шароити имрӯза аз бисёр ҷиҳатҳо фаъолияти ҳаётии одамон, заминаҳои зарурии пешрафти иқтисодии кишварҳои алоҳида ва умуман, ҷомеаъи ҷаҳонӣ аз рушди [[иқтисодиёти бозаргонӣ]] ва кушодагию озодии иқтисодиёт бармеояд. Давлатҳо фақат метавонанд иқтисодиёти ватаниро бо иқтисодиёти ҷаҳонишудан наздик намуда, бо ҷараёни танзимнашавандаи иқтисодиёти глобалӣ ҳамоҳанг созанд. Аз ин хотир, аҳволи [[одам]]он ва сатҳи некуаҳволии онҳо ба фаъолияти [[ҳукумат]]ҳои миллӣ чандон вобаста набуда, дар бисёр мавридҳо аз қабули қарорҳое бармеоянд, ки дар созмонҳои умумисайёравию минтақавӣ ба тасвиб расидаанд.

Раванди ҷаҳонишудан имконоти аз ҳам ҷудо намудани сиёсати дохилӣ ва хориҷиро хеле маҳдуд менамояд. Ташкилот, иттиҳодияҳо ва ширкатҳои гуногун дар як вақт кӯшиш менамоянд, ки ҳам ба саволҳои сиёсати дохилӣ ва ҳам ба масъалаҳои низоми муносибатҳои байналмилалӣ ҷавоб ҷӯянд. Дар мамлакатҳои зиёде дар назди ниҳоду сохторҳои сиёсӣ намояндагии манфиатҳои иқтисодию молиявии кишварҳои хориҷӣ ташаккул ёфтаанд, ки тавассути фаъолияти лоббистӣ кӯшиши ҳалли масъалаҳоро менамоянд. Чунин ҳолат бори дигар аз ҳам ҷудо набудани навъҳои асосии сиёсати кабирро нишон медиҳад. Ҳолати бавуҷудомадаи мақоми [[Давлати миллӣ|давлатҳои миллӣ]] дар низоми муносибатҳои байналмилалӣ аз он шаҳодат медиҳад, ки нақши [[давлат]] ҳамчун унсури асосии сиёсати ҷаҳонӣ то андозае маҳдуд гардидааст.

Се гурӯҳи муносибатҳо бартарӣ пайдо намудаанд ва тадриҷан инкишоф ёфта, нақши пешбарро ба худ мегиранд:

* а) муносибатҳои мутақобилаи давлатҳо;
* б) муносибатҳои мутақобилаи давлатҳо ва ширкатҳову созмонҳои байналмилалӣ;
* в) муносибатҳо ва робитаҳои мутақобилаи байни ширкатҳо.

Дар раванди ҷаҳонишудан мақом ва нақши воситаҳои коммуникатсионӣ тадриҷан меафзояд. Суръати тағйироти технологӣ, махсусан дар соҳаи иттилоот ва телекоммуникатсия, ба раванди ҷаҳонишудан таъсири фаъол мерасонад. Иттилооти зиёду зарурӣ оид ба рушди иқтисодии олам истиқлоли иқтисоди миллиро зери шубҳа мегузорад. Технологияи иттилоотӣ ба васеъшавии соҳаи иттилоотии индустриявӣ, ба шакли конгломератҳои гуногунмиллӣ оварда мерасонад, ки назорати ҳукуматҳои миллӣ аз болои фаъолияти онҳо номумкин мегардад.

Дар зери таъсири истифодаи васеи технологияи коммуникатсионӣ фазои ягонаи глобалӣ, ҳолати ягонаи макониву замонии умумисайёравӣ ташаккул меёбад. Ин имкон медиҳад, ки маҳдудиятҳо ва зиддиятҳои гузаришӣ дар иттилоот аз байн бардошта шаванд, заминаҳои ташаккули тамаддуни ягона ва шаклҳои ҳамкории халқҳову кишварҳо дар ҳалли масъалаҳои мухталифу мураккаби ҳаёти ҷомеа, имкони таъсири мутақобили халқҳо ва давлатҳо дар ҳалли масъалаҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, фарҳангӣ ва экологӣ фароҳам меояд. Инкишофи муносибатҳои мутақобила, ташаккули манфиатҳои умумиминтақавӣ ва умумисайёравӣ водор месозад, ки муносибатҳои байналмилалӣ бештар хосияти феълӣ дошта бошанд, гузориш ва рушди масъалаҳо бештар шаффоф гарданд.

Глобалистҳо ташаккули низоми нави ҷаҳониро аз ду марҳалаи асосӣ иборат медонанд: интегратсияи минтақавии давлатҳо ва интегратсияи умумисайёравӣ. Ҳангоми интегратсияи минтақавӣ мамлакатҳои мутамаддини олам (150 давлат) ба 12-15 федератсияи минтақавӣ ҷудо шуда, воҳидҳои асосие мегарданд, ки дар заминаи онҳо марҳалаи дигар оғоз меёбад. Интегратсияи умумисайёравӣ ё ташаккули системаи глобалӣ равандҳои мухталифро фаро мегирад: ислоҳоти саросарии СММ; ташаккули муассисаҳои ғайримиллӣ ва минтақавӣ; ба хазинаи умумиҷаҳонӣ табдил ёфтани Бонки асъори хориҷӣ; ташаккули мақомоти умумисайёравӣ, ки захираҳои уқёнуси ҷаҳонӣ, қаъри баҳр, фазои ҳавоӣ ва кайҳонро ихтиёрдорӣ менамояд ва ғ. Идораи ҳамаи корҳоро ҳукумати ҷаҳонӣ ба амал мебарорад. Аммо ҳукуматҳои миллӣ низ барои ҳалли масъалаҳои ҷузъии инкишоф боқӣ мемонанд. Ба ҳайси [[давлат]] ё ҳукумати ҷаҳонӣ федератсияи ҷаҳонӣ амал менамояд, ки чунин хусусиятҳо дорад: системаи ягонаи амният; асъори умумии захиравӣ, стратегияи ягонаи сиёсии инкишоф; қонунҳои умумӣ, ки муҳити зистро ҳимоя менамоянд; идораи умумии захираҳои умумиҷаҳонӣ.

Ба ҳайси намунаи федератсияи ҷаҳонӣ дар марҳалаи аввал интегратсияи аврупоӣ хидмат менамояд. Ин шакли минтақагароӣ бояд ба усули баробарӣ ва истиснои ҳегемонизм асос ёбад. Дар федератсияи умумиҷаҳонӣ мақоми хоссаро вобаста ба аҳаммият ва мазмун гурӯҳҳои динӣ ва фарҳангӣ ишғол менамоянд. Онҳо дар ворид намудани кишварҳои «ҷаҳони сеюм» ба [[ҷомеъа]]и ҷаҳонӣ нақши муассир мебозанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* Бестужев-Лада, И. В. ''Альтернативная цивилизация.'' М., 1998;
* Бек У. ''Что такое глобализация?'' М., 2001;
* Уткин А. И. ''Глобализация: процесс и осмысление.'' М., 2001;
* Азроянц Э. А. ''Глобализация: катастрофа или путь к развитию''? ''Современные тенденции мирового развития и политические амбиции.'' М., 2002;
* Тураев В. А. ''Глобальные вызовы человечеству.'' М., 2002;
* ''Делягин М. Г. Мировой кризис: Общая теория глобализации.'' М., 2003;
* Фишер Г. ''Глобализация мирохозяйственных связей.'' М., 2003;
* Бауман 3. ''Глобализация. Последствия для человечества и общества.'' М., 2004;
* Бжезинский 3. ''Выбор''. ''Глобальное господство или глобальное лидерство.'' М., 2004;
* Робертсон Р. ''Дискурсы о глобализации: предварительные размышления.'' Ч. 1. М., 2004;
* Мазур И. И. ''Глобалистика: международный междисциплинарный энциклопедический словарь.'' М., СПб., 2006;
* ''Friedman Th. Understanding Globalization. The Lexus and the Olive Tree.'' N.Y., 2000;
* Stiglitz J.E. ''Globalization and Its Discontents.'' L., 2002;
* Baily M., Gerbach H. ''Efficiency in manufacturing for global competition. Brookings Papers on Economic Activity. Microeconomics issue.'' Wash. (D.C.), 2005.

== Сарчашма ==
* {{ЭМТ|Глобализатсия|4|муаллиф=Г. Зокиров}}
{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Ҷаҳонишудан| ]]
[[Гурӯҳ:Ҳуқуқи байналмилалӣ]]
[[Гурӯҳ:Таҳаввули иҷтимоӣ]]
[[Гурӯҳ:Истилоҳоти иқтисодӣ]]</text>
      <sha1>b6kv2amurhneewotaibecejjzkdxzlw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482164</id>
      <parentid>1482162</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T17:28:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сарчашма */</comment>
      <origin>1482164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14844" sha1="2txymtcvcmqq0z8oxl751ii4vak55iq" xml:space="preserve">'''Ҷаҳонишудан''' ({{lang-fa|جهانی‌شدن}}), '''глобализатсия''' (лот. {{lang-la|globus}} — замин, {{lang-fr|global}} — умумӣ) — фароянди куниши мутақобил ва якпорчагии [[мардум]], [[Ширкати хусусӣ|ширкатҳо]] ва [[давлат]]ҳо дар саросари ҷаҳон аст.

== Таърих ==
Пайдоиши мафҳуми ҷаҳонишуданро бо номи иқтисоддони амрикоӣ Т. Левитт (1925—2006) алоқаманд менамоянд. Ӯ мафҳуми мазкурро барои ифодаи ба ҳам омадани бозори маҳсулоти алоҳида, ки ширкатҳои бузург истеҳсол менамуданд, истифода мебурд. Фаҳмиши илмии ҷаҳонишуданро ҷомеашиноси амрикоӣ Р. Робертсон (таваллуд 1938) пешниҳод намуд. Муҳақкиқи ҷопонӣ К. Омае (таваллуд 1943) онро дар асари «Олами сарҳаддот» муфассал тавсиф намудааст.

Дар ҷаҳони муосир масъалаи ҷаҳонишудан мақоми махсус пайдо намудааст. Бештар ҷаҳонишудан се ҷиҳати муносибатҳоро барҷаста нишон медиҳад:

# омехта гаштани сиёсати кабир бо сиёсати соҳавӣ;
# дар ҳолати омехташавӣ амалӣ гаштани сиёсати хориҷию дохилии давлатҳо;
# тадриҷан аҳаммияти худро гум кардани фаъолият ва қарордодҳои субъектҳои дохилии сиёсат, бартарӣ пайдо намудани мақом ва нақши ҷомеаи ҷаҳонӣ, ташкилотҳои бонуфузи байналмилалӣ, ширкатҳои байналмилалӣ ва ғ.

[[Давлати миллӣ]], ки дар муайян намудани сиёсати дохилию хориҷии хеш мустақил буду тамоми фаъолияти худро барои манфиатҳои миллӣ ва таъмини амнияти давлатӣ равона месохт, дар замони инкишофи равандҳои ҷаҳонишудан мақоми дигар пайдо менамояд.

То солҳои 70 асри 20 [[Давлати миллӣ|давлатҳои миллӣ]] дар муқаррар ва амалӣ намудани ҳам сиёсати дохилӣ ва ҳам сиёсати хориҷӣ ихтиёри комил доштанд. Онҳо масъалаҳои асосии рушди кишварро мустақилона ҳал мекарданд. [[Давлати миллӣ]], ки субъекти комилҳуқуқи муносибатҳои байналмилалӣ мебошад, барои ҳимояи манфиатҳои миллӣ ва таъмини амнияти давлатӣ бо давлатҳои дигар дар робитаи мутақобила қарор мегирифт. Дар замони муосир муносибатҳо ба куллӣ тағйир ёфтаанд. Ҷаҳон ҳамчун воҳиди ягона ташаккул меёбад. Дар назди ҷомеа масъалаҳое пайдо мешаванд, ки ҳукуматҳои давлатҳои алоҳида имкон ва қудрати қабули қарори саривақтӣ ва лозимиро надоранд. Дастгоҳи идоракунию бюрократии давлатҳои алоҳида аз нотавонии хеш гувоҳӣ дода, имконоти ҳалли беҳтари масъалаҳоро дарёфт карда наметавонанд. Заифии онҳо, алалхусус, ҳангоми ҳолатҳои буҳронӣ ва фавқулодаи рушди [[ҷомеъа]], ки қабулу воқеигардонии қарорҳои қатъӣ ва фавриро талаб доранд, намудор мегардад.

Нақши барҷастаро амалҳо ва қарорҳое мебозанд, ки берун аз [[ҳудуд]]ҳои [[давлати миллӣ]] дар ҳукуматҳои дигар ё аз ҷониби ташкилотҳои байналмилалӣ қабул гардидаанд. Махсусан, дар ҳолати инкишофи худтаъминкунӣ (автаркӣ)-и давлатҳо самаранокии фаъолияти ҳаётӣ чандон намоён намегардад. Дар шароити имрӯза аз бисёр ҷиҳатҳо фаъолияти ҳаётии одамон, заминаҳои зарурии пешрафти иқтисодии кишварҳои алоҳида ва умуман, ҷомеаъи ҷаҳонӣ аз рушди [[иқтисодиёти бозаргонӣ]] ва кушодагию озодии иқтисодиёт бармеояд. Давлатҳо фақат метавонанд иқтисодиёти ватаниро бо иқтисодиёти ҷаҳонишудан наздик намуда, бо ҷараёни танзимнашавандаи иқтисодиёти глобалӣ ҳамоҳанг созанд. Аз ин хотир, аҳволи [[одам]]он ва сатҳи некуаҳволии онҳо ба фаъолияти [[ҳукумат]]ҳои миллӣ чандон вобаста набуда, дар бисёр мавридҳо аз қабули қарорҳое бармеоянд, ки дар созмонҳои умумисайёравию минтақавӣ ба тасвиб расидаанд.

Раванди ҷаҳонишудан имконоти аз ҳам ҷудо намудани сиёсати дохилӣ ва хориҷиро хеле маҳдуд менамояд. Ташкилот, иттиҳодияҳо ва ширкатҳои гуногун дар як вақт кӯшиш менамоянд, ки ҳам ба саволҳои сиёсати дохилӣ ва ҳам ба масъалаҳои низоми муносибатҳои байналмилалӣ ҷавоб ҷӯянд. Дар мамлакатҳои зиёде дар назди ниҳоду сохторҳои сиёсӣ намояндагии манфиатҳои иқтисодию молиявии кишварҳои хориҷӣ ташаккул ёфтаанд, ки тавассути фаъолияти лоббистӣ кӯшиши ҳалли масъалаҳоро менамоянд. Чунин ҳолат бори дигар аз ҳам ҷудо набудани навъҳои асосии сиёсати кабирро нишон медиҳад. Ҳолати бавуҷудомадаи мақоми [[Давлати миллӣ|давлатҳои миллӣ]] дар низоми муносибатҳои байналмилалӣ аз он шаҳодат медиҳад, ки нақши [[давлат]] ҳамчун унсури асосии сиёсати ҷаҳонӣ то андозае маҳдуд гардидааст.

Се гурӯҳи муносибатҳо бартарӣ пайдо намудаанд ва тадриҷан инкишоф ёфта, нақши пешбарро ба худ мегиранд:

* а) муносибатҳои мутақобилаи давлатҳо;
* б) муносибатҳои мутақобилаи давлатҳо ва ширкатҳову созмонҳои байналмилалӣ;
* в) муносибатҳо ва робитаҳои мутақобилаи байни ширкатҳо.

Дар раванди ҷаҳонишудан мақом ва нақши воситаҳои коммуникатсионӣ тадриҷан меафзояд. Суръати тағйироти технологӣ, махсусан дар соҳаи иттилоот ва телекоммуникатсия, ба раванди ҷаҳонишудан таъсири фаъол мерасонад. Иттилооти зиёду зарурӣ оид ба рушди иқтисодии олам истиқлоли иқтисоди миллиро зери шубҳа мегузорад. Технологияи иттилоотӣ ба васеъшавии соҳаи иттилоотии индустриявӣ, ба шакли конгломератҳои гуногунмиллӣ оварда мерасонад, ки назорати ҳукуматҳои миллӣ аз болои фаъолияти онҳо номумкин мегардад.

Дар зери таъсири истифодаи васеи технологияи коммуникатсионӣ фазои ягонаи глобалӣ, ҳолати ягонаи макониву замонии умумисайёравӣ ташаккул меёбад. Ин имкон медиҳад, ки маҳдудиятҳо ва зиддиятҳои гузаришӣ дар иттилоот аз байн бардошта шаванд, заминаҳои ташаккули тамаддуни ягона ва шаклҳои ҳамкории халқҳову кишварҳо дар ҳалли масъалаҳои мухталифу мураккаби ҳаёти ҷомеа, имкони таъсири мутақобили халқҳо ва давлатҳо дар ҳалли масъалаҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, фарҳангӣ ва экологӣ фароҳам меояд. Инкишофи муносибатҳои мутақобила, ташаккули манфиатҳои умумиминтақавӣ ва умумисайёравӣ водор месозад, ки муносибатҳои байналмилалӣ бештар хосияти феълӣ дошта бошанд, гузориш ва рушди масъалаҳо бештар шаффоф гарданд.

Глобалистҳо ташаккули низоми нави ҷаҳониро аз ду марҳалаи асосӣ иборат медонанд: интегратсияи минтақавии давлатҳо ва интегратсияи умумисайёравӣ. Ҳангоми интегратсияи минтақавӣ мамлакатҳои мутамаддини олам (150 давлат) ба 12-15 федератсияи минтақавӣ ҷудо шуда, воҳидҳои асосие мегарданд, ки дар заминаи онҳо марҳалаи дигар оғоз меёбад. Интегратсияи умумисайёравӣ ё ташаккули системаи глобалӣ равандҳои мухталифро фаро мегирад: ислоҳоти саросарии СММ; ташаккули муассисаҳои ғайримиллӣ ва минтақавӣ; ба хазинаи умумиҷаҳонӣ табдил ёфтани Бонки асъори хориҷӣ; ташаккули мақомоти умумисайёравӣ, ки захираҳои уқёнуси ҷаҳонӣ, қаъри баҳр, фазои ҳавоӣ ва кайҳонро ихтиёрдорӣ менамояд ва ғ. Идораи ҳамаи корҳоро ҳукумати ҷаҳонӣ ба амал мебарорад. Аммо ҳукуматҳои миллӣ низ барои ҳалли масъалаҳои ҷузъии инкишоф боқӣ мемонанд. Ба ҳайси [[давлат]] ё ҳукумати ҷаҳонӣ федератсияи ҷаҳонӣ амал менамояд, ки чунин хусусиятҳо дорад: системаи ягонаи амният; асъори умумии захиравӣ, стратегияи ягонаи сиёсии инкишоф; қонунҳои умумӣ, ки муҳити зистро ҳимоя менамоянд; идораи умумии захираҳои умумиҷаҳонӣ.

Ба ҳайси намунаи федератсияи ҷаҳонӣ дар марҳалаи аввал интегратсияи аврупоӣ хидмат менамояд. Ин шакли минтақагароӣ бояд ба усули баробарӣ ва истиснои ҳегемонизм асос ёбад. Дар федератсияи умумиҷаҳонӣ мақоми хоссаро вобаста ба аҳаммият ва мазмун гурӯҳҳои динӣ ва фарҳангӣ ишғол менамоянд. Онҳо дар ворид намудани кишварҳои «ҷаҳони сеюм» ба [[ҷомеъа]]и ҷаҳонӣ нақши муассир мебозанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* Бестужев-Лада, И. В. ''Альтернативная цивилизация.'' М., 1998;
* Бек У. ''Что такое глобализация?'' М., 2001;
* Уткин А. И. ''Глобализация: процесс и осмысление.'' М., 2001;
* Азроянц Э. А. ''Глобализация: катастрофа или путь к развитию''? ''Современные тенденции мирового развития и политические амбиции.'' М., 2002;
* Тураев В. А. ''Глобальные вызовы человечеству.'' М., 2002;
* ''Делягин М. Г. Мировой кризис: Общая теория глобализации.'' М., 2003;
* Фишер Г. ''Глобализация мирохозяйственных связей.'' М., 2003;
* Бауман 3. ''Глобализация. Последствия для человечества и общества.'' М., 2004;
* Бжезинский 3. ''Выбор''. ''Глобальное господство или глобальное лидерство.'' М., 2004;
* Робертсон Р. ''Дискурсы о глобализации: предварительные размышления.'' Ч. 1. М., 2004;
* Мазур И. И. ''Глобалистика: международный междисциплинарный энциклопедический словарь.'' М., СПб., 2006;
* ''Friedman Th. Understanding Globalization. The Lexus and the Olive Tree.'' N.Y., 2000;
* Stiglitz J.E. ''Globalization and Its Discontents.'' L., 2002;
* Baily M., Gerbach H. ''Efficiency in manufacturing for global competition. Brookings Papers on Economic Activity. Microeconomics issue.'' Wash. (D.C.), 2005.

== Сарчашма ==
* {{ЭМТ|Глобализатсия|4|муаллиф=Г. Зокиров}}
{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Ҷаҳонишудан| ]]
[[Гурӯҳ:Иқтисоди ҷаҳонӣ]]
[[Гурӯҳ:Таҳаввули иҷтимоӣ]]
[[Гурӯҳ:Истилоҳоти иқтисодӣ]]</text>
      <sha1>2txymtcvcmqq0z8oxl751ii4vak55iq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482166</id>
      <parentid>1482164</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T17:32:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сарчашма */ гурӯҳбандӣ</comment>
      <origin>1482166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14863" sha1="1rzo8uazuv8xwggxl80s0lzxh9scfwk" xml:space="preserve">'''Ҷаҳонишудан''' ({{lang-fa|جهانی‌شدن}}), '''глобализатсия''' (лот. {{lang-la|globus}} — замин, {{lang-fr|global}} — умумӣ) — фароянди куниши мутақобил ва якпорчагии [[мардум]], [[Ширкати хусусӣ|ширкатҳо]] ва [[давлат]]ҳо дар саросари ҷаҳон аст.

== Таърих ==
Пайдоиши мафҳуми ҷаҳонишуданро бо номи иқтисоддони амрикоӣ Т. Левитт (1925—2006) алоқаманд менамоянд. Ӯ мафҳуми мазкурро барои ифодаи ба ҳам омадани бозори маҳсулоти алоҳида, ки ширкатҳои бузург истеҳсол менамуданд, истифода мебурд. Фаҳмиши илмии ҷаҳонишуданро ҷомеашиноси амрикоӣ Р. Робертсон (таваллуд 1938) пешниҳод намуд. Муҳақкиқи ҷопонӣ К. Омае (таваллуд 1943) онро дар асари «Олами сарҳаддот» муфассал тавсиф намудааст.

Дар ҷаҳони муосир масъалаи ҷаҳонишудан мақоми махсус пайдо намудааст. Бештар ҷаҳонишудан се ҷиҳати муносибатҳоро барҷаста нишон медиҳад:

# омехта гаштани сиёсати кабир бо сиёсати соҳавӣ;
# дар ҳолати омехташавӣ амалӣ гаштани сиёсати хориҷию дохилии давлатҳо;
# тадриҷан аҳаммияти худро гум кардани фаъолият ва қарордодҳои субъектҳои дохилии сиёсат, бартарӣ пайдо намудани мақом ва нақши ҷомеаи ҷаҳонӣ, ташкилотҳои бонуфузи байналмилалӣ, ширкатҳои байналмилалӣ ва ғ.

[[Давлати миллӣ]], ки дар муайян намудани сиёсати дохилию хориҷии хеш мустақил буду тамоми фаъолияти худро барои манфиатҳои миллӣ ва таъмини амнияти давлатӣ равона месохт, дар замони инкишофи равандҳои ҷаҳонишудан мақоми дигар пайдо менамояд.

То солҳои 70 асри 20 [[Давлати миллӣ|давлатҳои миллӣ]] дар муқаррар ва амалӣ намудани ҳам сиёсати дохилӣ ва ҳам сиёсати хориҷӣ ихтиёри комил доштанд. Онҳо масъалаҳои асосии рушди кишварро мустақилона ҳал мекарданд. [[Давлати миллӣ]], ки субъекти комилҳуқуқи муносибатҳои байналмилалӣ мебошад, барои ҳимояи манфиатҳои миллӣ ва таъмини амнияти давлатӣ бо давлатҳои дигар дар робитаи мутақобила қарор мегирифт. Дар замони муосир муносибатҳо ба куллӣ тағйир ёфтаанд. Ҷаҳон ҳамчун воҳиди ягона ташаккул меёбад. Дар назди ҷомеа масъалаҳое пайдо мешаванд, ки ҳукуматҳои давлатҳои алоҳида имкон ва қудрати қабули қарори саривақтӣ ва лозимиро надоранд. Дастгоҳи идоракунию бюрократии давлатҳои алоҳида аз нотавонии хеш гувоҳӣ дода, имконоти ҳалли беҳтари масъалаҳоро дарёфт карда наметавонанд. Заифии онҳо, алалхусус, ҳангоми ҳолатҳои буҳронӣ ва фавқулодаи рушди [[ҷомеъа]], ки қабулу воқеигардонии қарорҳои қатъӣ ва фавриро талаб доранд, намудор мегардад.

Нақши барҷастаро амалҳо ва қарорҳое мебозанд, ки берун аз [[ҳудуд]]ҳои [[давлати миллӣ]] дар ҳукуматҳои дигар ё аз ҷониби ташкилотҳои байналмилалӣ қабул гардидаанд. Махсусан, дар ҳолати инкишофи худтаъминкунӣ (автаркӣ)-и давлатҳо самаранокии фаъолияти ҳаётӣ чандон намоён намегардад. Дар шароити имрӯза аз бисёр ҷиҳатҳо фаъолияти ҳаётии одамон, заминаҳои зарурии пешрафти иқтисодии кишварҳои алоҳида ва умуман, ҷомеаъи ҷаҳонӣ аз рушди [[иқтисодиёти бозаргонӣ]] ва кушодагию озодии иқтисодиёт бармеояд. Давлатҳо фақат метавонанд иқтисодиёти ватаниро бо иқтисодиёти ҷаҳонишудан наздик намуда, бо ҷараёни танзимнашавандаи иқтисодиёти глобалӣ ҳамоҳанг созанд. Аз ин хотир, аҳволи [[одам]]он ва сатҳи некуаҳволии онҳо ба фаъолияти [[ҳукумат]]ҳои миллӣ чандон вобаста набуда, дар бисёр мавридҳо аз қабули қарорҳое бармеоянд, ки дар созмонҳои умумисайёравию минтақавӣ ба тасвиб расидаанд.

Раванди ҷаҳонишудан имконоти аз ҳам ҷудо намудани сиёсати дохилӣ ва хориҷиро хеле маҳдуд менамояд. Ташкилот, иттиҳодияҳо ва ширкатҳои гуногун дар як вақт кӯшиш менамоянд, ки ҳам ба саволҳои сиёсати дохилӣ ва ҳам ба масъалаҳои низоми муносибатҳои байналмилалӣ ҷавоб ҷӯянд. Дар мамлакатҳои зиёде дар назди ниҳоду сохторҳои сиёсӣ намояндагии манфиатҳои иқтисодию молиявии кишварҳои хориҷӣ ташаккул ёфтаанд, ки тавассути фаъолияти лоббистӣ кӯшиши ҳалли масъалаҳоро менамоянд. Чунин ҳолат бори дигар аз ҳам ҷудо набудани навъҳои асосии сиёсати кабирро нишон медиҳад. Ҳолати бавуҷудомадаи мақоми [[Давлати миллӣ|давлатҳои миллӣ]] дар низоми муносибатҳои байналмилалӣ аз он шаҳодат медиҳад, ки нақши [[давлат]] ҳамчун унсури асосии сиёсати ҷаҳонӣ то андозае маҳдуд гардидааст.

Се гурӯҳи муносибатҳо бартарӣ пайдо намудаанд ва тадриҷан инкишоф ёфта, нақши пешбарро ба худ мегиранд:

* а) муносибатҳои мутақобилаи давлатҳо;
* б) муносибатҳои мутақобилаи давлатҳо ва ширкатҳову созмонҳои байналмилалӣ;
* в) муносибатҳо ва робитаҳои мутақобилаи байни ширкатҳо.

Дар раванди ҷаҳонишудан мақом ва нақши воситаҳои коммуникатсионӣ тадриҷан меафзояд. Суръати тағйироти технологӣ, махсусан дар соҳаи иттилоот ва телекоммуникатсия, ба раванди ҷаҳонишудан таъсири фаъол мерасонад. Иттилооти зиёду зарурӣ оид ба рушди иқтисодии олам истиқлоли иқтисоди миллиро зери шубҳа мегузорад. Технологияи иттилоотӣ ба васеъшавии соҳаи иттилоотии индустриявӣ, ба шакли конгломератҳои гуногунмиллӣ оварда мерасонад, ки назорати ҳукуматҳои миллӣ аз болои фаъолияти онҳо номумкин мегардад.

Дар зери таъсири истифодаи васеи технологияи коммуникатсионӣ фазои ягонаи глобалӣ, ҳолати ягонаи макониву замонии умумисайёравӣ ташаккул меёбад. Ин имкон медиҳад, ки маҳдудиятҳо ва зиддиятҳои гузаришӣ дар иттилоот аз байн бардошта шаванд, заминаҳои ташаккули тамаддуни ягона ва шаклҳои ҳамкории халқҳову кишварҳо дар ҳалли масъалаҳои мухталифу мураккаби ҳаёти ҷомеа, имкони таъсири мутақобили халқҳо ва давлатҳо дар ҳалли масъалаҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, фарҳангӣ ва экологӣ фароҳам меояд. Инкишофи муносибатҳои мутақобила, ташаккули манфиатҳои умумиминтақавӣ ва умумисайёравӣ водор месозад, ки муносибатҳои байналмилалӣ бештар хосияти феълӣ дошта бошанд, гузориш ва рушди масъалаҳо бештар шаффоф гарданд.

Глобалистҳо ташаккули низоми нави ҷаҳониро аз ду марҳалаи асосӣ иборат медонанд: интегратсияи минтақавии давлатҳо ва интегратсияи умумисайёравӣ. Ҳангоми интегратсияи минтақавӣ мамлакатҳои мутамаддини олам (150 давлат) ба 12-15 федератсияи минтақавӣ ҷудо шуда, воҳидҳои асосие мегарданд, ки дар заминаи онҳо марҳалаи дигар оғоз меёбад. Интегратсияи умумисайёравӣ ё ташаккули системаи глобалӣ равандҳои мухталифро фаро мегирад: ислоҳоти саросарии СММ; ташаккули муассисаҳои ғайримиллӣ ва минтақавӣ; ба хазинаи умумиҷаҳонӣ табдил ёфтани Бонки асъори хориҷӣ; ташаккули мақомоти умумисайёравӣ, ки захираҳои уқёнуси ҷаҳонӣ, қаъри баҳр, фазои ҳавоӣ ва кайҳонро ихтиёрдорӣ менамояд ва ғ. Идораи ҳамаи корҳоро ҳукумати ҷаҳонӣ ба амал мебарорад. Аммо ҳукуматҳои миллӣ низ барои ҳалли масъалаҳои ҷузъии инкишоф боқӣ мемонанд. Ба ҳайси [[давлат]] ё ҳукумати ҷаҳонӣ федератсияи ҷаҳонӣ амал менамояд, ки чунин хусусиятҳо дорад: системаи ягонаи амният; асъори умумии захиравӣ, стратегияи ягонаи сиёсии инкишоф; қонунҳои умумӣ, ки муҳити зистро ҳимоя менамоянд; идораи умумии захираҳои умумиҷаҳонӣ.

Ба ҳайси намунаи федератсияи ҷаҳонӣ дар марҳалаи аввал интегратсияи аврупоӣ хидмат менамояд. Ин шакли минтақагароӣ бояд ба усули баробарӣ ва истиснои ҳегемонизм асос ёбад. Дар федератсияи умумиҷаҳонӣ мақоми хоссаро вобаста ба аҳаммият ва мазмун гурӯҳҳои динӣ ва фарҳангӣ ишғол менамоянд. Онҳо дар ворид намудани кишварҳои «ҷаҳони сеюм» ба [[ҷомеъа]]и ҷаҳонӣ нақши муассир мебозанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* Бестужев-Лада, И. В. ''Альтернативная цивилизация.'' М., 1998;
* Бек У. ''Что такое глобализация?'' М., 2001;
* Уткин А. И. ''Глобализация: процесс и осмысление.'' М., 2001;
* Азроянц Э. А. ''Глобализация: катастрофа или путь к развитию''? ''Современные тенденции мирового развития и политические амбиции.'' М., 2002;
* Тураев В. А. ''Глобальные вызовы человечеству.'' М., 2002;
* ''Делягин М. Г. Мировой кризис: Общая теория глобализации.'' М., 2003;
* Фишер Г. ''Глобализация мирохозяйственных связей.'' М., 2003;
* Бауман 3. ''Глобализация. Последствия для человечества и общества.'' М., 2004;
* Бжезинский 3. ''Выбор''. ''Глобальное господство или глобальное лидерство.'' М., 2004;
* Робертсон Р. ''Дискурсы о глобализации: предварительные размышления.'' Ч. 1. М., 2004;
* Мазур И. И. ''Глобалистика: международный междисциплинарный энциклопедический словарь.'' М., СПб., 2006;
* ''Friedman Th. Understanding Globalization. The Lexus and the Olive Tree.'' N.Y., 2000;
* Stiglitz J.E. ''Globalization and Its Discontents.'' L., 2002;
* Baily M., Gerbach H. ''Efficiency in manufacturing for global competition. Brookings Papers on Economic Activity. Microeconomics issue.'' Wash. (D.C.), 2005.

== Сарчашма ==
* {{ЭМТ|Глобализатсия|4|муаллиф=Г. Зокиров}}
{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Ҷаҳонишавӣ|Ҷаҳонишудан]]
[[Гурӯҳ:Иқтисоди ҷаҳонӣ]]
[[Гурӯҳ:Таҳаввули иҷтимоӣ]]
[[Гурӯҳ:Истилоҳоти иқтисодӣ]]</text>
      <sha1>1rzo8uazuv8xwggxl80s0lzxh9scfwk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10226</id>
    <revision>
      <id>1482151</id>
      <parentid>1445586</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T16:36:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Довуд Саидов</username>
        <id>145715</id>
      </contributor>
      <comment>/* Факултетҳо */</comment>
      <origin>1482151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12470" sha1="el854mnh5kdmsndw7f3ebsvtl1kq783" xml:space="preserve">{{Ҷаъбаи донишгоҳ
|Номи тоҷикӣ=  Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон
|Номи аслӣ= Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон
|Акс= Donishkadai sohibkori va khizmat.JPG 
|Ташкил шудааст= 1991
|Намуд=[[давлатӣ]]
|Шаҳр= Душанбе
|Кишвар= Тоҷикистон 
|Шумораи донишҷуён= 
|Сомона =[https://iutet.tj/]
}}
[[File:Главная арка Института предпринимательства и сервиса..JPG|thumb|Дарвозаи Донишгоҳ]]
'''Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон''' — яке аз донишгоҳҳои таҳсилоти олии касбии [[Ҷумҳурии Тоҷикистон|Тоҷикистон]] мебошад.

== Таърихи таъсис == 
Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон нахуст мувофиқи Қарори Девони Вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 22 июли соли 1991 таҳти №212 (банди 1) ба сифати Коллеҷи технологӣ-маишӣ дар асоси ҳисоби хоҷагӣ чун таълимгоҳи олии бисёрсоҳа, дар асоси фармони собиқ консерни «Хидмат»-и Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 8 январи соли 1991, зери №15 таъсис дода шуда, сипас, мутобиқи Қарори Девони Вазирони ИҶШС аз 29 июли соли 1991, зери №530 ва бо Қарори Девони Вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 2 сентябри соли 1991, таҳти №266 дар заминаи он Донишкадаи хидмати маишии консерни «Хидмат»-и Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун муассисаи олии таълимии дараҷаи якум, ки аз ҳисоби васоити шартномавӣ маблағгузорӣ карда мешавад, таъсис дода шудааст.

Муассисаи мазкур бо Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 10 марти соли 1995, зери рақами №192 ба Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмати Ширкати давлатии молҳои истеъмоли халқ ва хидматрасонии Тоҷикистон табдил дода шудааст.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон моҳи апрели соли 2020 номи Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмат ба Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат иваз карда шуд.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 27 январи соли 2022, таҳти рақами 17 ба Муассисаи давлатии таълимии &quot;Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат&quot; мақоми муассисаи таълимии байналмилалӣ дода шуда, Муассисаи давлатии &quot;Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон&quot; номгузорӣ карда шуд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dsx.tj/mufassal.php?id=11|title=IUTET-Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон|website=dsx.tj|accessdate=2022-02-03|archivedate=2022-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220203085118/https://dsx.tj/mufassal.php?id=11}}&lt;/ref&gt;.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз [[30 март|30 марти]] [[соли 2024]], таҳти рақами 199 Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон муассисаи давлатии дорои мақоми байналмилалӣ буда танҳо ба Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон тобеъ ва ҳисоботдиҳанда мебошад.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/wp-content/uploads/2024/10/%D0%9E%D0%98%D0%9D%D0%9D%D0%9E%D0%9C%D0%90_rotated.pdf|title=Оиннома|author=www.iutet.tj|date=2025-11-03|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;

== Таърих== 
Дар ибтидои фаъолият, соли таҳсили 1991-1992 дар ДСХ 3 кафедра амал мекард, ки дар онҳо 2 доктори илм ва 19 номзадони илм, аз ҷумла 2 нафар занҳо ба фаъолияти илмӣ-педагогӣ машғул буданд, ки аз онҳо танҳо 6 нафарашон кормандони доимӣ буданду халос. Он соли таҳсил дар донишкада аз рӯи 4 ихтисос (иқтисодиёти ҷаҳон, иқтисодиёт ва идора дар корхонаҳо, санъати ороишӣ-амалӣ ва ҳунарҳои мардумӣ, технологияи матоъ ва кешбофӣ) 88 нафар донишҷӯён дар шуъбаи рӯзона таҳсил менамуданд. Дар соли аввали фаъолият донишкада дорои як бинои таълимӣ бо 17 синфхонаҳо буда, фонди умумии китобхонаи илмии он 1012 нусха китобро дарбар мегирифт.

Соли [[2006]] ДСХ Иҷозатнома (Литсензия )–и Вазорати Маорифи Ҷумхурии Тоҷикистонро (АУ №0000303 аз 26.10.2006) барои фаъолияти аспирантура, аз рўи ихтисосҳои 08.00.01 – назарияи иқтисод, 08.00.05 – иқтисод ва идораи хоҷагии халқ, 08.00.13 – усулҳои инструменталӣ ва риёзии иқтисодӣ, 05.13.18 – тарҳрезии риёзӣ, усулҳои ададӣ ва комплекси программаҳо муттахассисони илмӣ – педагогӣ тайёр менамуд. Бо қарори ВАК-и Вазорати маориф ва илми Федератсияи Русия аз [[19 март]]и соли [[2010]], дар донишкада Шӯрои дифои рисолаҳои номзадӣ аз рӯи 2 ихтисос:  08.00.05 – «иқтисод ва идораи хоҷагии халқ» ва 08.00.13 – «усулҳои инструменталӣ ва риёзии иқтисодӣ», кушода шуда буд.

То соли [[2012]] ДСХ зиёда аз 5000 нафар мутахассисони маълумоти олидорро тайёр намудааст.
Соли 2010 ба факултаҳои ДСХ — 18 кафедра вобаста шуда буд, ки 12 кафедраҳои тахассусӣ буданд. Соли таҳсили 2010-2011 аз 180 нафар устодони ДСХ (170 нафар кормандони доимӣ), 11 нафар доктори илм ва 67 нафар номзади илм мебошанд. Қайд кардан ба маврид аст, ки бештар аз 40 нафари онҳо хатмкардагони ДСХ буданд.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://dsx.tj/categories.php?catID=6 |title=Сомонаи ДСХ |accessdate=2016-08-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170413070959/http://dsx.tj/categories.php?catID=6 |archivedate=2017-04-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Зодаи истиқлол (Маълумотнома дар бораи Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмат) - Душанбе, 2011. – 58 с.&lt;/ref&gt;


ДСХ дорои Литсейи тамоюли иқтисодӣ (аз соли 1998), 4 факултет, 4 бинои таълимӣ, 12 лабораторияи компютерӣ, беш аз 670 компютери пайваст ба шабакаи Интернет, 2 китобхонаи илмӣ, 2 китобхонаи электронӣ,  3 толори маҷлис, майдончаи варзишӣ, бунгоҳи тиббӣ, чопхона, 2 ошхона, Парки технологӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;dsx.tj&quot;&gt;{{Cite web|url=http://dsx.tj/?page_id=70|title=Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат|author=|website=http://dsx.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2021-04-29|archivedate=2021-05-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210507103250/http://dsx.tj/?page_id=70}}&lt;/ref&gt;

== Ректорони Донишгоҳ  ==
* Номзади илмҳои иқтисодӣ, [[Ҳабибулло Умаров]] — 1991-2006
* Доктори илмҳои фалсафа, профессор [[Зокир Вазиров]] — 2006-2008
* Доктори илмҳои физика ва математика, профессор [[Файзалӣ Комилиён]] — 2008-2012
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Диловар Қодиров]] — 2012-2019
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Фозил Обидов|Фозил Саидович Обидов]] — 2019-2022 
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Убайдулло Асрорзода|Убайдулло Саттор Асрорзода]] — 2022

==Факултетҳо==
Дар сохтори донишгоҳ зиёда аз 12 факулта фаъолият доранд: 
# Факултети соҳибкорӣ ва менеҷменти байналмиллалӣ.
#  Факултети лингвистика ва робитаҳои байнифарҳангӣ.
# Факултети гуманитарию педагогӣ.
#  Факултети рушди устувор ва иқтисоди сабз.
# Факултети молия.
#  Факултети фаъолияти бонкӣ.
#  Факултети ҳуқуқшиносӣ.
#  Факултети идоракунии давлатӣ.
#  Факултети фаъолияти гумрукӣ.
#  Факултети баҳисобгирию иқтисодӣ.
#  Факултети забонҳои хориҷӣ.
#  Институти (Донишкадаи) таҳсилоти фосилавӣ, ғоибона, шабона ва муттасил.
# Факултети муштараки сайёҳии байналмилалӣ (ДБССТ ва ДДССР)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/%d0%bc%d0%b0%d1%8a%d0%bb%d1%83%d0%bc%d0%be%d1%82-%d0%be%d0%b8%d0%b4-%d0%b1%d0%b0-%d0%bc%d1%83%d0%b0%d1%81%d1%81%d0%b8%d1%81%d0%b0/|title=МАЪЛУМОТ ОИД БА ДОНИШГОҲ|author=www.iutet.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;
# Факултетҳои муштарак.
==Институтҳои таълимӣ==
* Институти сайёҳӣ;
* Институти иқтисодиёти ҷаҳон ва муносибатҳои байналмилалӣ;
* Институти технологияҳои иттилоотӣ ва зеҳни сунъӣ;
==Донишкадаҳои таълимӣ==
* Донишкадаи байналмилалии Левакант;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lii.tj/|title= Донишкадаи байналмилалии Левакант|author=www.lii.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-09}}&lt;/ref&gt;
* Донишкадаи байналмилалии Хуҷанд;
* Донишкадаи байналмилалии Данғара.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/%d0%bc%d0%b0%d1%8a%d0%bb%d1%83%d0%bc%d0%be%d1%82-%d0%be%d0%b8%d0%b4-%d0%b1%d0%b0-%d0%bc%d1%83%d0%b0%d1%81%d1%81%d0%b8%d1%81%d0%b0/|title=МАЪЛУМОТ ОИД БА ДОНИШГОҲ|author=www.iutet.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* [https://iutet.tj/ iutet.tj сомонаи Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон] 
{{ПБ}}
{{Муассисаҳои омӯзиши олии Душанбе}}

[[Гурӯҳ:Донишгоҳҳои Душанбе]]
[[Гурӯҳ:Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон| ]]</text>
      <sha1>el854mnh5kdmsndw7f3ebsvtl1kq783</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482152</id>
      <parentid>1482151</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T16:44:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Довуд Саидов</username>
        <id>145715</id>
      </contributor>
      <comment>/* Институтҳои илмию тадқиқотӣ</comment>
      <origin>1482152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12770" sha1="ppet9ps89s8293o8fh0bopqmve18g32" xml:space="preserve">{{Ҷаъбаи донишгоҳ
|Номи тоҷикӣ=  Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон
|Номи аслӣ= Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон
|Акс= Donishkadai sohibkori va khizmat.JPG 
|Ташкил шудааст= 1991
|Намуд=[[давлатӣ]]
|Шаҳр= Душанбе
|Кишвар= Тоҷикистон 
|Шумораи донишҷуён= 
|Сомона =[https://iutet.tj/]
}}
[[File:Главная арка Института предпринимательства и сервиса..JPG|thumb|Дарвозаи Донишгоҳ]]
'''Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон''' — яке аз донишгоҳҳои таҳсилоти олии касбии [[Ҷумҳурии Тоҷикистон|Тоҷикистон]] мебошад.

== Таърихи таъсис == 
Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон нахуст мувофиқи Қарори Девони Вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 22 июли соли 1991 таҳти №212 (банди 1) ба сифати Коллеҷи технологӣ-маишӣ дар асоси ҳисоби хоҷагӣ чун таълимгоҳи олии бисёрсоҳа, дар асоси фармони собиқ консерни «Хидмат»-и Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 8 январи соли 1991, зери №15 таъсис дода шуда, сипас, мутобиқи Қарори Девони Вазирони ИҶШС аз 29 июли соли 1991, зери №530 ва бо Қарори Девони Вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 2 сентябри соли 1991, таҳти №266 дар заминаи он Донишкадаи хидмати маишии консерни «Хидмат»-и Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун муассисаи олии таълимии дараҷаи якум, ки аз ҳисоби васоити шартномавӣ маблағгузорӣ карда мешавад, таъсис дода шудааст.

Муассисаи мазкур бо Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 10 марти соли 1995, зери рақами №192 ба Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмати Ширкати давлатии молҳои истеъмоли халқ ва хидматрасонии Тоҷикистон табдил дода шудааст.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон моҳи апрели соли 2020 номи Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмат ба Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат иваз карда шуд.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 27 январи соли 2022, таҳти рақами 17 ба Муассисаи давлатии таълимии &quot;Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат&quot; мақоми муассисаи таълимии байналмилалӣ дода шуда, Муассисаи давлатии &quot;Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон&quot; номгузорӣ карда шуд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dsx.tj/mufassal.php?id=11|title=IUTET-Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон|website=dsx.tj|accessdate=2022-02-03|archivedate=2022-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220203085118/https://dsx.tj/mufassal.php?id=11}}&lt;/ref&gt;.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз [[30 март|30 марти]] [[соли 2024]], таҳти рақами 199 Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон муассисаи давлатии дорои мақоми байналмилалӣ буда танҳо ба Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон тобеъ ва ҳисоботдиҳанда мебошад.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/wp-content/uploads/2024/10/%D0%9E%D0%98%D0%9D%D0%9D%D0%9E%D0%9C%D0%90_rotated.pdf|title=Оиннома|author=www.iutet.tj|date=2025-11-03|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;

== Таърих== 
Дар ибтидои фаъолият, соли таҳсили 1991-1992 дар ДСХ 3 кафедра амал мекард, ки дар онҳо 2 доктори илм ва 19 номзадони илм, аз ҷумла 2 нафар занҳо ба фаъолияти илмӣ-педагогӣ машғул буданд, ки аз онҳо танҳо 6 нафарашон кормандони доимӣ буданду халос. Он соли таҳсил дар донишкада аз рӯи 4 ихтисос (иқтисодиёти ҷаҳон, иқтисодиёт ва идора дар корхонаҳо, санъати ороишӣ-амалӣ ва ҳунарҳои мардумӣ, технологияи матоъ ва кешбофӣ) 88 нафар донишҷӯён дар шуъбаи рӯзона таҳсил менамуданд. Дар соли аввали фаъолият донишкада дорои як бинои таълимӣ бо 17 синфхонаҳо буда, фонди умумии китобхонаи илмии он 1012 нусха китобро дарбар мегирифт.

Соли [[2006]] ДСХ Иҷозатнома (Литсензия )–и Вазорати Маорифи Ҷумхурии Тоҷикистонро (АУ №0000303 аз 26.10.2006) барои фаъолияти аспирантура, аз рўи ихтисосҳои 08.00.01 – назарияи иқтисод, 08.00.05 – иқтисод ва идораи хоҷагии халқ, 08.00.13 – усулҳои инструменталӣ ва риёзии иқтисодӣ, 05.13.18 – тарҳрезии риёзӣ, усулҳои ададӣ ва комплекси программаҳо муттахассисони илмӣ – педагогӣ тайёр менамуд. Бо қарори ВАК-и Вазорати маориф ва илми Федератсияи Русия аз [[19 март]]и соли [[2010]], дар донишкада Шӯрои дифои рисолаҳои номзадӣ аз рӯи 2 ихтисос:  08.00.05 – «иқтисод ва идораи хоҷагии халқ» ва 08.00.13 – «усулҳои инструменталӣ ва риёзии иқтисодӣ», кушода шуда буд.

То соли [[2012]] ДСХ зиёда аз 5000 нафар мутахассисони маълумоти олидорро тайёр намудааст.
Соли 2010 ба факултаҳои ДСХ — 18 кафедра вобаста шуда буд, ки 12 кафедраҳои тахассусӣ буданд. Соли таҳсили 2010-2011 аз 180 нафар устодони ДСХ (170 нафар кормандони доимӣ), 11 нафар доктори илм ва 67 нафар номзади илм мебошанд. Қайд кардан ба маврид аст, ки бештар аз 40 нафари онҳо хатмкардагони ДСХ буданд.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://dsx.tj/categories.php?catID=6 |title=Сомонаи ДСХ |accessdate=2016-08-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170413070959/http://dsx.tj/categories.php?catID=6 |archivedate=2017-04-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Зодаи истиқлол (Маълумотнома дар бораи Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмат) - Душанбе, 2011. – 58 с.&lt;/ref&gt;


ДСХ дорои Литсейи тамоюли иқтисодӣ (аз соли 1998), 4 факултет, 4 бинои таълимӣ, 12 лабораторияи компютерӣ, беш аз 670 компютери пайваст ба шабакаи Интернет, 2 китобхонаи илмӣ, 2 китобхонаи электронӣ,  3 толори маҷлис, майдончаи варзишӣ, бунгоҳи тиббӣ, чопхона, 2 ошхона, Парки технологӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;dsx.tj&quot;&gt;{{Cite web|url=http://dsx.tj/?page_id=70|title=Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат|author=|website=http://dsx.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2021-04-29|archivedate=2021-05-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210507103250/http://dsx.tj/?page_id=70}}&lt;/ref&gt;

== Ректорони Донишгоҳ  ==
* Номзади илмҳои иқтисодӣ, [[Ҳабибулло Умаров]] — 1991-2006
* Доктори илмҳои фалсафа, профессор [[Зокир Вазиров]] — 2006-2008
* Доктори илмҳои физика ва математика, профессор [[Файзалӣ Комилиён]] — 2008-2012
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Диловар Қодиров]] — 2012-2019
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Фозил Обидов|Фозил Саидович Обидов]] — 2019-2022 
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Убайдулло Асрорзода|Убайдулло Саттор Асрорзода]] — 2022

==Факултетҳо==
Дар сохтори донишгоҳ зиёда аз 12 факулта фаъолият доранд: 
# Факултети соҳибкорӣ ва менеҷменти байналмиллалӣ.
#  Факултети лингвистика ва робитаҳои байнифарҳангӣ.
# Факултети гуманитарию педагогӣ.
#  Факултети рушди устувор ва иқтисоди сабз.
# Факултети молия.
#  Факултети фаъолияти бонкӣ.
#  Факултети ҳуқуқшиносӣ.
#  Факултети идоракунии давлатӣ.
#  Факултети фаъолияти гумрукӣ.
#  Факултети баҳисобгирию иқтисодӣ.
#  Факултети забонҳои хориҷӣ.
#  Институти (Донишкадаи) таҳсилоти фосилавӣ, ғоибона, шабона ва муттасил.
# Факултети муштараки сайёҳии байналмилалӣ (ДБССТ ва ДДССР)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/%d0%bc%d0%b0%d1%8a%d0%bb%d1%83%d0%bc%d0%be%d1%82-%d0%be%d0%b8%d0%b4-%d0%b1%d0%b0-%d0%bc%d1%83%d0%b0%d1%81%d1%81%d0%b8%d1%81%d0%b0/|title=МАЪЛУМОТ ОИД БА ДОНИШГОҲ|author=www.iutet.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;
# Факултетҳои муштарак.
==Институтҳои илмию тадқиқотӣ.==
* Муассисаи давлатии &quot;Институти илмию тадқиқотии сайёҳӣ ва соҳибкорӣ&quot;-и МД ДБССТ.
* Муассисаи давлатии &quot;Институти илмию тадқиқотии рушди устувор ва иқтисоди сабз&quot;-и МД ДБССТ.
* Муассисаи давлатии &quot;Маркази ҷумҳуриявии такмили ихтисоси кормандони соҳаҳои сайёҳӣ ва хизматрасонӣ&quot;-и МД ДБССТ.
==Донишкадаҳои таълимӣ==
* Донишкадаи байналмилалии Левакант;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lii.tj/|title= Донишкадаи байналмилалии Левакант|author=www.lii.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-09}}&lt;/ref&gt;
* Донишкадаи байналмилалии Хуҷанд;
* Донишкадаи байналмилалии Данғара.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/%d0%bc%d0%b0%d1%8a%d0%bb%d1%83%d0%bc%d0%be%d1%82-%d0%be%d0%b8%d0%b4-%d0%b1%d0%b0-%d0%bc%d1%83%d0%b0%d1%81%d1%81%d0%b8%d1%81%d0%b0/|title=МАЪЛУМОТ ОИД БА ДОНИШГОҲ|author=www.iutet.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* [https://iutet.tj/ iutet.tj сомонаи Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон] 
{{ПБ}}
{{Муассисаҳои омӯзиши олии Душанбе}}

[[Гурӯҳ:Донишгоҳҳои Душанбе]]
[[Гурӯҳ:Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон| ]]</text>
      <sha1>ppet9ps89s8293o8fh0bopqmve18g32</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482153</id>
      <parentid>1482152</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T16:51:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Довуд Саидов</username>
        <id>145715</id>
      </contributor>
      <comment>/* Донишкадаҳои таълимӣ */</comment>
      <origin>1482153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13116" sha1="l9pq9ax93kaw4zanbp2ivf1lpmffhtu" xml:space="preserve">{{Ҷаъбаи донишгоҳ
|Номи тоҷикӣ=  Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон
|Номи аслӣ= Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон
|Акс= Donishkadai sohibkori va khizmat.JPG 
|Ташкил шудааст= 1991
|Намуд=[[давлатӣ]]
|Шаҳр= Душанбе
|Кишвар= Тоҷикистон 
|Шумораи донишҷуён= 
|Сомона =[https://iutet.tj/]
}}
[[File:Главная арка Института предпринимательства и сервиса..JPG|thumb|Дарвозаи Донишгоҳ]]
'''Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон''' — яке аз донишгоҳҳои таҳсилоти олии касбии [[Ҷумҳурии Тоҷикистон|Тоҷикистон]] мебошад.

== Таърихи таъсис == 
Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон нахуст мувофиқи Қарори Девони Вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 22 июли соли 1991 таҳти №212 (банди 1) ба сифати Коллеҷи технологӣ-маишӣ дар асоси ҳисоби хоҷагӣ чун таълимгоҳи олии бисёрсоҳа, дар асоси фармони собиқ консерни «Хидмат»-и Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 8 январи соли 1991, зери №15 таъсис дода шуда, сипас, мутобиқи Қарори Девони Вазирони ИҶШС аз 29 июли соли 1991, зери №530 ва бо Қарори Девони Вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 2 сентябри соли 1991, таҳти №266 дар заминаи он Донишкадаи хидмати маишии консерни «Хидмат»-и Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун муассисаи олии таълимии дараҷаи якум, ки аз ҳисоби васоити шартномавӣ маблағгузорӣ карда мешавад, таъсис дода шудааст.

Муассисаи мазкур бо Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 10 марти соли 1995, зери рақами №192 ба Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмати Ширкати давлатии молҳои истеъмоли халқ ва хидматрасонии Тоҷикистон табдил дода шудааст.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон моҳи апрели соли 2020 номи Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмат ба Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат иваз карда шуд.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 27 январи соли 2022, таҳти рақами 17 ба Муассисаи давлатии таълимии &quot;Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат&quot; мақоми муассисаи таълимии байналмилалӣ дода шуда, Муассисаи давлатии &quot;Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон&quot; номгузорӣ карда шуд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dsx.tj/mufassal.php?id=11|title=IUTET-Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон|website=dsx.tj|accessdate=2022-02-03|archivedate=2022-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220203085118/https://dsx.tj/mufassal.php?id=11}}&lt;/ref&gt;.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз [[30 март|30 марти]] [[соли 2024]], таҳти рақами 199 Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон муассисаи давлатии дорои мақоми байналмилалӣ буда танҳо ба Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон тобеъ ва ҳисоботдиҳанда мебошад.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/wp-content/uploads/2024/10/%D0%9E%D0%98%D0%9D%D0%9D%D0%9E%D0%9C%D0%90_rotated.pdf|title=Оиннома|author=www.iutet.tj|date=2025-11-03|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;

== Таърих== 
Дар ибтидои фаъолият, соли таҳсили 1991-1992 дар ДСХ 3 кафедра амал мекард, ки дар онҳо 2 доктори илм ва 19 номзадони илм, аз ҷумла 2 нафар занҳо ба фаъолияти илмӣ-педагогӣ машғул буданд, ки аз онҳо танҳо 6 нафарашон кормандони доимӣ буданду халос. Он соли таҳсил дар донишкада аз рӯи 4 ихтисос (иқтисодиёти ҷаҳон, иқтисодиёт ва идора дар корхонаҳо, санъати ороишӣ-амалӣ ва ҳунарҳои мардумӣ, технологияи матоъ ва кешбофӣ) 88 нафар донишҷӯён дар шуъбаи рӯзона таҳсил менамуданд. Дар соли аввали фаъолият донишкада дорои як бинои таълимӣ бо 17 синфхонаҳо буда, фонди умумии китобхонаи илмии он 1012 нусха китобро дарбар мегирифт.

Соли [[2006]] ДСХ Иҷозатнома (Литсензия )–и Вазорати Маорифи Ҷумхурии Тоҷикистонро (АУ №0000303 аз 26.10.2006) барои фаъолияти аспирантура, аз рўи ихтисосҳои 08.00.01 – назарияи иқтисод, 08.00.05 – иқтисод ва идораи хоҷагии халқ, 08.00.13 – усулҳои инструменталӣ ва риёзии иқтисодӣ, 05.13.18 – тарҳрезии риёзӣ, усулҳои ададӣ ва комплекси программаҳо муттахассисони илмӣ – педагогӣ тайёр менамуд. Бо қарори ВАК-и Вазорати маориф ва илми Федератсияи Русия аз [[19 март]]и соли [[2010]], дар донишкада Шӯрои дифои рисолаҳои номзадӣ аз рӯи 2 ихтисос:  08.00.05 – «иқтисод ва идораи хоҷагии халқ» ва 08.00.13 – «усулҳои инструменталӣ ва риёзии иқтисодӣ», кушода шуда буд.

То соли [[2012]] ДСХ зиёда аз 5000 нафар мутахассисони маълумоти олидорро тайёр намудааст.
Соли 2010 ба факултаҳои ДСХ — 18 кафедра вобаста шуда буд, ки 12 кафедраҳои тахассусӣ буданд. Соли таҳсили 2010-2011 аз 180 нафар устодони ДСХ (170 нафар кормандони доимӣ), 11 нафар доктори илм ва 67 нафар номзади илм мебошанд. Қайд кардан ба маврид аст, ки бештар аз 40 нафари онҳо хатмкардагони ДСХ буданд.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://dsx.tj/categories.php?catID=6 |title=Сомонаи ДСХ |accessdate=2016-08-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170413070959/http://dsx.tj/categories.php?catID=6 |archivedate=2017-04-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Зодаи истиқлол (Маълумотнома дар бораи Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмат) - Душанбе, 2011. – 58 с.&lt;/ref&gt;


ДСХ дорои Литсейи тамоюли иқтисодӣ (аз соли 1998), 4 факултет, 4 бинои таълимӣ, 12 лабораторияи компютерӣ, беш аз 670 компютери пайваст ба шабакаи Интернет, 2 китобхонаи илмӣ, 2 китобхонаи электронӣ,  3 толори маҷлис, майдончаи варзишӣ, бунгоҳи тиббӣ, чопхона, 2 ошхона, Парки технологӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;dsx.tj&quot;&gt;{{Cite web|url=http://dsx.tj/?page_id=70|title=Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат|author=|website=http://dsx.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2021-04-29|archivedate=2021-05-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210507103250/http://dsx.tj/?page_id=70}}&lt;/ref&gt;

== Ректорони Донишгоҳ  ==
* Номзади илмҳои иқтисодӣ, [[Ҳабибулло Умаров]] — 1991-2006
* Доктори илмҳои фалсафа, профессор [[Зокир Вазиров]] — 2006-2008
* Доктори илмҳои физика ва математика, профессор [[Файзалӣ Комилиён]] — 2008-2012
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Диловар Қодиров]] — 2012-2019
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Фозил Обидов|Фозил Саидович Обидов]] — 2019-2022 
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Убайдулло Асрорзода|Убайдулло Саттор Асрорзода]] — 2022

==Факултетҳо==
Дар сохтори донишгоҳ зиёда аз 12 факулта фаъолият доранд: 
# Факултети соҳибкорӣ ва менеҷменти байналмиллалӣ.
#  Факултети лингвистика ва робитаҳои байнифарҳангӣ.
# Факултети гуманитарию педагогӣ.
#  Факултети рушди устувор ва иқтисоди сабз.
# Факултети молия.
#  Факултети фаъолияти бонкӣ.
#  Факултети ҳуқуқшиносӣ.
#  Факултети идоракунии давлатӣ.
#  Факултети фаъолияти гумрукӣ.
#  Факултети баҳисобгирию иқтисодӣ.
#  Факултети забонҳои хориҷӣ.
#  Институти (Донишкадаи) таҳсилоти фосилавӣ, ғоибона, шабона ва муттасил.
# Факултети муштараки сайёҳии байналмилалӣ (ДБССТ ва ДДССР)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/%d0%bc%d0%b0%d1%8a%d0%bb%d1%83%d0%bc%d0%be%d1%82-%d0%be%d0%b8%d0%b4-%d0%b1%d0%b0-%d0%bc%d1%83%d0%b0%d1%81%d1%81%d0%b8%d1%81%d0%b0/|title=МАЪЛУМОТ ОИД БА ДОНИШГОҲ|author=www.iutet.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;
# Факултетҳои муштарак.
==Институтҳои илмию тадқиқотӣ.==
* Муассисаи давлатии &quot;Институти илмию тадқиқотии сайёҳӣ ва соҳибкорӣ&quot;-и МД ДБССТ.
* Муассисаи давлатии &quot;Институти илмию тадқиқотии рушди устувор ва иқтисоди сабз&quot;-и МД ДБССТ.
* Муассисаи давлатии &quot;Маркази ҷумҳуриявии такмили ихтисоси кормандони соҳаҳои сайёҳӣ ва хизматрасонӣ&quot;-и МД ДБССТ.
==Донишкадаҳои таълимии назди донишгоҳ==
Дар сохтори донишгоҳ 6 донишкада/академия фаъолият мекунад.
* Академияи сайёҳӣ. 
* Донишкадаи иқтисоди ҷаҳон ва дипломатия.
* Донишкадаи технологияҳои рақамӣ ва зеҳнӣ сунъӣ
* Донишкадаи байналмиллалии Левакант;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lii.tj/|title= Донишкадаи байналмилалии Левакант|author=www.lii.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-09}}&lt;/ref&gt;
* Донишкадаи байналмилалии Хуҷанд;
* Донишкадаи байналмилалии Данғара.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/%d0%bc%d0%b0%d1%8a%d0%bb%d1%83%d0%bc%d0%be%d1%82-%d0%be%d0%b8%d0%b4-%d0%b1%d0%b0-%d0%bc%d1%83%d0%b0%d1%81%d1%81%d0%b8%d1%81%d0%b0/|title=МАЪЛУМОТ ОИД БА ДОНИШГОҲ|author=www.iutet.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* [https://iutet.tj/ iutet.tj сомонаи Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон] 
{{ПБ}}
{{Муассисаҳои омӯзиши олии Душанбе}}

[[Гурӯҳ:Донишгоҳҳои Душанбе]]
[[Гурӯҳ:Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон| ]]</text>
      <sha1>l9pq9ax93kaw4zanbp2ivf1lpmffhtu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482154</id>
      <parentid>1482153</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T17:04:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Довуд Саидов</username>
        <id>145715</id>
      </contributor>
      <comment>/* Донишкадаҳои таълимии назди донишгоҳ */</comment>
      <origin>1482154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13819" sha1="hjb7eywcae149onmlbx3up72zlmc2wf" xml:space="preserve">{{Ҷаъбаи донишгоҳ
|Номи тоҷикӣ=  Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон
|Номи аслӣ= Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон
|Акс= Donishkadai sohibkori va khizmat.JPG 
|Ташкил шудааст= 1991
|Намуд=[[давлатӣ]]
|Шаҳр= Душанбе
|Кишвар= Тоҷикистон 
|Шумораи донишҷуён= 
|Сомона =[https://iutet.tj/]
}}
[[File:Главная арка Института предпринимательства и сервиса..JPG|thumb|Дарвозаи Донишгоҳ]]
'''Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон''' — яке аз донишгоҳҳои таҳсилоти олии касбии [[Ҷумҳурии Тоҷикистон|Тоҷикистон]] мебошад.

== Таърихи таъсис == 
Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон нахуст мувофиқи Қарори Девони Вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 22 июли соли 1991 таҳти №212 (банди 1) ба сифати Коллеҷи технологӣ-маишӣ дар асоси ҳисоби хоҷагӣ чун таълимгоҳи олии бисёрсоҳа, дар асоси фармони собиқ консерни «Хидмат»-и Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 8 январи соли 1991, зери №15 таъсис дода шуда, сипас, мутобиқи Қарори Девони Вазирони ИҶШС аз 29 июли соли 1991, зери №530 ва бо Қарори Девони Вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 2 сентябри соли 1991, таҳти №266 дар заминаи он Донишкадаи хидмати маишии консерни «Хидмат»-и Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун муассисаи олии таълимии дараҷаи якум, ки аз ҳисоби васоити шартномавӣ маблағгузорӣ карда мешавад, таъсис дода шудааст.

Муассисаи мазкур бо Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 10 марти соли 1995, зери рақами №192 ба Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмати Ширкати давлатии молҳои истеъмоли халқ ва хидматрасонии Тоҷикистон табдил дода шудааст.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон моҳи апрели соли 2020 номи Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмат ба Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат иваз карда шуд.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 27 январи соли 2022, таҳти рақами 17 ба Муассисаи давлатии таълимии &quot;Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат&quot; мақоми муассисаи таълимии байналмилалӣ дода шуда, Муассисаи давлатии &quot;Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон&quot; номгузорӣ карда шуд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dsx.tj/mufassal.php?id=11|title=IUTET-Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон|website=dsx.tj|accessdate=2022-02-03|archivedate=2022-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220203085118/https://dsx.tj/mufassal.php?id=11}}&lt;/ref&gt;.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз [[30 март|30 марти]] [[соли 2024]], таҳти рақами 199 Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон муассисаи давлатии дорои мақоми байналмилалӣ буда танҳо ба Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон тобеъ ва ҳисоботдиҳанда мебошад.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/wp-content/uploads/2024/10/%D0%9E%D0%98%D0%9D%D0%9D%D0%9E%D0%9C%D0%90_rotated.pdf|title=Оиннома|author=www.iutet.tj|date=2025-11-03|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;

== Таърих== 
Дар ибтидои фаъолият, соли таҳсили 1991-1992 дар ДСХ 3 кафедра амал мекард, ки дар онҳо 2 доктори илм ва 19 номзадони илм, аз ҷумла 2 нафар занҳо ба фаъолияти илмӣ-педагогӣ машғул буданд, ки аз онҳо танҳо 6 нафарашон кормандони доимӣ буданду халос. Он соли таҳсил дар донишкада аз рӯи 4 ихтисос (иқтисодиёти ҷаҳон, иқтисодиёт ва идора дар корхонаҳо, санъати ороишӣ-амалӣ ва ҳунарҳои мардумӣ, технологияи матоъ ва кешбофӣ) 88 нафар донишҷӯён дар шуъбаи рӯзона таҳсил менамуданд. Дар соли аввали фаъолият донишкада дорои як бинои таълимӣ бо 17 синфхонаҳо буда, фонди умумии китобхонаи илмии он 1012 нусха китобро дарбар мегирифт.

Соли [[2006]] ДСХ Иҷозатнома (Литсензия )–и Вазорати Маорифи Ҷумхурии Тоҷикистонро (АУ №0000303 аз 26.10.2006) барои фаъолияти аспирантура, аз рўи ихтисосҳои 08.00.01 – назарияи иқтисод, 08.00.05 – иқтисод ва идораи хоҷагии халқ, 08.00.13 – усулҳои инструменталӣ ва риёзии иқтисодӣ, 05.13.18 – тарҳрезии риёзӣ, усулҳои ададӣ ва комплекси программаҳо муттахассисони илмӣ – педагогӣ тайёр менамуд. Бо қарори ВАК-и Вазорати маориф ва илми Федератсияи Русия аз [[19 март]]и соли [[2010]], дар донишкада Шӯрои дифои рисолаҳои номзадӣ аз рӯи 2 ихтисос:  08.00.05 – «иқтисод ва идораи хоҷагии халқ» ва 08.00.13 – «усулҳои инструменталӣ ва риёзии иқтисодӣ», кушода шуда буд.

То соли [[2012]] ДСХ зиёда аз 5000 нафар мутахассисони маълумоти олидорро тайёр намудааст.
Соли 2010 ба факултаҳои ДСХ — 18 кафедра вобаста шуда буд, ки 12 кафедраҳои тахассусӣ буданд. Соли таҳсили 2010-2011 аз 180 нафар устодони ДСХ (170 нафар кормандони доимӣ), 11 нафар доктори илм ва 67 нафар номзади илм мебошанд. Қайд кардан ба маврид аст, ки бештар аз 40 нафари онҳо хатмкардагони ДСХ буданд.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://dsx.tj/categories.php?catID=6 |title=Сомонаи ДСХ |accessdate=2016-08-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170413070959/http://dsx.tj/categories.php?catID=6 |archivedate=2017-04-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Зодаи истиқлол (Маълумотнома дар бораи Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмат) - Душанбе, 2011. – 58 с.&lt;/ref&gt;


ДСХ дорои Литсейи тамоюли иқтисодӣ (аз соли 1998), 4 факултет, 4 бинои таълимӣ, 12 лабораторияи компютерӣ, беш аз 670 компютери пайваст ба шабакаи Интернет, 2 китобхонаи илмӣ, 2 китобхонаи электронӣ,  3 толори маҷлис, майдончаи варзишӣ, бунгоҳи тиббӣ, чопхона, 2 ошхона, Парки технологӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;dsx.tj&quot;&gt;{{Cite web|url=http://dsx.tj/?page_id=70|title=Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат|author=|website=http://dsx.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2021-04-29|archivedate=2021-05-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210507103250/http://dsx.tj/?page_id=70}}&lt;/ref&gt;

== Ректорони Донишгоҳ  ==
* Номзади илмҳои иқтисодӣ, [[Ҳабибулло Умаров]] — 1991-2006
* Доктори илмҳои фалсафа, профессор [[Зокир Вазиров]] — 2006-2008
* Доктори илмҳои физика ва математика, профессор [[Файзалӣ Комилиён]] — 2008-2012
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Диловар Қодиров]] — 2012-2019
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Фозил Обидов|Фозил Саидович Обидов]] — 2019-2022 
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Убайдулло Асрорзода|Убайдулло Саттор Асрорзода]] — 2022

==Факултетҳо==
Дар сохтори донишгоҳ зиёда аз 12 факулта фаъолият доранд: 
# Факултети соҳибкорӣ ва менеҷменти байналмиллалӣ.
#  Факултети лингвистика ва робитаҳои байнифарҳангӣ.
# Факултети гуманитарию педагогӣ.
#  Факултети рушди устувор ва иқтисоди сабз.
# Факултети молия.
#  Факултети фаъолияти бонкӣ.
#  Факултети ҳуқуқшиносӣ.
#  Факултети идоракунии давлатӣ.
#  Факултети фаъолияти гумрукӣ.
#  Факултети баҳисобгирию иқтисодӣ.
#  Факултети забонҳои хориҷӣ.
#  Институти (Донишкадаи) таҳсилоти фосилавӣ, ғоибона, шабона ва муттасил.
# Факултети муштараки сайёҳии байналмилалӣ (ДБССТ ва ДДССР)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/%d0%bc%d0%b0%d1%8a%d0%bb%d1%83%d0%bc%d0%be%d1%82-%d0%be%d0%b8%d0%b4-%d0%b1%d0%b0-%d0%bc%d1%83%d0%b0%d1%81%d1%81%d0%b8%d1%81%d0%b0/|title=МАЪЛУМОТ ОИД БА ДОНИШГОҲ|author=www.iutet.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;
# Факултетҳои муштарак.
==Институтҳои илмию тадқиқотӣ.==
* Муассисаи давлатии &quot;Институти илмию тадқиқотии сайёҳӣ ва соҳибкорӣ&quot;-и МД ДБССТ.
* Муассисаи давлатии &quot;Институти илмию тадқиқотии рушди устувор ва иқтисоди сабз&quot;-и МД ДБССТ.
* Муассисаи давлатии &quot;Маркази ҷумҳуриявии такмили ихтисоси кормандони соҳаҳои сайёҳӣ ва хизматрасонӣ&quot;-и МД ДБССТ.
==Донишкадаҳои таълимии назди донишгоҳ==
Дар сохтори донишгоҳ 6 донишкада/академия фаъолият мекунад.
* Академияи сайёҳӣ. 
* Донишкадаи иқтисоди ҷаҳон ва дипломатия.
* Донишкадаи технологияҳои рақамӣ ва зеҳнӣ сунъӣ
* Донишкадаи байналмиллалии Левакант;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lii.tj/|title= Донишкадаи байналмилалии Левакант|author=www.lii.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-09}}&lt;/ref&gt;
* Донишкадаи байналмилалии Хуҷанд;
* Донишкадаи байналмилалии Данғара.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/%d0%bc%d0%b0%d1%8a%d0%bb%d1%83%d0%bc%d0%be%d1%82-%d0%be%d0%b8%d0%b4-%d0%b1%d0%b0-%d0%bc%d1%83%d0%b0%d1%81%d1%81%d0%b8%d1%81%d0%b0/|title=МАЪЛУМОТ ОИД БА ДОНИШГОҲ|author=www.iutet.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;                                        Ректорони донишкадаҳо:
* 1.Академияи сайёҳӣ -Саидзода Масрур Мирзохон (Қарори ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 06 2026)
* 2.Донишкадаи иқтисоди ҷаҳон ва дипломатия- Ҷабборзода Фатҳуллоҳ Амрӣ (Қарори ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 06 2026)
* 3.Донишкадаи технологияҳои рақамӣ ва зеҳнӣ сунъӣ- Мирзозода   Абдусалом Назаралӣ (Қарори ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 06 2026)

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* [https://iutet.tj/ iutet.tj сомонаи Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон] 
{{ПБ}}
{{Муассисаҳои омӯзиши олии Душанбе}}

[[Гурӯҳ:Донишгоҳҳои Душанбе]]
[[Гурӯҳ:Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон| ]]</text>
      <sha1>hjb7eywcae149onmlbx3up72zlmc2wf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482155</id>
      <parentid>1482154</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T17:08:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Довуд Саидов</username>
        <id>145715</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ректорони Донишгоҳ */</comment>
      <origin>1482155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13819" sha1="jhmkp82wj1eqvg5ze3vair2fo0g2c8g" xml:space="preserve">{{Ҷаъбаи донишгоҳ
|Номи тоҷикӣ=  Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон
|Номи аслӣ= Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон
|Акс= Donishkadai sohibkori va khizmat.JPG 
|Ташкил шудааст= 1991
|Намуд=[[давлатӣ]]
|Шаҳр= Душанбе
|Кишвар= Тоҷикистон 
|Шумораи донишҷуён= 
|Сомона =[https://iutet.tj/]
}}
[[File:Главная арка Института предпринимательства и сервиса..JPG|thumb|Дарвозаи Донишгоҳ]]
'''Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон''' — яке аз донишгоҳҳои таҳсилоти олии касбии [[Ҷумҳурии Тоҷикистон|Тоҷикистон]] мебошад.

== Таърихи таъсис == 
Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон нахуст мувофиқи Қарори Девони Вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 22 июли соли 1991 таҳти №212 (банди 1) ба сифати Коллеҷи технологӣ-маишӣ дар асоси ҳисоби хоҷагӣ чун таълимгоҳи олии бисёрсоҳа, дар асоси фармони собиқ консерни «Хидмат»-и Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 8 январи соли 1991, зери №15 таъсис дода шуда, сипас, мутобиқи Қарори Девони Вазирони ИҶШС аз 29 июли соли 1991, зери №530 ва бо Қарори Девони Вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 2 сентябри соли 1991, таҳти №266 дар заминаи он Донишкадаи хидмати маишии консерни «Хидмат»-и Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун муассисаи олии таълимии дараҷаи якум, ки аз ҳисоби васоити шартномавӣ маблағгузорӣ карда мешавад, таъсис дода шудааст.

Муассисаи мазкур бо Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 10 марти соли 1995, зери рақами №192 ба Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмати Ширкати давлатии молҳои истеъмоли халқ ва хидматрасонии Тоҷикистон табдил дода шудааст.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон моҳи апрели соли 2020 номи Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмат ба Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат иваз карда шуд.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 27 январи соли 2022, таҳти рақами 17 ба Муассисаи давлатии таълимии &quot;Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат&quot; мақоми муассисаи таълимии байналмилалӣ дода шуда, Муассисаи давлатии &quot;Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон&quot; номгузорӣ карда шуд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dsx.tj/mufassal.php?id=11|title=IUTET-Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон|website=dsx.tj|accessdate=2022-02-03|archivedate=2022-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220203085118/https://dsx.tj/mufassal.php?id=11}}&lt;/ref&gt;.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз [[30 март|30 марти]] [[соли 2024]], таҳти рақами 199 Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон муассисаи давлатии дорои мақоми байналмилалӣ буда танҳо ба Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон тобеъ ва ҳисоботдиҳанда мебошад.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/wp-content/uploads/2024/10/%D0%9E%D0%98%D0%9D%D0%9D%D0%9E%D0%9C%D0%90_rotated.pdf|title=Оиннома|author=www.iutet.tj|date=2025-11-03|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;

== Таърих== 
Дар ибтидои фаъолият, соли таҳсили 1991-1992 дар ДСХ 3 кафедра амал мекард, ки дар онҳо 2 доктори илм ва 19 номзадони илм, аз ҷумла 2 нафар занҳо ба фаъолияти илмӣ-педагогӣ машғул буданд, ки аз онҳо танҳо 6 нафарашон кормандони доимӣ буданду халос. Он соли таҳсил дар донишкада аз рӯи 4 ихтисос (иқтисодиёти ҷаҳон, иқтисодиёт ва идора дар корхонаҳо, санъати ороишӣ-амалӣ ва ҳунарҳои мардумӣ, технологияи матоъ ва кешбофӣ) 88 нафар донишҷӯён дар шуъбаи рӯзона таҳсил менамуданд. Дар соли аввали фаъолият донишкада дорои як бинои таълимӣ бо 17 синфхонаҳо буда, фонди умумии китобхонаи илмии он 1012 нусха китобро дарбар мегирифт.

Соли [[2006]] ДСХ Иҷозатнома (Литсензия )–и Вазорати Маорифи Ҷумхурии Тоҷикистонро (АУ №0000303 аз 26.10.2006) барои фаъолияти аспирантура, аз рўи ихтисосҳои 08.00.01 – назарияи иқтисод, 08.00.05 – иқтисод ва идораи хоҷагии халқ, 08.00.13 – усулҳои инструменталӣ ва риёзии иқтисодӣ, 05.13.18 – тарҳрезии риёзӣ, усулҳои ададӣ ва комплекси программаҳо муттахассисони илмӣ – педагогӣ тайёр менамуд. Бо қарори ВАК-и Вазорати маориф ва илми Федератсияи Русия аз [[19 март]]и соли [[2010]], дар донишкада Шӯрои дифои рисолаҳои номзадӣ аз рӯи 2 ихтисос:  08.00.05 – «иқтисод ва идораи хоҷагии халқ» ва 08.00.13 – «усулҳои инструменталӣ ва риёзии иқтисодӣ», кушода шуда буд.

То соли [[2012]] ДСХ зиёда аз 5000 нафар мутахассисони маълумоти олидорро тайёр намудааст.
Соли 2010 ба факултаҳои ДСХ — 18 кафедра вобаста шуда буд, ки 12 кафедраҳои тахассусӣ буданд. Соли таҳсили 2010-2011 аз 180 нафар устодони ДСХ (170 нафар кормандони доимӣ), 11 нафар доктори илм ва 67 нафар номзади илм мебошанд. Қайд кардан ба маврид аст, ки бештар аз 40 нафари онҳо хатмкардагони ДСХ буданд.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://dsx.tj/categories.php?catID=6 |title=Сомонаи ДСХ |accessdate=2016-08-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170413070959/http://dsx.tj/categories.php?catID=6 |archivedate=2017-04-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Зодаи истиқлол (Маълумотнома дар бораи Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмат) - Душанбе, 2011. – 58 с.&lt;/ref&gt;


ДСХ дорои Литсейи тамоюли иқтисодӣ (аз соли 1998), 4 факултет, 4 бинои таълимӣ, 12 лабораторияи компютерӣ, беш аз 670 компютери пайваст ба шабакаи Интернет, 2 китобхонаи илмӣ, 2 китобхонаи электронӣ,  3 толори маҷлис, майдончаи варзишӣ, бунгоҳи тиббӣ, чопхона, 2 ошхона, Парки технологӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;dsx.tj&quot;&gt;{{Cite web|url=http://dsx.tj/?page_id=70|title=Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат|author=|website=http://dsx.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2021-04-29|archivedate=2021-05-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210507103250/http://dsx.tj/?page_id=70}}&lt;/ref&gt;

== Ректорони Донишгоҳ  ==
* Номзади илмҳои иқтисодӣ, [[Ҳабибулло Умаров]] — 1991-2006
* Доктори илмҳои фалсафа, профессор [[Зокир Вазиров]] — 2006-2008
* Доктори илмҳои физика ва математика, профессор [[Файзалӣ Комилиён]] — 2008-2012
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Диловар Қодиров]] — 2012-2019
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Фозил Обидов|Фозил Саидович Обидов]] — 2019-2020
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Убайдулло Асрорзода|Убайдулло Саттор Асрорзода]] — 2020 

==Факултетҳо==
Дар сохтори донишгоҳ зиёда аз 12 факулта фаъолият доранд: 
# Факултети соҳибкорӣ ва менеҷменти байналмиллалӣ.
#  Факултети лингвистика ва робитаҳои байнифарҳангӣ.
# Факултети гуманитарию педагогӣ.
#  Факултети рушди устувор ва иқтисоди сабз.
# Факултети молия.
#  Факултети фаъолияти бонкӣ.
#  Факултети ҳуқуқшиносӣ.
#  Факултети идоракунии давлатӣ.
#  Факултети фаъолияти гумрукӣ.
#  Факултети баҳисобгирию иқтисодӣ.
#  Факултети забонҳои хориҷӣ.
#  Институти (Донишкадаи) таҳсилоти фосилавӣ, ғоибона, шабона ва муттасил.
# Факултети муштараки сайёҳии байналмилалӣ (ДБССТ ва ДДССР)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/%d0%bc%d0%b0%d1%8a%d0%bb%d1%83%d0%bc%d0%be%d1%82-%d0%be%d0%b8%d0%b4-%d0%b1%d0%b0-%d0%bc%d1%83%d0%b0%d1%81%d1%81%d0%b8%d1%81%d0%b0/|title=МАЪЛУМОТ ОИД БА ДОНИШГОҲ|author=www.iutet.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;
# Факултетҳои муштарак.
==Институтҳои илмию тадқиқотӣ.==
* Муассисаи давлатии &quot;Институти илмию тадқиқотии сайёҳӣ ва соҳибкорӣ&quot;-и МД ДБССТ.
* Муассисаи давлатии &quot;Институти илмию тадқиқотии рушди устувор ва иқтисоди сабз&quot;-и МД ДБССТ.
* Муассисаи давлатии &quot;Маркази ҷумҳуриявии такмили ихтисоси кормандони соҳаҳои сайёҳӣ ва хизматрасонӣ&quot;-и МД ДБССТ.
==Донишкадаҳои таълимии назди донишгоҳ==
Дар сохтори донишгоҳ 6 донишкада/академия фаъолият мекунад.
* Академияи сайёҳӣ. 
* Донишкадаи иқтисоди ҷаҳон ва дипломатия.
* Донишкадаи технологияҳои рақамӣ ва зеҳнӣ сунъӣ
* Донишкадаи байналмиллалии Левакант;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lii.tj/|title= Донишкадаи байналмилалии Левакант|author=www.lii.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-09}}&lt;/ref&gt;
* Донишкадаи байналмилалии Хуҷанд;
* Донишкадаи байналмилалии Данғара.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/%d0%bc%d0%b0%d1%8a%d0%bb%d1%83%d0%bc%d0%be%d1%82-%d0%be%d0%b8%d0%b4-%d0%b1%d0%b0-%d0%bc%d1%83%d0%b0%d1%81%d1%81%d0%b8%d1%81%d0%b0/|title=МАЪЛУМОТ ОИД БА ДОНИШГОҲ|author=www.iutet.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;                                        Ректорони донишкадаҳо:
* 1.Академияи сайёҳӣ -Саидзода Масрур Мирзохон (Қарори ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 06 2026)
* 2.Донишкадаи иқтисоди ҷаҳон ва дипломатия- Ҷабборзода Фатҳуллоҳ Амрӣ (Қарори ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 06 2026)
* 3.Донишкадаи технологияҳои рақамӣ ва зеҳнӣ сунъӣ- Мирзозода   Абдусалом Назаралӣ (Қарори ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 06 2026)

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* [https://iutet.tj/ iutet.tj сомонаи Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон] 
{{ПБ}}
{{Муассисаҳои омӯзиши олии Душанбе}}

[[Гурӯҳ:Донишгоҳҳои Душанбе]]
[[Гурӯҳ:Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон| ]]</text>
      <sha1>jhmkp82wj1eqvg5ze3vair2fo0g2c8g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482156</id>
      <parentid>1482155</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T17:18:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Довуд Саидов</username>
        <id>145715</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Коллеҷу литсейҳои донишгоҳ</comment>
      <origin>1482156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13798" sha1="0ljk5ygprf62s99rfyfahby5tlf3nu4" xml:space="preserve">{{Ҷаъбаи донишгоҳ
|Номи тоҷикӣ=  Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон
|Номи аслӣ= Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон
|Акс= Donishkadai sohibkori va khizmat.JPG 
|Ташкил шудааст= 1991
|Намуд=[[давлатӣ]]
|Шаҳр= Душанбе
|Кишвар= Тоҷикистон 
|Шумораи донишҷуён= 
|Сомона =[https://iutet.tj/]
}}
[[File:Главная арка Института предпринимательства и сервиса..JPG|thumb|Дарвозаи Донишгоҳ]]
'''Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон''' — яке аз донишгоҳҳои таҳсилоти олии касбии [[Ҷумҳурии Тоҷикистон|Тоҷикистон]] мебошад.

== Таърихи таъсис == 
Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон нахуст мувофиқи Қарори Девони Вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 22 июли соли 1991 таҳти №212 (банди 1) ба сифати Коллеҷи технологӣ-маишӣ дар асоси ҳисоби хоҷагӣ чун таълимгоҳи олии бисёрсоҳа, дар асоси фармони собиқ консерни «Хидмат»-и Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 8 январи соли 1991, зери №15 таъсис дода шуда, сипас, мутобиқи Қарори Девони Вазирони ИҶШС аз 29 июли соли 1991, зери №530 ва бо Қарори Девони Вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 2 сентябри соли 1991, таҳти №266 дар заминаи он Донишкадаи хидмати маишии консерни «Хидмат»-и Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун муассисаи олии таълимии дараҷаи якум, ки аз ҳисоби васоити шартномавӣ маблағгузорӣ карда мешавад, таъсис дода шудааст.

Муассисаи мазкур бо Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 10 марти соли 1995, зери рақами №192 ба Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмати Ширкати давлатии молҳои истеъмоли халқ ва хидматрасонии Тоҷикистон табдил дода шудааст.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон моҳи апрели соли 2020 номи Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмат ба Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат иваз карда шуд.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 27 январи соли 2022, таҳти рақами 17 ба Муассисаи давлатии таълимии &quot;Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат&quot; мақоми муассисаи таълимии байналмилалӣ дода шуда, Муассисаи давлатии &quot;Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон&quot; номгузорӣ карда шуд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dsx.tj/mufassal.php?id=11|title=IUTET-Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон|website=dsx.tj|accessdate=2022-02-03|archivedate=2022-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220203085118/https://dsx.tj/mufassal.php?id=11}}&lt;/ref&gt;.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз [[30 март|30 марти]] [[соли 2024]], таҳти рақами 199 Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон муассисаи давлатии дорои мақоми байналмилалӣ буда танҳо ба Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон тобеъ ва ҳисоботдиҳанда мебошад.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/wp-content/uploads/2024/10/%D0%9E%D0%98%D0%9D%D0%9D%D0%9E%D0%9C%D0%90_rotated.pdf|title=Оиннома|author=www.iutet.tj|date=2025-11-03|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;

== Таърих== 
Дар ибтидои фаъолият, соли таҳсили 1991-1992 дар ДСХ 3 кафедра амал мекард, ки дар онҳо 2 доктори илм ва 19 номзадони илм, аз ҷумла 2 нафар занҳо ба фаъолияти илмӣ-педагогӣ машғул буданд, ки аз онҳо танҳо 6 нафарашон кормандони доимӣ буданду халос. Он соли таҳсил дар донишкада аз рӯи 4 ихтисос (иқтисодиёти ҷаҳон, иқтисодиёт ва идора дар корхонаҳо, санъати ороишӣ-амалӣ ва ҳунарҳои мардумӣ, технологияи матоъ ва кешбофӣ) 88 нафар донишҷӯён дар шуъбаи рӯзона таҳсил менамуданд. Дар соли аввали фаъолият донишкада дорои як бинои таълимӣ бо 17 синфхонаҳо буда, фонди умумии китобхонаи илмии он 1012 нусха китобро дарбар мегирифт.

Соли [[2006]] ДСХ Иҷозатнома (Литсензия )–и Вазорати Маорифи Ҷумхурии Тоҷикистонро (АУ №0000303 аз 26.10.2006) барои фаъолияти аспирантура, аз рўи ихтисосҳои 08.00.01 – назарияи иқтисод, 08.00.05 – иқтисод ва идораи хоҷагии халқ, 08.00.13 – усулҳои инструменталӣ ва риёзии иқтисодӣ, 05.13.18 – тарҳрезии риёзӣ, усулҳои ададӣ ва комплекси программаҳо муттахассисони илмӣ – педагогӣ тайёр менамуд. Бо қарори ВАК-и Вазорати маориф ва илми Федератсияи Русия аз [[19 март]]и соли [[2010]], дар донишкада Шӯрои дифои рисолаҳои номзадӣ аз рӯи 2 ихтисос:  08.00.05 – «иқтисод ва идораи хоҷагии халқ» ва 08.00.13 – «усулҳои инструменталӣ ва риёзии иқтисодӣ», кушода шуда буд.

То соли [[2012]] ДСХ зиёда аз 5000 нафар мутахассисони маълумоти олидорро тайёр намудааст.
Соли 2010 ба факултаҳои ДСХ — 18 кафедра вобаста шуда буд, ки 12 кафедраҳои тахассусӣ буданд. Соли таҳсили 2010-2011 аз 180 нафар устодони ДСХ (170 нафар кормандони доимӣ), 11 нафар доктори илм ва 67 нафар номзади илм мебошанд. Қайд кардан ба маврид аст, ки бештар аз 40 нафари онҳо хатмкардагони ДСХ буданд.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://dsx.tj/categories.php?catID=6 |title=Сомонаи ДСХ |accessdate=2016-08-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170413070959/http://dsx.tj/categories.php?catID=6 |archivedate=2017-04-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Зодаи истиқлол (Маълумотнома дар бораи Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмат) - Душанбе, 2011. – 58 с.&lt;/ref&gt;


ДСХ дорои Литсейи тамоюли иқтисодӣ (аз соли 1998), 4 факултет, 4 бинои таълимӣ, 12 лабораторияи компютерӣ, беш аз 670 компютери пайваст ба шабакаи Интернет, 2 китобхонаи илмӣ, 2 китобхонаи электронӣ,  3 толори маҷлис, майдончаи варзишӣ, бунгоҳи тиббӣ, чопхона, 2 ошхона, Парки технологӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;dsx.tj&quot;&gt;{{Cite web|url=http://dsx.tj/?page_id=70|title=Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат|author=|website=http://dsx.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2021-04-29|archivedate=2021-05-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210507103250/http://dsx.tj/?page_id=70}}&lt;/ref&gt;

== Ректорони Донишгоҳ  ==
* Номзади илмҳои иқтисодӣ, [[Ҳабибулло Умаров]] — 1991-2006
* Доктори илмҳои фалсафа, профессор [[Зокир Вазиров]] — 2006-2008
* Доктори илмҳои физика ва математика, профессор [[Файзалӣ Комилиён]] — 2008-2012
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Диловар Қодиров]] — 2012-2019
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Фозил Обидов|Фозил Саидович Обидов]] — 2019-2020
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Убайдулло Асрорзода|Убайдулло Саттор Асрорзода]] — 2020 

==Факултетҳои донишгоҳ ==
Донишгоҳ дорои 14 факултет мебошад.
# Факултети соҳибкорӣ ва менеҷменти байналмиллалӣ.
#  Факултети лингвистика ва робитаҳои байнифарҳангӣ.
# Факултети гуманитарию педагогӣ.
#  Факултети рушди устувор ва иқтисоди сабз.
# Факултети молия.
#  Факултети фаъолияти бонкӣ.
#  Факултети ҳуқуқшиносӣ.
#  Факултети идоракунии давлатӣ.
#  Факултети фаъолияти гумрукӣ.
#  Факултети баҳисобгирию иқтисодӣ.
#  Факултети забонҳои хориҷӣ.
#  Институти (Донишкадаи) таҳсилоти фосилавӣ, ғоибона, шабона ва муттасил.
# Факултети муштараки сайёҳии байналмилалӣ (ДБССТ ва ДДССР)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/%d0%bc%d0%b0%d1%8a%d0%bb%d1%83%d0%bc%d0%be%d1%82-%d0%be%d0%b8%d0%b4-%d0%b1%d0%b0-%d0%bc%d1%83%d0%b0%d1%81%d1%81%d0%b8%d1%81%d0%b0/|title=МАЪЛУМОТ ОИД БА ДОНИШГОҲ|author=www.iutet.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;
# Факултетҳои муштарак.
==Институтҳои илмию тадқиқотӣ.==
* Муассисаи давлатии &quot;Институти илмию тадқиқотии сайёҳӣ ва соҳибкорӣ&quot;-и МД ДБССТ.
* Муассисаи давлатии &quot;Институти илмию тадқиқотии рушди устувор ва иқтисоди сабз&quot;-и МД ДБССТ.
* Муассисаи давлатии &quot;Маркази ҷумҳуриявии такмили ихтисоси кормандони соҳаҳои сайёҳӣ ва хизматрасонӣ&quot;-и МД ДБССТ.
==Донишкадаҳои таълимии назди донишгоҳ==
Дар сохтори донишгоҳ 6 донишкада/академия фаъолият мекунад.
* Академияи сайёҳӣ. 
* Донишкадаи иқтисоди ҷаҳон ва дипломатия.
* Донишкадаи технологияҳои рақамӣ ва зеҳнӣ сунъӣ
* Донишкадаи байналмиллалии Левакант;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lii.tj/|title= Донишкадаи байналмилалии Левакант|author=www.lii.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-09}}&lt;/ref&gt;
* Донишкадаи байналмилалии Хуҷанд;
* Донишкадаи байналмилалии Данғара.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/%d0%bc%d0%b0%d1%8a%d0%bb%d1%83%d0%bc%d0%be%d1%82-%d0%be%d0%b8%d0%b4-%d0%b1%d0%b0-%d0%bc%d1%83%d0%b0%d1%81%d1%81%d0%b8%d1%81%d0%b0/|title=МАЪЛУМОТ ОИД БА ДОНИШГОҲ|author=www.iutet.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;                                        Ректорони донишкадаҳо:
* 1.Академияи сайёҳӣ -Саидзода Масрур Мирзохон (Қарори ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 06 2026)
* 2.Донишкадаи иқтисоди ҷаҳон ва дипломатия- Ҷабборзода Фатҳуллоҳ Амрӣ (Қарори ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 06 2026)
* 3.Донишкадаи технологияҳои рақамӣ ва зеҳнӣ сунъӣ- Мирзозода   Абдусалом Назаралӣ (Қарори ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 06 2026)

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* [https://iutet.tj/ iutet.tj сомонаи Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон] 
{{ПБ}}
{{Муассисаҳои омӯзиши олии Душанбе}}

[[Гурӯҳ:Донишгоҳҳои Душанбе]]
[[Гурӯҳ:Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон| ]]</text>
      <sha1>0ljk5ygprf62s99rfyfahby5tlf3nu4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482158</id>
      <parentid>1482156</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T17:24:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Довуд Саидов</username>
        <id>145715</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1482158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13862" sha1="rekazzubo0xsufqeapk4kn6x87c091j" xml:space="preserve">{{Ҷаъбаи донишгоҳ
|Номи тоҷикӣ=  Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон
|Номи аслӣ= Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон
|Акс= Donishkadai sohibkori va khizmat.JPG 
|Ташкил шудааст= 1991
|Намуд=[[давлатӣ]]
|Шаҳр= Душанбе
|Кишвар= Тоҷикистон 
|Шумораи донишҷуён= 
|Сомона =[https://iutet.tj/]
}}
[[File:Главная арка Института предпринимательства и сервиса..JPG|thumb|Дарвозаи Донишгоҳ]]
'''Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон''' — яке аз донишгоҳҳои таҳсилоти олии касбии [[Ҷумҳурии Тоҷикистон|Тоҷикистон]] мебошад.

== Таърихи таъсис == 
Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон нахуст мувофиқи Қарори Девони Вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 22 июли соли 1991 таҳти №212 (банди 1) ба сифати Коллеҷи технологӣ-маишӣ дар асоси ҳисоби хоҷагӣ чун таълимгоҳи олии бисёрсоҳа, дар асоси фармони собиқ консерни «Хидмат»-и Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 8 январи соли 1991, зери №15 таъсис дода шуда, сипас, мутобиқи Қарори Девони Вазирони ИҶШС аз 29 июли соли 1991, зери №530 ва бо Қарори Девони Вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 2 сентябри соли 1991, таҳти №266 дар заминаи он Донишкадаи хидмати маишии консерни «Хидмат»-и Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун муассисаи олии таълимии дараҷаи якум, ки аз ҳисоби васоити шартномавӣ маблағгузорӣ карда мешавад, таъсис дода шудааст.

Муассисаи мазкур бо Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 10 марти соли 1995, зери рақами №192 ба Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмати Ширкати давлатии молҳои истеъмоли халқ ва хидматрасонии Тоҷикистон табдил дода шудааст.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон моҳи апрели соли 2020 номи Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмат ба Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат иваз карда шуд.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 27 январи соли 2022, таҳти рақами 17 ба Муассисаи давлатии таълимии &quot;Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат&quot; мақоми муассисаи таълимии байналмилалӣ дода шуда, Муассисаи давлатии &quot;Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон&quot; номгузорӣ карда шуд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dsx.tj/mufassal.php?id=11|title=IUTET-Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон|website=dsx.tj|accessdate=2022-02-03|archivedate=2022-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220203085118/https://dsx.tj/mufassal.php?id=11}}&lt;/ref&gt;.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз [[30 март|30 марти]] [[соли 2024]], таҳти рақами 199 Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон муассисаи давлатии дорои мақоми байналмилалӣ буда танҳо ба Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон тобеъ ва ҳисоботдиҳанда мебошад.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/wp-content/uploads/2024/10/%D0%9E%D0%98%D0%9D%D0%9D%D0%9E%D0%9C%D0%90_rotated.pdf|title=Оиннома|author=www.iutet.tj|date=2025-11-03|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;

== Таърих== 
Дар ибтидои фаъолият, соли таҳсили 1991-1992 дар ДСХ 3 кафедра амал мекард, ки дар онҳо 2 доктори илм ва 19 номзадони илм, аз ҷумла 2 нафар занҳо ба фаъолияти илмӣ-педагогӣ машғул буданд, ки аз онҳо танҳо 6 нафарашон кормандони доимӣ буданду халос. Он соли таҳсил дар донишкада аз рӯи 4 ихтисос (иқтисодиёти ҷаҳон, иқтисодиёт ва идора дар корхонаҳо, санъати ороишӣ-амалӣ ва ҳунарҳои мардумӣ, технологияи матоъ ва кешбофӣ) 88 нафар донишҷӯён дар шуъбаи рӯзона таҳсил менамуданд. Дар соли аввали фаъолият донишкада дорои як бинои таълимӣ бо 17 синфхонаҳо буда, фонди умумии китобхонаи илмии он 1012 нусха китобро дарбар мегирифт.

Соли [[2006]] ДСХ Иҷозатнома (Литсензия )–и Вазорати Маорифи Ҷумхурии Тоҷикистонро (АУ №0000303 аз 26.10.2006) барои фаъолияти аспирантура, аз рўи ихтисосҳои 08.00.01 – назарияи иқтисод, 08.00.05 – иқтисод ва идораи хоҷагии халқ, 08.00.13 – усулҳои инструменталӣ ва риёзии иқтисодӣ, 05.13.18 – тарҳрезии риёзӣ, усулҳои ададӣ ва комплекси программаҳо муттахассисони илмӣ – педагогӣ тайёр менамуд. Бо қарори ВАК-и Вазорати маориф ва илми Федератсияи Русия аз [[19 март]]и соли [[2010]], дар донишкада Шӯрои дифои рисолаҳои номзадӣ аз рӯи 2 ихтисос:  08.00.05 – «иқтисод ва идораи хоҷагии халқ» ва 08.00.13 – «усулҳои инструменталӣ ва риёзии иқтисодӣ», кушода шуда буд.

То соли [[2012]] ДСХ зиёда аз 5000 нафар мутахассисони маълумоти олидорро тайёр намудааст.
Соли 2010 ба факултаҳои ДСХ — 18 кафедра вобаста шуда буд, ки 12 кафедраҳои тахассусӣ буданд. Соли таҳсили 2010-2011 аз 180 нафар устодони ДСХ (170 нафар кормандони доимӣ), 11 нафар доктори илм ва 67 нафар номзади илм мебошанд. Қайд кардан ба маврид аст, ки бештар аз 40 нафари онҳо хатмкардагони ДСХ буданд.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://dsx.tj/categories.php?catID=6 |title=Сомонаи ДСХ |accessdate=2016-08-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170413070959/http://dsx.tj/categories.php?catID=6 |archivedate=2017-04-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Зодаи истиқлол (Маълумотнома дар бораи Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмат) - Душанбе, 2011. – 58 с.&lt;/ref&gt;


ДСХ дорои Литсейи тамоюли иқтисодӣ (аз соли 1998), 4 факултет, 4 бинои таълимӣ, 12 лабораторияи компютерӣ, беш аз 670 компютери пайваст ба шабакаи Интернет, 2 китобхонаи илмӣ, 2 китобхонаи электронӣ,  3 толори маҷлис, майдончаи варзишӣ, бунгоҳи тиббӣ, чопхона, 2 ошхона, Парки технологӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;dsx.tj&quot;&gt;{{Cite web|url=http://dsx.tj/?page_id=70|title=Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат|author=|website=http://dsx.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2021-04-29|archivedate=2021-05-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210507103250/http://dsx.tj/?page_id=70}}&lt;/ref&gt;

== Ректорони Донишгоҳ  ==
* Номзади илмҳои иқтисодӣ, [[Ҳабибулло Умаров]] — 1991-2006
* Доктори илмҳои фалсафа, профессор [[Зокир Вазиров]] — 2006-2008
* Доктори илмҳои физика ва математика, профессор [[Файзалӣ Комилиён]] — 2008-2012
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Диловар Қодиров]] — 2012-2019
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Фозил Обидов|Фозил Саидович Обидов]] — 2019-2020
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Убайдулло Асрорзода|Убайдулло Саттор Асрорзода]] — 2020 

==Факултетҳои донишгоҳ ==
Донишгоҳ дорои 14 факултет мебошад.
# Факултети соҳибкорӣ ва менеҷменти байналмиллалӣ.
#  Факултети лингвистика ва робитаҳои байнифарҳангӣ.
# Факултети гуманитарию педагогӣ.
#  Факултети рушди устувор ва иқтисоди сабз.
# Факултети молия.
#  Факултети фаъолияти бонкӣ.
#  Факултети ҳуқуқшиносӣ.
#  Факултети идоракунии давлатӣ.
#  Факултети фаъолияти гумрукӣ.
#  Факултети баҳисобгирию иқтисодӣ.
#  Факултети забонҳои хориҷӣ.
#  Институти (Донишкадаи) таҳсилоти фосилавӣ, ғоибона, шабона ва муттасил.
# Факултети муштараки сайёҳии байналмилалӣ (ДБССТ ва ДДССР)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/%d0%bc%d0%b0%d1%8a%d0%bb%d1%83%d0%bc%d0%be%d1%82-%d0%be%d0%b8%d0%b4-%d0%b1%d0%b0-%d0%bc%d1%83%d0%b0%d1%81%d1%81%d0%b8%d1%81%d0%b0/|title=МАЪЛУМОТ ОИД БА ДОНИШГОҲ|author=www.iutet.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;
# Факултетҳои муштарак.
==Институтҳои илмию тадқиқотӣ.==
* Муассисаи давлатии &quot;Институти илмию тадқиқотии сайёҳӣ ва соҳибкорӣ&quot;-и МД ДБССТ.
* Муассисаи давлатии &quot;Институти илмию тадқиқотии рушди устувор ва иқтисоди сабз&quot;-и МД ДБССТ.
* Муассисаи давлатии &quot;Маркази ҷумҳуриявии такмили ихтисоси кормандони соҳаҳои сайёҳӣ ва хизматрасонӣ&quot;-и МД ДБССТ.
==Донишкадаҳои таълимии назди донишгоҳ==
Дар сохтори донишгоҳ 6 донишкада/академия фаъолият мекунад.
* Академияи сайёҳӣ. 
* Донишкадаи иқтисоди ҷаҳон ва дипломатия.
* Донишкадаи технологияҳои рақамӣ ва зеҳнӣ сунъӣ
* Донишкадаи байналмиллалии Левакант;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lii.tj/|title= Донишкадаи байналмилалии Левакант|author=www.lii.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-09}}&lt;/ref&gt;
* Донишкадаи байналмилалии Хуҷанд;
* Донишкадаи байналмилалии Данғара.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/%d0%bc%d0%b0%d1%8a%d0%bb%d1%83%d0%bc%d0%be%d1%82-%d0%be%d0%b8%d0%b4-%d0%b1%d0%b0-%d0%bc%d1%83%d0%b0%d1%81%d1%81%d0%b8%d1%81%d0%b0/|title=МАЪЛУМОТ ОИД БА ДОНИШГОҲ|author=www.iutet.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;                                        Ректорони донишкадаҳо:
* 1.Академияи сайёҳӣ -Саидзода Масрур Мирзохон (Қарори ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 06 2026)
* 2.Донишкадаи иқтисоди ҷаҳон ва дипломатия- Ҷабборзода Фатҳуллоҳ Амрӣ (Қарори ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 06 2026)
* 3.Донишкадаи технологияҳои рақамӣ ва зеҳнӣ сунъӣ- Мирзозода   Абдусалом Назаралӣ (Қарори ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 06 2026)

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Коллеҷу литсейҳои донишгоҳ ==
* &lt;hiero&gt;
Коллеҷи 
&lt;/hiero&gt;[https://iutet.tj/ iutet.tj сомонаи Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон] 
{{ПБ}}
{{Муассисаҳои омӯзиши олии Душанбе}}

[[Гурӯҳ:Донишгоҳҳои Душанбе]]
[[Гурӯҳ:Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон| ]]</text>
      <sha1>rekazzubo0xsufqeapk4kn6x87c091j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482163</id>
      <parentid>1482158</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T17:27:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Довуд Саидов</username>
        <id>145715</id>
      </contributor>
      <comment>/* Коллеҷу литсейҳои донишгоҳ */</comment>
      <origin>1482163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13947" sha1="5k9heszwatgcs0vand3n1jiv9lonnof" xml:space="preserve">{{Ҷаъбаи донишгоҳ
|Номи тоҷикӣ=  Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон
|Номи аслӣ= Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон
|Акс= Donishkadai sohibkori va khizmat.JPG 
|Ташкил шудааст= 1991
|Намуд=[[давлатӣ]]
|Шаҳр= Душанбе
|Кишвар= Тоҷикистон 
|Шумораи донишҷуён= 
|Сомона =[https://iutet.tj/]
}}
[[File:Главная арка Института предпринимательства и сервиса..JPG|thumb|Дарвозаи Донишгоҳ]]
'''Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон''' — яке аз донишгоҳҳои таҳсилоти олии касбии [[Ҷумҳурии Тоҷикистон|Тоҷикистон]] мебошад.

== Таърихи таъсис == 
Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон нахуст мувофиқи Қарори Девони Вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 22 июли соли 1991 таҳти №212 (банди 1) ба сифати Коллеҷи технологӣ-маишӣ дар асоси ҳисоби хоҷагӣ чун таълимгоҳи олии бисёрсоҳа, дар асоси фармони собиқ консерни «Хидмат»-и Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 8 январи соли 1991, зери №15 таъсис дода шуда, сипас, мутобиқи Қарори Девони Вазирони ИҶШС аз 29 июли соли 1991, зери №530 ва бо Қарори Девони Вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 2 сентябри соли 1991, таҳти №266 дар заминаи он Донишкадаи хидмати маишии консерни «Хидмат»-и Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун муассисаи олии таълимии дараҷаи якум, ки аз ҳисоби васоити шартномавӣ маблағгузорӣ карда мешавад, таъсис дода шудааст.

Муассисаи мазкур бо Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 10 марти соли 1995, зери рақами №192 ба Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмати Ширкати давлатии молҳои истеъмоли халқ ва хидматрасонии Тоҷикистон табдил дода шудааст.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон моҳи апрели соли 2020 номи Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмат ба Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат иваз карда шуд.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 27 январи соли 2022, таҳти рақами 17 ба Муассисаи давлатии таълимии &quot;Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат&quot; мақоми муассисаи таълимии байналмилалӣ дода шуда, Муассисаи давлатии &quot;Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон&quot; номгузорӣ карда шуд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dsx.tj/mufassal.php?id=11|title=IUTET-Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон|website=dsx.tj|accessdate=2022-02-03|archivedate=2022-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220203085118/https://dsx.tj/mufassal.php?id=11}}&lt;/ref&gt;.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз [[30 март|30 марти]] [[соли 2024]], таҳти рақами 199 Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон муассисаи давлатии дорои мақоми байналмилалӣ буда танҳо ба Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон тобеъ ва ҳисоботдиҳанда мебошад.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/wp-content/uploads/2024/10/%D0%9E%D0%98%D0%9D%D0%9D%D0%9E%D0%9C%D0%90_rotated.pdf|title=Оиннома|author=www.iutet.tj|date=2025-11-03|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;

== Таърих== 
Дар ибтидои фаъолият, соли таҳсили 1991-1992 дар ДСХ 3 кафедра амал мекард, ки дар онҳо 2 доктори илм ва 19 номзадони илм, аз ҷумла 2 нафар занҳо ба фаъолияти илмӣ-педагогӣ машғул буданд, ки аз онҳо танҳо 6 нафарашон кормандони доимӣ буданду халос. Он соли таҳсил дар донишкада аз рӯи 4 ихтисос (иқтисодиёти ҷаҳон, иқтисодиёт ва идора дар корхонаҳо, санъати ороишӣ-амалӣ ва ҳунарҳои мардумӣ, технологияи матоъ ва кешбофӣ) 88 нафар донишҷӯён дар шуъбаи рӯзона таҳсил менамуданд. Дар соли аввали фаъолият донишкада дорои як бинои таълимӣ бо 17 синфхонаҳо буда, фонди умумии китобхонаи илмии он 1012 нусха китобро дарбар мегирифт.

Соли [[2006]] ДСХ Иҷозатнома (Литсензия )–и Вазорати Маорифи Ҷумхурии Тоҷикистонро (АУ №0000303 аз 26.10.2006) барои фаъолияти аспирантура, аз рўи ихтисосҳои 08.00.01 – назарияи иқтисод, 08.00.05 – иқтисод ва идораи хоҷагии халқ, 08.00.13 – усулҳои инструменталӣ ва риёзии иқтисодӣ, 05.13.18 – тарҳрезии риёзӣ, усулҳои ададӣ ва комплекси программаҳо муттахассисони илмӣ – педагогӣ тайёр менамуд. Бо қарори ВАК-и Вазорати маориф ва илми Федератсияи Русия аз [[19 март]]и соли [[2010]], дар донишкада Шӯрои дифои рисолаҳои номзадӣ аз рӯи 2 ихтисос:  08.00.05 – «иқтисод ва идораи хоҷагии халқ» ва 08.00.13 – «усулҳои инструменталӣ ва риёзии иқтисодӣ», кушода шуда буд.

То соли [[2012]] ДСХ зиёда аз 5000 нафар мутахассисони маълумоти олидорро тайёр намудааст.
Соли 2010 ба факултаҳои ДСХ — 18 кафедра вобаста шуда буд, ки 12 кафедраҳои тахассусӣ буданд. Соли таҳсили 2010-2011 аз 180 нафар устодони ДСХ (170 нафар кормандони доимӣ), 11 нафар доктори илм ва 67 нафар номзади илм мебошанд. Қайд кардан ба маврид аст, ки бештар аз 40 нафари онҳо хатмкардагони ДСХ буданд.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://dsx.tj/categories.php?catID=6 |title=Сомонаи ДСХ |accessdate=2016-08-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170413070959/http://dsx.tj/categories.php?catID=6 |archivedate=2017-04-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Зодаи истиқлол (Маълумотнома дар бораи Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмат) - Душанбе, 2011. – 58 с.&lt;/ref&gt;


ДСХ дорои Литсейи тамоюли иқтисодӣ (аз соли 1998), 4 факултет, 4 бинои таълимӣ, 12 лабораторияи компютерӣ, беш аз 670 компютери пайваст ба шабакаи Интернет, 2 китобхонаи илмӣ, 2 китобхонаи электронӣ,  3 толори маҷлис, майдончаи варзишӣ, бунгоҳи тиббӣ, чопхона, 2 ошхона, Парки технологӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;dsx.tj&quot;&gt;{{Cite web|url=http://dsx.tj/?page_id=70|title=Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат|author=|website=http://dsx.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2021-04-29|archivedate=2021-05-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210507103250/http://dsx.tj/?page_id=70}}&lt;/ref&gt;

== Ректорони Донишгоҳ  ==
* Номзади илмҳои иқтисодӣ, [[Ҳабибулло Умаров]] — 1991-2006
* Доктори илмҳои фалсафа, профессор [[Зокир Вазиров]] — 2006-2008
* Доктори илмҳои физика ва математика, профессор [[Файзалӣ Комилиён]] — 2008-2012
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Диловар Қодиров]] — 2012-2019
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Фозил Обидов|Фозил Саидович Обидов]] — 2019-2020
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Убайдулло Асрорзода|Убайдулло Саттор Асрорзода]] — 2020 

==Факултетҳои донишгоҳ ==
Донишгоҳ дорои 14 факултет мебошад.
# Факултети соҳибкорӣ ва менеҷменти байналмиллалӣ.
#  Факултети лингвистика ва робитаҳои байнифарҳангӣ.
# Факултети гуманитарию педагогӣ.
#  Факултети рушди устувор ва иқтисоди сабз.
# Факултети молия.
#  Факултети фаъолияти бонкӣ.
#  Факултети ҳуқуқшиносӣ.
#  Факултети идоракунии давлатӣ.
#  Факултети фаъолияти гумрукӣ.
#  Факултети баҳисобгирию иқтисодӣ.
#  Факултети забонҳои хориҷӣ.
#  Институти (Донишкадаи) таҳсилоти фосилавӣ, ғоибона, шабона ва муттасил.
# Факултети муштараки сайёҳии байналмилалӣ (ДБССТ ва ДДССР)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/%d0%bc%d0%b0%d1%8a%d0%bb%d1%83%d0%bc%d0%be%d1%82-%d0%be%d0%b8%d0%b4-%d0%b1%d0%b0-%d0%bc%d1%83%d0%b0%d1%81%d1%81%d0%b8%d1%81%d0%b0/|title=МАЪЛУМОТ ОИД БА ДОНИШГОҲ|author=www.iutet.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;
# Факултетҳои муштарак.
==Институтҳои илмию тадқиқотӣ.==
* Муассисаи давлатии &quot;Институти илмию тадқиқотии сайёҳӣ ва соҳибкорӣ&quot;-и МД ДБССТ.
* Муассисаи давлатии &quot;Институти илмию тадқиқотии рушди устувор ва иқтисоди сабз&quot;-и МД ДБССТ.
* Муассисаи давлатии &quot;Маркази ҷумҳуриявии такмили ихтисоси кормандони соҳаҳои сайёҳӣ ва хизматрасонӣ&quot;-и МД ДБССТ.
==Донишкадаҳои таълимии назди донишгоҳ==
Дар сохтори донишгоҳ 6 донишкада/академия фаъолият мекунад.
* Академияи сайёҳӣ. 
* Донишкадаи иқтисоди ҷаҳон ва дипломатия.
* Донишкадаи технологияҳои рақамӣ ва зеҳнӣ сунъӣ
* Донишкадаи байналмиллалии Левакант;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lii.tj/|title= Донишкадаи байналмилалии Левакант|author=www.lii.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-09}}&lt;/ref&gt;
* Донишкадаи байналмилалии Хуҷанд;
* Донишкадаи байналмилалии Данғара.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/%d0%bc%d0%b0%d1%8a%d0%bb%d1%83%d0%bc%d0%be%d1%82-%d0%be%d0%b8%d0%b4-%d0%b1%d0%b0-%d0%bc%d1%83%d0%b0%d1%81%d1%81%d0%b8%d1%81%d0%b0/|title=МАЪЛУМОТ ОИД БА ДОНИШГОҲ|author=www.iutet.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;                                        Ректорони донишкадаҳо:
* 1.Академияи сайёҳӣ -Саидзода Масрур Мирзохон (Қарори ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 06 2026)
* 2.Донишкадаи иқтисоди ҷаҳон ва дипломатия- Ҷабборзода Фатҳуллоҳ Амрӣ (Қарори ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 06 2026)
* 3.Донишкадаи технологияҳои рақамӣ ва зеҳнӣ сунъӣ- Мирзозода   Абдусалом Назаралӣ (Қарори ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 06 2026)

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Коллеҷу литсейҳои донишгоҳ ==
*1.Литсейи донишгоҳ(қарори ҳукумати ҶТ аз 26 06 2026 )&lt;hiero&gt;
Коллеҷи 
&lt;/hiero&gt;[https://iutet.tj/ iutet.tj сомонаи Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон] 
{{ПБ}}
{{Муассисаҳои омӯзиши олии Душанбе}}

[[Гурӯҳ:Донишгоҳҳои Душанбе]]
[[Гурӯҳ:Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон| ]]</text>
      <sha1>5k9heszwatgcs0vand3n1jiv9lonnof</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482167</id>
      <parentid>1482163</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T17:39:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Довуд Саидов</username>
        <id>145715</id>
      </contributor>
      <comment>/* Донишкадаҳои таълимии назди донишгоҳ */</comment>
      <origin>1482167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13942" sha1="e151bdar3ba6yl5jk1jwlwh4263mvb3" xml:space="preserve">{{Ҷаъбаи донишгоҳ
|Номи тоҷикӣ=  Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон
|Номи аслӣ= Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон
|Акс= Donishkadai sohibkori va khizmat.JPG 
|Ташкил шудааст= 1991
|Намуд=[[давлатӣ]]
|Шаҳр= Душанбе
|Кишвар= Тоҷикистон 
|Шумораи донишҷуён= 
|Сомона =[https://iutet.tj/]
}}
[[File:Главная арка Института предпринимательства и сервиса..JPG|thumb|Дарвозаи Донишгоҳ]]
'''Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон''' — яке аз донишгоҳҳои таҳсилоти олии касбии [[Ҷумҳурии Тоҷикистон|Тоҷикистон]] мебошад.

== Таърихи таъсис == 
Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон нахуст мувофиқи Қарори Девони Вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 22 июли соли 1991 таҳти №212 (банди 1) ба сифати Коллеҷи технологӣ-маишӣ дар асоси ҳисоби хоҷагӣ чун таълимгоҳи олии бисёрсоҳа, дар асоси фармони собиқ консерни «Хидмат»-и Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 8 январи соли 1991, зери №15 таъсис дода шуда, сипас, мутобиқи Қарори Девони Вазирони ИҶШС аз 29 июли соли 1991, зери №530 ва бо Қарори Девони Вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 2 сентябри соли 1991, таҳти №266 дар заминаи он Донишкадаи хидмати маишии консерни «Хидмат»-и Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун муассисаи олии таълимии дараҷаи якум, ки аз ҳисоби васоити шартномавӣ маблағгузорӣ карда мешавад, таъсис дода шудааст.

Муассисаи мазкур бо Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 10 марти соли 1995, зери рақами №192 ба Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмати Ширкати давлатии молҳои истеъмоли халқ ва хидматрасонии Тоҷикистон табдил дода шудааст.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон моҳи апрели соли 2020 номи Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмат ба Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат иваз карда шуд.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 27 январи соли 2022, таҳти рақами 17 ба Муассисаи давлатии таълимии &quot;Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат&quot; мақоми муассисаи таълимии байналмилалӣ дода шуда, Муассисаи давлатии &quot;Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон&quot; номгузорӣ карда шуд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dsx.tj/mufassal.php?id=11|title=IUTET-Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон|website=dsx.tj|accessdate=2022-02-03|archivedate=2022-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220203085118/https://dsx.tj/mufassal.php?id=11}}&lt;/ref&gt;.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз [[30 март|30 марти]] [[соли 2024]], таҳти рақами 199 Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон муассисаи давлатии дорои мақоми байналмилалӣ буда танҳо ба Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон тобеъ ва ҳисоботдиҳанда мебошад.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/wp-content/uploads/2024/10/%D0%9E%D0%98%D0%9D%D0%9D%D0%9E%D0%9C%D0%90_rotated.pdf|title=Оиннома|author=www.iutet.tj|date=2025-11-03|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;

== Таърих== 
Дар ибтидои фаъолият, соли таҳсили 1991-1992 дар ДСХ 3 кафедра амал мекард, ки дар онҳо 2 доктори илм ва 19 номзадони илм, аз ҷумла 2 нафар занҳо ба фаъолияти илмӣ-педагогӣ машғул буданд, ки аз онҳо танҳо 6 нафарашон кормандони доимӣ буданду халос. Он соли таҳсил дар донишкада аз рӯи 4 ихтисос (иқтисодиёти ҷаҳон, иқтисодиёт ва идора дар корхонаҳо, санъати ороишӣ-амалӣ ва ҳунарҳои мардумӣ, технологияи матоъ ва кешбофӣ) 88 нафар донишҷӯён дар шуъбаи рӯзона таҳсил менамуданд. Дар соли аввали фаъолият донишкада дорои як бинои таълимӣ бо 17 синфхонаҳо буда, фонди умумии китобхонаи илмии он 1012 нусха китобро дарбар мегирифт.

Соли [[2006]] ДСХ Иҷозатнома (Литсензия )–и Вазорати Маорифи Ҷумхурии Тоҷикистонро (АУ №0000303 аз 26.10.2006) барои фаъолияти аспирантура, аз рўи ихтисосҳои 08.00.01 – назарияи иқтисод, 08.00.05 – иқтисод ва идораи хоҷагии халқ, 08.00.13 – усулҳои инструменталӣ ва риёзии иқтисодӣ, 05.13.18 – тарҳрезии риёзӣ, усулҳои ададӣ ва комплекси программаҳо муттахассисони илмӣ – педагогӣ тайёр менамуд. Бо қарори ВАК-и Вазорати маориф ва илми Федератсияи Русия аз [[19 март]]и соли [[2010]], дар донишкада Шӯрои дифои рисолаҳои номзадӣ аз рӯи 2 ихтисос:  08.00.05 – «иқтисод ва идораи хоҷагии халқ» ва 08.00.13 – «усулҳои инструменталӣ ва риёзии иқтисодӣ», кушода шуда буд.

То соли [[2012]] ДСХ зиёда аз 5000 нафар мутахассисони маълумоти олидорро тайёр намудааст.
Соли 2010 ба факултаҳои ДСХ — 18 кафедра вобаста шуда буд, ки 12 кафедраҳои тахассусӣ буданд. Соли таҳсили 2010-2011 аз 180 нафар устодони ДСХ (170 нафар кормандони доимӣ), 11 нафар доктори илм ва 67 нафар номзади илм мебошанд. Қайд кардан ба маврид аст, ки бештар аз 40 нафари онҳо хатмкардагони ДСХ буданд.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://dsx.tj/categories.php?catID=6 |title=Сомонаи ДСХ |accessdate=2016-08-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170413070959/http://dsx.tj/categories.php?catID=6 |archivedate=2017-04-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Зодаи истиқлол (Маълумотнома дар бораи Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмат) - Душанбе, 2011. – 58 с.&lt;/ref&gt;


ДСХ дорои Литсейи тамоюли иқтисодӣ (аз соли 1998), 4 факултет, 4 бинои таълимӣ, 12 лабораторияи компютерӣ, беш аз 670 компютери пайваст ба шабакаи Интернет, 2 китобхонаи илмӣ, 2 китобхонаи электронӣ,  3 толори маҷлис, майдончаи варзишӣ, бунгоҳи тиббӣ, чопхона, 2 ошхона, Парки технологӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;dsx.tj&quot;&gt;{{Cite web|url=http://dsx.tj/?page_id=70|title=Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат|author=|website=http://dsx.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2021-04-29|archivedate=2021-05-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210507103250/http://dsx.tj/?page_id=70}}&lt;/ref&gt;

== Ректорони Донишгоҳ  ==
* Номзади илмҳои иқтисодӣ, [[Ҳабибулло Умаров]] — 1991-2006
* Доктори илмҳои фалсафа, профессор [[Зокир Вазиров]] — 2006-2008
* Доктори илмҳои физика ва математика, профессор [[Файзалӣ Комилиён]] — 2008-2012
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Диловар Қодиров]] — 2012-2019
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Фозил Обидов|Фозил Саидович Обидов]] — 2019-2020
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Убайдулло Асрорзода|Убайдулло Саттор Асрорзода]] — 2020 

==Факултетҳои донишгоҳ ==
Донишгоҳ дорои 14 факултет мебошад.
# Факултети соҳибкорӣ ва менеҷменти байналмиллалӣ.
#  Факултети лингвистика ва робитаҳои байнифарҳангӣ.
# Факултети гуманитарию педагогӣ.
#  Факултети рушди устувор ва иқтисоди сабз.
# Факултети молия.
#  Факултети фаъолияти бонкӣ.
#  Факултети ҳуқуқшиносӣ.
#  Факултети идоракунии давлатӣ.
#  Факултети фаъолияти гумрукӣ.
#  Факултети баҳисобгирию иқтисодӣ.
#  Факултети забонҳои хориҷӣ.
#  Институти (Донишкадаи) таҳсилоти фосилавӣ, ғоибона, шабона ва муттасил.
# Факултети муштараки сайёҳии байналмилалӣ (ДБССТ ва ДДССР)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/%d0%bc%d0%b0%d1%8a%d0%bb%d1%83%d0%bc%d0%be%d1%82-%d0%be%d0%b8%d0%b4-%d0%b1%d0%b0-%d0%bc%d1%83%d0%b0%d1%81%d1%81%d0%b8%d1%81%d0%b0/|title=МАЪЛУМОТ ОИД БА ДОНИШГОҲ|author=www.iutet.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;
# Факултетҳои муштарак.
==Институтҳои илмию тадқиқотӣ.==
* Муассисаи давлатии &quot;Институти илмию тадқиқотии сайёҳӣ ва соҳибкорӣ&quot;-и МД ДБССТ.
* Муассисаи давлатии &quot;Институти илмию тадқиқотии рушди устувор ва иқтисоди сабз&quot;-и МД ДБССТ.
* Муассисаи давлатии &quot;Маркази ҷумҳуриявии такмили ихтисоси кормандони соҳаҳои сайёҳӣ ва хизматрасонӣ&quot;-и МД ДБССТ.
==Академия/Донишкадаҳои назди ДБССТ.==
Дар сохтори донишгоҳ 6 донишкада/академия фаъолият мекунад.
* Академияи сайёҳӣ. 
* Донишкадаи иқтисоди ҷаҳон ва дипломатия.
* Донишкадаи технологияҳои рақамӣ ва зеҳнӣ сунъӣ
* Донишкадаи байналмиллалии Левакант;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lii.tj/|title= Донишкадаи байналмилалии Левакант|author=www.lii.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-09}}&lt;/ref&gt;
* Донишкадаи байналмилалии Хуҷанд;
* Донишкадаи байналмилалии Данғара.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/%d0%bc%d0%b0%d1%8a%d0%bb%d1%83%d0%bc%d0%be%d1%82-%d0%be%d0%b8%d0%b4-%d0%b1%d0%b0-%d0%bc%d1%83%d0%b0%d1%81%d1%81%d0%b8%d1%81%d0%b0/|title=МАЪЛУМОТ ОИД БА ДОНИШГОҲ|author=www.iutet.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;                                        Ректорони донишкадаҳо:
* 1.Академияи сайёҳӣ -Саидзода Масрур Мирзохон (Қарори ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 06 2026)
* 2.Донишкадаи иқтисоди ҷаҳон ва дипломатия- Ҷабборзода Фатҳуллоҳ Амрӣ (Қарори ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 06 2026)
* 3.Донишкадаи технологияҳои рақамӣ ва зеҳнӣ сунъӣ- Мирзозода   Абдусалом Назаралӣ (Қарори ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 06 2026)

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Коллеҷу литсейҳои донишгоҳ ==
*1.Литсейи донишгоҳ(қарори ҳукумати ҶТ аз 26 06 2026 )&lt;hiero&gt;
Коллеҷи 
&lt;/hiero&gt;[https://iutet.tj/ iutet.tj сомонаи Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон] 
{{ПБ}}
{{Муассисаҳои омӯзиши олии Душанбе}}

[[Гурӯҳ:Донишгоҳҳои Душанбе]]
[[Гурӯҳ:Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон| ]]</text>
      <sha1>e151bdar3ba6yl5jk1jwlwh4263mvb3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482170</id>
      <parentid>1482167</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T17:51:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Довуд Саидов</username>
        <id>145715</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1482170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14439" sha1="fgaav5r5as53dks230nrjphv133d1s0" xml:space="preserve">{{Ҷаъбаи донишгоҳ
|Номи тоҷикӣ=  Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон(ДБССТ)
|Номи аслӣ= Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон
|Акс= Donishkadai sohibkori va khizmat.JPG 
|Ташкил шудааст= 1991
|Намуд=[[давлатӣ]]
|Шаҳр= Душанбе
|Кишвар= Тоҷикистон 
|Шумораи донишҷуён=Зиёда аз 20 000 
|Сомона =[https://iutet.tj/]
}}
[[File:Главная арка Института предпринимательства и сервиса..JPG|thumb|Дарвозаи Донишгоҳ]]
'''Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон(ДБССТ)''' - аввалин ва бузургтарин муассисаи таҳсилоти олии касбии дорои мақоми байналмиллалӣ дошта дар Ҷумҳурии Тоҷикистон.Донишгоҳ танҳо ба Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон тобеъ ва ҳисоботдиҳанда мебошад. Ректори донишгоҳ доктори илмҳои иқтисодӣ профессор Асророзода Убайдулло Саттор мебошад , ки аз соли 2020 ин донишгоҳро сарвари менамояд.

== Таърихи таъсис == 
Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон нахуст мувофиқи Қарори Девони Вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 22 июли соли 1991 таҳти №212 (банди 1) ба сифати Коллеҷи технологӣ-маишӣ дар асоси ҳисоби хоҷагӣ чун таълимгоҳи олии бисёрсоҳа, дар асоси фармони собиқ консерни «Хидмат»-и Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 8 январи соли 1991, зери №15 таъсис дода шуда, сипас, мутобиқи Қарори Девони Вазирони ИҶШС аз 29 июли соли 1991, зери №530 ва бо Қарори Девони Вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 2 сентябри соли 1991, таҳти №266 дар заминаи он Донишкадаи хидмати маишии консерни «Хидмат»-и Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун муассисаи олии таълимии дараҷаи якум, ки аз ҳисоби васоити шартномавӣ маблағгузорӣ карда мешавад, таъсис дода шудааст.

Муассисаи мазкур бо Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 10 марти соли 1995, зери рақами №192 ба Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмати Ширкати давлатии молҳои истеъмоли халқ ва хидматрасонии Тоҷикистон табдил дода шудааст.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон моҳи апрели соли 2020 номи Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмат ба Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат иваз карда шуд.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 27 январи соли 2022, таҳти рақами 17 ба Муассисаи давлатии таълимии &quot;Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат&quot; мақоми муассисаи таълимии байналмилалӣ дода шуда, Муассисаи давлатии &quot;Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон&quot; номгузорӣ карда шуд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dsx.tj/mufassal.php?id=11|title=IUTET-Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон|website=dsx.tj|accessdate=2022-02-03|archivedate=2022-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220203085118/https://dsx.tj/mufassal.php?id=11}}&lt;/ref&gt;.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз [[30 март|30 марти]] [[соли 2024]], таҳти рақами 199 Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон муассисаи давлатии дорои мақоми байналмилалӣ буда танҳо ба Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон тобеъ ва ҳисоботдиҳанда мебошад.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/wp-content/uploads/2024/10/%D0%9E%D0%98%D0%9D%D0%9D%D0%9E%D0%9C%D0%90_rotated.pdf|title=Оиннома|author=www.iutet.tj|date=2025-11-03|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;

== Таърих== 
Дар ибтидои фаъолият, соли таҳсили 1991-1992 дар ДСХ 3 кафедра амал мекард, ки дар онҳо 2 доктори илм ва 19 номзадони илм, аз ҷумла 2 нафар занҳо ба фаъолияти илмӣ-педагогӣ машғул буданд, ки аз онҳо танҳо 6 нафарашон кормандони доимӣ буданду халос. Он соли таҳсил дар донишкада аз рӯи 4 ихтисос (иқтисодиёти ҷаҳон, иқтисодиёт ва идора дар корхонаҳо, санъати ороишӣ-амалӣ ва ҳунарҳои мардумӣ, технологияи матоъ ва кешбофӣ) 88 нафар донишҷӯён дар шуъбаи рӯзона таҳсил менамуданд. Дар соли аввали фаъолият донишкада дорои як бинои таълимӣ бо 17 синфхонаҳо буда, фонди умумии китобхонаи илмии он 1012 нусха китобро дарбар мегирифт.

Соли [[2006]] ДСХ Иҷозатнома (Литсензия )–и Вазорати Маорифи Ҷумхурии Тоҷикистонро (АУ №0000303 аз 26.10.2006) барои фаъолияти аспирантура, аз рўи ихтисосҳои 08.00.01 – назарияи иқтисод, 08.00.05 – иқтисод ва идораи хоҷагии халқ, 08.00.13 – усулҳои инструменталӣ ва риёзии иқтисодӣ, 05.13.18 – тарҳрезии риёзӣ, усулҳои ададӣ ва комплекси программаҳо муттахассисони илмӣ – педагогӣ тайёр менамуд. Бо қарори ВАК-и Вазорати маориф ва илми Федератсияи Русия аз [[19 март]]и соли [[2010]], дар донишкада Шӯрои дифои рисолаҳои номзадӣ аз рӯи 2 ихтисос:  08.00.05 – «иқтисод ва идораи хоҷагии халқ» ва 08.00.13 – «усулҳои инструменталӣ ва риёзии иқтисодӣ», кушода шуда буд.

То соли [[2012]] ДСХ зиёда аз 5000 нафар мутахассисони маълумоти олидорро тайёр намудааст.
Соли 2010 ба факултаҳои ДСХ — 18 кафедра вобаста шуда буд, ки 12 кафедраҳои тахассусӣ буданд. Соли таҳсили 2010-2011 аз 180 нафар устодони ДСХ (170 нафар кормандони доимӣ), 11 нафар доктори илм ва 67 нафар номзади илм мебошанд. Қайд кардан ба маврид аст, ки бештар аз 40 нафари онҳо хатмкардагони ДСХ буданд.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://dsx.tj/categories.php?catID=6 |title=Сомонаи ДСХ |accessdate=2016-08-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170413070959/http://dsx.tj/categories.php?catID=6 |archivedate=2017-04-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Зодаи истиқлол (Маълумотнома дар бораи Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмат) - Душанбе, 2011. – 58 с.&lt;/ref&gt;


ДСХ дорои Литсейи тамоюли иқтисодӣ (аз соли 1998), 4 факултет, 4 бинои таълимӣ, 12 лабораторияи компютерӣ, беш аз 670 компютери пайваст ба шабакаи Интернет, 2 китобхонаи илмӣ, 2 китобхонаи электронӣ,  3 толори маҷлис, майдончаи варзишӣ, бунгоҳи тиббӣ, чопхона, 2 ошхона, Парки технологӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;dsx.tj&quot;&gt;{{Cite web|url=http://dsx.tj/?page_id=70|title=Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат|author=|website=http://dsx.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2021-04-29|archivedate=2021-05-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210507103250/http://dsx.tj/?page_id=70}}&lt;/ref&gt;

== Ректорони Донишгоҳ  ==
* Номзади илмҳои иқтисодӣ, [[Ҳабибулло Умаров]] — 1991-2006
* Доктори илмҳои фалсафа, профессор [[Зокир Вазиров]] — 2006-2008
* Доктори илмҳои физика ва математика, профессор [[Файзалӣ Комилиён]] — 2008-2012
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Диловар Қодиров]] — 2012-2019
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Фозил Обидов|Фозил Саидович Обидов]] — 2019-2020
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Убайдулло Асрорзода|Убайдулло Саттор Асрорзода]] — 2020 

==Факултетҳои донишгоҳ ==
Донишгоҳ дорои 14 факултет мебошад.
# Факултети соҳибкорӣ ва менеҷменти байналмиллалӣ.
#  Факултети лингвистика ва робитаҳои байнифарҳангӣ.
# Факултети гуманитарию педагогӣ.
#  Факултети рушди устувор ва иқтисоди сабз.
# Факултети молия.
#  Факултети фаъолияти бонкӣ.
#  Факултети ҳуқуқшиносӣ.
#  Факултети идоракунии давлатӣ.
#  Факултети фаъолияти гумрукӣ.
#  Факултети баҳисобгирию иқтисодӣ.
#  Факултети забонҳои хориҷӣ.
#  Институти (Донишкадаи) таҳсилоти фосилавӣ, ғоибона, шабона ва муттасил.
# Факултети муштараки сайёҳии байналмилалӣ (ДБССТ ва ДДССР)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/%d0%bc%d0%b0%d1%8a%d0%bb%d1%83%d0%bc%d0%be%d1%82-%d0%be%d0%b8%d0%b4-%d0%b1%d0%b0-%d0%bc%d1%83%d0%b0%d1%81%d1%81%d0%b8%d1%81%d0%b0/|title=МАЪЛУМОТ ОИД БА ДОНИШГОҲ|author=www.iutet.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;
# Факултетҳои муштарак.
==Институтҳои илмию тадқиқотӣ.==
* Муассисаи давлатии &quot;Институти илмию тадқиқотии сайёҳӣ ва соҳибкорӣ&quot;-и МД ДБССТ.
* Муассисаи давлатии &quot;Институти илмию тадқиқотии рушди устувор ва иқтисоди сабз&quot;-и МД ДБССТ.
* Муассисаи давлатии &quot;Маркази ҷумҳуриявии такмили ихтисоси кормандони соҳаҳои сайёҳӣ ва хизматрасонӣ&quot;-и МД ДБССТ.
==Академия/Донишкадаҳои назди ДБССТ.==
Дар сохтори донишгоҳ 6 донишкада/академия фаъолият мекунад.
* Академияи сайёҳӣ. 
* Донишкадаи иқтисоди ҷаҳон ва дипломатия.
* Донишкадаи технологияҳои рақамӣ ва зеҳнӣ сунъӣ
* Донишкадаи байналмиллалии Левакант;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lii.tj/|title= Донишкадаи байналмилалии Левакант|author=www.lii.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-09}}&lt;/ref&gt;
* Донишкадаи байналмилалии Хуҷанд;
* Донишкадаи байналмилалии Данғара.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/%d0%bc%d0%b0%d1%8a%d0%bb%d1%83%d0%bc%d0%be%d1%82-%d0%be%d0%b8%d0%b4-%d0%b1%d0%b0-%d0%bc%d1%83%d0%b0%d1%81%d1%81%d0%b8%d1%81%d0%b0/|title=МАЪЛУМОТ ОИД БА ДОНИШГОҲ|author=www.iutet.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;                                        Ректорони донишкадаҳо:
* 1.Академияи сайёҳӣ -Саидзода Масрур Мирзохон (Қарори ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 06 2026)
* 2.Донишкадаи иқтисоди ҷаҳон ва дипломатия- Ҷабборзода Фатҳуллоҳ Амрӣ (Қарори ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 06 2026)
* 3.Донишкадаи технологияҳои рақамӣ ва зеҳнӣ сунъӣ- Мирзозода   Абдусалом Назаралӣ (Қарори ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 06 2026)

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Коллеҷу литсейҳои донишгоҳ ==
*1.Литсейи донишгоҳ(қарори ҳукумати ҶТ аз 26 06 2026 )&lt;hiero&gt;
Коллеҷи 
&lt;/hiero&gt;[https://iutet.tj/ iutet.tj сомонаи Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон] 
{{ПБ}}
{{Муассисаҳои омӯзиши олии Душанбе}}

[[Гурӯҳ:Донишгоҳҳои Душанбе]]
[[Гурӯҳ:Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон| ]]</text>
      <sha1>fgaav5r5as53dks230nrjphv133d1s0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482171</id>
      <parentid>1482170</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T17:55:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Довуд Саидов</username>
        <id>145715</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ректорони Академия/Донишкадаҳои назди Донишгоҳ*/</comment>
      <origin>1482171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14437" sha1="i1moe21819ak8gsz568tf83fb4udmtb" xml:space="preserve">{{Ҷаъбаи донишгоҳ
|Номи тоҷикӣ=  Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон(ДБССТ)
|Номи аслӣ= Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон
|Акс= Donishkadai sohibkori va khizmat.JPG 
|Ташкил шудааст= 1991
|Намуд=[[давлатӣ]]
|Шаҳр= Душанбе
|Кишвар= Тоҷикистон 
|Шумораи донишҷуён=Зиёда аз 20 000 
|Сомона =[https://iutet.tj/]
}}
[[File:Главная арка Института предпринимательства и сервиса..JPG|thumb|Дарвозаи Донишгоҳ]]
'''Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон(ДБССТ)''' - аввалин ва бузургтарин муассисаи таҳсилоти олии касбии дорои мақоми байналмиллалӣ дошта дар Ҷумҳурии Тоҷикистон.Донишгоҳ танҳо ба Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон тобеъ ва ҳисоботдиҳанда мебошад. Ректори донишгоҳ доктори илмҳои иқтисодӣ профессор Асрорзода Убайдулло Саттор мебошад , ки аз соли 2020 ин донишгоҳро сарварӣ менамояд.

== Таърихи таъсис == 
Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон нахуст мувофиқи Қарори Девони Вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 22 июли соли 1991 таҳти №212 (банди 1) ба сифати Коллеҷи технологӣ-маишӣ дар асоси ҳисоби хоҷагӣ чун таълимгоҳи олии бисёрсоҳа, дар асоси фармони собиқ консерни «Хидмат»-и Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 8 январи соли 1991, зери №15 таъсис дода шуда, сипас, мутобиқи Қарори Девони Вазирони ИҶШС аз 29 июли соли 1991, зери №530 ва бо Қарори Девони Вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 2 сентябри соли 1991, таҳти №266 дар заминаи он Донишкадаи хидмати маишии консерни «Хидмат»-и Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун муассисаи олии таълимии дараҷаи якум, ки аз ҳисоби васоити шартномавӣ маблағгузорӣ карда мешавад, таъсис дода шудааст.

Муассисаи мазкур бо Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 10 марти соли 1995, зери рақами №192 ба Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмати Ширкати давлатии молҳои истеъмоли халқ ва хидматрасонии Тоҷикистон табдил дода шудааст.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон моҳи апрели соли 2020 номи Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмат ба Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат иваз карда шуд.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 27 январи соли 2022, таҳти рақами 17 ба Муассисаи давлатии таълимии &quot;Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат&quot; мақоми муассисаи таълимии байналмилалӣ дода шуда, Муассисаи давлатии &quot;Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон&quot; номгузорӣ карда шуд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dsx.tj/mufassal.php?id=11|title=IUTET-Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон|website=dsx.tj|accessdate=2022-02-03|archivedate=2022-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220203085118/https://dsx.tj/mufassal.php?id=11}}&lt;/ref&gt;.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз [[30 март|30 марти]] [[соли 2024]], таҳти рақами 199 Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон муассисаи давлатии дорои мақоми байналмилалӣ буда танҳо ба Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон тобеъ ва ҳисоботдиҳанда мебошад.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/wp-content/uploads/2024/10/%D0%9E%D0%98%D0%9D%D0%9D%D0%9E%D0%9C%D0%90_rotated.pdf|title=Оиннома|author=www.iutet.tj|date=2025-11-03|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;

== Таърих== 
Дар ибтидои фаъолият, соли таҳсили 1991-1992 дар ДСХ 3 кафедра амал мекард, ки дар онҳо 2 доктори илм ва 19 номзадони илм, аз ҷумла 2 нафар занҳо ба фаъолияти илмӣ-педагогӣ машғул буданд, ки аз онҳо танҳо 6 нафарашон кормандони доимӣ буданду халос. Он соли таҳсил дар донишкада аз рӯи 4 ихтисос (иқтисодиёти ҷаҳон, иқтисодиёт ва идора дар корхонаҳо, санъати ороишӣ-амалӣ ва ҳунарҳои мардумӣ, технологияи матоъ ва кешбофӣ) 88 нафар донишҷӯён дар шуъбаи рӯзона таҳсил менамуданд. Дар соли аввали фаъолият донишкада дорои як бинои таълимӣ бо 17 синфхонаҳо буда, фонди умумии китобхонаи илмии он 1012 нусха китобро дарбар мегирифт.

Соли [[2006]] ДСХ Иҷозатнома (Литсензия )–и Вазорати Маорифи Ҷумхурии Тоҷикистонро (АУ №0000303 аз 26.10.2006) барои фаъолияти аспирантура, аз рўи ихтисосҳои 08.00.01 – назарияи иқтисод, 08.00.05 – иқтисод ва идораи хоҷагии халқ, 08.00.13 – усулҳои инструменталӣ ва риёзии иқтисодӣ, 05.13.18 – тарҳрезии риёзӣ, усулҳои ададӣ ва комплекси программаҳо муттахассисони илмӣ – педагогӣ тайёр менамуд. Бо қарори ВАК-и Вазорати маориф ва илми Федератсияи Русия аз [[19 март]]и соли [[2010]], дар донишкада Шӯрои дифои рисолаҳои номзадӣ аз рӯи 2 ихтисос:  08.00.05 – «иқтисод ва идораи хоҷагии халқ» ва 08.00.13 – «усулҳои инструменталӣ ва риёзии иқтисодӣ», кушода шуда буд.

То соли [[2012]] ДСХ зиёда аз 5000 нафар мутахассисони маълумоти олидорро тайёр намудааст.
Соли 2010 ба факултаҳои ДСХ — 18 кафедра вобаста шуда буд, ки 12 кафедраҳои тахассусӣ буданд. Соли таҳсили 2010-2011 аз 180 нафар устодони ДСХ (170 нафар кормандони доимӣ), 11 нафар доктори илм ва 67 нафар номзади илм мебошанд. Қайд кардан ба маврид аст, ки бештар аз 40 нафари онҳо хатмкардагони ДСХ буданд.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://dsx.tj/categories.php?catID=6 |title=Сомонаи ДСХ |accessdate=2016-08-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170413070959/http://dsx.tj/categories.php?catID=6 |archivedate=2017-04-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Зодаи истиқлол (Маълумотнома дар бораи Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмат) - Душанбе, 2011. – 58 с.&lt;/ref&gt;


ДСХ дорои Литсейи тамоюли иқтисодӣ (аз соли 1998), 4 факултет, 4 бинои таълимӣ, 12 лабораторияи компютерӣ, беш аз 670 компютери пайваст ба шабакаи Интернет, 2 китобхонаи илмӣ, 2 китобхонаи электронӣ,  3 толори маҷлис, майдончаи варзишӣ, бунгоҳи тиббӣ, чопхона, 2 ошхона, Парки технологӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;dsx.tj&quot;&gt;{{Cite web|url=http://dsx.tj/?page_id=70|title=Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат|author=|website=http://dsx.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2021-04-29|archivedate=2021-05-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210507103250/http://dsx.tj/?page_id=70}}&lt;/ref&gt;

== Ректорони Донишгоҳ  ==
* Номзади илмҳои иқтисодӣ, [[Ҳабибулло Умаров]] — 1991-2006
* Доктори илмҳои фалсафа, профессор [[Зокир Вазиров]] — 2006-2008
* Доктори илмҳои физика ва математика, профессор [[Файзалӣ Комилиён]] — 2008-2012
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Диловар Қодиров]] — 2012-2019
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Фозил Обидов|Фозил Саидович Обидов]] — 2019-2020
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Убайдулло Асрорзода|Убайдулло Саттор Асрорзода]] — 2020 

==Факултетҳои донишгоҳ ==
Донишгоҳ дорои 14 факултет мебошад.
# Факултети соҳибкорӣ ва менеҷменти байналмиллалӣ.
#  Факултети лингвистика ва робитаҳои байнифарҳангӣ.
# Факултети гуманитарию педагогӣ.
#  Факултети рушди устувор ва иқтисоди сабз.
# Факултети молия.
#  Факултети фаъолияти бонкӣ.
#  Факултети ҳуқуқшиносӣ.
#  Факултети идоракунии давлатӣ.
#  Факултети фаъолияти гумрукӣ.
#  Факултети баҳисобгирию иқтисодӣ.
#  Факултети забонҳои хориҷӣ.
#  Институти (Донишкадаи) таҳсилоти фосилавӣ, ғоибона, шабона ва муттасил.
# Факултети муштараки сайёҳии байналмилалӣ (ДБССТ ва ДДССР)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/%d0%bc%d0%b0%d1%8a%d0%bb%d1%83%d0%bc%d0%be%d1%82-%d0%be%d0%b8%d0%b4-%d0%b1%d0%b0-%d0%bc%d1%83%d0%b0%d1%81%d1%81%d0%b8%d1%81%d0%b0/|title=МАЪЛУМОТ ОИД БА ДОНИШГОҲ|author=www.iutet.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;
# Факултетҳои муштарак.
==Институтҳои илмию тадқиқотӣ.==
* Муассисаи давлатии &quot;Институти илмию тадқиқотии сайёҳӣ ва соҳибкорӣ&quot;-и МД ДБССТ.
* Муассисаи давлатии &quot;Институти илмию тадқиқотии рушди устувор ва иқтисоди сабз&quot;-и МД ДБССТ.
* Муассисаи давлатии &quot;Маркази ҷумҳуриявии такмили ихтисоси кормандони соҳаҳои сайёҳӣ ва хизматрасонӣ&quot;-и МД ДБССТ.
==Академия/Донишкадаҳои назди ДБССТ.==
Дар сохтори донишгоҳ 6 донишкада/академия фаъолият мекунад.
* Академияи сайёҳӣ. 
* Донишкадаи иқтисоди ҷаҳон ва дипломатия.
* Донишкадаи технологияҳои рақамӣ ва зеҳнӣ сунъӣ
* Донишкадаи байналмиллалии Левакант;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lii.tj/|title= Донишкадаи байналмилалии Левакант|author=www.lii.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-09}}&lt;/ref&gt;
* Донишкадаи байналмилалии Хуҷанд;
* Донишкадаи байналмилалии Данғара.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/%d0%bc%d0%b0%d1%8a%d0%bb%d1%83%d0%bc%d0%be%d1%82-%d0%be%d0%b8%d0%b4-%d0%b1%d0%b0-%d0%bc%d1%83%d0%b0%d1%81%d1%81%d0%b8%d1%81%d0%b0/|title=МАЪЛУМОТ ОИД БА ДОНИШГОҲ|author=www.iutet.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;                                        Ректорони донишкадаҳо:
* 1.Академияи сайёҳӣ -Саидзода Масрур Мирзохон (Қарори ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 06 2026)
* 2.Донишкадаи иқтисоди ҷаҳон ва дипломатия- Ҷабборзода Фатҳуллоҳ Амрӣ (Қарори ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 06 2026)
* 3.Донишкадаи технологияҳои рақамӣ ва зеҳнӣ сунъӣ- Мирзозода   Абдусалом Назаралӣ (Қарори ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 06 2026)

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Коллеҷу литсейҳои донишгоҳ ==
*1.Литсейи донишгоҳ(қарори ҳукумати ҶТ аз 26 06 2026 )&lt;hiero&gt;
Коллеҷи 
&lt;/hiero&gt;[https://iutet.tj/ iutet.tj сомонаи Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон] 
{{ПБ}}
{{Муассисаҳои омӯзиши олии Душанбе}}

[[Гурӯҳ:Донишгоҳҳои Душанбе]]
[[Гурӯҳ:Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон| ]]</text>
      <sha1>i1moe21819ak8gsz568tf83fb4udmtb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482173</id>
      <parentid>1482171</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T17:58:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Довуд Саидов</username>
        <id>145715</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Ректорони донишкадаҳо</comment>
      <origin>1482173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14486" sha1="84p1bof43jri2bqqkllpsrqc04uqfon" xml:space="preserve">{{Ҷаъбаи донишгоҳ
|Номи тоҷикӣ=  Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон(ДБССТ)
|Номи аслӣ= Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон
|Акс= Донишгоҳи байналмилалии 
|Ташкил шудааст= 1991
|Намуд=[[давлатӣ]]
|Шаҳр= Душанбе
|Кишвар= Тоҷикистон 
|Шумораи донишҷуён=Зиёда аз 20 000 
|Сомона =[https://iutet.tj/]
|Омӯзгорон=Зиёда аз 2000}}
[[File:Главная арка Института предпринимательства и сервиса..JPG|thumb|Дарвозаи Донишгоҳ]]
'''Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон(ДБССТ)''' - аввалин ва бузургтарин муассисаи таҳсилоти олии касбии дорои мақоми байналмиллалӣ дошта дар Ҷумҳурии Тоҷикистон.Донишгоҳ танҳо ба Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон тобеъ ва ҳисоботдиҳанда мебошад. Ректори донишгоҳ доктори илмҳои иқтисодӣ профессор Асрорзода Убайдулло Саттор мебошад , ки аз соли 2020 ин донишгоҳро сарварӣ менамояд.

== Таърихи таъсис == 
Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон нахуст мувофиқи Қарори Девони Вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 22 июли соли 1991 таҳти №212 (банди 1) ба сифати Коллеҷи технологӣ-маишӣ дар асоси ҳисоби хоҷагӣ чун таълимгоҳи олии бисёрсоҳа, дар асоси фармони собиқ консерни «Хидмат»-и Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 8 январи соли 1991, зери №15 таъсис дода шуда, сипас, мутобиқи Қарори Девони Вазирони ИҶШС аз 29 июли соли 1991, зери №530 ва бо Қарори Девони Вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 2 сентябри соли 1991, таҳти №266 дар заминаи он Донишкадаи хидмати маишии консерни «Хидмат»-и Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун муассисаи олии таълимии дараҷаи якум, ки аз ҳисоби васоити шартномавӣ маблағгузорӣ карда мешавад, таъсис дода шудааст.

Муассисаи мазкур бо Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 10 марти соли 1995, зери рақами №192 ба Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмати Ширкати давлатии молҳои истеъмоли халқ ва хидматрасонии Тоҷикистон табдил дода шудааст.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон моҳи апрели соли 2020 номи Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмат ба Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат иваз карда шуд.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 27 январи соли 2022, таҳти рақами 17 ба Муассисаи давлатии таълимии &quot;Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат&quot; мақоми муассисаи таълимии байналмилалӣ дода шуда, Муассисаи давлатии &quot;Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон&quot; номгузорӣ карда шуд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dsx.tj/mufassal.php?id=11|title=IUTET-Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон|website=dsx.tj|accessdate=2022-02-03|archivedate=2022-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220203085118/https://dsx.tj/mufassal.php?id=11}}&lt;/ref&gt;.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз [[30 март|30 марти]] [[соли 2024]], таҳти рақами 199 Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон муассисаи давлатии дорои мақоми байналмилалӣ буда танҳо ба Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон тобеъ ва ҳисоботдиҳанда мебошад.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/wp-content/uploads/2024/10/%D0%9E%D0%98%D0%9D%D0%9D%D0%9E%D0%9C%D0%90_rotated.pdf|title=Оиннома|author=www.iutet.tj|date=2025-11-03|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;

== Таърих== 
Дар ибтидои фаъолият, соли таҳсили 1991-1992 дар ДСХ 3 кафедра амал мекард, ки дар онҳо 2 доктори илм ва 19 номзадони илм, аз ҷумла 2 нафар занҳо ба фаъолияти илмӣ-педагогӣ машғул буданд, ки аз онҳо танҳо 6 нафарашон кормандони доимӣ буданду халос. Он соли таҳсил дар донишкада аз рӯи 4 ихтисос (иқтисодиёти ҷаҳон, иқтисодиёт ва идора дар корхонаҳо, санъати ороишӣ-амалӣ ва ҳунарҳои мардумӣ, технологияи матоъ ва кешбофӣ) 88 нафар донишҷӯён дар шуъбаи рӯзона таҳсил менамуданд. Дар соли аввали фаъолият донишкада дорои як бинои таълимӣ бо 17 синфхонаҳо буда, фонди умумии китобхонаи илмии он 1012 нусха китобро дарбар мегирифт.

Соли [[2006]] ДСХ Иҷозатнома (Литсензия )–и Вазорати Маорифи Ҷумхурии Тоҷикистонро (АУ №0000303 аз 26.10.2006) барои фаъолияти аспирантура, аз рўи ихтисосҳои 08.00.01 – назарияи иқтисод, 08.00.05 – иқтисод ва идораи хоҷагии халқ, 08.00.13 – усулҳои инструменталӣ ва риёзии иқтисодӣ, 05.13.18 – тарҳрезии риёзӣ, усулҳои ададӣ ва комплекси программаҳо муттахассисони илмӣ – педагогӣ тайёр менамуд. Бо қарори ВАК-и Вазорати маориф ва илми Федератсияи Русия аз [[19 март]]и соли [[2010]], дар донишкада Шӯрои дифои рисолаҳои номзадӣ аз рӯи 2 ихтисос:  08.00.05 – «иқтисод ва идораи хоҷагии халқ» ва 08.00.13 – «усулҳои инструменталӣ ва риёзии иқтисодӣ», кушода шуда буд.

То соли [[2012]] ДСХ зиёда аз 5000 нафар мутахассисони маълумоти олидорро тайёр намудааст.
Соли 2010 ба факултаҳои ДСХ — 18 кафедра вобаста шуда буд, ки 12 кафедраҳои тахассусӣ буданд. Соли таҳсили 2010-2011 аз 180 нафар устодони ДСХ (170 нафар кормандони доимӣ), 11 нафар доктори илм ва 67 нафар номзади илм мебошанд. Қайд кардан ба маврид аст, ки бештар аз 40 нафари онҳо хатмкардагони ДСХ буданд.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://dsx.tj/categories.php?catID=6 |title=Сомонаи ДСХ |accessdate=2016-08-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170413070959/http://dsx.tj/categories.php?catID=6 |archivedate=2017-04-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Зодаи истиқлол (Маълумотнома дар бораи Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмат) - Душанбе, 2011. – 58 с.&lt;/ref&gt;


ДСХ дорои Литсейи тамоюли иқтисодӣ (аз соли 1998), 4 факултет, 4 бинои таълимӣ, 12 лабораторияи компютерӣ, беш аз 670 компютери пайваст ба шабакаи Интернет, 2 китобхонаи илмӣ, 2 китобхонаи электронӣ,  3 толори маҷлис, майдончаи варзишӣ, бунгоҳи тиббӣ, чопхона, 2 ошхона, Парки технологӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;dsx.tj&quot;&gt;{{Cite web|url=http://dsx.tj/?page_id=70|title=Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат|author=|website=http://dsx.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2021-04-29|archivedate=2021-05-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210507103250/http://dsx.tj/?page_id=70}}&lt;/ref&gt;

== Ректорони Донишгоҳ  ==
* Номзади илмҳои иқтисодӣ, [[Ҳабибулло Умаров]] — 1991-2006
* Доктори илмҳои фалсафа, профессор [[Зокир Вазиров]] — 2006-2008
* Доктори илмҳои физика ва математика, профессор [[Файзалӣ Комилиён]] — 2008-2012
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Диловар Қодиров]] — 2012-2019
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Фозил Обидов|Фозил Саидович Обидов]] — 2019-2020
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Убайдулло Асрорзода|Убайдулло Саттор Асрорзода]] — 2020 

==Факултетҳои донишгоҳ ==
Донишгоҳ дорои 14 факултет мебошад.
# Факултети соҳибкорӣ ва менеҷменти байналмиллалӣ.
#  Факултети лингвистика ва робитаҳои байнифарҳангӣ.
# Факултети гуманитарию педагогӣ.
#  Факултети рушди устувор ва иқтисоди сабз.
# Факултети молия.
#  Факултети фаъолияти бонкӣ.
#  Факултети ҳуқуқшиносӣ.
#  Факултети идоракунии давлатӣ.
#  Факултети фаъолияти гумрукӣ.
#  Факултети баҳисобгирию иқтисодӣ.
#  Факултети забонҳои хориҷӣ.
#  Институти (Донишкадаи) таҳсилоти фосилавӣ, ғоибона, шабона ва муттасил.
# Факултети муштараки сайёҳии байналмилалӣ (ДБССТ ва ДДССР)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/%d0%bc%d0%b0%d1%8a%d0%bb%d1%83%d0%bc%d0%be%d1%82-%d0%be%d0%b8%d0%b4-%d0%b1%d0%b0-%d0%bc%d1%83%d0%b0%d1%81%d1%81%d0%b8%d1%81%d0%b0/|title=МАЪЛУМОТ ОИД БА ДОНИШГОҲ|author=www.iutet.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;
# Факултетҳои муштарак.
==Институтҳои илмию тадқиқотӣ.==
* Муассисаи давлатии &quot;Институти илмию тадқиқотии сайёҳӣ ва соҳибкорӣ&quot;-и МД ДБССТ.
* Муассисаи давлатии &quot;Институти илмию тадқиқотии рушди устувор ва иқтисоди сабз&quot;-и МД ДБССТ.
* Муассисаи давлатии &quot;Маркази ҷумҳуриявии такмили ихтисоси кормандони соҳаҳои сайёҳӣ ва хизматрасонӣ&quot;-и МД ДБССТ.
==Академия/Донишкадаҳои назди ДБССТ.==
Дар сохтори донишгоҳ 6 донишкада/академия фаъолият мекунад.
* Академияи сайёҳӣ. 
* Донишкадаи иқтисоди ҷаҳон ва дипломатия.
* Донишкадаи технологияҳои рақамӣ ва зеҳнӣ сунъӣ
* Донишкадаи байналмиллалии Левакант;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lii.tj/|title= Донишкадаи байналмилалии Левакант|author=www.lii.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-09}}&lt;/ref&gt;
* Донишкадаи байналмилалии Хуҷанд;
* Донишкадаи байналмилалии Данғара.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/%d0%bc%d0%b0%d1%8a%d0%bb%d1%83%d0%bc%d0%be%d1%82-%d0%be%d0%b8%d0%b4-%d0%b1%d0%b0-%d0%bc%d1%83%d0%b0%d1%81%d1%81%d0%b8%d1%81%d0%b0/|title=МАЪЛУМОТ ОИД БА ДОНИШГОҲ|author=www.iutet.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;                                        Ректорони донишкадаҳо:
* 1.Академияи сайёҳӣ -Саидзода Масрур Мирзохон (Қарори ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 06 2026)
* 2.Донишкадаи иқтисоди ҷаҳон ва дипломатия- Ҷабборзода Фатҳуллоҳ Амрӣ (Қарори ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 06 2026)
* 3.Донишкадаи технологияҳои рақамӣ ва зеҳнӣ сунъӣ- Мирзозода   Абдусалом Назаралӣ (Қарори ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 06 2026)

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Коллеҷу литсейҳои донишгоҳ ==
*1.Литсейи донишгоҳ(қарори ҳукумати ҶТ аз 26 06 2026 )&lt;hiero&gt;
Коллеҷи 
&lt;/hiero&gt;[https://iutet.tj/ iutet.tj сомонаи Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон] 
{{ПБ}}
{{Муассисаҳои омӯзиши олии Душанбе}}

[[Гурӯҳ:Донишгоҳҳои Душанбе]]
[[Гурӯҳ:Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон| ]]</text>
      <sha1>84p1bof43jri2bqqkllpsrqc04uqfon</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482175</id>
      <parentid>1482173</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T18:03:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Довуд Саидов</username>
        <id>145715</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1482175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13863" sha1="9peco7y20p745bkwfkl2n22iustarg8" xml:space="preserve">[[File:Главная арка Института предпринимательства и сервиса..JPG|thumb|Дарвозаи Донишгоҳ]]
'''Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон(ДБССТ)''' - аввалин ва бузургтарин муассисаи таҳсилоти олии касбии дорои мақоми байналмиллалӣ дошта дар Ҷумҳурии Тоҷикистон.Донишгоҳ танҳо ба Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон тобеъ ва ҳисоботдиҳанда мебошад. Ректори донишгоҳ доктори илмҳои иқтисодӣ профессор Асрорзода Убайдулло Саттор мебошад , ки аз соли 2020 ин донишгоҳро сарварӣ менамояд.

== Таърихи таъсис == 
Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон нахуст мувофиқи Қарори Девони Вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 22 июли соли 1991 таҳти №212 (банди 1) ба сифати Коллеҷи технологӣ-маишӣ дар асоси ҳисоби хоҷагӣ чун таълимгоҳи олии бисёрсоҳа, дар асоси фармони собиқ консерни «Хидмат»-и Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 8 январи соли 1991, зери №15 таъсис дода шуда, сипас, мутобиқи Қарори Девони Вазирони ИҶШС аз 29 июли соли 1991, зери №530 ва бо Қарори Девони Вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 2 сентябри соли 1991, таҳти №266 дар заминаи он Донишкадаи хидмати маишии консерни «Хидмат»-и Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун муассисаи олии таълимии дараҷаи якум, ки аз ҳисоби васоити шартномавӣ маблағгузорӣ карда мешавад, таъсис дода шудааст.

Муассисаи мазкур бо Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 10 марти соли 1995, зери рақами №192 ба Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмати Ширкати давлатии молҳои истеъмоли халқ ва хидматрасонии Тоҷикистон табдил дода шудааст.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон моҳи апрели соли 2020 номи Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмат ба Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат иваз карда шуд.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 27 январи соли 2022, таҳти рақами 17 ба Муассисаи давлатии таълимии &quot;Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат&quot; мақоми муассисаи таълимии байналмилалӣ дода шуда, Муассисаи давлатии &quot;Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон&quot; номгузорӣ карда шуд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dsx.tj/mufassal.php?id=11|title=IUTET-Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон|website=dsx.tj|accessdate=2022-02-03|archivedate=2022-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220203085118/https://dsx.tj/mufassal.php?id=11}}&lt;/ref&gt;.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз [[30 март|30 марти]] [[соли 2024]], таҳти рақами 199 Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон муассисаи давлатии дорои мақоми байналмилалӣ буда танҳо ба Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон тобеъ ва ҳисоботдиҳанда мебошад.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/wp-content/uploads/2024/10/%D0%9E%D0%98%D0%9D%D0%9D%D0%9E%D0%9C%D0%90_rotated.pdf|title=Оиннома|author=www.iutet.tj|date=2025-11-03|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;

== Таърих== 
Дар ибтидои фаъолият, соли таҳсили 1991-1992 дар ДСХ 3 кафедра амал мекард, ки дар онҳо 2 доктори илм ва 19 номзадони илм, аз ҷумла 2 нафар занҳо ба фаъолияти илмӣ-педагогӣ машғул буданд, ки аз онҳо танҳо 6 нафарашон кормандони доимӣ буданду халос. Он соли таҳсил дар донишкада аз рӯи 4 ихтисос (иқтисодиёти ҷаҳон, иқтисодиёт ва идора дар корхонаҳо, санъати ороишӣ-амалӣ ва ҳунарҳои мардумӣ, технологияи матоъ ва кешбофӣ) 88 нафар донишҷӯён дар шуъбаи рӯзона таҳсил менамуданд. Дар соли аввали фаъолият донишкада дорои як бинои таълимӣ бо 17 синфхонаҳо буда, фонди умумии китобхонаи илмии он 1012 нусха китобро дарбар мегирифт.

Соли [[2006]] ДСХ Иҷозатнома (Литсензия )–и Вазорати Маорифи Ҷумхурии Тоҷикистонро (АУ №0000303 аз 26.10.2006) барои фаъолияти аспирантура, аз рўи ихтисосҳои 08.00.01 – назарияи иқтисод, 08.00.05 – иқтисод ва идораи хоҷагии халқ, 08.00.13 – усулҳои инструменталӣ ва риёзии иқтисодӣ, 05.13.18 – тарҳрезии риёзӣ, усулҳои ададӣ ва комплекси программаҳо муттахассисони илмӣ – педагогӣ тайёр менамуд. Бо қарори ВАК-и Вазорати маориф ва илми Федератсияи Русия аз [[19 март]]и соли [[2010]], дар донишкада Шӯрои дифои рисолаҳои номзадӣ аз рӯи 2 ихтисос:  08.00.05 – «иқтисод ва идораи хоҷагии халқ» ва 08.00.13 – «усулҳои инструменталӣ ва риёзии иқтисодӣ», кушода шуда буд.

То соли [[2012]] ДСХ зиёда аз 5000 нафар мутахассисони маълумоти олидорро тайёр намудааст.
Соли 2010 ба факултаҳои ДСХ — 18 кафедра вобаста шуда буд, ки 12 кафедраҳои тахассусӣ буданд. Соли таҳсили 2010-2011 аз 180 нафар устодони ДСХ (170 нафар кормандони доимӣ), 11 нафар доктори илм ва 67 нафар номзади илм мебошанд. Қайд кардан ба маврид аст, ки бештар аз 40 нафари онҳо хатмкардагони ДСХ буданд.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://dsx.tj/categories.php?catID=6 |title=Сомонаи ДСХ |accessdate=2016-08-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170413070959/http://dsx.tj/categories.php?catID=6 |archivedate=2017-04-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Зодаи истиқлол (Маълумотнома дар бораи Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмат) - Душанбе, 2011. – 58 с.&lt;/ref&gt;


ДСХ дорои Литсейи тамоюли иқтисодӣ (аз соли 1998), 4 факултет, 4 бинои таълимӣ, 12 лабораторияи компютерӣ, беш аз 670 компютери пайваст ба шабакаи Интернет, 2 китобхонаи илмӣ, 2 китобхонаи электронӣ,  3 толори маҷлис, майдончаи варзишӣ, бунгоҳи тиббӣ, чопхона, 2 ошхона, Парки технологӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;dsx.tj&quot;&gt;{{Cite web|url=http://dsx.tj/?page_id=70|title=Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат|author=|website=http://dsx.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2021-04-29|archivedate=2021-05-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210507103250/http://dsx.tj/?page_id=70}}&lt;/ref&gt;

== Ректорони Донишгоҳ  ==
* Номзади илмҳои иқтисодӣ, [[Ҳабибулло Умаров]] — 1991-2006
* Доктори илмҳои фалсафа, профессор [[Зокир Вазиров]] — 2006-2008
* Доктори илмҳои физика ва математика, профессор [[Файзалӣ Комилиён]] — 2008-2012
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Диловар Қодиров]] — 2012-2019
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Фозил Обидов|Фозил Саидович Обидов]] — 2019-2020
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Убайдулло Асрорзода|Убайдулло Саттор Асрорзода]] — 2020 

==Факултетҳои донишгоҳ ==
Донишгоҳ дорои 14 факултет мебошад.
# Факултети соҳибкорӣ ва менеҷменти байналмиллалӣ.
#  Факултети лингвистика ва робитаҳои байнифарҳангӣ.
# Факултети гуманитарию педагогӣ.
#  Факултети рушди устувор ва иқтисоди сабз.
# Факултети молия.
#  Факултети фаъолияти бонкӣ.
#  Факултети ҳуқуқшиносӣ.
#  Факултети идоракунии давлатӣ.
#  Факултети фаъолияти гумрукӣ.
#  Факултети баҳисобгирию иқтисодӣ.
#  Факултети забонҳои хориҷӣ.
#  Институти (Донишкадаи) таҳсилоти фосилавӣ, ғоибона, шабона ва муттасил.
# Факултети муштараки сайёҳии байналмилалӣ (ДБССТ ва ДДССР)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/%d0%bc%d0%b0%d1%8a%d0%bb%d1%83%d0%bc%d0%be%d1%82-%d0%be%d0%b8%d0%b4-%d0%b1%d0%b0-%d0%bc%d1%83%d0%b0%d1%81%d1%81%d0%b8%d1%81%d0%b0/|title=МАЪЛУМОТ ОИД БА ДОНИШГОҲ|author=www.iutet.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;
# Факултетҳои муштарак.
==Институтҳои илмию тадқиқотӣ.==
* Муассисаи давлатии &quot;Институти илмию тадқиқотии сайёҳӣ ва соҳибкорӣ&quot;-и МД ДБССТ.
* Муассисаи давлатии &quot;Институти илмию тадқиқотии рушди устувор ва иқтисоди сабз&quot;-и МД ДБССТ.
* Муассисаи давлатии &quot;Маркази ҷумҳуриявии такмили ихтисоси кормандони соҳаҳои сайёҳӣ ва хизматрасонӣ&quot;-и МД ДБССТ.
==Академия/Донишкадаҳои назди ДБССТ.==
Дар сохтори донишгоҳ 6 донишкада/академия фаъолият мекунад.
* Академияи сайёҳӣ. 
* Донишкадаи иқтисоди ҷаҳон ва дипломатия.
* Донишкадаи технологияҳои рақамӣ ва зеҳнӣ сунъӣ
* Донишкадаи байналмиллалии Левакант;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lii.tj/|title= Донишкадаи байналмилалии Левакант|author=www.lii.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-09}}&lt;/ref&gt;
* Донишкадаи байналмилалии Хуҷанд;
* Донишкадаи байналмилалии Данғара.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/%d0%bc%d0%b0%d1%8a%d0%bb%d1%83%d0%bc%d0%be%d1%82-%d0%be%d0%b8%d0%b4-%d0%b1%d0%b0-%d0%bc%d1%83%d0%b0%d1%81%d1%81%d0%b8%d1%81%d0%b0/|title=МАЪЛУМОТ ОИД БА ДОНИШГОҲ|author=www.iutet.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;                                        Ректорони донишкадаҳо:
* 1.Академияи сайёҳӣ -Саидзода Масрур Мирзохон (Қарори ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 06 2026)
* 2.Донишкадаи иқтисоди ҷаҳон ва дипломатия- Ҷабборзода Фатҳуллоҳ Амрӣ (Қарори ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 06 2026)
* 3.Донишкадаи технологияҳои рақамӣ ва зеҳнӣ сунъӣ- Мирзозода   Абдусалом Назаралӣ (Қарори ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 06 2026)

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Коллеҷу литсейҳои донишгоҳ ==
*1.Литсейи донишгоҳ(қарори ҳукумати ҶТ аз 26 06 2026 )&lt;hiero&gt;
Коллеҷи 
&lt;/hiero&gt;[https://iutet.tj/ iutet.tj сомонаи Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон] 
{{ПБ}}
{{Муассисаҳои омӯзиши олии Душанбе}}

[[Гурӯҳ:Донишгоҳҳои Душанбе]]
[[Гурӯҳ:Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон| ]]</text>
      <sha1>9peco7y20p745bkwfkl2n22iustarg8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482176</id>
      <parentid>1482175</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T18:07:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NDG</username>
        <id>84620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Reverted edits by [[Special:Contribs/Довуд Саидов|Довуд Саидов]] ([[User talk:Довуд Саидов|talk]]) to last version by Шухрат Саъдиев: unexplained content removal</comment>
      <origin>1445586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11746" sha1="ogzr5h6bvfpofzcrmsomk1f2cokvg2b" xml:space="preserve">{{Ҷаъбаи донишгоҳ
|Номи тоҷикӣ=  Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон
|Номи аслӣ= Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон
|Акс= Donishkadai sohibkori va khizmat.JPG 
|Ташкил шудааст= 1991
|Намуд=[[давлатӣ]]
|Шаҳр= Душанбе
|Кишвар= Тоҷикистон 
|Шумораи донишҷуён= 
|Сомона =[https://iutet.tj/]
}}
[[File:Главная арка Института предпринимательства и сервиса..JPG|thumb|Дарвозаи Донишгоҳ]]
'''Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон''' — яке аз донишгоҳҳои таҳсилоти олии касбии [[Ҷумҳурии Тоҷикистон|Тоҷикистон]] мебошад.

== Таърихи таъсис == 
Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон нахуст мувофиқи Қарори Девони Вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 22 июли соли 1991 таҳти №212 (банди 1) ба сифати Коллеҷи технологӣ-маишӣ дар асоси ҳисоби хоҷагӣ чун таълимгоҳи олии бисёрсоҳа, дар асоси фармони собиқ консерни «Хидмат»-и Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 8 январи соли 1991, зери №15 таъсис дода шуда, сипас, мутобиқи Қарори Девони Вазирони ИҶШС аз 29 июли соли 1991, зери №530 ва бо Қарори Девони Вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 2 сентябри соли 1991, таҳти №266 дар заминаи он Донишкадаи хидмати маишии консерни «Хидмат»-и Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун муассисаи олии таълимии дараҷаи якум, ки аз ҳисоби васоити шартномавӣ маблағгузорӣ карда мешавад, таъсис дода шудааст.

Муассисаи мазкур бо Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 10 марти соли 1995, зери рақами №192 ба Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмати Ширкати давлатии молҳои истеъмоли халқ ва хидматрасонии Тоҷикистон табдил дода шудааст.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон моҳи апрели соли 2020 номи Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмат ба Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат иваз карда шуд.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 27 январи соли 2022, таҳти рақами 17 ба Муассисаи давлатии таълимии &quot;Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат&quot; мақоми муассисаи таълимии байналмилалӣ дода шуда, Муассисаи давлатии &quot;Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон&quot; номгузорӣ карда шуд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dsx.tj/mufassal.php?id=11|title=IUTET-Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон|website=dsx.tj|accessdate=2022-02-03|archivedate=2022-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220203085118/https://dsx.tj/mufassal.php?id=11}}&lt;/ref&gt;.

Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз [[30 март|30 марти]] [[соли 2024]], таҳти рақами 199 Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон муассисаи давлатии дорои мақоми байналмилалӣ буда танҳо ба Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон тобеъ ва ҳисоботдиҳанда мебошад.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/wp-content/uploads/2024/10/%D0%9E%D0%98%D0%9D%D0%9D%D0%9E%D0%9C%D0%90_rotated.pdf|title=Оиннома|author=www.iutet.tj|date=2025-11-03|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;

== Таърих== 
Дар ибтидои фаъолият, соли таҳсили 1991-1992 дар ДСХ 3 кафедра амал мекард, ки дар онҳо 2 доктори илм ва 19 номзадони илм, аз ҷумла 2 нафар занҳо ба фаъолияти илмӣ-педагогӣ машғул буданд, ки аз онҳо танҳо 6 нафарашон кормандони доимӣ буданду халос. Он соли таҳсил дар донишкада аз рӯи 4 ихтисос (иқтисодиёти ҷаҳон, иқтисодиёт ва идора дар корхонаҳо, санъати ороишӣ-амалӣ ва ҳунарҳои мардумӣ, технологияи матоъ ва кешбофӣ) 88 нафар донишҷӯён дар шуъбаи рӯзона таҳсил менамуданд. Дар соли аввали фаъолият донишкада дорои як бинои таълимӣ бо 17 синфхонаҳо буда, фонди умумии китобхонаи илмии он 1012 нусха китобро дарбар мегирифт.

Соли [[2006]] ДСХ Иҷозатнома (Литсензия )–и Вазорати Маорифи Ҷумхурии Тоҷикистонро (АУ №0000303 аз 26.10.2006) барои фаъолияти аспирантура, аз рўи ихтисосҳои 08.00.01 – назарияи иқтисод, 08.00.05 – иқтисод ва идораи хоҷагии халқ, 08.00.13 – усулҳои инструменталӣ ва риёзии иқтисодӣ, 05.13.18 – тарҳрезии риёзӣ, усулҳои ададӣ ва комплекси программаҳо муттахассисони илмӣ – педагогӣ тайёр менамуд. Бо қарори ВАК-и Вазорати маориф ва илми Федератсияи Русия аз [[19 март]]и соли [[2010]], дар донишкада Шӯрои дифои рисолаҳои номзадӣ аз рӯи 2 ихтисос:  08.00.05 – «иқтисод ва идораи хоҷагии халқ» ва 08.00.13 – «усулҳои инструменталӣ ва риёзии иқтисодӣ», кушода шуда буд.

То соли [[2012]] ДСХ зиёда аз 5000 нафар мутахассисони маълумоти олидорро тайёр намудааст.
Соли 2010 ба факултаҳои ДСХ — 18 кафедра вобаста шуда буд, ки 12 кафедраҳои тахассусӣ буданд. Соли таҳсили 2010-2011 аз 180 нафар устодони ДСХ (170 нафар кормандони доимӣ), 11 нафар доктори илм ва 67 нафар номзади илм мебошанд. Қайд кардан ба маврид аст, ки бештар аз 40 нафари онҳо хатмкардагони ДСХ буданд.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://dsx.tj/categories.php?catID=6 |title=Сомонаи ДСХ |accessdate=2016-08-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170413070959/http://dsx.tj/categories.php?catID=6 |archivedate=2017-04-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Зодаи истиқлол (Маълумотнома дар бораи Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмат) - Душанбе, 2011. – 58 с.&lt;/ref&gt;


ДСХ дорои Литсейи тамоюли иқтисодӣ (аз соли 1998), 4 факултет, 4 бинои таълимӣ, 12 лабораторияи компютерӣ, беш аз 670 компютери пайваст ба шабакаи Интернет, 2 китобхонаи илмӣ, 2 китобхонаи электронӣ,  3 толори маҷлис, майдончаи варзишӣ, бунгоҳи тиббӣ, чопхона, 2 ошхона, Парки технологӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;dsx.tj&quot;&gt;{{Cite web|url=http://dsx.tj/?page_id=70|title=Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хидмат|author=|website=http://dsx.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2021-04-29|archivedate=2021-05-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210507103250/http://dsx.tj/?page_id=70}}&lt;/ref&gt;

== Ректорони Донишгоҳ  ==
* Номзади илмҳои иқтисодӣ, [[Ҳабибулло Умаров]] — 1991-2006
* Доктори илмҳои фалсафа, профессор [[Зокир Вазиров]] — 2006-2008
* Доктори илмҳои физика ва математика, профессор [[Файзалӣ Комилиён]] — 2008-2012
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Диловар Қодиров]] — 2012-2019
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Фозил Обидов|Фозил Саидович Обидов]] — 2019-2022 
* Доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор [[Убайдулло Асрорзода|Убайдулло Саттор Асрорзода]] — 2022

==Факултетҳо==
Дар сохтори донишгоҳ 4 факулта фаъолият доранд: 
# Факултети молия ва қарз
#  
# Факултети ҳуқуқ ва гумрук
#  
# Факултети гуманитарию педагогӣ
#  
# Факултети муштараки сайёҳии байналмилалӣ (ДБССТ ва ДДССР)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/%d0%bc%d0%b0%d1%8a%d0%bb%d1%83%d0%bc%d0%be%d1%82-%d0%be%d0%b8%d0%b4-%d0%b1%d0%b0-%d0%bc%d1%83%d0%b0%d1%81%d1%81%d0%b8%d1%81%d0%b0/|title=МАЪЛУМОТ ОИД БА ДОНИШГОҲ|author=www.iutet.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;
==Институтҳои таълимӣ==
* Институти сайёҳӣ;
* Институти иқтисодиёти ҷаҳон ва муносибатҳои байналмилалӣ;
* Институти технологияҳои иттилоотӣ ва зеҳни сунъӣ;
==Донишкадаҳои таълимӣ==
* Донишкадаи байналмилалии Левакант;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lii.tj/|title= Донишкадаи байналмилалии Левакант|author=www.lii.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-09}}&lt;/ref&gt;
* Донишкадаи байналмилалии Хуҷанд;
* Донишкадаи байналмилалии Данғара.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/%d0%bc%d0%b0%d1%8a%d0%bb%d1%83%d0%bc%d0%be%d1%82-%d0%be%d0%b8%d0%b4-%d0%b1%d0%b0-%d0%bc%d1%83%d0%b0%d1%81%d1%81%d0%b8%d1%81%d0%b0/|title=МАЪЛУМОТ ОИД БА ДОНИШГОҲ|author=www.iutet.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-08}}&lt;/ref&gt;

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* [https://iutet.tj/ iutet.tj сомонаи Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон] 
{{ПБ}}
{{Муассисаҳои омӯзиши олии Душанбе}}

[[Гурӯҳ:Донишгоҳҳои Душанбе]]
[[Гурӯҳ:Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон| ]]</text>
      <sha1>ogzr5h6bvfpofzcrmsomk1f2cokvg2b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мисри Қадим</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40516</id>
    <revision>
      <id>1482199</id>
      <parentid>1436511</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T02:55:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1482199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4579" sha1="mokca3peqza0inihnk6r1or72wzxjq3" xml:space="preserve">{{Тамаддуни Ҷаҳон
|Номи тоҷикӣ     = Мисри Қадим
|Номи аслӣ       = tA-kmt, tA-mrj, tA-wy
|Акс             = Egypt.Giza.Sphinx.01.jpg
|Мавқеъи ҷуғрофӣ = шимолу-шарқии [[Африқо]]
|Санаи бунёд     = аз байни ҳазорсолаи IV-уми п.м.
|Санаи барҳам    = асрҳои [[IV]]-[[VII милодӣ]]
|Номҳои дигар    = Та-кемет, Та-мери, Та-уи, Кеми, Мицраим, Мудраия, Миср, Маср
|Аҳолӣ           = [[мисриҳо]], [[коптҳо]], [[кушитҳо]], [[юнониҳо]], [[мақдуниҳо]], [[яҳудиҳо]]
|Забон           = [[забони мисрӣ]]
|Дин             = [[дини мисрӣ]]
}}
'''Мисри Бостон''' ({{lang-grc|Αἴγυπτος}} и [[забони лотинӣ|лотинӣ]] Aegyptus), бо шеваи худ '''Та-кемет, Та-мери, Та-уи''' ва бо забони бостонии мисрӣ  tA-kmt, tA-mrj, tA-wy, '''Ке́ми''' ([[забони коптӣ|копт.]] Kὴμε) — номи таърихии минтақа ва фарҳанг, ки ба фарҳанги ҷаҳони пайванд ҳаст, дар шимолу-шарқии [[Африқо]] дар поёноби [[дарёи Нил]] вуҷуд дошт. 
== Таърих ==
Таърихи Мисри Бостон, аз рӯи [[солшумории мисрӣ]] зиёда аз 40 асрро дарбар мегирад ва олимон ин тамаддунро ба ду қисм тақсим карданд. Яке таърихи ғайрисулолагии Мисри Бостон ва дувум таърихи сулолагии Мисри Бостон, ки ҳамагӣ 27 асри асосиро дарбар мегирад.

== Сарчашмаҳо бо забони русӣ ==
* [http://konan.3dn.ru/ История ДРЕВНЕГО МИРА]
* [http://www.maat.org.ru/ Ассоциация по изучению Древнего Египта «Маат», Москва] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20191024234325/http://maat.org.ru/ |date=2019-10-24 }};
* [http://www.cesras.ru/ Центр египтологических исследований РАН];
* [http://ru-egypt.com/ Религия, история и культура Древнего Египта];
* [http://aegyptica.orientalstudies.ru/ Aegyptica. Подсайт СПб ИВ РАН] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070928021847/http://aegyptica.orientalstudies.ru/ |date=2007-09-28 }};
* [http://www.hieroglyphica.ru/ Обзор переводов с египетского языка на русский] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20180407221652/http://hieroglyphica.ru/ |date=2018-04-07 }};
* [http://www.egyptology.ru/ Египтологический изборник] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20050312194755/http://www.egyptology.ru/ |date=2005-03-12 }}.
== Сарчашмаҳо бо забони форсӣ ==
* {{Ёдкард вики-форсӣ
|Пайванд = http://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%85%D8%B5%D8%B1_%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86&amp;oldid=4669046
|Ном = مصر باستان (Мисри бостон)
|Забон = форсӣ
|Мушоҳида = 02 [[Июн]] [[2011]]
}}
== Сарчашмаҳо бо дигар забонҳо ==
* [http://www.egyptarchive.co.uk The Egypt Arcһive] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20220307231127/https://www.egyptarchive.co.uk/ |date=2022-03-07 }}
* [http://narmer.us/ Ancient Egypt: History and Chronology] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20090626053015/http://narmer.us/ |date=2009-06-26 }}
* [http://www.insecula.com/contact/A001726.html/ Тутанхамон на сайте-галерее Insecula] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20041221061251/http://www.insecula.com/contact/A001726.html |date=2004-12-21 }}
* [http://www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/index.htm Egyptian Royal Genealogy] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20090407043434/http://www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/index.htm |date=2009-04-07 }}
* [http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/Welcome.html Digital Egypt for Universities] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20090414225912/http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/welcome.html |date=2009-04-14 }}

{{Таърих-нопурра}}

[[Гурӯҳ:Мисри Қадим]]</text>
      <sha1>mokca3peqza0inihnk6r1or72wzxjq3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Координатаҳои ҷуғрофӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73288</id>
    <revision>
      <id>1482197</id>
      <parentid>1290147</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T00:19:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1482197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15281" sha1="sml9ksstp1m8a59m94398toj53lrxui" xml:space="preserve">{{Тарҷума}}
{{дигар мазмунҳо|Координатаҳо}}
[[Акс:Geographic coordinates sphere.svg|thumb|right|390px|Кураи координатӣ]]
'''Мухтассоти ҷуғрофиёӣ''' — нуқтаҳои ҷуғрофиёии рӯйи Заминро муайян мекунад.

Мухтассоти ҷуғрофиёӣ бар асоси мухтассоти сатҳи кураӣ сохта мешаванд. Мухтассоти шабеҳ дар дигар [[сайёра]]ҳо истифода мешаванд, инчунин сомонаи мухтассоти осмонӣ.

== Арз ==
{{main|Арз}}
'''Арз''' — кунҷи φ байни тарафи маҳалли [[қиём (ахтаршиносӣ)|қиём]] ва ҳамвории [[экватор]], ҳисоб аз 0° то 90° дар ҳардуи самт аз экватор мекунанд. Арзи ҷуғрофии нуқтаҳо, ки дар қисми шимолии нимкураи [[Замин]] ҷойгир аст (арзи шимолӣ), мусбат ба ҳисоб меравад, арзи нуқтаҳои қисми ҷанубии нимкураи Заминро — манфӣ мегӯянд. Оиди арзҳои ба қутбҳо наздик, ҳамчун арзҳои ''баланд'' гуфтан қабул шудааст, ва ба хати экватор наздик бударо — ҳамчун ''паст'' мегуянд.

Аз арзи ҷой ва фасли сол давомнокии вақти рӯз вобаста аст.

Аз сабаби фарқ кардани [[Замин]] аз курра, арзи ҷуғрофии нуқтаҳо каме аз нуқтаҳои геомарказӣ фарқ мекунанд, яъне, аз кунҷи байни тарафҳо ба нуқтаи додашуда аз маркази Замин ва ҳамвории экватор.

Арзи ҷойро метавон бо кумаки чунин [[олотҳои ахтаршиносӣ]], ки [[секстант]] ва [[гномон]] ([[ченаки рост]]), инчунин метавон истифода аз системаҳои [[GPS]] ё [[ГЛОНАСС]] бурд ([[ченаки ғайримустақим]]).

== Тӯл ==
{{main|Тӯл}}

'''Тӯл''' — кунҷи дуқирраи '''λ''' байни ҳамвориҳои [[меридиан]], ки аз нуқтаи додашуда ва ҳамвории меридиани сифр ки аз ӯ ҳисоби тӯл ибтидо мегирад, мегузарад. Тӯлро аз 0° то 180° ба самти шарқ аз меридиани нулӣ (сифр) — шарқӣ меноманд, ва ба самти ғарб — ғарбӣ. Тӯлҳои шарқиро ҳамчун тӯлҳои мусбат ва тӯлҳои ғарбиро — манфӣ мепазиранд.

Интихоби [[меридиан]]и нулӣ (сифр) худсарона буда, аз созишнома вобаста аст. Имрӯз, меридиани нулӣ ҳамчун [[Меридиани Гринвич]] қабул шудааст, ки аз расадхонаи [[Гринвич (Лондон)|Гринвич]] дар ҷанубу-шарқи [[Лондон]] мегузарад.
Чанде пеш, меридиани нулӣ, меридианҳои расадхонаҳои [[Париж]], [[Кадис]], [[Расадхонаи Пулково|Пулково]] ва ҳоказо буданд.

Аз тӯл, давомнокии [[вақти офтобии маҳаллӣ]] вобаста аст.

== Баландӣ ==
{{main|Баландӣ аз сатҳи баҳр}}
Барои пурра муайян кардани мавқеи нуқтаи сеандозаи фазо, нуқтаи савуми координата лозим аст — ''баландӣ''.
Масофа то маркази саёра, дар ҷуғрофия истифода намебаранд: ӯ танҳо дар вақти тавсифи минтақаҳои чуқурии саёра қулай аст, ё баръакс, дар вақти ҳисоби мадорҳо дар кайҳон.

Дар доираи қишри ҷуғрофӣ, одатан ''баландӣ аз сатҳи баҳр'' истифода мебаранд, ки аз рӯи сатҳи «ҳамворкардаи» замин — [[геоид]] ҳисоб мешавад.
Такая система трёх координат оказывается [[ортогональные координаты|ортогональной]], что упрощает ряд вычислений.
Высота над уровнем моря удобна ещё тем, что связана с [[атмосферное давление|атмосферным давлением]].

Расстояние от земной поверхности (ввысь или вглубь) часто используется для описания места, однако '''не''' служит '''координатой'''

== Системаи ҷуғрофии координатҳо ==
[[Акс:Descartes_system_3D.png|right|thumb|300px|Расм. 1]]
Дар [[новбарӣ]] в качестве начала системы координат выбирается центр масс транспортного средства (ТС). Переход начала координат из [[инерциальная система отсчёта|инерциальной системы координат]] в географическую (т.е. из &lt;math&gt;O_i&lt;/math&gt; в &lt;math&gt;O_g&lt;/math&gt;) осуществляется исходя из значений широты и долготы. Координаты центра географической системы координат &lt;math&gt;O_g&lt;/math&gt; в инерциальной принимают значения (при расчёте по шарообразной модели Земли):
: &lt;math&gt;X_{og}=(R+h) cos(\varphi) cos(Ut+\lambda)&lt;/math&gt;
: &lt;math&gt;Y_{og}=(R+h) cos(\varphi) sin(Ut+\lambda)&lt;/math&gt;
: &lt;math&gt;Z_{og}=(R+h) sin(\varphi)&lt;/math&gt;
: ки R — доираи Замин (радиуси Замин), U — суръати гардиши кунҷии Замин, h — баландӣ аз сатҳи баҳр.

Ориентация осей в географической системе координат (Г.С.К.) выбирается по алгоритму.
: Меҳвар X (ифодаи дигар — меҳвар E) — меҳвар, направленная на восток.
: Меҳвар Y (ифодаи дигар — меҳвар N) — меҳвар, направленная на север.
: Меҳвар Z (ифодаи дигар — меҳвар Up) — меҳвар, направленная на вертикально вверх.

Ориентация трёхгранника XYZ,из-за вращения земли и движения Т.С. постоянно смещается с угловыми скоростями&lt;ref name=&quot;AppINS&quot;&gt;{{книга
 |муаллиф      = Salychev. O.S.
 |сарлавҳа     = Applied Inertial Navigation: problems and solutions
 |ҷой          = Moscow:
 |нашр         = BMSTU Press
 |сол          = 2004
 |саҳифаҳо     = 304
 |isbn = 5-7038-2395-1}}&lt;/ref&gt;.
: &lt;math&gt;\omega_E=-V_N/R&lt;/math&gt;
: &lt;math&gt;\omega_N=V_E/R+U cos(\varphi)&lt;/math&gt;
: &lt;math&gt;\omega_{Up}=\frac{V_E}{R}tg(\varphi)+U sin(\varphi)&lt;/math&gt;

Основным недостатком в практическом применении Г.С.К. в [[Навигация|навигации]] является большие величины угловой скорости этой системы в высоких широтах, возрастающие вплоть до бесконечности на полюсе. Поэтому вместо Г.С.К. используется полусвободная в азимуте СК.

=== Полусвободная в азимуте система координат ===
Полусвободная в азимуте С.К. отличается от Г.С.К. только одним уравнением, которое имеет вид:
: &lt;math&gt;\omega_{Up}=Usin(\varphi)&lt;/math&gt;
Соответственно, система имеет тоже начальное положение, осуществляется по формуле&lt;ref name=&quot;AppINS&quot; /&gt;
: &lt;math&gt;N=Y_w cos(\varepsilon)+X_w sin(\varepsilon)&lt;/math&gt;
: &lt;math&gt;E=-Y_w sin(\varepsilon)+X_w cos(\varepsilon)&lt;/math&gt;

В реальности все расчёты ведутся именно в этой системе, а потом, для выдачи выходной информации происходит преобразование координат в ГСК.

== Андозаҳои навишти координатаҳои ҷуғрофӣ ==
Для записи географических координат используется система [[WGS84]].

Координаты (широта от -90° до +90°, долгота от -180° до +180°) могут записываться:
* в [[Градус (геометрия)|° градусах]] в виде [[Десятичная дробь|десятичной дроби]] (современный вариант)
* в ° градусах и [[Градус (геометрия)#Минуты и секунды|' минутах]] с десятичной дробью (самый современный вариант)
* в ° градусах, ' минутах и [[Градус (геометрия)#Минуты и секунды|&quot; секундах]] с десятичной дробью (исторически сложившаяся форма записи)
Разделителем десятичной дроби всегда служит точка.
Положительные знаки координат представляются (в большинстве случаев опускаемым) знаком «+», либо буквами: «N» — северная широта и «E» — восточная долгота.
Отрицательные знаки координат представляются либо знаком «-», либо буквами: «S» — южная широта и «W» — западная долгота. Буквы могут стоять как впереди, так и сзади.

Единых правил записи координат не существует.

На картах поисковых систем по умолчанию показываются координаты в градусах с десятичной дробью со знаками «-» для отрицательной долготы. На [[Google Maps|картах Google]] и [[Яндекс.Карты|картах Яндекс]] вначале широта, затем долгота (до октября 2012 на [[Яндекс.Карты|картах Яндекс]] был принят обратный порядок: сначала долгота, потом широта). Эти координаты видны, например, при прокладке маршрутов от произвольных точек. При поиске распознаются и другие форматы.

В навигаторах по умолчанию чаще показываются градусы и минуты с десятичной дробью с буквенным обозначением, например, в [[Navitel]], в [[iGO]]. Вводить координаты можно и в соответствии с другими форматами. Формат градусы и минуты рекомендуется также при радиообмене в морском деле. {{нет АИ|8|08|2011}}

В то же время часто используется и исконный способ записи с градусами, минутами и секундами. В настоящее время координаты могут записываться одним из множества способов или дублироваться двумя основными (с градусами и с градусами, минутами и секундами)&lt;ref name=&quot;Пример дублирования координат&quot;&gt;[http://mosday.ru/map/?ll=55.755833,37.617778&amp;z=17&amp;t=h&amp;q=%5BpH39689zEXll%D0%BB%D0%BB%D0%90%D0%A8%D0%B7%5D#ll=55.755833,37.617778&amp;z=17&amp;t=h&amp;g=0&amp;p=0&amp;c=3 Пример дублирования координат]&lt;/ref&gt;. Как пример, варианты записи координат знака [[Нулевой километр|«Нулевой километр автодорог Российской Федерации»]] —- {{coord|55.755831|37.617673|format=dms|yandex=1|name = Знак нулевого километра}}:

* 55.755831°, 37.617673° —- градусы
* N55.755831°, E37.617673° —- градусы (+ доп. буквы)
* 55°45.35'N, 37°37.06'E —- градусы и минуты (+ доп. буквы)
* 55°45'20.9916&quot;N, 37°37'3.6228&quot;E —- градусы, минуты и секунды (+ доп. буквы)

При необходимости форматы можно пересчитать самостоятельно: 1° = 60' минутам, 1' минута = 60&quot; секундам. Также можно использовать специализированные сервисы. См. [[#Ссылки|ссылки]].

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Сарчашма ==
* [http://www.fallingrain.com/world/ Географические координаты всех городов на Земле] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070512235943/http://www.fallingrain.com/world/ |date=2007-05-12 }}{{ref-en}}
* [http://gnswww.nga.mil/geonames/GNS/index.jsp Географические координаты населённых пунктов Земли (1)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070407223825/http://gnswww.nga.mil/geonames/GNS/index.jsp |date=2007-04-07 }} {{ref-en}}
* [http://www.geonames.org/ Географические координаты населённых пунктов Земли (2)] {{ref-en}}
* [http://www.4turista.ru/node/261 Пересчет координат из градусов в градусы/минуты, в градусы/минуты/секунды и обратно] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20150617045345/http://www.4turista.ru/node/261 |date=2015-06-17 }}
* [http://transition.fcc.gov/mb/audio/bickel/DDDMMSS-decimal.html Пересчет координат из градусов в градусы/минуты/секунды и обратно] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20150519170435/http://transition.fcc.gov/mb/audio/bickel/DDDMMSS-decimal.html |date=2015-05-19 }}

== Нигаред ==
* [[Новбарӣ]]

[[Гурӯҳ:Системаи координатаҳо]]
[[Гурӯҳ:Картография]]
[[Гурӯҳ:Геокодҳо]]


&lt;!-- {{geo-stub}} это уже нормальная статья --&gt;</text>
      <sha1>sml9ksstp1m8a59m94398toj53lrxui</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Неймар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141654</id>
    <revision>
      <id>1482150</id>
      <parentid>1480287</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T16:00:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-42005-93</username>
        <id>145712</id>
      </contributor>
      <origin>1482150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7355" sha1="kehfbdwjxcu072ryj5nhiii1z1fp06z" xml:space="preserve">{{Футболбоз
|ном        = Неймар
|ҷинс       = м
|номи пурра = Неймар да Силва Сантос Ҷуниор&lt;br&gt;({{lang-pt|''Neymar da Silva Santos Júnior''}})
|лақаб      = 
|тасвир     =
|бар        = 
|тавсифи тасвир = 
|таърихи таваллуд = 05.02.1992
|зодгоҳ     = {{зодгоҳ|Можи-дас-Крузис}}, [[Сан-Паулу]], [[Бразилия|Брозил]]
|шаҳрвандӣ  = {{Парчами Бразилия|20px}} [[Бразилия|Брозил]]
|қад        = 175&lt;ref name=&quot;psgheight&quot;&gt;{{cite web|title=Neymar Jr|url=https://en.psg.fr/teams/first-team/squad/neymar-jr|publisher=PSG|lang=en|access-date=2020-07-04|archive-date=2020-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200708045521/https://en.psg.fr/teams/first-team/squad/Neymar-Jr|url-status=live|accessdate=2026-02-28|archivedate=2020-07-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200708045521/https://en.psg.fr/teams/first-team/squad/neymar-jr}}&lt;/ref&gt;
|вазн       = 
|мавқеъ     = [[Ҳамлагар (футбол)|ҳамлагар]]
|бошгоҳи кунунӣ    = {{Парчами Бразилия|20px}} «[[Сантос (бошгоҳи футбол)|Сантос]]»
|шумора            = 10
|бошгоҳҳои ҷавонон = {{маснад дар футбол
|1999–2003|{{Парчами Бразилия}} «[[Португеза Сантиста]]»|
|2003–2009|{{Парчами Бразилия}} «[[Сантос (бошгоҳи футбол)|Сантос]]»|
}}
|бошгоҳҳо  = {{маснад дар футбол
|2009–2013|{{Парчами Бразилия|20px}} «[[Сантос (бошгоҳи футбол)|Сантос]]»|179 (107)
|2013–2017|{{Парчами Испания|20px}} «[[Барселона (бошгоҳи футбол)|Барселона]]»|123 (68)
|2017—2023|{{Парчами Фаронса|20px}} «[[Пари Сен-Жермен (бошгоҳи футбол)|ПСЖ]]»|112 (82)
|2023—2025|{{Парчами Арабистони Саудӣ|20px}} «[[Ал-Ҳилол (бошгоҳи футбол)|Ал-Ҳилол]]» |3 (0)
|2025–{{Т.ҳ.}}|{{Парчами Бразилия|20px}} «[[Сантос (бошгоҳи футбол)|Сантос]]»|36 (15)
}}
|мунтахаби миллӣ = {{маснад дар футбол
|2009|{{Парчами Бразилия}} Брозил (то 17 сола)|3 (1)
|2011|{{Парчами Бразилия}} Брозил (то 20 сола)|7 (9)
|2012–2016|{{Парчами Бразилия}} Брозил (то 23 сола)|14 (8)
|2010–2023|{{Парчами Бразилия}} [[Тими миллии футболи Брозил|Брозил]]|130 (80)}}
| медалҳо = {{турнир|[[Бозиҳои олимпии тобистона|Бозиҳои олимпӣ]]}}
{{медал|Нуқра|[[Бозиҳои олимпии тобистона 2012|Лондон 2012]]}}
{{медал|Тилло|[[Бозиҳои олимпии тобистона 2016|Рио-де-Жанейро 2016]]}}
{{турнир|[[Ҷоми Конфедеросиюн]]}}
{{медал|Тилло|[[Ҷоми Конфедеросиюн|Брозил 2013]]}}
{{турнир|[[Ҷоми Амрико]]}}
{{медал|Нуқра|[[Ҷоми футболи Амрико 2021| Брозил 2021]]}}
|азнавсозии маълумот дар бораи бошгоҳ = 
|азнавсозии маълумот дар бораи мунтахаб = 
|викианбор = Neymar
}}

'''Нейма́р да Си́лва Са́нтос Ҷу́ниор''' ({{lang-pt|''Neymar da Silva Santos Júnior''}}; [[5 феврал]]и [[1992]], Можи-дас-Крузис, [[Сан-Паулу]], [[Бразилия|Брозил]]) — футболбози [[Бразилия|брозилӣ]], ҳуҷумкунандаи бошгоҳи «[[Сантос (бошгоҳи футбол)|Сантос]]» ва тими миллии Брозил. Ӯ яке аз беҳтарин бозикунони ҷаҳон дар насли худ ба шумор меравад&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/ranked-the-10-best-soccer-players-in-the-world-right-now-2020-1#2-neymar-paris-saint-germain-9|title=Ranked: The 10 best soccer players in the world right now|website=businessinsider.com|date=2020-01-11|lang=en|first=Barnaby|last=Lane|access-date=2020-07-09|archive-date=2020-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200704004359/https://www.businessinsider.com/ranked-the-10-best-soccer-players-in-the-world-right-now-2020-1#2-neymar-paris-saint-germain-9|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/global/ng-interactive/2019/dec/17/the-100-best-male-footballers-in-the-world-2019|title=The 100 best male footballers in the world 2019|publisher=The Guardian|date=2019-12-20|lang=en|access-date=2020-07-09|archive-date=2020-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200620112656/https://www.theguardian.com/global/ng-interactive/2019/dec/17/the-100-best-male-footballers-in-the-world-2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fourfourtwo.com/features/best-football-players-world-2019-100-footballers-soccer-list-full|title=The 100 Best Football Players in the World 2019: full list revealed|publisher=FourFourTwo|date=2019-12-20|lang=en|access-date=2020-07-09|archive-date=2020-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200408012449/https://www.fourfourtwo.com/features/best-football-players-world-2019-100-footballers-soccer-list-full|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Беҳтарин голзани таърихи тими миллии Брозил (80 гол)&lt;ref name=&quot;Vedomosti&quot;&gt;{{cite news|last=Ипполитов|first=Руслан|title=Сборная Бразилии рискует впервые в истории пропустить чемпионат мира|url=https://www.vedomosti.ru/sport/football/articles/2024/01/18/1015684-braziliya-riskuet-propustit-chm-2026|access-date=2024-01-23|publisher=Ведомости|date=2024-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123052511/https://www.vedomosti.ru/sport/football/articles/2024/01/18/1015684-braziliya-riskuet-propustit-chm-2026|archive-date=2024-01-23}}&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==
Неймари хурдӣ дар хонаводаи Неймар Сантос, фурӯшандаи ҷавоҳирот ва Надин Сантос ба дунё омадааст. Баъдтар хоҳараш низ таваллуд шуд, ки номи ӯро Рафаэла гузоштанд.

== Маснади бошгоҳӣ ==

== Мунтахаби миллӣ ==

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* [https://www.neymarjr.com/en Вебгоҳи расмӣ]{{ref|en}}

[[Гурӯҳ:Зодагони 5 феврал]]
[[Гурӯҳ:Зодагони соли 1992]]
[[Гурӯҳ:Ҳуҷумкунандагони футбол]]
[[Гурӯҳ:Футболбозони Бразилия]]
[[Гурӯҳ:Футболбозони тими миллии футболи Бразилия]]
[[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Сантос»]]
[[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Барселона»]]
[[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Пари Сен-Жермен»]]
[[Гурӯҳ:Бозигарони БФ «Ал-Ҳилол»]]</text>
      <sha1>kehfbdwjxcu072ryj5nhiii1z1fp06z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маҳмуди Ғазнавӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199732</id>
    <revision>
      <id>1482200</id>
      <parentid>1481558</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T04:05:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>163</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Mahmud_Gaznavy.jpg|Mahmud_Gaznavy.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No license since 22 July 2026.</comment>
      <origin>1482200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19154" sha1="beh5a8qe3f7qp0yhc5ngnhlcx01ysxj" xml:space="preserve">{{Ходими давлатӣ}}
'''Маҳму́ди Ғазнавӣ''' ({{Lang-fa|محمود غزنوی}}; ё '''Яминудавла Маҳмуд'''; номи комил — ''Яминудавла ва Аминулмилла ва Низомуддин ва Носирулҳақ Абулқосим Маҳмуд ибни Сабуктегин''; {{СанаиТаваллуд|2|10|971}} — {{СанаиМарг|30|4|1030}}) — [[амир]] ва [[султон]]и [[давлати Ғазнавиён]] аз [[соли 998]]. Намояндаи бузурги [[Ғазнавиён|сулолаи Ғазнавиёни]] [[Туркҳо|туркҳои]] [[мусулмон]]. Дар замони [[салтанат]]и ӯ давлат ба бузургтарин [[қудрат]] ноил гардид. Султон Маҳмуд 17 маротиба ба [[Ҳиндустони Шимолӣ]] [[лашкар|лашкаркашӣ]] намудааст. 

== Зиндагинома ==
{{дар нақша}}

Ӯ дар 10 муҳаррами соли 361 ҳиҷрӣ ё 2 ноябри соли 971 мелодӣ дар шаҳри [[Ғазнӣ]], дар минтақаи [[Зобулистон]], дар ҷануби [[Афғонистон]]и имрӯза ба дунё омадааст. Падараш, [[Сабуктегин]] аз лашкариёни турктабори сипоҳи [[Сомониён]] буд, ки аз соли 977 [[Ғазна]]ро идора мекард. Модари Маҳмуд духтари ашрофе аз [[Зобулистон]] буд ва аз ин рӯ дар бархе аз манбаъҳо ба номи Маҳмуд Заволӣ (&quot;Маҳмуд аз Зобулистон&quot;) ёд мешавад. Маҳмуд, баъд аз марги падараш [[Сабуктегин]] дар соли 997 ва пас аз ғалаба бар бародараш [[Исмоил (бародари Маҳмуди Ғазнавӣ) | Исмоил]], ба тахт нишаст. [[Муҳаммад (амири Ғазнавиён | Муҳаммад]] ва [[Масъуд]] ду писари Султон Маҳмуд бо фарқияти ду моҳ аз ду модар таваллуд шуданд (Масъуд писари калонӣ буд). Дар бораи модари Муҳаммад иттилооти каме боқӣ мондааст. Модари Масъуд бошад дар китоби [[&quot;Таърихи Байҳақӣ&quot;]] ба унвони &quot;волидаи Султон Масъуд&quot; ёд шудааст. [[Муҳаммад (амири Ғазнавиён | Муҳаммад]] табъи шоирӣ дошт ва аммо сустхислат буд. [[Масъуд]], баръакс, фарди хеле қудратманд ва ҷангталаб буд. Маҳмуди Ғазнавӣ дар 23 рабеъ-ул-сонӣ соли 421 ҳиҷрӣ ё 30 апрели соли 1030 мелодӣ дар [[Ғазнӣ]] вафот кард. Пас аз маргаш, ӯро Амир ал-Мазӣ номиданд.

== Ҳукумат ==
Дар соли 994, Маҳмуд ба падараш [[Сабуктегин]] ҳамроҳ шуд ва ба амири [[Сомониён]] [[Нӯҳи II]] дар баргардонидани [[Хуросон]] аз дасти тарафдорони [[Фоиқ]] кӯмак кард. Дар ин давра, давлати [[Сомониён]] хеле заиф буд ва гурӯҳҳои гуногун кӯшиш мекарданд, ки қудратро ба даст гиранд, ки асоситаринашон [[Абулқосим Симҷурӣ]], [[Фоиқ]], [[Бектузун]], давлатҳои [[Буиён]] ва [[Қарахониён]] буданд.

==Салтанат==
[[Сабуктегин]] соли 997 вафот кард ва писараш [[Исмоил (бародари Маҳмуди Ғазнавӣ, амири Ғазнавиён)| Исмоил]] ба ҷои ӯ ҳокими сулолаи [[Ғазнавиён]] шуд. Сабаби интихоби [[Исмоил (бародари Маҳмуди Ғазнавӣ, амири Ғазнавиён) | Исмоил]] аз ҷониби [[Сабуктегин]] ҳамчун ворис маълум нест, аммо шояд ин ба он вобаста бошад, ки  модари [[Исмоил (бародари Маҳмуди Ғазнавӣ, амири Ғазнавиён) | Исмоил]] духтари [[Алптегин]] буд. Маҳмуд бар зидди ин қарор вокуниш нишон дод ва бо ёрии бародари дигари худ [[Абулмузаффар Наср]], ҳокими [[Бӯст]], соли оянда [[Исмоил (бародари Маҳмуди Ғазнавӣ, амири Ғазнавиён) | Исмоил]]ро дар [[ҷанги Ғазнӣ]] шикаст дод ва тахтро ба даст овард.  Дар ҳамон сол (998), Маҳмуд ба [[Балх]] сафар кард ва ба [[амир]] [[Абулҳорис Мансур ибни Нӯҳ]] [[байъат]] кард. Сипас ӯ [[Абулҳасан Исфароини]]ро вазири худ таъин кард. Аз [[Ғазнӣ]], ӯ ба самти ғарб ҳаракат кард, то шаҳрҳои [[Қандаҳор]] ва сипас [[Бӯст]] ([[Лашкаргоҳ (шаҳр) | Лашкаргоҳ]])-ро забт кунад ва онро ба шаҳри низомӣ табдил диҳад.

==Хуросон==
Султон Маҳмуд [[Абу Иброҳим Исмоил ибни Нӯҳ]]ро, ки бо лақаби [[Мунтасир Сомонӣ]] маъруф буд, мағлуб кард. Пас аз ин, [[Халаф ибни Аҳмад]] боқимондаи [[Саффориён]]ро аз байн бурд ва сипас бо хонҳои [[Туркистон]] ҷанг кард. Пас аз ором кардани ин минтақаҳо, ӯ тасмим гирифт, ки [[Хоразм]] ва [[Гурганҷ]]ро забт кунад. Дар соли 392-и ҳиҷрӣ (1001-и мелодӣ), ӯ бо баҳонаи [[ҷиҳод]] ба [[Ҳиндустон]] ҳамла кард. То соли 416-и ҳиҷрӣ (1025-1026 мелодӣ), дар тӯли 24 сол якчанд ҷанг анҷом дод, ки аз онҳо 12-тои онҳо муҳимтарин буданд.

== Ҳиндустон ==
Аввалин ҳуҷуми Маҳмуд ба шимоли [[Ҳиндустон]] 28 ноябри соли 1001 оғоз гардид.
Лашкари ӯ дар [[ҷанги Пешовар]] бо артиши ҳокими [[давлати Ҳиндушоҳиён]] [[Ҷайпал]] ҷангида, онро мағлуб кард. Пас аз забти [[Сиистон]], ӯ тасмим гирифт, ки ба заминҳои хеле ҳосилхези минтақаи [[Панҷоб]] тамаркуз кунад. 

Аввалин лашкаркашии Маҳмуд ба ҷануб бар зидди як давлати [[исмоилӣ]] буд ([[аморати Мултон]]), ки соли 965 аз ҷониби як доии хилофати [[Фотимиён]] дар [[Мултон]] таъсис дода шуда буд. Сабаби ин лашкаркашӣ ба даст овардани лутфи сиёсӣ аз [[хилофати Аббосиён]] буд. Ӯ инчунин дар ҷойҳои дигар бо [[Фотимиён]] даргир шуд. Дар ин ҷанг, [[Ҷайпал]] кӯшиш кард, ки аз шикасти низомии қаблии худ аз дасти падари Маҳмуд, ки ба [[Ҷайпал]] хеле гарон афтода буд, интиқом гирад. Аммо шикаст хӯрд ва ба асорат афтод. Ӯ пас аз озод шудан аз шарм худро дар оташ сӯзонд. Муборизаро, акнун барои гирифтани интиқоми падараш, [[Анандпал]] идома медод. [[Анандпал]] як иттиҳоди пуриқтидор ташкил кард ва ба ҷанг рафт, аммо шикаст хӯрд. Ӯ бори дигар дар соли 1008 дар [[Лоҳур]] бар зидди Маҳмуд лашкаркашӣ кард, аммо боз мағлуб шуд ва маҷбур шуд, ки идораи салтанати шоҳӣ [[Удбандапур]]ро ба Маҳмуд диҳад.

Пас аз шикасти Иттиҳодияи [[Ҳинд]] ва қарори интиқомгирӣ, Маҳмуд лашкаркашиҳои мунтазамро бар зидди онҳо оғоз кард, салтанатҳои онҳоро забт кард ва онҳоро ба ҳоли худ вогузошт ва танҳо минтақаи [[Панҷоб]]ро ба [[давлати Ғазнавиён]] ҳамроҳ кард. Ӯ инчунин тасмим гирифт, ки ҳар сол ба минтақаи сарватманди шимолу ғарбии [[Ҳиндустон]] ҳамла хоҳад кард.

Соли 1014 Маҳмуд як лашкаркашии дигарро ба сӯи [[Танесар]] роҳбарӣ кард. Соли дигар ӯ ба [[Кашмир]] ҳамлаи номуваффақ анҷом дод. Соли 1018 ӯ ба [[Матура]] ҳамла карда, эътилофи ҳокимонро дар он ҷо шикаст дод ва [[роҷа]] [[Чандрапала]]ро кушт. Маҳмуд маъбади бузург ва боҳашамати Матураро хароб кард. Мувофиқи гуфтаҳои [[Муҳаммадқосим Фаришта]] дар &quot;Таърихи Ҳиндустон&quot;,  Матура сарватмандтарин шаҳри [[Ҳиндустон]] буд ва ба [[Васудева-Кришна]] бахшида шуда буд. Вақте ки Маҳмуди Ғазнавӣ ба он ҳамла кард, ҳамаи бутҳо дар давоми бист рӯз нобуд карда шуданд ва тиллову нуқра ҳамчун ғанимат об карда шуданд.

Дар соли 1021, Маҳмуд подшоҳи [[Каннауҷ]]ро бар зидди ҳокими [[Чандла]] - [[Ганда]] дастгирӣ карда, ӯро мағлуб кард. Дар ҳамон сол, [[Трилочана Пала]] (писари [[Анандпал]]) дар Раҳиб кушта шуд ва писараш [[Бҳима Пала]] ба ҷои ӯ ба тахт нишаст. Ҳамон сол, [[Лоҳур]] низ аз ҷониби Маҳмуд забт карда шуд. Дар соли 1023, ӯ [[Гвалиор]]ро муҳосира кард. Дар соли 1025, ӯ ба [[Сомнат]] ҳамла кард. Ҳокими он шаҳр  [[Бҳима I]] пеш аз омадани Маҳмуд фирор кард.

Дар соли 1026, [[ҷатҳо]] ба артиши Маҳмуд талафоти бузурге расониданд. Соли дигар (1027), Маҳмуд аз [[ҷатҳо]] интиқом гирифт. [[Ҷатҳо]] дар тӯли 300 соли охир ба исломикунонӣ муқовимат мекарданд. Гарчанде ки [[флот]]и [[ҷатҳо]] аз [[флот]]и Маҳмуд калонтар буд, гуфта мешавад, ки Маҳмуд дар ҳар яке аз 1400 [[қаиқ]]и худ тақрибан 20 тирандози нафтӣ дошт, ки метавонистанд [[флот]]и душманро якбора оташ зананд.

Бузургтарин ҷанги Султон Маҳмуд ҷанги [[Сомнат]] буд, ки соли 1026-и мелодӣ рух дод. Султон Маҳмуд шунида буд, ки бузургтарин маъбад дар шаҳри [[Сомнат]] аст; аз ин рӯ, Султон ва 40 ё 50 ҳазор ҷанговар пас аз убур аз биёбонҳои беоби [[Раҷпут]] аз [[Мултон]] ва [[Аҷмер]] ба [[Сомнат]] ҳамла карданд. Гарчанде ки [[роҷа]]ҳои ҳиндӣ барои ҳифзи ин маъбад ҷамъ омада буданд, дар натиҷаи ҷанги хунин бисёре аз онҳо кушта шуданд ва онҳо чорае ҷуз таслим шудан надоштанд. Султон Маҳмуд маъбадро хароб кард. Дар ин маъбад ҷавоҳироти гаронбаҳо буданд, ки Султон онҳоро ҳамчун ғанимат гирифта, ба [[Ғазнӣ]] овард.

[[Давлат]]ҳои ҳиндии [[Нагаркот]], [[Танесар]], [[Каннауҷ]] ва [[Гвалиор]] ҳама забт карда шуданд ва ба унвони [[иёлат]]ҳои хироҷгузор боқӣ монданд. Маҳмуд ҳеҷ гоҳ дар [[шимолу ғарб]]и [[нимҷазираи Ҳиндустон]] ҳузури доимӣ надошт. [[Нагаркот]], [[Танесар]], [[Матура]], [[Каннауҷ]], [[Калингар]] ва [[Сомнат]] ҳама аз ҷониби Султони Ғазнавӣ забт карда шуданд.

==Вафот==
Султон Маҳмуди Ғазнавӣ 30 апрели соли 1030 бар асари беморӣ дар синни 58-солагӣ вафот кард. Мақбараи ӯ дар шаҳри [[Ғазнӣ]], [[Афғонистон]] ҷойгир аст.

[[Империяи Ғазнавиён]]ро ворисони Султон Маҳмуд 157 сол идора карданд. Империяи васеъшавандаи [[Салҷуқиён]] дар ғарби [[Ғазнавиён]] фаъол буд. [[Ғуриён]] [[Ғазни]]ро соли 1151 забт карданд ва [[Муиззуддин Муҳаммад Ғурӣ]] соли 1186 дар [[Лоҳур]] охирин [[султони Ғазнавиён]], [[Хусрави Малик]]ро, шикаст дод ва империяи бузурги [[Ғазнавиён]]ро сарнагун кард.

Ҳудуди қаламрави [[империяи Ғазнавиён]] дар охири ҳукмронии Султон Маҳмуд аз [[Рай]] дар [[ғарб]] то [[Самарқанд]] дар шимолу шарқ ва аз [[баҳри Хазар (Каспий)]] дар шимолу ғарб то  [[Ҳиндустон]] дар ҷанубу шарқ буд.

==Робита бо Аббосиён==
Пас аз оне, ки Султон Маҳмуд аз ҷониби хилофати [[Аббосиён]] дар соли 999-и мелоди эътироф карда шуд, ў ваъда дод ки ҳар соле ба [[Ҳиндусто]]н лашкаркашӣ ([[ҷиҳод]]) хоҳад кард.

Дар пайи якчанд лашкаркашӣ бисёре аз [[исмоили]]ҳои [[Мултон]] кушта шуданд.

==Илм дар замони Султон Маҳмуд==
Ғаниматҳое, ки аз [[Ҳиндустон]] ба [[Ғазнӣ]] оварда шуда буданд, фаровон буданд. Муаррихони даврони [[Ғазнавиён]], ба монанди [[Абулфазл Байҳақӣ]], бузургии пойтахт ва дастгирии бузурги Султон Маҳмудро аз адабиёт тавсиф мекарданд. Ӯ олимонро дастгирӣ мекард, марказҳои илмӣ таъсис медод, боғҳо, масҷидҳо, қасрҳо ва корвонсаройҳо месохт. Ӯ [[Ғазни]]ро ба  маркази адабиёти форсӣ ва яке аз шаҳрҳои пешрафтатарини [[Осиёи Марказӣ]] ва [[Ховари Миёна]] табдил дод. Маҳмуд китобхонаҳоро аз [[Бухоро]] ва [[Исфаҳон]] ба [[Ғазнӣ]] кӯчонд. Ӯ ҳатто аз [[Хоразмшоҳиён]] хоҳиш кард, ки олимони дарбори худро ба [[Ғазнӣ]] фиристанд.

==Адабиёт==
Маҳмуд яке аз султонҳои донишманд ба ҳисоб меравад, зеро дарбори ӯ макони ҷамъомади нависандагон ва олимони он замон буд. Ҷамъомади олимон ва шоирон дар дарбори Маҳмуд ва шеърҳо ва китобҳое, ки ба номи ӯ тартиб дода шудаанд, яке аз сабабҳои шӯҳрати ӯ мебошанд. Машҳуртарин шоирон дар дарбори ӯ [[Санои Ғазнавӣ]], [[Ансории Балхӣ]], [[Фаррухи Систонӣ]], [[Асҷадии Марвазӣ]], [[Манучеҳрӣ]], [[Кисои Марвазӣ]], [[Ғазоири Розӣ]] ва ғайра буданд. Гарчанде ки Ҳаким [[Абулқосим Фирдавсӣ]] дар замони ӯ зиндагӣ карда, [[&quot;Шоҳнома&quot;]]-ро ба ӯ тақдим карда буд, ӯ бо дарбори Маҳмуд робита надошт. [[Абурайҳони Берунӣ]] аз байни олимони дарбори Маҳмуд барҷастатарин аст. Султон Маҳмуд низ борҳо аз [[Ибни Сино]] хоҳиш карда буд, ки ба дарбори ӯ биёяд, аммо ӯ розӣ нашуд ва бо сабабҳои номаълум (эҳтимолан ба хотири мазҳабаш) аз Султон фирорӣ буд. Аз ҷумлаи вазирони барҷастаи дарбори Султон Маҳмуд, [[Фазл бин Аҳмад Исфароинӣ]], [[Абулқосим Аҳмад бин Ҳасан Маймандӣ]] ва [[Абуалӣ Ҳасан бин Муҳаммад бин Микоил]], ки бо номи [[Ҳасанак]] маъруф буд. Дабири махсуси дарбори Султон Маҳмуд [[Абунаср Мешкон]] буд. [[Абулфазл Байҳақӣ]], муаллифи [[&quot;Таърихи Байҳақӣ&quot;]], инчунин яке аз таърихшиноси давраи Ғазнавиён буд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Сарчашма ==
* {{Книга|автор=Стивен Фредерик Старр|заглавие=Утраченное Просвещение: золотой век Центральной Азии от арабского завоевания до времен Тамерлана|оригинал=S. Frederick Starr: «Lost Enlightenment: Central Asia’s Golden Age from the Arab Conquest to Tamerlane»|издательство=Альпина Паблишер|год=2016|allpages=574|isbn=978-5-9614-5303-4|ref=Старр}}


{{зиндагинома-нопурра}}
[[Гурӯҳ:Таърихи Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Таърихи Ӯзбекистон]]
[[Гурӯҳ:Шахсиятҳо:Эрон]]</text>
      <sha1>beh5a8qe3f7qp0yhc5ngnhlcx01ysxj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Содиқи Завқӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>212370</id>
    <revision>
      <id>1482187</id>
      <parentid>1437593</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T20:45:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>163</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Содиқи_Завқӣ.jpg|Содиқи_Завқӣ.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Fitindia|Fitindia]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Искандар Ориф|]].</comment>
      <origin>1482187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8611" sha1="3r566cnprywoh6xj3lmfs6ukzzqbhyu" xml:space="preserve">{{Адиб
|ном                  = Содиқи Завқӣ
|номи аслӣ            = 
|тасвир               =
|тавсифи тасвир       = 
|ном ҳангоми таваллуд =  Содиқи Завқӣ Яминович
|номи пурра           = 
|тахаллусҳо           = 
|таърихи таваллуд       = 30.6.1967
|зодгоҳ               = деҳаи Чубеки {{Зодгоҳ|ноҳияи Москва|ноҳияи Ҳамадонӣ}}, [[вилояти Кӯлоб]], [[ҶШС Тоҷикистон]]
|таърихи даргузашт           = 
|маҳалли даргузашт         = 
|шаҳрвандӣ            = {{парчамбандӣ|Тоҷикистон}}
|навъи фаъолият       = {{Шоир|Тоҷикистон|ИҶШС|асри XX|асри XXI}}
|солҳои фаъолият      = 
|самт                 = 
|жанр                 = 
|забони осор          = 
|дебют                = 
|ҷоизаҳо              = 
|мукофотҳо            = 
|Lib                  = 
|сайт                 = 
|викигуфтовард        = 
|имзо                 = 
}}
'''Содиқи Завқӣ''' (''Содиқи Завқӣ Яминович''; зод. [[30 июн]]и [[1967]], деҳаи Чубек, [[ноҳияи Москва]], [[вилояти Кӯлоб]], [[ҶШС Тоҷикистон]]) — [[шоир]]и тоҷик. Узви Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон (аз 2002).

== Зиндагинома ==
Содиқи Завқӣ 30 июни соли 1967 дар деҳаи Чубеки ноҳияи Москва дар оилаи омӯзгор ба дунё омадааст. Таҳсилоти ибтидоиро дар мактаби деҳаи Ёли ноҳияи Шурообод гирифта сипас дар Донишкадаи давлатии омузгории шаҳри Кулоб дохил шуда баъди курси 2 соли 1986 ба саффи Артиши Шуравӣ даъват мешавад аз соли 1986 то 1988 хидмати ватанро дар кишвари Афғонистон адо намуда, таҳсилро боз дар донишкада идома дода онро соли 1991 ба итмом расонидааст.

Соли 2010 шуъбаи баҳисобгирии бухгалтерии [[Донишгоҳи славянии Русияву Тоҷикистон]] хатм намудааст.

== Корнома ==
Содиқ Завқӣ баъди хатми донишкада фаъолияти корияшро ба сифати муаллими забон ва адабиёти тоҷики мактаби миёнаи рақами 11 ноҳияи Шурообод оғоз намуда то соли 1995 кор намудааст. Аз солҳои 1995 то 2002 мухбири ҳафтаномаи «Ҷавонони Тоҷикистон», аз солҳои 2002 то солҳои 2006 дар корхонаи хусусии муҳофизатии «Шериф»-и шаҳри Маскави Федератсияи Русия фаъолият менамояд.

Солҳои 2006—2007 дар Муассисаи нашрявии «Маориф ва фарҳанг»-и Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон дар вазифаи сардори шуъбаи «Маркетинг», солҳои 2007—2010 дар шуъбаи масоили иҷтимоиу фарҳангӣ ва робита бо ҷомеаи дастгоҳи раиси шаҳри Душанбе, солҳои 2010—2011 мудири шуъбаи фарҳанги ноҳияи Сино,солҳои 2012—2014 дар муассисаи нашрявии «Адиб» ва солҳои 2014—2021 директори муассисаи нашрявии «Адабиёти бачагона» кор кардааст.

Аз соли 2021 ба ин сӯ  директори Корхонаи воҳиди давлатии таъминот ва савдои «Китоб»-и Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pressa.tj/korvoni-kitob-dar-viloyati-hatlon/|title=Корвони китоб дар вилояти Хатлон|author=Машраби Аловиддин|website=Pressa.tj|date=2022-03-03|lang=|accessdate=2023-02-08}}&lt;/ref&gt;.

== Фаъолияти эҷодӣ ==
Содиқи Завқи шергӯиро аз синни 14 солагияш оғоз намудааст. Ӯ дар ҳамаи жанрҳои адабӣ қувваозмоӣ намуда муваффақ гаштааст. Аз қабили ғазал, дубайтӣ, рубоӣ, драмма (иллат), ҳикояҳои саҳм гузоштааст. Китоби аввалини худро соли 1997 бо номи «Субҳи содиқ» ба тариқи назм аз чоп мебарорад. То кунун маҷмӯаҳои ашъораш «Субҳи содиқ» (1998), «Чашми рӯз» (1999), «Нигоҳи Меҳр» (2000), «Мароми зиндагӣ» (2011), «Хаёли орзуҳо» (2017) дастраси хонандагон гардидаанд.

Шеърҳои ватандустонаи ӯ «Бар мардуми бенанг Ватан ҳайф аст», «Тоҷикистон», «Маро ту дар сафар зодӣ ки доим дар сафар бошам», «Ба ҳар ҷое ки рафтам, ҳарф аз боби Ватан гуфтам» вирди забони мардум аст. Оҳангсозон ба 220 шеъри ӯ оҳанг бастаанд.

== Намунаи ашъор ==
{{иқтибоси академикӣ|&lt;poem&gt;
; Дуои модар
Маро ту дар сафар зодӣ, ки доим дар сафар бошам,
Дуоям деҳ, аё модар, ки то дур аз хатар бошам.
Бимонад кош, дар дунё нишони номи номи нек аз ман,
Ба олам номбардоре ба монанди падар бошам.
Намудам сар ба номи ту суруду шеърҳоямро,
Бароят шеър мехонам, ки аз аҳли назар бошам.
Намояд хонаи пастат бароям аз ҳама боло,
Сутуни хонаат гардам, кафили бому дар бошам.
Чӣ бандам рахт аз дунё, ки бемеҳрист бунёдаш,
Ба дунё меҳр мебандам, ки то рӯзи дигар бошам.
Басо барвақт мехезӣ мудом аз хоби ширинат,
Ба рӯи шаб ҳамехоҳам, ки чун чашми саҳар бошам.
Ба Содиқ дида медӯзӣ, Худоро саҷда меорӣ,
Ба рӯи дидаи дунёи ту нури басар бошам.
&lt;/poem&gt;|сарчашма=}}

== Медалу ҷоизаҳо ==
Содиқ Завқӣ бо медалҳои «Шуҷоат», «Раҳматнома аз номи халқи Афғонистон», «Ба муносибати зодрузи 70-соли Қувваҳои Мусаллаҳи ИҶШС», «Ба ҷанговари интернатсионалист», «20 солагии барориши Қувваҳои Мусаллаҳ аз кишвари Афғонистон», Грамотаи Президиуми Совети Олии ИҶШС, ҷоизаи «Ҷавонони Тоҷикистон аз тарафи Кумитаи кор бо ҷавонони назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бахши адабиёт» (Мушовири хидмати давлатии дараҷаи 2) сарфароз гардонида шудааст.

Аз соли 2002 узви Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон мебошад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{книга|автор=|заглавие=Адибони Тоҷикистон (маълумотномаи мухтасари шарҳиҳолӣ)|ответственный=Асрори Сомонӣ, Маҷид Салим|ссылка=|место={{Д.}}|издательство=Адиб|год=2014|страниц=320|страницы=86|isbn=9789994723799|ref=}}
* {{книга|автор=Содиқи Завқӣ|заглавие=Хайёли орзуҳо|ссылка=|место={{Д.}}|издательство= Адабиёти бачагона|год=2017|страниц=152|страницы=|isbn=9789994702040|ref=}}</text>
      <sha1>3r566cnprywoh6xj3lmfs6ukzzqbhyu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кохима</title>
    <ns>0</ns>
    <id>218986</id>
    <revision>
      <id>1482198</id>
      <parentid>1349194</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T00:29:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1482198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3866" sha1="fhpe4j52i8dxhjthgemd2jfkouqcq2f" xml:space="preserve">{{ВМ
| ISO = 
| FIPS = 
}} 
'''Кохима —''' [[пойтахт]]и [[Нагаланд|иёлоти Нагаланд]]  дар [[Ҳиндустон]] аст, ки яке аз се [[шаҳр]]ҳои иёлат бо ҳукумати худ мебошад.

Аҳолӣ — 78584 [[Инсон|нафар]] ( [[Соли 2001|2001]] ) мебошад, ки аз он 53% [[мард]]он мебошанд ва 75% аҳолӣ босаводанд. Аксарияти мардум ба халқҳои Нага тааллуқ доранд, аксарияти онҳо Ангами ва Ренгма мебошанд.

Шаҳр дар [[шарқ]]и Ҳиндустон дар ҳавзаи доманакӯҳи кӯҳҳои Ассамо-Бирма, дар наздикии сарҳади [[Миёнмор|Мянма ҷойгир аст]]. [[Баландии мутлақ|Баландӣ]] - тақрибан 1400 [[Метр|м]] аз сатҳи баҳр аст.&lt;ref&gt;[http://kohima.nic.in/ KOHIMA DISTRICT]&lt;/ref&gt; Аз ин рӯ, ҳатто [[Тобистон|дар тобистон]], гармӣ дар шаҳр кам аст. Бориши барф ва сардиҳои зимистонӣ хеле кам вомехӯрад, асосан дар кӯҳҳои атроф, [[зимистон]]ҳо асосан хушканд. Дар тобистон, бориш бисёр аст, ҳарорат  рӯзона аз +26 - +32 ° С тағйир меёбад.

== Таърих ==
Дар солҳои 1840, кӯшиши Бритониё барои ворид шудан ба Нагаланд оғоз ёфт, ки ба муқовимати беамони халқиятҳои нагаҳо оварда расонид. Дар тӯли 40 сол ба Бритониё барои муқаррар кардани назорати хеш дар қаламрави нисбатан хурд зарур буд. Дар [[соли 1879]] Коҳима аз ҷониби Бритониё ҳамчун макони маъмурияти шаҳристони &quot;Кӯҳҳои Нагу&quot; муқарар шуд ( {{lang-en|Naga Hills District}}  ) ҳамчун як воҳиди маъмурии [[Иёлати Ассам|Ассам]]. 
[[Акс:Japanese_position_near_Kohima.jpg|чап|мини|200x200пкс| Мавқеи Ҷопон дар наздикии Коҳима дар соли 1944]]
Дар [[соли 1944]], муҳорибаи Кохим дар байни нерӯҳои Ҷопон ва артиши Бритониё дар ин ҷо баргузор шуд, ки бо пирӯзии Бритониё ва шикасти артиши Ҷопон анҷом ёфт. Бо назардошти аҳамияти бузурги ин ҷанг он номи  &quot; Сталингради шарқӣ&quot; -ро гирифтааст

1 декабри соли [[Соли 1963|1963]] Коҳима пойтахти иёлати нав дар [[Нагаланд|Нагаланд эълон карда шуд]].

== Пайвандҳо ==

* [http://www.fallingrain.com/world/IN/20/Kohima.html Геномикаи борони сел.] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20170926161145/http://www.fallingrain.com/world/IN/20/Kohima.html |date=2017-09-26 }} [http://www.fallingrain.com/world/IN/20/Kohima.html Кохима] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20170926161145/http://www.fallingrain.com/world/IN/20/Kohima.html |date=2017-09-26 }} 
== Эзоҳ  ==
{{Эзоҳ}}
{{Ҳиндустон-ҷуғ-нопурра}}
{{Пойтахтҳои иёлатҳо ва қаламравҳои иттифоқӣ}}

[[Гурӯҳ:Пойтахтҳои иёлатҳо ва ва қаламравҳои иттифоқӣ]]
[[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Ҳиндустон]]
[[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]]</text>
      <sha1>fhpe4j52i8dxhjthgemd2jfkouqcq2f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беҳрӯз Табаров</title>
    <ns>0</ns>
    <id>275340</id>
    <revision>
      <id>1482189</id>
      <parentid>1438682</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T20:45:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>163</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Табарзода_Беҳрӯз.jpg|Табарзода_Беҳрӯз.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Fitindia|Fitindia]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Искандар Ориф|]].</comment>
      <origin>1482189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6517" sha1="7kp2rrko1gag9kjjq53zw8l9btn9wzk" xml:space="preserve">{{Ҳамномҳо|Беҳрӯз (Ҳамном)| Беҳрӯз}}
{{Ҳамнасабҳо |Табаров (Ҳамнасаб)|Табаров}}
{{Олим
 |ном              = Беҳрӯз Табаров
 |номи аслӣ        = Табаров Беҳрӯз Довудхуҷаевич
 |тасвир           =
 |бар              = 
 |тавсифи тасвир   = 
 |таърихи таваллуд   = 3.6.1992
 |зодгоҳ           = {{зодгоҳ|ноҳияи Ховалинг}}, [[Тоҷикистон]]
 |таърихи даргузашт       = 
 |шаҳрвандӣ        = {{парчамбандӣ|Тоҷикистон}}
 |маҳалли даргузашт     = 
 |фазои илмӣ       = [[физика]]
 |ҷойҳои кор       = 
 |дараҷаи илмӣ     = {{дараҷаи илмӣ|номзад|илмҳои техникӣ}}
 |унвонҳои илмӣ    = 
 |алма-матер       = 
 |роҳбари илмӣ     = 
 |шогирдони маъруф = 
 |маъруф ба        = 
 |ҷоизаҳо          =

}}
'''Беҳрӯз Табаров''' (''Табаров Беҳрӯз Довудхоҷаевич''; [[3 июн]]и [[1992]], [[ноҳияи Ховалинг]]) — пажӯҳишгари тоҷик, номзади илмҳои техникӣ (2019).

== Зиндагинома ==
3 июни соли 1992 дар деҳаи [[Гулзор (деҳа, н. Ховалинг)|Гулзори]] ноҳияи Ховалинги [[вилояти Хатлон]] ба дунё омадааст. Соли 2009 баъди хатми мактаби миёна ба Донишгоҳи техникии Тоҷикистон ба номи академик М. С. Осимӣ дохил шуда, онро соли 2014 онро бо гирифтани ихтисоси «Муҳандис-Электрик» хатм кардааст. Аз 31 октябри соли 2015 то 30 октябри 2019 дар риштаи аспирантураи Донишгоҳи давлатии Комсомолски лаби Амури [[Русия]] таҳсил кардааст. 27 сентябри соли 2019 дар Шӯрои диссертатсионии шаҳри Комсомолски лаби Амур рисолаи номзадиашро дар мавзӯи «Коркард ва таҳқиқи дастгоҳи реакторӣ-тиристорӣ барои маҷмӯи зеристгоҳҳои трансформаторӣ»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dissercat.com/content/razrabotka-i-issledovanie-reaktorno-tiristornogo-ustroistva-dlya-komplektnykh-transformatorn|title=Диссертация на тему Разработка и исследование реакторно-тиристорного устройства для комплектных трансформаторных подстанций|author=Табаров Бехруз Довудходжаевич|website=Научная электронная библиотека disserCat|date=2019|publisher=dissercat}}&lt;/ref&gt; дифоъ кардааст.

== Фаъолияти корӣ ==
Аз соли 2014 то соли 2015 дар корхонаи ОАО «Тоҷикгидроэлектромантаж» ба ҳайси муҳандис-электрик, аз соли 2015 то 2015 дар Донишгоҳи техникии Тоҷикистон ба номи академик М. С. Осимӣ дар шуъбаи таълим ба ҳайси «Мутахасиси пешбари курси такмили ихтисос», аз соли 2016 то 2019 дар шуъбаи ташкили кор бо донишҷӯен ба хайси мутахассис, соли 2019 дар шуъбаи кор бо хориҷиёни донишгоҳ ва аз 12 декабри соли 2019 то ҳол дар Донишгоҳи давлатии Комсомолски лаби Амури Русия ба ҳайси муаллими калон фаъолият дорад&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://knastu.ru/|title=Табаров Бехруз Довудходжаевич|author=|website=КнАГУ|date=|publisher=|lang=ru|accessdate=2020-06-02}}&lt;/ref&gt;.

== Дастовардҳо ==
Дар раванди таҳсил дар риштаи аспирантура дар озмунҳо байни олимони ҷавон ва аспирантони минтақаи Хабаровск иштирок намуда, солҳои 2017, 18 ва 19 ғолиби ин озмун шудааст. Яке аз муассисони маҳфили ҷавонони дар хориҷи кишвар (дар ҳудуди Русия) таҳсилдошта буда, барои муаррифии намудани ҷашну чорабиниҳои милливу давлатӣ, аз қабили Рӯзи Парчами давлатӣ, Конститутсияи мамлакат, Иди Ғалаба, Ҷашни Наврӯз ва амсоли инҳо аз тарафи Раиси кумитаи кор бо ҷавонони назди Ҳукумати Ҷумхурии Тоҷикистон ду маротиба бо сипоснома кадрдонӣ шудааст. Соли 2020 дар Озмуни олимони ҷавони кишвари Хабаровск аз байни 109 лоиҳаи пешниҳодшудаи ӯ мақоми дуввумро ишғол карда, бо дипломи махсуси Губернатори кишвари Хабаровск сарфароз гардид. Муаллифи зиёда аз 30 мақолаи илмӣ, 4 ихтироот, 2 шаходатнома дар барномаи ЭВМ, 2 мақола дар рӯзномаи дорои мақоми Scopus, 1 мақола дар рӯзномаи дорои мақоми Web of Science ва мақолаҳои дигар дар маҷаллаҳои илмии гуногуни Русия ва Тоҷикистон мебошад.

== Ҷоизаҳо ==
Беҳрӯз Табаров дар озмуни умумироссиягии “Умник-2020” ширкат варзида, ғолибият ва ҷоизаи озмунро ба даст овард&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://asiaplustj.info/en/node/291320|title=Пирӯзии олими ҷавони тоҷик дар озмуни “Умник-2020” дар Хабаровск {{!}} Tajikistan News ASIA-Plus|website=asiaplustj.info|accessdate=2020-12-17}}&lt;/ref&gt;.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>7kp2rrko1gag9kjjq53zw8l9btn9wzk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абдуқодир Ҷобирӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>287567</id>
    <revision>
      <id>1482188</id>
      <parentid>1419501</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T20:45:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>163</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Абдуқодир_Ҷобирзода.jpg|Абдуқодир_Ҷобирзода.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Fitindia|Fitindia]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Искандар Ориф|]].</comment>
      <origin>1482188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3943" sha1="rw4aeiftt20ocb2mth52traiqgens85" xml:space="preserve">{{Олим
 |ном                  = Абдуқодир Ҷобирӣ
 |номи аслӣ            = Ҷобиров Абдуқодир Билолович
 |тасвир               =
 |бар                  = 
 |тавсифи тасвир       = 
 |таърихи таваллуд     = 1.02.1991
 |зодгоҳ               = {{Зодгоҳ|ноҳияи Варзоб}}, [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]]
 |шаҳрвандӣ            = {{Парчам|Тоҷикистон}}
 |фазои илмӣ           = [[филология]]
 |ҷойҳои кор           = {{заъф|Донишгоҳи миллии Тоҷикистон}} (аз [[соли 2015]])
 |дараҷаи илмӣ         = {{Дараҷаи илмӣ|номзад|илмҳои филологӣ}}
 |унвонҳои илмӣ        = 
 |алма-матер           = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] (2015)
 |роҳбари илмӣ         = 
 |шогирдони маъруф     = 
 |маъруф ба            = 
 |мукофоту ҷоизаҳо     = 
 |имзо                 = 
 |бари имзо            = 
 |сайт                 = 
 |викитека             = 
 |викианбор            = 
}} 
'''Ҷобирӣ Абдуқодир Билолзода''' (тав. 1 феврали 1991, деҳаи Арақчин, ноҳияи Ленин (ҳоло [[ноҳияи Варзоб]]), [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]]) — забоншинос, номзади илмҳои филологӣ.
== Зиндагинома ==
Ҷобирӣ Абдуқодир Билолзода 1-уми феврали соли 1991 дар деҳаи Арақчини ҷамоати деҳоти Чорбоғи ноҳияи Ленин, дар оилаи коргар таваллуд шудааст. Хатмкардаи факултети филологияи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]. Баъди хатми донишгоҳ, фаъолияти кориашро дар кафедраи Таърихи забон ва типологияи факултети филология оғоз кард. Ҳамзамон аспиранти бахши забоншиносии Донишгоҳи миллии Тоҷикистон.  Соли 2019 дар мавзӯи “Вижагиҳои забониикитоби “Бахше аз тафсири куҳан” рисолаи номзадии худро ҳимоя кард.
== Фаъолияти илмӣ ==
Мақолоти нашршуда:

1.	Бархе аз вижагиҳоиовоиикитоби «Бахшеазтафсирикуҳан // ПаёмиДонишгоҳимиллииТоҷикистон. № 4/10 (187) – Душанбе: Сино, 2015. – С. 30-35.

2.	Номи мафҳумҳоихешовандӣдаркитоби«Бахше аз тафсири куҳан» // Паёми ДонишгоҳимиллииТоҷикистон. № 4/7 (217) – Душанбе: Сино, 2016. – С. 116-120.

3.	Шарҳичандвожаикитоби«Бахше аз тафсири куҳан» // ПаёмиДонишгоҳимиллииТоҷикистон № 4/4 (217) –Душанбе: Сино, 2017. –С. 66-69.

4.	Корбурди пасвандҳои ҷамъбандӣ дар китоби «Бахше аз тафсири куҳан» // Паёми ДонишгоҳимиллииТоҷикистон. № 8 (217) – Душанбе: Сино, 2018. – С. 90-94.

5.	ВожагузинӣдартарҷумаватафсирҳоипорсииҚуръон (асрҳоиX-XI) // Забон – рукни тоат (маҷаллаиилмӣ) № 11 –Душанбе, 2018. –с. 151-156. 
== Пайвандҳо ==
* Факултети филологияи тоҷикhttps://philol.tnu.tj/Sadorat.htm
== Эзоҳ ==
Кафедраи таърихизабон ва типологияhttps://philol.tnu.tj/KafZabTip.htm</text>
      <sha1>rw4aeiftt20ocb2mth52traiqgens85</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Меваи гуноҳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>291041</id>
    <revision>
      <id>1482149</id>
      <parentid>1452128</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T13:13:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>163</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:میوه_گناه_(پوستر).jpg|میوه_گناه_(پوستر).jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Yann|Yann]] because: Copyright violation, see [[:c:Commons:Licensing|]].</comment>
      <origin>1482149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1894" sha1="52yjttgkz26rvofnol3t5flboqbv2ua" xml:space="preserve">{{Филм
|Тасвир=
}}
'''«Меваи гуноҳ'''» ({{lang-fa|میوه گناه}}, {{lang-tr|Hak Yolu}}) — филме ба коргардонии [[Маҳмуд Кӯшон]] ва нависандагии Исмоил Кӯшон маҳсули соли 1970 аст.

== Хулосаи достон ==
Ду хоҳар бо рӯҳияҳои мухталиф шефтаи ҷавоне мешаванд. Яке аз онҳо (хоҳари бузургтар) фиреб хӯрдааст. Марди ҷавон ошиқи хоҳари кӯчактар аст, аммо ӯ барои саодати хоҳари фиребхӯрдааш ҳозир ба фидокорӣ мешавад ва тавре рафтор мекунад, ки ҷавон аз ӯ рӯгардон шавад. Ҷавон ба ҳақиқат пай мебарад ва саранҷом бо ӯ издивоҷ мекунад&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.manzoom.ir/title/tt2480936/%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D9%88%D9%87-%DA%AF%D9%86%D8%A7%D9%87-1349|title=فیلم میوه گناه|website=Manzoom|publisher=منظوم|lang=fa|accessdate=2021-07-28|archivedate=2021-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210728101239/https://www.manzoom.ir/title/tt2480936/%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%85%DB%8C%D9%88%D9%87-%DA%AF%D9%86%D8%A7%D9%87-1349}}&lt;/ref&gt;.

== Бозигарон ==
* [[Ҷунайд Аркин]]
* Нилуфар
* [[Ҷаҳонгир Ғаффорӣ]]
* Дориюш Асадзода
* Маврин
* Алӣ Зинди
* Мансур Матин
* Ҳамида Хайрободӣ
* Гесу
* Муртазо Аҳмадӣ
* Алӣ Мирӣ

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Филмҳои Эронӣ]]
[[Гурӯҳ:Филмҳои Туркия]]
[[Гурӯҳ:Филмҳои соли 1970]]</text>
      <sha1>52yjttgkz26rvofnol3t5flboqbv2ua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Усмоналӣ Камолиён</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293035</id>
    <revision>
      <id>1482196</id>
      <parentid>1445405</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T20:46:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>163</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Сурат.jpg|Сурат.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Fitindia|Fitindia]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Искандар Ориф|]].</comment>
      <origin>1482196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5988" sha1="3doyc7rk8qvn2sxa5212f44p5z70v7y" xml:space="preserve">{{Олим
|ном               = Усмоналӣ Камолиён
|номи аслӣ         = Камолов Усмонали Нусратович
|тасвир            =
|бар               = 
|таърихи таваллуд  = 12.01.1971
|зодгоҳ            = деҳаи Меҳробод, {{Зодгоҳ|ноҳияи Ленин|ноҳияи Рӯдакӣ}}
|таърихи даргузашт      =
|маҳалли даргузашт      = 
|шаҳрвандӣ         = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}}
|фазои илмӣ        = фалсафа ва ҷомеашиносӣ
|ҷойҳои кор        = [[Академияи илмҳои Тоҷикистон]]
|дараҷаи илмӣ      = {{Дараҷаи илмӣ|номзад|илмҳои фалсафа}}
|унвонҳои илмӣ     = 
|алма-матер        = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|Донишгоҳи Давлатии Миллии Тоҷикистон]] (1997)
|роҳбари илмӣ      = 
|шогирдони маъруф  = 
|маъруф ба         = 
|ҷоизаҳо           = 
|имзо              = 
|бари имзо         = 
|сайт              = 
|викитека          = 
|викианбор         = 
}}

'''Усмоналӣ Камолиён''' (''Камолов Усмоналӣ Нусратович,'' тахаллуси шоирӣ '''Беҳини Меҳрободӣ'''; зод. [[12 январ]]и [[1971]], деҳаи [[Меҳробод (деҳа, н. Рӯдакӣ)|Меҳробод]], [[ноҳияи Ленин]], [[ҶШС Тоҷикистон]]) — [[файласуф]], донишноманигор ва {{шоир}}&lt;nowiki/&gt;и тоҷик.

== Зиндагинома ==
Камолов Усмоналӣ Нусратович 12 январи соли 1971 дар деҳаи Меҳрободи ноҳияи Ленин ба дунё омадааст. Соли 1988 мактаби миёнаи № 71-и ҳамин ноҳияро бо баҳои аъло хатм кардаст. Соли 1989 курси яксолаи муҳосиби (Учкомбинат)-ро хатм менамояд. Соли 1997 [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|Донишгоҳи Давлатии Миллии Тоҷикистон]]ро хатм кардааст. Аз соли 1997 то соли 1999 дар Донишгоҳи Миллии Тоҷикистон (кафедраи фалсафа) ба ҳайси устоди фанни фалсафа кор кардааст. Соли 2003 аспирантураи шуъбаи «Таърихи фалсафа»-и Пажӯҳишгоҳи фалсафа, сиёсатшиносӣ ва ҳуқуқи ба номи академик А. М. Баҳоуддинови [[Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон|Академияи Илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон]]ро хатм карда, аввал ба ҳайси ходими хурди илмӣ (1999—2003), сипас ходими илмӣ (2003—2010) ва баъдтар ходими калони илмии шуъбаи «Таърихи фалсафа»-и Пажӯҳишгоҳи фалсафа, сиёсатшиносӣ ва ҳуқуқи АИ ҶТ кору фаъолият мекунад. Ҳамзамон муаллими калон (2008—2010), иҷрокунандаи вазифаи дотсент (2010—2012) ва дотсенти кафедраи [[Донишгоҳи давлатии тиҷорати Тоҷикистон|Донишгоҳи Давлатии Тиҷорати Тоҷикистон]] (2012—2015) буд.

Соли 2010 рисолаи номзадиашро таҳти унвони «Таълимоти Наҷмуддини Розӣ дар бораи ҳастӣ ва маърифат» дифоъ менамояд. Соли 2016 ёвари Президенти Академияи Илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин мегардад. Аз январи соли 2015 токунун дар [[Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик]] ба ҳайси муҳаррири редаксияи Фалсафа, дин ва ҳуқуқ кору фаъолият дорад.

== Шоирӣ ==
Усмоналӣ Камолиён шоир низ буда, бо тахаллуси Беҳини Меҳрободӣ шеър эҷод мекунад:
{{иқтибоси академикӣ|&lt;poem&gt;
Гули зебову хубу беназирам,
Ба доми ҳалқаи зулфат асирам.
Зи сар то пои ту нур асту нур аст,
Бути номеҳрубону дилпазирам.
Зи хӯи шӯху рафторам маяндеш,
Ки ҷуз ту ман касе дар бар нагирам.
Ба ҷон андар ниҳон аст меҳри покат,
Ба мағзи устухону дар замирам.
«Сарамро гар буранд бо ханҷари тез»,
Зи домони ту ҳаргиз даст нагирам.
Ба оғӯшам шабонгаҳ танг мегир,
Ҷавон гардам саҳаргаҳ, гарчи пирам.
Агар сад ҷон ҳаме дорам ба дунё,
Ба пеши пои ту ҳар шаб бимирам.
Гадои даргаҳат Беҳин ҳамеша,
Ба тахти шоҳиям ё худ вазирам.
&lt;/poem&gt;|сарчашма=}}

== Ҷоизаҳо ==

* Аълочии фарҳанги Тоҷикистон

== Осор ==
* Камолов У. Н. Учение Наджмуддина Рази о бытии и познании. — Душанбе: «Ирфон», 2013. — 192 с. — ISBN 978-99947-61-69-2

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* Суханварони водии Ҳисор. — Душанбе: «ЭР-граф», 2021. — С. 47. — 400 с. — ISBN 978-99985-59-15-8

[[Гурӯҳ:Шоирони Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>3doyc7rk8qvn2sxa5212f44p5z70v7y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Либеролисм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>300049</id>
    <revision>
      <id>1482209</id>
      <parentid>1335754</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T07:55:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>/* Инчунин */ илова</comment>
      <origin>1482209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5854" sha1="kioiz493cgc9tgwl5nqmx66rtulu8tx" xml:space="preserve">{{Мафҳумҳои либерализм}}

'''Либеролисм''' (аз {{Lang-la|liberalis}} - озод) —  дар маънои луғавӣ ба маънии озодихоҳӣ бо қавонини хос аст ва дар маънии сиёсиву фалсафӣ ба назарияҳои муртабити давлат гуфта мешавад, ки озодии фардиро муҳиммтарин ҳадафи сиёсь медонад.  

Либеролисми модерн, дар асри рӯшангарӣ реша дорад. Ба таври куллӣ, либералисм бар ҳуқуқи афрод ва баробарии фурсат таъкид ҷиддӣ дорад. Шохаҳои гуногуни либералисм мумкин аст сиёсатҳои мутафовитеро пешниҳод кунанд, вале ҳамаи онҳо ба сурати умумӣ дар мавриди чанд қоида муттаҳид ҳастанд, аз ҷумла, густариши озодии андеша ва озодии баён, таҳдиди қудрати давлатҳо, нақши босазои қонун, табодули озоди идаҳо, иқтисоди бозорӣ ё иқтисоди мухталит ва як системаи шаффофи давлатӣ. Ҳамчунин, ҳамаи либералҳо ва бархе аз ҳаводорони идологияҳои сиёсии дигар, аз чанд шакли мухталифи давлат, ки ба он либерали демократӣ гуфта мешавад, бо интихоботи озоду одилона ва ҳуқуқи яксони ҳамаи шаҳрвандон тавассути қонун ҳимоят мекунанд.  

Либералисм ба сурати як истилоҳи андешаи сиёсӣ, маъонии зиёде доштааст, вале ҳаргиз аз асли лотини вожаи libber, ба маънии озод ҷудо набудааст. Ин истилоҳ далолат дорад бар дидгоҳ ё рафтори касоне, ки гароиши аввалияшон дар сиёсат ва ҳукумат касб ё ҳифзи мизони муайяни озодӣ аз қайди назорат ё ҳидояти давлат ё авомили дигаре аст, ки мумкин аст барои иродаи инсонӣ номатлуб ба шумор ояд.  

Либералисм ба таври суннатӣ ҷунбише будааст барои таъмин ин назар, ки мардум ба таври куллӣ тобеъи ҳукумати худкома нестанд, балки дар зиндагии хусусияшон мавриди ҳимояти қонун қарор мегиранд ва дар умури умумӣ битавонанд қувваи муҷрия ҳукуматро аз тариқи як ҳайати қонунгузорӣ, ки озодона интихоб шуда бошанд, контрол кунанд.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=[صفحهء از &quot;فرهنگ جهانگیری&quot;] /|url=http://dx.doi.org/10.29171/azu_acku_risalah_pk6223_5_alif983_1618|publisher=Afghanistan Centre at Kabul University|date=1618}}&lt;/ref&gt; 

== Ихтилофи назар ==
Ба таври куллӣ, монанди дигар макотиб, бардошти яксоне аз либералисм вуҷуд надорад. Афроде монанди [[Ҷон Лок]], [[Адам Смит]], Ҷон Истворт Майл, Монтескиё ҳамагӣ либерал маҳсуб мешаванд, аммо инон дар масоиле мисли ҳудуди раводорӣ, машрӯъияти давлати рифоҳӣ ва фазилатҳои демокрасӣ бо якдигар ҳамназар нестанд. Ба ҳамин тартиб, равишҳои мухталифе барои бозгӯ кардани раванди пайдоиши либералисм вуҷуд дорад.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=A companion to Contemporary political philosophy|url=http://worldcat.org/oclc/751727462|publisher=Wiley-Blackwell|date=2011|isbn=978-1-4443-5087-6|oclc=751727462|first=Goodin, Robert E. Pettit, Philip, 1945- Pogge, Thomas Winfried|last=Menko.}}&lt;/ref&gt; Ба унвони мисол, Фредриш Фун Ҳоик онро ба ду дастаи такомулӣ ва ротсиунолистӣ тақсим мекунад, ки аввалӣ тайи садаҳо шакл гирифта ва дар [[Бритониё]]&lt;nowiki/&gt;и садаи 19 ба авҷи худ расида ва дигаре ҳосили муборизаи мутафаккирони аврупоӣ бо рӯҳониён ва феодалисм аст.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=Galston, “Liberalism”, The Encyclopedia of Political Thought, 1.|title=}}&lt;/ref&gt;
[[Акс:Libertà_della_Poesia_2.jpg|мини| Озодии шеър ( Базиликаи Санта Кросе, Флоренсия )]]
[[Акс:John_Locke.jpg|мини|116x116пкс| Ҷон Локк]]
[[Акс:Jean-Jacques_Rousseau_(painted_portrait).jpg|мини|139x139пкс| Жан Жак Руссо]]
[[Акс:AdamSmith.jpg|мини|149x149пкс| Адам Смит]]
[[Акс:Ángel_de_la_Independencia_zoom.jpg|чап|мини| Фариштаи Истиқлолият (Шаҳри Мехико)]]
[[Акс:JohnStuartMill.JPG|мини|188x188пкс| Ҷон Стюарт Милл]]

== Инчунин нигаред==
* [[Баробарии иҷтимоӣ]]
* [[Баробарҳуқуқӣ]]
* Реформизм
* Прогрессивизм

== Қайдҳо ==

[[Гурӯҳ:Фалсафаи асри XX]]
[[Гурӯҳ:Назарияҳои сиёсӣ]]
[[Гурӯҳ:Идеологияҳо]]
[[Гурӯҳ:Либерализм]]</text>
      <sha1>kioiz493cgc9tgwl5nqmx66rtulu8tx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482210</id>
      <parentid>1482209</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T07:59:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>/* Инчунин нигаред */ илова</comment>
      <origin>1482210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5848" sha1="hpafb6045six4ztx3nyxbdyb6fwmqrh" xml:space="preserve">{{Мафҳумҳои либерализм}}

'''Либеролисм''' (аз {{Lang-la|liberalis}} - озод) —  дар маънои луғавӣ ба маънии озодихоҳӣ бо қавонини хос аст ва дар маънии сиёсиву фалсафӣ ба назарияҳои муртабити давлат гуфта мешавад, ки озодии фардиро муҳиммтарин ҳадафи сиёсь медонад.  

Либеролисми модерн, дар асри рӯшангарӣ реша дорад. Ба таври куллӣ, либералисм бар ҳуқуқи афрод ва баробарии фурсат таъкид ҷиддӣ дорад. Шохаҳои гуногуни либералисм мумкин аст сиёсатҳои мутафовитеро пешниҳод кунанд, вале ҳамаи онҳо ба сурати умумӣ дар мавриди чанд қоида муттаҳид ҳастанд, аз ҷумла, густариши озодии андеша ва озодии баён, таҳдиди қудрати давлатҳо, нақши босазои қонун, табодули озоди идаҳо, иқтисоди бозорӣ ё иқтисоди мухталит ва як системаи шаффофи давлатӣ. Ҳамчунин, ҳамаи либералҳо ва бархе аз ҳаводорони идологияҳои сиёсии дигар, аз чанд шакли мухталифи давлат, ки ба он либерали демократӣ гуфта мешавад, бо интихоботи озоду одилона ва ҳуқуқи яксони ҳамаи шаҳрвандон тавассути қонун ҳимоят мекунанд.  

Либералисм ба сурати як истилоҳи андешаи сиёсӣ, маъонии зиёде доштааст, вале ҳаргиз аз асли лотини вожаи libber, ба маънии озод ҷудо набудааст. Ин истилоҳ далолат дорад бар дидгоҳ ё рафтори касоне, ки гароиши аввалияшон дар сиёсат ва ҳукумат касб ё ҳифзи мизони муайяни озодӣ аз қайди назорат ё ҳидояти давлат ё авомили дигаре аст, ки мумкин аст барои иродаи инсонӣ номатлуб ба шумор ояд.  

Либералисм ба таври суннатӣ ҷунбише будааст барои таъмин ин назар, ки мардум ба таври куллӣ тобеъи ҳукумати худкома нестанд, балки дар зиндагии хусусияшон мавриди ҳимояти қонун қарор мегиранд ва дар умури умумӣ битавонанд қувваи муҷрия ҳукуматро аз тариқи як ҳайати қонунгузорӣ, ки озодона интихоб шуда бошанд, контрол кунанд.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=[صفحهء از &quot;فرهنگ جهانگیری&quot;] /|url=http://dx.doi.org/10.29171/azu_acku_risalah_pk6223_5_alif983_1618|publisher=Afghanistan Centre at Kabul University|date=1618}}&lt;/ref&gt; 

== Ихтилофи назар ==
Ба таври куллӣ, монанди дигар макотиб, бардошти яксоне аз либералисм вуҷуд надорад. Афроде монанди [[Ҷон Лок]], [[Адам Смит]], Ҷон Истворт Майл, Монтескиё ҳамагӣ либерал маҳсуб мешаванд, аммо инон дар масоиле мисли ҳудуди раводорӣ, машрӯъияти давлати рифоҳӣ ва фазилатҳои демокрасӣ бо якдигар ҳамназар нестанд. Ба ҳамин тартиб, равишҳои мухталифе барои бозгӯ кардани раванди пайдоиши либералисм вуҷуд дорад.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=A companion to Contemporary political philosophy|url=http://worldcat.org/oclc/751727462|publisher=Wiley-Blackwell|date=2011|isbn=978-1-4443-5087-6|oclc=751727462|first=Goodin, Robert E. Pettit, Philip, 1945- Pogge, Thomas Winfried|last=Menko.}}&lt;/ref&gt; Ба унвони мисол, Фредриш Фун Ҳоик онро ба ду дастаи такомулӣ ва ротсиунолистӣ тақсим мекунад, ки аввалӣ тайи садаҳо шакл гирифта ва дар [[Бритониё]]&lt;nowiki/&gt;и садаи 19 ба авҷи худ расида ва дигаре ҳосили муборизаи мутафаккирони аврупоӣ бо рӯҳониён ва феодалисм аст.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=Galston, “Liberalism”, The Encyclopedia of Political Thought, 1.|title=}}&lt;/ref&gt;
[[Акс:Libertà_della_Poesia_2.jpg|мини| Озодии шеър ( Базиликаи Санта Кросе, Флоренсия )]]
[[Акс:John_Locke.jpg|мини|116x116пкс| Ҷон Локк]]
[[Акс:Jean-Jacques_Rousseau_(painted_portrait).jpg|мини|139x139пкс| Жан Жак Руссо]]
[[Акс:AdamSmith.jpg|мини|149x149пкс| Адам Смит]]
[[Акс:Ángel_de_la_Independencia_zoom.jpg|чап|мини| Фариштаи Истиқлолият (Шаҳри Мехико)]]
[[Акс:JohnStuartMill.JPG|мини|188x188пкс| Ҷон Стюарт Милл]]

== Инчунин нигаред==
* [[Баробарии иҷтимоӣ]]
* [[Баробарҳуқуқӣ]]
* [[Коммунизм]]
* [[Фашизм]]

== Қайдҳо ==

[[Гурӯҳ:Фалсафаи асри XX]]
[[Гурӯҳ:Назарияҳои сиёсӣ]]
[[Гурӯҳ:Идеологияҳо]]
[[Гурӯҳ:Либерализм]]</text>
      <sha1>hpafb6045six4ztx3nyxbdyb6fwmqrh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рустам Комилов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>314226</id>
    <revision>
      <id>1482193</id>
      <parentid>1423077</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T20:46:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>163</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Рустам_Комилов.jpg|Рустам_Комилов.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Fitindia|Fitindia]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Искандар Ориф|]].</comment>
      <origin>1482193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3854" sha1="t0p9nrcd9iruapc9tqzcbrur83b30ky" xml:space="preserve">{{Олим
 |ном                  = Рустам Комилов
 |номи аслӣ            = Комилов Рустам Саъдуллоевич
 |тасвир               =
}}
'''Рустам Комилов''' (''Комилов Рустам Саъдуллоевич;'' {{ВД-Дебоча}}) — [[шарқшинос]] ва [[файласуф]]и [[Тоҷикон|тоҷик]], доктори илмҳои фалсафа (1999), профессор&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tnu.tj/index.php/ru/kafedra-istorii-filosofii-i-socialn/|title=Кафедра истории философии и социальной философии|date=2024-12-20|publisher=ТНУ|lang=ru|accessdate=2025-02-12}}&lt;/ref&gt;, [[Аълочии маорифи Тоҷикистон]] (2001).

== Зиндагинома ==
Рустам Комилов 1 декабри 1963 дар ноҳияи Орҷонкидзеобод ба дунё омадааст. Хатмкардаи факултаи филологияи тоҷики [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленин]] (1985) ва аспирантураи [[Донишкадаи давлатии омӯзгории Тоҷикистон дар Панҷакент|Донишкадаи давлатии омӯзгории Тоҷикистон]] (1992) аст.

== Коронома ==
Муаллими мактаби миёна (1985—1987), омӯзгори кафедраи фалсафа ва сиёсатшиносии Институти давлатии санъати Тоҷикистон (1988—1989), омӯзго­ри кафед­раи таърихи фалсафаи ДДМТ (1992—1994), дотсент (1995—2001) ва профессори кафед­раи уму­мидо­ниш­го­ҳии фалсафаи ДМТ (2001), мудири кафедраи фалсафаи Институти фалсафаи АИ Ҷум­ҳу­рии Тоҷикистон (2002—2005), профессори кафедраи фалсафаи ДМТ (аз соли 2005).

== Фаъолияти илмӣ ==
Доираи таҳ­қи­қо­ти Рустам Комилов таърихи афкори фал­са­фӣ, иҷтимоӣ ва сиёсии хал­қи тоҷик, таърихи фалсафаи илм, фалсафаи ҳуқуқ, дин, сиё­сат ва сухан­ши­носӣ буда, муаллифи беш аз 200 кори илмӣ, методӣ ва оммавӣ мебошад.

Таҳ­ти роҳ­барии Рустам Комилов 3 нафар рисолаи ном­задӣ дифоъ кардаанд.

== Осор ==
* Таълимоти иҷтимоӣ-ор­мо­нӣ дар таърихи фалсафаи аср­ҳои 13-15 тоҷик. Д., 1993;
* Мух­тасари таърихи адён. Д., 1995;
* Сайре дар олами иқтисодии ҷаҳони ислом. Д., 1996;
* Назарияи ҷомеаи ормонӣ дар таърихи фар­ҳанги фор­су тоҷик: аз аҳди бос­тон то қарни 16. Д., 1997;
* Аз таъ­рихи афко­ри иҷтимоӣ-сиёсии аҳди Сомониён. Д., 1998;
* Фарҳанги мухтасари ҷаҳонбинӣ. Д., 2002;
* Фалсафаи ҳуқуқ. Д., 2005;

* Фалсафаи илм (ҳам­муаллиф). Д., 2008.

== Эзоҳ ==
&lt;references /&gt;

== Адбиёт ==
* {{ЭМТ|Комилов Рустам|муаллиф=А. Раҳмонқулов}}
* Энсиклопедияи олимони Донишгоҳи давлатии миллии Тоҷи­кис­тон. Д., 2008;
* Фалсафаи тоҷик аз аҳди бостон то имрӯз. Д., 2011.

[[Гурӯҳ:Фалсафашиносони Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>t0p9nrcd9iruapc9tqzcbrur83b30ky</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Далер Комилов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>314227</id>
    <revision>
      <id>1482194</id>
      <parentid>1423574</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T20:46:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>163</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Комилов_Далер.jpg|Комилов_Далер.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Fitindia|Fitindia]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Искандар Ориф|]].</comment>
      <origin>1482194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9437" sha1="kew51dyy72jy44gmiuks46afswukvhk" xml:space="preserve">{{Олим
 |ном                  = Далер Комилов
 |номи аслӣ            = Комилов Далер Рустамович
 |тасвир               =
 |бар                  = 
 |тавсифи тасвир       = 
 |таърихи таваллуд     = 28.12.1986
 |зодгоҳ               = {{Зодгоҳ|шаҳри Ваҳдат}}, [[ҶШС Тоҷикистон]]
 |шаҳрвандӣ            = {{flag|Тоҷикистон}}
 |фазои илмӣ           = [[фалсафа]]
 |ҷойҳои кор           = {{заъф|Донишкадаи забонҳо}} 
 |дараҷаи илмӣ         = {{Дараҷаи илмӣ|номзад|илмҳои фалсафӣ}}
 |унвонҳои илмӣ        = 
 |алма-матер           = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]
 |роҳбари илмӣ         = 
 |шогирдони маъруф     = 
 |маъруф ба            = 
 |мукофоту ҷоизаҳо     = 
 |имзо                 = 
 |бари имзо            = 
 |сайт                 = 
 |викитека             = 
 |викианбор            = 
}}
'''Далер Комилов''' (''Комилов Далер Рустамович''; 28.12.1986, ш. [[Ваҳдат]]) – [[файласуф]] ва [[Шарқшинос|шарқшиноси]] [[Тоҷикон|тоҷик]]. Номзади илмҳои фалсафа&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tnu.tj/index.php/ru/ob-yavleniya-o-zashchitakh-rt/70-koa/1025-komilov-daler-rustamovich/|title=КОМИЛОВ ДАЛЕР РУСТАМОВИЧ – tnu|date=2024-12-20|lang=ru-RU|accessdate=2025-02-13}}&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==
Комилов Далер Рустамович 28 декабри соли 1986 дар ноҳияи Кофарниҳон (ҳоло шаҳри Ваҳдат)-и [[Тоҷикистон|Ҷумҳурии Тоҷикистон]] дар оилаи зиёӣ ба дунё омадааст. Соли 2009 факултети шарқшиносӣ шуъбаи арабии [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]&lt;nowiki/&gt;ро хатм кардааст.  Соли 2011 курси кӯтоҳмуддатро дар Маркази васатияти давлати [[Кувайт]] ва соли 2012 курси кӯтоҳмуддати омӯзиширо дар назди [[Сафорати Амрико]] хатм намудааст. Баъди хатми донишгоҳ, фаъолияти корияшро муаллими забони форсӣ ва забони тоҷикии  [[Донишгоҳи давлатии молия ва иқтисоди Тоҷикистон|Донишкадаи андоз ва ҳуқуқ]]  шуруъ кардааст. Соли 2010  мутахассиси Раёсати илмҳои тадқиқотии Донишгоҳи миллӣ, соли 2011 мутахассиси Раёсати иттиҳодияҳои динӣ, баътар мутахассиси шуъбаи таҳсилот ва назорати таблиғоти динӣ ва соли 2012 мутахассиси пешбари Раёсати танзими анъана ва ҷашну маросимҳо (куратор), сарпарасти вазоратҳо ва кумитаҳо дар Кумитаи оид ба корҳои дин, танзими анъана ва ҷашну маросимҳои миллии назди [[Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон|Ҳукумати Ҷумхурии Тоҷикистон]] кор кардааст. Соли 2013 мутахассиси пешбари шуъбаи маъхазҳои исломӣ дар Маркази исломшиносии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон фаъолият намудааст. Соли 2014 то 2016 корманди Раёсати иттиҳодияҳои динӣ ва муҳаррири маҷаллаи «Дин ва ҷомеа» дар Кумита оид ба корҳои дин, танзими анъана ва ҷашну маросимҳои миллии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон кор кардааст. Солҳои 2017-2018 Мушовири директор дар [[Коллеҷи омори шаҳри Ваҳдат]] фаъолият намудааст. Соли 2018-2019 Сармутахассиси шуъбаи таҷрибаомӯзӣ дар Коллеҷи омӯзгорӣ ба номи Хосият Махсумоваи ДДОТ ба номи С. Айнӣ кор кардааст. Соли 2019 дар мавзуи &quot;Синошиносӣ дар Тоҷикистон дар нимаи аввали асри 19 ва ибтидои асри 20&quot; рисолаи номзадӣ ҳимоя кардааст&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tnu.tj/index.php/ru/ob-yavleniya-o-zashchitakh-rt/70-koa/1025-komilov-daler-rustamovich/|title=КОМИЛОВ ДАЛЕР РУСТАМОВИЧ – tnu|date=2024-01-26|lang=ru-RU|accessdate=2024-01-29}}&lt;/ref&gt;. Соли 2019 дар  вазифаи дотсенти кафедраи таърих ва фалсафаи  [[Донишгоҳи байнламилалӣ сайёҳи соҳибкорӣ  ва хизмат]], соли 2020 мудири кафедраи фалсафа ва фанҳои гуманитарии [[Академияи идоракунии давлатии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|Академияи идоракунии давлатии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон,]] 2021 сардори шубаи банақшагирии илм ва инноватсияи [[Донишгоҳи аграрии Тоҷикистон ба номи Шириншоҳ Шоҳтемур]], 2022 то ҳол сармутахассиси Раёсати таълим, номазди илмҳои фалсафа, дотсенти  [[Донишгоҳи байналмилалии забонҳои хориҷии Тоҷикистон|Донишгоҳи байналмилалии забонҳои хориҷии Тоҷикистон ба номи Сотим Улуғзода]] кору фаъолият дорад. Соҳаи асосии таҳқиқоти Комилов Далерро синошиносӣ ташкил медиҳад&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/istoriko-politiko-pravovye-vzglyady-ibn-sino/viewer|title=ИСТОРИКО-ПОЛИТИКО - ПРАВОВЫЕ ВЗГЛЯДЫ ИБН СИНО|website=cyberleninka.ru|accessdate=2024-01-29}}&lt;/ref&gt;.

== Осор ==
Ба қалами ӯ, 15 китоб, зиёда аз 180 мақолаҳои илмӣ-оммавӣ мебошад.

=== Китобҳо (монографияҳо) ===

* Ахлоқу одоб, — Д.: Адиб, — 2010.
* Дуоҳои иҷобатшаванда бо забонҳои тоҷикӣ, арабӣ, англисӣ, туркӣ ва русӣ.  — Д.: Адиб, — 2010.
* Луғатномаи ҷайбии тоҷикӣ, арабӣ, англисӣ, туркӣ  ва русӣ. — Д.: Адиб, — 2012.
* Дар талаби ҳикмат (ба шарофати 50-умин солгарди доктори илмҳои фалсафа профессор Рустам Комилов). — Д.:  — 2015.
* Таърихномаи мухтасар дар бораи Эшони Шоҳӣ. — Д.: — 2016. 
* Эмомалӣ Раҳмон ормони бегазанди таърихи навини миллати тоҷик. — Д.: Адиб, — 2019.
* Авиценноведения в Таджикистане в ХХ и начале ХХI. — Д.: — 2019.
* Шинохти ифротгароӣ дар ҷомеаи ҷаҳонӣ. — Д.: — 2020. 
* Нақши Пешвои миллати дар тарбияи ҷавонон. — Д.: Адиб, — 2020&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://istina.msu.ru/workers/717955007/all/|title=Комилов Далер Рустамович — профиль {{!}} ИСТИНА|website=istina.msu.ru|accessdate=2025-02-13}}&lt;/ref&gt;.
* Таърихи идоракунии давлатӣ (монография). — Д.: — 2021.
* Ҳикмати Пешво (монография) — Д.: — 2023.

=== Китобҳои дарсӣ ===

* Тасаввуф (дастури таълимӣ). — Д.: — 2015.ъ
* Диншиносӣ. — Д.: — 2020.
* Таърихи фалсафаи тоҷик. — Д.: — 2024.
* Ҳикмати ватандорӣ (дастури таълимӣ). — Д.: — 2024.

== Мукофотҳо ==
Соли 2017 бо Сипосномаҳои Мақомоти иҷроияи ҳокимияти маҳаллӣ ва бахши ҷавонони шаҳри Ваҳдат, соли 2018 Ифтихорномаи Коллеҷи омори шаҳри Ваҳдат, Аълочии фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон соли 2019, [[Аълочии маорифи Тоҷикистон|Аълочии маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон]] соли 2020, Аълочи телевезион ва радиои назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон, Аълочии матбуоти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Ифтихорномаи Ҳизби халқии демократии Ҷумҳурии Тоҷикистон қадрдонӣ карда шуд.

== Эзоҳ ==</text>
      <sha1>kew51dyy72jy44gmiuks46afswukvhk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абдулвоҳид Шамолов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>314229</id>
    <revision>
      <id>1482195</id>
      <parentid>1443316</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T20:46:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>163</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Шамолов_Абдулвоҳид.jpg|Шамолов_Абдулвоҳид.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Fitindia|Fitindia]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Искандар Ориф|]].</comment>
      <origin>1482195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9212" sha1="scod3qba84pexyyadf50t9l7cbdk54o" xml:space="preserve">{{Олим
 |ном                  = Абдулвоҳид Шамолов
 |номи аслӣ            = Шамолов Абдулвоҳид Абдуллоевич
 |тасвир               =
 |бар                  = 
 |тавсифи тасвир       = 
 |таърихи таваллуд     = 29.09.1958
 |зодгоҳ               = {{Зодгоҳ|ноҳияи Кӯлоб}}, [[ҶШС Тоҷикистон]]
 |шаҳрвандӣ            = {{flag|Тоҷикистон}}
 |фазои илмӣ           = [[таърих]]
 |ҷойҳои кор           = Сафорати Иттиҳоди Шуравӣ дар [[Кобул]], Шурои вазирони Тоҷикистон, Кумитаи кор бо ҷавонони назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон, [[Институти фалсафа, сиёсатшиносӣ ва ҳуқуқи ба номи А.Баҳоваддинов]], Дастгоҳи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, филиали Донишгоҳи давлатии Москва дар шаҳри Душанбе.  
 |дараҷаи илмӣ         = {{Дараҷаи илмӣ|доктор|илмҳои фалсафа}}
 |унвонҳои илмӣ        = 
 |алма-матер           = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон| Университети давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленин]]
 |роҳбари илмӣ         = 
 |шогирдони маъруф     = 
 |маъруф ба            = 
 |мукофоту ҷоизаҳо     = 
 |имзо                 = 
 |бари имзо            = 
 |сайт                 = 
 |викитека             = 
 |викианбор            = 
}}
'''Абдулвоҳид Шамолов''' (''Шамолов Абдулвоҳид Абдулоевич;'' зод. [[29 сентябр|29 сентябри]] [[1958]], [[Кӯлоб]]) — [[файласуф]] ва мутафаккири тоҷик, доктори илмҳои фалсафа (2002), профессор&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://istina.ipmnet.ru/workers/410568727/all/|title=Шамолов Абдулвохид Абдуллаевич — профиль {{!}} ИСТИНА|website=istina.ipmnet.ru|lang=ru|accessdate=2024-01-30}}&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==
Абдулвоҳид Абдулоевич Шамолов 29 сентябри 1958 дар шаҳри Кӯлоб таваллуд шудааст. Мактаби № 7 шаҳри Кӯлобро хатм кардааст. Хатмкардаи факултаи шарқшиносии Тоҷикистон [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]. Баъди хатми соли чаҳоруми таҳсил тариқи Сарраёсати 10-уми [[Вазорати мудофиаи Иттиҳоди Шуравӣ]] аз соли 1979 то соли 1981 дар [[Ҷумҳурии Демократии Афғонистон|Ҷумҳурии демократии Афғонистон]] ба сифати афсар, соли 1982 то соли 1987 дар дастгоҳи мусташорияти иқтисодии Сафорати Иттиҳоди Шуравӣ дар [[Кобул]] фаъолият кардааст. Соли 1990 дар бахши аспирантура дохил шуда, соли 1991 рисолаи номзадӣ дифоъ кардааст. Баъдан ба ҳайси муовини Сарраёсати АД-и Шурои вазирони Тоҷикистон, Сардори раёсати Кумитаи кор бо ҷавонони назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон (1997—2002), муовини раиси ХДМТ (2002—2004), Директори [[Институти фалсафа, сиёсатшиносӣ ва ҳуқуқи ба номи А.Баҳоваддинов]] [[Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон]] (2009 −2011)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://anrt.tj/tj/khabar-o/516-r-namoii-kitobi-ta-rikhi-falsafai-khal-i-to-ik-az-zamoni-adim-to-asri-xv|title=Рӯнамоии китоби «Таърихи фалсафаи халқи тоҷик: аз замони қадим то асри XV»|website=anrt.tj|accessdate=2024-01-30|archivedate=2024-01-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240130054857/https://anrt.tj/tj/khabar-o/516-r-namoii-kitobi-ta-rikhi-falsafai-khal-i-to-ik-az-zamoni-adim-to-asri-xv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://khovar.tj/rus/2011/09/a-shamolov-tadzhikistan-na-praktike-pokazal-svoyu-priverzhennost-sotrudnichestvu-s-afganistanom/|title=А.Шамолов: «Таджикистан на практике показал свою приверженность сотрудничеству с Афганистаном» {{!}} НИАТ &quot;Ховар&quot;|lang=ru-RU|accessdate=2024-01-30}}&lt;/ref&gt;, муовини раиси Дастгоҳи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон (2016—2019) фаъолият карда, аз соли 2019 то ҳол мудир ва профессори&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sputnik.tj/20150709/1015954564.html|title=Шамолов: гуруҳҳои тундрав нақшаи ҳамла ба Тоҷикистонро доранд|author=Sputnik Тоҷикистон|website=Sputnik Тоҷикистон|date=20150709T1601+0500|lang=tg|accessdate=2024-01-30}}&lt;/ref&gt; кафедраи филиали Донишгоҳи давлатии Москва дар шаҳри Душанбе фаолият дорад.

Дар конференсияҳои байналмилалии [[Русия|Руссия]], [[Қазоқистон]], [[Қирғизистон]], [[Озарбойҷон]], [[Ӯзбекистон|Узбекистон]], [[Афғонистон]], [[Туркия]], [[Покистон]], [[Ҳиндустон]], [[Эрон]], [[Кореяи Ҷанубӣ|Корея]], [[Сингапур]], [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Хитой]], [[Хорватия]], [[Суэд|Шветсия]], [[Олмон]], [[Фаронса]], [[Белгия]] ва дигар кишварҳо маърӯза ва баромад намудааст.

== Ҷоизаҳо ==
Барои мардонагӣ ва далерӣ ҳангоми иҷрои қарзи башардӯстона дар Афғонистон бо орденҳои «Ситораи сурх», «Барои мардонагӣ ва ҷасорат», ҳамчунин, 14 медалҳои Афғонистон, Иттиҳоди Шуравӣ ва Итифоқи собиқадорони Афғонистон дар Россия «Барои шуҷоат», «Барои ҷасорат» ва чандин орденҳои дигар сарфароз гардидааст.

== Осор ==
;Сиёсатшиносӣ
* Абу Ханифа и возрождение национального самосознания таджиков. — Д.: Дониш, — 2009, —320 с.
* Геополитичекие игры. — Д.: Дониш, — 2015, — 133 стр.
* Этнонациональные и современные праздники. — Д.:, — 2016, — 101 с.

;фалсафа
* Этика Абухамида Газали и Насириддина Туси: сравнительный анализ. — Д.: Ирфон, — 1994. — 180 с.
* Политическая философия Абухамида Газали. — Д.: Дониш, —1996. — 330 с.
* Философия поэзии предков. —Д.: Авесто, — 1999, — 92 с.
* Философия Мотуриди Самарканди. — Д.: Авесто, — 2000, — 286 с.
* Философские воззрения Абухамида Газали. — Д.: Дониш, — 2002, — 365 с.
* Философия теологии Абухамида Газали. — Д.: Пайванд, —2008. — 476 с.
* Место «Возрождения наук» Абухамида Газали в мире ислама. — Д.:, Пайванд, — 2008. — 123 с.
* Жизнь и творческое наследие Абу Ханифы. — Д.: Дониш, — 2009. — 317 с.
* Калам Моварауннахра. — Д.: Дониш, — 2014. — 534 с.
* Философия нанонауки. — Д.: Дониш, — 2023.

;Ҷомеашиносӣ
* Вопросы молодежной политики в Республике Таджикистан. — Д.: Ирфон, —1994 — 287 с.
* Осори Ибни Сино. бо забонҳои тоҷикӣ ва русӣ. — Д.: Дониш, — 2010.
* Алии Ҳамадонӣ. Захирату-л-мулук. —Д.: Ирфон, —1994.
* Носири Хусрав. Рисолаҳои фалсафӣ. —Д.: Ирфон, — 2004, — 407 с.
* Хоҷа Аҳрори Валӣ ва пайравони ӯ. — Д.: Дониш, — 2004.
* Абӯҳомид Муҳаммад Ғазолӣ. Эҳё улумиддин. — Д.: Дониш, — 2008.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
[[Гурӯҳ:Фалсафашиносони Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>scod3qba84pexyyadf50t9l7cbdk54o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бобо Ҳамдамов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>314268</id>
    <revision>
      <id>1482180</id>
      <parentid>1441133</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T20:45:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>163</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Нимпайкараи_Бобо_Ҳамдамов_дар_маркази_деҳаи_Зарафшони_н._Ҷаббор_Расулов.jpg|Нимпайкараи_Бобо_Ҳамдамов_дар_маркази_деҳаи_Зарафшони_н._Ҷаббор_Расулов.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Fitindia|Fitindia]] because: per [[</comment>
      <origin>1482180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22852" sha1="pdsagblex4k57sfjee19h2xoaifsos0" xml:space="preserve">{{Ходими давлатӣ
 |мухотаб              = 
 |ном                  = Бобо Ҳамдамов
 |номи аслӣ            = 
 |тасвир               = Бобо Хамдамов.jpg
 |бар                  = 
 |тавсифи тасвир       = 
 |нишон                = 
 |имзои нишон          = 
 |бари нишон           =

&lt;!—ИТТИЛООТ ДАР БОРАИ ВАЗИФА--&gt;
 |вазифа               = Раиси [[Суди Олии ҶШС Тоҷикистон]]
 |парчам               = 
 |пешгузашта           = 
 |ҷонишин              = С. Мамедов
 |аввалдавр            = [[соли 1929]]
 |охирдавр             = [[соли 1932]]
 |вазифа_2             = [[Раиси шаҳри Сталинобод]]
 |парчам_2             = 
 |парчам2_2            =
 |пешгузашта_2         = Л. Ризоев
 |ҷонишин_2            = А. Ёрмуҳаммадов
 |аввалдавр_2          = [[соли 1932]]
 |охирдавр_2           = [[соли 1933]]
 
 |викианбор            = 
}}
'''Бобо Ҳамдамов''' ({{ВД-Дебоча}}) — давлатмарди шӯравии тоҷик, аввалин Раиси [[Суди Олии ҶШС Тоҷикистон]], [[Раиси шаҳри Душанбе|Раиси шаҳри Сталинобод]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1403022541|title=ХАМДАМОВ Бобо {{!}} ЦентрАзия|website=centrasia.org|accessdate=2024-01-31}}&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==
Бобо Ҳамдамов  соли 1902 дар деҳаи Ярми ноҳияи Масчо  ба дунё омадааст&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20140414/makhallya-zarafshon-2-pereimenovana-v-chest-bkhamdamova|title=Махалля Зарафшон-2 переименована в честь Б.Хамдамова {{!}} Новости Таджикистана ASIA-Plus|website=www.asiaplustj.info|accessdate=2024-01-31}}&lt;/ref&gt;. Солҳои 1921—1922 коргари корхонаҳои навоҳии [[Фарғона]] буд. Солҳои 1923—1924 ихтиёрӣ ба сафҳои [[Артиши Сурх]] дохил шуда, ба сифати роҳбалад ва мукташиф (разведчик) дар отряди 4-уми ихтиёрии полки аскарони савораи 12-ум хидмат кардааст. Солҳои 1924—1925 раиси шӯрои деҳоти [[Палдорак (деҳа, н. Масчо)|Палдорак]]&lt;nowiki/&gt;и ноҳияи Масчо, солҳои 1925—1926 раиси Кумитаи иҷроияи вилояти Ӯротеппа, солҳои 1926—1928 раиси Суди ҳавза (округ)-и вилояти Ӯротеппаву Панҷакент буд. Аз моҳи марти соли 1928 то моҳи январи соли 1929 дар вазифаи Раиси суди калони ҶМШС Тоҷикистон фаъолият намудааст. Аз моҳи январи соли 1929 то моҳи августи соли 1929 ҷонишини раиси Кумитаи иҷроияи вилояти Кӯлоб буд. Ҳамон сол дубора раиси Суди калони ҶМШС Тоҷикистон таъйин шуд. Баъди 26 октябри соли 1929 бо қарори Кумитаи Иҷроияи Марказии [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] таъсис ёфтани Суди олӣ нахустин раиси Суди Олии ҶШС Тоҷикистон ва муовини Комиссари Халқии Адлия оид ба қисми судӣ гардид ва дар ин вазифа то соли 1932 кор кард.

Бобо Ҳамдамов узви Кумитаи иҷроияи марказии Шӯроҳои ҶМШС Тоҷикистон (интихоботи якум, дуюм, сеюм) ва узви Президиуми Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон (интихоботи чорум) буд ва ба ҳайси намояндаи Ҳукумати Тоҷикистон дар чанде аз ноҳияҳо дар таъсиси мактабҳо, сохтмони роҳҳо, ислоҳоти замин, воридкунии техникаи хоҷагии қишлоқ, обёрии заминҳо, ташкил намудани хоҷагиҳои коллективӣ ва шӯроҳо саҳм гузоштааст.

Солҳои 1932—1933 Бобо Ҳамдамов бо пешниҳод ва дастгирии [[Шириншо Шотемур|Шириншоҳ Шотемур]] — Раиси Президиуми Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон, дар вазифаи Раиси шӯрои вакилони халқи шаҳри Сталинобод фаъолият намудааст, яъне дуюмин раиси шаҳри Сталинобод буд.

Бобо Ҳамдамов моҳи июни соли 1933 дар асоси мактубҳои беимзо ба иштирок дар созмони миллатгароёнаи зидди инқилобӣ гунаҳгор гардида, 8 моҳ — то моҳи марти соли 1934 дар маҳбаси Раёсати муттаҳидаи сиёсии давлатии назди Шӯрои комиссарони халқии ИҶШС — мақомоти махсуси амнияти давлатии ИҶШС (ОГПУ при СНК СССР), дар шаҳри Тошканд нигоҳ дошта шуд. Бегуноҳиаш исбот гашт. Аз маҳбас озод шуда, ба сафи Ҳизби коммунист барқарор гардид.

Ӯсолҳои 1935—1936 муовини сардори хоҷагии коммуналӣ ва заминсозии Тоҷикистон буд. Солҳои 1936—1937 колхозчии колхози «Коммуна»-и ноҳияи Масчо ва раиси Ҷамъияти матлуботи ин ноҳия, муовини сардори раёсати хоҷагии коммуналӣ ва заминсозии Тоҷикистон буд.

Солҳои таъқибот (репрессияи солҳои сиюм) ӯ дубора бо туҳмат, ки гӯё узви созмони зиддишӯравии буржуазии миллатгароӣ бошад, аз июли соли 1937 то майи соли 1939 дар маҳбаси тафтишотии Комиссариати халқии умури дохилаи (Народный комиссариат внутренних дел) шаҳри Сталинобод нигоҳ дошта шуд. Баъди исботи бегуноҳӣ ва озодшавӣ аз ҳабсхона, моҳи январи соли 1940 ба сафи Ҳизби коммунист барқарор гардид.

Бобо Ҳамдамов солҳои 1940—1954 муовини раиси Ҷамъияти хӯроквории шаҳри Ӯротеппа, раиси Ҷамъияти матлубот, сардори Раёсати кишоварзӣ, раиси колхози «Коммуна» ва раиси колхози ба номи Андреев дар ноҳияи Масчо буд. Солҳои 1954—1955 ба ҳайси намояндаи ваколатдори Вазорати маҳсулоттаёркунии Иттифоқи Шӯравӣ дар ноҳияҳои Масчо ва Пролетар адои хидмат намудааст.

Соли 1954 баъди қабули қарори Шӯрои Вазирони ҶШС Тоҷикистон дар бораи аз ноҳияҳои кӯҳӣ ба водӣ кӯчонидани аҳолӣ бо супориши Ҳукумати ҷумҳурӣ Бобо Ҳамдамов роҳбарии кӯчонидани аҳолии якчанд деҳаи Масчои куҳнаро ба уҳда гирифт ва аввалин шуда бо ҳамдеҳагони худ ва мардуми деҳоти дигари ин ноҳияи кӯҳистон ба [[Ноҳияи Ҷаббор Расулов|ноҳияи Пролетар]] кӯчид.

Солҳои 1955—1963 дар колхози ба номи Молотови ин ноҳия (баъд номи Молотов ба «Ленинград» иваз шуд) сардори бригадаи сохтмончиён, муовини раис, дар колхози навбунёди «Ҳаёти нав» дар вазифаи раиси аввалини ин хоҷагӣ ва ҷонишини раис кор кардааст.

Ӯ узви сексияи тоҷикистонии собиқадорони инқилоб ва ҷанг дар назди Хонаи афсарони шаҳри Душанбе буд. Ӯ соли 1963 ба нафақа баромадааст. Нафақагир барои хидматҳои махсус дар назди Ҳукумати Тоҷикистон буд.

== Даргузашт ==
Бобо Ҳамдам соли 1972 дар синни 70-солагӣ вафот кардааст. Дар қабристони деҳаи [[Зарафшон (деҳа, н. Ҷаббор Расулов)|Зарафшон]]&lt;nowiki/&gt;и ноҳияи Пролетар (ҳоло Ҷаббор Расулов) ба хок супурда шудааст.

== Ҷоизаҳо ==
Бобо Ҳамдамов барои хидматҳояш дар назди халқу ватан бо ордену медалҳо ва ифтихорномаҳо қадр шудааст: 
* Ордени Байрақи Сурхи Меҳнати РСС Тоҷикистон (Қарори Президиуми КИМ РСС Тоҷикистон аз 3.12.1932, протоколи № 31);

* Медали «Барои меҳнати шуҷоатнок дар Ҷанги Бузурги Ватании солҳои 1941—1945» (Қарори Президиуми Шӯрои Олии ИҶШС аз 6.06.1945);

* Медали «Барои меҳнати шуҷоатнок» ба муносибати ҷашни 100-солагии В. И. Ленин (аз номи Президиуми Шӯрои Олии ИҷШС мукофотонида шудааст. 28.3.1970);

* Ифтихорномаи КМ ҲК Тоҷикистон, Президиуми Шӯрои Олии Тоҷикистон ва Шӯрои Вазирони Тоҷикистон (№ 310, ш. Душанбе, 1967);

== Некдошт ==
# Дар асоси қарори Кумитаи иҷроияи вакилони ноҳияи Пролетар (ҳоло Ҷаббор Расулов) аз 20.02.1991, № 64, колхози «Съезди 22 партия» ва кӯчаи марказии деҳаи Зарафшони ин ноҳия ба номи Бобо Ҳамдамов гузошта шудааст;
# Мувофиқи қарори Ҳукумати шаҳри Душанбе аз 1.02.1995, № 72 ва Қарори Раиси ноҳияи Фрунзеи (ҳоло Сино) ш. Душанбе, № 479, аз 5. 11. 2002, маҳаллаи Зарафшон-2 -и пойтахт ба номи Бобо Ҳамдамов номгузорӣ гардида, лавҳаи хотираи абадии ин арбоби давлатию ҷамъиятӣ дар девори шимолии бинои 2 М −1-и ин маҳалла насб карда шуд. Маросими насби лавҳаи хотираи абадӣ 13 апрели соли 2014 сурат гирифт;
# Мувофиқи қарори Ҳукумати ноҳияи Ҷаббор Расулов аз 3.09.1995 дар маркази деҳаи Зарафшони ноҳияи Ҷаббор Расулов нимпайкараи биринҷии Бобо Ҳамдамов гузошта шудааст;
# Мувофиқи қарори раиси ноҳияи Ҷаббор Расулов аз 29. 7. с. 2002, таҳти № 122 ва қарори раиси вилояти Суғд аз 19.08. 2002 таҳти № 192 ҷашни 100-солагии Бобо Ҳамдамов дар ноҳияҳои Ҷаббор Расулов, Мастчоҳ ва Кӯҳистони Мастчоҳ таҷлил гардид. Ба ин муносибат яке аз кӯчаҳои марказии шаҳраки Бӯстони ноҳияи Мастчоҳ ба номи Бобо Ҳамдамов гузошта шуд;
# Мувофиқи қарори раиси ноҳияи Ҷаббор Расулов аз 12.11.2012, таҳти № 603 дар ноҳия 110-солагии Бобо Ҳамдамов ҷашн гирифта шуд. Ба ин муносибат бо ташаббуси домоди хонавода — Арбоби илм ва техникаи Тоҷикистон, доктори илми тиб, профессор, асабпизишк, зиндаёд Рачабалиев Шералӣ ва бо дастгирии Ҳукумати ноҳияи Ҷаббор Расулов осорхонаи шахсии Бобо Ҳамдамов таъсис ва ифтитоҳ гардид;
# Дар асоси қарори раиси ноҳияи Ҷаббор Расулов аз 26.11. 2015, № 596, номи осорхонаи шахсӣ ба номи Хона — осорхонаи Бобохон Ҳамдамов иваз карда шудааст. Соли 2019 Хона — осорхонаи ба номи Бобо Ҳамдамов дар ноҳияи Ҷаббор Расулов барои иштироки фаъолона дар Озмуни ҷумҳуриявии осорхонаҳо таҳти унвони «Оинаи таърих» бо Дипломи Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон сарфароз гардидааст;
# Бо қарори Маҷлиси вакилони халқи вилояти Суғд, даъвати чорум аз 25.12.2014, № 529, мактаби таҳсилоти асосии № 30-и ноҳияи Кӯҳистони Мастчоҳ ба номи Бобохон Ҳамдамов гузошта шудааст;
# Расм ва маълумоти мухтасар оид ба ҳаёт ва фаъолияти Бобо Ҳамдамов дар Осорхонаи миллии Тоҷикистон ва осорхонаҳои таърихӣ — кишваршиносии шаҳрҳои Хуҷанд, Истаравшан, Кӯлоб, Панҷакент, ноҳияҳои Данғара, Абдураҳмони Ҷомӣ, Темурмалик, Ҷаббор Расулов (ҷамоати Ғӯлакандоз) ва Осорхонаи ба номи Саидалӣ Вализода (дар зерсохтори Муҷтамаи ҷумҳуриявии осорхонаҳои Кӯлоб) маҳфузанд.


== Нигористон ==
&lt;gallery&gt;
Хона_-_осорхона.jpg|Хона - осорхонаи Бобо Ҳамдамов дар ноҳияи Ҷаббор Расулов 
Намое аз кӯчаи ба номи Бобо Ҳамдамов дар маҳаллаи Зарафшони ш. Душанбе.jpg|Намое аз кӯчаи ба номи Бобо Ҳамдамов дар маҳаллаи Зарафшони ш. Душанбе
Намояндагони Тоҷикистон бо кормандони Шӯрои ш. Ленинград. Б. Ҳамдамов дар қатори аввал, дар байн. Ш. Ленинград, феврали соли 1933.jpg|Намояндагони Тоҷикистон бо кормандони Шӯрои ш. Ленинград. Б. Ҳамдамов дар қатори аввал,  дар байн. Ш. Ленинград, феврали соли 1933.
Б. Ҳамдамов бо мутахассисони ш. Ленинград. Аз рост якум. Ш. Сталинобод, с. 1933.jpg|Б. Ҳамдамов бо мутахассисони ш. Ленинград. Аз рост якум. Ш. Сталинобод, с. 1933.
Б. Ҳамдамов – муовини сардори Раёсати хоҷагии коммуналӣ ва заминсозии РСС Тоҷикистон бо ҳамкоронаш. 31 октябри с. 1935.jpg|Б. Ҳамдамов – муовини  сардори Раёсати хоҷагии коммуналӣ ва заминсозии РСС Тоҷикистон бо ҳамкоронаш. 31 октябри с. 1935.
Б. Ҳамдамов бо фарзандаш Ғуломҷон ва таърихшинос, академики оянда Аҳрор Мухторов.jpg|Б. Ҳамдамов бо фарзандаш Ғуломҷон ва таърихшинос, академики оянда Аҳрор Мухторов.
Аз чап ба рост - Пӯлод Ҳомидов, Бобо Ҳамдамов, Ғуломҷон Ҳамдамов ва Аҳрор Мухторов. Ш. Сталинобод, с. 1950.jpg|Аз чап ба рост: Пӯлод Ҳомидов, Бобо Ҳамдамов, Ғуломҷон Ҳамдамов ва Аҳрор Мухторов. Ш. Сталинобод, с. 1950.
&lt;/gallery&gt;

== Филмҳои ҳуҷҷатӣ ==
* «Ҳақиқати таърих — ҳақиқати ҳаёт». Муаллиф ва коргардон Шавкат Муҳаммадиев. Шабакаи телевизиони «Тоҷикистон». 17 июни с. 2013;
* Навори ҳуҷчатии иттилоотӣ дар бораи номгузории маҳалла дар шаҳри Душанбе. 13 апрели с. 2014. (Дар барномаҳои «Ахбор»-и шабакаҳои телевизионии «Тоҷикистон», «Сафина», «Ҷаҳоннамо», «Пойтахт» пахш шудааст);
* Навори ҳуҷҷатии иттилоотӣ дар бораи Хона — осорхонаи Бобо ҳамдамов. Барномаи «Ахбор»-и телевизиони «Сафина». Дар вилояти Суғд намоиш дода шудааст. С. 2018;
* Навори ҳуҷҷатии иттилоотӣ дар бораи номгузории мактаби № 30, ноҳияи Кўҳистони Мастчоҳ. Аз тарафи телевизиони Суғд пахш шудааст.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭСТ|Ҳамдамов Бобо|8|саҳ=361|муаллиф= }}
* Ҳамдамов Бобо // [[Донишномаи Душанбе]]. — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2016. — С. 660—661. — 732 с. — ISBN 978-99947-33-89-7.
* Ҷалол Икромӣ. «Он чӣ аз сар гузашт». Ёддоштҳо. Душанбе, 2009.
* Сорбон. Куллиёт. Ҷилди 6. Душанбе, «Эҷод», 2009.
* «Родмарди ҷонфидо», Душанбе, нашриёти «Ирфон», 2001. (Маҷмӯаи мақолаҳо, хотираҳо, шеърҳо дар бораи Б. ҳамдам. Ёддоштҳои Б. Ҳамдам (саҳ.72-118).
* &quot;Бо номи халқ. Хотираҳои Б. ҳамдам. Ба чоп тайёркунанда Дилафрӯз Икромӣ. Нашриёти «Ирфон», Душанбе, с. 1976.
* «Солдат революции». Статья. Автор И. Каландаров. Журнал «Социализм: теория и практика», № 1- 2, (13-14), 2002.
* «Бобо ҳамдам — председатель Сталинабада». Статья. Автор И. Каландаров. Газета «Паёми Душанбе», 19.11. 2004 г.
* «Таърихро корнамоиҳои арзандаи фарзандони бонангу номус ба вуҷуд овардаанд». Мақола. Муаллиф Барнои Валӣ. Рӯзномаи «Инсон ва қонун». № 3 (184). Марти с. 2017.
* «Ҳақбин. Мақола. Муаллиф Умари Шерхон. Рӯзномаи „Минбари халқ“, № 45 (1181), 31.10. 2018.
* „Бобохон ҳамдамов кӣ буд?“. Мақола. Муаллиф ҳусейни Нарзулло. Рӯзномаи „Садои мардум“, № 11(3961), 26.1.2019.
* „Мубориз“. Мақола. Муаллифон Шералӣ Раҷабалиев, Сайфуллоҳи Муллоҷон. „ҷавонони Тоҷикистон“, № 44 (9626), 31.10.2019.
* „ҳаёти пурталотуми як муборизи воқеӣ“. Мақола. Муаллифон Шералӣ Раҷабалиев, Сайфуллоҳи Муллоҷон. Рӯзномаи „Машъал“, № 12 (8025), 25.4.2020.
* „ҳақшинос“. Мақола. Муаллиф Умари Шерхон. Рӯзномаи „Ҷумҳурият“, № 212 (24067) 28.10.2020.
* Ёде аз корнома». Мақола. Муаллифон Шарифҷон Шарифов, Фаридун Миракзода. Рӯзномаи «Минбари халқ», № 50 (1396), 21.12. 2022.
* «Улица в Душанбе названа именем Бобо Хамдамова». Статья. Автор Талъат Нигорова. Газета «Вечерний Душанбе», 15 апреля 2014 г.
* «Хӯшаҳо аз гӯшаи хотироти падар». Пора аз достони мустанад. Муаллиф Мирзо Шукурзода. «Адабиёт ва санъат», № 3(2233), 18.1.2024.
* «Бобохон Ҳамдамов — нахустин раиси Суди Олии ҶШС Тоҷикистон». Муаллиф Раҷабалиев Ш. // Машъал. — Мастчоҳ, 30 марти 2017.

== Пайвандҳо ==
* {{Cite web|url=http://www.jumhuriyat.tj/index.php?art_id=15481|title=Бобобхон Ҳамдамов – авалин раиси Суди Олии Тоҷикистон|author=Мунаввари сафар|website=www.jumhuriyat.tj|date=2014-08-13|publisher=Нашрияи расмии Тоҷикистон - «Ҷумҳурият»|accessdate=2021-02-23}}
* {{Cite web|url=http://sadoimardum.tj/far-ang/bobohon-amdamov-k-bud-porae-az-r-zgori-nahustin-raisi-sudi-olii-mamlakat/|title=Бобохон Ҳамдамов кӣ буд?|author=Ҳусейни Назрулло|website=sadoimardum.tj|date=2019-01-26|publisher=«Садои мардум»|lang=tg|accessdate=2021-02-23|archivedate=2021-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210418153634/http://sadoimardum.tj/far-ang/bobohon-amdamov-k-bud-porae-az-r-zgori-nahustin-raisi-sudi-olii-mamlakat/}}

[[Гурӯҳ:Даргузаштагони ноҳияи Ҷаббор Расулов]]</text>
      <sha1>pdsagblex4k57sfjee19h2xoaifsos0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482181</id>
      <parentid>1482180</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T20:45:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>163</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Б._Ҳамдамов_бо_фарзандаш_Ғуломҷон_ва_таърихшинос,_академики_оянда_Аҳрор_Мухторов.jpg|Б._Ҳамдамов_бо_фарзандаш_Ғуломҷон_ва_таърихшинос,_академики_оянда_Аҳрор_Мухторов.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Fitindia|Fitindia</comment>
      <origin>1482181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22549" sha1="q30sisf23tirgn8nj696ykah4zbxatl" xml:space="preserve">{{Ходими давлатӣ
 |мухотаб              = 
 |ном                  = Бобо Ҳамдамов
 |номи аслӣ            = 
 |тасвир               = Бобо Хамдамов.jpg
 |бар                  = 
 |тавсифи тасвир       = 
 |нишон                = 
 |имзои нишон          = 
 |бари нишон           =

&lt;!—ИТТИЛООТ ДАР БОРАИ ВАЗИФА--&gt;
 |вазифа               = Раиси [[Суди Олии ҶШС Тоҷикистон]]
 |парчам               = 
 |пешгузашта           = 
 |ҷонишин              = С. Мамедов
 |аввалдавр            = [[соли 1929]]
 |охирдавр             = [[соли 1932]]
 |вазифа_2             = [[Раиси шаҳри Сталинобод]]
 |парчам_2             = 
 |парчам2_2            =
 |пешгузашта_2         = Л. Ризоев
 |ҷонишин_2            = А. Ёрмуҳаммадов
 |аввалдавр_2          = [[соли 1932]]
 |охирдавр_2           = [[соли 1933]]
 
 |викианбор            = 
}}
'''Бобо Ҳамдамов''' ({{ВД-Дебоча}}) — давлатмарди шӯравии тоҷик, аввалин Раиси [[Суди Олии ҶШС Тоҷикистон]], [[Раиси шаҳри Душанбе|Раиси шаҳри Сталинобод]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1403022541|title=ХАМДАМОВ Бобо {{!}} ЦентрАзия|website=centrasia.org|accessdate=2024-01-31}}&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==
Бобо Ҳамдамов  соли 1902 дар деҳаи Ярми ноҳияи Масчо  ба дунё омадааст&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20140414/makhallya-zarafshon-2-pereimenovana-v-chest-bkhamdamova|title=Махалля Зарафшон-2 переименована в честь Б.Хамдамова {{!}} Новости Таджикистана ASIA-Plus|website=www.asiaplustj.info|accessdate=2024-01-31}}&lt;/ref&gt;. Солҳои 1921—1922 коргари корхонаҳои навоҳии [[Фарғона]] буд. Солҳои 1923—1924 ихтиёрӣ ба сафҳои [[Артиши Сурх]] дохил шуда, ба сифати роҳбалад ва мукташиф (разведчик) дар отряди 4-уми ихтиёрии полки аскарони савораи 12-ум хидмат кардааст. Солҳои 1924—1925 раиси шӯрои деҳоти [[Палдорак (деҳа, н. Масчо)|Палдорак]]&lt;nowiki/&gt;и ноҳияи Масчо, солҳои 1925—1926 раиси Кумитаи иҷроияи вилояти Ӯротеппа, солҳои 1926—1928 раиси Суди ҳавза (округ)-и вилояти Ӯротеппаву Панҷакент буд. Аз моҳи марти соли 1928 то моҳи январи соли 1929 дар вазифаи Раиси суди калони ҶМШС Тоҷикистон фаъолият намудааст. Аз моҳи январи соли 1929 то моҳи августи соли 1929 ҷонишини раиси Кумитаи иҷроияи вилояти Кӯлоб буд. Ҳамон сол дубора раиси Суди калони ҶМШС Тоҷикистон таъйин шуд. Баъди 26 октябри соли 1929 бо қарори Кумитаи Иҷроияи Марказии [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] таъсис ёфтани Суди олӣ нахустин раиси Суди Олии ҶШС Тоҷикистон ва муовини Комиссари Халқии Адлия оид ба қисми судӣ гардид ва дар ин вазифа то соли 1932 кор кард.

Бобо Ҳамдамов узви Кумитаи иҷроияи марказии Шӯроҳои ҶМШС Тоҷикистон (интихоботи якум, дуюм, сеюм) ва узви Президиуми Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон (интихоботи чорум) буд ва ба ҳайси намояндаи Ҳукумати Тоҷикистон дар чанде аз ноҳияҳо дар таъсиси мактабҳо, сохтмони роҳҳо, ислоҳоти замин, воридкунии техникаи хоҷагии қишлоқ, обёрии заминҳо, ташкил намудани хоҷагиҳои коллективӣ ва шӯроҳо саҳм гузоштааст.

Солҳои 1932—1933 Бобо Ҳамдамов бо пешниҳод ва дастгирии [[Шириншо Шотемур|Шириншоҳ Шотемур]] — Раиси Президиуми Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон, дар вазифаи Раиси шӯрои вакилони халқи шаҳри Сталинобод фаъолият намудааст, яъне дуюмин раиси шаҳри Сталинобод буд.

Бобо Ҳамдамов моҳи июни соли 1933 дар асоси мактубҳои беимзо ба иштирок дар созмони миллатгароёнаи зидди инқилобӣ гунаҳгор гардида, 8 моҳ — то моҳи марти соли 1934 дар маҳбаси Раёсати муттаҳидаи сиёсии давлатии назди Шӯрои комиссарони халқии ИҶШС — мақомоти махсуси амнияти давлатии ИҶШС (ОГПУ при СНК СССР), дар шаҳри Тошканд нигоҳ дошта шуд. Бегуноҳиаш исбот гашт. Аз маҳбас озод шуда, ба сафи Ҳизби коммунист барқарор гардид.

Ӯсолҳои 1935—1936 муовини сардори хоҷагии коммуналӣ ва заминсозии Тоҷикистон буд. Солҳои 1936—1937 колхозчии колхози «Коммуна»-и ноҳияи Масчо ва раиси Ҷамъияти матлуботи ин ноҳия, муовини сардори раёсати хоҷагии коммуналӣ ва заминсозии Тоҷикистон буд.

Солҳои таъқибот (репрессияи солҳои сиюм) ӯ дубора бо туҳмат, ки гӯё узви созмони зиддишӯравии буржуазии миллатгароӣ бошад, аз июли соли 1937 то майи соли 1939 дар маҳбаси тафтишотии Комиссариати халқии умури дохилаи (Народный комиссариат внутренних дел) шаҳри Сталинобод нигоҳ дошта шуд. Баъди исботи бегуноҳӣ ва озодшавӣ аз ҳабсхона, моҳи январи соли 1940 ба сафи Ҳизби коммунист барқарор гардид.

Бобо Ҳамдамов солҳои 1940—1954 муовини раиси Ҷамъияти хӯроквории шаҳри Ӯротеппа, раиси Ҷамъияти матлубот, сардори Раёсати кишоварзӣ, раиси колхози «Коммуна» ва раиси колхози ба номи Андреев дар ноҳияи Масчо буд. Солҳои 1954—1955 ба ҳайси намояндаи ваколатдори Вазорати маҳсулоттаёркунии Иттифоқи Шӯравӣ дар ноҳияҳои Масчо ва Пролетар адои хидмат намудааст.

Соли 1954 баъди қабули қарори Шӯрои Вазирони ҶШС Тоҷикистон дар бораи аз ноҳияҳои кӯҳӣ ба водӣ кӯчонидани аҳолӣ бо супориши Ҳукумати ҷумҳурӣ Бобо Ҳамдамов роҳбарии кӯчонидани аҳолии якчанд деҳаи Масчои куҳнаро ба уҳда гирифт ва аввалин шуда бо ҳамдеҳагони худ ва мардуми деҳоти дигари ин ноҳияи кӯҳистон ба [[Ноҳияи Ҷаббор Расулов|ноҳияи Пролетар]] кӯчид.

Солҳои 1955—1963 дар колхози ба номи Молотови ин ноҳия (баъд номи Молотов ба «Ленинград» иваз шуд) сардори бригадаи сохтмончиён, муовини раис, дар колхози навбунёди «Ҳаёти нав» дар вазифаи раиси аввалини ин хоҷагӣ ва ҷонишини раис кор кардааст.

Ӯ узви сексияи тоҷикистонии собиқадорони инқилоб ва ҷанг дар назди Хонаи афсарони шаҳри Душанбе буд. Ӯ соли 1963 ба нафақа баромадааст. Нафақагир барои хидматҳои махсус дар назди Ҳукумати Тоҷикистон буд.

== Даргузашт ==
Бобо Ҳамдам соли 1972 дар синни 70-солагӣ вафот кардааст. Дар қабристони деҳаи [[Зарафшон (деҳа, н. Ҷаббор Расулов)|Зарафшон]]&lt;nowiki/&gt;и ноҳияи Пролетар (ҳоло Ҷаббор Расулов) ба хок супурда шудааст.

== Ҷоизаҳо ==
Бобо Ҳамдамов барои хидматҳояш дар назди халқу ватан бо ордену медалҳо ва ифтихорномаҳо қадр шудааст: 
* Ордени Байрақи Сурхи Меҳнати РСС Тоҷикистон (Қарори Президиуми КИМ РСС Тоҷикистон аз 3.12.1932, протоколи № 31);

* Медали «Барои меҳнати шуҷоатнок дар Ҷанги Бузурги Ватании солҳои 1941—1945» (Қарори Президиуми Шӯрои Олии ИҶШС аз 6.06.1945);

* Медали «Барои меҳнати шуҷоатнок» ба муносибати ҷашни 100-солагии В. И. Ленин (аз номи Президиуми Шӯрои Олии ИҷШС мукофотонида шудааст. 28.3.1970);

* Ифтихорномаи КМ ҲК Тоҷикистон, Президиуми Шӯрои Олии Тоҷикистон ва Шӯрои Вазирони Тоҷикистон (№ 310, ш. Душанбе, 1967);

== Некдошт ==
# Дар асоси қарори Кумитаи иҷроияи вакилони ноҳияи Пролетар (ҳоло Ҷаббор Расулов) аз 20.02.1991, № 64, колхози «Съезди 22 партия» ва кӯчаи марказии деҳаи Зарафшони ин ноҳия ба номи Бобо Ҳамдамов гузошта шудааст;
# Мувофиқи қарори Ҳукумати шаҳри Душанбе аз 1.02.1995, № 72 ва Қарори Раиси ноҳияи Фрунзеи (ҳоло Сино) ш. Душанбе, № 479, аз 5. 11. 2002, маҳаллаи Зарафшон-2 -и пойтахт ба номи Бобо Ҳамдамов номгузорӣ гардида, лавҳаи хотираи абадии ин арбоби давлатию ҷамъиятӣ дар девори шимолии бинои 2 М −1-и ин маҳалла насб карда шуд. Маросими насби лавҳаи хотираи абадӣ 13 апрели соли 2014 сурат гирифт;
# Мувофиқи қарори Ҳукумати ноҳияи Ҷаббор Расулов аз 3.09.1995 дар маркази деҳаи Зарафшони ноҳияи Ҷаббор Расулов нимпайкараи биринҷии Бобо Ҳамдамов гузошта шудааст;
# Мувофиқи қарори раиси ноҳияи Ҷаббор Расулов аз 29. 7. с. 2002, таҳти № 122 ва қарори раиси вилояти Суғд аз 19.08. 2002 таҳти № 192 ҷашни 100-солагии Бобо Ҳамдамов дар ноҳияҳои Ҷаббор Расулов, Мастчоҳ ва Кӯҳистони Мастчоҳ таҷлил гардид. Ба ин муносибат яке аз кӯчаҳои марказии шаҳраки Бӯстони ноҳияи Мастчоҳ ба номи Бобо Ҳамдамов гузошта шуд;
# Мувофиқи қарори раиси ноҳияи Ҷаббор Расулов аз 12.11.2012, таҳти № 603 дар ноҳия 110-солагии Бобо Ҳамдамов ҷашн гирифта шуд. Ба ин муносибат бо ташаббуси домоди хонавода — Арбоби илм ва техникаи Тоҷикистон, доктори илми тиб, профессор, асабпизишк, зиндаёд Рачабалиев Шералӣ ва бо дастгирии Ҳукумати ноҳияи Ҷаббор Расулов осорхонаи шахсии Бобо Ҳамдамов таъсис ва ифтитоҳ гардид;
# Дар асоси қарори раиси ноҳияи Ҷаббор Расулов аз 26.11. 2015, № 596, номи осорхонаи шахсӣ ба номи Хона — осорхонаи Бобохон Ҳамдамов иваз карда шудааст. Соли 2019 Хона — осорхонаи ба номи Бобо Ҳамдамов дар ноҳияи Ҷаббор Расулов барои иштироки фаъолона дар Озмуни ҷумҳуриявии осорхонаҳо таҳти унвони «Оинаи таърих» бо Дипломи Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон сарфароз гардидааст;
# Бо қарори Маҷлиси вакилони халқи вилояти Суғд, даъвати чорум аз 25.12.2014, № 529, мактаби таҳсилоти асосии № 30-и ноҳияи Кӯҳистони Мастчоҳ ба номи Бобохон Ҳамдамов гузошта шудааст;
# Расм ва маълумоти мухтасар оид ба ҳаёт ва фаъолияти Бобо Ҳамдамов дар Осорхонаи миллии Тоҷикистон ва осорхонаҳои таърихӣ — кишваршиносии шаҳрҳои Хуҷанд, Истаравшан, Кӯлоб, Панҷакент, ноҳияҳои Данғара, Абдураҳмони Ҷомӣ, Темурмалик, Ҷаббор Расулов (ҷамоати Ғӯлакандоз) ва Осорхонаи ба номи Саидалӣ Вализода (дар зерсохтори Муҷтамаи ҷумҳуриявии осорхонаҳои Кӯлоб) маҳфузанд.


== Нигористон ==
&lt;gallery&gt;
Хона_-_осорхона.jpg|Хона - осорхонаи Бобо Ҳамдамов дар ноҳияи Ҷаббор Расулов 
Намое аз кӯчаи ба номи Бобо Ҳамдамов дар маҳаллаи Зарафшони ш. Душанбе.jpg|Намое аз кӯчаи ба номи Бобо Ҳамдамов дар маҳаллаи Зарафшони ш. Душанбе
Намояндагони Тоҷикистон бо кормандони Шӯрои ш. Ленинград. Б. Ҳамдамов дар қатори аввал, дар байн. Ш. Ленинград, феврали соли 1933.jpg|Намояндагони Тоҷикистон бо кормандони Шӯрои ш. Ленинград. Б. Ҳамдамов дар қатори аввал,  дар байн. Ш. Ленинград, феврали соли 1933.
Б. Ҳамдамов бо мутахассисони ш. Ленинград. Аз рост якум. Ш. Сталинобод, с. 1933.jpg|Б. Ҳамдамов бо мутахассисони ш. Ленинград. Аз рост якум. Ш. Сталинобод, с. 1933.
Б. Ҳамдамов – муовини сардори Раёсати хоҷагии коммуналӣ ва заминсозии РСС Тоҷикистон бо ҳамкоронаш. 31 октябри с. 1935.jpg|Б. Ҳамдамов – муовини  сардори Раёсати хоҷагии коммуналӣ ва заминсозии РСС Тоҷикистон бо ҳамкоронаш. 31 октябри с. 1935.
Аз чап ба рост - Пӯлод Ҳомидов, Бобо Ҳамдамов, Ғуломҷон Ҳамдамов ва Аҳрор Мухторов. Ш. Сталинобод, с. 1950.jpg|Аз чап ба рост: Пӯлод Ҳомидов, Бобо Ҳамдамов, Ғуломҷон Ҳамдамов ва Аҳрор Мухторов. Ш. Сталинобод, с. 1950.
&lt;/gallery&gt;

== Филмҳои ҳуҷҷатӣ ==
* «Ҳақиқати таърих — ҳақиқати ҳаёт». Муаллиф ва коргардон Шавкат Муҳаммадиев. Шабакаи телевизиони «Тоҷикистон». 17 июни с. 2013;
* Навори ҳуҷчатии иттилоотӣ дар бораи номгузории маҳалла дар шаҳри Душанбе. 13 апрели с. 2014. (Дар барномаҳои «Ахбор»-и шабакаҳои телевизионии «Тоҷикистон», «Сафина», «Ҷаҳоннамо», «Пойтахт» пахш шудааст);
* Навори ҳуҷҷатии иттилоотӣ дар бораи Хона — осорхонаи Бобо ҳамдамов. Барномаи «Ахбор»-и телевизиони «Сафина». Дар вилояти Суғд намоиш дода шудааст. С. 2018;
* Навори ҳуҷҷатии иттилоотӣ дар бораи номгузории мактаби № 30, ноҳияи Кўҳистони Мастчоҳ. Аз тарафи телевизиони Суғд пахш шудааст.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭСТ|Ҳамдамов Бобо|8|саҳ=361|муаллиф= }}
* Ҳамдамов Бобо // [[Донишномаи Душанбе]]. — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2016. — С. 660—661. — 732 с. — ISBN 978-99947-33-89-7.
* Ҷалол Икромӣ. «Он чӣ аз сар гузашт». Ёддоштҳо. Душанбе, 2009.
* Сорбон. Куллиёт. Ҷилди 6. Душанбе, «Эҷод», 2009.
* «Родмарди ҷонфидо», Душанбе, нашриёти «Ирфон», 2001. (Маҷмӯаи мақолаҳо, хотираҳо, шеърҳо дар бораи Б. ҳамдам. Ёддоштҳои Б. Ҳамдам (саҳ.72-118).
* &quot;Бо номи халқ. Хотираҳои Б. ҳамдам. Ба чоп тайёркунанда Дилафрӯз Икромӣ. Нашриёти «Ирфон», Душанбе, с. 1976.
* «Солдат революции». Статья. Автор И. Каландаров. Журнал «Социализм: теория и практика», № 1- 2, (13-14), 2002.
* «Бобо ҳамдам — председатель Сталинабада». Статья. Автор И. Каландаров. Газета «Паёми Душанбе», 19.11. 2004 г.
* «Таърихро корнамоиҳои арзандаи фарзандони бонангу номус ба вуҷуд овардаанд». Мақола. Муаллиф Барнои Валӣ. Рӯзномаи «Инсон ва қонун». № 3 (184). Марти с. 2017.
* «Ҳақбин. Мақола. Муаллиф Умари Шерхон. Рӯзномаи „Минбари халқ“, № 45 (1181), 31.10. 2018.
* „Бобохон ҳамдамов кӣ буд?“. Мақола. Муаллиф ҳусейни Нарзулло. Рӯзномаи „Садои мардум“, № 11(3961), 26.1.2019.
* „Мубориз“. Мақола. Муаллифон Шералӣ Раҷабалиев, Сайфуллоҳи Муллоҷон. „ҷавонони Тоҷикистон“, № 44 (9626), 31.10.2019.
* „ҳаёти пурталотуми як муборизи воқеӣ“. Мақола. Муаллифон Шералӣ Раҷабалиев, Сайфуллоҳи Муллоҷон. Рӯзномаи „Машъал“, № 12 (8025), 25.4.2020.
* „ҳақшинос“. Мақола. Муаллиф Умари Шерхон. Рӯзномаи „Ҷумҳурият“, № 212 (24067) 28.10.2020.
* Ёде аз корнома». Мақола. Муаллифон Шарифҷон Шарифов, Фаридун Миракзода. Рӯзномаи «Минбари халқ», № 50 (1396), 21.12. 2022.
* «Улица в Душанбе названа именем Бобо Хамдамова». Статья. Автор Талъат Нигорова. Газета «Вечерний Душанбе», 15 апреля 2014 г.
* «Хӯшаҳо аз гӯшаи хотироти падар». Пора аз достони мустанад. Муаллиф Мирзо Шукурзода. «Адабиёт ва санъат», № 3(2233), 18.1.2024.
* «Бобохон Ҳамдамов — нахустин раиси Суди Олии ҶШС Тоҷикистон». Муаллиф Раҷабалиев Ш. // Машъал. — Мастчоҳ, 30 марти 2017.

== Пайвандҳо ==
* {{Cite web|url=http://www.jumhuriyat.tj/index.php?art_id=15481|title=Бобобхон Ҳамдамов – авалин раиси Суди Олии Тоҷикистон|author=Мунаввари сафар|website=www.jumhuriyat.tj|date=2014-08-13|publisher=Нашрияи расмии Тоҷикистон - «Ҷумҳурият»|accessdate=2021-02-23}}
* {{Cite web|url=http://sadoimardum.tj/far-ang/bobohon-amdamov-k-bud-porae-az-r-zgori-nahustin-raisi-sudi-olii-mamlakat/|title=Бобохон Ҳамдамов кӣ буд?|author=Ҳусейни Назрулло|website=sadoimardum.tj|date=2019-01-26|publisher=«Садои мардум»|lang=tg|accessdate=2021-02-23|archivedate=2021-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210418153634/http://sadoimardum.tj/far-ang/bobohon-amdamov-k-bud-porae-az-r-zgori-nahustin-raisi-sudi-olii-mamlakat/}}

[[Гурӯҳ:Даргузаштагони ноҳияи Ҷаббор Расулов]]</text>
      <sha1>q30sisf23tirgn8nj696ykah4zbxatl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482182</id>
      <parentid>1482181</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T20:45:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>163</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Б._Ҳамдамов_–_муовини_сардори_Раёсати_хоҷагии_коммуналӣ_ва_заминсозии_РСС_Тоҷикистон_бо_ҳамкоронаш._31_октябри_с._1935.jpg|Б._Ҳамдамов_–_муовини_сардори_Раёсати_хоҷагии_коммуналӣ_ва_заминсозии_РСС_Тоҷикистон_бо_ҳамкоронаш._31_октябри_с.</comment>
      <origin>1482182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22119" sha1="4frzxa7l9ruhghyal0dzcsr2n2crjck" xml:space="preserve">{{Ходими давлатӣ
 |мухотаб              = 
 |ном                  = Бобо Ҳамдамов
 |номи аслӣ            = 
 |тасвир               = Бобо Хамдамов.jpg
 |бар                  = 
 |тавсифи тасвир       = 
 |нишон                = 
 |имзои нишон          = 
 |бари нишон           =

&lt;!—ИТТИЛООТ ДАР БОРАИ ВАЗИФА--&gt;
 |вазифа               = Раиси [[Суди Олии ҶШС Тоҷикистон]]
 |парчам               = 
 |пешгузашта           = 
 |ҷонишин              = С. Мамедов
 |аввалдавр            = [[соли 1929]]
 |охирдавр             = [[соли 1932]]
 |вазифа_2             = [[Раиси шаҳри Сталинобод]]
 |парчам_2             = 
 |парчам2_2            =
 |пешгузашта_2         = Л. Ризоев
 |ҷонишин_2            = А. Ёрмуҳаммадов
 |аввалдавр_2          = [[соли 1932]]
 |охирдавр_2           = [[соли 1933]]
 
 |викианбор            = 
}}
'''Бобо Ҳамдамов''' ({{ВД-Дебоча}}) — давлатмарди шӯравии тоҷик, аввалин Раиси [[Суди Олии ҶШС Тоҷикистон]], [[Раиси шаҳри Душанбе|Раиси шаҳри Сталинобод]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1403022541|title=ХАМДАМОВ Бобо {{!}} ЦентрАзия|website=centrasia.org|accessdate=2024-01-31}}&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==
Бобо Ҳамдамов  соли 1902 дар деҳаи Ярми ноҳияи Масчо  ба дунё омадааст&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20140414/makhallya-zarafshon-2-pereimenovana-v-chest-bkhamdamova|title=Махалля Зарафшон-2 переименована в честь Б.Хамдамова {{!}} Новости Таджикистана ASIA-Plus|website=www.asiaplustj.info|accessdate=2024-01-31}}&lt;/ref&gt;. Солҳои 1921—1922 коргари корхонаҳои навоҳии [[Фарғона]] буд. Солҳои 1923—1924 ихтиёрӣ ба сафҳои [[Артиши Сурх]] дохил шуда, ба сифати роҳбалад ва мукташиф (разведчик) дар отряди 4-уми ихтиёрии полки аскарони савораи 12-ум хидмат кардааст. Солҳои 1924—1925 раиси шӯрои деҳоти [[Палдорак (деҳа, н. Масчо)|Палдорак]]&lt;nowiki/&gt;и ноҳияи Масчо, солҳои 1925—1926 раиси Кумитаи иҷроияи вилояти Ӯротеппа, солҳои 1926—1928 раиси Суди ҳавза (округ)-и вилояти Ӯротеппаву Панҷакент буд. Аз моҳи марти соли 1928 то моҳи январи соли 1929 дар вазифаи Раиси суди калони ҶМШС Тоҷикистон фаъолият намудааст. Аз моҳи январи соли 1929 то моҳи августи соли 1929 ҷонишини раиси Кумитаи иҷроияи вилояти Кӯлоб буд. Ҳамон сол дубора раиси Суди калони ҶМШС Тоҷикистон таъйин шуд. Баъди 26 октябри соли 1929 бо қарори Кумитаи Иҷроияи Марказии [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] таъсис ёфтани Суди олӣ нахустин раиси Суди Олии ҶШС Тоҷикистон ва муовини Комиссари Халқии Адлия оид ба қисми судӣ гардид ва дар ин вазифа то соли 1932 кор кард.

Бобо Ҳамдамов узви Кумитаи иҷроияи марказии Шӯроҳои ҶМШС Тоҷикистон (интихоботи якум, дуюм, сеюм) ва узви Президиуми Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон (интихоботи чорум) буд ва ба ҳайси намояндаи Ҳукумати Тоҷикистон дар чанде аз ноҳияҳо дар таъсиси мактабҳо, сохтмони роҳҳо, ислоҳоти замин, воридкунии техникаи хоҷагии қишлоқ, обёрии заминҳо, ташкил намудани хоҷагиҳои коллективӣ ва шӯроҳо саҳм гузоштааст.

Солҳои 1932—1933 Бобо Ҳамдамов бо пешниҳод ва дастгирии [[Шириншо Шотемур|Шириншоҳ Шотемур]] — Раиси Президиуми Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон, дар вазифаи Раиси шӯрои вакилони халқи шаҳри Сталинобод фаъолият намудааст, яъне дуюмин раиси шаҳри Сталинобод буд.

Бобо Ҳамдамов моҳи июни соли 1933 дар асоси мактубҳои беимзо ба иштирок дар созмони миллатгароёнаи зидди инқилобӣ гунаҳгор гардида, 8 моҳ — то моҳи марти соли 1934 дар маҳбаси Раёсати муттаҳидаи сиёсии давлатии назди Шӯрои комиссарони халқии ИҶШС — мақомоти махсуси амнияти давлатии ИҶШС (ОГПУ при СНК СССР), дар шаҳри Тошканд нигоҳ дошта шуд. Бегуноҳиаш исбот гашт. Аз маҳбас озод шуда, ба сафи Ҳизби коммунист барқарор гардид.

Ӯсолҳои 1935—1936 муовини сардори хоҷагии коммуналӣ ва заминсозии Тоҷикистон буд. Солҳои 1936—1937 колхозчии колхози «Коммуна»-и ноҳияи Масчо ва раиси Ҷамъияти матлуботи ин ноҳия, муовини сардори раёсати хоҷагии коммуналӣ ва заминсозии Тоҷикистон буд.

Солҳои таъқибот (репрессияи солҳои сиюм) ӯ дубора бо туҳмат, ки гӯё узви созмони зиддишӯравии буржуазии миллатгароӣ бошад, аз июли соли 1937 то майи соли 1939 дар маҳбаси тафтишотии Комиссариати халқии умури дохилаи (Народный комиссариат внутренних дел) шаҳри Сталинобод нигоҳ дошта шуд. Баъди исботи бегуноҳӣ ва озодшавӣ аз ҳабсхона, моҳи январи соли 1940 ба сафи Ҳизби коммунист барқарор гардид.

Бобо Ҳамдамов солҳои 1940—1954 муовини раиси Ҷамъияти хӯроквории шаҳри Ӯротеппа, раиси Ҷамъияти матлубот, сардори Раёсати кишоварзӣ, раиси колхози «Коммуна» ва раиси колхози ба номи Андреев дар ноҳияи Масчо буд. Солҳои 1954—1955 ба ҳайси намояндаи ваколатдори Вазорати маҳсулоттаёркунии Иттифоқи Шӯравӣ дар ноҳияҳои Масчо ва Пролетар адои хидмат намудааст.

Соли 1954 баъди қабули қарори Шӯрои Вазирони ҶШС Тоҷикистон дар бораи аз ноҳияҳои кӯҳӣ ба водӣ кӯчонидани аҳолӣ бо супориши Ҳукумати ҷумҳурӣ Бобо Ҳамдамов роҳбарии кӯчонидани аҳолии якчанд деҳаи Масчои куҳнаро ба уҳда гирифт ва аввалин шуда бо ҳамдеҳагони худ ва мардуми деҳоти дигари ин ноҳияи кӯҳистон ба [[Ноҳияи Ҷаббор Расулов|ноҳияи Пролетар]] кӯчид.

Солҳои 1955—1963 дар колхози ба номи Молотови ин ноҳия (баъд номи Молотов ба «Ленинград» иваз шуд) сардори бригадаи сохтмончиён, муовини раис, дар колхози навбунёди «Ҳаёти нав» дар вазифаи раиси аввалини ин хоҷагӣ ва ҷонишини раис кор кардааст.

Ӯ узви сексияи тоҷикистонии собиқадорони инқилоб ва ҷанг дар назди Хонаи афсарони шаҳри Душанбе буд. Ӯ соли 1963 ба нафақа баромадааст. Нафақагир барои хидматҳои махсус дар назди Ҳукумати Тоҷикистон буд.

== Даргузашт ==
Бобо Ҳамдам соли 1972 дар синни 70-солагӣ вафот кардааст. Дар қабристони деҳаи [[Зарафшон (деҳа, н. Ҷаббор Расулов)|Зарафшон]]&lt;nowiki/&gt;и ноҳияи Пролетар (ҳоло Ҷаббор Расулов) ба хок супурда шудааст.

== Ҷоизаҳо ==
Бобо Ҳамдамов барои хидматҳояш дар назди халқу ватан бо ордену медалҳо ва ифтихорномаҳо қадр шудааст: 
* Ордени Байрақи Сурхи Меҳнати РСС Тоҷикистон (Қарори Президиуми КИМ РСС Тоҷикистон аз 3.12.1932, протоколи № 31);

* Медали «Барои меҳнати шуҷоатнок дар Ҷанги Бузурги Ватании солҳои 1941—1945» (Қарори Президиуми Шӯрои Олии ИҶШС аз 6.06.1945);

* Медали «Барои меҳнати шуҷоатнок» ба муносибати ҷашни 100-солагии В. И. Ленин (аз номи Президиуми Шӯрои Олии ИҷШС мукофотонида шудааст. 28.3.1970);

* Ифтихорномаи КМ ҲК Тоҷикистон, Президиуми Шӯрои Олии Тоҷикистон ва Шӯрои Вазирони Тоҷикистон (№ 310, ш. Душанбе, 1967);

== Некдошт ==
# Дар асоси қарори Кумитаи иҷроияи вакилони ноҳияи Пролетар (ҳоло Ҷаббор Расулов) аз 20.02.1991, № 64, колхози «Съезди 22 партия» ва кӯчаи марказии деҳаи Зарафшони ин ноҳия ба номи Бобо Ҳамдамов гузошта шудааст;
# Мувофиқи қарори Ҳукумати шаҳри Душанбе аз 1.02.1995, № 72 ва Қарори Раиси ноҳияи Фрунзеи (ҳоло Сино) ш. Душанбе, № 479, аз 5. 11. 2002, маҳаллаи Зарафшон-2 -и пойтахт ба номи Бобо Ҳамдамов номгузорӣ гардида, лавҳаи хотираи абадии ин арбоби давлатию ҷамъиятӣ дар девори шимолии бинои 2 М −1-и ин маҳалла насб карда шуд. Маросими насби лавҳаи хотираи абадӣ 13 апрели соли 2014 сурат гирифт;
# Мувофиқи қарори Ҳукумати ноҳияи Ҷаббор Расулов аз 3.09.1995 дар маркази деҳаи Зарафшони ноҳияи Ҷаббор Расулов нимпайкараи биринҷии Бобо Ҳамдамов гузошта шудааст;
# Мувофиқи қарори раиси ноҳияи Ҷаббор Расулов аз 29. 7. с. 2002, таҳти № 122 ва қарори раиси вилояти Суғд аз 19.08. 2002 таҳти № 192 ҷашни 100-солагии Бобо Ҳамдамов дар ноҳияҳои Ҷаббор Расулов, Мастчоҳ ва Кӯҳистони Мастчоҳ таҷлил гардид. Ба ин муносибат яке аз кӯчаҳои марказии шаҳраки Бӯстони ноҳияи Мастчоҳ ба номи Бобо Ҳамдамов гузошта шуд;
# Мувофиқи қарори раиси ноҳияи Ҷаббор Расулов аз 12.11.2012, таҳти № 603 дар ноҳия 110-солагии Бобо Ҳамдамов ҷашн гирифта шуд. Ба ин муносибат бо ташаббуси домоди хонавода — Арбоби илм ва техникаи Тоҷикистон, доктори илми тиб, профессор, асабпизишк, зиндаёд Рачабалиев Шералӣ ва бо дастгирии Ҳукумати ноҳияи Ҷаббор Расулов осорхонаи шахсии Бобо Ҳамдамов таъсис ва ифтитоҳ гардид;
# Дар асоси қарори раиси ноҳияи Ҷаббор Расулов аз 26.11. 2015, № 596, номи осорхонаи шахсӣ ба номи Хона — осорхонаи Бобохон Ҳамдамов иваз карда шудааст. Соли 2019 Хона — осорхонаи ба номи Бобо Ҳамдамов дар ноҳияи Ҷаббор Расулов барои иштироки фаъолона дар Озмуни ҷумҳуриявии осорхонаҳо таҳти унвони «Оинаи таърих» бо Дипломи Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон сарфароз гардидааст;
# Бо қарори Маҷлиси вакилони халқи вилояти Суғд, даъвати чорум аз 25.12.2014, № 529, мактаби таҳсилоти асосии № 30-и ноҳияи Кӯҳистони Мастчоҳ ба номи Бобохон Ҳамдамов гузошта шудааст;
# Расм ва маълумоти мухтасар оид ба ҳаёт ва фаъолияти Бобо Ҳамдамов дар Осорхонаи миллии Тоҷикистон ва осорхонаҳои таърихӣ — кишваршиносии шаҳрҳои Хуҷанд, Истаравшан, Кӯлоб, Панҷакент, ноҳияҳои Данғара, Абдураҳмони Ҷомӣ, Темурмалик, Ҷаббор Расулов (ҷамоати Ғӯлакандоз) ва Осорхонаи ба номи Саидалӣ Вализода (дар зерсохтори Муҷтамаи ҷумҳуриявии осорхонаҳои Кӯлоб) маҳфузанд.


== Нигористон ==
&lt;gallery&gt;
Хона_-_осорхона.jpg|Хона - осорхонаи Бобо Ҳамдамов дар ноҳияи Ҷаббор Расулов 
Намое аз кӯчаи ба номи Бобо Ҳамдамов дар маҳаллаи Зарафшони ш. Душанбе.jpg|Намое аз кӯчаи ба номи Бобо Ҳамдамов дар маҳаллаи Зарафшони ш. Душанбе
Намояндагони Тоҷикистон бо кормандони Шӯрои ш. Ленинград. Б. Ҳамдамов дар қатори аввал, дар байн. Ш. Ленинград, феврали соли 1933.jpg|Намояндагони Тоҷикистон бо кормандони Шӯрои ш. Ленинград. Б. Ҳамдамов дар қатори аввал,  дар байн. Ш. Ленинград, феврали соли 1933.
Б. Ҳамдамов бо мутахассисони ш. Ленинград. Аз рост якум. Ш. Сталинобод, с. 1933.jpg|Б. Ҳамдамов бо мутахассисони ш. Ленинград. Аз рост якум. Ш. Сталинобод, с. 1933.
Аз чап ба рост - Пӯлод Ҳомидов, Бобо Ҳамдамов, Ғуломҷон Ҳамдамов ва Аҳрор Мухторов. Ш. Сталинобод, с. 1950.jpg|Аз чап ба рост: Пӯлод Ҳомидов, Бобо Ҳамдамов, Ғуломҷон Ҳамдамов ва Аҳрор Мухторов. Ш. Сталинобод, с. 1950.
&lt;/gallery&gt;

== Филмҳои ҳуҷҷатӣ ==
* «Ҳақиқати таърих — ҳақиқати ҳаёт». Муаллиф ва коргардон Шавкат Муҳаммадиев. Шабакаи телевизиони «Тоҷикистон». 17 июни с. 2013;
* Навори ҳуҷчатии иттилоотӣ дар бораи номгузории маҳалла дар шаҳри Душанбе. 13 апрели с. 2014. (Дар барномаҳои «Ахбор»-и шабакаҳои телевизионии «Тоҷикистон», «Сафина», «Ҷаҳоннамо», «Пойтахт» пахш шудааст);
* Навори ҳуҷҷатии иттилоотӣ дар бораи Хона — осорхонаи Бобо ҳамдамов. Барномаи «Ахбор»-и телевизиони «Сафина». Дар вилояти Суғд намоиш дода шудааст. С. 2018;
* Навори ҳуҷҷатии иттилоотӣ дар бораи номгузории мактаби № 30, ноҳияи Кўҳистони Мастчоҳ. Аз тарафи телевизиони Суғд пахш шудааст.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭСТ|Ҳамдамов Бобо|8|саҳ=361|муаллиф= }}
* Ҳамдамов Бобо // [[Донишномаи Душанбе]]. — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2016. — С. 660—661. — 732 с. — ISBN 978-99947-33-89-7.
* Ҷалол Икромӣ. «Он чӣ аз сар гузашт». Ёддоштҳо. Душанбе, 2009.
* Сорбон. Куллиёт. Ҷилди 6. Душанбе, «Эҷод», 2009.
* «Родмарди ҷонфидо», Душанбе, нашриёти «Ирфон», 2001. (Маҷмӯаи мақолаҳо, хотираҳо, шеърҳо дар бораи Б. ҳамдам. Ёддоштҳои Б. Ҳамдам (саҳ.72-118).
* &quot;Бо номи халқ. Хотираҳои Б. ҳамдам. Ба чоп тайёркунанда Дилафрӯз Икромӣ. Нашриёти «Ирфон», Душанбе, с. 1976.
* «Солдат революции». Статья. Автор И. Каландаров. Журнал «Социализм: теория и практика», № 1- 2, (13-14), 2002.
* «Бобо ҳамдам — председатель Сталинабада». Статья. Автор И. Каландаров. Газета «Паёми Душанбе», 19.11. 2004 г.
* «Таърихро корнамоиҳои арзандаи фарзандони бонангу номус ба вуҷуд овардаанд». Мақола. Муаллиф Барнои Валӣ. Рӯзномаи «Инсон ва қонун». № 3 (184). Марти с. 2017.
* «Ҳақбин. Мақола. Муаллиф Умари Шерхон. Рӯзномаи „Минбари халқ“, № 45 (1181), 31.10. 2018.
* „Бобохон ҳамдамов кӣ буд?“. Мақола. Муаллиф ҳусейни Нарзулло. Рӯзномаи „Садои мардум“, № 11(3961), 26.1.2019.
* „Мубориз“. Мақола. Муаллифон Шералӣ Раҷабалиев, Сайфуллоҳи Муллоҷон. „ҷавонони Тоҷикистон“, № 44 (9626), 31.10.2019.
* „ҳаёти пурталотуми як муборизи воқеӣ“. Мақола. Муаллифон Шералӣ Раҷабалиев, Сайфуллоҳи Муллоҷон. Рӯзномаи „Машъал“, № 12 (8025), 25.4.2020.
* „ҳақшинос“. Мақола. Муаллиф Умари Шерхон. Рӯзномаи „Ҷумҳурият“, № 212 (24067) 28.10.2020.
* Ёде аз корнома». Мақола. Муаллифон Шарифҷон Шарифов, Фаридун Миракзода. Рӯзномаи «Минбари халқ», № 50 (1396), 21.12. 2022.
* «Улица в Душанбе названа именем Бобо Хамдамова». Статья. Автор Талъат Нигорова. Газета «Вечерний Душанбе», 15 апреля 2014 г.
* «Хӯшаҳо аз гӯшаи хотироти падар». Пора аз достони мустанад. Муаллиф Мирзо Шукурзода. «Адабиёт ва санъат», № 3(2233), 18.1.2024.
* «Бобохон Ҳамдамов — нахустин раиси Суди Олии ҶШС Тоҷикистон». Муаллиф Раҷабалиев Ш. // Машъал. — Мастчоҳ, 30 марти 2017.

== Пайвандҳо ==
* {{Cite web|url=http://www.jumhuriyat.tj/index.php?art_id=15481|title=Бобобхон Ҳамдамов – авалин раиси Суди Олии Тоҷикистон|author=Мунаввари сафар|website=www.jumhuriyat.tj|date=2014-08-13|publisher=Нашрияи расмии Тоҷикистон - «Ҷумҳурият»|accessdate=2021-02-23}}
* {{Cite web|url=http://sadoimardum.tj/far-ang/bobohon-amdamov-k-bud-porae-az-r-zgori-nahustin-raisi-sudi-olii-mamlakat/|title=Бобохон Ҳамдамов кӣ буд?|author=Ҳусейни Назрулло|website=sadoimardum.tj|date=2019-01-26|publisher=«Садои мардум»|lang=tg|accessdate=2021-02-23|archivedate=2021-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210418153634/http://sadoimardum.tj/far-ang/bobohon-amdamov-k-bud-porae-az-r-zgori-nahustin-raisi-sudi-olii-mamlakat/}}

[[Гурӯҳ:Даргузаштагони ноҳияи Ҷаббор Расулов]]</text>
      <sha1>4frzxa7l9ruhghyal0dzcsr2n2crjck</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482183</id>
      <parentid>1482182</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T20:45:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>163</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Б._Ҳамдамов_бо_мутахассисони_ш._Ленинград._Аз_рост_якум._Ш._Сталинобод,_с._1933.jpg|Б._Ҳамдамов_бо_мутахассисони_ш._Ленинград._Аз_рост_якум._Ш._Сталинобод,_с._1933.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Fitindia|Fitindia]]</comment>
      <origin>1482183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21842" sha1="ddjna0hsq229o5t0db84t5d9qwrncem" xml:space="preserve">{{Ходими давлатӣ
 |мухотаб              = 
 |ном                  = Бобо Ҳамдамов
 |номи аслӣ            = 
 |тасвир               = Бобо Хамдамов.jpg
 |бар                  = 
 |тавсифи тасвир       = 
 |нишон                = 
 |имзои нишон          = 
 |бари нишон           =

&lt;!—ИТТИЛООТ ДАР БОРАИ ВАЗИФА--&gt;
 |вазифа               = Раиси [[Суди Олии ҶШС Тоҷикистон]]
 |парчам               = 
 |пешгузашта           = 
 |ҷонишин              = С. Мамедов
 |аввалдавр            = [[соли 1929]]
 |охирдавр             = [[соли 1932]]
 |вазифа_2             = [[Раиси шаҳри Сталинобод]]
 |парчам_2             = 
 |парчам2_2            =
 |пешгузашта_2         = Л. Ризоев
 |ҷонишин_2            = А. Ёрмуҳаммадов
 |аввалдавр_2          = [[соли 1932]]
 |охирдавр_2           = [[соли 1933]]
 
 |викианбор            = 
}}
'''Бобо Ҳамдамов''' ({{ВД-Дебоча}}) — давлатмарди шӯравии тоҷик, аввалин Раиси [[Суди Олии ҶШС Тоҷикистон]], [[Раиси шаҳри Душанбе|Раиси шаҳри Сталинобод]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1403022541|title=ХАМДАМОВ Бобо {{!}} ЦентрАзия|website=centrasia.org|accessdate=2024-01-31}}&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==
Бобо Ҳамдамов  соли 1902 дар деҳаи Ярми ноҳияи Масчо  ба дунё омадааст&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20140414/makhallya-zarafshon-2-pereimenovana-v-chest-bkhamdamova|title=Махалля Зарафшон-2 переименована в честь Б.Хамдамова {{!}} Новости Таджикистана ASIA-Plus|website=www.asiaplustj.info|accessdate=2024-01-31}}&lt;/ref&gt;. Солҳои 1921—1922 коргари корхонаҳои навоҳии [[Фарғона]] буд. Солҳои 1923—1924 ихтиёрӣ ба сафҳои [[Артиши Сурх]] дохил шуда, ба сифати роҳбалад ва мукташиф (разведчик) дар отряди 4-уми ихтиёрии полки аскарони савораи 12-ум хидмат кардааст. Солҳои 1924—1925 раиси шӯрои деҳоти [[Палдорак (деҳа, н. Масчо)|Палдорак]]&lt;nowiki/&gt;и ноҳияи Масчо, солҳои 1925—1926 раиси Кумитаи иҷроияи вилояти Ӯротеппа, солҳои 1926—1928 раиси Суди ҳавза (округ)-и вилояти Ӯротеппаву Панҷакент буд. Аз моҳи марти соли 1928 то моҳи январи соли 1929 дар вазифаи Раиси суди калони ҶМШС Тоҷикистон фаъолият намудааст. Аз моҳи январи соли 1929 то моҳи августи соли 1929 ҷонишини раиси Кумитаи иҷроияи вилояти Кӯлоб буд. Ҳамон сол дубора раиси Суди калони ҶМШС Тоҷикистон таъйин шуд. Баъди 26 октябри соли 1929 бо қарори Кумитаи Иҷроияи Марказии [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] таъсис ёфтани Суди олӣ нахустин раиси Суди Олии ҶШС Тоҷикистон ва муовини Комиссари Халқии Адлия оид ба қисми судӣ гардид ва дар ин вазифа то соли 1932 кор кард.

Бобо Ҳамдамов узви Кумитаи иҷроияи марказии Шӯроҳои ҶМШС Тоҷикистон (интихоботи якум, дуюм, сеюм) ва узви Президиуми Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон (интихоботи чорум) буд ва ба ҳайси намояндаи Ҳукумати Тоҷикистон дар чанде аз ноҳияҳо дар таъсиси мактабҳо, сохтмони роҳҳо, ислоҳоти замин, воридкунии техникаи хоҷагии қишлоқ, обёрии заминҳо, ташкил намудани хоҷагиҳои коллективӣ ва шӯроҳо саҳм гузоштааст.

Солҳои 1932—1933 Бобо Ҳамдамов бо пешниҳод ва дастгирии [[Шириншо Шотемур|Шириншоҳ Шотемур]] — Раиси Президиуми Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон, дар вазифаи Раиси шӯрои вакилони халқи шаҳри Сталинобод фаъолият намудааст, яъне дуюмин раиси шаҳри Сталинобод буд.

Бобо Ҳамдамов моҳи июни соли 1933 дар асоси мактубҳои беимзо ба иштирок дар созмони миллатгароёнаи зидди инқилобӣ гунаҳгор гардида, 8 моҳ — то моҳи марти соли 1934 дар маҳбаси Раёсати муттаҳидаи сиёсии давлатии назди Шӯрои комиссарони халқии ИҶШС — мақомоти махсуси амнияти давлатии ИҶШС (ОГПУ при СНК СССР), дар шаҳри Тошканд нигоҳ дошта шуд. Бегуноҳиаш исбот гашт. Аз маҳбас озод шуда, ба сафи Ҳизби коммунист барқарор гардид.

Ӯсолҳои 1935—1936 муовини сардори хоҷагии коммуналӣ ва заминсозии Тоҷикистон буд. Солҳои 1936—1937 колхозчии колхози «Коммуна»-и ноҳияи Масчо ва раиси Ҷамъияти матлуботи ин ноҳия, муовини сардори раёсати хоҷагии коммуналӣ ва заминсозии Тоҷикистон буд.

Солҳои таъқибот (репрессияи солҳои сиюм) ӯ дубора бо туҳмат, ки гӯё узви созмони зиддишӯравии буржуазии миллатгароӣ бошад, аз июли соли 1937 то майи соли 1939 дар маҳбаси тафтишотии Комиссариати халқии умури дохилаи (Народный комиссариат внутренних дел) шаҳри Сталинобод нигоҳ дошта шуд. Баъди исботи бегуноҳӣ ва озодшавӣ аз ҳабсхона, моҳи январи соли 1940 ба сафи Ҳизби коммунист барқарор гардид.

Бобо Ҳамдамов солҳои 1940—1954 муовини раиси Ҷамъияти хӯроквории шаҳри Ӯротеппа, раиси Ҷамъияти матлубот, сардори Раёсати кишоварзӣ, раиси колхози «Коммуна» ва раиси колхози ба номи Андреев дар ноҳияи Масчо буд. Солҳои 1954—1955 ба ҳайси намояндаи ваколатдори Вазорати маҳсулоттаёркунии Иттифоқи Шӯравӣ дар ноҳияҳои Масчо ва Пролетар адои хидмат намудааст.

Соли 1954 баъди қабули қарори Шӯрои Вазирони ҶШС Тоҷикистон дар бораи аз ноҳияҳои кӯҳӣ ба водӣ кӯчонидани аҳолӣ бо супориши Ҳукумати ҷумҳурӣ Бобо Ҳамдамов роҳбарии кӯчонидани аҳолии якчанд деҳаи Масчои куҳнаро ба уҳда гирифт ва аввалин шуда бо ҳамдеҳагони худ ва мардуми деҳоти дигари ин ноҳияи кӯҳистон ба [[Ноҳияи Ҷаббор Расулов|ноҳияи Пролетар]] кӯчид.

Солҳои 1955—1963 дар колхози ба номи Молотови ин ноҳия (баъд номи Молотов ба «Ленинград» иваз шуд) сардори бригадаи сохтмончиён, муовини раис, дар колхози навбунёди «Ҳаёти нав» дар вазифаи раиси аввалини ин хоҷагӣ ва ҷонишини раис кор кардааст.

Ӯ узви сексияи тоҷикистонии собиқадорони инқилоб ва ҷанг дар назди Хонаи афсарони шаҳри Душанбе буд. Ӯ соли 1963 ба нафақа баромадааст. Нафақагир барои хидматҳои махсус дар назди Ҳукумати Тоҷикистон буд.

== Даргузашт ==
Бобо Ҳамдам соли 1972 дар синни 70-солагӣ вафот кардааст. Дар қабристони деҳаи [[Зарафшон (деҳа, н. Ҷаббор Расулов)|Зарафшон]]&lt;nowiki/&gt;и ноҳияи Пролетар (ҳоло Ҷаббор Расулов) ба хок супурда шудааст.

== Ҷоизаҳо ==
Бобо Ҳамдамов барои хидматҳояш дар назди халқу ватан бо ордену медалҳо ва ифтихорномаҳо қадр шудааст: 
* Ордени Байрақи Сурхи Меҳнати РСС Тоҷикистон (Қарори Президиуми КИМ РСС Тоҷикистон аз 3.12.1932, протоколи № 31);

* Медали «Барои меҳнати шуҷоатнок дар Ҷанги Бузурги Ватании солҳои 1941—1945» (Қарори Президиуми Шӯрои Олии ИҶШС аз 6.06.1945);

* Медали «Барои меҳнати шуҷоатнок» ба муносибати ҷашни 100-солагии В. И. Ленин (аз номи Президиуми Шӯрои Олии ИҷШС мукофотонида шудааст. 28.3.1970);

* Ифтихорномаи КМ ҲК Тоҷикистон, Президиуми Шӯрои Олии Тоҷикистон ва Шӯрои Вазирони Тоҷикистон (№ 310, ш. Душанбе, 1967);

== Некдошт ==
# Дар асоси қарори Кумитаи иҷроияи вакилони ноҳияи Пролетар (ҳоло Ҷаббор Расулов) аз 20.02.1991, № 64, колхози «Съезди 22 партия» ва кӯчаи марказии деҳаи Зарафшони ин ноҳия ба номи Бобо Ҳамдамов гузошта шудааст;
# Мувофиқи қарори Ҳукумати шаҳри Душанбе аз 1.02.1995, № 72 ва Қарори Раиси ноҳияи Фрунзеи (ҳоло Сино) ш. Душанбе, № 479, аз 5. 11. 2002, маҳаллаи Зарафшон-2 -и пойтахт ба номи Бобо Ҳамдамов номгузорӣ гардида, лавҳаи хотираи абадии ин арбоби давлатию ҷамъиятӣ дар девори шимолии бинои 2 М −1-и ин маҳалла насб карда шуд. Маросими насби лавҳаи хотираи абадӣ 13 апрели соли 2014 сурат гирифт;
# Мувофиқи қарори Ҳукумати ноҳияи Ҷаббор Расулов аз 3.09.1995 дар маркази деҳаи Зарафшони ноҳияи Ҷаббор Расулов нимпайкараи биринҷии Бобо Ҳамдамов гузошта шудааст;
# Мувофиқи қарори раиси ноҳияи Ҷаббор Расулов аз 29. 7. с. 2002, таҳти № 122 ва қарори раиси вилояти Суғд аз 19.08. 2002 таҳти № 192 ҷашни 100-солагии Бобо Ҳамдамов дар ноҳияҳои Ҷаббор Расулов, Мастчоҳ ва Кӯҳистони Мастчоҳ таҷлил гардид. Ба ин муносибат яке аз кӯчаҳои марказии шаҳраки Бӯстони ноҳияи Мастчоҳ ба номи Бобо Ҳамдамов гузошта шуд;
# Мувофиқи қарори раиси ноҳияи Ҷаббор Расулов аз 12.11.2012, таҳти № 603 дар ноҳия 110-солагии Бобо Ҳамдамов ҷашн гирифта шуд. Ба ин муносибат бо ташаббуси домоди хонавода — Арбоби илм ва техникаи Тоҷикистон, доктори илми тиб, профессор, асабпизишк, зиндаёд Рачабалиев Шералӣ ва бо дастгирии Ҳукумати ноҳияи Ҷаббор Расулов осорхонаи шахсии Бобо Ҳамдамов таъсис ва ифтитоҳ гардид;
# Дар асоси қарори раиси ноҳияи Ҷаббор Расулов аз 26.11. 2015, № 596, номи осорхонаи шахсӣ ба номи Хона — осорхонаи Бобохон Ҳамдамов иваз карда шудааст. Соли 2019 Хона — осорхонаи ба номи Бобо Ҳамдамов дар ноҳияи Ҷаббор Расулов барои иштироки фаъолона дар Озмуни ҷумҳуриявии осорхонаҳо таҳти унвони «Оинаи таърих» бо Дипломи Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон сарфароз гардидааст;
# Бо қарори Маҷлиси вакилони халқи вилояти Суғд, даъвати чорум аз 25.12.2014, № 529, мактаби таҳсилоти асосии № 30-и ноҳияи Кӯҳистони Мастчоҳ ба номи Бобохон Ҳамдамов гузошта шудааст;
# Расм ва маълумоти мухтасар оид ба ҳаёт ва фаъолияти Бобо Ҳамдамов дар Осорхонаи миллии Тоҷикистон ва осорхонаҳои таърихӣ — кишваршиносии шаҳрҳои Хуҷанд, Истаравшан, Кӯлоб, Панҷакент, ноҳияҳои Данғара, Абдураҳмони Ҷомӣ, Темурмалик, Ҷаббор Расулов (ҷамоати Ғӯлакандоз) ва Осорхонаи ба номи Саидалӣ Вализода (дар зерсохтори Муҷтамаи ҷумҳуриявии осорхонаҳои Кӯлоб) маҳфузанд.


== Нигористон ==
&lt;gallery&gt;
Хона_-_осорхона.jpg|Хона - осорхонаи Бобо Ҳамдамов дар ноҳияи Ҷаббор Расулов 
Намое аз кӯчаи ба номи Бобо Ҳамдамов дар маҳаллаи Зарафшони ш. Душанбе.jpg|Намое аз кӯчаи ба номи Бобо Ҳамдамов дар маҳаллаи Зарафшони ш. Душанбе
Намояндагони Тоҷикистон бо кормандони Шӯрои ш. Ленинград. Б. Ҳамдамов дар қатори аввал, дар байн. Ш. Ленинград, феврали соли 1933.jpg|Намояндагони Тоҷикистон бо кормандони Шӯрои ш. Ленинград. Б. Ҳамдамов дар қатори аввал,  дар байн. Ш. Ленинград, феврали соли 1933.
Аз чап ба рост - Пӯлод Ҳомидов, Бобо Ҳамдамов, Ғуломҷон Ҳамдамов ва Аҳрор Мухторов. Ш. Сталинобод, с. 1950.jpg|Аз чап ба рост: Пӯлод Ҳомидов, Бобо Ҳамдамов, Ғуломҷон Ҳамдамов ва Аҳрор Мухторов. Ш. Сталинобод, с. 1950.
&lt;/gallery&gt;

== Филмҳои ҳуҷҷатӣ ==
* «Ҳақиқати таърих — ҳақиқати ҳаёт». Муаллиф ва коргардон Шавкат Муҳаммадиев. Шабакаи телевизиони «Тоҷикистон». 17 июни с. 2013;
* Навори ҳуҷчатии иттилоотӣ дар бораи номгузории маҳалла дар шаҳри Душанбе. 13 апрели с. 2014. (Дар барномаҳои «Ахбор»-и шабакаҳои телевизионии «Тоҷикистон», «Сафина», «Ҷаҳоннамо», «Пойтахт» пахш шудааст);
* Навори ҳуҷҷатии иттилоотӣ дар бораи Хона — осорхонаи Бобо ҳамдамов. Барномаи «Ахбор»-и телевизиони «Сафина». Дар вилояти Суғд намоиш дода шудааст. С. 2018;
* Навори ҳуҷҷатии иттилоотӣ дар бораи номгузории мактаби № 30, ноҳияи Кўҳистони Мастчоҳ. Аз тарафи телевизиони Суғд пахш шудааст.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭСТ|Ҳамдамов Бобо|8|саҳ=361|муаллиф= }}
* Ҳамдамов Бобо // [[Донишномаи Душанбе]]. — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2016. — С. 660—661. — 732 с. — ISBN 978-99947-33-89-7.
* Ҷалол Икромӣ. «Он чӣ аз сар гузашт». Ёддоштҳо. Душанбе, 2009.
* Сорбон. Куллиёт. Ҷилди 6. Душанбе, «Эҷод», 2009.
* «Родмарди ҷонфидо», Душанбе, нашриёти «Ирфон», 2001. (Маҷмӯаи мақолаҳо, хотираҳо, шеърҳо дар бораи Б. ҳамдам. Ёддоштҳои Б. Ҳамдам (саҳ.72-118).
* &quot;Бо номи халқ. Хотираҳои Б. ҳамдам. Ба чоп тайёркунанда Дилафрӯз Икромӣ. Нашриёти «Ирфон», Душанбе, с. 1976.
* «Солдат революции». Статья. Автор И. Каландаров. Журнал «Социализм: теория и практика», № 1- 2, (13-14), 2002.
* «Бобо ҳамдам — председатель Сталинабада». Статья. Автор И. Каландаров. Газета «Паёми Душанбе», 19.11. 2004 г.
* «Таърихро корнамоиҳои арзандаи фарзандони бонангу номус ба вуҷуд овардаанд». Мақола. Муаллиф Барнои Валӣ. Рӯзномаи «Инсон ва қонун». № 3 (184). Марти с. 2017.
* «Ҳақбин. Мақола. Муаллиф Умари Шерхон. Рӯзномаи „Минбари халқ“, № 45 (1181), 31.10. 2018.
* „Бобохон ҳамдамов кӣ буд?“. Мақола. Муаллиф ҳусейни Нарзулло. Рӯзномаи „Садои мардум“, № 11(3961), 26.1.2019.
* „Мубориз“. Мақола. Муаллифон Шералӣ Раҷабалиев, Сайфуллоҳи Муллоҷон. „ҷавонони Тоҷикистон“, № 44 (9626), 31.10.2019.
* „ҳаёти пурталотуми як муборизи воқеӣ“. Мақола. Муаллифон Шералӣ Раҷабалиев, Сайфуллоҳи Муллоҷон. Рӯзномаи „Машъал“, № 12 (8025), 25.4.2020.
* „ҳақшинос“. Мақола. Муаллиф Умари Шерхон. Рӯзномаи „Ҷумҳурият“, № 212 (24067) 28.10.2020.
* Ёде аз корнома». Мақола. Муаллифон Шарифҷон Шарифов, Фаридун Миракзода. Рӯзномаи «Минбари халқ», № 50 (1396), 21.12. 2022.
* «Улица в Душанбе названа именем Бобо Хамдамова». Статья. Автор Талъат Нигорова. Газета «Вечерний Душанбе», 15 апреля 2014 г.
* «Хӯшаҳо аз гӯшаи хотироти падар». Пора аз достони мустанад. Муаллиф Мирзо Шукурзода. «Адабиёт ва санъат», № 3(2233), 18.1.2024.
* «Бобохон Ҳамдамов — нахустин раиси Суди Олии ҶШС Тоҷикистон». Муаллиф Раҷабалиев Ш. // Машъал. — Мастчоҳ, 30 марти 2017.

== Пайвандҳо ==
* {{Cite web|url=http://www.jumhuriyat.tj/index.php?art_id=15481|title=Бобобхон Ҳамдамов – авалин раиси Суди Олии Тоҷикистон|author=Мунаввари сафар|website=www.jumhuriyat.tj|date=2014-08-13|publisher=Нашрияи расмии Тоҷикистон - «Ҷумҳурият»|accessdate=2021-02-23}}
* {{Cite web|url=http://sadoimardum.tj/far-ang/bobohon-amdamov-k-bud-porae-az-r-zgori-nahustin-raisi-sudi-olii-mamlakat/|title=Бобохон Ҳамдамов кӣ буд?|author=Ҳусейни Назрулло|website=sadoimardum.tj|date=2019-01-26|publisher=«Садои мардум»|lang=tg|accessdate=2021-02-23|archivedate=2021-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210418153634/http://sadoimardum.tj/far-ang/bobohon-amdamov-k-bud-porae-az-r-zgori-nahustin-raisi-sudi-olii-mamlakat/}}

[[Гурӯҳ:Даргузаштагони ноҳияи Ҷаббор Расулов]]</text>
      <sha1>ddjna0hsq229o5t0db84t5d9qwrncem</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482184</id>
      <parentid>1482183</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T20:45:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>163</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Намояндагони_Тоҷикистон_бо_кормандони_Шӯрои_ш._Ленинград._Б._Ҳамдамов_дар_қатори_аввал,_дар_байн._Ш._Ленинград,_феврали_соли_1933.jpg|Намояндагони_Тоҷикистон_бо_кормандони_Шӯрои_ш._Ленинград._Б._Ҳамдамов_дар_қатори_аввал,_дар_байн._Ш._Л</comment>
      <origin>1482184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21376" sha1="12ioot42umnzf313gfirdeybi2gp1z5" xml:space="preserve">{{Ходими давлатӣ
 |мухотаб              = 
 |ном                  = Бобо Ҳамдамов
 |номи аслӣ            = 
 |тасвир               = Бобо Хамдамов.jpg
 |бар                  = 
 |тавсифи тасвир       = 
 |нишон                = 
 |имзои нишон          = 
 |бари нишон           =

&lt;!—ИТТИЛООТ ДАР БОРАИ ВАЗИФА--&gt;
 |вазифа               = Раиси [[Суди Олии ҶШС Тоҷикистон]]
 |парчам               = 
 |пешгузашта           = 
 |ҷонишин              = С. Мамедов
 |аввалдавр            = [[соли 1929]]
 |охирдавр             = [[соли 1932]]
 |вазифа_2             = [[Раиси шаҳри Сталинобод]]
 |парчам_2             = 
 |парчам2_2            =
 |пешгузашта_2         = Л. Ризоев
 |ҷонишин_2            = А. Ёрмуҳаммадов
 |аввалдавр_2          = [[соли 1932]]
 |охирдавр_2           = [[соли 1933]]
 
 |викианбор            = 
}}
'''Бобо Ҳамдамов''' ({{ВД-Дебоча}}) — давлатмарди шӯравии тоҷик, аввалин Раиси [[Суди Олии ҶШС Тоҷикистон]], [[Раиси шаҳри Душанбе|Раиси шаҳри Сталинобод]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1403022541|title=ХАМДАМОВ Бобо {{!}} ЦентрАзия|website=centrasia.org|accessdate=2024-01-31}}&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==
Бобо Ҳамдамов  соли 1902 дар деҳаи Ярми ноҳияи Масчо  ба дунё омадааст&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20140414/makhallya-zarafshon-2-pereimenovana-v-chest-bkhamdamova|title=Махалля Зарафшон-2 переименована в честь Б.Хамдамова {{!}} Новости Таджикистана ASIA-Plus|website=www.asiaplustj.info|accessdate=2024-01-31}}&lt;/ref&gt;. Солҳои 1921—1922 коргари корхонаҳои навоҳии [[Фарғона]] буд. Солҳои 1923—1924 ихтиёрӣ ба сафҳои [[Артиши Сурх]] дохил шуда, ба сифати роҳбалад ва мукташиф (разведчик) дар отряди 4-уми ихтиёрии полки аскарони савораи 12-ум хидмат кардааст. Солҳои 1924—1925 раиси шӯрои деҳоти [[Палдорак (деҳа, н. Масчо)|Палдорак]]&lt;nowiki/&gt;и ноҳияи Масчо, солҳои 1925—1926 раиси Кумитаи иҷроияи вилояти Ӯротеппа, солҳои 1926—1928 раиси Суди ҳавза (округ)-и вилояти Ӯротеппаву Панҷакент буд. Аз моҳи марти соли 1928 то моҳи январи соли 1929 дар вазифаи Раиси суди калони ҶМШС Тоҷикистон фаъолият намудааст. Аз моҳи январи соли 1929 то моҳи августи соли 1929 ҷонишини раиси Кумитаи иҷроияи вилояти Кӯлоб буд. Ҳамон сол дубора раиси Суди калони ҶМШС Тоҷикистон таъйин шуд. Баъди 26 октябри соли 1929 бо қарори Кумитаи Иҷроияи Марказии [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] таъсис ёфтани Суди олӣ нахустин раиси Суди Олии ҶШС Тоҷикистон ва муовини Комиссари Халқии Адлия оид ба қисми судӣ гардид ва дар ин вазифа то соли 1932 кор кард.

Бобо Ҳамдамов узви Кумитаи иҷроияи марказии Шӯроҳои ҶМШС Тоҷикистон (интихоботи якум, дуюм, сеюм) ва узви Президиуми Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон (интихоботи чорум) буд ва ба ҳайси намояндаи Ҳукумати Тоҷикистон дар чанде аз ноҳияҳо дар таъсиси мактабҳо, сохтмони роҳҳо, ислоҳоти замин, воридкунии техникаи хоҷагии қишлоқ, обёрии заминҳо, ташкил намудани хоҷагиҳои коллективӣ ва шӯроҳо саҳм гузоштааст.

Солҳои 1932—1933 Бобо Ҳамдамов бо пешниҳод ва дастгирии [[Шириншо Шотемур|Шириншоҳ Шотемур]] — Раиси Президиуми Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон, дар вазифаи Раиси шӯрои вакилони халқи шаҳри Сталинобод фаъолият намудааст, яъне дуюмин раиси шаҳри Сталинобод буд.

Бобо Ҳамдамов моҳи июни соли 1933 дар асоси мактубҳои беимзо ба иштирок дар созмони миллатгароёнаи зидди инқилобӣ гунаҳгор гардида, 8 моҳ — то моҳи марти соли 1934 дар маҳбаси Раёсати муттаҳидаи сиёсии давлатии назди Шӯрои комиссарони халқии ИҶШС — мақомоти махсуси амнияти давлатии ИҶШС (ОГПУ при СНК СССР), дар шаҳри Тошканд нигоҳ дошта шуд. Бегуноҳиаш исбот гашт. Аз маҳбас озод шуда, ба сафи Ҳизби коммунист барқарор гардид.

Ӯсолҳои 1935—1936 муовини сардори хоҷагии коммуналӣ ва заминсозии Тоҷикистон буд. Солҳои 1936—1937 колхозчии колхози «Коммуна»-и ноҳияи Масчо ва раиси Ҷамъияти матлуботи ин ноҳия, муовини сардори раёсати хоҷагии коммуналӣ ва заминсозии Тоҷикистон буд.

Солҳои таъқибот (репрессияи солҳои сиюм) ӯ дубора бо туҳмат, ки гӯё узви созмони зиддишӯравии буржуазии миллатгароӣ бошад, аз июли соли 1937 то майи соли 1939 дар маҳбаси тафтишотии Комиссариати халқии умури дохилаи (Народный комиссариат внутренних дел) шаҳри Сталинобод нигоҳ дошта шуд. Баъди исботи бегуноҳӣ ва озодшавӣ аз ҳабсхона, моҳи январи соли 1940 ба сафи Ҳизби коммунист барқарор гардид.

Бобо Ҳамдамов солҳои 1940—1954 муовини раиси Ҷамъияти хӯроквории шаҳри Ӯротеппа, раиси Ҷамъияти матлубот, сардори Раёсати кишоварзӣ, раиси колхози «Коммуна» ва раиси колхози ба номи Андреев дар ноҳияи Масчо буд. Солҳои 1954—1955 ба ҳайси намояндаи ваколатдори Вазорати маҳсулоттаёркунии Иттифоқи Шӯравӣ дар ноҳияҳои Масчо ва Пролетар адои хидмат намудааст.

Соли 1954 баъди қабули қарори Шӯрои Вазирони ҶШС Тоҷикистон дар бораи аз ноҳияҳои кӯҳӣ ба водӣ кӯчонидани аҳолӣ бо супориши Ҳукумати ҷумҳурӣ Бобо Ҳамдамов роҳбарии кӯчонидани аҳолии якчанд деҳаи Масчои куҳнаро ба уҳда гирифт ва аввалин шуда бо ҳамдеҳагони худ ва мардуми деҳоти дигари ин ноҳияи кӯҳистон ба [[Ноҳияи Ҷаббор Расулов|ноҳияи Пролетар]] кӯчид.

Солҳои 1955—1963 дар колхози ба номи Молотови ин ноҳия (баъд номи Молотов ба «Ленинград» иваз шуд) сардори бригадаи сохтмончиён, муовини раис, дар колхози навбунёди «Ҳаёти нав» дар вазифаи раиси аввалини ин хоҷагӣ ва ҷонишини раис кор кардааст.

Ӯ узви сексияи тоҷикистонии собиқадорони инқилоб ва ҷанг дар назди Хонаи афсарони шаҳри Душанбе буд. Ӯ соли 1963 ба нафақа баромадааст. Нафақагир барои хидматҳои махсус дар назди Ҳукумати Тоҷикистон буд.

== Даргузашт ==
Бобо Ҳамдам соли 1972 дар синни 70-солагӣ вафот кардааст. Дар қабристони деҳаи [[Зарафшон (деҳа, н. Ҷаббор Расулов)|Зарафшон]]&lt;nowiki/&gt;и ноҳияи Пролетар (ҳоло Ҷаббор Расулов) ба хок супурда шудааст.

== Ҷоизаҳо ==
Бобо Ҳамдамов барои хидматҳояш дар назди халқу ватан бо ордену медалҳо ва ифтихорномаҳо қадр шудааст: 
* Ордени Байрақи Сурхи Меҳнати РСС Тоҷикистон (Қарори Президиуми КИМ РСС Тоҷикистон аз 3.12.1932, протоколи № 31);

* Медали «Барои меҳнати шуҷоатнок дар Ҷанги Бузурги Ватании солҳои 1941—1945» (Қарори Президиуми Шӯрои Олии ИҶШС аз 6.06.1945);

* Медали «Барои меҳнати шуҷоатнок» ба муносибати ҷашни 100-солагии В. И. Ленин (аз номи Президиуми Шӯрои Олии ИҷШС мукофотонида шудааст. 28.3.1970);

* Ифтихорномаи КМ ҲК Тоҷикистон, Президиуми Шӯрои Олии Тоҷикистон ва Шӯрои Вазирони Тоҷикистон (№ 310, ш. Душанбе, 1967);

== Некдошт ==
# Дар асоси қарори Кумитаи иҷроияи вакилони ноҳияи Пролетар (ҳоло Ҷаббор Расулов) аз 20.02.1991, № 64, колхози «Съезди 22 партия» ва кӯчаи марказии деҳаи Зарафшони ин ноҳия ба номи Бобо Ҳамдамов гузошта шудааст;
# Мувофиқи қарори Ҳукумати шаҳри Душанбе аз 1.02.1995, № 72 ва Қарори Раиси ноҳияи Фрунзеи (ҳоло Сино) ш. Душанбе, № 479, аз 5. 11. 2002, маҳаллаи Зарафшон-2 -и пойтахт ба номи Бобо Ҳамдамов номгузорӣ гардида, лавҳаи хотираи абадии ин арбоби давлатию ҷамъиятӣ дар девори шимолии бинои 2 М −1-и ин маҳалла насб карда шуд. Маросими насби лавҳаи хотираи абадӣ 13 апрели соли 2014 сурат гирифт;
# Мувофиқи қарори Ҳукумати ноҳияи Ҷаббор Расулов аз 3.09.1995 дар маркази деҳаи Зарафшони ноҳияи Ҷаббор Расулов нимпайкараи биринҷии Бобо Ҳамдамов гузошта шудааст;
# Мувофиқи қарори раиси ноҳияи Ҷаббор Расулов аз 29. 7. с. 2002, таҳти № 122 ва қарори раиси вилояти Суғд аз 19.08. 2002 таҳти № 192 ҷашни 100-солагии Бобо Ҳамдамов дар ноҳияҳои Ҷаббор Расулов, Мастчоҳ ва Кӯҳистони Мастчоҳ таҷлил гардид. Ба ин муносибат яке аз кӯчаҳои марказии шаҳраки Бӯстони ноҳияи Мастчоҳ ба номи Бобо Ҳамдамов гузошта шуд;
# Мувофиқи қарори раиси ноҳияи Ҷаббор Расулов аз 12.11.2012, таҳти № 603 дар ноҳия 110-солагии Бобо Ҳамдамов ҷашн гирифта шуд. Ба ин муносибат бо ташаббуси домоди хонавода — Арбоби илм ва техникаи Тоҷикистон, доктори илми тиб, профессор, асабпизишк, зиндаёд Рачабалиев Шералӣ ва бо дастгирии Ҳукумати ноҳияи Ҷаббор Расулов осорхонаи шахсии Бобо Ҳамдамов таъсис ва ифтитоҳ гардид;
# Дар асоси қарори раиси ноҳияи Ҷаббор Расулов аз 26.11. 2015, № 596, номи осорхонаи шахсӣ ба номи Хона — осорхонаи Бобохон Ҳамдамов иваз карда шудааст. Соли 2019 Хона — осорхонаи ба номи Бобо Ҳамдамов дар ноҳияи Ҷаббор Расулов барои иштироки фаъолона дар Озмуни ҷумҳуриявии осорхонаҳо таҳти унвони «Оинаи таърих» бо Дипломи Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон сарфароз гардидааст;
# Бо қарори Маҷлиси вакилони халқи вилояти Суғд, даъвати чорум аз 25.12.2014, № 529, мактаби таҳсилоти асосии № 30-и ноҳияи Кӯҳистони Мастчоҳ ба номи Бобохон Ҳамдамов гузошта шудааст;
# Расм ва маълумоти мухтасар оид ба ҳаёт ва фаъолияти Бобо Ҳамдамов дар Осорхонаи миллии Тоҷикистон ва осорхонаҳои таърихӣ — кишваршиносии шаҳрҳои Хуҷанд, Истаравшан, Кӯлоб, Панҷакент, ноҳияҳои Данғара, Абдураҳмони Ҷомӣ, Темурмалик, Ҷаббор Расулов (ҷамоати Ғӯлакандоз) ва Осорхонаи ба номи Саидалӣ Вализода (дар зерсохтори Муҷтамаи ҷумҳуриявии осорхонаҳои Кӯлоб) маҳфузанд.


== Нигористон ==
&lt;gallery&gt;
Хона_-_осорхона.jpg|Хона - осорхонаи Бобо Ҳамдамов дар ноҳияи Ҷаббор Расулов 
Намое аз кӯчаи ба номи Бобо Ҳамдамов дар маҳаллаи Зарафшони ш. Душанбе.jpg|Намое аз кӯчаи ба номи Бобо Ҳамдамов дар маҳаллаи Зарафшони ш. Душанбе
Аз чап ба рост - Пӯлод Ҳомидов, Бобо Ҳамдамов, Ғуломҷон Ҳамдамов ва Аҳрор Мухторов. Ш. Сталинобод, с. 1950.jpg|Аз чап ба рост: Пӯлод Ҳомидов, Бобо Ҳамдамов, Ғуломҷон Ҳамдамов ва Аҳрор Мухторов. Ш. Сталинобод, с. 1950.
&lt;/gallery&gt;

== Филмҳои ҳуҷҷатӣ ==
* «Ҳақиқати таърих — ҳақиқати ҳаёт». Муаллиф ва коргардон Шавкат Муҳаммадиев. Шабакаи телевизиони «Тоҷикистон». 17 июни с. 2013;
* Навори ҳуҷчатии иттилоотӣ дар бораи номгузории маҳалла дар шаҳри Душанбе. 13 апрели с. 2014. (Дар барномаҳои «Ахбор»-и шабакаҳои телевизионии «Тоҷикистон», «Сафина», «Ҷаҳоннамо», «Пойтахт» пахш шудааст);
* Навори ҳуҷҷатии иттилоотӣ дар бораи Хона — осорхонаи Бобо ҳамдамов. Барномаи «Ахбор»-и телевизиони «Сафина». Дар вилояти Суғд намоиш дода шудааст. С. 2018;
* Навори ҳуҷҷатии иттилоотӣ дар бораи номгузории мактаби № 30, ноҳияи Кўҳистони Мастчоҳ. Аз тарафи телевизиони Суғд пахш шудааст.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭСТ|Ҳамдамов Бобо|8|саҳ=361|муаллиф= }}
* Ҳамдамов Бобо // [[Донишномаи Душанбе]]. — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2016. — С. 660—661. — 732 с. — ISBN 978-99947-33-89-7.
* Ҷалол Икромӣ. «Он чӣ аз сар гузашт». Ёддоштҳо. Душанбе, 2009.
* Сорбон. Куллиёт. Ҷилди 6. Душанбе, «Эҷод», 2009.
* «Родмарди ҷонфидо», Душанбе, нашриёти «Ирфон», 2001. (Маҷмӯаи мақолаҳо, хотираҳо, шеърҳо дар бораи Б. ҳамдам. Ёддоштҳои Б. Ҳамдам (саҳ.72-118).
* &quot;Бо номи халқ. Хотираҳои Б. ҳамдам. Ба чоп тайёркунанда Дилафрӯз Икромӣ. Нашриёти «Ирфон», Душанбе, с. 1976.
* «Солдат революции». Статья. Автор И. Каландаров. Журнал «Социализм: теория и практика», № 1- 2, (13-14), 2002.
* «Бобо ҳамдам — председатель Сталинабада». Статья. Автор И. Каландаров. Газета «Паёми Душанбе», 19.11. 2004 г.
* «Таърихро корнамоиҳои арзандаи фарзандони бонангу номус ба вуҷуд овардаанд». Мақола. Муаллиф Барнои Валӣ. Рӯзномаи «Инсон ва қонун». № 3 (184). Марти с. 2017.
* «Ҳақбин. Мақола. Муаллиф Умари Шерхон. Рӯзномаи „Минбари халқ“, № 45 (1181), 31.10. 2018.
* „Бобохон ҳамдамов кӣ буд?“. Мақола. Муаллиф ҳусейни Нарзулло. Рӯзномаи „Садои мардум“, № 11(3961), 26.1.2019.
* „Мубориз“. Мақола. Муаллифон Шералӣ Раҷабалиев, Сайфуллоҳи Муллоҷон. „ҷавонони Тоҷикистон“, № 44 (9626), 31.10.2019.
* „ҳаёти пурталотуми як муборизи воқеӣ“. Мақола. Муаллифон Шералӣ Раҷабалиев, Сайфуллоҳи Муллоҷон. Рӯзномаи „Машъал“, № 12 (8025), 25.4.2020.
* „ҳақшинос“. Мақола. Муаллиф Умари Шерхон. Рӯзномаи „Ҷумҳурият“, № 212 (24067) 28.10.2020.
* Ёде аз корнома». Мақола. Муаллифон Шарифҷон Шарифов, Фаридун Миракзода. Рӯзномаи «Минбари халқ», № 50 (1396), 21.12. 2022.
* «Улица в Душанбе названа именем Бобо Хамдамова». Статья. Автор Талъат Нигорова. Газета «Вечерний Душанбе», 15 апреля 2014 г.
* «Хӯшаҳо аз гӯшаи хотироти падар». Пора аз достони мустанад. Муаллиф Мирзо Шукурзода. «Адабиёт ва санъат», № 3(2233), 18.1.2024.
* «Бобохон Ҳамдамов — нахустин раиси Суди Олии ҶШС Тоҷикистон». Муаллиф Раҷабалиев Ш. // Машъал. — Мастчоҳ, 30 марти 2017.

== Пайвандҳо ==
* {{Cite web|url=http://www.jumhuriyat.tj/index.php?art_id=15481|title=Бобобхон Ҳамдамов – авалин раиси Суди Олии Тоҷикистон|author=Мунаввари сафар|website=www.jumhuriyat.tj|date=2014-08-13|publisher=Нашрияи расмии Тоҷикистон - «Ҷумҳурият»|accessdate=2021-02-23}}
* {{Cite web|url=http://sadoimardum.tj/far-ang/bobohon-amdamov-k-bud-porae-az-r-zgori-nahustin-raisi-sudi-olii-mamlakat/|title=Бобохон Ҳамдамов кӣ буд?|author=Ҳусейни Назрулло|website=sadoimardum.tj|date=2019-01-26|publisher=«Садои мардум»|lang=tg|accessdate=2021-02-23|archivedate=2021-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210418153634/http://sadoimardum.tj/far-ang/bobohon-amdamov-k-bud-porae-az-r-zgori-nahustin-raisi-sudi-olii-mamlakat/}}

[[Гурӯҳ:Даргузаштагони ноҳияи Ҷаббор Расулов]]</text>
      <sha1>12ioot42umnzf313gfirdeybi2gp1z5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482185</id>
      <parentid>1482184</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T20:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>163</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Намое_аз_кӯчаи_ба_номи_Бобо_Ҳамдамов_дар_маҳаллаи_Зарафшони_ш._Душанбе.jpg|Намое_аз_кӯчаи_ба_номи_Бобо_Ҳамдамов_дар_маҳаллаи_Зарафшони_ш._Душанбе.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Fitindia|Fitindia]] because: per [[:c</comment>
      <origin>1482185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21114" sha1="efx4jqcxfxi2szepoyaue39evuc3ztf" xml:space="preserve">{{Ходими давлатӣ
 |мухотаб              = 
 |ном                  = Бобо Ҳамдамов
 |номи аслӣ            = 
 |тасвир               = Бобо Хамдамов.jpg
 |бар                  = 
 |тавсифи тасвир       = 
 |нишон                = 
 |имзои нишон          = 
 |бари нишон           =

&lt;!—ИТТИЛООТ ДАР БОРАИ ВАЗИФА--&gt;
 |вазифа               = Раиси [[Суди Олии ҶШС Тоҷикистон]]
 |парчам               = 
 |пешгузашта           = 
 |ҷонишин              = С. Мамедов
 |аввалдавр            = [[соли 1929]]
 |охирдавр             = [[соли 1932]]
 |вазифа_2             = [[Раиси шаҳри Сталинобод]]
 |парчам_2             = 
 |парчам2_2            =
 |пешгузашта_2         = Л. Ризоев
 |ҷонишин_2            = А. Ёрмуҳаммадов
 |аввалдавр_2          = [[соли 1932]]
 |охирдавр_2           = [[соли 1933]]
 
 |викианбор            = 
}}
'''Бобо Ҳамдамов''' ({{ВД-Дебоча}}) — давлатмарди шӯравии тоҷик, аввалин Раиси [[Суди Олии ҶШС Тоҷикистон]], [[Раиси шаҳри Душанбе|Раиси шаҳри Сталинобод]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1403022541|title=ХАМДАМОВ Бобо {{!}} ЦентрАзия|website=centrasia.org|accessdate=2024-01-31}}&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==
Бобо Ҳамдамов  соли 1902 дар деҳаи Ярми ноҳияи Масчо  ба дунё омадааст&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20140414/makhallya-zarafshon-2-pereimenovana-v-chest-bkhamdamova|title=Махалля Зарафшон-2 переименована в честь Б.Хамдамова {{!}} Новости Таджикистана ASIA-Plus|website=www.asiaplustj.info|accessdate=2024-01-31}}&lt;/ref&gt;. Солҳои 1921—1922 коргари корхонаҳои навоҳии [[Фарғона]] буд. Солҳои 1923—1924 ихтиёрӣ ба сафҳои [[Артиши Сурх]] дохил шуда, ба сифати роҳбалад ва мукташиф (разведчик) дар отряди 4-уми ихтиёрии полки аскарони савораи 12-ум хидмат кардааст. Солҳои 1924—1925 раиси шӯрои деҳоти [[Палдорак (деҳа, н. Масчо)|Палдорак]]&lt;nowiki/&gt;и ноҳияи Масчо, солҳои 1925—1926 раиси Кумитаи иҷроияи вилояти Ӯротеппа, солҳои 1926—1928 раиси Суди ҳавза (округ)-и вилояти Ӯротеппаву Панҷакент буд. Аз моҳи марти соли 1928 то моҳи январи соли 1929 дар вазифаи Раиси суди калони ҶМШС Тоҷикистон фаъолият намудааст. Аз моҳи январи соли 1929 то моҳи августи соли 1929 ҷонишини раиси Кумитаи иҷроияи вилояти Кӯлоб буд. Ҳамон сол дубора раиси Суди калони ҶМШС Тоҷикистон таъйин шуд. Баъди 26 октябри соли 1929 бо қарори Кумитаи Иҷроияи Марказии [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] таъсис ёфтани Суди олӣ нахустин раиси Суди Олии ҶШС Тоҷикистон ва муовини Комиссари Халқии Адлия оид ба қисми судӣ гардид ва дар ин вазифа то соли 1932 кор кард.

Бобо Ҳамдамов узви Кумитаи иҷроияи марказии Шӯроҳои ҶМШС Тоҷикистон (интихоботи якум, дуюм, сеюм) ва узви Президиуми Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон (интихоботи чорум) буд ва ба ҳайси намояндаи Ҳукумати Тоҷикистон дар чанде аз ноҳияҳо дар таъсиси мактабҳо, сохтмони роҳҳо, ислоҳоти замин, воридкунии техникаи хоҷагии қишлоқ, обёрии заминҳо, ташкил намудани хоҷагиҳои коллективӣ ва шӯроҳо саҳм гузоштааст.

Солҳои 1932—1933 Бобо Ҳамдамов бо пешниҳод ва дастгирии [[Шириншо Шотемур|Шириншоҳ Шотемур]] — Раиси Президиуми Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон, дар вазифаи Раиси шӯрои вакилони халқи шаҳри Сталинобод фаъолият намудааст, яъне дуюмин раиси шаҳри Сталинобод буд.

Бобо Ҳамдамов моҳи июни соли 1933 дар асоси мактубҳои беимзо ба иштирок дар созмони миллатгароёнаи зидди инқилобӣ гунаҳгор гардида, 8 моҳ — то моҳи марти соли 1934 дар маҳбаси Раёсати муттаҳидаи сиёсии давлатии назди Шӯрои комиссарони халқии ИҶШС — мақомоти махсуси амнияти давлатии ИҶШС (ОГПУ при СНК СССР), дар шаҳри Тошканд нигоҳ дошта шуд. Бегуноҳиаш исбот гашт. Аз маҳбас озод шуда, ба сафи Ҳизби коммунист барқарор гардид.

Ӯсолҳои 1935—1936 муовини сардори хоҷагии коммуналӣ ва заминсозии Тоҷикистон буд. Солҳои 1936—1937 колхозчии колхози «Коммуна»-и ноҳияи Масчо ва раиси Ҷамъияти матлуботи ин ноҳия, муовини сардори раёсати хоҷагии коммуналӣ ва заминсозии Тоҷикистон буд.

Солҳои таъқибот (репрессияи солҳои сиюм) ӯ дубора бо туҳмат, ки гӯё узви созмони зиддишӯравии буржуазии миллатгароӣ бошад, аз июли соли 1937 то майи соли 1939 дар маҳбаси тафтишотии Комиссариати халқии умури дохилаи (Народный комиссариат внутренних дел) шаҳри Сталинобод нигоҳ дошта шуд. Баъди исботи бегуноҳӣ ва озодшавӣ аз ҳабсхона, моҳи январи соли 1940 ба сафи Ҳизби коммунист барқарор гардид.

Бобо Ҳамдамов солҳои 1940—1954 муовини раиси Ҷамъияти хӯроквории шаҳри Ӯротеппа, раиси Ҷамъияти матлубот, сардори Раёсати кишоварзӣ, раиси колхози «Коммуна» ва раиси колхози ба номи Андреев дар ноҳияи Масчо буд. Солҳои 1954—1955 ба ҳайси намояндаи ваколатдори Вазорати маҳсулоттаёркунии Иттифоқи Шӯравӣ дар ноҳияҳои Масчо ва Пролетар адои хидмат намудааст.

Соли 1954 баъди қабули қарори Шӯрои Вазирони ҶШС Тоҷикистон дар бораи аз ноҳияҳои кӯҳӣ ба водӣ кӯчонидани аҳолӣ бо супориши Ҳукумати ҷумҳурӣ Бобо Ҳамдамов роҳбарии кӯчонидани аҳолии якчанд деҳаи Масчои куҳнаро ба уҳда гирифт ва аввалин шуда бо ҳамдеҳагони худ ва мардуми деҳоти дигари ин ноҳияи кӯҳистон ба [[Ноҳияи Ҷаббор Расулов|ноҳияи Пролетар]] кӯчид.

Солҳои 1955—1963 дар колхози ба номи Молотови ин ноҳия (баъд номи Молотов ба «Ленинград» иваз шуд) сардори бригадаи сохтмончиён, муовини раис, дар колхози навбунёди «Ҳаёти нав» дар вазифаи раиси аввалини ин хоҷагӣ ва ҷонишини раис кор кардааст.

Ӯ узви сексияи тоҷикистонии собиқадорони инқилоб ва ҷанг дар назди Хонаи афсарони шаҳри Душанбе буд. Ӯ соли 1963 ба нафақа баромадааст. Нафақагир барои хидматҳои махсус дар назди Ҳукумати Тоҷикистон буд.

== Даргузашт ==
Бобо Ҳамдам соли 1972 дар синни 70-солагӣ вафот кардааст. Дар қабристони деҳаи [[Зарафшон (деҳа, н. Ҷаббор Расулов)|Зарафшон]]&lt;nowiki/&gt;и ноҳияи Пролетар (ҳоло Ҷаббор Расулов) ба хок супурда шудааст.

== Ҷоизаҳо ==
Бобо Ҳамдамов барои хидматҳояш дар назди халқу ватан бо ордену медалҳо ва ифтихорномаҳо қадр шудааст: 
* Ордени Байрақи Сурхи Меҳнати РСС Тоҷикистон (Қарори Президиуми КИМ РСС Тоҷикистон аз 3.12.1932, протоколи № 31);

* Медали «Барои меҳнати шуҷоатнок дар Ҷанги Бузурги Ватании солҳои 1941—1945» (Қарори Президиуми Шӯрои Олии ИҶШС аз 6.06.1945);

* Медали «Барои меҳнати шуҷоатнок» ба муносибати ҷашни 100-солагии В. И. Ленин (аз номи Президиуми Шӯрои Олии ИҷШС мукофотонида шудааст. 28.3.1970);

* Ифтихорномаи КМ ҲК Тоҷикистон, Президиуми Шӯрои Олии Тоҷикистон ва Шӯрои Вазирони Тоҷикистон (№ 310, ш. Душанбе, 1967);

== Некдошт ==
# Дар асоси қарори Кумитаи иҷроияи вакилони ноҳияи Пролетар (ҳоло Ҷаббор Расулов) аз 20.02.1991, № 64, колхози «Съезди 22 партия» ва кӯчаи марказии деҳаи Зарафшони ин ноҳия ба номи Бобо Ҳамдамов гузошта шудааст;
# Мувофиқи қарори Ҳукумати шаҳри Душанбе аз 1.02.1995, № 72 ва Қарори Раиси ноҳияи Фрунзеи (ҳоло Сино) ш. Душанбе, № 479, аз 5. 11. 2002, маҳаллаи Зарафшон-2 -и пойтахт ба номи Бобо Ҳамдамов номгузорӣ гардида, лавҳаи хотираи абадии ин арбоби давлатию ҷамъиятӣ дар девори шимолии бинои 2 М −1-и ин маҳалла насб карда шуд. Маросими насби лавҳаи хотираи абадӣ 13 апрели соли 2014 сурат гирифт;
# Мувофиқи қарори Ҳукумати ноҳияи Ҷаббор Расулов аз 3.09.1995 дар маркази деҳаи Зарафшони ноҳияи Ҷаббор Расулов нимпайкараи биринҷии Бобо Ҳамдамов гузошта шудааст;
# Мувофиқи қарори раиси ноҳияи Ҷаббор Расулов аз 29. 7. с. 2002, таҳти № 122 ва қарори раиси вилояти Суғд аз 19.08. 2002 таҳти № 192 ҷашни 100-солагии Бобо Ҳамдамов дар ноҳияҳои Ҷаббор Расулов, Мастчоҳ ва Кӯҳистони Мастчоҳ таҷлил гардид. Ба ин муносибат яке аз кӯчаҳои марказии шаҳраки Бӯстони ноҳияи Мастчоҳ ба номи Бобо Ҳамдамов гузошта шуд;
# Мувофиқи қарори раиси ноҳияи Ҷаббор Расулов аз 12.11.2012, таҳти № 603 дар ноҳия 110-солагии Бобо Ҳамдамов ҷашн гирифта шуд. Ба ин муносибат бо ташаббуси домоди хонавода — Арбоби илм ва техникаи Тоҷикистон, доктори илми тиб, профессор, асабпизишк, зиндаёд Рачабалиев Шералӣ ва бо дастгирии Ҳукумати ноҳияи Ҷаббор Расулов осорхонаи шахсии Бобо Ҳамдамов таъсис ва ифтитоҳ гардид;
# Дар асоси қарори раиси ноҳияи Ҷаббор Расулов аз 26.11. 2015, № 596, номи осорхонаи шахсӣ ба номи Хона — осорхонаи Бобохон Ҳамдамов иваз карда шудааст. Соли 2019 Хона — осорхонаи ба номи Бобо Ҳамдамов дар ноҳияи Ҷаббор Расулов барои иштироки фаъолона дар Озмуни ҷумҳуриявии осорхонаҳо таҳти унвони «Оинаи таърих» бо Дипломи Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон сарфароз гардидааст;
# Бо қарори Маҷлиси вакилони халқи вилояти Суғд, даъвати чорум аз 25.12.2014, № 529, мактаби таҳсилоти асосии № 30-и ноҳияи Кӯҳистони Мастчоҳ ба номи Бобохон Ҳамдамов гузошта шудааст;
# Расм ва маълумоти мухтасар оид ба ҳаёт ва фаъолияти Бобо Ҳамдамов дар Осорхонаи миллии Тоҷикистон ва осорхонаҳои таърихӣ — кишваршиносии шаҳрҳои Хуҷанд, Истаравшан, Кӯлоб, Панҷакент, ноҳияҳои Данғара, Абдураҳмони Ҷомӣ, Темурмалик, Ҷаббор Расулов (ҷамоати Ғӯлакандоз) ва Осорхонаи ба номи Саидалӣ Вализода (дар зерсохтори Муҷтамаи ҷумҳуриявии осорхонаҳои Кӯлоб) маҳфузанд.


== Нигористон ==
&lt;gallery&gt;
Хона_-_осорхона.jpg|Хона - осорхонаи Бобо Ҳамдамов дар ноҳияи Ҷаббор Расулов 
Аз чап ба рост - Пӯлод Ҳомидов, Бобо Ҳамдамов, Ғуломҷон Ҳамдамов ва Аҳрор Мухторов. Ш. Сталинобод, с. 1950.jpg|Аз чап ба рост: Пӯлод Ҳомидов, Бобо Ҳамдамов, Ғуломҷон Ҳамдамов ва Аҳрор Мухторов. Ш. Сталинобод, с. 1950.
&lt;/gallery&gt;

== Филмҳои ҳуҷҷатӣ ==
* «Ҳақиқати таърих — ҳақиқати ҳаёт». Муаллиф ва коргардон Шавкат Муҳаммадиев. Шабакаи телевизиони «Тоҷикистон». 17 июни с. 2013;
* Навори ҳуҷчатии иттилоотӣ дар бораи номгузории маҳалла дар шаҳри Душанбе. 13 апрели с. 2014. (Дар барномаҳои «Ахбор»-и шабакаҳои телевизионии «Тоҷикистон», «Сафина», «Ҷаҳоннамо», «Пойтахт» пахш шудааст);
* Навори ҳуҷҷатии иттилоотӣ дар бораи Хона — осорхонаи Бобо ҳамдамов. Барномаи «Ахбор»-и телевизиони «Сафина». Дар вилояти Суғд намоиш дода шудааст. С. 2018;
* Навори ҳуҷҷатии иттилоотӣ дар бораи номгузории мактаби № 30, ноҳияи Кўҳистони Мастчоҳ. Аз тарафи телевизиони Суғд пахш шудааст.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭСТ|Ҳамдамов Бобо|8|саҳ=361|муаллиф= }}
* Ҳамдамов Бобо // [[Донишномаи Душанбе]]. — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2016. — С. 660—661. — 732 с. — ISBN 978-99947-33-89-7.
* Ҷалол Икромӣ. «Он чӣ аз сар гузашт». Ёддоштҳо. Душанбе, 2009.
* Сорбон. Куллиёт. Ҷилди 6. Душанбе, «Эҷод», 2009.
* «Родмарди ҷонфидо», Душанбе, нашриёти «Ирфон», 2001. (Маҷмӯаи мақолаҳо, хотираҳо, шеърҳо дар бораи Б. ҳамдам. Ёддоштҳои Б. Ҳамдам (саҳ.72-118).
* &quot;Бо номи халқ. Хотираҳои Б. ҳамдам. Ба чоп тайёркунанда Дилафрӯз Икромӣ. Нашриёти «Ирфон», Душанбе, с. 1976.
* «Солдат революции». Статья. Автор И. Каландаров. Журнал «Социализм: теория и практика», № 1- 2, (13-14), 2002.
* «Бобо ҳамдам — председатель Сталинабада». Статья. Автор И. Каландаров. Газета «Паёми Душанбе», 19.11. 2004 г.
* «Таърихро корнамоиҳои арзандаи фарзандони бонангу номус ба вуҷуд овардаанд». Мақола. Муаллиф Барнои Валӣ. Рӯзномаи «Инсон ва қонун». № 3 (184). Марти с. 2017.
* «Ҳақбин. Мақола. Муаллиф Умари Шерхон. Рӯзномаи „Минбари халқ“, № 45 (1181), 31.10. 2018.
* „Бобохон ҳамдамов кӣ буд?“. Мақола. Муаллиф ҳусейни Нарзулло. Рӯзномаи „Садои мардум“, № 11(3961), 26.1.2019.
* „Мубориз“. Мақола. Муаллифон Шералӣ Раҷабалиев, Сайфуллоҳи Муллоҷон. „ҷавонони Тоҷикистон“, № 44 (9626), 31.10.2019.
* „ҳаёти пурталотуми як муборизи воқеӣ“. Мақола. Муаллифон Шералӣ Раҷабалиев, Сайфуллоҳи Муллоҷон. Рӯзномаи „Машъал“, № 12 (8025), 25.4.2020.
* „ҳақшинос“. Мақола. Муаллиф Умари Шерхон. Рӯзномаи „Ҷумҳурият“, № 212 (24067) 28.10.2020.
* Ёде аз корнома». Мақола. Муаллифон Шарифҷон Шарифов, Фаридун Миракзода. Рӯзномаи «Минбари халқ», № 50 (1396), 21.12. 2022.
* «Улица в Душанбе названа именем Бобо Хамдамова». Статья. Автор Талъат Нигорова. Газета «Вечерний Душанбе», 15 апреля 2014 г.
* «Хӯшаҳо аз гӯшаи хотироти падар». Пора аз достони мустанад. Муаллиф Мирзо Шукурзода. «Адабиёт ва санъат», № 3(2233), 18.1.2024.
* «Бобохон Ҳамдамов — нахустин раиси Суди Олии ҶШС Тоҷикистон». Муаллиф Раҷабалиев Ш. // Машъал. — Мастчоҳ, 30 марти 2017.

== Пайвандҳо ==
* {{Cite web|url=http://www.jumhuriyat.tj/index.php?art_id=15481|title=Бобобхон Ҳамдамов – авалин раиси Суди Олии Тоҷикистон|author=Мунаввари сафар|website=www.jumhuriyat.tj|date=2014-08-13|publisher=Нашрияи расмии Тоҷикистон - «Ҷумҳурият»|accessdate=2021-02-23}}
* {{Cite web|url=http://sadoimardum.tj/far-ang/bobohon-amdamov-k-bud-porae-az-r-zgori-nahustin-raisi-sudi-olii-mamlakat/|title=Бобохон Ҳамдамов кӣ буд?|author=Ҳусейни Назрулло|website=sadoimardum.tj|date=2019-01-26|publisher=«Садои мардум»|lang=tg|accessdate=2021-02-23|archivedate=2021-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210418153634/http://sadoimardum.tj/far-ang/bobohon-amdamov-k-bud-porae-az-r-zgori-nahustin-raisi-sudi-olii-mamlakat/}}

[[Гурӯҳ:Даргузаштагони ноҳияи Ҷаббор Расулов]]</text>
      <sha1>efx4jqcxfxi2szepoyaue39evuc3ztf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482186</id>
      <parentid>1482185</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T20:45:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>163</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Хона_-_осорхона.jpg|Хона_-_осорхона.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Fitindia|Fitindia]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Искандар Ориф|]].</comment>
      <origin>1482186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20977" sha1="di3e6badujhcik67e9pgbw6gv5792q0" xml:space="preserve">{{Ходими давлатӣ
 |мухотаб              = 
 |ном                  = Бобо Ҳамдамов
 |номи аслӣ            = 
 |тасвир               = Бобо Хамдамов.jpg
 |бар                  = 
 |тавсифи тасвир       = 
 |нишон                = 
 |имзои нишон          = 
 |бари нишон           =

&lt;!—ИТТИЛООТ ДАР БОРАИ ВАЗИФА--&gt;
 |вазифа               = Раиси [[Суди Олии ҶШС Тоҷикистон]]
 |парчам               = 
 |пешгузашта           = 
 |ҷонишин              = С. Мамедов
 |аввалдавр            = [[соли 1929]]
 |охирдавр             = [[соли 1932]]
 |вазифа_2             = [[Раиси шаҳри Сталинобод]]
 |парчам_2             = 
 |парчам2_2            =
 |пешгузашта_2         = Л. Ризоев
 |ҷонишин_2            = А. Ёрмуҳаммадов
 |аввалдавр_2          = [[соли 1932]]
 |охирдавр_2           = [[соли 1933]]
 
 |викианбор            = 
}}
'''Бобо Ҳамдамов''' ({{ВД-Дебоча}}) — давлатмарди шӯравии тоҷик, аввалин Раиси [[Суди Олии ҶШС Тоҷикистон]], [[Раиси шаҳри Душанбе|Раиси шаҳри Сталинобод]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1403022541|title=ХАМДАМОВ Бобо {{!}} ЦентрАзия|website=centrasia.org|accessdate=2024-01-31}}&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==
Бобо Ҳамдамов  соли 1902 дар деҳаи Ярми ноҳияи Масчо  ба дунё омадааст&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20140414/makhallya-zarafshon-2-pereimenovana-v-chest-bkhamdamova|title=Махалля Зарафшон-2 переименована в честь Б.Хамдамова {{!}} Новости Таджикистана ASIA-Plus|website=www.asiaplustj.info|accessdate=2024-01-31}}&lt;/ref&gt;. Солҳои 1921—1922 коргари корхонаҳои навоҳии [[Фарғона]] буд. Солҳои 1923—1924 ихтиёрӣ ба сафҳои [[Артиши Сурх]] дохил шуда, ба сифати роҳбалад ва мукташиф (разведчик) дар отряди 4-уми ихтиёрии полки аскарони савораи 12-ум хидмат кардааст. Солҳои 1924—1925 раиси шӯрои деҳоти [[Палдорак (деҳа, н. Масчо)|Палдорак]]&lt;nowiki/&gt;и ноҳияи Масчо, солҳои 1925—1926 раиси Кумитаи иҷроияи вилояти Ӯротеппа, солҳои 1926—1928 раиси Суди ҳавза (округ)-и вилояти Ӯротеппаву Панҷакент буд. Аз моҳи марти соли 1928 то моҳи январи соли 1929 дар вазифаи Раиси суди калони ҶМШС Тоҷикистон фаъолият намудааст. Аз моҳи январи соли 1929 то моҳи августи соли 1929 ҷонишини раиси Кумитаи иҷроияи вилояти Кӯлоб буд. Ҳамон сол дубора раиси Суди калони ҶМШС Тоҷикистон таъйин шуд. Баъди 26 октябри соли 1929 бо қарори Кумитаи Иҷроияи Марказии [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] таъсис ёфтани Суди олӣ нахустин раиси Суди Олии ҶШС Тоҷикистон ва муовини Комиссари Халқии Адлия оид ба қисми судӣ гардид ва дар ин вазифа то соли 1932 кор кард.

Бобо Ҳамдамов узви Кумитаи иҷроияи марказии Шӯроҳои ҶМШС Тоҷикистон (интихоботи якум, дуюм, сеюм) ва узви Президиуми Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон (интихоботи чорум) буд ва ба ҳайси намояндаи Ҳукумати Тоҷикистон дар чанде аз ноҳияҳо дар таъсиси мактабҳо, сохтмони роҳҳо, ислоҳоти замин, воридкунии техникаи хоҷагии қишлоқ, обёрии заминҳо, ташкил намудани хоҷагиҳои коллективӣ ва шӯроҳо саҳм гузоштааст.

Солҳои 1932—1933 Бобо Ҳамдамов бо пешниҳод ва дастгирии [[Шириншо Шотемур|Шириншоҳ Шотемур]] — Раиси Президиуми Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон, дар вазифаи Раиси шӯрои вакилони халқи шаҳри Сталинобод фаъолият намудааст, яъне дуюмин раиси шаҳри Сталинобод буд.

Бобо Ҳамдамов моҳи июни соли 1933 дар асоси мактубҳои беимзо ба иштирок дар созмони миллатгароёнаи зидди инқилобӣ гунаҳгор гардида, 8 моҳ — то моҳи марти соли 1934 дар маҳбаси Раёсати муттаҳидаи сиёсии давлатии назди Шӯрои комиссарони халқии ИҶШС — мақомоти махсуси амнияти давлатии ИҶШС (ОГПУ при СНК СССР), дар шаҳри Тошканд нигоҳ дошта шуд. Бегуноҳиаш исбот гашт. Аз маҳбас озод шуда, ба сафи Ҳизби коммунист барқарор гардид.

Ӯсолҳои 1935—1936 муовини сардори хоҷагии коммуналӣ ва заминсозии Тоҷикистон буд. Солҳои 1936—1937 колхозчии колхози «Коммуна»-и ноҳияи Масчо ва раиси Ҷамъияти матлуботи ин ноҳия, муовини сардори раёсати хоҷагии коммуналӣ ва заминсозии Тоҷикистон буд.

Солҳои таъқибот (репрессияи солҳои сиюм) ӯ дубора бо туҳмат, ки гӯё узви созмони зиддишӯравии буржуазии миллатгароӣ бошад, аз июли соли 1937 то майи соли 1939 дар маҳбаси тафтишотии Комиссариати халқии умури дохилаи (Народный комиссариат внутренних дел) шаҳри Сталинобод нигоҳ дошта шуд. Баъди исботи бегуноҳӣ ва озодшавӣ аз ҳабсхона, моҳи январи соли 1940 ба сафи Ҳизби коммунист барқарор гардид.

Бобо Ҳамдамов солҳои 1940—1954 муовини раиси Ҷамъияти хӯроквории шаҳри Ӯротеппа, раиси Ҷамъияти матлубот, сардори Раёсати кишоварзӣ, раиси колхози «Коммуна» ва раиси колхози ба номи Андреев дар ноҳияи Масчо буд. Солҳои 1954—1955 ба ҳайси намояндаи ваколатдори Вазорати маҳсулоттаёркунии Иттифоқи Шӯравӣ дар ноҳияҳои Масчо ва Пролетар адои хидмат намудааст.

Соли 1954 баъди қабули қарори Шӯрои Вазирони ҶШС Тоҷикистон дар бораи аз ноҳияҳои кӯҳӣ ба водӣ кӯчонидани аҳолӣ бо супориши Ҳукумати ҷумҳурӣ Бобо Ҳамдамов роҳбарии кӯчонидани аҳолии якчанд деҳаи Масчои куҳнаро ба уҳда гирифт ва аввалин шуда бо ҳамдеҳагони худ ва мардуми деҳоти дигари ин ноҳияи кӯҳистон ба [[Ноҳияи Ҷаббор Расулов|ноҳияи Пролетар]] кӯчид.

Солҳои 1955—1963 дар колхози ба номи Молотови ин ноҳия (баъд номи Молотов ба «Ленинград» иваз шуд) сардори бригадаи сохтмончиён, муовини раис, дар колхози навбунёди «Ҳаёти нав» дар вазифаи раиси аввалини ин хоҷагӣ ва ҷонишини раис кор кардааст.

Ӯ узви сексияи тоҷикистонии собиқадорони инқилоб ва ҷанг дар назди Хонаи афсарони шаҳри Душанбе буд. Ӯ соли 1963 ба нафақа баромадааст. Нафақагир барои хидматҳои махсус дар назди Ҳукумати Тоҷикистон буд.

== Даргузашт ==
Бобо Ҳамдам соли 1972 дар синни 70-солагӣ вафот кардааст. Дар қабристони деҳаи [[Зарафшон (деҳа, н. Ҷаббор Расулов)|Зарафшон]]&lt;nowiki/&gt;и ноҳияи Пролетар (ҳоло Ҷаббор Расулов) ба хок супурда шудааст.

== Ҷоизаҳо ==
Бобо Ҳамдамов барои хидматҳояш дар назди халқу ватан бо ордену медалҳо ва ифтихорномаҳо қадр шудааст: 
* Ордени Байрақи Сурхи Меҳнати РСС Тоҷикистон (Қарори Президиуми КИМ РСС Тоҷикистон аз 3.12.1932, протоколи № 31);

* Медали «Барои меҳнати шуҷоатнок дар Ҷанги Бузурги Ватании солҳои 1941—1945» (Қарори Президиуми Шӯрои Олии ИҶШС аз 6.06.1945);

* Медали «Барои меҳнати шуҷоатнок» ба муносибати ҷашни 100-солагии В. И. Ленин (аз номи Президиуми Шӯрои Олии ИҷШС мукофотонида шудааст. 28.3.1970);

* Ифтихорномаи КМ ҲК Тоҷикистон, Президиуми Шӯрои Олии Тоҷикистон ва Шӯрои Вазирони Тоҷикистон (№ 310, ш. Душанбе, 1967);

== Некдошт ==
# Дар асоси қарори Кумитаи иҷроияи вакилони ноҳияи Пролетар (ҳоло Ҷаббор Расулов) аз 20.02.1991, № 64, колхози «Съезди 22 партия» ва кӯчаи марказии деҳаи Зарафшони ин ноҳия ба номи Бобо Ҳамдамов гузошта шудааст;
# Мувофиқи қарори Ҳукумати шаҳри Душанбе аз 1.02.1995, № 72 ва Қарори Раиси ноҳияи Фрунзеи (ҳоло Сино) ш. Душанбе, № 479, аз 5. 11. 2002, маҳаллаи Зарафшон-2 -и пойтахт ба номи Бобо Ҳамдамов номгузорӣ гардида, лавҳаи хотираи абадии ин арбоби давлатию ҷамъиятӣ дар девори шимолии бинои 2 М −1-и ин маҳалла насб карда шуд. Маросими насби лавҳаи хотираи абадӣ 13 апрели соли 2014 сурат гирифт;
# Мувофиқи қарори Ҳукумати ноҳияи Ҷаббор Расулов аз 3.09.1995 дар маркази деҳаи Зарафшони ноҳияи Ҷаббор Расулов нимпайкараи биринҷии Бобо Ҳамдамов гузошта шудааст;
# Мувофиқи қарори раиси ноҳияи Ҷаббор Расулов аз 29. 7. с. 2002, таҳти № 122 ва қарори раиси вилояти Суғд аз 19.08. 2002 таҳти № 192 ҷашни 100-солагии Бобо Ҳамдамов дар ноҳияҳои Ҷаббор Расулов, Мастчоҳ ва Кӯҳистони Мастчоҳ таҷлил гардид. Ба ин муносибат яке аз кӯчаҳои марказии шаҳраки Бӯстони ноҳияи Мастчоҳ ба номи Бобо Ҳамдамов гузошта шуд;
# Мувофиқи қарори раиси ноҳияи Ҷаббор Расулов аз 12.11.2012, таҳти № 603 дар ноҳия 110-солагии Бобо Ҳамдамов ҷашн гирифта шуд. Ба ин муносибат бо ташаббуси домоди хонавода — Арбоби илм ва техникаи Тоҷикистон, доктори илми тиб, профессор, асабпизишк, зиндаёд Рачабалиев Шералӣ ва бо дастгирии Ҳукумати ноҳияи Ҷаббор Расулов осорхонаи шахсии Бобо Ҳамдамов таъсис ва ифтитоҳ гардид;
# Дар асоси қарори раиси ноҳияи Ҷаббор Расулов аз 26.11. 2015, № 596, номи осорхонаи шахсӣ ба номи Хона — осорхонаи Бобохон Ҳамдамов иваз карда шудааст. Соли 2019 Хона — осорхонаи ба номи Бобо Ҳамдамов дар ноҳияи Ҷаббор Расулов барои иштироки фаъолона дар Озмуни ҷумҳуриявии осорхонаҳо таҳти унвони «Оинаи таърих» бо Дипломи Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон сарфароз гардидааст;
# Бо қарори Маҷлиси вакилони халқи вилояти Суғд, даъвати чорум аз 25.12.2014, № 529, мактаби таҳсилоти асосии № 30-и ноҳияи Кӯҳистони Мастчоҳ ба номи Бобохон Ҳамдамов гузошта шудааст;
# Расм ва маълумоти мухтасар оид ба ҳаёт ва фаъолияти Бобо Ҳамдамов дар Осорхонаи миллии Тоҷикистон ва осорхонаҳои таърихӣ — кишваршиносии шаҳрҳои Хуҷанд, Истаравшан, Кӯлоб, Панҷакент, ноҳияҳои Данғара, Абдураҳмони Ҷомӣ, Темурмалик, Ҷаббор Расулов (ҷамоати Ғӯлакандоз) ва Осорхонаи ба номи Саидалӣ Вализода (дар зерсохтори Муҷтамаи ҷумҳуриявии осорхонаҳои Кӯлоб) маҳфузанд.


== Нигористон ==
&lt;gallery&gt;
Аз чап ба рост - Пӯлод Ҳомидов, Бобо Ҳамдамов, Ғуломҷон Ҳамдамов ва Аҳрор Мухторов. Ш. Сталинобод, с. 1950.jpg|Аз чап ба рост: Пӯлод Ҳомидов, Бобо Ҳамдамов, Ғуломҷон Ҳамдамов ва Аҳрор Мухторов. Ш. Сталинобод, с. 1950.
&lt;/gallery&gt;

== Филмҳои ҳуҷҷатӣ ==
* «Ҳақиқати таърих — ҳақиқати ҳаёт». Муаллиф ва коргардон Шавкат Муҳаммадиев. Шабакаи телевизиони «Тоҷикистон». 17 июни с. 2013;
* Навори ҳуҷчатии иттилоотӣ дар бораи номгузории маҳалла дар шаҳри Душанбе. 13 апрели с. 2014. (Дар барномаҳои «Ахбор»-и шабакаҳои телевизионии «Тоҷикистон», «Сафина», «Ҷаҳоннамо», «Пойтахт» пахш шудааст);
* Навори ҳуҷҷатии иттилоотӣ дар бораи Хона — осорхонаи Бобо ҳамдамов. Барномаи «Ахбор»-и телевизиони «Сафина». Дар вилояти Суғд намоиш дода шудааст. С. 2018;
* Навори ҳуҷҷатии иттилоотӣ дар бораи номгузории мактаби № 30, ноҳияи Кўҳистони Мастчоҳ. Аз тарафи телевизиони Суғд пахш шудааст.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭСТ|Ҳамдамов Бобо|8|саҳ=361|муаллиф= }}
* Ҳамдамов Бобо // [[Донишномаи Душанбе]]. — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2016. — С. 660—661. — 732 с. — ISBN 978-99947-33-89-7.
* Ҷалол Икромӣ. «Он чӣ аз сар гузашт». Ёддоштҳо. Душанбе, 2009.
* Сорбон. Куллиёт. Ҷилди 6. Душанбе, «Эҷод», 2009.
* «Родмарди ҷонфидо», Душанбе, нашриёти «Ирфон», 2001. (Маҷмӯаи мақолаҳо, хотираҳо, шеърҳо дар бораи Б. ҳамдам. Ёддоштҳои Б. Ҳамдам (саҳ.72-118).
* &quot;Бо номи халқ. Хотираҳои Б. ҳамдам. Ба чоп тайёркунанда Дилафрӯз Икромӣ. Нашриёти «Ирфон», Душанбе, с. 1976.
* «Солдат революции». Статья. Автор И. Каландаров. Журнал «Социализм: теория и практика», № 1- 2, (13-14), 2002.
* «Бобо ҳамдам — председатель Сталинабада». Статья. Автор И. Каландаров. Газета «Паёми Душанбе», 19.11. 2004 г.
* «Таърихро корнамоиҳои арзандаи фарзандони бонангу номус ба вуҷуд овардаанд». Мақола. Муаллиф Барнои Валӣ. Рӯзномаи «Инсон ва қонун». № 3 (184). Марти с. 2017.
* «Ҳақбин. Мақола. Муаллиф Умари Шерхон. Рӯзномаи „Минбари халқ“, № 45 (1181), 31.10. 2018.
* „Бобохон ҳамдамов кӣ буд?“. Мақола. Муаллиф ҳусейни Нарзулло. Рӯзномаи „Садои мардум“, № 11(3961), 26.1.2019.
* „Мубориз“. Мақола. Муаллифон Шералӣ Раҷабалиев, Сайфуллоҳи Муллоҷон. „ҷавонони Тоҷикистон“, № 44 (9626), 31.10.2019.
* „ҳаёти пурталотуми як муборизи воқеӣ“. Мақола. Муаллифон Шералӣ Раҷабалиев, Сайфуллоҳи Муллоҷон. Рӯзномаи „Машъал“, № 12 (8025), 25.4.2020.
* „ҳақшинос“. Мақола. Муаллиф Умари Шерхон. Рӯзномаи „Ҷумҳурият“, № 212 (24067) 28.10.2020.
* Ёде аз корнома». Мақола. Муаллифон Шарифҷон Шарифов, Фаридун Миракзода. Рӯзномаи «Минбари халқ», № 50 (1396), 21.12. 2022.
* «Улица в Душанбе названа именем Бобо Хамдамова». Статья. Автор Талъат Нигорова. Газета «Вечерний Душанбе», 15 апреля 2014 г.
* «Хӯшаҳо аз гӯшаи хотироти падар». Пора аз достони мустанад. Муаллиф Мирзо Шукурзода. «Адабиёт ва санъат», № 3(2233), 18.1.2024.
* «Бобохон Ҳамдамов — нахустин раиси Суди Олии ҶШС Тоҷикистон». Муаллиф Раҷабалиев Ш. // Машъал. — Мастчоҳ, 30 марти 2017.

== Пайвандҳо ==
* {{Cite web|url=http://www.jumhuriyat.tj/index.php?art_id=15481|title=Бобобхон Ҳамдамов – авалин раиси Суди Олии Тоҷикистон|author=Мунаввари сафар|website=www.jumhuriyat.tj|date=2014-08-13|publisher=Нашрияи расмии Тоҷикистон - «Ҷумҳурият»|accessdate=2021-02-23}}
* {{Cite web|url=http://sadoimardum.tj/far-ang/bobohon-amdamov-k-bud-porae-az-r-zgori-nahustin-raisi-sudi-olii-mamlakat/|title=Бобохон Ҳамдамов кӣ буд?|author=Ҳусейни Назрулло|website=sadoimardum.tj|date=2019-01-26|publisher=«Садои мардум»|lang=tg|accessdate=2021-02-23|archivedate=2021-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210418153634/http://sadoimardum.tj/far-ang/bobohon-amdamov-k-bud-porae-az-r-zgori-nahustin-raisi-sudi-olii-mamlakat/}}

[[Гурӯҳ:Даргузаштагони ноҳияи Ҷаббор Расулов]]</text>
      <sha1>di3e6badujhcik67e9pgbw6gv5792q0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482192</id>
      <parentid>1482186</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T20:45:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>163</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Бобо_Хамдамов.jpg|Бобо_Хамдамов.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Fitindia|Fitindia]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Искандар Ориф|]].</comment>
      <origin>1482192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20947" sha1="2mlxc9z8p16vynr3yo8woy36uj79wfp" xml:space="preserve">{{Ходими давлатӣ
 |мухотаб              = 
 |ном                  = Бобо Ҳамдамов
 |номи аслӣ            = 
 |тасвир               =
 |бар                  = 
 |тавсифи тасвир       = 
 |нишон                = 
 |имзои нишон          = 
 |бари нишон           =

&lt;!—ИТТИЛООТ ДАР БОРАИ ВАЗИФА--&gt;
 |вазифа               = Раиси [[Суди Олии ҶШС Тоҷикистон]]
 |парчам               = 
 |пешгузашта           = 
 |ҷонишин              = С. Мамедов
 |аввалдавр            = [[соли 1929]]
 |охирдавр             = [[соли 1932]]
 |вазифа_2             = [[Раиси шаҳри Сталинобод]]
 |парчам_2             = 
 |парчам2_2            =
 |пешгузашта_2         = Л. Ризоев
 |ҷонишин_2            = А. Ёрмуҳаммадов
 |аввалдавр_2          = [[соли 1932]]
 |охирдавр_2           = [[соли 1933]]
 
 |викианбор            = 
}}
'''Бобо Ҳамдамов''' ({{ВД-Дебоча}}) — давлатмарди шӯравии тоҷик, аввалин Раиси [[Суди Олии ҶШС Тоҷикистон]], [[Раиси шаҳри Душанбе|Раиси шаҳри Сталинобод]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1403022541|title=ХАМДАМОВ Бобо {{!}} ЦентрАзия|website=centrasia.org|accessdate=2024-01-31}}&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==
Бобо Ҳамдамов  соли 1902 дар деҳаи Ярми ноҳияи Масчо  ба дунё омадааст&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20140414/makhallya-zarafshon-2-pereimenovana-v-chest-bkhamdamova|title=Махалля Зарафшон-2 переименована в честь Б.Хамдамова {{!}} Новости Таджикистана ASIA-Plus|website=www.asiaplustj.info|accessdate=2024-01-31}}&lt;/ref&gt;. Солҳои 1921—1922 коргари корхонаҳои навоҳии [[Фарғона]] буд. Солҳои 1923—1924 ихтиёрӣ ба сафҳои [[Артиши Сурх]] дохил шуда, ба сифати роҳбалад ва мукташиф (разведчик) дар отряди 4-уми ихтиёрии полки аскарони савораи 12-ум хидмат кардааст. Солҳои 1924—1925 раиси шӯрои деҳоти [[Палдорак (деҳа, н. Масчо)|Палдорак]]&lt;nowiki/&gt;и ноҳияи Масчо, солҳои 1925—1926 раиси Кумитаи иҷроияи вилояти Ӯротеппа, солҳои 1926—1928 раиси Суди ҳавза (округ)-и вилояти Ӯротеппаву Панҷакент буд. Аз моҳи марти соли 1928 то моҳи январи соли 1929 дар вазифаи Раиси суди калони ҶМШС Тоҷикистон фаъолият намудааст. Аз моҳи январи соли 1929 то моҳи августи соли 1929 ҷонишини раиси Кумитаи иҷроияи вилояти Кӯлоб буд. Ҳамон сол дубора раиси Суди калони ҶМШС Тоҷикистон таъйин шуд. Баъди 26 октябри соли 1929 бо қарори Кумитаи Иҷроияи Марказии [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] таъсис ёфтани Суди олӣ нахустин раиси Суди Олии ҶШС Тоҷикистон ва муовини Комиссари Халқии Адлия оид ба қисми судӣ гардид ва дар ин вазифа то соли 1932 кор кард.

Бобо Ҳамдамов узви Кумитаи иҷроияи марказии Шӯроҳои ҶМШС Тоҷикистон (интихоботи якум, дуюм, сеюм) ва узви Президиуми Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон (интихоботи чорум) буд ва ба ҳайси намояндаи Ҳукумати Тоҷикистон дар чанде аз ноҳияҳо дар таъсиси мактабҳо, сохтмони роҳҳо, ислоҳоти замин, воридкунии техникаи хоҷагии қишлоқ, обёрии заминҳо, ташкил намудани хоҷагиҳои коллективӣ ва шӯроҳо саҳм гузоштааст.

Солҳои 1932—1933 Бобо Ҳамдамов бо пешниҳод ва дастгирии [[Шириншо Шотемур|Шириншоҳ Шотемур]] — Раиси Президиуми Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон, дар вазифаи Раиси шӯрои вакилони халқи шаҳри Сталинобод фаъолият намудааст, яъне дуюмин раиси шаҳри Сталинобод буд.

Бобо Ҳамдамов моҳи июни соли 1933 дар асоси мактубҳои беимзо ба иштирок дар созмони миллатгароёнаи зидди инқилобӣ гунаҳгор гардида, 8 моҳ — то моҳи марти соли 1934 дар маҳбаси Раёсати муттаҳидаи сиёсии давлатии назди Шӯрои комиссарони халқии ИҶШС — мақомоти махсуси амнияти давлатии ИҶШС (ОГПУ при СНК СССР), дар шаҳри Тошканд нигоҳ дошта шуд. Бегуноҳиаш исбот гашт. Аз маҳбас озод шуда, ба сафи Ҳизби коммунист барқарор гардид.

Ӯсолҳои 1935—1936 муовини сардори хоҷагии коммуналӣ ва заминсозии Тоҷикистон буд. Солҳои 1936—1937 колхозчии колхози «Коммуна»-и ноҳияи Масчо ва раиси Ҷамъияти матлуботи ин ноҳия, муовини сардори раёсати хоҷагии коммуналӣ ва заминсозии Тоҷикистон буд.

Солҳои таъқибот (репрессияи солҳои сиюм) ӯ дубора бо туҳмат, ки гӯё узви созмони зиддишӯравии буржуазии миллатгароӣ бошад, аз июли соли 1937 то майи соли 1939 дар маҳбаси тафтишотии Комиссариати халқии умури дохилаи (Народный комиссариат внутренних дел) шаҳри Сталинобод нигоҳ дошта шуд. Баъди исботи бегуноҳӣ ва озодшавӣ аз ҳабсхона, моҳи январи соли 1940 ба сафи Ҳизби коммунист барқарор гардид.

Бобо Ҳамдамов солҳои 1940—1954 муовини раиси Ҷамъияти хӯроквории шаҳри Ӯротеппа, раиси Ҷамъияти матлубот, сардори Раёсати кишоварзӣ, раиси колхози «Коммуна» ва раиси колхози ба номи Андреев дар ноҳияи Масчо буд. Солҳои 1954—1955 ба ҳайси намояндаи ваколатдори Вазорати маҳсулоттаёркунии Иттифоқи Шӯравӣ дар ноҳияҳои Масчо ва Пролетар адои хидмат намудааст.

Соли 1954 баъди қабули қарори Шӯрои Вазирони ҶШС Тоҷикистон дар бораи аз ноҳияҳои кӯҳӣ ба водӣ кӯчонидани аҳолӣ бо супориши Ҳукумати ҷумҳурӣ Бобо Ҳамдамов роҳбарии кӯчонидани аҳолии якчанд деҳаи Масчои куҳнаро ба уҳда гирифт ва аввалин шуда бо ҳамдеҳагони худ ва мардуми деҳоти дигари ин ноҳияи кӯҳистон ба [[Ноҳияи Ҷаббор Расулов|ноҳияи Пролетар]] кӯчид.

Солҳои 1955—1963 дар колхози ба номи Молотови ин ноҳия (баъд номи Молотов ба «Ленинград» иваз шуд) сардори бригадаи сохтмончиён, муовини раис, дар колхози навбунёди «Ҳаёти нав» дар вазифаи раиси аввалини ин хоҷагӣ ва ҷонишини раис кор кардааст.

Ӯ узви сексияи тоҷикистонии собиқадорони инқилоб ва ҷанг дар назди Хонаи афсарони шаҳри Душанбе буд. Ӯ соли 1963 ба нафақа баромадааст. Нафақагир барои хидматҳои махсус дар назди Ҳукумати Тоҷикистон буд.

== Даргузашт ==
Бобо Ҳамдам соли 1972 дар синни 70-солагӣ вафот кардааст. Дар қабристони деҳаи [[Зарафшон (деҳа, н. Ҷаббор Расулов)|Зарафшон]]&lt;nowiki/&gt;и ноҳияи Пролетар (ҳоло Ҷаббор Расулов) ба хок супурда шудааст.

== Ҷоизаҳо ==
Бобо Ҳамдамов барои хидматҳояш дар назди халқу ватан бо ордену медалҳо ва ифтихорномаҳо қадр шудааст: 
* Ордени Байрақи Сурхи Меҳнати РСС Тоҷикистон (Қарори Президиуми КИМ РСС Тоҷикистон аз 3.12.1932, протоколи № 31);

* Медали «Барои меҳнати шуҷоатнок дар Ҷанги Бузурги Ватании солҳои 1941—1945» (Қарори Президиуми Шӯрои Олии ИҶШС аз 6.06.1945);

* Медали «Барои меҳнати шуҷоатнок» ба муносибати ҷашни 100-солагии В. И. Ленин (аз номи Президиуми Шӯрои Олии ИҷШС мукофотонида шудааст. 28.3.1970);

* Ифтихорномаи КМ ҲК Тоҷикистон, Президиуми Шӯрои Олии Тоҷикистон ва Шӯрои Вазирони Тоҷикистон (№ 310, ш. Душанбе, 1967);

== Некдошт ==
# Дар асоси қарори Кумитаи иҷроияи вакилони ноҳияи Пролетар (ҳоло Ҷаббор Расулов) аз 20.02.1991, № 64, колхози «Съезди 22 партия» ва кӯчаи марказии деҳаи Зарафшони ин ноҳия ба номи Бобо Ҳамдамов гузошта шудааст;
# Мувофиқи қарори Ҳукумати шаҳри Душанбе аз 1.02.1995, № 72 ва Қарори Раиси ноҳияи Фрунзеи (ҳоло Сино) ш. Душанбе, № 479, аз 5. 11. 2002, маҳаллаи Зарафшон-2 -и пойтахт ба номи Бобо Ҳамдамов номгузорӣ гардида, лавҳаи хотираи абадии ин арбоби давлатию ҷамъиятӣ дар девори шимолии бинои 2 М −1-и ин маҳалла насб карда шуд. Маросими насби лавҳаи хотираи абадӣ 13 апрели соли 2014 сурат гирифт;
# Мувофиқи қарори Ҳукумати ноҳияи Ҷаббор Расулов аз 3.09.1995 дар маркази деҳаи Зарафшони ноҳияи Ҷаббор Расулов нимпайкараи биринҷии Бобо Ҳамдамов гузошта шудааст;
# Мувофиқи қарори раиси ноҳияи Ҷаббор Расулов аз 29. 7. с. 2002, таҳти № 122 ва қарори раиси вилояти Суғд аз 19.08. 2002 таҳти № 192 ҷашни 100-солагии Бобо Ҳамдамов дар ноҳияҳои Ҷаббор Расулов, Мастчоҳ ва Кӯҳистони Мастчоҳ таҷлил гардид. Ба ин муносибат яке аз кӯчаҳои марказии шаҳраки Бӯстони ноҳияи Мастчоҳ ба номи Бобо Ҳамдамов гузошта шуд;
# Мувофиқи қарори раиси ноҳияи Ҷаббор Расулов аз 12.11.2012, таҳти № 603 дар ноҳия 110-солагии Бобо Ҳамдамов ҷашн гирифта шуд. Ба ин муносибат бо ташаббуси домоди хонавода — Арбоби илм ва техникаи Тоҷикистон, доктори илми тиб, профессор, асабпизишк, зиндаёд Рачабалиев Шералӣ ва бо дастгирии Ҳукумати ноҳияи Ҷаббор Расулов осорхонаи шахсии Бобо Ҳамдамов таъсис ва ифтитоҳ гардид;
# Дар асоси қарори раиси ноҳияи Ҷаббор Расулов аз 26.11. 2015, № 596, номи осорхонаи шахсӣ ба номи Хона — осорхонаи Бобохон Ҳамдамов иваз карда шудааст. Соли 2019 Хона — осорхонаи ба номи Бобо Ҳамдамов дар ноҳияи Ҷаббор Расулов барои иштироки фаъолона дар Озмуни ҷумҳуриявии осорхонаҳо таҳти унвони «Оинаи таърих» бо Дипломи Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон сарфароз гардидааст;
# Бо қарори Маҷлиси вакилони халқи вилояти Суғд, даъвати чорум аз 25.12.2014, № 529, мактаби таҳсилоти асосии № 30-и ноҳияи Кӯҳистони Мастчоҳ ба номи Бобохон Ҳамдамов гузошта шудааст;
# Расм ва маълумоти мухтасар оид ба ҳаёт ва фаъолияти Бобо Ҳамдамов дар Осорхонаи миллии Тоҷикистон ва осорхонаҳои таърихӣ — кишваршиносии шаҳрҳои Хуҷанд, Истаравшан, Кӯлоб, Панҷакент, ноҳияҳои Данғара, Абдураҳмони Ҷомӣ, Темурмалик, Ҷаббор Расулов (ҷамоати Ғӯлакандоз) ва Осорхонаи ба номи Саидалӣ Вализода (дар зерсохтори Муҷтамаи ҷумҳуриявии осорхонаҳои Кӯлоб) маҳфузанд.


== Нигористон ==
&lt;gallery&gt;
Аз чап ба рост - Пӯлод Ҳомидов, Бобо Ҳамдамов, Ғуломҷон Ҳамдамов ва Аҳрор Мухторов. Ш. Сталинобод, с. 1950.jpg|Аз чап ба рост: Пӯлод Ҳомидов, Бобо Ҳамдамов, Ғуломҷон Ҳамдамов ва Аҳрор Мухторов. Ш. Сталинобод, с. 1950.
&lt;/gallery&gt;

== Филмҳои ҳуҷҷатӣ ==
* «Ҳақиқати таърих — ҳақиқати ҳаёт». Муаллиф ва коргардон Шавкат Муҳаммадиев. Шабакаи телевизиони «Тоҷикистон». 17 июни с. 2013;
* Навори ҳуҷчатии иттилоотӣ дар бораи номгузории маҳалла дар шаҳри Душанбе. 13 апрели с. 2014. (Дар барномаҳои «Ахбор»-и шабакаҳои телевизионии «Тоҷикистон», «Сафина», «Ҷаҳоннамо», «Пойтахт» пахш шудааст);
* Навори ҳуҷҷатии иттилоотӣ дар бораи Хона — осорхонаи Бобо ҳамдамов. Барномаи «Ахбор»-и телевизиони «Сафина». Дар вилояти Суғд намоиш дода шудааст. С. 2018;
* Навори ҳуҷҷатии иттилоотӣ дар бораи номгузории мактаби № 30, ноҳияи Кўҳистони Мастчоҳ. Аз тарафи телевизиони Суғд пахш шудааст.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭСТ|Ҳамдамов Бобо|8|саҳ=361|муаллиф= }}
* Ҳамдамов Бобо // [[Донишномаи Душанбе]]. — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2016. — С. 660—661. — 732 с. — ISBN 978-99947-33-89-7.
* Ҷалол Икромӣ. «Он чӣ аз сар гузашт». Ёддоштҳо. Душанбе, 2009.
* Сорбон. Куллиёт. Ҷилди 6. Душанбе, «Эҷод», 2009.
* «Родмарди ҷонфидо», Душанбе, нашриёти «Ирфон», 2001. (Маҷмӯаи мақолаҳо, хотираҳо, шеърҳо дар бораи Б. ҳамдам. Ёддоштҳои Б. Ҳамдам (саҳ.72-118).
* &quot;Бо номи халқ. Хотираҳои Б. ҳамдам. Ба чоп тайёркунанда Дилафрӯз Икромӣ. Нашриёти «Ирфон», Душанбе, с. 1976.
* «Солдат революции». Статья. Автор И. Каландаров. Журнал «Социализм: теория и практика», № 1- 2, (13-14), 2002.
* «Бобо ҳамдам — председатель Сталинабада». Статья. Автор И. Каландаров. Газета «Паёми Душанбе», 19.11. 2004 г.
* «Таърихро корнамоиҳои арзандаи фарзандони бонангу номус ба вуҷуд овардаанд». Мақола. Муаллиф Барнои Валӣ. Рӯзномаи «Инсон ва қонун». № 3 (184). Марти с. 2017.
* «Ҳақбин. Мақола. Муаллиф Умари Шерхон. Рӯзномаи „Минбари халқ“, № 45 (1181), 31.10. 2018.
* „Бобохон ҳамдамов кӣ буд?“. Мақола. Муаллиф ҳусейни Нарзулло. Рӯзномаи „Садои мардум“, № 11(3961), 26.1.2019.
* „Мубориз“. Мақола. Муаллифон Шералӣ Раҷабалиев, Сайфуллоҳи Муллоҷон. „ҷавонони Тоҷикистон“, № 44 (9626), 31.10.2019.
* „ҳаёти пурталотуми як муборизи воқеӣ“. Мақола. Муаллифон Шералӣ Раҷабалиев, Сайфуллоҳи Муллоҷон. Рӯзномаи „Машъал“, № 12 (8025), 25.4.2020.
* „ҳақшинос“. Мақола. Муаллиф Умари Шерхон. Рӯзномаи „Ҷумҳурият“, № 212 (24067) 28.10.2020.
* Ёде аз корнома». Мақола. Муаллифон Шарифҷон Шарифов, Фаридун Миракзода. Рӯзномаи «Минбари халқ», № 50 (1396), 21.12. 2022.
* «Улица в Душанбе названа именем Бобо Хамдамова». Статья. Автор Талъат Нигорова. Газета «Вечерний Душанбе», 15 апреля 2014 г.
* «Хӯшаҳо аз гӯшаи хотироти падар». Пора аз достони мустанад. Муаллиф Мирзо Шукурзода. «Адабиёт ва санъат», № 3(2233), 18.1.2024.
* «Бобохон Ҳамдамов — нахустин раиси Суди Олии ҶШС Тоҷикистон». Муаллиф Раҷабалиев Ш. // Машъал. — Мастчоҳ, 30 марти 2017.

== Пайвандҳо ==
* {{Cite web|url=http://www.jumhuriyat.tj/index.php?art_id=15481|title=Бобобхон Ҳамдамов – авалин раиси Суди Олии Тоҷикистон|author=Мунаввари сафар|website=www.jumhuriyat.tj|date=2014-08-13|publisher=Нашрияи расмии Тоҷикистон - «Ҷумҳурият»|accessdate=2021-02-23}}
* {{Cite web|url=http://sadoimardum.tj/far-ang/bobohon-amdamov-k-bud-porae-az-r-zgori-nahustin-raisi-sudi-olii-mamlakat/|title=Бобохон Ҳамдамов кӣ буд?|author=Ҳусейни Назрулло|website=sadoimardum.tj|date=2019-01-26|publisher=«Садои мардум»|lang=tg|accessdate=2021-02-23|archivedate=2021-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210418153634/http://sadoimardum.tj/far-ang/bobohon-amdamov-k-bud-porae-az-r-zgori-nahustin-raisi-sudi-olii-mamlakat/}}

[[Гурӯҳ:Даргузаштагони ноҳияи Ҷаббор Расулов]]</text>
      <sha1>2mlxc9z8p16vynr3yo8woy36uj79wfp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шералӣ Раҷабалиев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>314272</id>
    <revision>
      <id>1482191</id>
      <parentid>1438974</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T20:45:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>163</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:РАЧАБАЛИЕВ_Ш.jpg|РАЧАБАЛИЕВ_Ш.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Fitindia|Fitindia]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Искандар Ориф|]].</comment>
      <origin>1482191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11928" sha1="toqjg5ydnelw49rjtm2bjw7kgf9cxma" xml:space="preserve">{{Олим
 |ном                 = Шералӣ Раҷабалиев
 |номи аслӣ           =  
 |тасвир              =
 |бар                 = 
 |тавсифи тасвир      = 
 |таърихи таваллуд    = 30.03.1942  
 |зодгоҳ              = {{Зодгоҳ|ноҳияи Масчо}}
 |таърихи даргузашт   = 03. 02. 2022
 |фазои илмӣ          = [[тиб]]
 |ҷойҳои кор          = Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абуалӣ ибни Сино &lt;br&gt; Донишкадаи таҳсилоти баъдидипломии кормандони соҳаи тандурустии Ҷумҳурии Тоҷикистон
 |дараҷаи илмӣ        = {{Дараҷаи илмӣ|доктор|илмҳои тиб}}
 |унвонҳои илмӣ       = {{Унвонҳои илмӣ|АИТ|0}}
 |алма-матер          = 
 |роҳбари илмӣ        = 
 |Шогирдони машҳур    = 
 |маъруф ба           = 
 |сайт                = 
 |викитека            = 
}}
'''Шералӣ Раҷабалиев''' (''Раҷабалиев Шералӣ Фозилович''; 30 марти 1942, [[ноҳияи Масчо]], [[ҶШС Тоҷикистон]] — 03. 02. 2022, [[Душанбе]]) — [[Пизишк|табиб]], [[Доктори илм|доктори илмҳои тиб]] (1996), [[профессор]].[[Арбоби илм ва техникаи Тоҷикистон]] &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://old.kmt.tj/az-27-umi-mart-2-umi-apreli-2017|title=Аз 27-уми март то 2-уми апрели 2017 {{!}} Китобхонаи миллии Тоҷикистон|website=old.kmt.tj|accessdate=2024-01-31}}&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==
Раҷабалиев Шералӣ 30-юми марти соли 1942 дар ноҳияи Мастчоҳ ([[Ноҳияи Кӯҳистони Масчо|Кӯҳистони Мастчоҳ]]) дар оилаи зиёӣ таваллуд шудааст. Падараш Фозилов Раҷабалӣ (таваллудаш 1912) солҳои 1932—1941 ба сифати судяи халқии ноҳияҳои [[Балҷувон]], [[Ноҳияи Масчо|Мастчоҳ]] ва ш. [[Душанбе|Сталинобод]], ҳамзамон, узви [[Суди Олии ҶШС Тоҷикистон]] иҷрои вазифа намудааст. Соли 1941 ба [[Артиши Сурх|Артиши Шуравӣ]] даъват шуда, соли 1943 дар [[муҳорибаи Сталинград]] қаҳрамонона ҳалок шудааст.

Шералӣ Раҷабалиев соли 1957 пас аз хатми мактаби миёни № 7-и ш. Сталинобод ба [[Омӯзишгоҳи тиббии шаҳри Сталинобод]] дохил шуда, онро соли 1960 хатм менамояд. Хамон сол Шералӣ Раҷабалиев ба Донишкадаи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абуалӣ ибни Сино ([[Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон]]) дохил шуда, онро соли 1966 хатм мекунад. Фаъолияти худро ба ҳайси бародари шафқат дар шуъбаи бемориҳои асаби кӯдаконаи Беморхонаи ҷумҳуриявии клиникии № 3-и шаҳри Душанбе шуруъ карда, тӯли солҳои 1964—1966 дар ин табобатгоҳ фаъолият менамояд. Соли 1966, баъди хатми Донишкада ҳамчун табиби асабшинос дар шуъбаи мазкур фаъолияти меҳнатиро давом медиҳад. Соли 1967 барои бозомӯзӣ ба Маркази ордени Лениндори [[Институти такмили ихтисоси духтурони шаҳри Маскав]] меравад. Солҳои 1968—1970 мудири шуъбаи бемориҳои асаби кӯдаконаи Беморхонаи ҷумҳуриявии клиникии № 3-и ш. Душанбе, солҳои 1971—1988 омӯзгори Донишкадаи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абуалӣ ибни Сино, солҳои 1972—1975 аспиранти шуъбаи ғоибонаи кафедраи бемориҳои асаби Донишкадаи давлатии тиббии Тољикистон ба номи Абӯалӣ ибни Сино, солҳои 1988—1993 дотсенти кафедраи бемориҳои асаби Донишгоҳи мазкур. Соли 1978 дар шурои диссертатсионии назди Донишкадаи такмили ихтисоси духтурон ба номи С. М. Кирови ш. Ленинград дар мавзуи «Таҳқиқи клиникӣ-иммунологӣ ва реоэнтсефалогрфии тарбоди майнаи сари кӯдакон ва масъалаҳои табобати патогенетикӣ» таҳти роҳбарии профессор А. М. Пулодов рисолаи номзадӣ ҳимоя кардааст.

Солҳои 1993—2001 ва 2004—2008 муовини ректори Донишкадаи такмили ихтисоси кормандони соҳаи тиб, солҳои 1993—2009 вазифаи мудири кафедраи бемориҳои асаб ва асосҳои генетикаи тибби Донишкадаи такмили ихтисоси баъдидипломии кормандони тибби Тоҷикистонро (ДТИБКТТ), солҳои 2009—2015 — профессори кафедраи бемориҳои асаб ва асосҳои генетикаи тиббии Донишкадаи такмили ихтисоси баъдидипломии кормандони тиббӣ Тоҷикистон (ДТИБКТТ).

Соли 1996 Шералӣ Раҷабалиев дар шурои олимони Академияи баъдидипломии тибби шаҳри Санкт-Петербург дар мавзуи «Паҳншавии бемориҳои ирсии асабу мушакҳо дар Ҷумҳурии Тоҷикистон (клиника, табобат ва пешгирӣ)» дар шакли маърузаи илмӣ дар ҳаҷми 59 саҳифа рисолаи докториро ҳимоя намудааст. Бе навиштани рисолаи докторӣ ҳимоя намудан ва соҳиб шудан ба дараҷаи илмии доктори илми тиб рӯйдоди нодир мебошад. Соли 2000-ум ба ӯ унвони илмии «профессор» дода шудааст.

Шералӣ Раҷабалиев яке аз намояндагони соҳаи тиб аст, ки зарурати омода намудани мутахассисони соҳаро дар хориҷи кишвар ба миён гузошт, ки дар натиҷа ҳамкориҳо бо муассисаҳои олӣ ва марказҳои тиббии шаҳрҳои Маскав, [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербург,]] [[Тошканд]] оғоз ва ривоҷу равнақ ёфтанд. Мавриди зикри хос аст, ки саҳми ректори Академияи тиббии такмили ихтисоси баъдидипломии (АТТИБ) ш. Санкт-Перетбург Н. А. Беляков дар тайёр намудани мутахассисон тибқи қарордоди тарафайн хеле назаррас аст. Аз ҷумла, дар муддати 10 сол дар муассисаи мазкур зиёда аз 60 мутахассисони Тоҷикистон аз зинаҳои ординатураи клиникӣ, аспирантура ва докторантура гузашта, рисолаҳои илмӣ дифоъ карданд ва имрӯз аксарияти онҳо дар кишварамон ба аҳли ҷомеи хизмат мерасонанд. Дар ин муддат 10 нафар кормандони донишкада рисолаи докторӣ ва 12 нафар рисолаи номзадӣ ҳимоя намуданд.

== Корҳои машваратӣ-табобатӣ ==
Шералӣ Раҷабалиев солҳои 1992 −2009 — сармутахассиси ғайривоҳидӣ асабпизишкони калонсолон ва кӯдакон дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ва шаҳри Душанбе, солҳои 1993—2008 — машваратчии (мушовири) беморхонаи њукуматии № 4, солҳои 1995—2009 — мушовири тиббии [[Гвардияи миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон|Гвардияи миллӣ]], солҳои 1993—1995 — Мубориза бар зидди бемории триходесмотоксикоз дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, солҳои 1992—2001 — мубориза бар зидди бемории фалаҷи ҳароммағзии кӯдакон ва пешгирии он дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, солҳои 1997—2008 — раиси Ҷамъияти асабпизишкони Ҷумҳурии Тоҷикистон ва сафарњои хизматї ва машварати беморон тавассути авиатсияи санитарї дар Љумњурии Тољикистон низ буд.

== Осор ==
Шералӣ Раҷабалиев муаллифи беш аз 265 кори илмӣ, аз ҷумла, 5 монорафия, 23 тавсияи методӣ ва 5 пешниҳоди навоварона мебошад.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bonuvon.tj/index.php/tj/fe-rist/tandurust/1577-2013-10-30-06-24-38|title=Шералӣ Раҷабалиев: „ЗАНИ ТОҶИК ПУРТОҚАТ АСТ“|website=www.bonuvon.tj|accessdate=2024-01-31}}&lt;/ref&gt;.

== Мукофоту ҷоизаҳо ==
* [[Арбоби илм ва техникаи Тоҷикистон]], соли 1999;
* Медали «Барои хизматҳои шоён». Ба ифтихори 100-солагии зодрӯзи В. И. Ленин, соли 1970;
* Медал бахшида ба «10-солагии Қувваҳои мусаллаҳи Тоҷикистон», соли 2003;
* Медал бахшида ба «15-солагии Қувваҳои мусаллаҳи Тоҷикистон», соли 2008;
* Медал бахшида ба «85-солагии Иттифоқи касабаи кормандони тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоии аҳолии Тоҷикистон»;
* Ифтихорномаи Ташкилоти умумиҷаҳонии тандурустӣ барои рафъи бемории фалаҷи ҳароммағзии кӯдакон дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, соли 2000.

== Некдошт ==
Бо қарори Шурои олимони Муассисаи давлатии таълимии «Донишкадаи таҳсилоти баъдидипломии кормандони соҳаи тандурустии Ҷумҳурии Тоҷикистон» аз 31.03.2023 (протколи 4/1) кафедраи бемориҳои асаб ва генетикаи тиббӣ ба номи профессор Раҷабалиев Шералӣ номгузорӣ гардид.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
[[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон ]]
[[Гурӯҳ:Пизишкони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Арбобони шоистаи илм ва техникаи Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>toqjg5ydnelw49rjtm2bjw7kgf9cxma</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҷамолиддин Шарипов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>314398</id>
    <revision>
      <id>1482190</id>
      <parentid>1388861</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T20:45:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>163</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Ҷамолиддин_Шарипов.jpg|Ҷамолиддин_Шарипов.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Fitindia|Fitindia]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Искандар Ориф|]].</comment>
      <origin>1482190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3997" sha1="6yhnsw7cuk9lng2qcpvptrz3so5v81q" xml:space="preserve">{{Олим
 |ном                  = Ҷамолиддин Шарипов
 |номи аслӣ            = Шарипов Ҷамолиддин Сафолович
 |тасвир               =
 |бар                  = 
 |тавсифи тасвир       = 
 |таърихи таваллуд     = 26.04.1994
 |зодгоҳ               = {{Зодгоҳ|ноҳияи Ховалинг}}, [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]]
 |шаҳрвандӣ            = {{flag|Тоҷикистон}}
 |фазои илмӣ           = [[таърих]]
 |ҷойҳои кор           = {{заъф|Донишгоҳи миллии Тоҷикистон}}
 |дараҷаи илмӣ         = {{Дараҷаи илмӣ|номзад|илмҳои таърих}}
 |унвонҳои илмӣ        = 
 |алма-матер           = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] (2017)
 |роҳбари илмӣ         = 
 |шогирдони маъруф     = 
 |маъруф ба            = 
 |мукофоту ҷоизаҳо     = 
 |имзо                 = 
 |бари имзо            = 
 |сайт                 = 
 |викитека             = 
 |викианбор            = 
}}
'''Ҷамолиддин Шарипов''' (''Шарипов Ҷамолиддин Сафолович''; 26.04.1994; [[ноҳияи Ховалинг]], [[Тоҷикистон|Ҷумҳурии Тоҷикистон]]) — [[Таърихнигор|таърихшинос]], номзади илмҳои таърих&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://khovar.tj/sada-ch-mano-dorad-va-ch-guna-ashn-ast-nomzadi-ilm-oi-tarih-amoliddin-sharipov-ba-in-savol-posuh-medi-ad/|title=САДА ЧӢ МАЪНО ДОРАД ВА ЧӢ ГУНА ҶАШН АСТ? Номзади илмҳои таърих Ҷамолиддин Шарипов ба ин савол посух медиҳад — АМИТ &quot;Ховар&quot;|lang=ru-RU|accessdate=2024-02-05}}&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==
Шарипов Ҷамолиддин Сафолович 26-уми апрели соли 1994, дар [[Гулзор (деҳа, н. Ховалинг)|деҳаи Гулзори]] ноҳияи Ховалинги [[вилояти Хатлон]], дар оилаи коргар таваллуд шудааст.  Соли 2012 мактаби миёнаро бо «медали тилло» хатм намуда, ба тариқи суҳбат ба факултети таърихи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] дохил ва онро соли 2017 бо дипломи аъло хатм намудаст. Дар давоми донишҷӯӣ дар олимпиадаҳои ҷумҳуриявӣ миёни макотиби олӣ ва дарёфти «Ҷоми Академияи миллии илмҳо» ширкат намуда, чор маротиба соҳиби ҷойи якум гардидааст. Соли 2018 ба шуъбаи аспирантураи ДМТ дохил шуда, соли 2021 рисолаи номзадиашро дар мавзуи «Инъикоси таърихи аҳди қадими халқи тоҷик дар осори Эмомалӣ Раҳмон» (Освещение древней истории таджикского народа в трудах Эмомали Рахмона) ҳимоя намудааст. Солҳои 2017-2023 омӯзгори кафедраи таърихи халқи тоҷики ДМТ, солҳои 2017-2020 ба ҳайси раиси Ҷамъияти илмии факултети таърих кор кардааст.  Аз моҳи январи соли 2023 ба ҳайси директори [[Маркази илмӣ-таҳқиқотии Пешвои миллат]] фаъолият дорад.

== Осор ==
Муаллифи 2 монография, 2 воситаи таълимии ёрирасон, 2 барномаи таълимӣ ва зиёда аз 30 мақолаи илмию методӣ мебошад.

== Эзоҳ ==</text>
      <sha1>6yhnsw7cuk9lng2qcpvptrz3so5v81q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саидбеги Маҳмадуллоҳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>316091</id>
    <revision>
      <id>1482179</id>
      <parentid>1406213</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T20:45:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>163</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Саидбеги_Маҳмадуллоҳ.jpg|Саидбеги_Маҳмадуллоҳ.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Fitindia|Fitindia]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Искандар Ориф|]].</comment>
      <origin>1482179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6297" sha1="trygg7iub8btw8u6abm4qmx8y3tjqs6" xml:space="preserve">{{Олим
 |ном                  = Саидбеги Маҳмадуллоҳ
 |номи аслӣ            = Саидбег Маҳмадуллоев
 |тасвир               =
 |бар                  = 
 |тавсифи тасвир       = 
 |таърихи таваллуд     = 01.08.1954
 |зодгоҳ               = {{Зодгоҳ|ноҳияи Файзобод}}, [[ҶШС Тоҷикистон]]
 |шаҳрвандӣ            = {{flag|Тоҷикистон}}
 |фазои илмӣ           = [[фалсафа]]
 |ҷойҳои кор           = [[Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик|СИ Энсиклопедияи Миллии Тоҷик]] 
 |дараҷаи илмӣ         = {{Дараҷаи илмӣ|номзад|илмҳои фалсафа}}
 |унвонҳои илмӣ        = 
 |алма-матер           = [[Университети Давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленин]] (1976)
 |роҳбари илмӣ         = 
 |шогирдони маъруф     = 
 |маъруф ба            = 
 |мукофоту ҷоизаҳо     = 
 |имзо                 = 
 |бари имзо            = 
 |сайт                 = 
 |викитека             = 
 |викианбор            = 
}}
'''Саидбеги Маҳмадуллоҳ''' (''Саидбег Маҳмадуллоев''; зод. [[1 август|1 августи]] [[1954]], [[ноҳияи Файзобод]]) — донишноманигор, {{тарҷумон}} ва [[файласуф]]и тоҷик, номзади илмҳои фалсафа (2015). Аълочии матбуоти Тоҷикистон (2001), Аълочии фарҳанги Тоҷикистон (2010), Узви Иттифоқи журналистони Тоҷикистон (2000).

== Зиндагинома ==
Хатмкардаи факултаи шарқшиносии УДТ ба номи В. И. Ленин (1976, ҳоло ДМТ). Тарҷумони забони арабӣ дар Ҷумҳурии Арабии Сурия (1976-77), муаллими мактаби миёнаи № 35 н. Орҷоникидзеобод (ҳоло ш. Ваҳдат; 1977-79), тарҷумони забони арабӣ дар Ҷумҳурии Ироқ (1979-83), муҳаррири хурди нашриёти «Ирфон» (1983-84). Муҳаррир (1983-84), муҳаррири илмӣ (1984-85), муҳаррири калони илмии СИЭСТ (1986-90). Мутахассиси пешбари редаксияҳои Фалсафа ва ҳуқуқ (1990-91), кишоварзии СИЭМТ (1991—2007). Сардори шуъбаи иттилоот ва таҳлилу ташхис (2007-08), сардори раёсати ташкилотҳои динии Сарраёсат оид ба корҳои дини Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон (2008-10), сардори раёсати таҳлил ва ташхиси диншиносии Кумитаи оид ба корҳои дини назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон (2010-12). Муҳаррири пешбари редаксияи назорати илмӣ ва таҳрири адабӣ (2013), мудири редаксияи фалсафа, дин ва ҳуқуқи СИЭМТ (аз 2014), ҳамзамон х. к. и. Маркази синошиносии Ин-ти фалсафа, сиёсатшиносӣ ва ҳуқуқи АИ Ҷумҳурии Тоҷикистон (аз 2013). Самти фаъолияти М.: таълиф, таҳрир, тарҷума ва таҳияи мақолаҳои энсиклопедӣ; таҳқиқи мероси фалсафии ниёгон; шарқшиносӣ; диншиносӣ. М. муаллифи 1 рисола, силсилаи мақолаҳо дар маҷаллаҳои илмӣ, ЭСТ (ҷилдҳои 5-8), ЭМТ, «Энсиклопедияи адабиёт ва санъат» (ҷилдҳои 1-3), «Энсиклопедияи Душанбе», «Энсиклопедияи Кӯлоб» ва «Донишномаи фарҳанги мардумӣ» (ҷилди 1). Узви ҳайати таҳрир ва Шӯрои назорати илмии ЭМТ. Муҳаррири масъули китобҳои «Қасасу-л-анбиё» (Д., 1988), «Фарҳанги арабӣ ба тоҷикӣ» (С. Сулаймонӣ, дар 2 ҷилд; Д., 2004), Мавлоно Яъқуби Чархӣ «Китобулфароиз» (Д., 2010), «Фанни хитоба»-и Арасту (тарҷума ба забони тоҷикӣ; Д., 2017) ва «Хитоба»-и Абуалӣ ибни Сино (тарҷума ба забонҳои тоҷикӣ ва русӣ; Д., 2018). Китоби «Тафсири Яъқуби Чархӣ»-ро (Д., 2000) таҳия кардааст. Яке аз таҳиягарони «Фалсафа аз оғози таърих»-и М. Рашод (китоби 1, ҷилдҳои 1 ва 2, Д., 1985; китоби 2, ҷилдҳои 3 ва 4, Д., 2008). Китобҳои «Дар пардаи массонҳо»-и В. В. Малишев (Д., 1985), «Гитлер аслан кӣ буд?»-и К. Бахман (Д., 1986), «Қуръон, пайдоиш ва асотири он»-и Л. И. Климович (Д., 1987) аз русӣ ба тоҷикӣ ва Исцеление. Доказательство. Третья статья // Абу Али ибн Сина. Соч., т. 6, Д., 2017; Абубакр Рази. Книга возрожений Галену. Д., 2017; Риторика (глава 3) // Абу Али ибн Сина. Соч. Т. 7, Д., 2018 аз арабӣ ба русӣ гардондааст.

== Осор ==
* Мавлоно Яъқуби Чархӣ. Зиндагӣ, осор ва афкор. {{Д.}}, 2013;
* Мавлоно Яъқуби Чархӣ. Маълумотнома (ба забонҳои тоҷикӣ, русӣ, узбекӣ, англисӣ, форсӣ). — {{Д.}} : [[СИЭМТ]], 2018. — 264 с. — ISBN 978-99947-33-69-5

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* Мақомоти ваколатдори давлатӣ оид ба дин. Д., 2011.</text>
      <sha1>trygg7iub8btw8u6abm4qmx8y3tjqs6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Парвиз Шарифзода</title>
    <ns>0</ns>
    <id>318730</id>
    <revision>
      <id>1482178</id>
      <parentid>1444232</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T20:45:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>163</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Парвиз_Шарифзода.jpg|Парвиз_Шарифзода.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Fitindia|Fitindia]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Искандар Ориф|]].</comment>
      <origin>1482178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4572" sha1="7la3z2flzg8wy55su0m3fgvm8x58o3h" xml:space="preserve">{{Олим
 |ном                  = Парвиз Шарифзода
 |номи аслӣ            = Шарифзода Парвиз Одилшо
 |тасвир               =
 |бар                  = 
 |тавсифи тасвир       = Парвиз Шарифзода ҳангоми ҳимояи рисолаи номзадӣ
 |таърихи таваллуд     = 3.06.1986
 |зодгоҳ               = {{Зодгоҳ|ноҳияи Файзобод}}, [[ҶШС Тоҷикистон]]
 |шаҳрвандӣ            = {{flag|Тоҷикистон}}
 |фазои илмӣ           = [[иқтисод]]
 |ҷойҳои кор           = {{заъф|Тоҷиксодиротбонк}} &lt;br&gt;[[Бонки рушди Тоҷикистон]]
 |дараҷаи илмӣ         = {{Дараҷаи илмӣ|номзад|илмҳои иқтисод}}
 |унвонҳои илмӣ        = 
 |алма-матер           = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] (2009)
 |роҳбари илмӣ         = 
 |шогирдони маъруф     = 
 |маъруф ба            = 
 |мукофоту ҷоизаҳо     = 
 |имзо                 = 
 |бари имзо            = 
 |сайт                 = 
 |викитека             = 
 |викианбор            = 
}}
'''Шарифзода Парвиз Одилшо''' (зод. [[3 июн]]и [[1986]]; деҳаи [[Сарисафедхок|Сари Сафедхок]], [[ноҳияи Файзобод]], [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон|ҶШС Тоҷикистон]]) — [[иқтисоддон]], номзади илмҳои иқтисодӣ (2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tnu.tj/DisserPhD/6D.KOA-004/GazievMN//resh_o_dopuske.pdf|title=https://tnu.tj/DisserPhD/6D.KOA-004/GazievMN//resh_o_dopuske.pdf|accessdate=2024-08-06|archivedate=2024-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240806114139/https://tnu.tj/DisserPhD/6D.KOA-004/GazievMN//resh_o_dopuske.pdf}}&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==
Шарифзода Парвиз Одилшо 3 июни соли 1986 дар деҳаи Сари Сафедхоки ноҳияи Файзобод дар оилаи хизматчии давлатӣ таваллуд шудааст. Мактаби миёнаи № 24-и ноҳияи Файзободро соли 2004 ва соли 2009 [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]ро бо ихтисоси молия ва қарз хатм намудаст.

== Корнома ==
Баъди хатми Донишгоҳ фаъолияти кориро дар вазифаи иқтисодчии дараҷаи 2-юми Дирексияи рушди минтақавӣ ва ҷалби сармояи [[Тоҷиксодиротбонк|ҶСК «Тоҷиксодиротбонк»]] оғоз намуда (2009) то вазифаи иқтисодчии дараҷаи 1-и ва иқтисодчии пешбари шуъбаи банақшагирии Идораи банақшагирӣ, таҳлили хавфҳо ва ҳисоботи иқтисодӣ, сардори шуъбаи мониторинг ва ояндабинии хавфҳо идораи БЭК-офис кор кардаст. Аз августи соли 2012 ба вазифаи муовини сардори Идораи банақшагирӣ ва таҳлили хавфҳо дар [[Бонки рушди Тоҷикистон|ҶСП «Бонки рушди Тоҷикистон»]] гузашта ва моҳи январи соли 2015 дар вазифаи сардори Идораи мазкур, аз Соли 2015 ба вазифаи директори филиали ҶСК «Тоҷиксодиротбонк» дар шаҳри Ваҳдат (2015—2017), соли 2017 ба тариқи гузариш ба вазифаи сардори Идораи қарздиҳии ҶСП «Бонки рушди Тоҷикистон» кор кардааст.

Аз моҳи июли соли 2020 то ҳол дар вазифаи Раиси Раёсати ҶСП «Бонки рушди Тоҷикистон» кору фаъолият дорад&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://brt.tj/ru/structure|title=Наблюдательный совет ЗАО &quot;Бонки рушди Тоджикистон&quot;|website=brt.tj|accessdate=2024-08-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nbt.tj/ru/banking_system/banks.php|title=Банки|website=nbt.tj|accessdate=2024-08-06}}&lt;/ref&gt;.

== Эзоҳ ==
[[Гурӯҳ:Зодагони ноҳияи Файзобод]]</text>
      <sha1>7la3z2flzg8wy55su0m3fgvm8x58o3h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Муҷибахон Ҷавҳарӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>320914</id>
    <revision>
      <id>1482177</id>
      <parentid>1445114</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T20:45:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>163</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Муҷибахон.jpg|Муҷибахон.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Fitindia|Fitindia]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Искандар Ориф|]].</comment>
      <origin>1482177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10319" sha1="4dqv1sqk01mlyi5zq5liunrbmlf0qnx" xml:space="preserve">{{Ҳамномҳо|Муҷибахон}}
{{Ҳамнасабҳо|Ҷавҳарӣ}}
{{Сиёсатмадор
 |ном                  = 
 |номи аслӣ            = Ҷавҳарӣ Муҷибахон Одил
 |тасвир               =
 |бар                  = 
 |тавсифи тасвир       = 
 |ном ҳангоми таваллуд = 
 |номи мустаъор        = 
 |таърихи таваллуд     = 30.01.1971
 |зодгоҳ               = {{Зодгоҳ|Исфара|шаҳри Исфара}}, [[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]]
 |таърихи даргузашт	=  
 |маҳалли даргузашт	=  
 |шаҳрвандӣ            = {{Парчам|Тоҷикистон}}  
 |таҳсилот             = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон]]
 |дараҷаи илмӣ         = {{Дараҷаи илмӣ|номзад|илмҳои филология}}
 |унвонҳои илмӣ        = 
 |миллат               = тоҷик
 |эътиқод              = 
 |ҳизб                 = 
 |ғояҳои асосӣ         = 
 |навъи фаъолият       =  вакили [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VI ва VII.
 |падар                = 
 |модар                = 
 |ҳамсар               = 
 |фарзандон            = 
 |ҷоизаҳо            = 
 |соядаст              = 
 |бари соядаст         = 
 |вебгоҳ               = 
 |викианбор            = 
}}
'''Ҷавҳарӣ Муҷибахон Одил''' ([[30 январ]]и [[Соли 1971|1971]], [[Чоркӯҳ|деҳаи Чоркӯҳ]], [[Исфара|шаҳри Исфара]], [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]]) — [[ходими давлатӣ]], вакили [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VI ва VII, [[олим]],номзади илмҳои филологӣ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ahd.tj/en/novosti-agentstva/1552-rushdi-khizmati-davlat|title=«РУШДИ ХИЗМАТИ ДАВЛАТӢ»|website=www.ahd.tj|accessdate=2024-12-03}}{{Пайванди мурда|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sadoimardum.tj/intihobot/arori-komissiyai-markazii-intihobot-va-ra-jpursii-um-urii-to-ikistondar-borai-tib-i-r-jhati-nomzad-o-az-izbi-hal-ii-demokratii-to-ikiston-dodani-mandati-vakil-ba-nomzad-av-ar-mu-ibahon-odil/|title=Садои мардум — нашрияи Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон — Қарори Комиссияи марказии интихобот ва раъйпурсии Ҷумҳурии ТоҷикистонДар бораи тибқи рӯйхати номзадҳо аз Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон додани мандати вакилӣ ба номзад Ҷавҳарӣ Муҷибахон Одил|lang=ru-RU|accessdate=2024-12-03|archivedate=2024-12-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241207174332/https://sadoimardum.tj/intihobot/arori-komissiyai-markazii-intihobot-va-ra-jpursii-um-urii-to-ikistondar-borai-tib-i-r-jhati-nomzad-o-az-izbi-hal-ii-demokratii-to-ikiston-dodani-mandati-vakil-ba-nomzad-av-ar-mu-ibahon-odil/}}&lt;/ref&gt;[[нависанда]], [[рӯзноманигор]], узви [[Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон]] (2021), узви [[Иттифоқи журналистони Тоҷикистон]] (2019).

== Зиндагинома ==
Ҷавҳарӣ Муҷибахон Одил 30 январи соли 1971 дар деҳаи Чоркӯҳи шаҳри Исфара, [[вилояти Суғд]], дар оилаи омӯзгор таваллуд ёфтааст. Соли 1993 Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон (ҳоло [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]])-ро бо ихтисоси [[рӯзноманигор]] хатм намудааст. Фаъолияти меҳнатиашро аз соли 1993 ба ҳайси омӯзгори фанни забон ва адабиёти тоҷик дар мактаби миёнаи умумии рақами 27-и деҳаи Чоркӯҳ оғоз намуда, соли 2005 сарвари таълимгоҳи мазкур ва соли 2010 сардори раёсати маорифи шаҳри Исфара таъйин гардидаст. Соли 2014 ба ҳайси сармутахассиси шуъбаи кадрҳои дастгоҳи раиси шаҳри Исфара, соли 2016 муовини директори филиали [[Донишгоҳи технологии Тоҷикистон]] дар шаҳри Исфара, соли 2018 директори ҳамин муассисаи олии касбӣ ва аз соли 2020 то соли 2021 мудири бахши фарҳанги шаҳри Исфара фаъолият намудааст. Аз 22 декабри соли 2021 вакили Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб гардидааст.

== Фаъолияти илмӣ ва адабӣ ==
Муҷибахон Ҷавҳарӣ соли 2020 диссертатсияи илмиашро барои дарёфти номзади илмҳои филологӣ дар мавзуи «Юсуф ва Зулайхо»-и Ховарии Шерозӣ ва муқоисаи он бо достони ҳамноми Абдураҳмони Ҷомӣ&quot; дар Шӯрои диссертатасионии 6D КОА-28 назди [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон|Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ]] ҳимоя намудааст. Ҳамчунин, муаллифи як монография ва зиёда аз чил мақолаҳои илмӣ буда, мақолаҳои публисистиаш пайваста дар рӯзномаву маҷаллаҳои ҷумҳуриявӣ интишор мешаванд. Асарҳои бадеии ӯ бо номи [[“Зани даруни чашма]]&quot; ва &quot;[[Дарди фироқ”]] дар [[нашриёти «Адиб»]] ба чоп расидаанд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sputnik.tj/20211216/ruznomanigor-vakil-nav-parlumon-1044187618.html|title=“Рӯзноманигор, донандаи се забон, аз Чоркӯҳ”: вакили нави ҲХДТ дар парлумон кист?|author=Sputnik Тоҷикистон|website=Sputnik Тоҷикистон|date=20211216T0959+0500|lang=tg|accessdate=2024-12-03}}&lt;/ref&gt;. Инчунин ӯ муаллифи дарстурҳои тарбиявӣ барои сарпарастони гуруҳҳои академикӣ бо унвони «Раҳнамои тарбият» ва «Ислом — зидди ифрот» мебошад. Бо забонҳои русӣ ва англисӣ озодона сухан мекунад&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sputnik.tj/20211216/ruznomanigor-vakil-nav-parlumon-1044187618.html|title=“Рӯзноманигор, донандаи се забон, аз Чоркӯҳ”: вакили нави ҲХДТ дар парлумон кист?|author=Sputnik Тоҷикистон|website=Sputnik Тоҷикистон|date=20211216T0959+0500|lang=tg|accessdate=2024-12-03}}&lt;/ref&gt;.
== Фаъолияти сиёсӣ ва ҷамъиятӣ ==
Муҷибахон Ҷавҳарӣ аз 22 декабри соли 2021 то 1 марти соли 2025 чун вакили [[Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VI фаъолият намудааст.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.parlament.tj/deputats/68|title=Муҷибахон Ҷавҳарӣ|author=|website=www.parlament.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-03-20|archivedate=2022-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220926221105/https://parlament.tj/deputats/68}}&lt;/ref&gt;
2 марти соли 2025 вакили Маҷлиси намояндагони [[Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VII интихоб гардидааст. Аз 19 марти соли 2025 Раиси Кумита оид ба масъалаҳои иҷтимоӣ, оила ва ҳифзи саломатии Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.parlament.tj/deputats/68|title=Ҷавҳарӣ Муҷибахон Одил|author=|website=www.parlament.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-08|archivedate=2022-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220926221105/https://parlament.tj/deputats/68}}&lt;/ref&gt;.

== Ҷоиза ва мукофотҳо ==
* «Аълочии матбуоти Ҷумҳурии Тоҷикистон», 2017;
* «Аълочии маорифи Ҷумҳурии Тоҷикистон», 2008;
* «Аълочии фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон», 2021;
* Медали «Хидмати шоиста», 2022.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
[[Гурӯҳ:Шоирони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Адибони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорон аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]]
[[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси Намояндагони Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VI]]
[[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси Намояндагони Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VII]]
[[Гурӯҳ:Занҳо-сиёсатмадорони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Занҳо-олимаҳо]]
[[Гурӯҳ:Занони Тоҷикистон дар сиёсат]]
[[Гурӯҳ:Ходимони ҷамъиятии Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Дорандагони медали «Хидмати шоиста»]]</text>
      <sha1>4dqv1sqk01mlyi5zq5liunrbmlf0qnx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Убайдулло Асрорзода</title>
    <ns>0</ns>
    <id>327115</id>
    <revision>
      <id>1482174</id>
      <parentid>1445592</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T18:01:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Довуд Саидов</username>
        <id>145715</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1482174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5701" sha1="ff3lbks16decgf9qso4pcog22jwghjj" xml:space="preserve">{{Олим
 |ном                 = Убайдулло Асрорзода
 |номи аслӣ           = Убайдулло Асрорзода Саттор
 |тасвир              =  
 |бар                 = 
 |тавсифи тасвир      = 
 |таърихи таваллуд      =08 05 1986   
 |зодгоҳ              =Ноҳияи Восеъ 
 |таърихи даргузашт     = 
 |шаҳрвандӣ           = {{парчамбандӣ|Тоҷикистон}}
 |маҳалли даргузашт        = 
 |фазои илмӣ          = 
 |ҷойҳои кор          = Институти иқтисоди кишоварзӣ -  Академияи Илмҳои Кишоварзии Тоҷикистон, [[Донишгоҳи давлатии тиҷорати Тоҷикистон]], [[Донишгоҳи давлатии молия ва иқтисоди Тоҷикистон]], [[Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон]]   
 |дараҷаи илмӣ        = {{Дараҷаи илмӣ|доктор|илмҳои иқтисод}}
 |унвонҳои илмӣ       = {{Унвонҳои илмӣ||0}}
 |алма-матер          = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] (2008)
 |роҳбари илмӣ        = 
 |шогирдони маъруф    = 
 |маъруф ба           = 
 |мукофоту ҷоизаҳо    = [[Медали Хидмати шоиста]] (соли 2018) ва [[Ордени Шараф]], дараҷаи II (соли 2024) 
 |имзо                = 
 |бари имзо           = 
 |сайт                = 
 |викитека            = 
 |викианбор           = 
}}
'''Убайдулло Асрорзода Саттор''' — олим, [[доктори илм]]ҳои иқтисод, [[профессор]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/%d1%80%d0%b5%d0%ba%d1%82%d0%be%d1%80/|title=Ректор|author=www.iutet.tj|date=2025|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-09}}&lt;/ref&gt;

== Корнома ==
Соли 2008 Донишгоҳи миллии Тоҷикистонро хатм намуда,  Солҳои минбаъда ба ҳайси ходими илмӣ, омӯзгор ва то имрӯз дар вазифаҳои масъули соҳаи илму маориф фаъолият дорад.
Соли 2011 — дар Институти иқтисоди кишоварзӣ -  Академияи Илмҳои Кишоварзии Тоҷикистон.
Соли 2014 — [[Донишгоҳи давлатии тиҷорати Тоҷикистон]]
Соли 2015 — [[Донишгоҳи давлатии тиҷорати Тоҷикистон]]
Соли 2015 — [[Донишгоҳи давлатии молия ва иқтисоди Тоҷикистон]]
Аз соли 2020 ҳамчун ректори Донишкадаи сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва хизмати Тоҷикистон ва аз соли 2022 бо табдили донишкада ба донишгоҳи байналмилалӣ ба сифати ректори [[Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон]] кор мекунад.

Дар тӯли фаъолияти меҳнатӣ барои дастовардҳои назарррас Убайдулло Асрорзода бо як қатор унвон ва ҷоизаҳои давлатӣ, ба монанди “[[Аълочии маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон]]” (соли 2012), Ҷоизаи давлатии ба номи Исмоили Сомонӣ барои олимони ҷавон дар соҳаи илм ва техника (соли 2013), [[Медали Хидмати шоиста]] (соли 2018) ва [[Ордени Шараф]], дараҷаи II (соли 2024) сарфароз шудааст.

== Фаъолияти илмӣ ==
Самтҳои асосии фаъолияти илмию пажӯҳишии профессор Убайдулло Асрорзода бо рушди соҳаи сайёҳиву соҳибкорӣ, ҳамкориҳои иқтисодии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо кишварҳои Осиёи Марказӣ ва Ҷумҳурии Мардумии Чин ва дигар масоили мубрами рушди иқтисоди ҷаҳон алоқаманд мебошад.

Профессор Убайдулло Асрорзода муовини раиси Шурои диссертатсионӣ оид ба ҳимояи рисолаҳои номзадӣ ва докторӣ дар соҳаи сайёҳӣ, маркетинг ва соҳибкорӣ мебошад. Муаллифи 5 монография, 6 китоби дарсӣ ва зиёда аз 80 мақолаи илмӣ дар соҳаҳои сайёҳӣ, соҳибкорӣ ва иқтисоди ҷаҳон мебошад.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iutet.tj/%d1%80%d0%b5%d0%ba%d1%82%d0%be%d1%80/|title=Ректор|author=www.iutet.tj|date=2025|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-11-09}}&lt;/ref&gt;

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
== Пайвандҳо ==
Рӯйхати корҳои илмӣ – [АСРОРЗОДА УБАЙДУЛЛО САТТОР https://elibrary.ru/author_profile.asp?id=1221809]

[[Гурӯҳ:Олимон аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Иқтисодшиносони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>ff3lbks16decgf9qso4pcog22jwghjj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Асос</title>
    <ns>0</ns>
    <id>328181</id>
    <revision>
      <id>1482207</id>
      <parentid>1453479</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T07:15:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>ислоҳ</comment>
      <origin>1482207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18344" sha1="gylg8fia75saxgzvoa460pb4unsvvqp" xml:space="preserve">[[Акс:Statua_Iustitiae.jpg|рост|мини|474x474px|Ин ки [[адолат]] кӯр аст, як асоси ҳуқуқӣ аст ]]
'''Асос ''' ({{Lang-la|principium}}—&quot;аввал,  асос&quot;) — ибтидо, асоси маҷмӯи муайяни [[далел|далелҳо]], [[назария]], [[илм]], мавқеи муайянкунанда, нуқтаи ибтидоӣ, шарти консепсия ё [[назария|назарияи муайян]]. Асос [[изҳорот]] ё мавқеи бунедӣ мебошад, ки барои сохтани [[назария]], консепсия ё системаи [[дониш]] ҳамчун нуқтаи ибтидоии онҳо хизмат мекунад. Мафҳуми марказӣ, ғояи асосӣ. мавқеи асосии ибтидоии ягон системаи илмӣ, [[назария]], [[идеология|самти идеологӣ]] ва ғайра; қонуни асосии ягон илми дақиқ.&lt;ref name=&quot;гасяк&quot;&gt;Гасяк О. С. Формальна логіка. Розв'язкові процедури, алгоритми, словник базових термінів і понять: [[навчальний посібник|навч. посібник]] / О.С.Гасяк.&amp;nbsp;— Вид. 2-ге, переробл. та доповн.&amp;nbsp;— Чернівці: [[Чернівецький національний університет імені Юрія Федьковича|Чернівецький нац. ун-т]], 2014.&amp;nbsp;— 544с. (стор.: 480)&lt;/ref&gt; Инҳо нуқтаҳои асосӣ, ғояҳои ибтидоӣ мебошанд, ки бо универсалӣ, аҳамияти умумӣ, императивии олӣ тавсиф карда мешаванд ва муқаррароти муҳими [[назария]], [[таҳсилот]], [[илм]], низоми ҳуқуқи дохилӣ ва байналмилалӣ, созмони сиесӣ, давлатӣ ё ҷамъиятӣ ([[гуманизм]], [[қонуният]], [[адолат]], [[баробарҳуқуқӣ|баробарҳуқуқии шаҳрвандон]] дар назди [[қонун]] ва ғайра) - ро инъикос мекунанд.&lt;ref name=&quot;Шиманова&quot;&gt;Шиманова О. Етика і професійна етика: навч-метод. посібник / О. Шиманова.&amp;nbsp;— Л.: ПП Сорока Т. Б., 2013.&amp;nbsp;— 132 с. (стор.: 36)&lt;/ref&gt; Нуқтаи ибтидоии асосии ҳар як низоми илмӣ, назария, равияи идеологӣ ва ғайра; қонуни асосии ҳар як илми дақиқ.&lt;ref name=&quot;бусел&quot;&gt;[[Великий тлумачний словник сучасної української мови]] (з дод. і допов.) / Уклад. і голов. ред. В.Т. Бусел.&amp;nbsp;— К.; Ірпінь: ВТФ «Перун», 2005.&amp;nbsp;— 1728 с. ISBN 966-569-013-2 (стор.: 1125) [http://irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/ua/elib.exe?Z21ID=&amp;I21DBN=UKRLIB&amp;P21DBN=UKRLIB&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=online_book&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=FF=&amp;S21STR=ukr0000728%5F10 Доступ]&lt;/ref&gt; Ин изҳоротест, ки ҳамчун асосӣ, муҳим, муҳим, ҳатмӣ ё ҳадди аққал матлуб қабул карда мешавад. Ин қисман маънои &quot;сабаби асосӣ&quot; - ро дорад, қисман &quot;қонун аз қонунҳои дигар болотар аст&quot;; он метавонад қонун ,қонуни табиӣ ( қоида ё асосе, ки намунаро дар табиат тавсиф мекунад, қонуни илмӣ аст), қоидаи ҳаёт ё роҳнамо бошад. Дар фаҳмиши классикӣ, асос ҳамеша ҷои баландтаринро ишғол мекунад. Дар нутқи ҳаррӯза ин истилоҳ озодтар истифода мешавад.

Дар ҳаёти ҳаррӯза асосҳо эътиқоди ботинии [[инсон]] номида мешаванд, он асосҳои амалӣ, ахлоқӣ ва назариявӣ, ки ӯро дар зиндагӣ, дар соҳаҳои гуногуни фаъолият роҳнамоӣ мекунанд. Дар [[Илм|илм,]] асосҳо— инҳо талаботи умумӣ барои сохтани назария мебошанд, ки ҳамчун чизи асосие, ки асоси маҷмӯи муайяни далелҳост, таҳия шудаанд. Ҳангоми тавсифи системаҳои гуногун, асосҳо он хусусиятҳои муҳимеро инъикос мекунанд, ки барои фаъолияти дурусти система масъуланд ва бидуни онҳо он ҳадафи худро иҷро намекунад. «Дар асл»— «асосан, умуман.» 

Асос— хусусияте, ки асоси эҷод ё татбиқи чизе аст, усули эҷод ё татбиқи чизе. 

Асос — як [[ғоя]] ё қоидаи асосӣ, ки тарзи рӯй додан ё кори чизеро шарҳ медиҳад ё назорат мекунад. 

== Дар минтақаҳои гуногун ==
Асосҳоро ба ''аксиоматикӣ'' ва ''систематикӣ'' тақсим кардан мумкин аст.— асосҳое мебошанд, ки метавонанд постулатҳо бошанд ё метавонанд ба мушоҳида асос ёбанд. Онҳо одатан ба дигар қоидаҳо, ба монанди мантиқ, татбиқ мешаванд, ки дар он ҳамаи қоидаҳои дигар ба асоси беихтиёрӣ итоат мекунанд. Асосҳои системавӣ: шумораи камтарини омилҳое, ки тарзи кори системаро муайян мекунанд, ба монанди [[Қонуни Архимед]] .

* Дар [[Илмҳои табиӣ|илми табиӣ,]] ба ин монанд, як «асос»як ё якчанд назарияи илмии мувофиқ аст, ба монанди назарияи байнифаннии [[эволютсия]] .
* Дар [[Физика|физика,]] асоси қонуни табиӣ аст, ки бар асоси мушоҳидаҳо муқаррар шудааст, масалан, [[Қонуни Архимед]], асоси космологӣ, асоси истисноии Паули .
* Дар математика, асосе, ки дар ин ҷо [[аксиома]] номида мешавад, бар ақли солим асос ёфтааст.

Дар илм, асосҳо изҳороти умумие мебошанд, ки фарзияҳо, ё назарияҳои илмӣ бояд онҳоро қонеъ кунанд, ба монанди асоси сабабият, асоси баробарӣ, асоси мувофиқат, асоси номуайянӣ ва ғайра. Асосҳо аз қонунҳои табиат бо он фарқ мекунанд, ки формулаи онҳо умумитар ва камтар мушаххас аст. Асосҳо аз [[Аксиома|аксиомаҳо]] бо он фарқ мекунанд, ки онҳо худсарона интихоб намешаванд, балки дар раванди ҷустуҷӯи ҳақиқат ташаккул меёбанд ва аз ин рӯ, метавонанд пайдо шаванд, тағйир ёбанд ва кӯҳна шаванд. Дар айни замон, асосҳо аксар вақт соҳаҳои маҳдуди татбиқ доранд, масалан, асоси Ле Шателйе-Браун барои системаҳои мувозинат эътибор дорад ва онро ба системаҳое, ки дар онҳо гузариши фаза ба амал меояд, татбиқ кардан мумкин нест.

* Дар дин, асос&amp;nbsp;— қоидаи умумӣ аст, ки ба ҳама динҳо дахл дорад, ба монанди принсипи танзимкунандаи [[илоҳиёт]] .
* Асоси [[Ҳуқуқ|қонун]] қоидаест, ки ба тамоми соҳа дахл дорад, ба монанди асоси [[Истифодаи мунсифона|истифодаи одилона]], ки ба соҳаи [[Ҳаққи таксир|ҳуқуқи муаллиф]] дахл дорад.
* Дар замони [[Иттиҳоди Шуравӣ]], рад кардани яке аз асосҳо( ҳизбгароӣ, [[Материализм|материлизм]] ва ғайра) метавонист боиси зиндонӣ шудан ё аз кор ронда шудан гардад . &lt;ref name=&quot;тофтул&quot; /&gt;
* Дар сиёсат, асос, — инҳо қоидаҳои асосии сохтори [[ҷомеъа]] мебошанд, ба монанди асоси [[Ҷудоии ҳокимиятҳо|тақсимоти қудратҳо]] .
* Асосҳои ахлоқӣ — асосҳои аввалини бунёдии [[ахлоқ]], ки тамоми модели назариявии илми [[ахлоқ]] бар онҳо асос ёфтааст. &lt;ref name=&quot;тофтул&quot;&gt;[http://eprints.zu.edu.ua/11783/1/етикa-1.pdf Принципи етики] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20201026073858/http://eprints.zu.edu.ua/11783/1/етикa-1.pdf|date=26 жовтня 2020}} ''Тофтул М. Г.'' Сучасний словник з етики.&amp;nbsp;— Житомир: Вид-во ЖДУ ім. І. Франка, 2014.&amp;nbsp;— 416с. ISBN 978-966-485-156-2&lt;/ref&gt; Ин асос бо сатҳи баланди шуури ахлоқӣ асоснок карда мешавад.— беҳтарин. 
* Дар ташкили раванди таълиму тарбия (масалан, [[гимнастика]] )&amp;nbsp;— инҳо талаботи асосие мебошанд, ки равандро мақсаднок ва муташаккил мегардонанд.Онҳо ҳадди инҳирофҳои иҷозатдодашударо муайян мекунанд, мувозинати динамикии таъсирҳои гуногун ва имконияти рушди гуногунҷабҳаро бидуни зарар ба ихтисос талаб мекунанд. 

Таърихи фалсафа нишон медиҳад, ки аксари мафҳумҳои [[Материализм|материалистӣ]] бо талаботи [[ахлоқ]] номувофиқ буданд. &lt;ref name=&quot;тофтул&quot;&gt;[http://eprints.zu.edu.ua/11783/1/етикa-1.pdf Принципи етики] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20201026073858/http://eprints.zu.edu.ua/11783/1/етикa-1.pdf|date=26 жовтня 2020}} ''Тофтул М. Г.'' Сучасний словник з етики.&amp;nbsp;— Житомир: Вид-во ЖДУ ім. І. Франка, 2014.&amp;nbsp;— 416с. ISBN 978-966-485-156-2&lt;/ref&gt;

== Дар суханронии ҳаррӯза ==
Асос — эътиқодҳои ботинии [[шахс]], ки муносибати ӯро ба [[воқеият]], [[ғоя]]&lt;nowiki/&gt;ҳо ва фаъолиятҳои иҷтимоӣ муайян мекунанд.  Инҳо эътиқодҳои ботинии шахс, он асосҳои амалӣ, ахлоқӣ ва назариявӣ мебошанд, ки ӯро дар зиндагӣ, дар соҳаҳои гуногуни фаъолият роҳнамоӣ мекунанд.   [[Эътиқод]], [[меъёрҳои иҷтимоӣ]], қоидае, ки шахсро дар зиндагӣ, [[рафтор]] роҳнамоӣ мекунад.

Асос, қоидаи зиндагӣ, ки [[инсон]] онро риоя мекунад. Масалан:

* Даҳ амри Аҳди Қадим (масалан, дуздӣ накун).
* Нигилизми арзишӣ : Шумо бояд кореро кунед, ки мехоҳед, зеро ҳеҷ чизи дигар арзише надорад.
* Иезуитҳо : Мақсад воситаҳоро сафед мекунад.
* Эпикуризм : Ин таъмини хушбахттарин ҳаёти имконпазир аст.
* Ин ибора аз [[забони фаронсавӣ]] маълум аст: laissez faire .
=== Асоснокӣ ва беасоснокӣ ===
Шахсе, ки асосҳои қатъии зиёде дорад ва аз дигарон интизор аст, ки онҳоро риоя кунанд, ''қоидашикан'' ё [[таъассуб]] номида мешавад. Баръакс, агар шумо асосҳои худро риоя накунед, шумо беасоснок ҳастед. Мисол метавонад иезуит бошад, ки ба мақсад иҷозат надод, ки воситаҳоро сафед кунад, ё эпикурӣ бошад, ки лаззатро дар ҷои дуюм мегузорад.Агар шумо ба асосҳои худ риоя накунед, шуморо паст мезананд, [[Гуноҳ (фиқҳ)|гуноҳкор]] ва заиф меҳисобанд. [[Фориғболӣ]] ва номувофиқӣ низ хилофи асосҳо мебошанд.

Дар сатҳи ҳаррӯзаи [[шуур]] (ва [[ахлоқ]] асосан шакли аксаран ҳаррӯзаи [[шуур]] аст) мо баъзан дар бораи асосҳо сухан меронем., ё аниқтараш, — дар бораи асос: &quot;ӯ асоснок аст&quot;, &quot;ӯ беасонок аст&quot;, одамонеро, ки асосан ба ҳамон меъёрҳои [[рафтор]] риоя мекунанд, ''асоснок'' меноманд. &lt;ref name=&quot;тофтул&quot;&gt;[http://eprints.zu.edu.ua/11783/1/етикa-1.pdf Принципи етики] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20201026073858/http://eprints.zu.edu.ua/11783/1/етикa-1.pdf|date=26 жовтня 2020}} ''Тофтул М. Г.'' Сучасний словник з етики.&amp;nbsp;— Житомир: Вид-во ЖДУ ім. І. Франка, 2014.&amp;nbsp;— 416с. ISBN 978-966-485-156-2&lt;/ref&gt; Қисми назарраси ин одамон ( ''асоснок'' ) ба шумо ягон асосро ном намебаранд ва баъзеи онҳо ҳатто истилоҳи &quot;асосҳои ахлоқӣ&quot;-ро нашунидаанд ва ҳангоми номидани шахс онҳо одатан аз интуитсия истифода мебаранд. 

''Луғати гуфтугӯӣ'' &quot;Ба асос равед&quot;&amp;nbsp;— оғоз кардан дар амал, рад кардани муросо .  «Дар асл, ман бо ин ғоя розӣ ҳастам, аммо дар амал ин на ҳамеша имконпазир аст»&amp;nbsp;— шумо бо чизе розӣ ҳастед ё ба чизе аз нигоҳи асоснокӣ бовар доред, шумо умуман бо ин гоя розӣ ҳастед, гарчанде ки шумо шояд онро дар асл ё дар ҳар вазъият дастгирӣ накунед. 

Покӣ як сифати мусбати ахлоқӣ ҳисобида мешавад, ки пайвастагӣ ва устувориро дар риояи меъёрҳои ахлоқӣ инъикос мекунад. Аммо, маънои як асоси мутлақ нест ва вобаста ба контекст метавонад фарқ кунад. Агар меъёрҳои ахлоқӣ ҷанбаҳои инфиродии [[рафтор]], фаъолият ё муносибатҳои инсонро танзим кунанд, пас асосҳо як хатти куллии рафторро муайян мекунанд ва ба ҷузъҳои хислати ахлоқии шахс табдил меёбанд. Асосҳои ахлоқӣ ҳатмӣ нестанд ва риояи онҳо аз интихоби бошууронаи [[шахс]] вобаста аст. {{Викииқтибос}}

== Эзоҳ ==
{{Эзоҳ|2}}

== Пайвандҳо ==

* Принсип // Філософський енциклопедичний словник / В. ВА. Шинкарук (сармуҳаррир) ва дигар Институти фалсафаи ба номи Грихорий Сковорода, NAS Украина . - Киев : Абрис, 2002. — С. 519. — 742 бо. — 1000 нусха. — Би-би-сӣ 87я2 . — &lt;nowiki&gt;ISBN 966-531-128-X&lt;/nowiki&gt; .
* [http://eprints.zu.edu.ua/11783/1/етикa-1.pdf Принсипҳои ахлоқ] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20201026073858/http://eprints.zu.edu.ua/11783/1/етикa-1.pdf|date=26 жовтня 2020}} ''Тофтул М.'' ''Г.'' Луғати муосири ахлоқ.&amp;nbsp;— Житомир: Нашриёти Донишгоҳи давлатии Житомир ба номи И.Франко, 2014.&amp;nbsp;— 416 с. ISBN 978-966-485-156-2
* [http://cyclop.com.ua/content/view/1268/58/1/10/#23816 Принсип] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160819123631/http://cyclop.com.ua/content/view/1268/58/1/10/#23816|date=19 серпня 2016}} // Юридична енциклопедія : [дар 6 ҷилд] / таҳрири кол.: Ю. С. Шемшученко (таҳти таҳрир) [ва диг.] . — К .: Энсиклопедияи украинӣ ба номи М. П. Бажан, 2003. — Ҷилди 5: П — С. — С. 110. — &lt;nowiki&gt;ISBN 966-7492-05-2&lt;/nowiki&gt; 
* Принцип // Энсиклопедияи адабӣ : дар 2 ҳамин тавр. / муаллиф-тартибдиҳанда Ю. И. Ковалив . - Киев : Маркази академии «Академия», 2007. — М — Ман ҳастам . — С. 271.

{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Мафҳумҳо]]
[[Гурӯҳ:Мафҳумҳои иҷтимоӣ]]
[[Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>gylg8fia75saxgzvoa460pb4unsvvqp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тасмакирми гов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330410</id>
    <revision>
      <id>1482212</id>
      <parentid>1468604</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T11:46:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1482212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23396" sha1="am7bxjovy5xvjbv5jp115c03uxeashc" xml:space="preserve">{{Таксон
| тасвир = Taenia saginata adult 5260 lores.jpg
| image_caption = Кирмаки болиғи ''Taenia saginata''
| regnum = Ҷонварон
| табақа = Намуд
| лотинӣ = Taenia saginata
| муаллиф = Goeze
| соли муаллифӣ = 1782
}}
'''''Тасмакирми гов''''' (синоними '''''Taeniarhynchus saginatus'''''), ки маъмулан бо номи '''кирмаки гов''' маъруф аст, зоонозӣ кирмаки тасмашакл буда, ба тартиби Cyclophyllidea ва ҷинси ''Taenia'' мансуб аст. Он паразити рӯда дар одамон буда, боиси тениоз (як намуди ҳелминтоз) ва систисеркоз дар говҳо мегардад. Говҳо мизбони мобайнӣ мебошанд, ки дар онҳо рушди кирмина ба амал меояд, дар ҳоле ки одамон мизбони ниҳоӣ мебошанд, ки кирмакҳои болиғро дар худ ҷой медиҳанд. Он дар саросари ҷаҳон ва бештар дар ҷойҳое пайдо мешавад, ки гов парвариш карда мешавад ва Гӯшти гов истеъмол мешавад. Он нисбатан дар [[Африқо]], [[Аврупо]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Амрикои Лотинӣ]] маъмул аст.&lt;ref name=eck&gt;{{cite book|title=Medical Microbiology|publisher=Thieme|location=Stuttgart|isbn=9781588902450|pages=560–562|author=Eckert J. |editor1=Kayser, F.H. |editor2 = Bienz, K.A. |editor3 = Eckert, J. |editor4 = Zinkernagel, R.M. |chapter=Helminths|chapter-url=https://books.google.com/books?id=L6OCIwb08LwC|year=2005}}&lt;/ref&gt; Одамон одатан дар натиҷаи хӯрдани гӯшти хом ё нопухтаи гов, ки дорои кирминаҳои сирояткунанда бо номи систисеркҳо мебошад, сироят меёбанд. Ҳамчун ҳермафродитҳо, ҳар як сегменти бадан бо номи проглоттид маҷмӯи пурраи ҳарду системаи репродуктивии мардона ва занона дорад. Ҳамин тариқ, афзоиш тавассути худбордоршавӣ сурат мегирад. Аз одамон тухмҳои ҷаниндор, ки онкосфераҳо номида мешаванд, бо наҷосат хориҷ мешаванд ва тавассути хӯроки олуда ба говҳо гузариш меёбанд. Онкосфераҳо дар дохили мушакҳо, [[Ҷигар|ҷигар]] ва [[Шуш|шушҳои]] гов ба систисеркҳои сирояткунанда табдил меёбанд.&lt;ref name=&quot;lange&quot;&gt;{{cite book|last=Somers|first=Kenneth D.|title=Lange Microbiology and Infectious Diseases Flash Cards|publisher=Lange Medical Books/ McGraw-Hill|location=New York|isbn=9780071628792|pages=184–186|edition=2nd|author2=Morse, Stephen A. |year=2010}}&lt;/ref&gt;

''T. saginata'' бо дигар кирмакҳои тасмашакли инсон, ба монанди ''Taenia asiatica'' ва ''Taenia solium'', дар сохтор ва биология шабоҳати қавӣ дорад, ба истиснои чанд ҷузъиёт. Он одатан калонтар ва дарозтар буда, дорои проглоттидҳои бештар, бизаҳо (testes) бештар ва шохаҳои зиёдтари [[Бачадон|бачадон]] мебошад. Он инчунин бархӯлофи дигар ''Taenia''-ҳо сколекси мусаллаҳ (қалмоқдор) надорад. Мисли дигар кирмакҳо, он дар дохили рӯдаи одам боиси тениоз мегардад, вале систисеркоз ба вуҷуд намеорад. Сирояти он нисбатан безарар ва аз ҷиҳати клиникӣ бе нишона аст.&lt;ref name=bog&gt;{{cite book|author=Bogitsh, Burton J.|author2=Carter, Clint E.|title=Human Parasitology|year=2013|publisher=Academic Press|location=Amsterdam|isbn=9780124159150|pages=244–245|edition=4th}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=kone&gt;{{cite book|title=Koneman's Color Atlas and Textbook of Diagnostic Microbiology|publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins|location=Philadelphia|isbn=9780781730143|pages=1282–1284|author=Winn Jr. Washington|edition=6th|author2=Allen, Stephen |author3=Janda, William |author4=Koneman, Elmer |author5=Procop, Gary |author6=Schreckenberger, Paul |author7= Woods, Gail |year=2006}}&lt;/ref&gt;

== Тавсиф ==
[[акс:Taenia saginataD.JPG|thumb|left|[[Проглоттид|Проглоттиди]] ''Taenia saginata'', ки барои нишон додани шохаҳои бачадон ранг карда шудааст: Сӯрохии паҳлӯӣ онро ҳамчун [[Цестода|цестодаи]] [[Cyclophyllidea|сиклофиллидӣ]] муайян мекунад.]]
''T. saginata'' калонтарин намуд дар ҷинси ''Taenia'' мебошад. Кирмаки болиғ одатан аз 4 то 10 метр дарозӣ дорад, аммо метавонад хеле калон шавад; намунаҳои дарозиашон зиёда аз 22 метр гузориш дода шудаанд. Барои цестодаҳо хос аст, ки бадани он аз ҷиҳати дорсовентралӣ ҳамвор ва сахт сегментшуда аст. Он комилан бо тегумент пӯшида шудааст. Бадан ранги сафед дорад ва аз се қисм иборат аст: сколекс, гардан ва стробила. Сколекс чор маканда дорад, аммо онҳо қалмоқ надоранд. Набудани қалмоқҳо ва ростеллум хусусияти фарқкунандаи он аз дигар намудҳои ''Taenia'' мебошад.&lt;ref name=kone/&gt; Боқимондаи бадан, стробила, аслан занҷири сегментҳои сершумори бадан аст, ки проглоттидҳо номида мешаванд. Гардан кӯтоҳтарин қисми бадан буда, аз проглоттидҳои ноболиғ иборат аст. Қисми миёнаи стробила аз проглоттидҳои болиғ сохта шудааст, ки дар ниҳоят ба проглоттидҳои ҳомила (гравид), ки дар нӯги қафо ҷойгиранд, мебарад. Як фард метавонад то 1000 ё 2000 проглоттид дошта бошад.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Patel|first1=Nayan M.|last2=Tatar|first2=Eric L.|date=2007|title=Unusual colonoscopy finding: Taenia saginata proglottid|journal=World Journal of Gastroenterology|volume=13|issue=41|pages=5540–5541|doi=10.3748/wjg.v13.i41.5540|pmc=4171297|pmid=17907306 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

''T. saginata'' системаи ҳозима, даҳон, [[Мақъад|мақъад]] ё рӯда надорад. Он моддаҳои ғизоиро аз мизбон тавассути тегументи худ мегирад, зеро тегумент пурра бо микротрихҳои мӯймонанд пӯшида шудааст. Он инчунин атселомат аст, яъне ковокии бадан надорад. Дар дохили ҳар як проглоттиди болиғ қабатҳои мушакӣ ва системаҳои пурраи репродуктивии мардона ва занона, аз ҷумла [[Бачадон|бачадони]] бешохаи найшакл, тухмдон, сӯрохии [[Узвҳои таносул|таносул]], бизаҳо ва ғадуди вителлинӣ мавҷуданд. Дар проглоттиди ҳомила, бачадон то 15 шохаи паҳлӯии пур аз тухм дорад.&lt;ref name=bog/&gt;&lt;ref name=&quot;schmidt&quot;&gt;{{cite book|last1=Roberts|first1=Larry S.|last2=Janovy|first2=John Jr.|title=Gerald D. Schmidt &amp; Larry S. Roberts' Foundations of parasitology|publisher=McGraw-Hill|location=Boston|isbn=978-0-07-128458-5|edition=8th |year=2009}}&lt;/ref&gt;

== Давраи ҳаёт ==
=== Мизбони мобайнӣ ===
Говҳо тухмҳои ҷаниндор — онкосфераҳоро ҳангоми хӯрдани ғизои олуда мегиранд. Онкосфераҳо ба дувоздаҳангушта, қисми пеши рӯдаи борик ворид мешаванд ва дар онҷо таҳти таъсири шираҳои меъда мебароянд. Пардаҳои ҷанинӣ нест шуда, кирминаҳои озоди гексакант (&quot;шашқалмоқа&quot;)-ро раҳо мекунанд. Бо қалмоқҳои худ онҳо ба девори рӯда часпида, аз пардаи луобии рӯда ба рагҳои хунгард ворид мешаванд. Кирминаҳо метавонанд тавассути системаи умумии гардиши хун ба тамоми қисмҳои бадан ҳаракат кунанд ва дар ниҳоят дар давоми 70 рӯз дар мушакҳои скелет ҷойгир шаванд. Дар дохили бофта онҳо қалмоқҳои худро партофта, ба ҷои онҳо ниқоби муҳофизатии кутикулӣ, ки систа номида мешавад, ба вуҷуд меоранд. Ҳамин тариқ, онҳо ба систисеркҳои пур аз моеъ табдил меёбанд. Систисеркҳо инчунин метавонанд дар [[Шуш|шуш]] ва [[Ҷигар|ҷигар]] пайдо шаванд. Систисерки ''T. saginata'' махсусан ''cysticercus bovis'' номида мешавад, то аз систисерки ''T. solium'' (''cysticercus cellulosae'') фарқ карда шавад.&lt;ref name=bog/&gt;&lt;ref name=&quot;schmidt&quot;/&gt;

=== Мизбони ниҳоӣ ===
[[акс:T.saginata-egg.jpg|thumb|''Taenia saginata'' — [[Онкосфера|онкосфера]]]]
Одамон тавассути хӯрдани гӯшти хом ё нопухта ба систисеркҳои сирояткунанда гирифтор мешаванд. Пас аз расидан ба рӯдаи тиҳигоҳ (jejunum), сколекси чаппашуда таҳти таъсири ферментҳои ҳозимаи мизбон ба берун мебарояд. Бо истифода аз сколекс, он ба девори рӯда часпида мешавад. Кирминаҳо пас аз 5 то 12 ҳафта ба кирмакҳои болиғ табдил меёбанд. Кирмакҳои болиғ метавонанд дар мизбон тақрибан 25 сол зиндагӣ кунанд.&lt;ref name=bog/&gt; Одатан, дар як вақт танҳо як кирмак мавҷуд аст, аммо мавҷудияти чанд кирмак низ гузориш дода шудааст. Дар ҳар як проглоттиди болиғ, худбордоршавӣ [[Зигота|зиготаҳоро]] ба вуҷуд меорад, ки онҳо тақсим шуда, ба тухмҳои ҷаниндор — онкосфераҳо табдил меёбанд. Проглоттидҳои ҳомилаи куҳнатарин бо ҳазорон онкосфераҳо ҷудо мешаванд. Бархӯлофи дигар ''Taenia''-ҳо, проглоттидҳои ҳомила ба таври инфиродӣ ҷудо мешаванд. Дар баъзе ҳолатҳо, проглоттид дар дохили рӯда мекафад ва тухмҳо раҳо мешаванд. Проглоттидҳои озод ва тухмҳои раҳошуда тавассути перисталтика ба муҳити атроф хориҷ карда мешаванд. Дар рӯи замин проглоттидҳо ҳаракатноканд ва ҳангоми ҳаракат тухмҳоро мепошанд. Ин онкосфераҳо дар муҳити беруна метавонанд дар давоми чанд рӯз ё ҳафта дар обу фозилаб, дарёҳо ва [[Чарогоҳ|чарогоҳҳо]] қобили ҳаёт бимонанд.&lt;ref name=bog/&gt;&lt;ref name=&quot;schmidt&quot;/&gt;&lt;ref name=ort&gt;{{cite book|title=Foodborne parasites|publisher=Springer|location=New York|isbn=9780387311975|pages=207–210|author=Ortega, Ynes R.|year=2006}}&lt;/ref&gt;

== Эпидемиология ==
Беморӣ нисбатан дар Африқо, баъзе қисмҳои Аврупои Шарқӣ, Филиппин ва Амрикои Лотинӣ маъмул аст.&lt;ref name=&quot;lange&quot;/&gt; Инчунин паҳншавии васеи паразит дар саросари Осиёи Шарқӣ, Ҷанубу Шарқӣ ва Ҷанубӣ мушоҳида мешавад.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Eichenberger |first1=Ramon M. |last2=Thomas |first2=Lian F. |last3=Gabriël |first3=Sarah |last4=Bobić |first4=Branco |last5=Devleesschauwer |first5=Brecht |last6=Robertson |first6=Lucy J. |last7=Saratsis |first7=Anastasios |last8=Torgerson |first8=Paul R. |last9=Braae |first9=Uffe C. |date=May 7, 2020 |editor-last=Dermauw |editor-first=Veronique |editor2-last=Dorny |editor2-first=Pierre |title=Epidemiology of Taenia saginata taeniosis/cysticercosis: a systematic review of the distribution in East, Southeast and South Asia |journal=Parasites &amp; Vectors |volume=13 |issue=1 |page=234 |doi=10.1186/s13071-020-04095-1 |pmid=32381027 |pmc=7206752 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Ин паразит дар ҳама ҷое, ки гӯшти гов истеъмол мешавад, пайдо мешавад, аз ҷумла дар кишварҳое ба мисли Иёлоти Муттаҳида бо сиёсатҳои қатъии санитарии федералӣ. Дар ИМА сатҳи сироят паст аст, аммо 25% говҳои فروхташуда то ҳол сироятёфта мебошанд.&lt;ref name=&quot;schmidt&quot;/&gt; Бо вуҷуди ин, на ҳама кушторхонаҳо аз ҷониби федералӣ тафтиш карда мешаванд.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last1=Roberts |first1=Larry S. |title=Gerald D. Schmidt &amp; Larry S. Roberts' Foundations of Parasitology |last2=Janovy, JR |first2=John |last3=Nadler |first3=Steve |publisher=McGrawHill |year=2013 |isbn=978-0-07-352419-1 |edition=9th |location=New York, NY |pages=330–332 |language=en}}&lt;/ref&gt; Шумораи умумии сироятёфтагон дар ҷаҳон аз 40 то 60 миллион нафар тахмин зада мешавад.&lt;ref name=eck/&gt; Он бештар дар Африқои Ҷануби Саҳро ва [[Шарқи Наздик]] паҳн шудааст.&lt;ref name=ort/&gt;

Эътиқодҳои динӣ низ метавонанд дар сатҳи сироят нақш бозанд. Дар Ҳиндустон, мусулмонон метавонанд нисбат ба ҳиндуҳо, ки гӯшти гов намехӯранд, сатҳи баланди сироят дошта бошанд.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Сироят ==
=== Нишонаҳо ===
Сирояти ''T. saginata'' одатан бе нишона аст, аммо сирояти шадид аксар вақт боиси кам шудани вазн, сарчархзанӣ, дарди шикам, дарунравӣ, [[Дарди сар|дарди сар]], дилбеҳузурӣ, қабзият, бадҳазмӣ ва гум шудани [[Иштиҳо|иштиҳо]] мегардад. Басташавии рӯда дар одамон метавонад тавассути ҷарроҳӣ бартараф карда шавад. Кирмак инчунин метавонад антигенҳоеро хориҷ кунад, ки боиси аксуламали аллергӣ дар фард мегарданд.&lt;ref name=who&gt;{{cite web|title=Taeniasis/Cysticercosis|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs376/en/|work=WHO Fact sheet no. 376|publisher=World Health Organization|access-date=7 February 2014|year=2013}}&lt;/ref&gt; Он инчунин сабаби нодири илеус, панкреатит, холесистит ва холангит мебошад.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Uygur-Bayramiçli|first=O|author2=Ak, O |author3=Dabak, R |author4=Demirhan, G |author5= Ozer, S |title=''Taenia saginata'' a rare cause of acute cholangitis: a case report|journal=Acta Clinica Belgica|volume=67|issue=6|pages=436–7|pmid=23340150|year=2012 |doi=10.1179/ACB.67.6.2062709|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Кирмакҳои болиғи ''Taenia saginata'' метавонанд дар мизбон то 25 сол зиндагӣ кунанд ва аксари сироятҳо бидуни табобат 2 то 3 сол давом мекунанд.&lt;ref&gt;&quot;Taeniasis/Cysticercosis.&quot; World Health Organization, World Health Organization, www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/taeniasis-cysticercosis.&lt;/ref&gt;

''Taenia saginata'' аз он сабаб бе нишона мемонад, ки ин организм дар одамон систисеркҳо ба вуҷуд намеорад. Бинобар ин, дар одамон систисеркоз низ вуҷуд надорад. Одатан, систисеркоз як сирояти бофтаи паразитӣ мебошад, ки ба бофтаҳои мағзи сар ва мушакҳо таъсир мерасонад. Бо вуҷуди ин, ''Taenia saginata'' метавонад боиси тениоз гардад. Тениоз боиси кам шудани вазн, дард ва басташавии рӯдаҳо мегардад, ки метавонад ба ҳаёт таҳдид кунад.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Mehlhorn |first1=Heinz |title=Encyclopedia of parasitology |date=2016 |publisher=Berlin, Heidelberg: Springer Berlin Heidelberg |location=Berlin, Germany |isbn=978-3662439777 |pages=184–186 |edition=Fourth}}&lt;/ref&gt;

=== Ташхис ===
Ташхиси асосӣ аз намунаи наҷосат гузаронида мешавад. Наҷосат барои ёфтани тухмҳои паразит муоина мешавад. Тухмҳо ба тухмҳои дигари [[Оила (таксономия)|оилаи]] Taeniidae монанданд, бинобар ин танҳо муайян кардани тухмҳо то сатҳи оила имконпазир аст, на то сатҳи намуд. Азбаски ташхис танҳо бо истифода аз тухмҳо душвор аст, дидани сколекс ё проглоттидҳои ҳомила метавонад барои муайян кардани он ҳамчун ''Taenia saginata'' кӯмак кунад.&lt;ref name=&quot;schmidt&quot;/&gt; Проглоттидҳо баъзан аз ронҳои одамони сироятёфта мечаканд ва бо чашми оддӣ намоёнанд, ки ин метавонад дар ташхис кӯмак кунад. Мушоҳидаи сколекс барои фарқ кардани ''T. saginata'', ''T. solium'' ва ''T. asiatica'' кӯмак мекунад. Вақте ки ба [[Бачадон|бачадони]] кирмак туши ҳиндӣ (India ink) фиристода мешавад, шохаҳои он намоён мешаванд. Шумориши шохаҳои бачадон имкон медиҳад, ки намуд муайян карда шавад (бачадони ''T. saginata'' дар ҳар тараф 12 ё бештар шоха дорад, дар ҳоле ки намудҳои дигар ба монанди ''T. solium'' танҳо аз панҷ то 10 шоха доранд).&lt;ref name=&quot;lange&quot;/&gt;

=== Пешгирӣ ===
Пухтани кофии гӯшти гов дар ҳарорати {{convert|56|C}} дар давоми 5 дақиқа систисеркҳоро нест мекунад. Нигоҳдорӣ дар яхдон, ях кунонидан дар ҳарорати {{convert|-10|C}} дар давоми 9 рӯз ё муддати тӯлонӣ намак кардан барои систисеркҳо ҳалокатовар аст. Тафтиши гӯшти гов ва дуруст нест кардани наҷосати инсон низ чораҳои муҳим мебошанд.&lt;ref name=who/&gt;

=== Табобат ===
Тениоз ба осонӣ бо Празиквантел (5–10 мг/кг, яккарата) ё Никлозамид (калонсолон ва кӯдакони аз 6-сола боло: 2 г, яккарата пас аз ноништаи сабук; кӯдакони 2–6 сола: 1 г; кӯдакони то 2-сола: 500 мг) табобат карда мешавад.&lt;ref name=who/&gt; Албендазол инчунин барои табобати сирояти говҳо хеле самаранок аст.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Lopes|first=Welber Daniel Zanetti|author2=Cruz Breno Cayeiro |author3=Soares, Vando Edésio |author4=Nunes, Jorge Luis N. |author5=Teixeira, Weslen Fabricio Pires |author6=Maciel, Willian Giquelin |author7= Buzzulini, Carolina |author8=Pereira, João Carlos Melo |author9=Felippelli, Gustavo |author10=Soccol, Vanette Thomaz |author11=de Oliveira, Gilson Pereira |author12=da Costa, Alvimar José|title=Historic of therapeutic efficacy of albendazol sulphoxide administered in different routes, dosages and treatment schemes, against ''Taenia saginata'' cysticercus in cattle experimentally infected|journal=Experimental Parasitology|year= 2014|volume=137|issue=1|pages=14–20|doi=10.1016/j.exppara.2013.11.007|pmid=24309372}}&lt;/ref&gt;

== Инчунин нигаред ==

[[Рӯйхати паразитҳои инсон]]

== Сарчашмаҳо ==
{{Reflist}}

== Пайвандҳои беруна ==
{{Commons category|Taenia saginata}}

[http://bioweb.uwlax.edu/bio203/s2009/temanson_caro/Index.htm Bioweb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100425061944/http://bioweb.uwlax.edu/bio203/s2009/temanson_caro/Index.htm |date=2010-04-25 }}

[https://www.biolib.cz/en/taxonposition/id43809/ BioLib] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20221107094654/https://www.biolib.cz/en/taxonposition/id43809/ |date=2022-11-07 }}

[http://www.parasitesinhumans.org/taenia-saginata-beef-tapeworm.html Паразитҳо дар одамон]

[http://www.stanford.edu/group/parasites/ParaSites2006/Taenia_saginata/index.html Stanford] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023001246/http://www.stanford.edu/group/parasites/ParaSites2006/Taenia_saginata/index.html |date=2012-10-23 }}

[https://web.archive.org/web/20100403062012/http://www.cdfound.to.it/html/tae1.htm CDC]

[[Ҳелминтозҳо]]
{{Authority control}}

[[Гурӯҳ:Eucestoda]]
[[Гурӯҳ:Бемориҳои тавассути ғизо гузаранда]]
[[Гурӯҳ:Ҳайвоноти паразитии ширхӯрон]]
[[Гурӯҳ:Ҳайвоноти соли 1782 тавсифшуда]]</text>
      <sha1>am7bxjovy5xvjbv5jp115c03uxeashc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тими миллии футболи Аргентина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>332943</id>
    <revision>
      <id>1482172</id>
      <parentid>1482083</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T17:55:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yoonoos.tj</username>
        <id>27005</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1482172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6757" sha1="d69lvzqrhntata2g5g66uz4xjl4tmxe" xml:space="preserve">{{Тими миллии футбол
| Ном                   = {{Парчами Аргентина}} Аргентина
| Логотип               = 
| Бар                   = 
| Лақаб                 = ''Сафед-обиҳо'' ({{lang-es|La Albiceleste}})
| Конфедератсия         = [[КОНМЕБОЛ]] (Амрикои Ҷанубӣ)
| Федератсия            = [[Анҷумани футболи Аргентина]]
| Субфедератсия         = 
| Мураббӣ               = [[Лионел Скалони]]
| Менеҷер               = 
| Капитан               = [[Лионел Месси]]
| Бештарин бозии миллӣ  = [[Лионел Месси]] (207)&lt;ref name=&quot;StatRSSSF&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/arg-recintlp.html |title=Argentina — Record International Players |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|RSSSF]] |access-date=2016-11-16 |lang=en |archive-date=2010-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100113172740/http://rsssf.com/miscellaneous/arg-recintlp.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| Беҳтарин голзан       = [[Лионел Месси]] (125)&lt;ref name=&quot;StatRSSSF&quot;/&gt;
| Варзишгоҳи хонагӣ     = «[[Варзишгоҳи Монументал|Монументал]]»
| Раддабандии ФИФА      = '''2''' {{коҳиш}} 1 &lt;small&gt;(20 июли 2026)&lt;/small&gt;
| MAX                   = '''1''' &lt;small&gt;(март 2007, октябр 2007 — июн 2008, июл—октябр 2015, апрел 2016 — апрел 2017, апрел 2023 — сентябр 2025)&lt;/small&gt;
| MIN                   = '''20''' &lt;small&gt;(август 1996)&lt;/small&gt;
| Коди ФИФА             = ARG
| pattern_la1           = _arg26h
| pattern_b1            = _arg26hA
| pattern_ra1           = _arg26h
| pattern_sh1           = _arg26h
| pattern_so1           = _adidaswhitel
| leftarm1              = FFFFFF
| body1                 = FFFFFF
| rightarm1             = FFFFFF
| shorts1               = FFFFFF
| socks1                = FFFFFF
| pattern_la2           = _arg26A
| pattern_b2            = _arg26AA
| pattern_ra2           = _arg26A
| pattern_sh2           = _arg26A
| pattern_so2           = _adidaswhitel
| leftarm2              = 000000
| body2                 = 000000
| rightarm2             = 000000
| shorts2               = 000000
| socks2                = 000000
| НахустБозӣ            = {{Парчами Уругвай}} [[Тими миллии футболи Уругвай|Уругвай]] 2:3 '''Аргентина''' {{Парчами Аргентина (1812—1985)}}&lt;br&gt;''([[Монтевидео]], [[Уругвай]]; 20 июли 1902)''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.rsssf.org/tablesa/argurures.html |title=Argentina — Uruguay Matches 1902—2017 |author=Héctor Darío Pelayes |date=2010-09-24 |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|RSSSF]] |access-date=2024-04-22 |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014113318/https://www.rsssf.org/tablesa/argurures.html |archive-date=2023-10-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| Пирӯзӣ                = {{Парчами Аргентина (1812—1985)}} '''Аргентина''' 12:0 [[Тими миллии футболи Эквадор|Эквадор]] {{Парчами Эквадор}}&lt;br&gt;''([[Монтевидео]], [[Уругвай]]; 22 январи 1942)''
| Шикаст                = {{Парчами Чехословакия}} [[Тими миллии футболи Чехословакия|Чехословакия]] 6:1 '''Аргентина''' {{Парчами Аргентина (1812—1985)}}&lt;br&gt;''([[Ҳелсингборг]], [[Суэд]]; 15 июни 1958)'' &lt;br&gt; {{Парчами Уругвай}} [[Тими миллии футболи Уругвай|Уругвай]] 5:0 '''Аргентина''' {{Парчами Аргентина (1812—1985)}}&lt;br&gt;''([[Гуякил]], [[Эквадор]]; 16 декабри 1959)'' &lt;br&gt; {{Парчами Аргентина}} '''Аргентина''' 0:5 [[Тими миллии футболи Колумбия|Колумбия]] {{Парчами Эквадор}}&lt;br&gt;''([[Буэнос Айрес]], [[Аргентина]]; 5 сентябри 1993)'' &lt;br&gt; {{Парчами Боливия}} [[Тими миллии футболи Боливия|Боливия]] 6:1 '''Аргентина''' {{Парчами Аргентина}}&lt;br&gt;''([[Ла-Пас (Боливия)|Ла-Пас]], [[Боливия]]; 1 апрели 2009)'' &lt;br&gt; {{Парчами Испания}} [[Тими миллии футболи Испониё|Испониё]] 6:1 '''Аргентина''' {{Парчами Аргентина}}&lt;br&gt;''([[Мадрид]], [[Испониё]]; 15 июни 2018)''
| БозӣҶҶ                = 19
| НомиҶҶ                = [[Ҷоми ҷаҳонии футбол]]
| НахустҶҶ              = 1930
| НатиҷаҶҶ              = [[Акс:Gold medal world centered-2.svg|16px]] Қаҳрамон ([[Ҷоми ҷаҳонии футбол 1978|1978]], [[Ҷоми ҷаҳонии футбол 1986|1986]], [[Ҷоми ҷаҳонии футбол 2022|2022]])
| БозӣМинт              = 43
| ҶомМинт               = [[Ҷоми Амрико]]
| НахустМинт            = 1916
| НатиҷаМинт            = [[Акс:Gold medal southamerica.svg|16px]] Қаҳрамон ([[Ҷоми Амрико 1921|1921]], [[Ҷоми Амрико 1925|1925]], [[Ҷоми Амрико 1927|1927]], [[Ҷоми Амрико 1929|1929]], [[Ҷоми Амрико 1937|1937]], [[Ҷоми Амрико 1941|1941]], [[Ҷоми Амрико 1945|1945]], [[Ҷоми Амрико 1946|1946]], [[Ҷоми Амрико 1947|1947]], [[Ҷоми Амрико 1955|1955]], [[Ҷоми Амрико 1957|1957]], [[Ҷоми Амрико 1959|1959]], [[Ҷоми Амрико 1991|1991]], [[Ҷоми Амрико 1993|1993]], [[Ҷоми Амрико 2021|2021]], [[Ҷоми Амрико 2024|2024]])
}}

'''Тими миллии футболи Аргентина''' ({{lang-es|Selección de fútbol de Argentina}}) — намояндаи [[Аргентина]] дар рӯйдодҳои байналмилалии футбол аст ва зери назари [[анҷумани футболи Аргентина]] қарор дорад.

== Таърих ==

== Пироҳан, нишон ва рангҳо ==

== Ҷоизаҳо ==

== Омор ==

== Футболбозони беҳтарин дар таърих ==

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
{{Навигатсия}}

* [https://www.afa.com.ar/ Анҷумани футболи Аргентина]{{ref|es}}

[[Гурӯҳ:Тимҳои миллии футбол]]</text>
      <sha1>d69lvzqrhntata2g5g66uz4xjl4tmxe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Парчами Бразилия (1889—1960)</title>
    <ns>10</ns>
    <id>332953</id>
    <revision>
      <id>1482157</id>
      <timestamp>2026-07-29T17:21:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yoonoos.tj</username>
        <id>27005</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: [[Акс:Flag of Brazil (1889-1960).svg|border|{{{1|22px}}}|Парчами Бразилия (1889—1960)]]&lt;noinclude&gt; [[Гурӯҳ:Шаблонҳо:Парчамҳои кишварҳои Амрико]] [[Гурӯҳ:Шаблонҳо:Бразилия|1889]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>1482157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="268" sha1="c44pdu4b804ex7iarjokhzwtmxxj86t" xml:space="preserve">[[Акс:Flag of Brazil (1889-1960).svg|border|{{{1|22px}}}|Парчами Бразилия (1889—1960)]]&lt;noinclude&gt;
[[Гурӯҳ:Шаблонҳо:Парчамҳои кишварҳои Амрико]]
[[Гурӯҳ:Шаблонҳо:Бразилия|1889]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c44pdu4b804ex7iarjokhzwtmxxj86t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Ҷаҳонишудан</title>
    <ns>14</ns>
    <id>332954</id>
    <revision>
      <id>1482165</id>
      <timestamp>2026-07-29T17:31:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: [[Гурӯҳ:Ҷаҳон (Замин)]]</comment>
      <origin>1482165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="d2yzmrbs2fv7fmh3rot0rpve3s84nrp" xml:space="preserve">[[Гурӯҳ:Ҷаҳон (Замин)]]</text>
      <sha1>d2yzmrbs2fv7fmh3rot0rpve3s84nrp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тими миллии футболи Бразилия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>332955</id>
    <revision>
      <id>1482168</id>
      <timestamp>2026-07-29T17:47:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yoonoos.tj</username>
        <id>27005</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: {{Тими миллии футбол | Ном                   = {{Парчами Бразилия}} Бразилия | Логотип               =  | Бар                   =  | Лақаб                 = ''Зард-сабзҳо'' ({{lang-pt-br|Verde-Amarela}})&lt;br&gt;''Интихобшудагон'' ({{lang-pt-br|Seleção}})&lt;br&gt;''Қаҳрамонҳои панҷкарата'' ({{lang-pt-br|Pentacampeões}}) | Конфедератсия         = КОНМЕБО...</comment>
      <origin>1482168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5414" sha1="d7mwidwrb039e6atphsgxjijrlcj2vr" xml:space="preserve">{{Тими миллии футбол
| Ном                   = {{Парчами Бразилия}} Бразилия
| Логотип               = 
| Бар                   = 
| Лақаб                 = ''Зард-сабзҳо'' ({{lang-pt-br|Verde-Amarela}})&lt;br&gt;''Интихобшудагон'' ({{lang-pt-br|Seleção}})&lt;br&gt;''Қаҳрамонҳои панҷкарата'' ({{lang-pt-br|Pentacampeões}})
| Конфедератсия         = [[КОНМЕБОЛ]] (Амрикои Ҷанубӣ)
| Федератсия            = [[Конфедератсияи футболи Бразилия]]
| Субфедератсия         = 
| Мураббӣ               = {{Парчами Италия}} [[Карло Анчелотти]]
| Менеҷер               = 
| Капитан               = [[Маркинюс]]
| Бештарин бозии миллӣ  = [[Кафу]] (142)&lt;ref name=&quot;StatRSSSF&quot; /&gt;
| Беҳтарин голзан       = [[Неймар]] (80)&lt;ref name=&quot;StatRSSSF&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/braz-recintlp.html|title=Brazil - Record International Players|publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|RSSSF]]|access-date=2013-07-03|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6HtBrYhi5?url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/braz-recintlp.html|archive-date=2013-07-05|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| Варзишгоҳи хонагӣ     = «[[Маракана]]»
| Раддабандии ФИФА      = '''5''' {{афзоиш}} 1 &lt;small&gt;(20 июли 2026)&lt;/small&gt;
| MAX                   = '''1''' &lt;small&gt;(160 маротиба)&lt;/small&gt;
| MIN                   = '''22''' &lt;small&gt;(июн 2013)&lt;/small&gt;
| Коди ФИФА             = BRA
| pattern_la1           = _bra26h
| pattern_b1            = _bra26h
| pattern_ra1           = _bra26h
| pattern_sh1           = _bra26h
| pattern_so1           = _bra26hl
| leftarm1              = FFE540
| body1                 = FFE540
| rightarm1             = FFE540
| shorts1               = 4080FF
| socks1                = FFFFFF
| pattern_la2           = _bra26a
| pattern_b2            = _bra26a
| pattern_ra2           = _bra26a
| pattern_sh2           = _bra26a1
| pattern_so2           = 
| leftarm2              = 2A4A9F
| body2                 = 2A4A9F
| rightarm2             = 2A4A9F
| shorts2               = 2A4A9F
| socks2                = 0F0F0F
| НахустБозӣ            = {{Парчами Аргентина (1812—1985)}} [[Тими миллии футболи Аргентина|Аргентина]] 3:0 '''Бразилия''' {{Парчами Бразилия (1889—1960)}}&lt;br&gt;''([[Буэнос Айрес]], [[Аргентина]]; 20 августи 1914)''
| Пирӯзӣ                = {{Парчами Бразилия (1889—1960)}} '''Бразилия''' 14:0 [[Тими миллии футболи Никарагуа|Никарагуа]] {{Парчами Никарагуа}}&lt;br&gt;''([[Мехико]], [[Мексика]]; 17 октябри 1975)''
| Шикаст                = {{Парчами Уругвай}} [[Тими миллии футболи Уругвай|Уругвай]] 6:0 '''Бразилия''' {{Парчами Бразилия (1889—1960)}}&lt;br&gt;''([[Виня-дел-Мар]], [[Чили]]; 18 сентябри 1920)'' &lt;br&gt; {{Парчами Бразилия (1889—1960)}}  '''Бразилия''' 1:7 [[Тими миллии футболи Олмон|Олмон]] {{Парчами Олмон}} &lt;br&gt;''([[Белу-Оризонти]], [[Бразилия]]; 8 июли 2014)'' 
| БозӣҶҶ                = 23
| НомиҶҶ                = [[Ҷоми ҷаҳонии футбол]]
| НахустҶҶ              = 1930
| НатиҷаҶҶ              = [[Акс:Gold medal world centered-2.svg|16px]] Қаҳрамон ([[Ҷоми ҷаҳонии футбол 1958|1958]], [[Ҷоми ҷаҳонии футбол 1962|1962]], [[Ҷоми ҷаҳонии футбол 1970|1970]], [[Ҷоми ҷаҳонии футбол 1994|1994]], [[Ҷоми ҷаҳонии футбол 2002|2002]])
| БозӣМинт              = 33
| ҶомМинт               = [[Ҷоми Амрико]]
| НахустМинт            = 1916
| НатиҷаМинт            = [[Акс:Gold medal southamerica.svg|16px]] Қаҳрамон ([[Ҷоми Амрико 1919|1919]], [[Ҷоми Амрико 1922|1922]], [[Ҷоми Амрико 1949|1949]], [[Ҷоми Амрико 1989|1989]], [[Ҷоми Амрико 1997|1997]], [[Ҷоми Амрико 1999|1999]], [[Ҷоми Амрико 2004|2004]], [[Ҷоми Амрико 2007|2007]], [[Ҷоми Амрико 2019|2019]])
}}

'''Тими миллии футболи Бразилия''' ({{lang-pt-br|Seleção Brasileira de Futebol}}) — намояндаи [[Бразилия]] дар рӯйдодҳои байналмилалии футбол ва бозиҳои дӯстона буда, зери назари [[конфедератсияи футболи Бразилия]] қарор дорад.

== Таърих ==

== Пироҳан, нишон ва рангҳо ==

== Ҷоизаҳо ==

== Омор ==

== Футболбозони беҳтарин дар таърих ==

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
{{Навигатсия}}

* [https://www.cbf.com.br/ Конфедератсияи футболи Бразилия]{{ref|pt-br}}

[[Гурӯҳ:Тимҳои миллии футбол]]</text>
      <sha1>d7mwidwrb039e6atphsgxjijrlcj2vr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482169</id>
      <parentid>1482168</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T17:50:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yoonoos.tj</username>
        <id>27005</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1482169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5400" sha1="sygjn2khqs5zr2dxrg3wulyrlj4dtoh" xml:space="preserve">{{Тими миллии футбол
| Ном                   = {{Парчами Бразилия}} Бразилия
| Логотип               = 
| Бар                   = 
| Лақаб                 = ''Зард-сабзҳо'' ({{lang-pt-br|Verde-Amarela}})&lt;br&gt;''Интихобшудагон'' ({{lang-pt-br|Seleção}})&lt;br&gt;''Қаҳрамонҳои панҷкарата'' ({{lang-pt-br|Pentacampeões}})
| Конфедератсия         = [[КОНМЕБОЛ]] (Амрикои Ҷанубӣ)
| Федератсия            = [[Конфедератсияи футболи Бразилия]]
| Субфедератсия         = 
| Мураббӣ               = {{Парчами Италия}} [[Карло Анчелотти]]
| Менеҷер               = 
| Капитан               = [[Маркинюс]]
| Бештарин бозии миллӣ  = [[Кафу]] (142)&lt;ref name=&quot;StatRSSSF&quot; /&gt;
| Беҳтарин голзан       = [[Неймар]] (80)&lt;ref name=&quot;StatRSSSF&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/braz-recintlp.html|title=Brazil - Record International Players|publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|RSSSF]]|access-date=2013-07-03|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6HtBrYhi5?url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/braz-recintlp.html|archive-date=2013-07-05|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| Варзишгоҳи хонагӣ     = «[[Маракана]]»
| Раддабандии ФИФА      = '''5''' {{афзоиш}} 1 &lt;small&gt;(20 июли 2026)&lt;/small&gt;
| MAX                   = '''1''' &lt;small&gt;(160 маротиба)&lt;/small&gt;
| MIN                   = '''22''' &lt;small&gt;(июн 2013)&lt;/small&gt;
| Коди ФИФА             = BRA
| pattern_la1           = _bra26h
| pattern_b1            = _bra26h
| pattern_ra1           = _bra26h
| pattern_sh1           = _bra26h
| pattern_so1           = _bra26hl
| leftarm1              = FFE540
| body1                 = FFE540
| rightarm1             = FFE540
| shorts1               = 4080FF
| socks1                = FFFFFF
| pattern_la2           = _bra26a
| pattern_b2            = _bra26a
| pattern_ra2           = _bra26a
| pattern_sh2           = _bra26a1
| pattern_so2           = 
| leftarm2              = 2A4A9F
| body2                 = 2A4A9F
| rightarm2             = 2A4A9F
| shorts2               = 2A4A9F
| socks2                = 0F0F0F
| НахустБозӣ            = {{Парчами Аргентина (1812—1985)}} [[Тими миллии футболи Аргентина|Аргентина]] 3:0 '''Бразилия''' {{Парчами Бразилия (1889—1960)}}&lt;br&gt;''([[Буэнос Айрес]], [[Аргентина]]; 20 августи 1914)''
| Пирӯзӣ                = {{Парчами Бразилия (1889—1960)}} '''Бразилия''' 14:0 [[Тими миллии футболи Никарагуа|Никарагуа]] {{Парчами Никарагуа}}&lt;br&gt;''([[Мехико]], [[Мексика]]; 17 октябри 1975)''
| Шикаст                = {{Парчами Уругвай}} [[Тими миллии футболи Уругвай|Уругвай]] 6:0 '''Бразилия''' {{Парчами Бразилия (1889—1960)}}&lt;br&gt;''([[Виня-дел-Мар]], [[Чили]]; 18 сентябри 1920)'' &lt;br&gt; {{Парчами Бразилия}}  '''Бразилия''' 1:7 [[Тими миллии футболи Олмон|Олмон]] {{Парчами Олмон}} &lt;br&gt;''([[Белу-Оризонти]], [[Бразилия]]; 8 июли 2014)'' 
| БозӣҶҶ                = 23
| НомиҶҶ                = [[Ҷоми ҷаҳонии футбол]]
| НахустҶҶ              = 1930
| НатиҷаҶҶ              = [[Акс:Gold medal world centered-2.svg|16px]] Қаҳрамон ([[Ҷоми ҷаҳонии футбол 1958|1958]], [[Ҷоми ҷаҳонии футбол 1962|1962]], [[Ҷоми ҷаҳонии футбол 1970|1970]], [[Ҷоми ҷаҳонии футбол 1994|1994]], [[Ҷоми ҷаҳонии футбол 2002|2002]])
| БозӣМинт              = 33
| ҶомМинт               = [[Ҷоми Амрико]]
| НахустМинт            = 1916
| НатиҷаМинт            = [[Акс:Gold medal southamerica.svg|16px]] Қаҳрамон ([[Ҷоми Амрико 1919|1919]], [[Ҷоми Амрико 1922|1922]], [[Ҷоми Амрико 1949|1949]], [[Ҷоми Амрико 1989|1989]], [[Ҷоми Амрико 1997|1997]], [[Ҷоми Амрико 1999|1999]], [[Ҷоми Амрико 2004|2004]], [[Ҷоми Амрико 2007|2007]], [[Ҷоми Амрико 2019|2019]])
}}

'''Тими миллии футболи Бразилия''' ({{lang-pt-br|Seleção Brasileira de Futebol}}) — намояндаи [[Бразилия]] дар рӯйдодҳои байналмилалии футбол ва бозиҳои дӯстона буда, зери назари [[конфедератсияи футболи Бразилия]] қарор дорад.

== Таърих ==

== Пироҳан, нишон ва рангҳо ==

== Ҷоизаҳо ==

== Омор ==

== Футболбозони беҳтарин дар таърих ==

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
{{Навигатсия}}

* [https://www.cbf.com.br/ Конфедератсияи футболи Бразилия]{{ref|pt-br}}

[[Гурӯҳ:Тимҳои миллии футбол]]</text>
      <sha1>sygjn2khqs5zr2dxrg3wulyrlj4dtoh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Худмуайянкунии миллӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>332956</id>
    <revision>
      <id>1482201</id>
      <timestamp>2026-07-30T06:38:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>Бо тарҷумаи саҳифаи &quot;[[:uk:Special:Redirect/revision/47377993|Національне самовизначення]]&quot; сохта шудааст</comment>
      <origin>1482201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31766" sha1="molgok6ol78wwu93huh5hdf612nyzer" xml:space="preserve">'''Худмуайянкунӣ''' — [[Асос|асосе]], ки мувофиқи он ҳар як [[Ҷамъият|ҷомеъа]] [[Ҳуқуқ|ҳақуқи]] ҷудонашавандаи ташкили озодонаи ҳаёти ҷамъиятӣ ва сиёсии худро ва муайян кардани шакли идоракунии худро дорад. Ин [[асос]] ба қонуни табиӣ дахл дорад ва аз [[Садаи XVII|асри XVII]]    инҷониб чун [[ғоя]]&lt;nowiki/&gt;и пешбари [[Тафаккур|тафаккури]] сиёсии либералӣ вуҷуд дорад. Ҷон Локк, [[Жанжак Руссо|Жан-Жак Руссо]] ва [[Идеология|идеологҳои]] инқилобҳои Амрико ва Фаронса идеяи худмуайянкуниро ба авҷи худ расонданд; он дар [[Асри XIX|асрҳои XIX]] ва [[Асри XX|XX]] дар қонунҳои конститутсионии бисёр [[Кишвар|кишварҳо]] татбиқ карда шуд.

Дар ин замина, пайваста, худмуайянкунии миллӣ, яъне ҳаққи ҳар як [[Мардум|халқ]] ба [[озодӣ]] ва ташкили давлати мустақили худ ё барқарор кардани ихтиёрии муносибатҳо бо дигар [[Давлат|давлатҳо]] дар асоси [[Давлати федеролӣ|федератсия]] ё [[Автономия|мухторият]] таъкид карда мешавад. Аз ин [[асос]] инчунин хоҳиши аъзои як [[Мардум|халқ]] барои муттаҳид шудан дар як [[давлати миллӣ]] бармеояд (ҳаракатҳои [[Олмон]] ва [[Италия]] дар [[Асри XIX|асрҳои XIX]][[Садаи XIX|асри XIX]]. Худмуайянкунии миллатҳо бояд бар пояи эҳтиром ба [[Ҳуқуқҳои инсон|ҳуқуқи инсони]] инфиродӣ, новобаста аз [[Миллат|миллаташон]], сурат гирад. [[Ҷомеъа|Ҷомеъаҳои]] миллӣ ҳақ доранд аз дастовардҳои [[Фарҳанг|фарҳанги]] худ баҳра баранд, [[Дин|дини]] худро пайравӣ кунанд ва [[Забон|забони]] худро дар ҳаёти шахсӣ ва ҷамъиятӣ озодона ва бидуни дахолат ё [[табъиз]] истифода баранд ва ҳақ доранд дар ҳаёти фарҳангӣ, динӣ, ҷамъиятӣ, иқтисодӣ ва давлатӣ фаъолона иштирок кунанд.

Давлатҳо бояд чораҳоеро барои фароҳам овардани шароити мусоид барои амалӣ намудани ин [[Ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрванд|ҳуқуқҳо]] андешанд, ба истиснои ҳолатҳое, ки фаъолиятҳои мушаххас бо вайрон кардани [[Қонунгузорӣ|қонунгузории миллӣ]] ва хилофи меъёрҳои  [[ҳуқуқи байналмилалӣ]] анҷом дода мешаванд.

== Аломатҳо ==

* Асосгузории [[Асос|асосии сиёсӣ]] ва [[Ҳуқуқ|ҳуқуқӣ]] мебошад;
* дар доираи [[ҳуқуқи байналмилалӣ]] эътироф шудааст;
* барои танзими [[Демократия|демократии]] муносибатҳои миллӣ зарур аст;
* шарти пешакӣ ва кафолати татбиқи [[Соҳибихтиёрии давлатӣ|соҳибихтиёрии миллӣ]]   мебошад;
* бо риояи [[ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрванд]] амалӣ карда мешавад.

== Манбаъҳо ==
Ду мафҳум — [[Истиқлол (мафҳуми сиёсӣ)|соҳибихтиёрии миллӣ]] ва ҳуқуқи миллатҳо ба худмуайянкунӣ; — аз ҷиҳати шакл монанд, вале аз ҷиҳати мундариҷа фарқ мекунанд. [[Истиқлол (мафҳуми сиёсӣ)|соҳибихтиёрии миллӣ]] — маҷмӯи ҳуқуқҳои соҳибихтиёрии як [[миллат]] барои интихоби низоми иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва сиёсии худ, доштани [[Қаламрав|қаламрави]] ягонаи миллӣ, [[Истиқлолият|истиқлолияти]] иқтисодӣ ва рушди [[забон]] ва [[фарҳанг]]&lt;nowiki/&gt;и худ аст &lt;ref&gt;{{Книга|автор=Горлач М.&amp;nbsp;І., Кремень В.&amp;nbsp;Г.|заглавие=Політологія: наука про політику: підручник [для студ. вищ. навч. закл.]|ответственный=М.&amp;nbsp;І.&amp;nbsp;Грибан, В.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Кремень|издательство=Центр учбової літератури|год=2009|том=|страниц=840|isbn=978-966-364-836}}&lt;/ref&gt; . Дар сурати поймол шудани ин [[Ҳуқуқ|ҳуқуқҳо]], ва на танҳо ин, [[Миллат|миллатҳо]], ҳамчун кафолати иродаи худ, ҳаққи худмуайянкуниро доранд. Аз тарафи дигар, [[мардум]]&lt;nowiki/&gt;е ([[миллат]]&lt;nowiki/&gt;е), ки аз фурсати истифодаи ин [[Ҳуқуқ|ҳуқуқҳо]] истифода бурдааст, дорандаи [[Истиқлол (мафҳуми сиёсӣ)|соҳибихтиёрии миллӣ]] мегардад. Аз ин рӯ, ба даст овардани соҳибихтиёрии миллӣ натиҷа ва ҳадафи худмуайянкунии миллӣ мебошад.

[[Соҳибихтиёрии давлатӣ]], ки аз ҷониби давлати бисёрмиллат амалӣ карда мешавад, бояд соҳибихтиёрии ҳар як миллати муттаҳидро кафолат диҳад. Ҳар як [[Идораи давлатӣ|ниҳоди давлатӣ]] бояд ба ҳуқуқи миллатҳо барои худмуайянкунӣ эҳтиром гузорад ва кафолати ин [[Ҳуқуқ|ҳуқуқро]] таъмин намояд &lt;ref&gt;{{Книга|автор=Скакун О.&amp;nbsp;Ф.|заглавие=Теорія права і держави: Підручник.|издание=2-ге видання|издательство=Алерта; ЦУЛ|год=2011|страниц=520}}&lt;/ref&gt; . Миллат метавонад дар сурати набудани соҳибихтиёрии миллӣ вуҷуд дошта бошад, аммо давлате, ки дар арсаи байналмилалӣ бартарии қудрат ва истиқлолият надорад, яъне бидуни соҳибихтиёрии давлатӣ вуҷуд надорад.

Соҳибихтиёрии халқӣ вақте миллӣ мешавад, ки [[халқ]] ба [[миллат]] табдил ёбад, ё дақиқтараш, вақте ки халқ ҳуқуқи худро барои худмуайянкунӣ амалӣ мекунад.

== Адабиёт ==

=== Давраи инқилобҳои озодихоҳии миллӣ дар [[асри XVIII]]-[[Садаи XIX|асри XIX]] ===
Ҳуқуқи миллатҳо ба худмуайянкунӣ бори аввал расман дар Конститутсияи Филип Орлик [[соли 1710]] дар қаламрави ҷамъияти миллии [[Украина]] сабт шудааст. Аммо, дар асл, дар амалияи сиёсӣ ин [[принсип]] дар [[асри XVIII]] дар Аврупо азхуд карда шуд. Ин ҳуқуқро бори аввал 13 [[иёлат]]&lt;nowiki/&gt;и [[Амрикои Шимолӣ]], ки дар он замон ба метрополия — [[Британияи Кабир]] вобаста буданд, истифода бурданд. Давлатҳо аз [[Подшоҳ (унвон)|подшоҳ]] ҳуқуқи муайян кардани сарнавишти худ, ташкили [[Сохторҳои идоракунии давлатӣ|низоми давлатӣ]], ягона намоянда будан дар арсаи байналмилалӣ ва муносибатҳои баробар бо дигар миллатҳоро талаб мекарданд.

Дар давраи Инқилоби Фаронса мафҳумҳои [[мардум]] ва [[миллат]], соҳибихтиёрии мардум ва ҳувияти миллӣ ҳамчун яксон ва ҷудонашаванда тафсир карда мешуданд. Ин аз ташаккули худшиносии миллӣ дар байни фаронсавиҳо, эътирофи худ ҳамчун халқе буд, ки ягона доранда ва манбаи соҳибихтиёрӣ аст ва бояд ва метавонад ҳуқуқи худро барои худмуайянкунӣ амалӣ кунад.

Ҳуқуқи миллатҳо ба худмуайянкунӣ дар [[асри XIX]] аҳамияти бузург пайдо кард. Ин давра бо таъсиси шумораи зиёди давлатҳои нав, яъне [[Давлати миллӣ|давлатҳои миллӣ]] тавсиф мешавад. Қонунӣ будани таъсиси кишварҳои нав аз мавҷудияти заминаи бунёдии [[давлат]]— миллатҳо вобаста буд.. Ҳамчунин, ин [[ақида]], ки яке аз шартҳои [[демократия]] ин барқарории миллатгароӣ аст, ки дар навбати худ идомаи [[либерализм]] аст, васеъ паҳн шудааст.

=== Эътирофи расмии ҳуқуқи миллат ба худмуайянкунӣ ===
Худмуайянкунии миллӣ ҳамчун як мафҳуми пешрафта дар муқобили [[Принсип|принсипи]] қонуният ё сиёсати империалӣ изҳор карда шуд. Дар [[Ҷанги ҷаҳонии якум|Ҷанги Якуми Ҷаҳонӣ,]] қудратҳои [[Антанта]] қисман худмуайянкуниро ҳамчун барномае барои заиф кардани қудратҳои марказӣ таблиғ карданд. [[Вудро Вилсон|Вудро Вилсон,]] [[Президент|президенти]] [[ИМА]], ҳанӯз дар моҳи январи [[соли 1917]] эълон карда буд, ки худмуайянкунӣ яке аз ҳадафҳои ҷанг аст ва баъдтар инро чандин маротиба, аз ҷумла дар 14 банди машҳур, тасдиқ кард. Конфронси сулҳи Париж дар соли 1919 принсипи худмуайянкуниро нисбат ба баъзе крепостнойҳо номунтазам татбиқ мекард.  Халқҳои Аврупо, ки онро барои дигарон эътироф намекунанд. Бо номи худмуайянкунӣ, сиёсати ревизионистӣ аз ҷониби халқҳои алоҳида низ пеш гирифта мешуд, ки дар замони Лигаи Миллатҳо аз фармони Версал норозӣ буданд. Ин созмон танҳо қисман ба принсипи худмуайянкунӣ эҳтиром гузошт. Дар як қатор қаламравҳои баҳсбарангез плебисситҳо баргузор мешуданд, ки дар онҳо сарнавишти қаламрави муайян ва шумораи аҳолии он ба кадом давлат тааллуқ доштан бо роҳи овоздиҳӣ ҳал мешуд. Аз ҷумла, ҳуқуқи худмуайянкунӣ аз ҷониби Конфронси сулҳ нисбат ба мардуми Украина татбиқ нашуд. [[Созмони Милали Муттаҳид|Дар Оинномаи СММ]] танҳо ба худмуайянкунӣ дар маҷмӯъ ишора шудааст (моддаҳои 1, 2), аммо баъдтар он дар амалия ва назария барои халқҳои мустамлика тасдиқ карда шуд ( Эъломия дар бораи додани истиқлолият ба кишварҳо ва халқҳои мустамлика, [[14 декабр|14 декабри]] [[соли 1960]]).

Пас аз [[Ҷанги ҷаҳонии дувум|Ҷанги Дуюми Ҷаҳонӣ]], ки аз аҳамияти байналмилалӣ ва таҷрибаи амалияи татбиқи ҳуқуқи миллатҳо ба худмуайянкунӣ фаро гирифта шуда буд, бисёре аз халқҳои [[Африқо]], [[Осиё]] ва [[Амрикои Лотинӣ]] ба муборизаи озодихоҳии озодихоҳонаи озодихоҳона ворид шуданд. Принсипи худмуайянкунӣ ба умедҳои метрополияҳо барои ҳифзи мустамликаҳои худ мухолифат карда, ба муттаҳидшавии халқҳое, ки дар марҳилаи ибтидоии рушд қарор доштанд, мусоидат кард. Сарфи назар аз ҳолатҳои вайрон кардани ин принсип, татбиқи нодуруст ва сӯиистифода аз он, он эътирофи умумимиллӣ пайдо кард ва самаранокии он дар баробари суръати босуръати [[демократикунонӣ]] амалӣ карда шуд.

=== Худмуайянкунии миллӣ дар [[ИҶШС]] ===
Ҳукумати Шӯравии [[Русия]] аз рӯзҳои аввали мавҷудияти худ бо истинод ба изҳороти қаблии [[Ҳизби коммунистии Русия|Ҳизби Коммунист]] ва навиштаҳои [[Владимир Ленин|В.&amp;nbsp;Ленин]] бо мақсади таблиғ шиори худмуайянкуниро ( Эъломияи ҳуқуқи халқҳои Русия, [[15 ноябр|15 ноябри]] [[соли 1917]]) пешниҳод карда, «ҳуқуқи халқҳои Русияро ба худмуайянкунии озод, то ҷудо шудан ва ташкили давлати мустақил» эълон кард.

17 декабри соли 1917 Шӯрои Комиссарони Халқии Русия дар як нота ба ҳукумати ҶХР худмуайянкунии Украинаро эътироф кард, аммо дар айни замон ҷанги мусаллаҳонаро алайҳи давлати Украина оғоз кард. Ин сиёсат бар асоси фаҳмиши коммунистӣ дар бораи худмуайянкунӣ ҳамчун ҳуқуқи табақаҳои коргар (дар асл, Ҳизби коммунист) барои муайян кардани он, ки оё худмуайянкунӣ ба ҳадафҳои инқилобӣ мусоидат мекунад ё не, асос ёфта буд. Дар ин замина, давлатҳои коммунистӣ сиёсати нигоҳ доштани иқтисодиёти калонро пеш мебаранд. -комплексҳои сиёсӣ ва «омезиши миллатҳо».

Новобаста аз ин, ҳукуматҳои Русияи Шӯравӣ ва [[ҶШС Украина]] аксар вақт ба худмуайянкунӣ (созишномаи байни [[РСФСР]] ва [[ҶШС Украина]] аз [[28 декабр|28 декабри]] [[соли 1920]], Паймони Рига, нотаҳои эътирозӣ дар бораи ҳамроҳ кардани Галисия ба Полша ва...) ишора мекарданд, инчунин принсипи худмуайянкунӣ ҳамроҳ кардани заминҳои Украинаи Ғарбиро ба [[ҶШС Украина]] дар солҳои 1939-1945 асоснок кард. Аммо, дар конститутсияҳои [[ҶШС Украина]] (солҳои 1919, 1929, 1936) принсипи худмуайянкунии миллиро мустақиман зикр накардаанд.

Дар назарияи конститутсионии шӯравӣ, худмуайянкунӣ бо ҳуқуқи ҷумҳуриҳои иттифоқӣ барои ҷудо шудан аз ИҶШС алоқаманд аст (нигаред ба Ҷудошавӣ (қонун) ). Масъалаи он ки оё худмуайянкунии миллӣ танҳо як принсипи сиёсӣ аст ё инчунин як принсипи ҳуқуқии байналмилалӣ, ҳалношуда боқӣ мемонад; аксари ҳуқуқшиносони позитивист хулосаи охиринро зери шубҳа мегузоранд.

=== Худмуайянкунии миллӣ дар Украина ===
Ҳаракати миллии Украина дар [[Садаи XIX|асри 19]] ба худмуайянкунӣ танҳо дар маънои абстрактӣ ишора кардааст (&quot;Дар хонаи худ, ҳақиқати худ ва қувват ва иродаи худ...&quot;) ва танҳо М.&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot; id=&quot;mwbQ&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;Драхоманов онро ҳамчун барномаи сиёсии худидоракунӣ, мухторият дар дохили Русияи федералии аз нав ташкилшуда ё Австрия муайян кард. Шиори истиқлолият ҳамчун ҳадафи худмуайянкунӣ танҳо дар охири замон пешниҳод карда шуд. XIX&amp;nbsp;— дар аввали [[Садаи XX|асри 20&amp;nbsp;Санъат.]] ( И.&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot; id=&quot;mwcg&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;Франко, М.&amp;nbsp;Михновский, Ю.&amp;nbsp;Бачинский). Дар давлат. -парвоз. Идеяи худмуайянкунии халқҳо дар амалҳои инқилоби Украина дар солҳои 1917-1918 ба таври қавӣ эҳсос мешавад. дар умумиҷаҳонӣ («Бигзор мардуми Украина ҳақ дошта бошанд, ки ҳаёти худро идора кунанд»; «Мо якҷоя ҳаёти худро месозем»; «Бо қудрат, ирода ва сухани шумо, Ҷумҳурии Халқии Украинаи озод дар хоки Украина пайдо шуд»). Як қатор санадҳои конститутсионӣ, эъломияҳо, нотаҳои дипломатӣ ва изҳороти ҳукуматҳои Украина дар солҳои 1917-1921 ба принсипи худмуайянкунӣ, аз ҷумла қонун дар бораи мухторияти миллӣ ва шахсии ақаллиятҳои миллӣ (22 январи соли 1918) ишора мекунанд. Ташаккули давлатӣ-сиёсии ZUNR, инчунин муттаҳидшавии он бо UNR (3 январи соли 1919) ҳамчун амалисозии ҳуқуқи мардуми Украина ба худмуайянкунӣ ангеза гирифта буд. Дар ҳамин рӯҳия эътирозҳо алайҳи маҳрум кардани украинҳо аз ин ҳуқуқ дар баъзе сарзаминҳо баргузор шуданд.

== Пайвандҳо ==
Ҳуқуқи худмуайянкунӣ ба мардум ҳамчун [[Миллат|як миллат]] тааллуқ дорад. Танзими ҳуқуқи додани ин ҳуқуқ ба ақаллиятҳои миллӣ мушкилтар аст. Миллат&amp;nbsp;— шакли мушаххаси таърихии ҷомеаи одамонест, ки бо як забон ва қаламрав, робитаҳои амиқи дохилии иқтисодӣ ва хусусиятҳои муайяни фарҳангӣ муттаҳид шудаанд; ин мардуми аз ҷиҳати сиёсӣ муташаккил аст, ки аз ҳуқуқи худмуайянкунӣ бархӯрдоранд. Ақаллияти миллӣ&amp;nbsp;— ҷомеаи одамоне, ки дар натиҷаи ҷудоӣ аз миллати &quot;таърихии&quot; худ ташаккул ёфта, маҷбур аст дар қаламрави давлати дигар дар муҳити этникии бегона зиндагӣ кунад ва аз ин рӯ, бо забон, фарҳанг, расму оин ва дигар хусусиятҳои хоси худ фарқ кунад &lt;ref&gt;{{Статья |автор=Потеряйко Г.&amp;nbsp;В. |номер=81/83}}&lt;/ref&gt; .

Худмуайянкунии сиёсии ақаллиятҳои миллӣ метавонад ба фаъол шудани ҳаракатҳои ҷудоихоҳӣ мусоидат кунад. Соли 1991 ҶШС Украина ҳуқуқи худро ҳамчун як миллат барои худмуайянкунӣ амалӣ кард, ки комилан ба принсипҳои ҳуқуқи байналмилалӣ мувофиқат мекард. Агар ақаллияти миллӣ дар Украина, масалан, маскун кардани маҷорҳо дар Закарпатия, бидуни таърифи ҳуқуқӣ (вайронкунии воқеӣ ё расмии ҳуқуқҳои онҳо) амалӣ кардани ҳуқуқи ҷудошавиро талаб кунад, дар аксари мавридҳо ин ҳамчун як ҳаракати ғайриқонунии ҷудоихоҳона эътироф карда мешавад.

== Ҷудоиталабӣ ва ҳуқуқи миллатҳо ба худмуайянкунӣ ==
Масъалаи ҷудоии ақаллияти миллӣ ё миллат мушкилотеро ба миён меорад, ки бояд дар доираи [[ҳуқуқи байналмилалӣ]] ҳал карда шаванд. Азбаски охирин принсипҳои дахлнопазирии марзҳоро дар назар дорад, дар аксари мавридҳо натиҷаи ниҳоӣ маҳкум кардан, эътироф кардани ҷудоӣ ҳамчун ғайриқонунӣ ва номақбул ( ҷудоихоҳӣ ) мебошад. Аммо, дар ҳолатҳои мушаххас, бояд ҳуқуқи миллатҳоро барои ташкили давлати худ аз ҷудоихоҳӣ фарқ кард. Дар айни замон, ҳар дафъа зарур аст, ки таркиби этникии аҳолие, ки хоҳиши ҷудо шуданро доранд, таҳлил карда шавад, ки оё он дорои хусусиятҳои миллат аст ё не ва сабабҳое, ки онҳоро водор мекунанд, ки давлати бисёрмиллатро тарк кунанд, масалан, поймолшавии пурраи ҳуқуқҳои этникӣ, [[табъиз]], набудани имконият барои рушди пурра дар доираи мероси фарҳангӣ ва анъанаҳои худ, таҳдиди [[Ҳамгунсозии фарҳангӣ|ассимилятсия]] .

== Қонунӣ гардонидани ҳуқуқи миллатҳо ба худмуайянкунии миллӣ ==
Шаклҳои зерини татбиқи ҳуқуқи худмуайянкуниро ҷудо кардан мумкин аст:

* ҷудошавӣ, яъне дуршавӣ аз иттиҳоди бисёрмиллатӣ дар натиҷаи изҳори ирода дар бораи интихоби низоми давлатӣ, то ҷудошавӣ ва ташкили давлати худ, ки озодии интихоби муассисаҳо ва рамзҳои давлатро дар назар дорад;
* муттаҳидшавӣ— муттаҳидшавии ихтиёрии як миллат бо миллати дигар (дигарон) дар доираи як [[давлат]] дар асоси федералӣ (конфедеративӣ) ё таъсиси мухторияти миллӣ-ҳудудӣ/фарҳангӣ дар дохили як кишвари ягона бо ҳуқуқи мустақилона ҳал кардани масъалаҳои иқтисодӣ ва дигар масъалаҳои муҳими миллӣ;
* таъсиси [[Автономия|мухториятҳо]] — [[Ҳудуд|ҳудудӣ]] ва [[Фарҳанг|фарҳангӣ]].

== Шаклҳои татбиқ ==

* [[Соли 1945]] — [[Оинномаи СММ]] — боби. 1
* [[Соли 1960]] — Эъломия дар бораи додани истиқлолият ба кишварҳо ва халқҳои мустамлика{{Ref-ru}} боби. 2 (ҳуқуқҳои асосии миллатҳо ва ақаллиятҳои миллиро муайян мекунад)
* [[Соли 1966]] — Паймони байналмилалӣ оид ба ҳуқуқҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ — боби 1 ва Паймони байналмилалӣ оид ба ҳуқуқҳои шаҳрвандӣ ва сиёсӣ — боби 1
* [[Соли 1970]] — Эъломия дар бораи принсипҳои ҳуқуқи байналмилалӣ{{Ref-ru}} — принсипи баробарҳуқуқӣ ва худмуайянкунии халқҳо.

Ин ҳуқуқ дар ҳамаи конститутсияҳои [[ИҶШС]] низ сабт шуда буд. Дар Украина, он дар Универсалии VI Радаи Марказӣ соли 1918 ва [http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/55-12 Эъломия дар бораи соҳибихтиёрии давлатӣ соли 1990] сабти ном шудааст.

== Таърихи консепсияи худмуайянкунии миллӣ ==
{{Пайвандҳои беруна}}

== Ҳуқуқи худмуайянкунии ақаллиятҳои миллӣ ва миллатҳо ==

* Самоідентифікація етнічна // Етнічність: енциклопедичний довідник / В. Б. Євтух; Національний педагогічний університет імені М. П. Драгоманова, Центр етноглобалістики. — К.: Фенікс, 2012. — С. 281. Микола Сціборський. Кантата НАЦІОКРАТІЯ  Принцип рівноправності й самовизначення народів //  кол.: Ю. С. Шемшученко (відп. ред.) [та ін.]. — К. : Українська енциклопедія ім. М. П. Бажана, 2003. — Т. 5 : П — С. — 736 с. — ISBN 966-7492-05-  Етнічна та мовна ідентичність // Основні засади та шляхи формування спільної ідентичності громадян України. Інформаційно-аналітичні матеріали до круглого столу 12 квітня 2017 р. — Київ: Центр Разумкова, 2017. — С. 6.

== Таърихи пайдоиши мафҳуми худмуаянкунии миллӣ ==

*  
* {{Книга|автор=Дністрянський&amp;nbsp;С.|заглавие=Самовизначення народів і зв'язок і спілка народів|издательство=«Воля»|год=1920}}
* {{Книга|автор=Borys&amp;nbsp;J.|заглавие=The Russian Communist Party and the Sovietization of Ukraine. A Study in the Communist Doctrine of the Self-determination of Nations.|год=1960}}
* {{Книга|автор=Федєнко&amp;nbsp;П.|заглавие=Марксистські і больш. теорії нац. питання|год=1960}}

== Адабиёт ==

* ''Майборода О.'' [[iarchive:Politychna/page/n649|Самовизначення національне]] // Політична енциклопедія / редкол.: Ю. Левенець (голова), Ю. Шаповал (заст. голови) та ін.— [[Киив|К]].: Парламентське видавництво, 2011.— С. 649—650.— 808 с. ISBN 978-966-611-818-2.
* [[iarchive:etnoderzhavoznavstvo/page/n547|Національне самовизначення]] // Мала енциклопедія етнодержавознавства / Інститут держави і права ім. В.&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot; id=&quot;mw_Q&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;М.&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot; id=&quot;mw_g&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;Корецького НАН України, Упорядник Юрій Іванович Римаренко [та ін.].— [[Киив|Київ]]: Генеза, : Довіра, 1996.— С. 548—549.&amp;nbsp;— 942 с.
* ''Березовенко А.'' [[iarchive:Politychna/page/n489|Національна ідентичність]] // Політична енциклопедія. Редкол.: Ю. Левенець (голова), Ю. Шаповал (заст. голови) та ін.— К.: Парламентське видавництво, 2011.— 808 с.— С. 490—491. ISBN 978-966-611-818-2.
* [[iarchive:etnoderzhavoznavstvo/page/n97|Національна ідентичність (етнічна)]] / Мала енциклопедія етнодержавознавства / Інститут держави і права ім. В.М.Корецького НАН України, Упорядник Юрій Іванович Римаренко [та ін.].— Київ: Генеза,: Довіра, 1996.&amp;nbsp;— С. 98.— 942 с.
* ''Угрин Л.'' [[iarchive:Politychna/page/n649|Самовизначення політичне]] // Політична енциклопедія / редкол.: Ю. Левенець (голова), Ю. Шаповал (заст. голови) та ін.— К.: Парламентське видавництво, 2011.— С. 650—651. ISBN 978-966-611-818-2.
* [https://pidruchniki.com/73874/sotsiologiya/natsionalna_samoidentifikatsiya Національна самоідентифікація] // Українська етносоціологія: навчальний посібник. Ч.1 / О.В.Нельга.— Київ: &quot;Вид. дім «Персонал», 2015.— 540 с.

== Пайванд ==

* Эъломияи ҳуқуқи халқҳои Русия
* Конгрессҳои ақаллиятҳои миллӣ дар Аврупо дар давраи байниҷангӣ 
*
{{Эзоҳ}}
[[Гурӯҳ:Худмухторӣ]]
[[Гурӯҳ:Давлат]]
[[Гурӯҳ:Ҳуқуқи байналмилалӣ]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатшиносӣ]]
[[Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>molgok6ol78wwu93huh5hdf612nyzer</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482202</id>
      <parentid>1482201</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T06:52:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <origin>1482202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31766" sha1="jwaqc0ro5ocz4w1fez1zph59u9r4md6" xml:space="preserve">'''Худмуайянкунӣ''' — [[Асос|асосе]], ки мувофиқи он ҳар як [[Ҷамъият|ҷомеъа]] [[Ҳуқуқ|ҳақуқи]] ҷудонашавандаи ташкили озодонаи ҳаёти ҷамъиятӣ ва сиёсии худро ва муайян кардани шакли идоракунии худро дорад. Ин [[асос]] ба қонуни табиӣ дахл дорад ва аз [[Садаи XVII|асри XVII]]    инҷониб чун [[ғоя]]&lt;nowiki/&gt;и пешбари [[Тафаккур|тафаккури]] сиёсии либералӣ вуҷуд дорад. Ҷон Локк, [[Жанжак Руссо|Жан-Жак Руссо]] ва [[Идеология|идеологҳои]] инқилобҳои Амрико ва Фаронса идеяи худмуайянкуниро ба авҷи худ расонданд; он дар [[Асри XIX|асрҳои XIX]] ва [[Асри XX|XX]] дар қонунҳои конститутсионии бисёр [[Кишвар|кишварҳо]] татбиқ карда шуд.

Дар ин замина, пайваста, худмуайянкунии миллӣ, яъне ҳаққи ҳар як [[Мардум|халқ]] ба [[озодӣ]] ва ташкили давлати мустақили худ ё барқарор кардани ихтиёрии муносибатҳо бо дигар [[Давлат|давлатҳо]] дар асоси [[Давлати федеролӣ|федератсия]] ё [[Автономия|мухторият]] таъкид карда мешавад. Аз ин [[асос]] инчунин хоҳиши аъзои як [[Мардум|халқ]] барои муттаҳид шудан дар як [[давлати миллӣ]] бармеояд (ҳаракатҳои [[Олмон]] ва [[Италия]] дар [[Асри XIX|асрҳои XIX]][[Садаи XIX|асри XIX]]. Худмуайянкунии миллатҳо бояд бар пояи эҳтиром ба [[Ҳуқуқҳои инсон|ҳуқуқи инсони]] инфиродӣ, новобаста аз [[Миллат|миллаташон]], сурат гирад. [[Ҷомеъа|Ҷомеъаҳои]] миллӣ ҳақ доранд аз дастовардҳои [[Фарҳанг|фарҳанги]] худ баҳра баранд, [[Дин|дини]] худро пайравӣ кунанд ва [[Забон|забони]] худро дар ҳаёти шахсӣ ва ҷамъиятӣ озодона ва бидуни дахолат ё [[табъиз]] истифода баранд ва ҳақ доранд дар ҳаёти фарҳангӣ, динӣ, ҷамъиятӣ, иқтисодӣ ва давлатӣ фаъолона иштирок кунанд.

Давлатҳо бояд чораҳоеро барои фароҳам овардани шароити мусоид барои амалӣ намудани ин [[Ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрванд|ҳуқуқҳо]] андешанд, ба истиснои ҳолатҳое, ки фаъолиятҳои мушаххас бо вайрон кардани [[Қонунгузорӣ|қонунгузории миллӣ]] ва хилофи меъёрҳои  [[ҳуқуқи байналмилалӣ]] анҷом дода мешаванд.

== Аломатҳо ==

* Асосгузории [[Асос|асосии сиёсӣ]] ва [[Ҳуқуқ|ҳуқуқӣ]] мебошад;
* дар доираи [[ҳуқуқи байналмилалӣ]] эътироф шудааст;
* барои танзими [[Демократия|демократии]] муносибатҳои миллӣ зарур аст;
* шарти пешакӣ ва кафолати татбиқи [[Соҳибихтиёрии давлатӣ|соҳибихтиёрии миллӣ]]   мебошад;
* бо риояи [[ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрванд]] амалӣ карда мешавад.

== Таърихи пайдоиши мафҳуми худмуаянкунии миллӣ ==
Ду мафҳум — [[Истиқлол (мафҳуми сиёсӣ)|соҳибихтиёрии миллӣ]] ва ҳуқуқи миллатҳо ба худмуайянкунӣ; — аз ҷиҳати шакл монанд, вале аз ҷиҳати мундариҷа фарқ мекунанд. [[Истиқлол (мафҳуми сиёсӣ)|соҳибихтиёрии миллӣ]] — маҷмӯи ҳуқуқҳои соҳибихтиёрии як [[миллат]] барои интихоби низоми иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва сиёсии худ, доштани [[Қаламрав|қаламрави]] ягонаи миллӣ, [[Истиқлолият|истиқлолияти]] иқтисодӣ ва рушди [[забон]] ва [[фарҳанг]]&lt;nowiki/&gt;и худ аст &lt;ref&gt;{{Книга|автор=Горлач М.&amp;nbsp;І., Кремень В.&amp;nbsp;Г.|заглавие=Політологія: наука про політику: підручник [для студ. вищ. навч. закл.]|ответственный=М.&amp;nbsp;І.&amp;nbsp;Грибан, В.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Кремень|издательство=Центр учбової літератури|год=2009|том=|страниц=840|isbn=978-966-364-836}}&lt;/ref&gt; . Дар сурати поймол шудани ин [[Ҳуқуқ|ҳуқуқҳо]], ва на танҳо ин, [[Миллат|миллатҳо]], ҳамчун кафолати иродаи худ, ҳаққи худмуайянкуниро доранд. Аз тарафи дигар, [[мардум]]&lt;nowiki/&gt;е ([[миллат]]&lt;nowiki/&gt;е), ки аз фурсати истифодаи ин [[Ҳуқуқ|ҳуқуқҳо]] истифода бурдааст, дорандаи [[Истиқлол (мафҳуми сиёсӣ)|соҳибихтиёрии миллӣ]] мегардад. Аз ин рӯ, ба даст овардани соҳибихтиёрии миллӣ натиҷа ва ҳадафи худмуайянкунии миллӣ мебошад.

[[Соҳибихтиёрии давлатӣ]], ки аз ҷониби давлати бисёрмиллат амалӣ карда мешавад, бояд соҳибихтиёрии ҳар як миллати муттаҳидро кафолат диҳад. Ҳар як [[Идораи давлатӣ|ниҳоди давлатӣ]] бояд ба ҳуқуқи миллатҳо барои худмуайянкунӣ эҳтиром гузорад ва кафолати ин [[Ҳуқуқ|ҳуқуқро]] таъмин намояд &lt;ref&gt;{{Книга|автор=Скакун О.&amp;nbsp;Ф.|заглавие=Теорія права і держави: Підручник.|издание=2-ге видання|издательство=Алерта; ЦУЛ|год=2011|страниц=520}}&lt;/ref&gt; . Миллат метавонад дар сурати набудани соҳибихтиёрии миллӣ вуҷуд дошта бошад, аммо давлате, ки дар арсаи байналмилалӣ бартарии қудрат ва истиқлолият надорад, яъне бидуни соҳибихтиёрии давлатӣ вуҷуд надорад.

Соҳибихтиёрии халқӣ вақте миллӣ мешавад, ки [[халқ]] ба [[миллат]] табдил ёбад, ё дақиқтараш, вақте ки халқ ҳуқуқи худро барои худмуайянкунӣ амалӣ мекунад.

== Адабиёт ==

=== Давраи инқилобҳои озодихоҳии миллӣ дар [[асри XVIII]]-[[Садаи XIX|асри XIX]] ===
Ҳуқуқи миллатҳо ба худмуайянкунӣ бори аввал расман дар Конститутсияи Филип Орлик [[соли 1710]] дар қаламрави ҷамъияти миллии [[Украина]] сабт шудааст. Аммо, дар асл, дар амалияи сиёсӣ ин [[принсип]] дар [[асри XVIII]] дар Аврупо азхуд карда шуд. Ин ҳуқуқро бори аввал 13 [[иёлат]]&lt;nowiki/&gt;и [[Амрикои Шимолӣ]], ки дар он замон ба метрополия — [[Британияи Кабир]] вобаста буданд, истифода бурданд. Давлатҳо аз [[Подшоҳ (унвон)|подшоҳ]] ҳуқуқи муайян кардани сарнавишти худ, ташкили [[Сохторҳои идоракунии давлатӣ|низоми давлатӣ]], ягона намоянда будан дар арсаи байналмилалӣ ва муносибатҳои баробар бо дигар миллатҳоро талаб мекарданд.

Дар давраи Инқилоби Фаронса мафҳумҳои [[мардум]] ва [[миллат]], соҳибихтиёрии мардум ва ҳувияти миллӣ ҳамчун яксон ва ҷудонашаванда тафсир карда мешуданд. Ин аз ташаккули худшиносии миллӣ дар байни фаронсавиҳо, эътирофи худ ҳамчун халқе буд, ки ягона доранда ва манбаи соҳибихтиёрӣ аст ва бояд ва метавонад ҳуқуқи худро барои худмуайянкунӣ амалӣ кунад.

Ҳуқуқи миллатҳо ба худмуайянкунӣ дар [[асри XIX]] аҳамияти бузург пайдо кард. Ин давра бо таъсиси шумораи зиёди давлатҳои нав, яъне [[Давлати миллӣ|давлатҳои миллӣ]] тавсиф мешавад. Қонунӣ будани таъсиси кишварҳои нав аз мавҷудияти заминаи бунёдии [[давлат]]— миллатҳо вобаста буд.. Ҳамчунин, ин [[ақида]], ки яке аз шартҳои [[демократия]] ин барқарории миллатгароӣ аст, ки дар навбати худ идомаи [[либерализм]] аст, васеъ паҳн шудааст.

=== Эътирофи расмии ҳуқуқи миллат ба худмуайянкунӣ ===
Худмуайянкунии миллӣ ҳамчун як мафҳуми пешрафта дар муқобили [[Принсип|принсипи]] қонуният ё сиёсати империалӣ изҳор карда шуд. Дар [[Ҷанги ҷаҳонии якум|Ҷанги Якуми Ҷаҳонӣ,]] қудратҳои [[Антанта]] қисман худмуайянкуниро ҳамчун барномае барои заиф кардани қудратҳои марказӣ таблиғ карданд. [[Вудро Вилсон|Вудро Вилсон,]] [[Президент|президенти]] [[ИМА]], ҳанӯз дар моҳи январи [[соли 1917]] эълон карда буд, ки худмуайянкунӣ яке аз ҳадафҳои ҷанг аст ва баъдтар инро чандин маротиба, аз ҷумла дар 14 банди машҳур, тасдиқ кард. Конфронси сулҳи Париж дар соли 1919 принсипи худмуайянкуниро нисбат ба баъзе крепостнойҳо номунтазам татбиқ мекард.  Халқҳои Аврупо, ки онро барои дигарон эътироф намекунанд. Бо номи худмуайянкунӣ, сиёсати ревизионистӣ аз ҷониби халқҳои алоҳида низ пеш гирифта мешуд, ки дар замони Лигаи Миллатҳо аз фармони Версал норозӣ буданд. Ин созмон танҳо қисман ба принсипи худмуайянкунӣ эҳтиром гузошт. Дар як қатор қаламравҳои баҳсбарангез плебисситҳо баргузор мешуданд, ки дар онҳо сарнавишти қаламрави муайян ва шумораи аҳолии он ба кадом давлат тааллуқ доштан бо роҳи овоздиҳӣ ҳал мешуд. Аз ҷумла, ҳуқуқи худмуайянкунӣ аз ҷониби Конфронси сулҳ нисбат ба мардуми Украина татбиқ нашуд. [[Созмони Милали Муттаҳид|Дар Оинномаи СММ]] танҳо ба худмуайянкунӣ дар маҷмӯъ ишора шудааст (моддаҳои 1, 2), аммо баъдтар он дар амалия ва назария барои халқҳои мустамлика тасдиқ карда шуд ( Эъломия дар бораи додани истиқлолият ба кишварҳо ва халқҳои мустамлика, [[14 декабр|14 декабри]] [[соли 1960]]).

Пас аз [[Ҷанги ҷаҳонии дувум|Ҷанги Дуюми Ҷаҳонӣ]], ки аз аҳамияти байналмилалӣ ва таҷрибаи амалияи татбиқи ҳуқуқи миллатҳо ба худмуайянкунӣ фаро гирифта шуда буд, бисёре аз халқҳои [[Африқо]], [[Осиё]] ва [[Амрикои Лотинӣ]] ба муборизаи озодихоҳии озодихоҳонаи озодихоҳона ворид шуданд. Принсипи худмуайянкунӣ ба умедҳои метрополияҳо барои ҳифзи мустамликаҳои худ мухолифат карда, ба муттаҳидшавии халқҳое, ки дар марҳилаи ибтидоии рушд қарор доштанд, мусоидат кард. Сарфи назар аз ҳолатҳои вайрон кардани ин принсип, татбиқи нодуруст ва сӯиистифода аз он, он эътирофи умумимиллӣ пайдо кард ва самаранокии он дар баробари суръати босуръати [[демократикунонӣ]] амалӣ карда шуд.

=== Худмуайянкунии миллӣ дар [[ИҶШС]] ===
Ҳукумати Шӯравии [[Русия]] аз рӯзҳои аввали мавҷудияти худ бо истинод ба изҳороти қаблии [[Ҳизби коммунистии Русия|Ҳизби Коммунист]] ва навиштаҳои [[Владимир Ленин|В.&amp;nbsp;Ленин]] бо мақсади таблиғ шиори худмуайянкуниро ( Эъломияи ҳуқуқи халқҳои Русия, [[15 ноябр|15 ноябри]] [[соли 1917]]) пешниҳод карда, «ҳуқуқи халқҳои Русияро ба худмуайянкунии озод, то ҷудо шудан ва ташкили давлати мустақил» эълон кард.

17 декабри соли 1917 Шӯрои Комиссарони Халқии Русия дар як нота ба ҳукумати ҶХР худмуайянкунии Украинаро эътироф кард, аммо дар айни замон ҷанги мусаллаҳонаро алайҳи давлати Украина оғоз кард. Ин сиёсат бар асоси фаҳмиши коммунистӣ дар бораи худмуайянкунӣ ҳамчун ҳуқуқи табақаҳои коргар (дар асл, Ҳизби коммунист) барои муайян кардани он, ки оё худмуайянкунӣ ба ҳадафҳои инқилобӣ мусоидат мекунад ё не, асос ёфта буд. Дар ин замина, давлатҳои коммунистӣ сиёсати нигоҳ доштани иқтисодиёти калонро пеш мебаранд. -комплексҳои сиёсӣ ва «омезиши миллатҳо».

Новобаста аз ин, ҳукуматҳои Русияи Шӯравӣ ва [[ҶШС Украина]] аксар вақт ба худмуайянкунӣ (созишномаи байни [[РСФСР]] ва [[ҶШС Украина]] аз [[28 декабр|28 декабри]] [[соли 1920]], Паймони Рига, нотаҳои эътирозӣ дар бораи ҳамроҳ кардани Галисия ба Полша ва...) ишора мекарданд, инчунин принсипи худмуайянкунӣ ҳамроҳ кардани заминҳои Украинаи Ғарбиро ба [[ҶШС Украина]] дар солҳои 1939-1945 асоснок кард. Аммо, дар конститутсияҳои [[ҶШС Украина]] (солҳои 1919, 1929, 1936) принсипи худмуайянкунии миллиро мустақиман зикр накардаанд.

Дар назарияи конститутсионии шӯравӣ, худмуайянкунӣ бо ҳуқуқи ҷумҳуриҳои иттифоқӣ барои ҷудо шудан аз ИҶШС алоқаманд аст (нигаред ба Ҷудошавӣ (қонун) ). Масъалаи он ки оё худмуайянкунии миллӣ танҳо як принсипи сиёсӣ аст ё инчунин як принсипи ҳуқуқии байналмилалӣ, ҳалношуда боқӣ мемонад; аксари ҳуқуқшиносони позитивист хулосаи охиринро зери шубҳа мегузоранд.

=== Худмуайянкунии миллӣ дар Украина ===
Ҳаракати миллии Украина дар [[Садаи XIX|асри 19]] ба худмуайянкунӣ танҳо дар маънои абстрактӣ ишора кардааст (&quot;Дар хонаи худ, ҳақиқати худ ва қувват ва иродаи худ...&quot;) ва танҳо М.&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot; id=&quot;mwbQ&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;Драхоманов онро ҳамчун барномаи сиёсии худидоракунӣ, мухторият дар дохили Русияи федералии аз нав ташкилшуда ё Австрия муайян кард. Шиори истиқлолият ҳамчун ҳадафи худмуайянкунӣ танҳо дар охири замон пешниҳод карда шуд. XIX&amp;nbsp;— дар аввали [[Садаи XX|асри 20&amp;nbsp;Санъат.]] ( И.&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot; id=&quot;mwcg&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;Франко, М.&amp;nbsp;Михновский, Ю.&amp;nbsp;Бачинский). Дар давлат. -парвоз. Идеяи худмуайянкунии халқҳо дар амалҳои инқилоби Украина дар солҳои 1917-1918 ба таври қавӣ эҳсос мешавад. дар умумиҷаҳонӣ («Бигзор мардуми Украина ҳақ дошта бошанд, ки ҳаёти худро идора кунанд»; «Мо якҷоя ҳаёти худро месозем»; «Бо қудрат, ирода ва сухани шумо, Ҷумҳурии Халқии Украинаи озод дар хоки Украина пайдо шуд»). Як қатор санадҳои конститутсионӣ, эъломияҳо, нотаҳои дипломатӣ ва изҳороти ҳукуматҳои Украина дар солҳои 1917-1921 ба принсипи худмуайянкунӣ, аз ҷумла қонун дар бораи мухторияти миллӣ ва шахсии ақаллиятҳои миллӣ (22 январи соли 1918) ишора мекунанд. Ташаккули давлатӣ-сиёсии ZUNR, инчунин муттаҳидшавии он бо UNR (3 январи соли 1919) ҳамчун амалисозии ҳуқуқи мардуми Украина ба худмуайянкунӣ ангеза гирифта буд. Дар ҳамин рӯҳия эътирозҳо алайҳи маҳрум кардани украинҳо аз ин ҳуқуқ дар баъзе сарзаминҳо баргузор шуданд.

== Пайвандҳо ==
Ҳуқуқи худмуайянкунӣ ба мардум ҳамчун [[Миллат|як миллат]] тааллуқ дорад. Танзими ҳуқуқи додани ин ҳуқуқ ба ақаллиятҳои миллӣ мушкилтар аст. Миллат&amp;nbsp;— шакли мушаххаси таърихии ҷомеаи одамонест, ки бо як забон ва қаламрав, робитаҳои амиқи дохилии иқтисодӣ ва хусусиятҳои муайяни фарҳангӣ муттаҳид шудаанд; ин мардуми аз ҷиҳати сиёсӣ муташаккил аст, ки аз ҳуқуқи худмуайянкунӣ бархӯрдоранд. Ақаллияти миллӣ&amp;nbsp;— ҷомеаи одамоне, ки дар натиҷаи ҷудоӣ аз миллати &quot;таърихии&quot; худ ташаккул ёфта, маҷбур аст дар қаламрави давлати дигар дар муҳити этникии бегона зиндагӣ кунад ва аз ин рӯ, бо забон, фарҳанг, расму оин ва дигар хусусиятҳои хоси худ фарқ кунад &lt;ref&gt;{{Статья |автор=Потеряйко Г.&amp;nbsp;В. |номер=81/83}}&lt;/ref&gt; .

Худмуайянкунии сиёсии ақаллиятҳои миллӣ метавонад ба фаъол шудани ҳаракатҳои ҷудоихоҳӣ мусоидат кунад. Соли 1991 ҶШС Украина ҳуқуқи худро ҳамчун як миллат барои худмуайянкунӣ амалӣ кард, ки комилан ба принсипҳои ҳуқуқи байналмилалӣ мувофиқат мекард. Агар ақаллияти миллӣ дар Украина, масалан, маскун кардани маҷорҳо дар Закарпатия, бидуни таърифи ҳуқуқӣ (вайронкунии воқеӣ ё расмии ҳуқуқҳои онҳо) амалӣ кардани ҳуқуқи ҷудошавиро талаб кунад, дар аксари мавридҳо ин ҳамчун як ҳаракати ғайриқонунии ҷудоихоҳона эътироф карда мешавад.

== Ҷудоиталабӣ ва ҳуқуқи миллатҳо ба худмуайянкунӣ ==
Масъалаи ҷудоии ақаллияти миллӣ ё миллат мушкилотеро ба миён меорад, ки бояд дар доираи [[ҳуқуқи байналмилалӣ]] ҳал карда шаванд. Азбаски охирин принсипҳои дахлнопазирии марзҳоро дар назар дорад, дар аксари мавридҳо натиҷаи ниҳоӣ маҳкум кардан, эътироф кардани ҷудоӣ ҳамчун ғайриқонунӣ ва номақбул ( ҷудоихоҳӣ ) мебошад. Аммо, дар ҳолатҳои мушаххас, бояд ҳуқуқи миллатҳоро барои ташкили давлати худ аз ҷудоихоҳӣ фарқ кард. Дар айни замон, ҳар дафъа зарур аст, ки таркиби этникии аҳолие, ки хоҳиши ҷудо шуданро доранд, таҳлил карда шавад, ки оё он дорои хусусиятҳои миллат аст ё не ва сабабҳое, ки онҳоро водор мекунанд, ки давлати бисёрмиллатро тарк кунанд, масалан, поймолшавии пурраи ҳуқуқҳои этникӣ, [[табъиз]], набудани имконият барои рушди пурра дар доираи мероси фарҳангӣ ва анъанаҳои худ, таҳдиди [[Ҳамгунсозии фарҳангӣ|ассимилятсия]] .

== Қонунӣ гардонидани ҳуқуқи миллатҳо ба худмуайянкунии миллӣ ==
Шаклҳои зерини татбиқи ҳуқуқи худмуайянкуниро ҷудо кардан мумкин аст:

* ҷудошавӣ, яъне дуршавӣ аз иттиҳоди бисёрмиллатӣ дар натиҷаи изҳори ирода дар бораи интихоби низоми давлатӣ, то ҷудошавӣ ва ташкили давлати худ, ки озодии интихоби муассисаҳо ва рамзҳои давлатро дар назар дорад;
* муттаҳидшавӣ— муттаҳидшавии ихтиёрии як миллат бо миллати дигар (дигарон) дар доираи як [[давлат]] дар асоси федералӣ (конфедеративӣ) ё таъсиси мухторияти миллӣ-ҳудудӣ/фарҳангӣ дар дохили як кишвари ягона бо ҳуқуқи мустақилона ҳал кардани масъалаҳои иқтисодӣ ва дигар масъалаҳои муҳими миллӣ;
* таъсиси [[Автономия|мухториятҳо]] — [[Ҳудуд|ҳудудӣ]] ва [[Фарҳанг|фарҳангӣ]].

== Шаклҳои татбиқ ==

* [[Соли 1945]] — [[Оинномаи СММ]] — боби. 1
* [[Соли 1960]] — Эъломия дар бораи додани истиқлолият ба кишварҳо ва халқҳои мустамлика{{Ref-ru}} боби. 2 (ҳуқуқҳои асосии миллатҳо ва ақаллиятҳои миллиро муайян мекунад)
* [[Соли 1966]] — Паймони байналмилалӣ оид ба ҳуқуқҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ — боби 1 ва Паймони байналмилалӣ оид ба ҳуқуқҳои шаҳрвандӣ ва сиёсӣ — боби 1
* [[Соли 1970]] — Эъломия дар бораи принсипҳои ҳуқуқи байналмилалӣ{{Ref-ru}} — принсипи баробарҳуқуқӣ ва худмуайянкунии халқҳо.

Ин ҳуқуқ дар ҳамаи конститутсияҳои [[ИҶШС]] низ сабт шуда буд. Дар Украина, он дар Универсалии VI Радаи Марказӣ соли 1918 ва [http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/55-12 Эъломия дар бораи соҳибихтиёрии давлатӣ соли 1990] сабти ном шудааст.

== Таърихи консепсияи худмуайянкунии миллӣ ==
{{Пайвандҳои беруна}}

== Ҳуқуқи худмуайянкунии ақаллиятҳои миллӣ ва миллатҳо ==

* Самоідентифікація етнічна // Етнічність: енциклопедичний довідник / В. Б. Євтух; Національний педагогічний університет імені М. П. Драгоманова, Центр етноглобалістики. — К.: Фенікс, 2012. — С. 281. Микола Сціборський. Кантата НАЦІОКРАТІЯ  Принцип рівноправності й самовизначення народів //  кол.: Ю. С. Шемшученко (відп. ред.) [та ін.]. — К. : Українська енциклопедія ім. М. П. Бажана, 2003. — Т. 5 : П — С. — 736 с. — ISBN 966-7492-05-  Етнічна та мовна ідентичність // Основні засади та шляхи формування спільної ідентичності громадян України. Інформаційно-аналітичні матеріали до круглого столу 12 квітня 2017 р. — Київ: Центр Разумкова, 2017. — С. 6.

== Манбаъҳо ==

*  
* {{Книга|автор=Дністрянський&amp;nbsp;С.|заглавие=Самовизначення народів і зв'язок і спілка народів|издательство=«Воля»|год=1920}}
* {{Книга|автор=Borys&amp;nbsp;J.|заглавие=The Russian Communist Party and the Sovietization of Ukraine. A Study in the Communist Doctrine of the Self-determination of Nations.|год=1960}}
* {{Книга|автор=Федєнко&amp;nbsp;П.|заглавие=Марксистські і больш. теорії нац. питання|год=1960}}

== Адабиёт ==

* ''Майборода О.'' [[iarchive:Politychna/page/n649|Самовизначення національне]] // Політична енциклопедія / редкол.: Ю. Левенець (голова), Ю. Шаповал (заст. голови) та ін.— [[Киив|К]].: Парламентське видавництво, 2011.— С. 649—650.— 808 с. ISBN 978-966-611-818-2.
* [[iarchive:etnoderzhavoznavstvo/page/n547|Національне самовизначення]] // Мала енциклопедія етнодержавознавства / Інститут держави і права ім. В.&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot; id=&quot;mw_Q&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;М.&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot; id=&quot;mw_g&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;Корецького НАН України, Упорядник Юрій Іванович Римаренко [та ін.].— [[Киив|Київ]]: Генеза, : Довіра, 1996.— С. 548—549.&amp;nbsp;— 942 с.
* ''Березовенко А.'' [[iarchive:Politychna/page/n489|Національна ідентичність]] // Політична енциклопедія. Редкол.: Ю. Левенець (голова), Ю. Шаповал (заст. голови) та ін.— К.: Парламентське видавництво, 2011.— 808 с.— С. 490—491. ISBN 978-966-611-818-2.
* [[iarchive:etnoderzhavoznavstvo/page/n97|Національна ідентичність (етнічна)]] / Мала енциклопедія етнодержавознавства / Інститут держави і права ім. В.М.Корецького НАН України, Упорядник Юрій Іванович Римаренко [та ін.].— Київ: Генеза,: Довіра, 1996.&amp;nbsp;— С. 98.— 942 с.
* ''Угрин Л.'' [[iarchive:Politychna/page/n649|Самовизначення політичне]] // Політична енциклопедія / редкол.: Ю. Левенець (голова), Ю. Шаповал (заст. голови) та ін.— К.: Парламентське видавництво, 2011.— С. 650—651. ISBN 978-966-611-818-2.
* [https://pidruchniki.com/73874/sotsiologiya/natsionalna_samoidentifikatsiya Національна самоідентифікація] // Українська етносоціологія: навчальний посібник. Ч.1 / О.В.Нельга.— Київ: &quot;Вид. дім «Персонал», 2015.— 540 с.

== Пайванд ==

* Эъломияи ҳуқуқи халқҳои Русия
* Конгрессҳои ақаллиятҳои миллӣ дар Аврупо дар давраи байниҷангӣ 
*
{{Эзоҳ}}
[[Гурӯҳ:Худмухторӣ]]
[[Гурӯҳ:Давлат]]
[[Гурӯҳ:Ҳуқуқи байналмилалӣ]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатшиносӣ]]
[[Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>jwaqc0ro5ocz4w1fez1zph59u9r4md6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482203</id>
      <parentid>1482202</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T06:53:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>Бо тарҷумаи саҳифаи &quot;[[:uk:Special:Redirect/revision/47377993|Національне самовизначення]]&quot; сохта шудааст</comment>
      <origin>1482203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31810" sha1="8f1h470yps9fyt98vvagx44jzb1ndbt" xml:space="preserve">'''Худмуайянкунӣ''' — [[Асос|асосе]], ки мувофиқи он ҳар як [[Ҷамъият|ҷомеъа]] [[Ҳуқуқ|ҳақуқи]] ҷудонашавандаи ташкили озодонаи ҳаёти ҷамъиятӣ ва сиёсии худро ва муайян кардани шакли идоракунии худро дорад. Ин [[асос]] ба қонуни табиӣ дахл дорад ва аз [[Садаи XVII|асри XVII]]    инҷониб чун [[ғоя]]&lt;nowiki/&gt;и пешбари [[Тафаккур|тафаккури]] сиёсии либералӣ вуҷуд дорад. Ҷон Локк, [[Жанжак Руссо|Жан-Жак Руссо]] ва [[Идеология|идеологҳои]] инқилобҳои Амрико ва Фаронса идеяи худмуайянкуниро ба авҷи худ расонданд; он дар [[Асри XIX|асрҳои XIX]] ва [[Асри XX|XX]] дар қонунҳои конститутсионии бисёр [[Кишвар|кишварҳо]] татбиқ карда шуд.

Дар ин замина, пайваста, худмуайянкунии миллӣ, яъне ҳаққи ҳар як [[Мардум|халқ]] ба [[озодӣ]] ва ташкили давлати мустақили худ ё барқарор кардани ихтиёрии муносибатҳо бо дигар [[Давлат|давлатҳо]] дар асоси [[Давлати федеролӣ|федератсия]] ё [[Автономия|мухторият]] таъкид карда мешавад. Аз ин [[асос]] инчунин хоҳиши аъзои як [[Мардум|халқ]] барои муттаҳид шудан дар як [[давлати миллӣ]] бармеояд (ҳаракатҳои [[Олмон]] ва [[Италия]] дар [[Асри XIX|асрҳои XIX]][[Садаи XIX|асри XIX]]. Худмуайянкунии миллатҳо бояд бар пояи эҳтиром ба [[Ҳуқуқҳои инсон|ҳуқуқи инсони]] инфиродӣ, новобаста аз [[Миллат|миллаташон]], сурат гирад. [[Ҷомеъа|Ҷомеъаҳои]] миллӣ ҳақ доранд аз дастовардҳои [[Фарҳанг|фарҳанги]] худ баҳра баранд, [[Дин|дини]] худро пайравӣ кунанд ва [[Забон|забони]] худро дар ҳаёти шахсӣ ва ҷамъиятӣ озодона ва бидуни дахолат ё [[табъиз]] истифода баранд ва ҳақ доранд дар ҳаёти фарҳангӣ, динӣ, ҷамъиятӣ, иқтисодӣ ва давлатӣ фаъолона иштирок кунанд.

Давлатҳо бояд чораҳоеро барои фароҳам овардани шароити мусоид барои амалӣ намудани ин [[Ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрванд|ҳуқуқҳо]] андешанд, ба истиснои ҳолатҳое, ки фаъолиятҳои мушаххас бо вайрон кардани [[Қонунгузорӣ|қонунгузории миллӣ]] ва хилофи меъёрҳои  [[ҳуқуқи байналмилалӣ]] анҷом дода мешаванд.

== Аломатҳо ==

* Асосгузории [[Асос|асосии сиёсӣ]] ва [[Ҳуқуқ|ҳуқуқӣ]] мебошад;
* дар доираи [[ҳуқуқи байналмилалӣ]] эътироф шудааст;
* барои танзими [[Демократия|демократии]] муносибатҳои миллӣ зарур аст;
* шарти пешакӣ ва кафолати татбиқи [[Соҳибихтиёрии давлатӣ|соҳибихтиёрии миллӣ]]   мебошад;
* бо риояи [[ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрванд]] амалӣ карда мешавад.

== Таърихи консепсияи худмуайянкунии миллӣ ==
Ду мафҳум — [[Истиқлол (мафҳуми сиёсӣ)|соҳибихтиёрии миллӣ]] ва ҳуқуқи миллатҳо ба худмуайянкунӣ; — аз ҷиҳати шакл монанд, вале аз ҷиҳати мундариҷа фарқ мекунанд. [[Истиқлол (мафҳуми сиёсӣ)|соҳибихтиёрии миллӣ]] — маҷмӯи ҳуқуқҳои соҳибихтиёрии як [[миллат]] барои интихоби низоми иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва сиёсии худ, доштани [[Қаламрав|қаламрави]] ягонаи миллӣ, [[Истиқлолият|истиқлолияти]] иқтисодӣ ва рушди [[забон]] ва [[фарҳанг]]&lt;nowiki/&gt;и худ аст &lt;ref&gt;{{Книга|автор=Горлач М.&amp;nbsp;І., Кремень В.&amp;nbsp;Г.|заглавие=Політологія: наука про політику: підручник [для студ. вищ. навч. закл.]|ответственный=М.&amp;nbsp;І.&amp;nbsp;Грибан, В.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Кремень|издательство=Центр учбової літератури|год=2009|том=|страниц=840|isbn=978-966-364-836}}&lt;/ref&gt; . Дар сурати поймол шудани ин [[Ҳуқуқ|ҳуқуқҳо]], ва на танҳо ин, [[Миллат|миллатҳо]], ҳамчун кафолати иродаи худ, ҳаққи худмуайянкуниро доранд. Аз тарафи дигар, [[мардум]]&lt;nowiki/&gt;е ([[миллат]]&lt;nowiki/&gt;е), ки аз фурсати истифодаи ин [[Ҳуқуқ|ҳуқуқҳо]] истифода бурдааст, дорандаи [[Истиқлол (мафҳуми сиёсӣ)|соҳибихтиёрии миллӣ]] мегардад. Аз ин рӯ, ба даст овардани соҳибихтиёрии миллӣ натиҷа ва ҳадафи худмуайянкунии миллӣ мебошад.

[[Соҳибихтиёрии давлатӣ]], ки аз ҷониби давлати бисёрмиллат амалӣ карда мешавад, бояд соҳибихтиёрии ҳар як миллати муттаҳидро кафолат диҳад. Ҳар як [[Идораи давлатӣ|ниҳоди давлатӣ]] бояд ба ҳуқуқи миллатҳо барои худмуайянкунӣ эҳтиром гузорад ва кафолати ин [[Ҳуқуқ|ҳуқуқро]] таъмин намояд &lt;ref&gt;{{Книга|автор=Скакун О.&amp;nbsp;Ф.|заглавие=Теорія права і держави: Підручник.|издание=2-ге видання|издательство=Алерта; ЦУЛ|год=2011|страниц=520}}&lt;/ref&gt; . Миллат метавонад дар сурати набудани соҳибихтиёрии миллӣ вуҷуд дошта бошад, аммо давлате, ки дар арсаи байналмилалӣ бартарии қудрат ва истиқлолият надорад, яъне бидуни соҳибихтиёрии давлатӣ вуҷуд надорад.

Соҳибихтиёрии халқӣ вақте миллӣ мешавад, ки [[халқ]] ба [[миллат]] табдил ёбад, ё дақиқтараш, вақте ки халқ ҳуқуқи худро барои худмуайянкунӣ амалӣ мекунад.

== Таърихи пайдоиши мафҳуми худмуаянкунии миллӣ ==

=== Давраи инқилобҳои озодихоҳии миллӣ дар [[асри XVIII]]-[[Садаи XIX|асри XIX]] ===
Ҳуқуқи миллатҳо ба худмуайянкунӣ бори аввал расман дар Конститутсияи Филип Орлик [[соли 1710]] дар қаламрави ҷамъияти миллии [[Украина]] сабт шудааст. Аммо, дар асл, дар амалияи сиёсӣ ин [[принсип]] дар [[асри XVIII]] дар Аврупо азхуд карда шуд. Ин ҳуқуқро бори аввал 13 [[иёлат]]&lt;nowiki/&gt;и [[Амрикои Шимолӣ]], ки дар он замон ба метрополия — [[Британияи Кабир]] вобаста буданд, истифода бурданд. Давлатҳо аз [[Подшоҳ (унвон)|подшоҳ]] ҳуқуқи муайян кардани сарнавишти худ, ташкили [[Сохторҳои идоракунии давлатӣ|низоми давлатӣ]], ягона намоянда будан дар арсаи байналмилалӣ ва муносибатҳои баробар бо дигар миллатҳоро талаб мекарданд.

Дар давраи Инқилоби Фаронса мафҳумҳои [[мардум]] ва [[миллат]], соҳибихтиёрии мардум ва ҳувияти миллӣ ҳамчун яксон ва ҷудонашаванда тафсир карда мешуданд. Ин аз ташаккули худшиносии миллӣ дар байни фаронсавиҳо, эътирофи худ ҳамчун халқе буд, ки ягона доранда ва манбаи соҳибихтиёрӣ аст ва бояд ва метавонад ҳуқуқи худро барои худмуайянкунӣ амалӣ кунад.

Ҳуқуқи миллатҳо ба худмуайянкунӣ дар [[асри XIX]] аҳамияти бузург пайдо кард. Ин давра бо таъсиси шумораи зиёди давлатҳои нав, яъне [[Давлати миллӣ|давлатҳои миллӣ]] тавсиф мешавад. Қонунӣ будани таъсиси кишварҳои нав аз мавҷудияти заминаи бунёдии [[давлат]]— миллатҳо вобаста буд.. Ҳамчунин, ин [[ақида]], ки яке аз шартҳои [[демократия]] ин барқарории миллатгароӣ аст, ки дар навбати худ идомаи [[либерализм]] аст, васеъ паҳн шудааст.

=== Эътирофи расмии ҳуқуқи миллат ба худмуайянкунӣ ===
Худмуайянкунии миллӣ ҳамчун як мафҳуми пешрафта дар муқобили [[Принсип|принсипи]] қонуният ё сиёсати империалӣ изҳор карда шуд. Дар [[Ҷанги ҷаҳонии якум|Ҷанги Якуми Ҷаҳонӣ,]] қудратҳои [[Антанта]] қисман худмуайянкуниро ҳамчун барномае барои заиф кардани қудратҳои марказӣ таблиғ карданд. [[Вудро Вилсон|Вудро Вилсон,]] [[Президент|президенти]] [[ИМА]], ҳанӯз дар моҳи январи [[соли 1917]] эълон карда буд, ки худмуайянкунӣ яке аз ҳадафҳои ҷанг аст ва баъдтар инро чандин маротиба, аз ҷумла дар 14 банди машҳур, тасдиқ кард. Конфронси сулҳи Париж дар соли 1919 принсипи худмуайянкуниро нисбат ба баъзе крепостнойҳо номунтазам татбиқ мекард.  Халқҳои Аврупо, ки онро барои дигарон эътироф намекунанд. Бо номи худмуайянкунӣ, сиёсати ревизионистӣ аз ҷониби халқҳои алоҳида низ пеш гирифта мешуд, ки дар замони Лигаи Миллатҳо аз фармони Версал норозӣ буданд. Ин созмон танҳо қисман ба принсипи худмуайянкунӣ эҳтиром гузошт. Дар як қатор қаламравҳои баҳсбарангез плебисситҳо баргузор мешуданд, ки дар онҳо сарнавишти қаламрави муайян ва шумораи аҳолии он ба кадом давлат тааллуқ доштан бо роҳи овоздиҳӣ ҳал мешуд. Аз ҷумла, ҳуқуқи худмуайянкунӣ аз ҷониби Конфронси сулҳ нисбат ба мардуми Украина татбиқ нашуд. [[Созмони Милали Муттаҳид|Дар Оинномаи СММ]] танҳо ба худмуайянкунӣ дар маҷмӯъ ишора шудааст (моддаҳои 1, 2), аммо баъдтар он дар амалия ва назария барои халқҳои мустамлика тасдиқ карда шуд ( Эъломия дар бораи додани истиқлолият ба кишварҳо ва халқҳои мустамлика, [[14 декабр|14 декабри]] [[соли 1960]]).

Пас аз [[Ҷанги ҷаҳонии дувум|Ҷанги Дуюми Ҷаҳонӣ]], ки аз аҳамияти байналмилалӣ ва таҷрибаи амалияи татбиқи ҳуқуқи миллатҳо ба худмуайянкунӣ фаро гирифта шуда буд, бисёре аз халқҳои [[Африқо]], [[Осиё]] ва [[Амрикои Лотинӣ]] ба муборизаи озодихоҳии озодихоҳонаи озодихоҳона ворид шуданд. Принсипи худмуайянкунӣ ба умедҳои метрополияҳо барои ҳифзи мустамликаҳои худ мухолифат карда, ба муттаҳидшавии халқҳое, ки дар марҳилаи ибтидоии рушд қарор доштанд, мусоидат кард. Сарфи назар аз ҳолатҳои вайрон кардани ин принсип, татбиқи нодуруст ва сӯиистифода аз он, он эътирофи умумимиллӣ пайдо кард ва самаранокии он дар баробари суръати босуръати [[демократикунонӣ]] амалӣ карда шуд.

=== Худмуайянкунии миллӣ дар [[ИҶШС]] ===
Ҳукумати Шӯравии [[Русия]] аз рӯзҳои аввали мавҷудияти худ бо истинод ба изҳороти қаблии [[Ҳизби коммунистии Русия|Ҳизби Коммунист]] ва навиштаҳои [[Владимир Ленин|В.&amp;nbsp;Ленин]] бо мақсади таблиғ шиори худмуайянкуниро ( Эъломияи ҳуқуқи халқҳои Русия, [[15 ноябр|15 ноябри]] [[соли 1917]]) пешниҳод карда, «ҳуқуқи халқҳои Русияро ба худмуайянкунии озод, то ҷудо шудан ва ташкили давлати мустақил» эълон кард.

17 декабри соли 1917 Шӯрои Комиссарони Халқии Русия дар як нота ба ҳукумати ҶХР худмуайянкунии Украинаро эътироф кард, аммо дар айни замон ҷанги мусаллаҳонаро алайҳи давлати Украина оғоз кард. Ин сиёсат бар асоси фаҳмиши коммунистӣ дар бораи худмуайянкунӣ ҳамчун ҳуқуқи табақаҳои коргар (дар асл, Ҳизби коммунист) барои муайян кардани он, ки оё худмуайянкунӣ ба ҳадафҳои инқилобӣ мусоидат мекунад ё не, асос ёфта буд. Дар ин замина, давлатҳои коммунистӣ сиёсати нигоҳ доштани иқтисодиёти калонро пеш мебаранд. -комплексҳои сиёсӣ ва «омезиши миллатҳо».

Новобаста аз ин, ҳукуматҳои Русияи Шӯравӣ ва [[ҶШС Украина]] аксар вақт ба худмуайянкунӣ (созишномаи байни [[РСФСР]] ва [[ҶШС Украина]] аз [[28 декабр|28 декабри]] [[соли 1920]], Паймони Рига, нотаҳои эътирозӣ дар бораи ҳамроҳ кардани Галисия ба Полша ва...) ишора мекарданд, инчунин принсипи худмуайянкунӣ ҳамроҳ кардани заминҳои Украинаи Ғарбиро ба [[ҶШС Украина]] дар солҳои 1939-1945 асоснок кард. Аммо, дар конститутсияҳои [[ҶШС Украина]] (солҳои 1919, 1929, 1936) принсипи худмуайянкунии миллиро мустақиман зикр накардаанд.

Дар назарияи конститутсионии шӯравӣ, худмуайянкунӣ бо ҳуқуқи ҷумҳуриҳои иттифоқӣ барои ҷудо шудан аз ИҶШС алоқаманд аст (нигаред ба Ҷудошавӣ (қонун) ). Масъалаи он ки оё худмуайянкунии миллӣ танҳо як принсипи сиёсӣ аст ё инчунин як принсипи ҳуқуқии байналмилалӣ, ҳалношуда боқӣ мемонад; аксари ҳуқуқшиносони позитивист хулосаи охиринро зери шубҳа мегузоранд.

=== Худмуайянкунии миллӣ дар Украина ===
Ҳаракати миллии Украина дар [[Садаи XIX|асри 19]] ба худмуайянкунӣ танҳо дар маънои абстрактӣ ишора кардааст (&quot;Дар хонаи худ, ҳақиқати худ ва қувват ва иродаи худ...&quot;) ва танҳо М.&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot; id=&quot;mwbQ&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;Драхоманов онро ҳамчун барномаи сиёсии худидоракунӣ, мухторият дар дохили Русияи федералии аз нав ташкилшуда ё Австрия муайян кард. Шиори истиқлолият ҳамчун ҳадафи худмуайянкунӣ танҳо дар охири замон пешниҳод карда шуд. XIX&amp;nbsp;— дар аввали [[Садаи XX|асри 20&amp;nbsp;Санъат.]] ( И.&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot; id=&quot;mwcg&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;Франко, М.&amp;nbsp;Михновский, Ю.&amp;nbsp;Бачинский). Дар давлат. -парвоз. Идеяи худмуайянкунии халқҳо дар амалҳои инқилоби Украина дар солҳои 1917-1918 ба таври қавӣ эҳсос мешавад. дар умумиҷаҳонӣ («Бигзор мардуми Украина ҳақ дошта бошанд, ки ҳаёти худро идора кунанд»; «Мо якҷоя ҳаёти худро месозем»; «Бо қудрат, ирода ва сухани шумо, Ҷумҳурии Халқии Украинаи озод дар хоки Украина пайдо шуд»). Як қатор санадҳои конститутсионӣ, эъломияҳо, нотаҳои дипломатӣ ва изҳороти ҳукуматҳои Украина дар солҳои 1917-1921 ба принсипи худмуайянкунӣ, аз ҷумла қонун дар бораи мухторияти миллӣ ва шахсии ақаллиятҳои миллӣ (22 январи соли 1918) ишора мекунанд. Ташаккули давлатӣ-сиёсии ZUNR, инчунин муттаҳидшавии он бо UNR (3 январи соли 1919) ҳамчун амалисозии ҳуқуқи мардуми Украина ба худмуайянкунӣ ангеза гирифта буд. Дар ҳамин рӯҳия эътирозҳо алайҳи маҳрум кардани украинҳо аз ин ҳуқуқ дар баъзе сарзаминҳо баргузор шуданд.

== Ҳуқуқи худмуайянкунии ақаллиятҳои миллӣ ва миллатҳо ==
Ҳуқуқи худмуайянкунӣ ба мардум ҳамчун [[Миллат|як миллат]] тааллуқ дорад. Танзими ҳуқуқи додани ин ҳуқуқ ба ақаллиятҳои миллӣ мушкилтар аст. Миллат&amp;nbsp;— шакли мушаххаси таърихии ҷомеаи одамонест, ки бо як забон ва қаламрав, робитаҳои амиқи дохилии иқтисодӣ ва хусусиятҳои муайяни фарҳангӣ муттаҳид шудаанд; ин мардуми аз ҷиҳати сиёсӣ муташаккил аст, ки аз ҳуқуқи худмуайянкунӣ бархӯрдоранд. Ақаллияти миллӣ&amp;nbsp;— ҷомеаи одамоне, ки дар натиҷаи ҷудоӣ аз миллати &quot;таърихии&quot; худ ташаккул ёфта, маҷбур аст дар қаламрави давлати дигар дар муҳити этникии бегона зиндагӣ кунад ва аз ин рӯ, бо забон, фарҳанг, расму оин ва дигар хусусиятҳои хоси худ фарқ кунад &lt;ref&gt;{{Статья |автор=Потеряйко Г.&amp;nbsp;В. |номер=81/83}}&lt;/ref&gt; .

Худмуайянкунии сиёсии ақаллиятҳои миллӣ метавонад ба фаъол шудани ҳаракатҳои ҷудоихоҳӣ мусоидат кунад. Соли 1991 ҶШС Украина ҳуқуқи худро ҳамчун як миллат барои худмуайянкунӣ амалӣ кард, ки комилан ба принсипҳои ҳуқуқи байналмилалӣ мувофиқат мекард. Агар ақаллияти миллӣ дар Украина, масалан, маскун кардани маҷорҳо дар Закарпатия, бидуни таърифи ҳуқуқӣ (вайронкунии воқеӣ ё расмии ҳуқуқҳои онҳо) амалӣ кардани ҳуқуқи ҷудошавиро талаб кунад, дар аксари мавридҳо ин ҳамчун як ҳаракати ғайриқонунии ҷудоихоҳона эътироф карда мешавад.

== Ҷудоиталабӣ ва ҳуқуқи миллатҳо ба худмуайянкунӣ ==
Масъалаи ҷудоии ақаллияти миллӣ ё миллат мушкилотеро ба миён меорад, ки бояд дар доираи [[ҳуқуқи байналмилалӣ]] ҳал карда шаванд. Азбаски охирин принсипҳои дахлнопазирии марзҳоро дар назар дорад, дар аксари мавридҳо натиҷаи ниҳоӣ маҳкум кардан, эътироф кардани ҷудоӣ ҳамчун ғайриқонунӣ ва номақбул ( ҷудоихоҳӣ ) мебошад. Аммо, дар ҳолатҳои мушаххас, бояд ҳуқуқи миллатҳоро барои ташкили давлати худ аз ҷудоихоҳӣ фарқ кард. Дар айни замон, ҳар дафъа зарур аст, ки таркиби этникии аҳолие, ки хоҳиши ҷудо шуданро доранд, таҳлил карда шавад, ки оё он дорои хусусиятҳои миллат аст ё не ва сабабҳое, ки онҳоро водор мекунанд, ки давлати бисёрмиллатро тарк кунанд, масалан, поймолшавии пурраи ҳуқуқҳои этникӣ, [[табъиз]], набудани имконият барои рушди пурра дар доираи мероси фарҳангӣ ва анъанаҳои худ, таҳдиди [[Ҳамгунсозии фарҳангӣ|ассимилятсия]] .

== Шаклҳои татбиқ ==
Шаклҳои зерини татбиқи ҳуқуқи худмуайянкуниро ҷудо кардан мумкин аст:

* ҷудошавӣ, яъне дуршавӣ аз иттиҳоди бисёрмиллатӣ дар натиҷаи изҳори ирода дар бораи интихоби низоми давлатӣ, то ҷудошавӣ ва ташкили давлати худ, ки озодии интихоби муассисаҳо ва рамзҳои давлатро дар назар дорад;
* муттаҳидшавӣ— муттаҳидшавии ихтиёрии як миллат бо миллати дигар (дигарон) дар доираи як [[давлат]] дар асоси федералӣ (конфедеративӣ) ё таъсиси мухторияти миллӣ-ҳудудӣ/фарҳангӣ дар дохили як кишвари ягона бо ҳуқуқи мустақилона ҳал кардани масъалаҳои иқтисодӣ ва дигар масъалаҳои муҳими миллӣ;
* таъсиси [[Автономия|мухториятҳо]] — [[Ҳудуд|ҳудудӣ]] ва [[Фарҳанг|фарҳангӣ]].

== Қонунӣ гардонидани ҳуқуқи миллатҳо ба худмуайянкунии миллӣ ==

* [[Соли 1945]] — [[Оинномаи СММ]] — боби. 1
* [[Соли 1960]] — Эъломия дар бораи додани истиқлолият ба кишварҳо ва халқҳои мустамлика{{Ref-ru}} боби. 2 (ҳуқуқҳои асосии миллатҳо ва ақаллиятҳои миллиро муайян мекунад)
* [[Соли 1966]] — Паймони байналмилалӣ оид ба ҳуқуқҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ — боби 1 ва Паймони байналмилалӣ оид ба ҳуқуқҳои шаҳрвандӣ ва сиёсӣ — боби 1
* [[Соли 1970]] — Эъломия дар бораи принсипҳои ҳуқуқи байналмилалӣ{{Ref-ru}} — принсипи баробарҳуқуқӣ ва худмуайянкунии халқҳо.

Ин ҳуқуқ дар ҳамаи конститутсияҳои [[ИҶШС]] низ сабт шуда буд. Дар Украина, он дар Универсалии VI Радаи Марказӣ соли 1918 ва [http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/55-12 Эъломия дар бораи соҳибихтиёрии давлатӣ соли 1990] сабти ном шудааст.

== Манбаъҳо ==
{{Пайвандҳои беруна}}

* Самоідентифікація етнічна // Етнічність: енциклопедичний довідник / В. Б. Євтух; Національний педагогічний університет імені М. П. Драгоманова, Центр етноглобалістики. — К.: Фенікс, 2012. — С. 281. Микола Сціборський. Кантата НАЦІОКРАТІЯ  Принцип рівноправності й самовизначення народів //  кол.: Ю. С. Шемшученко (відп. ред.) [та ін.]. — К. : Українська енциклопедія ім. М. П. Бажана, 2003. — Т. 5 : П — С. — 736 с. — ISBN 966-7492-05-  Етнічна та мовна ідентичність // Основні засади та шляхи формування спільної ідентичності громадян України. Інформаційно-аналітичні матеріали до круглого столу 12 квітня 2017 р. — Київ: Центр Разумкова, 2017. — С. 6.

== Таърихи пайдоиши мафҳуми худмуаянкунии миллӣ ==

*  
* {{Книга|автор=Дністрянський&amp;nbsp;С.|заглавие=Самовизначення народів і зв'язок і спілка народів|издательство=«Воля»|год=1920}}
* {{Книга|автор=Borys&amp;nbsp;J.|заглавие=The Russian Communist Party and the Sovietization of Ukraine. A Study in the Communist Doctrine of the Self-determination of Nations.|год=1960}}
* {{Книга|автор=Федєнко&amp;nbsp;П.|заглавие=Марксистські і больш. теорії нац. питання|год=1960}}

== Адабиёт ==

* ''Майборода О.'' [[iarchive:Politychna/page/n649|Самовизначення національне]] // Політична енциклопедія / редкол.: Ю. Левенець (голова), Ю. Шаповал (заст. голови) та ін.— [[Киив|К]].: Парламентське видавництво, 2011.— С. 649—650.— 808 с. ISBN 978-966-611-818-2.
* [[iarchive:etnoderzhavoznavstvo/page/n547|Національне самовизначення]] // Мала енциклопедія етнодержавознавства / Інститут держави і права ім. В.&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot; id=&quot;mw_Q&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;М.&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot; id=&quot;mw_g&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;Корецького НАН України, Упорядник Юрій Іванович Римаренко [та ін.].— [[Киив|Київ]]: Генеза, : Довіра, 1996.— С. 548—549.&amp;nbsp;— 942 с.
* ''Березовенко А.'' [[iarchive:Politychna/page/n489|Національна ідентичність]] // Політична енциклопедія. Редкол.: Ю. Левенець (голова), Ю. Шаповал (заст. голови) та ін.— К.: Парламентське видавництво, 2011.— 808 с.— С. 490—491. ISBN 978-966-611-818-2.
* [[iarchive:etnoderzhavoznavstvo/page/n97|Національна ідентичність (етнічна)]] / Мала енциклопедія етнодержавознавства / Інститут держави і права ім. В.М.Корецького НАН України, Упорядник Юрій Іванович Римаренко [та ін.].— Київ: Генеза,: Довіра, 1996.&amp;nbsp;— С. 98.— 942 с.
* ''Угрин Л.'' [[iarchive:Politychna/page/n649|Самовизначення політичне]] // Політична енциклопедія / редкол.: Ю. Левенець (голова), Ю. Шаповал (заст. голови) та ін.— К.: Парламентське видавництво, 2011.— С. 650—651. ISBN 978-966-611-818-2.
* [https://pidruchniki.com/73874/sotsiologiya/natsionalna_samoidentifikatsiya Національна самоідентифікація] // Українська етносоціологія: навчальний посібник. Ч.1 / О.В.Нельга.— Київ: &quot;Вид. дім «Персонал», 2015.— 540 с.

== Пайванд ==

* Эъломияи ҳуқуқи халқҳои Русия
* Конгрессҳои ақаллиятҳои миллӣ дар Аврупо дар давраи байниҷангӣ 
*
{{Эзоҳ}}
[[Гурӯҳ:Худмухторӣ]]
[[Гурӯҳ:Давлат]]
[[Гурӯҳ:Ҳуқуқи байналмилалӣ]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатшиносӣ]]
[[Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>8f1h470yps9fyt98vvagx44jzb1ndbt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482204</id>
      <parentid>1482203</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T07:00:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <origin>1482204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31530" sha1="p3v9dsixg7d4hndpdstl9syc8a09j4l" xml:space="preserve">'''Худмуайянкунӣ''' — [[Асос|асосе]], ки мувофиқи он ҳар як [[Ҷамъият|ҷомеъа]] [[Ҳуқуқ|ҳақуқи]] ҷудонашавандаи ташкили озодонаи ҳаёти ҷамъиятӣ ва сиёсии худро ва муайян кардани шакли идоракунии худро дорад. Ин [[асос]] ба қонуни табиӣ дахл дорад ва аз [[Садаи XVII|асри XVII]]    инҷониб чун [[ғоя]]&lt;nowiki/&gt;и пешбари [[Тафаккур|тафаккури]] сиёсии либералӣ вуҷуд дорад. Ҷон Локк, [[Жанжак Руссо|Жан-Жак Руссо]] ва [[Идеология|идеологҳои]] инқилобҳои Амрико ва Фаронса идеяи худмуайянкуниро ба авҷи худ расонданд; он дар [[Асри XIX|асрҳои XIX]] ва [[Асри XX|XX]] дар қонунҳои конститутсионии бисёр [[Кишвар|кишварҳо]] татбиқ карда шуд.

Дар ин замина, пайваста, худмуайянкунии миллӣ, яъне ҳаққи ҳар як [[Мардум|халқ]] ба [[озодӣ]] ва ташкили давлати мустақили худ ё барқарор кардани ихтиёрии муносибатҳо бо дигар [[Давлат|давлатҳо]] дар асоси [[Давлати федеролӣ|федератсия]] ё [[Автономия|мухторият]] таъкид карда мешавад. Аз ин [[асос]] инчунин хоҳиши аъзои як [[Мардум|халқ]] барои муттаҳид шудан дар як [[давлати миллӣ]] бармеояд (ҳаракатҳои [[Олмон]] ва [[Италия]] дар [[Асри XIX|асрҳои XIX]][[Садаи XIX|асри XIX]]. Худмуайянкунии миллатҳо бояд бар пояи эҳтиром ба [[Ҳуқуқҳои инсон|ҳуқуқи инсони]] инфиродӣ, новобаста аз [[Миллат|миллаташон]], сурат гирад. [[Ҷомеъа|Ҷомеъаҳои]] миллӣ ҳақ доранд аз дастовардҳои [[Фарҳанг|фарҳанги]] худ баҳра баранд, [[Дин|дини]] худро пайравӣ кунанд ва [[Забон|забони]] худро дар ҳаёти шахсӣ ва ҷамъиятӣ озодона ва бидуни дахолат ё [[табъиз]] истифода баранд ва ҳақ доранд дар ҳаёти фарҳангӣ, динӣ, ҷамъиятӣ, иқтисодӣ ва давлатӣ фаъолона иштирок кунанд.

Давлатҳо бояд чораҳоеро барои фароҳам овардани шароити мусоид барои амалӣ намудани ин [[Ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрванд|ҳуқуқҳо]] андешанд, ба истиснои ҳолатҳое, ки фаъолиятҳои мушаххас бо вайрон кардани [[Қонунгузорӣ|қонунгузории миллӣ]] ва хилофи меъёрҳои  [[ҳуқуқи байналмилалӣ]] анҷом дода мешаванд.

== Аломатҳо ==

* Асосгузории [[Асос|асосии сиёсӣ]] ва [[Ҳуқуқ|ҳуқуқӣ]] мебошад;
* дар доираи [[ҳуқуқи байналмилалӣ]] эътироф шудааст;
* барои танзими [[Демократия|демократии]] муносибатҳои миллӣ зарур аст;
* шарти пешакӣ ва кафолати татбиқи [[Соҳибихтиёрии давлатӣ|соҳибихтиёрии миллӣ]]   мебошад;
* бо риояи [[ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрванд]] амалӣ карда мешавад.

== Таърихи консепсияи худмуайянкунии миллӣ ==
Ду мафҳум — [[Истиқлол (мафҳуми сиёсӣ)|соҳибихтиёрии миллӣ]] ва ҳуқуқи миллатҳо ба худмуайянкунӣ; — аз ҷиҳати шакл монанд, вале аз ҷиҳати мундариҷа фарқ мекунанд. [[Истиқлол (мафҳуми сиёсӣ)|соҳибихтиёрии миллӣ]] — маҷмӯи ҳуқуқҳои соҳибихтиёрии як [[миллат]] барои интихоби низоми иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва сиёсии худ, доштани [[Қаламрав|қаламрави]] ягонаи миллӣ, [[Истиқлолият|истиқлолияти]] иқтисодӣ ва рушди [[забон]] ва [[фарҳанг]]&lt;nowiki/&gt;и худ аст &lt;ref&gt;{{Книга|автор=Горлач М.&amp;nbsp;І., Кремень В.&amp;nbsp;Г.|заглавие=Політологія: наука про політику: підручник [для студ. вищ. навч. закл.]|ответственный=М.&amp;nbsp;І.&amp;nbsp;Грибан, В.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Кремень|издательство=Центр учбової літератури|год=2009|том=|страниц=840|isbn=978-966-364-836}}&lt;/ref&gt; . Дар сурати поймол шудани ин [[Ҳуқуқ|ҳуқуқҳо]], ва на танҳо ин, [[Миллат|миллатҳо]], ҳамчун кафолати иродаи худ, ҳаққи худмуайянкуниро доранд. Аз тарафи дигар, [[мардум]]&lt;nowiki/&gt;е ([[миллат]]&lt;nowiki/&gt;е), ки аз фурсати истифодаи ин [[Ҳуқуқ|ҳуқуқҳо]] истифода бурдааст, дорандаи [[Истиқлол (мафҳуми сиёсӣ)|соҳибихтиёрии миллӣ]] мегардад. Аз ин рӯ, ба даст овардани соҳибихтиёрии миллӣ натиҷа ва ҳадафи худмуайянкунии миллӣ мебошад.

[[Соҳибихтиёрии давлатӣ]], ки аз ҷониби давлати бисёрмиллат амалӣ карда мешавад, бояд соҳибихтиёрии ҳар як миллати муттаҳидро кафолат диҳад. Ҳар як [[Идораи давлатӣ|ниҳоди давлатӣ]] бояд ба ҳуқуқи миллатҳо барои худмуайянкунӣ эҳтиром гузорад ва кафолати ин [[Ҳуқуқ|ҳуқуқро]] таъмин намояд &lt;ref&gt;{{Книга|автор=Скакун О.&amp;nbsp;Ф.|заглавие=Теорія права і держави: Підручник.|издание=2-ге видання|издательство=Алерта; ЦУЛ|год=2011|страниц=520}}&lt;/ref&gt; . Миллат метавонад дар сурати набудани соҳибихтиёрии миллӣ вуҷуд дошта бошад, аммо давлате, ки дар арсаи байналмилалӣ бартарии қудрат ва истиқлолият надорад, яъне бидуни соҳибихтиёрии давлатӣ вуҷуд надорад.

Соҳибихтиёрии халқӣ вақте миллӣ мешавад, ки [[халқ]] ба [[миллат]] табдил ёбад, ё дақиқтараш, вақте ки халқ ҳуқуқи худро барои худмуайянкунӣ амалӣ мекунад.

== Таърихи пайдоиши мафҳуми худмуаянкунии миллӣ ==

=== Давраи инқилобҳои озодихоҳии миллӣ дар [[асри XVIII]]-[[Садаи XIX|асри XIX]] ===
Ҳуқуқи миллатҳо ба худмуайянкунӣ бори аввал расман дар Конститутсияи Филип Орлик [[соли 1710]] дар қаламрави ҷамъияти миллии [[Украина]] сабт шудааст. Аммо, дар асл, дар амалияи сиёсӣ ин [[принсип]] дар [[асри XVIII]] дар Аврупо азхуд карда шуд. Ин ҳуқуқро бори аввал 13 [[иёлат]]&lt;nowiki/&gt;и [[Амрикои Шимолӣ]], ки дар он замон ба метрополия — [[Британияи Кабир]] вобаста буданд, истифода бурданд. Давлатҳо аз [[Подшоҳ (унвон)|подшоҳ]] ҳуқуқи муайян кардани сарнавишти худ, ташкили [[Сохторҳои идоракунии давлатӣ|низоми давлатӣ]], ягона намоянда будан дар арсаи байналмилалӣ ва муносибатҳои баробар бо дигар миллатҳоро талаб мекарданд.

Дар давраи Инқилоби Фаронса мафҳумҳои [[мардум]] ва [[миллат]], соҳибихтиёрии мардум ва ҳувияти миллӣ ҳамчун яксон ва ҷудонашаванда тафсир карда мешуданд. Ин аз ташаккули худшиносии миллӣ дар байни фаронсавиҳо, эътирофи худ ҳамчун халқе буд, ки ягона доранда ва манбаи соҳибихтиёрӣ аст ва бояд ва метавонад ҳуқуқи худро барои худмуайянкунӣ амалӣ кунад.

Ҳуқуқи миллатҳо ба худмуайянкунӣ дар [[асри XIX]] аҳамияти бузург пайдо кард. Ин давра бо таъсиси шумораи зиёди давлатҳои нав, яъне [[Давлати миллӣ|давлатҳои миллӣ]] тавсиф мешавад. Қонунӣ будани таъсиси кишварҳои нав аз мавҷудияти заминаи бунёдии [[давлат]]— миллатҳо вобаста буд.. Ҳамчунин, ин [[ақида]], ки яке аз шартҳои [[демократия]] ин барқарории миллатгароӣ аст, ки дар навбати худ идомаи [[либерализм]] аст, васеъ паҳн шудааст.

=== Эътирофи расмии ҳуқуқи миллат ба худмуайянкунӣ ===
Худмуайянкунии миллӣ ҳамчун як мафҳуми пешрафта дар муқобили [[Принсип|принсипи]] қонуният ё сиёсати империалӣ изҳор карда шуд. Дар [[Ҷанги ҷаҳонии якум|Ҷанги Якуми Ҷаҳонӣ,]] қудратҳои [[Антанта]] қисман худмуайянкуниро ҳамчун барномае барои заиф кардани қудратҳои марказӣ таблиғ карданд. [[Вудро Вилсон|Вудро Вилсон,]] [[Президент|президенти]] [[ИМА]], ҳанӯз дар моҳи январи [[соли 1917]] эълон карда буд, ки худмуайянкунӣ яке аз ҳадафҳои ҷанг аст ва баъдтар инро чандин маротиба, аз ҷумла дар 14 банди машҳур, тасдиқ кард. Конфронси сулҳи Париж дар соли 1919 принсипи худмуайянкуниро нисбат ба баъзе крепостнойҳо номунтазам татбиқ мекард.  Халқҳои Аврупо, ки онро барои дигарон эътироф намекунанд. Бо номи худмуайянкунӣ, сиёсати ревизионистӣ аз ҷониби халқҳои алоҳида низ пеш гирифта мешуд, ки дар замони Лигаи Миллатҳо аз фармони Версал норозӣ буданд. Ин созмон танҳо қисман ба принсипи худмуайянкунӣ эҳтиром гузошт. Дар як қатор қаламравҳои баҳсбарангез плебисситҳо баргузор мешуданд, ки дар онҳо сарнавишти қаламрави муайян ва шумораи аҳолии он ба кадом давлат тааллуқ доштан бо роҳи овоздиҳӣ ҳал мешуд. Аз ҷумла, ҳуқуқи худмуайянкунӣ аз ҷониби Конфронси сулҳ нисбат ба мардуми Украина татбиқ нашуд. [[Созмони Милали Муттаҳид|Дар Оинномаи СММ]] танҳо ба худмуайянкунӣ дар маҷмӯъ ишора шудааст (моддаҳои 1, 2), аммо баъдтар он дар амалия ва назария барои халқҳои мустамлика тасдиқ карда шуд ( Эъломия дар бораи додани истиқлолият ба кишварҳо ва халқҳои мустамлика, [[14 декабр|14 декабри]] [[соли 1960]]).

Пас аз [[Ҷанги ҷаҳонии дувум|Ҷанги Дуюми Ҷаҳонӣ]], ки аз аҳамияти байналмилалӣ ва таҷрибаи амалияи татбиқи ҳуқуқи миллатҳо ба худмуайянкунӣ фаро гирифта шуда буд, бисёре аз халқҳои [[Африқо]], [[Осиё]] ва [[Амрикои Лотинӣ]] ба муборизаи озодихоҳии озодихоҳонаи озодихоҳона ворид шуданд. Принсипи худмуайянкунӣ ба умедҳои метрополияҳо барои ҳифзи мустамликаҳои худ мухолифат карда, ба муттаҳидшавии халқҳое, ки дар марҳилаи ибтидоии рушд қарор доштанд, мусоидат кард. Сарфи назар аз ҳолатҳои вайрон кардани ин принсип, татбиқи нодуруст ва сӯиистифода аз он, он эътирофи умумимиллӣ пайдо кард ва самаранокии он дар баробари суръати босуръати [[демократикунонӣ]] амалӣ карда шуд.

=== Худмуайянкунии миллӣ дар [[ИҶШС]] ===
Ҳукумати Шӯравии [[Русия]] аз рӯзҳои аввали мавҷудияти худ бо истинод ба изҳороти қаблии [[Ҳизби коммунистии Русия|Ҳизби Коммунист]] ва навиштаҳои [[Владимир Ленин|В.&amp;nbsp;Ленин]] бо мақсади таблиғ шиори худмуайянкуниро ( Эъломияи ҳуқуқи халқҳои Русия, [[15 ноябр|15 ноябри]] [[соли 1917]]) пешниҳод карда, «ҳуқуқи халқҳои Русияро ба худмуайянкунии озод, то ҷудо шудан ва ташкили давлати мустақил» эълон кард.

17 декабри соли 1917 Шӯрои Комиссарони Халқии Русия дар як нота ба ҳукумати ҶХР худмуайянкунии Украинаро эътироф кард, аммо дар айни замон ҷанги мусаллаҳонаро алайҳи давлати Украина оғоз кард. Ин сиёсат бар асоси фаҳмиши коммунистӣ дар бораи худмуайянкунӣ ҳамчун ҳуқуқи табақаҳои коргар (дар асл, Ҳизби коммунист) барои муайян кардани он, ки оё худмуайянкунӣ ба ҳадафҳои инқилобӣ мусоидат мекунад ё не, асос ёфта буд. Дар ин замина, давлатҳои коммунистӣ сиёсати нигоҳ доштани иқтисодиёти калонро пеш мебаранд. -комплексҳои сиёсӣ ва «омезиши миллатҳо».

Новобаста аз ин, ҳукуматҳои Русияи Шӯравӣ ва [[ҶШС Украина]] аксар вақт ба худмуайянкунӣ (созишномаи байни [[РСФСР]] ва [[ҶШС Украина]] аз [[28 декабр|28 декабри]] [[соли 1920]], Паймони Рига, нотаҳои эътирозӣ дар бораи ҳамроҳ кардани Галисия ба Полша ва...) ишора мекарданд, инчунин принсипи худмуайянкунӣ ҳамроҳ кардани заминҳои Украинаи Ғарбиро ба [[ҶШС Украина]] дар солҳои 1939-1945 асоснок кард. Аммо, дар конститутсияҳои [[ҶШС Украина]] (солҳои 1919, 1929, 1936) принсипи худмуайянкунии миллиро мустақиман зикр накардаанд.

Дар назарияи конститутсионии шӯравӣ, худмуайянкунӣ бо ҳуқуқи ҷумҳуриҳои иттифоқӣ барои ҷудо шудан аз ИҶШС алоқаманд аст (нигаред ба Ҷудошавӣ (қонун) ). Масъалаи он ки оё худмуайянкунии миллӣ танҳо як принсипи сиёсӣ аст ё инчунин як принсипи ҳуқуқии байналмилалӣ, ҳалношуда боқӣ мемонад; аксари ҳуқуқшиносони позитивист хулосаи охиринро зери шубҳа мегузоранд.

=== Худмуайянкунии миллӣ дар Украина ===
Ҳаракати миллии Украина дар [[Садаи XIX|асри 19]] ба худмуайянкунӣ танҳо дар маънои абстрактӣ ишора кардааст (&quot;Дар хонаи худ, ҳақиқати худ ва қувват ва иродаи худ...&quot;) ва танҳо М.&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot; id=&quot;mwbQ&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;Драхоманов онро ҳамчун барномаи сиёсии худидоракунӣ, мухторият дар дохили Русияи федералии аз нав ташкилшуда ё Австрия муайян кард. Шиори истиқлолият ҳамчун ҳадафи худмуайянкунӣ танҳо дар охири замон пешниҳод карда шуд. XIX&amp;nbsp;— дар аввали [[Садаи XX|асри 20&amp;nbsp;Санъат.]] ( И.&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot; id=&quot;mwcg&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;Франко, М.&amp;nbsp;Михновский, Ю.&amp;nbsp;Бачинский). Дар давлат. -парвоз. Идеяи худмуайянкунии халқҳо дар амалҳои инқилоби Украина дар солҳои 1917-1918 ба таври қавӣ эҳсос мешавад. дар умумиҷаҳонӣ («Бигзор мардуми Украина ҳақ дошта бошанд, ки ҳаёти худро идора кунанд»; «Мо якҷоя ҳаёти худро месозем»; «Бо қудрат, ирода ва сухани шумо, Ҷумҳурии Халқии Украинаи озод дар хоки Украина пайдо шуд»). Як қатор санадҳои конститутсионӣ, эъломияҳо, нотаҳои дипломатӣ ва изҳороти ҳукуматҳои Украина дар солҳои 1917-1921 ба принсипи худмуайянкунӣ, аз ҷумла қонун дар бораи мухторияти миллӣ ва шахсии ақаллиятҳои миллӣ (22 январи соли 1918) ишора мекунанд. Ташаккули давлатӣ-сиёсии ZUNR, инчунин муттаҳидшавии он бо UNR (3 январи соли 1919) ҳамчун амалисозии ҳуқуқи мардуми Украина ба худмуайянкунӣ ангеза гирифта буд. Дар ҳамин рӯҳия эътирозҳо алайҳи маҳрум кардани украинҳо аз ин ҳуқуқ дар баъзе сарзаминҳо баргузор шуданд.

== Ҳуқуқи худмуайянкунии ақаллиятҳои миллӣ ва миллатҳо ==
Ҳуқуқи худмуайянкунӣ ба мардум ҳамчун [[Миллат|як миллат]] тааллуқ дорад. Танзими ҳуқуқи додани ин ҳуқуқ ба ақаллиятҳои миллӣ мушкилтар аст. Миллат&amp;nbsp;— шакли мушаххаси таърихии ҷомеаи одамонест, ки бо як забон ва қаламрав, робитаҳои амиқи дохилии иқтисодӣ ва хусусиятҳои муайяни фарҳангӣ муттаҳид шудаанд; ин мардуми аз ҷиҳати сиёсӣ муташаккил аст, ки аз ҳуқуқи худмуайянкунӣ бархӯрдоранд. Ақаллияти миллӣ&amp;nbsp;— ҷомеаи одамоне, ки дар натиҷаи ҷудоӣ аз миллати &quot;таърихии&quot; худ ташаккул ёфта, маҷбур аст дар қаламрави давлати дигар дар муҳити этникии бегона зиндагӣ кунад ва аз ин рӯ, бо забон, фарҳанг, расму оин ва дигар хусусиятҳои хоси худ фарқ кунад &lt;ref&gt;{{Статья |автор=Потеряйко Г.&amp;nbsp;В. |номер=81/83}}&lt;/ref&gt; .

Худмуайянкунии сиёсии ақаллиятҳои миллӣ метавонад ба фаъол шудани ҳаракатҳои ҷудоихоҳӣ мусоидат кунад. Соли 1991 ҶШС Украина ҳуқуқи худро ҳамчун як миллат барои худмуайянкунӣ амалӣ кард, ки комилан ба принсипҳои ҳуқуқи байналмилалӣ мувофиқат мекард. Агар ақаллияти миллӣ дар Украина, масалан, маскун кардани маҷорҳо дар Закарпатия, бидуни таърифи ҳуқуқӣ (вайронкунии воқеӣ ё расмии ҳуқуқҳои онҳо) амалӣ кардани ҳуқуқи ҷудошавиро талаб кунад, дар аксари мавридҳо ин ҳамчун як ҳаракати ғайриқонунии ҷудоихоҳона эътироф карда мешавад.

== Ҷудоиталабӣ ва ҳуқуқи миллатҳо ба худмуайянкунӣ ==
Масъалаи ҷудоии ақаллияти миллӣ ё миллат мушкилотеро ба миён меорад, ки бояд дар доираи [[ҳуқуқи байналмилалӣ]] ҳал карда шаванд. Азбаски охирин принсипҳои дахлнопазирии марзҳоро дар назар дорад, дар аксари мавридҳо натиҷаи ниҳоӣ маҳкум кардан, эътироф кардани ҷудоӣ ҳамчун ғайриқонунӣ ва номақбул ( ҷудоихоҳӣ ) мебошад. Аммо, дар ҳолатҳои мушаххас, бояд ҳуқуқи миллатҳоро барои ташкили давлати худ аз ҷудоихоҳӣ фарқ кард. Дар айни замон, ҳар дафъа зарур аст, ки таркиби этникии аҳолие, ки хоҳиши ҷудо шуданро доранд, таҳлил карда шавад, ки оё он дорои хусусиятҳои миллат аст ё не ва сабабҳое, ки онҳоро водор мекунанд, ки давлати бисёрмиллатро тарк кунанд, масалан, поймолшавии пурраи ҳуқуқҳои этникӣ, [[табъиз]], набудани имконият барои рушди пурра дар доираи мероси фарҳангӣ ва анъанаҳои худ, таҳдиди [[Ҳамгунсозии фарҳангӣ|ассимилятсия]] .

== Шаклҳои татбиқ ==
Шаклҳои зерини татбиқи ҳуқуқи худмуайянкуниро ҷудо кардан мумкин аст:

* ҷудошавӣ, яъне дуршавӣ аз иттиҳоди бисёрмиллатӣ дар натиҷаи изҳори ирода дар бораи интихоби низоми давлатӣ, то ҷудошавӣ ва ташкили давлати худ, ки озодии интихоби муассисаҳо ва рамзҳои давлатро дар назар дорад;
* муттаҳидшавӣ— муттаҳидшавии ихтиёрии як миллат бо миллати дигар (дигарон) дар доираи як [[давлат]] дар асоси федералӣ (конфедеративӣ) ё таъсиси мухторияти миллӣ-ҳудудӣ/фарҳангӣ дар дохили як кишвари ягона бо ҳуқуқи мустақилона ҳал кардани масъалаҳои иқтисодӣ ва дигар масъалаҳои муҳими миллӣ;
* таъсиси [[Автономия|мухториятҳо]] — [[Ҳудуд|ҳудудӣ]] ва [[Фарҳанг|фарҳангӣ]].

== Қонунӣ гардонидани ҳуқуқи миллатҳо ба худмуайянкунии миллӣ ==

* [[Соли 1945]] — [[Оинномаи СММ]] — боби. 1
* [[Соли 1960]] — Эъломия дар бораи додани истиқлолият ба кишварҳо ва халқҳои мустамлика{{Ref-ru}} боби. 2 (ҳуқуқҳои асосии миллатҳо ва ақаллиятҳои миллиро муайян мекунад)
* [[Соли 1966]] — Паймони байналмилалӣ оид ба ҳуқуқҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ — боби 1 ва Паймони байналмилалӣ оид ба ҳуқуқҳои шаҳрвандӣ ва сиёсӣ — боби 1
* [[Соли 1970]] — Эъломия дар бораи принсипҳои ҳуқуқи байналмилалӣ{{Ref-ru}} — принсипи баробарҳуқуқӣ ва худмуайянкунии халқҳо.

Ин ҳуқуқ дар ҳамаи конститутсияҳои [[ИҶШС]] низ сабт шуда буд. Дар Украина, он дар Универсалии VI Радаи Марказӣ соли 1918 ва [http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/55-12 Эъломия дар бораи соҳибихтиёрии давлатӣ соли 1990] сабти ном шудааст.


* Самоідентифікація етнічна // Етнічність: енциклопедичний довідник / В. Б. Євтух; Національний педагогічний університет імені М. П. Драгоманова, Центр етноглобалістики. — К.: Фенікс, 2012. — С. 281. Микола Сціборський. Кантата НАЦІОКРАТІЯ  Принцип рівноправності й самовизначення народів //  кол.: Ю. С. Шемшученко (відп. ред.) [та ін.]. — К. : Українська енциклопедія ім. М. П. Бажана, 2003. — Т. 5 : П — С. — 736 с. — ISBN 966-7492-05-  Етнічна та мовна ідентичність // Основні засади та шляхи формування спільної ідентичності громадян України. Інформаційно-аналітичні матеріали до круглого столу 12 квітня 2017 р. — Київ: Центр Разумкова, 2017. — С. 6.


== Манбаъҳо ==
*  
* {{Книга|автор=Дністрянський&amp;nbsp;С.|заглавие=Самовизначення народів і зв'язок і спілка народів|издательство=«Воля»|год=1920}}
* {{Книга|автор=Borys&amp;nbsp;J.|заглавие=The Russian Communist Party and the Sovietization of Ukraine. A Study in the Communist Doctrine of the Self-determination of Nations.|год=1960}}
* {{Книга|автор=Федєнко&amp;nbsp;П.|заглавие=Марксистські і больш. теорії нац. питання|год=1960}}

== Адабиёт ==

* ''Майборода О.'' [[iarchive:Politychna/page/n649|Самовизначення національне]] // Політична енциклопедія / редкол.: Ю. Левенець (голова), Ю. Шаповал (заст. голови) та ін.— [[Киив|К]].: Парламентське видавництво, 2011.— С. 649—650.— 808 с. ISBN 978-966-611-818-2.
* [[iarchive:etnoderzhavoznavstvo/page/n547|Національне самовизначення]] // Мала енциклопедія етнодержавознавства / Інститут держави і права ім. В.&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot; id=&quot;mw_Q&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;М.&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot; id=&quot;mw_g&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;Корецького НАН України, Упорядник Юрій Іванович Римаренко [та ін.].— [[Киив|Київ]]: Генеза, : Довіра, 1996.— С. 548—549.&amp;nbsp;— 942 с.
* ''Березовенко А.'' [[iarchive:Politychna/page/n489|Національна ідентичність]] // Політична енциклопедія. Редкол.: Ю. Левенець (голова), Ю. Шаповал (заст. голови) та ін.— К.: Парламентське видавництво, 2011.— 808 с.— С. 490—491. ISBN 978-966-611-818-2.
* [[iarchive:etnoderzhavoznavstvo/page/n97|Національна ідентичність (етнічна)]] / Мала енциклопедія етнодержавознавства / Інститут держави і права ім. В.М.Корецького НАН України, Упорядник Юрій Іванович Римаренко [та ін.].— Київ: Генеза,: Довіра, 1996.&amp;nbsp;— С. 98.— 942 с.
* ''Угрин Л.'' [[iarchive:Politychna/page/n649|Самовизначення політичне]] // Політична енциклопедія / редкол.: Ю. Левенець (голова), Ю. Шаповал (заст. голови) та ін.— К.: Парламентське видавництво, 2011.— С. 650—651. ISBN 978-966-611-818-2.
* [https://pidruchniki.com/73874/sotsiologiya/natsionalna_samoidentifikatsiya Національна самоідентифікація] // Українська етносоціологія: навчальний посібник. Ч.1 / О.В.Нельга.— Київ: &quot;Вид. дім «Персонал», 2015.— 540 с.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
{{Пайвандҳои беруна}}
[[Гурӯҳ:Худмухторӣ]]
[[Гурӯҳ:Давлат]]
[[Гурӯҳ:Ҳуқуқи байналмилалӣ]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатшиносӣ]]
[[Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>p3v9dsixg7d4hndpdstl9syc8a09j4l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Право на самоопределение</title>
    <ns>0</ns>
    <id>332957</id>
    <redirect title="Худмуайянкунии миллӣ" />
    <revision>
      <id>1482205</id>
      <timestamp>2026-07-30T07:01:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>равона</comment>
      <origin>1482205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="r45li6z1g9pzp3e7k6i3oa5a8e8wibc" xml:space="preserve">#равона [[Худмуайянкунии миллӣ]]</text>
      <sha1>r45li6z1g9pzp3e7k6i3oa5a8e8wibc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Self-determination</title>
    <ns>0</ns>
    <id>332958</id>
    <redirect title="Худмуайянкунии миллӣ" />
    <revision>
      <id>1482206</id>
      <timestamp>2026-07-30T07:03:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>равона</comment>
      <origin>1482206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="r45li6z1g9pzp3e7k6i3oa5a8e8wibc" xml:space="preserve">#равона [[Худмуайянкунии миллӣ]]</text>
      <sha1>r45li6z1g9pzp3e7k6i3oa5a8e8wibc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Principle</title>
    <ns>0</ns>
    <id>332959</id>
    <redirect title="Асос" />
    <revision>
      <id>1482208</id>
      <timestamp>2026-07-30T07:18:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>равона</comment>
      <origin>1482208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="q5tr54t1aqnxmp682y5tapsfwfwjk6h" xml:space="preserve">#равона [[Асос]]</text>
      <sha1>q5tr54t1aqnxmp682y5tapsfwfwjk6h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баҳс:Қурутоб</title>
    <ns>1</ns>
    <id>332960</id>
    <revision>
      <id>1482211</id>
      <timestamp>2026-07-30T11:31:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41949-98</username>
        <id>145850</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: Бояд ҳамчун таоми маҳаллӣ номида шавад ~~~~</comment>
      <origin>1482211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="236" sha1="3eslu93mbotfcty8skqb6tqycxvyd7e" xml:space="preserve">Бояд ҳамчун таоми маҳаллӣ номида шавад [[Вижа:Ҳиссагузориҳо/&amp;#126;2026-41949-98|&amp;#126;2026-41949-98]] ([[Баҳси корбар:&amp;#126;2026-41949-98|talk]]) 11:31, 30 июли 2026 (UTC)</text>
      <sha1>3eslu93mbotfcty8skqb6tqycxvyd7e</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>