Соли 1999

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="tg">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>tgwiki</dbname>
    <base>https://tg.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D2%B3%D0%B8%D1%84%D0%B0%D0%B8_%D0%B0%D1%81%D0%BB%D3%A3</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.13</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Вижа</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Баҳс</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Корбар</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Баҳси корбар</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Баҳси Википедиа</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Акс</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Баҳси акс</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">Медиавики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Баҳси медиавики</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Баҳси шаблон</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Роҳнамо</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Баҳси роҳнамо</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Гурӯҳ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Баҳси гурӯҳ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Баҳси портал</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Лоиҳа</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Баҳси Лоиҳа</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модул</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Баҳси Модул</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Соли 1999</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4762</id>
    <revision>
      <id>1482815</id>
      <parentid>1455705</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T04:08:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>илова</comment>
      <origin>1482815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5336" sha1="dghw4ixq7myjzs2zbrzbd5hkpp7vcmq" xml:space="preserve">{{1990-2000}}{{Сол|1999}}
{{Новбарии сол|1999}}
{{Оғози сол|1999}}
== Рӯйдодҳо ==
== [[август]] [[1999]] ==
* [[3 август]]  — Роҳбарияти Иттиҳодияи нерӯҳои оппозитсиони тоҷик (ИНОТ) дар бораи барҳам додан ва инҳилоли дастаҳои мусаллаҳи худ эълон намуд.&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 110. &lt;/ref&gt; 
* [[12 август]] —  Дар асоси Қарори Суди Олии ҶТ Т Дар бораи беэътибор донистани қарор «Дар бораи манъи фаъолияти ҳизбҳо ва ҷунбишҳои сиёсии ИНОТ» (аз соли 1993) қабул гардид.&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 109. &lt;/ref&gt; 
== [[сентябр]] [[1999]] ==
* [[1 сентябр]] — навбати дуюми роҳи оҳани Қӯрғонтеппа — Кӯлоб ба истифода дода шуд, истгоҳҳои: Данғара — Олимтой — Қурбоншаҳид — Кӯлоб. &lt;ref&gt;Рахматова З.Ю., Саъдиев Ш.С. История таджикского народа: учебное пособие/З.Ю.Рахматова, Ш.С.Саъдиев. Душанбе:РТСУ,2017. С. 182. ISBN 978-99975-932-1-4&lt;/ref&gt;
* [[8 сентябр]] — ба муносибати таҷлили 1100 - солагии ҷашни [[Давлати Сомониён]], ёдгории меъмории &quot;Муҷтамаи ёдгории оштии миллӣ ва эҳёи Тоҷикистон&quot; ва муҷассамаи амири аввалини давлати тоҷикон — [[Исмоили Сомонӣ]] дар ш. Душанбе ба истифода супорида шуд.&lt;ref&gt;[https://tg.wikipedia.org/wiki/Муҷассамаи_Исмоили_Сомонӣ Википедияи тоҷикӣ Муҷассамаи Исмоили_Сомонӣ].&lt;/ref&gt;
== [[октябр]] [[1999]] ==
* [[15 октябр]] — [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Эмомалӣ Раҳмон]] бо Ҷоизаи байналмилалии &quot;Сулҳ-99&quot; сарфароз гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.tj/taxonomy/term/5/139|title= Тарҷумаи ҳол. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Эмомалӣ Раҳмон |author=|website=www.president.tj|date= 2022|publisher= |lang=tg|accessdate=2022-11-26}}&lt;/ref&gt;
== [[ноябр]] [[1999]] ==
* [[6 ноябр]] — [[Эмомалӣ Раҳмон]] аз нав дар асоси алтернативӣ ва бо овоздиҳии умумихалқӣ бори дуюм ба муҳлати ҳафт сол [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] интихоб гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.tj/taxonomy/term/5/139|title= Тарҷумаи ҳол. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Эмомалӣ Раҳмон |author=|website=www.president.tj|date= 2022|publisher= |lang=tg|accessdate=2022-11-26}}&lt;/ref&gt;
== [[декабр]] [[1999]] ==
* [[11 декабр]] — [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Эмомалӣ Раҳмон]] бо Унвони олии давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон '''[[Қаҳрамони Тоҷикистон]]''' барои хидматҳои шоиста дар назди давлат ва халқ мукофотонида шудааст. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.tj/taxonomy/term/5/139|title= Тарҷумаи ҳол. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Эмомалӣ Раҳмон |author=|website=www.president.tj|date= 2022|publisher= |lang=tg|accessdate=2022-11-26}}&lt;/ref&gt;
* [[11 декабр]] — Низомнома '''Дар бораи Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон'''  бо қарори № 892 Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон тасдиқ шудааст.&lt;ref&gt;[http://www.president.tj/taxonomy/term/5/147'''Низомнома дар бораи Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон''']&lt;/ref&gt;
* Дар соли 1999 [[Гюнтер Грас]] бо [[Ҷоизаи Нобелӣ]] қадрдонӣ шудааст.

== Зодрӯзҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Зодагони соли 1999]]''

== Даргузаштҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1999]]''

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
== Нигаред низ ==
{{новбарӣ}}
{{дарахти мақолаҳо|Соли 1999}}
{{сол-хурд}}
[[Гурӯҳ:Соли 1999]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои соли 1999]]</text>
      <sha1>dghw4ixq7myjzs2zbrzbd5hkpp7vcmq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482823</id>
      <parentid>1482815</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T07:11:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>/* август 1999 */ сарчашма</comment>
      <origin>1482823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6595" sha1="rraukb08sgrg3v1b3p43i9mxhk4aqy9" xml:space="preserve">{{1990-2000}}{{Сол|1999}}
{{Новбарии сол|1999}}
{{Оғози сол|1999}}
== Рӯйдодҳо ==
== [[август]] [[1999]] ==
* '''[[3 август]]'''  – Роҳбарияти [[Иттиҳоди нерӯҳои мухолифини тоҷик]] ([[ИНОТ]]) дар бораи барҳам додани сохторҳои мусаллаҳи худ эълон намуд. Ин иқдом яке аз марҳилаҳои амалисозии [[Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон]] ([[27 июн|27 июни]] [[соли 1997]]) гардид ва ба анҷоми раванди халъи силоҳи нерӯҳои мухолифин мусоидат намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 110. &lt;/ref&gt; 
* '''[[12 август]]''' – Бо қарори [[Суди Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] санади [[соли 1993]] оид ба манъи фаъолияти ҳизбҳо ва ҳаракатҳои сиёсии [[Иттиҳоди нерӯҳои мухолифини тоҷик]] ([[ИНОТ]]) беэътибор дониста шуд. Ин қарор яке аз чораҳои муҳими татбиқи «Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон» ([[27 июн|27 июни]] [[соли 1997]]) ба шумор мерафт.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 109. &lt;/ref&gt;

== [[сентябр]] [[1999]] ==
* [[1 сентябр]] — навбати дуюми роҳи оҳани Қӯрғонтеппа — Кӯлоб ба истифода дода шуд, истгоҳҳои: Данғара — Олимтой — Қурбоншаҳид — Кӯлоб. &lt;ref&gt;Рахматова З.Ю., Саъдиев Ш.С. История таджикского народа: учебное пособие/З.Ю.Рахматова, Ш.С.Саъдиев. Душанбе:РТСУ,2017. С. 182. ISBN 978-99975-932-1-4&lt;/ref&gt;
* [[8 сентябр]] — ба муносибати таҷлили 1100 - солагии ҷашни [[Давлати Сомониён]], ёдгории меъмории &quot;Муҷтамаи ёдгории оштии миллӣ ва эҳёи Тоҷикистон&quot; ва муҷассамаи амири аввалини давлати тоҷикон — [[Исмоили Сомонӣ]] дар ш. Душанбе ба истифода супорида шуд.&lt;ref&gt;[https://tg.wikipedia.org/wiki/Муҷассамаи_Исмоили_Сомонӣ Википедияи тоҷикӣ Муҷассамаи Исмоили_Сомонӣ].&lt;/ref&gt;
== [[октябр]] [[1999]] ==
* [[15 октябр]] — [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Эмомалӣ Раҳмон]] бо Ҷоизаи байналмилалии &quot;Сулҳ-99&quot; сарфароз гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.tj/taxonomy/term/5/139|title= Тарҷумаи ҳол. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Эмомалӣ Раҳмон |author=|website=www.president.tj|date= 2022|publisher= |lang=tg|accessdate=2022-11-26}}&lt;/ref&gt;
== [[ноябр]] [[1999]] ==
* [[6 ноябр]] — [[Эмомалӣ Раҳмон]] аз нав дар асоси алтернативӣ ва бо овоздиҳии умумихалқӣ бори дуюм ба муҳлати ҳафт сол [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] интихоб гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.tj/taxonomy/term/5/139|title= Тарҷумаи ҳол. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Эмомалӣ Раҳмон |author=|website=www.president.tj|date= 2022|publisher= |lang=tg|accessdate=2022-11-26}}&lt;/ref&gt;
== [[декабр]] [[1999]] ==
* [[11 декабр]] — [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Эмомалӣ Раҳмон]] бо Унвони олии давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон '''[[Қаҳрамони Тоҷикистон]]''' барои хидматҳои шоиста дар назди давлат ва халқ мукофотонида шудааст. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.tj/taxonomy/term/5/139|title= Тарҷумаи ҳол. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Эмомалӣ Раҳмон |author=|website=www.president.tj|date= 2022|publisher= |lang=tg|accessdate=2022-11-26}}&lt;/ref&gt;
* [[11 декабр]] — Низомнома '''Дар бораи Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон'''  бо қарори № 892 Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон тасдиқ шудааст.&lt;ref&gt;[http://www.president.tj/taxonomy/term/5/147'''Низомнома дар бораи Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон''']&lt;/ref&gt;
* Дар соли 1999 [[Гюнтер Грас]] бо [[Ҷоизаи Нобелӣ]] қадрдонӣ шудааст.

== Зодрӯзҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Зодагони соли 1999]]''

== Даргузаштҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1999]]''

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
== Нигаред низ ==
{{новбарӣ}}
{{дарахти мақолаҳо|Соли 1999}}
{{сол-хурд}}
[[Гурӯҳ:Соли 1999]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои соли 1999]]</text>
      <sha1>rraukb08sgrg3v1b3p43i9mxhk4aqy9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482824</id>
      <parentid>1482823</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T07:24:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>/* сентябр 1999 */ сарчашма</comment>
      <origin>1482824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7290" sha1="dka9waaotpkljmql9seae67pf8u6qyi" xml:space="preserve">{{1990-2000}}{{Сол|1999}}
{{Новбарии сол|1999}}
{{Оғози сол|1999}}
== Рӯйдодҳо ==
== [[август]] [[1999]] ==
* '''[[3 август]]'''  – Роҳбарияти [[Иттиҳоди нерӯҳои мухолифини тоҷик]] ([[ИНОТ]]) дар бораи барҳам додани сохторҳои мусаллаҳи худ эълон намуд. Ин иқдом яке аз марҳилаҳои амалисозии [[Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон]] ([[27 июн|27 июни]] [[соли 1997]]) гардид ва ба анҷоми раванди халъи силоҳи нерӯҳои мухолифин мусоидат намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 110. &lt;/ref&gt; 
* '''[[12 август]]''' – Бо қарори [[Суди Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] санади [[соли 1993]] оид ба манъи фаъолияти ҳизбҳо ва ҳаракатҳои сиёсии [[Иттиҳоди нерӯҳои мухолифини тоҷик]] ([[ИНОТ]]) беэътибор дониста шуд. Ин қарор яке аз чораҳои муҳими татбиқи «Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон» ([[27 июн|27 июни]] [[соли 1997]]) ба шумор мерафт.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 109. &lt;/ref&gt;

== [[сентябр]] [[1999]] ==
* '''[[1 сентябр]]'''  – Навбати дуюми роҳи оҳани Қӯрғонтеппа–Кӯлоб ба истифода дода шуд. Бо мавриди истифода қарор гирифтани қитъаҳои Данғара–Олимтой–Қурбоншаҳид–Кӯлоб имкониятҳои нақлиётии ҷануби кишвар густариш ёфтанд.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Рахматова З.Ю., Саъдиев Ш.С. История таджикского народа: учебное пособие/З.Ю.Рахматова, Ш.С.Саъдиев. Душанбе:РТСУ,2017. С. 182. ISBN 978-99975-932-1-4&lt;/ref&gt;
* '''[[8 сентябр]]''' – Ба муносибати ҷашни 1100-солагии [[Давлати Сомониён]] дар шаҳри [[Душанбе]] дар [[Майдони «Дӯстӣ»]] '''«Маҷмааи ёдгории Оштии миллӣ ва эҳёи Тоҷикистон»''' ва муҷассамаи [[Исмоили Сомонӣ]] мавриди истифода қарор гирифтанд.
&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://tg.wikipedia.org/wiki/Муҷассамаи_Исмоили_Сомонӣ Википедияи тоҷикӣ Муҷассамаи Исмоили_Сомонӣ].&lt;/ref&gt;

== [[октябр]] [[1999]] ==
* [[15 октябр]] — [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Эмомалӣ Раҳмон]] бо Ҷоизаи байналмилалии &quot;Сулҳ-99&quot; сарфароз гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.tj/taxonomy/term/5/139|title= Тарҷумаи ҳол. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Эмомалӣ Раҳмон |author=|website=www.president.tj|date= 2022|publisher= |lang=tg|accessdate=2022-11-26}}&lt;/ref&gt;
== [[ноябр]] [[1999]] ==
* [[6 ноябр]] — [[Эмомалӣ Раҳмон]] аз нав дар асоси алтернативӣ ва бо овоздиҳии умумихалқӣ бори дуюм ба муҳлати ҳафт сол [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] интихоб гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.tj/taxonomy/term/5/139|title= Тарҷумаи ҳол. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Эмомалӣ Раҳмон |author=|website=www.president.tj|date= 2022|publisher= |lang=tg|accessdate=2022-11-26}}&lt;/ref&gt;
== [[декабр]] [[1999]] ==
* [[11 декабр]] — [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Эмомалӣ Раҳмон]] бо Унвони олии давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон '''[[Қаҳрамони Тоҷикистон]]''' барои хидматҳои шоиста дар назди давлат ва халқ мукофотонида шудааст. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.tj/taxonomy/term/5/139|title= Тарҷумаи ҳол. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Эмомалӣ Раҳмон |author=|website=www.president.tj|date= 2022|publisher= |lang=tg|accessdate=2022-11-26}}&lt;/ref&gt;
* [[11 декабр]] — Низомнома '''Дар бораи Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон'''  бо қарори № 892 Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон тасдиқ шудааст.&lt;ref&gt;[http://www.president.tj/taxonomy/term/5/147'''Низомнома дар бораи Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон''']&lt;/ref&gt;
* Дар соли 1999 [[Гюнтер Грас]] бо [[Ҷоизаи Нобелӣ]] қадрдонӣ шудааст.

== Зодрӯзҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Зодагони соли 1999]]''

== Даргузаштҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1999]]''

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
== Нигаред низ ==
{{новбарӣ}}
{{дарахти мақолаҳо|Соли 1999}}
{{сол-хурд}}
[[Гурӯҳ:Соли 1999]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои соли 1999]]</text>
      <sha1>dka9waaotpkljmql9seae67pf8u6qyi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482825</id>
      <parentid>1482824</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T07:28:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>/* октябр 1999 */ сарчашма</comment>
      <origin>1482825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7600" sha1="eofloz6v510u4b5dzzysc5d9l06s1n4" xml:space="preserve">{{1990-2000}}{{Сол|1999}}
{{Новбарии сол|1999}}
{{Оғози сол|1999}}
== Рӯйдодҳо ==
== [[август]] [[1999]] ==
* '''[[3 август]]'''  – Роҳбарияти [[Иттиҳоди нерӯҳои мухолифини тоҷик]] ([[ИНОТ]]) дар бораи барҳам додани сохторҳои мусаллаҳи худ эълон намуд. Ин иқдом яке аз марҳилаҳои амалисозии [[Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон]] ([[27 июн|27 июни]] [[соли 1997]]) гардид ва ба анҷоми раванди халъи силоҳи нерӯҳои мухолифин мусоидат намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 110. &lt;/ref&gt; 
* '''[[12 август]]''' – Бо қарори [[Суди Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] санади [[соли 1993]] оид ба манъи фаъолияти ҳизбҳо ва ҳаракатҳои сиёсии [[Иттиҳоди нерӯҳои мухолифини тоҷик]] ([[ИНОТ]]) беэътибор дониста шуд. Ин қарор яке аз чораҳои муҳими татбиқи «Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон» ([[27 июн|27 июни]] [[соли 1997]]) ба шумор мерафт.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 109. &lt;/ref&gt;

== [[сентябр]] [[1999]] ==
* '''[[1 сентябр]]'''  – Навбати дуюми роҳи оҳани Қӯрғонтеппа–Кӯлоб ба истифода дода шуд. Бо мавриди истифода қарор гирифтани қитъаҳои Данғара–Олимтой–Қурбоншаҳид–Кӯлоб имкониятҳои нақлиётии ҷануби кишвар густариш ёфтанд.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Рахматова З.Ю., Саъдиев Ш.С. История таджикского народа: учебное пособие/З.Ю.Рахматова, Ш.С.Саъдиев. Душанбе:РТСУ,2017. С. 182. ISBN 978-99975-932-1-4&lt;/ref&gt;
* '''[[8 сентябр]]''' – Ба муносибати ҷашни 1100-солагии [[Давлати Сомониён]] дар шаҳри [[Душанбе]] дар [[Майдони «Дӯстӣ»]] '''«Маҷмааи ёдгории Оштии миллӣ ва эҳёи Тоҷикистон»''' ва муҷассамаи [[Исмоили Сомонӣ]] мавриди истифода қарор гирифтанд.
&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://tg.wikipedia.org/wiki/Муҷассамаи_Исмоили_Сомонӣ Википедияи тоҷикӣ Муҷассамаи Исмоили_Сомонӣ].&lt;/ref&gt;

== [[октябр]] [[1999]] ==
* '''[[15 октябр]]''' — [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Эмомалӣ Раҳмон]] бо Ҷоизаи байналмилалии &quot;Сулҳ-99&quot; сарфароз гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.tj/taxonomy/term/5/139|title= Тарҷумаи ҳол. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Эмомалӣ Раҳмон |author=|website=www.president.tj|date= 2022|publisher= |lang=tg|accessdate=2022-11-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14
|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён
|website=www.president.tj
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|year=2021
|language=tg
|accessdate=2026-08-04
}}&lt;/ref&gt;

== [[ноябр]] [[1999]] ==
* [[6 ноябр]] — [[Эмомалӣ Раҳмон]] аз нав дар асоси алтернативӣ ва бо овоздиҳии умумихалқӣ бори дуюм ба муҳлати ҳафт сол [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] интихоб гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.tj/taxonomy/term/5/139|title= Тарҷумаи ҳол. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Эмомалӣ Раҳмон |author=|website=www.president.tj|date= 2022|publisher= |lang=tg|accessdate=2022-11-26}}&lt;/ref&gt;
== [[декабр]] [[1999]] ==
* [[11 декабр]] — [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Эмомалӣ Раҳмон]] бо Унвони олии давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон '''[[Қаҳрамони Тоҷикистон]]''' барои хидматҳои шоиста дар назди давлат ва халқ мукофотонида шудааст. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.tj/taxonomy/term/5/139|title= Тарҷумаи ҳол. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Эмомалӣ Раҳмон |author=|website=www.president.tj|date= 2022|publisher= |lang=tg|accessdate=2022-11-26}}&lt;/ref&gt;
* [[11 декабр]] — Низомнома '''Дар бораи Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон'''  бо қарори № 892 Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон тасдиқ шудааст.&lt;ref&gt;[http://www.president.tj/taxonomy/term/5/147'''Низомнома дар бораи Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон''']&lt;/ref&gt;
* Дар соли 1999 [[Гюнтер Грас]] бо [[Ҷоизаи Нобелӣ]] қадрдонӣ шудааст.

== Зодрӯзҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Зодагони соли 1999]]''

== Даргузаштҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1999]]''

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
== Нигаред низ ==
{{новбарӣ}}
{{дарахти мақолаҳо|Соли 1999}}
{{сол-хурд}}
[[Гурӯҳ:Соли 1999]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои соли 1999]]</text>
      <sha1>eofloz6v510u4b5dzzysc5d9l06s1n4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482826</id>
      <parentid>1482825</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T07:32:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>/* ноябр 1999 */ сарчашма</comment>
      <origin>1482826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7818" sha1="91vwixxoivbkzxtcnh4ymvubd2qmrl5" xml:space="preserve">{{1990-2000}}{{Сол|1999}}
{{Новбарии сол|1999}}
{{Оғози сол|1999}}
== Рӯйдодҳо ==
== [[август]] [[1999]] ==
* '''[[3 август]]'''  – Роҳбарияти [[Иттиҳоди нерӯҳои мухолифини тоҷик]] ([[ИНОТ]]) дар бораи барҳам додани сохторҳои мусаллаҳи худ эълон намуд. Ин иқдом яке аз марҳилаҳои амалисозии [[Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон]] ([[27 июн|27 июни]] [[соли 1997]]) гардид ва ба анҷоми раванди халъи силоҳи нерӯҳои мухолифин мусоидат намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 110. &lt;/ref&gt; 
* '''[[12 август]]''' – Бо қарори [[Суди Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] санади [[соли 1993]] оид ба манъи фаъолияти ҳизбҳо ва ҳаракатҳои сиёсии [[Иттиҳоди нерӯҳои мухолифини тоҷик]] ([[ИНОТ]]) беэътибор дониста шуд. Ин қарор яке аз чораҳои муҳими татбиқи «Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон» ([[27 июн|27 июни]] [[соли 1997]]) ба шумор мерафт.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 109. &lt;/ref&gt;

== [[сентябр]] [[1999]] ==
* '''[[1 сентябр]]'''  – Навбати дуюми роҳи оҳани Қӯрғонтеппа–Кӯлоб ба истифода дода шуд. Бо мавриди истифода қарор гирифтани қитъаҳои Данғара–Олимтой–Қурбоншаҳид–Кӯлоб имкониятҳои нақлиётии ҷануби кишвар густариш ёфтанд.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Рахматова З.Ю., Саъдиев Ш.С. История таджикского народа: учебное пособие/З.Ю.Рахматова, Ш.С.Саъдиев. Душанбе:РТСУ,2017. С. 182. ISBN 978-99975-932-1-4&lt;/ref&gt;
* '''[[8 сентябр]]''' – Ба муносибати ҷашни 1100-солагии [[Давлати Сомониён]] дар шаҳри [[Душанбе]] дар [[Майдони «Дӯстӣ»]] '''«Маҷмааи ёдгории Оштии миллӣ ва эҳёи Тоҷикистон»''' ва муҷассамаи [[Исмоили Сомонӣ]] мавриди истифода қарор гирифтанд.
&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://tg.wikipedia.org/wiki/Муҷассамаи_Исмоили_Сомонӣ Википедияи тоҷикӣ Муҷассамаи Исмоили_Сомонӣ].&lt;/ref&gt;

== [[октябр]] [[1999]] ==
* '''[[15 октябр]]''' — [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Эмомалӣ Раҳмон]] бо Ҷоизаи байналмилалии &quot;Сулҳ-99&quot; сарфароз гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.tj/taxonomy/term/5/139|title= Тарҷумаи ҳол. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Эмомалӣ Раҳмон |author=|website=www.president.tj|date= 2022|publisher= |lang=tg|accessdate=2022-11-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14
|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён
|website=www.president.tj
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|year=2021
|language=tg
|accessdate=2026-08-04
}}&lt;/ref&gt;

== [[ноябр]] [[1999]] ==
* [[6 ноябр]] – [[Эмомалӣ Раҳмон]] дар интихоботи алтернативии умумихалқӣ бори дуюм [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] интихоб гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.tj/taxonomy/term/5/139|title= Тарҷумаи ҳол. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Эмомалӣ Раҳмон |author=|website=www.president.tj|date= 2022|publisher= |lang=tg|accessdate=2022-11-26}}&lt;/ref&gt;

== [[декабр]] [[1999]] ==
* [[11 декабр]] — [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Эмомалӣ Раҳмон]] бо Унвони олии давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон '''[[Қаҳрамони Тоҷикистон]]''' барои хидматҳои шоиста дар назди давлат ва халқ мукофотонида шудааст. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.tj/taxonomy/term/5/139|title= Тарҷумаи ҳол. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Эмомалӣ Раҳмон |author=|website=www.president.tj|date= 2022|publisher= |lang=tg|accessdate=2022-11-26}}&lt;/ref&gt;
* [[11 декабр]] — Низомнома '''Дар бораи Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон'''  бо қарори № 892 Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон тасдиқ шудааст.&lt;ref&gt;[http://www.president.tj/taxonomy/term/5/147'''Низомнома дар бораи Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон''']&lt;/ref&gt;
* Дар соли 1999 [[Гюнтер Грас]] бо [[Ҷоизаи Нобелӣ]] қадрдонӣ шудааст.

== Зодрӯзҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Зодагони соли 1999]]''

== Даргузаштҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1999]]''

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
== Нигаред низ ==
{{новбарӣ}}
{{дарахти мақолаҳо|Соли 1999}}
{{сол-хурд}}
[[Гурӯҳ:Соли 1999]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои соли 1999]]</text>
      <sha1>91vwixxoivbkzxtcnh4ymvubd2qmrl5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482827</id>
      <parentid>1482826</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T07:33:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>/* октябр 1999 */ сарчашма</comment>
      <origin>1482827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8094" sha1="f4ksv3q4l8pgb36hflb1payllhqeqlo" xml:space="preserve">{{1990-2000}}{{Сол|1999}}
{{Новбарии сол|1999}}
{{Оғози сол|1999}}
== Рӯйдодҳо ==
== [[август]] [[1999]] ==
* '''[[3 август]]'''  – Роҳбарияти [[Иттиҳоди нерӯҳои мухолифини тоҷик]] ([[ИНОТ]]) дар бораи барҳам додани сохторҳои мусаллаҳи худ эълон намуд. Ин иқдом яке аз марҳилаҳои амалисозии [[Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон]] ([[27 июн|27 июни]] [[соли 1997]]) гардид ва ба анҷоми раванди халъи силоҳи нерӯҳои мухолифин мусоидат намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 110. &lt;/ref&gt; 
* '''[[12 август]]''' – Бо қарори [[Суди Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] санади [[соли 1993]] оид ба манъи фаъолияти ҳизбҳо ва ҳаракатҳои сиёсии [[Иттиҳоди нерӯҳои мухолифини тоҷик]] ([[ИНОТ]]) беэътибор дониста шуд. Ин қарор яке аз чораҳои муҳими татбиқи «Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон» ([[27 июн|27 июни]] [[соли 1997]]) ба шумор мерафт.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 109. &lt;/ref&gt;

== [[сентябр]] [[1999]] ==
* '''[[1 сентябр]]'''  – Навбати дуюми роҳи оҳани Қӯрғонтеппа–Кӯлоб ба истифода дода шуд. Бо мавриди истифода қарор гирифтани қитъаҳои Данғара–Олимтой–Қурбоншаҳид–Кӯлоб имкониятҳои нақлиётии ҷануби кишвар густариш ёфтанд.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Рахматова З.Ю., Саъдиев Ш.С. История таджикского народа: учебное пособие/З.Ю.Рахматова, Ш.С.Саъдиев. Душанбе:РТСУ,2017. С. 182. ISBN 978-99975-932-1-4&lt;/ref&gt;
* '''[[8 сентябр]]''' – Ба муносибати ҷашни 1100-солагии [[Давлати Сомониён]] дар шаҳри [[Душанбе]] дар [[Майдони «Дӯстӣ»]] '''«Маҷмааи ёдгории Оштии миллӣ ва эҳёи Тоҷикистон»''' ва муҷассамаи [[Исмоили Сомонӣ]] мавриди истифода қарор гирифтанд.
&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://tg.wikipedia.org/wiki/Муҷассамаи_Исмоили_Сомонӣ Википедияи тоҷикӣ Муҷассамаи Исмоили_Сомонӣ].&lt;/ref&gt;

== [[октябр]] [[1999]] ==
* '''[[15 октябр]]''' — [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Эмомалӣ Раҳмон]] бо Ҷоизаи байналмилалии &quot;Сулҳ-99&quot; сарфароз гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.tj/taxonomy/term/5/139|title= Тарҷумаи ҳол. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Эмомалӣ Раҳмон |author=|website=www.president.tj|date= 2022|publisher= |lang=tg|accessdate=2022-11-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.president.tj/tajikistan/tajik_peacemaking_experience
|title=Таҷрибаи сулҳи тоҷикон
|website=www.president.tj
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|language=tg
|accessdate=2026-08-04
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14
|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён
|website=www.president.tj
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|year=2021
|language=tg
|accessdate=2026-08-04
}}&lt;/ref&gt;

== [[ноябр]] [[1999]] ==
* [[6 ноябр]] – [[Эмомалӣ Раҳмон]] дар интихоботи алтернативии умумихалқӣ бори дуюм [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] интихоб гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.tj/taxonomy/term/5/139|title= Тарҷумаи ҳол. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Эмомалӣ Раҳмон |author=|website=www.president.tj|date= 2022|publisher= |lang=tg|accessdate=2022-11-26}}&lt;/ref&gt;

== [[декабр]] [[1999]] ==
* [[11 декабр]] — [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Эмомалӣ Раҳмон]] бо Унвони олии давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон '''[[Қаҳрамони Тоҷикистон]]''' барои хидматҳои шоиста дар назди давлат ва халқ мукофотонида шудааст. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.tj/taxonomy/term/5/139|title= Тарҷумаи ҳол. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Эмомалӣ Раҳмон |author=|website=www.president.tj|date= 2022|publisher= |lang=tg|accessdate=2022-11-26}}&lt;/ref&gt;
* [[11 декабр]] — Низомнома '''Дар бораи Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон'''  бо қарори № 892 Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон тасдиқ шудааст.&lt;ref&gt;[http://www.president.tj/taxonomy/term/5/147'''Низомнома дар бораи Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон''']&lt;/ref&gt;
* Дар соли 1999 [[Гюнтер Грас]] бо [[Ҷоизаи Нобелӣ]] қадрдонӣ шудааст.

== Зодрӯзҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Зодагони соли 1999]]''

== Даргузаштҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1999]]''

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
== Нигаред низ ==
{{новбарӣ}}
{{дарахти мақолаҳо|Соли 1999}}
{{сол-хурд}}
[[Гурӯҳ:Соли 1999]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои соли 1999]]</text>
      <sha1>f4ksv3q4l8pgb36hflb1payllhqeqlo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482828</id>
      <parentid>1482827</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T07:41:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>/* декабр 1999 */ сарчашма</comment>
      <origin>1482828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9140" sha1="hu65hi7swbm4mn89jrsc21i0qv5c352" xml:space="preserve">{{1990-2000}}{{Сол|1999}}
{{Новбарии сол|1999}}
{{Оғози сол|1999}}
== Рӯйдодҳо ==
== [[август]] [[1999]] ==
* '''[[3 август]]'''  – Роҳбарияти [[Иттиҳоди нерӯҳои мухолифини тоҷик]] ([[ИНОТ]]) дар бораи барҳам додани сохторҳои мусаллаҳи худ эълон намуд. Ин иқдом яке аз марҳилаҳои амалисозии [[Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон]] ([[27 июн|27 июни]] [[соли 1997]]) гардид ва ба анҷоми раванди халъи силоҳи нерӯҳои мухолифин мусоидат намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 110. &lt;/ref&gt; 
* '''[[12 август]]''' – Бо қарори [[Суди Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] санади [[соли 1993]] оид ба манъи фаъолияти ҳизбҳо ва ҳаракатҳои сиёсии [[Иттиҳоди нерӯҳои мухолифини тоҷик]] ([[ИНОТ]]) беэътибор дониста шуд. Ин қарор яке аз чораҳои муҳими татбиқи «Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон» ([[27 июн|27 июни]] [[соли 1997]]) ба шумор мерафт.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 109. &lt;/ref&gt;

== [[сентябр]] [[1999]] ==
* '''[[1 сентябр]]'''  – Навбати дуюми роҳи оҳани Қӯрғонтеппа–Кӯлоб ба истифода дода шуд. Бо мавриди истифода қарор гирифтани қитъаҳои Данғара–Олимтой–Қурбоншаҳид–Кӯлоб имкониятҳои нақлиётии ҷануби кишвар густариш ёфтанд.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Рахматова З.Ю., Саъдиев Ш.С. История таджикского народа: учебное пособие/З.Ю.Рахматова, Ш.С.Саъдиев. Душанбе:РТСУ,2017. С. 182. ISBN 978-99975-932-1-4&lt;/ref&gt;
* '''[[8 сентябр]]''' – Ба муносибати ҷашни 1100-солагии [[Давлати Сомониён]] дар шаҳри [[Душанбе]] дар [[Майдони «Дӯстӣ»]] '''«Маҷмааи ёдгории Оштии миллӣ ва эҳёи Тоҷикистон»''' ва муҷассамаи [[Исмоили Сомонӣ]] мавриди истифода қарор гирифтанд.
&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://tg.wikipedia.org/wiki/Муҷассамаи_Исмоили_Сомонӣ Википедияи тоҷикӣ Муҷассамаи Исмоили_Сомонӣ].&lt;/ref&gt;

== [[октябр]] [[1999]] ==
* '''[[15 октябр]]''' — [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Эмомалӣ Раҳмон]] бо Ҷоизаи байналмилалии &quot;Сулҳ-99&quot; сарфароз гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.tj/taxonomy/term/5/139|title= Тарҷумаи ҳол. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Эмомалӣ Раҳмон |author=|website=www.president.tj|date= 2022|publisher= |lang=tg|accessdate=2022-11-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.president.tj/tajikistan/tajik_peacemaking_experience
|title=Таҷрибаи сулҳи тоҷикон
|website=www.president.tj
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|language=tg
|accessdate=2026-08-04
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14
|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён
|website=www.president.tj
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|year=2021
|language=tg
|accessdate=2026-08-04
}}&lt;/ref&gt;

== [[ноябр]] [[1999]] ==
* [[6 ноябр]] – [[Эмомалӣ Раҳмон]] дар интихоботи алтернативии умумихалқӣ бори дуюм [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] интихоб гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.tj/taxonomy/term/5/139|title= Тарҷумаи ҳол. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Эмомалӣ Раҳмон |author=|website=www.president.tj|date= 2022|publisher= |lang=tg|accessdate=2022-11-26}}&lt;/ref&gt;

== [[декабр]] [[1999]] ==
* '''[[11 декабр]]''' – [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Эмомалӣ Раҳмон]] барои хидматҳои шоиста дар назди [[давлат]] ва [[халқ]] бо унвони олии давлатии '''[[Қаҳрамони Тоҷикистон]]''' сарфароз гардонида шуд.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.tj/taxonomy/term/5/139|title= Тарҷумаи ҳол. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Эмомалӣ Раҳмон |author=|website=www.president.tj|date= 2022|publisher= |lang=tg|accessdate=2022-11-26}}&lt;/ref&gt;
* '''[[11 декабр]]'''  – Бо Қарори [[Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] аз 11 декабри соли 1999 №892 «Дар бораи тасдиқи Низомнома оид ба Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» Низомномаи Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон тасдиқ гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mmih.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=449|title=Қарори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 11 декабри соли 1999 №892 «Дар бораи тасдиқи Низомнома оид ба Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон»|website=mmih.tj|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|date=1999-12-11|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/symbols/flags|title=Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.president.tj/taxonomy/term/5/147 Низомнома дар бораи Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон]&lt;/ref&gt;

== Зодрӯзҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Зодагони соли 1999]]''

== Даргузаштҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1999]]''

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
== Нигаред низ ==
{{новбарӣ}}
{{дарахти мақолаҳо|Соли 1999}}
{{сол-хурд}}
[[Гурӯҳ:Соли 1999]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои соли 1999]]</text>
      <sha1>hu65hi7swbm4mn89jrsc21i0qv5c352</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482829</id>
      <parentid>1482828</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T07:46:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>илова</comment>
      <origin>1482829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9431" sha1="kflfg34bn2vmg02k8ywxisk8lrrk7cg" xml:space="preserve">{{1990-2000}}{{Сол|1999}}
{{Новбарии сол|1999}}
{{Оғози сол|1999}}
== Рӯйдодҳо ==
== [[август]] [[1999]] ==
* '''[[3 август]]'''  – Роҳбарияти [[Иттиҳоди нерӯҳои мухолифини тоҷик]] ([[ИНОТ]]) дар бораи барҳам додани сохторҳои мусаллаҳи худ эълон намуд. Ин иқдом яке аз марҳилаҳои амалисозии «Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон» ([[27 июн|27 июни]] [[соли 1997]]) гардид ва ба анҷоми раванди халъи силоҳи нерӯҳои мухолифин мусоидат намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 110. &lt;/ref&gt; 
* '''[[12 август]]''' – Бо қарори [[Суди Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] санади [[соли 1993]] оид ба манъи фаъолияти ҳизбҳо ва ҳаракатҳои сиёсии [[Иттиҳоди нерӯҳои мухолифини тоҷик]] ([[ИНОТ]]) беэътибор дониста шуд. Ин қарор яке аз чораҳои муҳими татбиқи «Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон» ([[27 июн|27 июни]] [[соли 1997]]) ба шумор мерафт.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 109. &lt;/ref&gt;

== [[сентябр]] [[1999]] ==
* '''[[1 сентябр]]'''  – Навбати дуюми роҳи оҳани Қӯрғонтеппа–Кӯлоб ба истифода дода шуд. Бо мавриди истифода қарор гирифтани қитъаҳои Данғара–Олимтой–Қурбоншаҳид–Кӯлоб имкониятҳои нақлиётии ҷануби кишвар густариш ёфтанд.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Рахматова З.Ю., Саъдиев Ш.С. История таджикского народа: учебное пособие/З.Ю.Рахматова, Ш.С.Саъдиев. Душанбе:РТСУ,2017. С. 182. ISBN 978-99975-932-1-4&lt;/ref&gt;
* '''[[8 сентябр]]''' – Ба муносибати ҷашни 1100-солагии [[Давлати Сомониён]] дар шаҳри [[Душанбе]] дар [[Майдони «Дӯстӣ»]] '''«Маҷмааи ёдгории Оштии миллӣ ва эҳёи Тоҷикистон»''' ва муҷассамаи [[Исмоили Сомонӣ]] мавриди истифода қарор гирифтанд.
&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://tg.wikipedia.org/wiki/Муҷассамаи_Исмоили_Сомонӣ Википедияи тоҷикӣ Муҷассамаи Исмоили_Сомонӣ].&lt;/ref&gt;

== [[октябр]] [[1999]] ==
* '''[[15 октябр]]''' — [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Эмомалӣ Раҳмон]] бо Ҷоизаи байналмилалии &quot;Сулҳ-99&quot; сарфароз гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.tj/taxonomy/term/5/139|title= Тарҷумаи ҳол. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Эмомалӣ Раҳмон |author=|website=www.president.tj|date= 2022|publisher= |lang=tg|accessdate=2022-11-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.president.tj/tajikistan/tajik_peacemaking_experience
|title=Таҷрибаи сулҳи тоҷикон
|website=www.president.tj
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|language=tg
|accessdate=2026-08-04
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14
|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён
|website=www.president.tj
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|year=2021
|language=tg
|accessdate=2026-08-04
}}&lt;/ref&gt;

== [[ноябр]] [[1999]] ==
* '''[[6 ноябр]]''' – [[Эмомалӣ Раҳмон]] дар интихоботи алтернативии умумихалқӣ бори дуюм [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] интихоб гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.tj/taxonomy/term/5/139|title= Тарҷумаи ҳол. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Эмомалӣ Раҳмон |author=|website=www.president.tj|date= 2022|publisher= |lang=tg|accessdate=2022-11-26}}&lt;/ref&gt;

== [[декабр]] [[1999]] ==
* '''[[11 декабр]]''' – [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Эмомалӣ Раҳмон]] барои хидматҳои шоиста дар назди [[давлат]] ва [[халқ]] бо унвони олии давлатии '''[[Қаҳрамони Тоҷикистон]]''' сарфароз гардонида шуд.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.tj/taxonomy/term/5/139|title= Тарҷумаи ҳол. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Эмомалӣ Раҳмон |author=|website=www.president.tj|date= 2022|publisher= |lang=tg|accessdate=2022-11-26}}&lt;/ref&gt;
* '''[[11 декабр]]'''  – Бо Қарори [[Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] аз 11 декабри соли 1999 №892 «Дар бораи тасдиқи Низомнома оид ба Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» Низомномаи Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон тасдиқ гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mmih.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=449|title=Қарори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 11 декабри соли 1999 №892 «Дар бораи тасдиқи Низомнома оид ба Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон»|website=mmih.tj|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|date=1999-12-11|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/symbols/flags|title=Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.president.tj/taxonomy/term/5/147 Низомнома дар бораи Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон]&lt;/ref&gt;
== Солномаҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон.  Солномаи 1999==
Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14
|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён
|website=www.president.tj
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-01
}}&lt;/ref&gt;
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

{{новбарӣ}}
{{дарахти мақолаҳо|Соли 1999}}
{{сол-хурд}}
[[Гурӯҳ:Соли 1999]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои соли 1999]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои солҳои 1990-ум]]</text>
      <sha1>kflfg34bn2vmg02k8ywxisk8lrrk7cg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Соли 1991</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4978</id>
    <revision>
      <id>1482811</id>
      <parentid>1482331</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T03:51:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>илова</comment>
      <origin>1482811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11457" sha1="1691sqzjwd1ztahbt8xrz9krgsy4kol" xml:space="preserve">{{1990-2000}}{{Сол|1991}}.
{{Новбарии сол|1991}}
{{Оғози сол|1991}} 
== Рӯйдодҳо ==

== [[феврал]] [[1991]] ==
* [[21 феврал]] – дар [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] Қонун «Дар бораи ғайридавлатӣ ва хусусигардонии моликияти давлатӣ» қабул гардид.&lt;ref&gt;Ҳотамов Н.Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). – Душанбе,2011, – С. 550&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gki.tj|title= Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ғайридавлатӣ гардонидан ва хусусигардонии моликияти давлатӣ» аз 21 феврали соли 1991 // Қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон (матни аслӣ дар маҷмӯаи расмии қонунгузории солҳои 1991–1992 нашр шудааст).|author=|website=www.gki.tj|date=|publisher= |lang=tg|accessdate=2026-07-31}}&lt;/ref&gt;

== [[март]] [[1991]] ==
* [[17 март]] – аввалин [[раъйпурсӣ|раъйпурсии]] умумихалқӣ дар Иттиҳоди Шӯравӣ оид ба бақои [[ИҶШС]]. Дар он зиёда аз 70% ба тарафдории [[Иттиҳоди Шӯравӣ]] овоз доданд.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_1787/|title=«Постановление Верховного Совета СССР от 16 января 1991 года № 1910-I &quot;О проведении референдума СССР по вопросу о сохранении Союза ССР&quot;».|author=|website=www.consultant.ru|date=|publisher= |lang=ru|accessdate=2026-07-31}}&lt;/ref&gt;

== [[июн]] [[2001]] ==
* [[28 июн]] – Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Бонки миллии Тоҷикистон]] таъсис дода шуд. Таъсиси он яке аз қадамҳои муҳими ташаккули низоми мустақили молиявии ҷумҳурӣ ба ҳисоб мерафт. Баъд аз ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ Бонки миллӣ ҳамчун мақоми марказии сиёсати пулию қарзии давлат фаъолияти худро идома дод.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nbt.tj|title= Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи Бонки миллии Тоҷикистон» ва санадҳои таъсиси низоми бонкии Ҷумҳурии Тоҷикистон.|author=|website=www.nbt.tj|date=|publisher= |lang=tg|accessdate=2026-07-31}}&lt;/ref&gt;

== [[август]] [[1991]] == 
* [[29 август]] – Дар иҷлосияи Шӯрои Олии [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] масъалаи вазъи сиёсии ҷумҳурӣ баъди рӯйдодҳои августи [[соли 1991]] баррасӣ гардид. Президенти ҷумҳурӣ [[Қаҳҳор Маҳкамов]] бинобар мавқеи сиёсӣ дар робита ба фаъолияти Кумитаи давлатии вазъи фавқулода (ГКЧП) аз вазифа истеъфо дод. Иҷрои вазифаи Президенти ҷумҳурӣ муваққатан ба зиммаи Раиси Шӯрои Олӣ [[Қадриддин Аслонов]] гузошта шуд.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mia.tj/|title=«Постановление Верховного Совета Республики Таджикистан об освобождении К. Махкамова от обязанностей Президента Республики Таджикистан».|author=|website=www.mia.tj|date=|publisher=|lang=ru|accessdate=2026-07-31}}&lt;/ref&gt;

* [[31 август]] – Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон номи расмии худро ба Ҷумҳурии Тоҷикистон тағйир дод. Ин тағйирот яке аз қадамҳои муҳими раванди ташаккули давлатдории мустақили миллӣ ба ҳисоб меравад.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://constcourt.tj/dar-borai-sk-%D2%B7t/|title=«Қарори Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи тағйир додани номи Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон».|author=|website=www.constcourt.tj|date=|publisher= |lang=tg|accessdate=2026-07-31}}&lt;/ref&gt;
 
== [[сентябр]] [[1991]] == 
* [[9 сентябр]] – Дар иҷлосияи ғайринавбатии Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон Изҳороти «Дар бораи истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» қабул гардид. Ин санад истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистонро расман эълон намуда, оғози марҳилаи нави таърихи давлатдории тоҷиконро муайян кард.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/tajikistan/proclamation_of_state_independence|title=«Изҳороти Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон &quot;Дар бораи Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон&quot; аз 9 сентябри соли 1991».|author=|website=www.president.tj|date=|publisher= |lang=tg|accessdate=2026-07-31}}&lt;/ref&gt;

* [[23 сентябр]]  – Дар иҷлосияи ғайринавбатии Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Қадриддин Аслонов]] аз вазифаи Раиси Шӯрои Олӣ озод карда шуда, [[Раҳмон Набиев]] ба ин вазифа интихоб гардид. Ҳамзамон ӯ иҷрокунандаи вазифаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон таъин шуда буд.&lt;ref&gt;Ҳотамов Н.Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). – Душанбе,2011, – С. 550-551.&lt;/ref&gt;

== [[октябр]] [[1991]] == 
* [[26 октябр]] — Дар [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] фаъолияти [[Ҳизби наҳзати исломии Тоҷикистон]] (ҲНИТ) расман иҷозат дода шуд. Қонунигардонии фаъолияти ин ҳизб дар шароити тағйироти куллии сиёсӣ дар [[Иттиҳоди Шӯравӣ]] ва оғози ташаккули низоми бисёрҳизбӣ дар ҷумҳурӣ ба амал омад. Ин рӯйдод яке аз нишонаҳои раванди либерализатсияи ҳаёти сиёсӣ ва ташаккули муҳити нави сиёсӣ дар Тоҷикистон дар арафаи истиқлолият ба ҳисоб меравад.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tg.wikipedia.org/wiki/|title=Ҳизби_наҳзати_исломии_Тоҷикистон|author=|website=tg.wikipedia.org|date=|publisher= |lang=tg|accessdate=2026-08-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Партия_исламского_возрождения_Таджикистана|title=Партия_исламского_возрождения_Таджикистана|author=|website=tg.wikipedia.org|date=|publisher= |lang=ru|accessdate=2026-08-01}}&lt;/ref&gt;

== [[ноябр]] [[1991]] ==
* [[24 ноябр]] –  рӯзи интихоботи [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]]. Дар интихоботи умумихалқӣ ғолиб баромадани [[Раҳмон Набиев]] ва Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб шудани ӯ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj|title=«Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон — бахши «Таърихи истиқлолияти давлатӣ»|author=|website=www.president.tj|date=|publisher= |lang=ru|accessdate=2026-08-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ҳотамов Н.Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). – Душанбе,2011, – С. 551&lt;/ref&gt;

== [[декабр]] [[1991]] ==
* [[8 декабр]] – ҷамъомад дар бешазори Беловежскийи [[Белорус]], бо иштироки Президентон - Б. Н. Елсин ([[Федератсияи Русия]]), Л. Кравчук ([[Украина]]) ва С. Шушкевич ([[Беларусия]]). Беэътибор ва бекор намудани шартномаи 30 декабри соли 1922 барои таъсиси ИҶШС – СССР. Ба имзо расонидани шартномаи нав дар бораи таъсис намудани  [[Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил]] (ИДМ – СНГ) аз ҷониби Русия, Украина ва Белорусия.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cis.minsk.by|title=«Соглашение о создании Содружества Независимых Государств»
(подписано 8 декабря 1991 года в Беловежской пуще).Архиви санадҳои байналмилалии ИДМ|author=|website=cis.minsk.by|date=|publisher= |lang=ru|accessdate=2026-08-01}}&lt;/ref&gt;

== Хулосаи соли 1991 ==
[[Соли 1991]] барои таърихи навини [[Тоҷикистон]] соли гузариши сиёсӣ ва ҳуқуқӣ гардид. Дар ин сол раванди тағйири сохтори сиёсӣ, ташаккули асосҳои давлатдории мустақил, қабули Изҳороти истиқлолият, ташкили ниҳодҳои нави давлатӣ ва ворид шудани ҷумҳурӣ ба низоми нави муносибатҳои байналмилалӣ оғоз ёфт.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj|title=«Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон — бахши «Таърихи истиқлолияти давлатӣ»|author=|website=www.president.tj|date=|publisher= |lang=ru|accessdate=2026-08-01}}&lt;/ref&gt;

== Адабиёт ==
* Ҳотамов Н.Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). – Душанбе,2011, – С. 550-551.
== Филмнома Солномаҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ==
Солнома 1991. Соли эълони Истиқлол&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.prezident.tj/president/films/chronicles/6|title=Солнома 1991. Соли эълони Истиқлол|website=www.prezident.tj |publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |lang=tg |accessdate=2026-08-01 }}&lt;/ref&gt;

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}} 
== Нигаред низ ==
{{новбарӣ}}
{{дарахти мақолаҳо|Соли 1991}} 
[[Гурӯҳ:Соли 1991]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои соли 1991]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои солҳои 1990-ум]]</text>
      <sha1>1691sqzjwd1ztahbt8xrz9krgsy4kol</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Соли 1995</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4997</id>
    <revision>
      <id>1482817</id>
      <parentid>1482678</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T04:22:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>ислоҳ</comment>
      <origin>1482817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9567" sha1="b1ierqlv0sulwyxm46w0pwyrvv3hwrf" xml:space="preserve">{{1990-2000}}{{Сол|1995}}.
{{Новбарии сол|1995}}
{{Оғози сол|1995}} 
{{Сол|1995}}
== Руйдодҳо ==
== [[май]] [[1995]] ==
* '''[[17 май]] - [[19 май]]'''  – Дар шаҳри [[Кобул]] нахустин мулоқоти мустақими Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Эмомалӣ Раҳмон]] ва роҳбари [[Иттиҳодияи нерӯҳои оппозитсиони тоҷик]] ([[ИНОТ]]) [[Сайид Абдуллоҳи Нурӣ]] баргузор гардид. Ҷонибҳо масъалаҳои татбиқи оташбас, идомаи музокироти сулҳ ва тадбирҳои таҳкими эътимоди байниҳамдигариро баррасӣ намуданд&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.president.tj/taxonomy/term/42
|title=Сулҳ ва ваҳдати миллӣ
|website=www.president.tj
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Усманов И.К. Миростроительство в Таджикистане. Душанбе:«Деваштич»,2006. С. 43-44. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 98. &lt;/ref&gt;
* '''[[21 май]] -[[1 июн]]'''  – Дар шаҳри [[Алмато]] даври чоруми музокироти байни тоҷикон бо иштироки намояндагони [[Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ва [[Иттиҳодияи нерӯҳои оппозитсиони тоҷик]] баргузор гардид. Дар ҷараёни музокирот масъалаҳои татбиқи созишномаҳои қаблӣ ва идомаи раванди сулҳ баррасӣ шуданд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmk.tj/node/1873
|title=Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат
|website=mmk.tj
|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;История таджикского народа. Том VI. (Новейшая история). Душанбе:«Империал-Групп»,2011. С. 465 &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 97. &lt;/ref&gt;

== [[июн]] [[1995]] ==
* '''[[19 июн]]''' – Дар шаҳри [[Теҳрон]] мулоқоти навбатии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Эмомалӣ Раҳмон]] ва роҳбари ИНОТ [[Сайид Абдуллоҳи Нурӣ]] баргузор гардид. Ҷонибҳо масъалаҳои суръат бахшидани музокироти сулҳ ва таҳкими оташбасро муҳокима намуданд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.president.tj/taxonomy/term/42
|title=Сулҳ ва ваҳдати миллӣ
|website=www.president.tj
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Усманов И.К. Миростроительство в Таджикистане. Душанбе:«Деваштич»,2006. С. 46-47. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 98. &lt;/ref&gt;

== [[август]] [[1995]] ==
'''* [[17 август]] *'''  – Бо мусоидати Намояндаи махсуси Дабири кулли [[Созмони Милали Муттаҳид]] мулоқоти ғоибонаи [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ва роҳбари [[ИНОТ]] байни шаҳрҳои [[Душанбе]] ва [[Кобул]] баргузор гардид. Дар натиҷаи он ҷонибҳо омодагии худро барои идомаи музокироти сулҳ изҳор намуданд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmk.tj/node/1873
|title=Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат
|website=mmk.tj
|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Усманов И.К. Миростроительство в Таджикистане. Душанбе:«Деваштич»,2006. С. 46-47. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 98. &lt;/ref&gt;

== [[октябр]] [[1995]] ==  
* '''[[9 октябр]]''' – Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Эмомалӣ Раҳмон]] Фармони «Дар бораи ҷудо намудани 50 ҳазор гектар замин барои хоҷагии ёрирасони шахсии шаҳрвандон»-ро ба имзо расонд. Фармон барои беҳтар намудани таъминоти аҳолӣ бо маводи озуқаворӣ ва дастгирии хоҷагиҳои шахсӣ заминаи ҳуқуқӣ фароҳам овард.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.president.tj
|title=Фармонҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|website=www.president.tj
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;История таджикского народа. Том VI. (Новейшая история). Душанбе:«Империал-Групп»,2011. С. 520.&lt;/ref&gt;

== [[декабр]] [[1995]] ==
* '''[[30 ноябр]] -[[22 декабр]]'''  – Дар шаҳри [[Ишқобод]] даври панҷуми музокироти байни тоҷикон баргузор гардид. Дар он масъалаҳои татбиқи оташбас, баргардонидани гурезаҳо ва ташкили механизмҳои татбиқи созишномаҳои сулҳ мавриди баррасӣ қарор гирифтанд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmk.tj/node/1873
|title=Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат
|website=mmk.tj
|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Усманов И.К. Миростроительство в Таджикистане. Душанбе:«Деваштич»,2006. С. 50-51. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 96. &lt;/ref&gt;
* '''[[2 декабр]]'''  – Дар ҷараёни даври панҷуми музокироти сулҳ дар шаҳри [[Ишқобод]] неруҳои мухолифи сиёсӣ расман таҳти унвони «[[Иттиҳодияи нерӯҳои оппозитсиони тоҷик]]» ([[ИНОТ]]) муттаҳид гардиданд, ки минбаъд ҳамчун тарафи дуюми музокироти сулҳи байни тоҷикон иштирок намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmk.tj/node/1873
|title=Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат
|website=mmk.tj
|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ҳотамов Н. Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). Душанбе,2011. С. 554.&lt;/ref&gt;
== Солномаҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон.  Солномаи 1995.==
Солнома 1995. Соли пешрафти сулҳсозӣ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.prezident.tj/president/films/chronicles/10 |title=Солнома 1995. Соли пешрафти сулҳсозӣ |website=www.prezident.tj |publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |lang=tg |accessdate=2026-08-01
}}&lt;/ref&gt;
  
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}} 

{{новбарӣ}} 
{{дарахти мақолаҳо|Соли 1995}}
{{сол-хурд}}
[[Гурӯҳ:Соли 1995]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои соли 1995]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои солҳои 1990-ум]]</text>
      <sha1>b1ierqlv0sulwyxm46w0pwyrvv3hwrf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Соли 1998</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7462</id>
    <revision>
      <id>1482797</id>
      <parentid>1455704</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T13:25:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>/* май 1998 */ сарчашма</comment>
      <origin>1482797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3443" sha1="55y6lj5h3jfymna9tnmjsq5l77txgte" xml:space="preserve">{{Новбарии сол|1998}}
{{Оғози сол|1998}}
 
== Рӯйдодҳо ==
== [[май]] [[1998]] == 
* '''[[23 май]]''' —  Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи бонкҳо ва фаъолияти бонкӣ», №648 қабул гардид. [[Қонун]] асосҳои ҳуқуқии фаъолияти бонкҳо, ташкил ва танзими низоми бонкии Ҷумҳурии Тоҷикистонро муайян намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mmih.adlia.tj/Search/DocumentView?DocumentId=210|title=Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 23 майи соли 1998 №648 «Дар бораи бонкҳо ва фаъолияти бонкӣ»|website=mmih.adlia.tj|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|date=1998-05-23|lang=tg|accessdate=2026-08-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nbt.tj/tj/about/legislation.php|title=Қонунгузории бонкӣ|website=www.nbt.tj|publisher=Бонки миллии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;История таджикского народа. Том VI. (Новейшая история). Душанбе:«Империал-Групп»,2011. С. 564.&lt;/ref&gt;

== [[сентябр]] [[1998]] == 
* [[22 сентябр]] — кушта шудани раиси зеркумиссиюни ҳуқуқии Комиссияи оштии миллии (КОМ) Тоҷикистон [[Отахон Латифӣ]] дар маркази шаҳри Душанбе.&lt;ref&gt;Усманов И.К. Миростроительство в Таджикистане. Душанбе:«Деваштич»,2006. С. 89. &lt;/ref&gt;
== [[ноябр]] [[1998]] == 
* [[13 ноябр]] — Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳизбҳои сиёсӣ» дар иҷлосияи Маҷлиси Олии ҶТ қабул шуд.&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 108. &lt;/ref&gt;
== [[декабр]] [[1998]] == 
* [[23 декабр]] —  Роҳбари Иттиҳодияи нерӯҳои оппозитсиони тоҷик (ИНОТ) дар бораи барҳам додани урдугоҳҳо ва марказҳои тайёрии дастаҳои мусаллаҳи ИНОТ дар хориҷи кишвар расман эълон кард.&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 110. &lt;/ref&gt;
== Зодрӯзҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Зодагони соли 1998]]''

== Даргузаштҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1998]]''
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
== Нигаред низ ==
{{новбарӣ}} 
{{дарахти мақолаҳо|Соли 1998}}
{{сол-хурд}}
[[Гурӯҳ:Соли 1998]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои соли 1998]]</text>
      <sha1>55y6lj5h3jfymna9tnmjsq5l77txgte</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482798</id>
      <parentid>1482797</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T13:30:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>/* ноябр 1998 */ сарчашма</comment>
      <origin>1482798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5614" sha1="m1ws4srw7q0dp7iwius3hq4nf1rgg37" xml:space="preserve">{{Новбарии сол|1998}}
{{Оғози сол|1998}}
 
== Рӯйдодҳо ==
== [[май]] [[1998]] == 
* '''[[23 май]]''' —  Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи бонкҳо ва фаъолияти бонкӣ», №648 қабул гардид. [[Қонун]] асосҳои ҳуқуқии фаъолияти бонкҳо, ташкил ва танзими низоми бонкии Ҷумҳурии Тоҷикистонро муайян намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mmih.adlia.tj/Search/DocumentView?DocumentId=210|title=Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 23 майи соли 1998 №648 «Дар бораи бонкҳо ва фаъолияти бонкӣ»|website=mmih.adlia.tj|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|date=1998-05-23|lang=tg|accessdate=2026-08-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nbt.tj/tj/about/legislation.php|title=Қонунгузории бонкӣ|website=www.nbt.tj|publisher=Бонки миллии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;История таджикского народа. Том VI. (Новейшая история). Душанбе:«Империал-Групп»,2011. С. 564.&lt;/ref&gt;

== [[сентябр]] [[1998]] == 
* [[22 сентябр]] — кушта шудани раиси зеркумиссиюни ҳуқуқии Комиссияи оштии миллии (КОМ) Тоҷикистон [[Отахон Латифӣ]] дар маркази шаҳри Душанбе.&lt;ref&gt;Усманов И.К. Миростроительство в Таджикистане. Душанбе:«Деваштич»,2006. С. 89. &lt;/ref&gt;
== [[ноябр]] [[1998]] == 
* '''[[12 ноябр]]''' – Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон Кодекси андози Ҷумҳурии Тоҷикистон-ро қабул намуд. Кодекс асосҳои ҳуқуқии низоми андозбандӣ, тартиби муқаррар ва ситонидани андозҳо, ҳуқуқу ӯҳдадориҳои андозсупорандагон ва мақомоти андозро муайян кард. Ҳамзамон, бо Қарори Маҷлиси Олӣ №665 тартиби мавриди амал қарор гирифтани Кодекс тасдиқ шуда, муқаррар гардид, ки Кодекс аз 1 январи соли 1999 мавриди амал қарор дода шавад.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/Search/DocumentView?DocumentId=788
|title=Кодекси андози Ҷумҳурии Тоҷикистон
|website=mmih.adlia.tj
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=1998-11-12
|lang=tg
|accessdate=2026-08-03
}}&lt;/ref&gt;Қарори мавриди амал қарор додан:&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=5417
|title=Қарори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 12 ноябри соли 1998 №665 «Дар бораи тартиби мавриди амал қарор додани Кодекси андози Ҷумҳурии Тоҷикистон»
|website=mmih.adlia.tj
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=1998-11-12
|lang=tg
|accessdate=2026-08-03
}}&lt;/ref&gt;
* '''[[13 ноябр]]''' — Кодекси оилаи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 13 ноябри соли 1998. Кодекс муносибатҳои ҳуқуқии оилавӣ, ақди никоҳ, ҳуқуқу ӯҳдадориҳои ҳамсарону фарзандон ва дигар масъалаҳои ҳуқуқи оиларо ба танзим даровард.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=20805
|title=Кодекси оилаи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 13 ноябри соли 1998
|website=mmih.adlia.tj
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=1998-11-13
|lang=tg
|accessdate=2026-08-03
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе:РТСУ,2020. С. 108. &lt;/ref&gt;

== [[декабр]] [[1998]] == 
* [[23 декабр]] —  Роҳбари Иттиҳодияи нерӯҳои оппозитсиони тоҷик (ИНОТ) дар бораи барҳам додани урдугоҳҳо ва марказҳои тайёрии дастаҳои мусаллаҳи ИНОТ дар хориҷи кишвар расман эълон кард.&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 110. &lt;/ref&gt;
== Зодрӯзҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Зодагони соли 1998]]''

== Даргузаштҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1998]]''
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
== Нигаред низ ==
{{новбарӣ}} 
{{дарахти мақолаҳо|Соли 1998}}
{{сол-хурд}}
[[Гурӯҳ:Соли 1998]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои соли 1998]]</text>
      <sha1>m1ws4srw7q0dp7iwius3hq4nf1rgg37</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482799</id>
      <parentid>1482798</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T13:33:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>/* ноябр 1998 */ сарчашма</comment>
      <origin>1482799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7378" sha1="p7xcudu31c6uxxvg70mb6psq2qc99al" xml:space="preserve">{{Новбарии сол|1998}}
{{Оғози сол|1998}}
 
== Рӯйдодҳо ==
== [[май]] [[1998]] == 
* '''[[23 май]]''' —  Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи бонкҳо ва фаъолияти бонкӣ», №648 қабул гардид. [[Қонун]] асосҳои ҳуқуқии фаъолияти бонкҳо, ташкил ва танзими низоми бонкии Ҷумҳурии Тоҷикистонро муайян намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mmih.adlia.tj/Search/DocumentView?DocumentId=210|title=Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 23 майи соли 1998 №648 «Дар бораи бонкҳо ва фаъолияти бонкӣ»|website=mmih.adlia.tj|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|date=1998-05-23|lang=tg|accessdate=2026-08-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nbt.tj/tj/about/legislation.php|title=Қонунгузории бонкӣ|website=www.nbt.tj|publisher=Бонки миллии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;История таджикского народа. Том VI. (Новейшая история). Душанбе:«Империал-Групп»,2011. С. 564.&lt;/ref&gt;

== [[сентябр]] [[1998]] == 
* [[22 сентябр]] — кушта шудани раиси зеркумиссиюни ҳуқуқии Комиссияи оштии миллии (КОМ) Тоҷикистон [[Отахон Латифӣ]] дар маркази шаҳри Душанбе.&lt;ref&gt;Усманов И.К. Миростроительство в Таджикистане. Душанбе:«Деваштич»,2006. С. 89. &lt;/ref&gt;
== [[ноябр]] [[1998]] == 
* '''[[12 ноябр]]''' – Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон Кодекси андози Ҷумҳурии Тоҷикистон-ро қабул намуд. Кодекс асосҳои ҳуқуқии низоми андозбандӣ, тартиби муқаррар ва ситонидани андозҳо, ҳуқуқу ӯҳдадориҳои андозсупорандагон ва мақомоти андозро муайян кард. Ҳамзамон, бо Қарори Маҷлиси Олӣ №665 тартиби мавриди амал қарор гирифтани Кодекс тасдиқ шуда, муқаррар гардид, ки Кодекс аз 1 январи соли 1999 мавриди амал қарор дода шавад.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/Search/DocumentView?DocumentId=788
|title=Кодекси андози Ҷумҳурии Тоҷикистон
|website=mmih.adlia.tj
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=1998-11-12
|lang=tg
|accessdate=2026-08-03
}}&lt;/ref&gt;Қарори мавриди амал қарор додан:&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=5417
|title=Қарори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 12 ноябри соли 1998 №665 «Дар бораи тартиби мавриди амал қарор додани Кодекси андози Ҷумҳурии Тоҷикистон»
|website=mmih.adlia.tj
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=1998-11-12
|lang=tg
|accessdate=2026-08-03
}}&lt;/ref&gt;
* '''[[13 ноябр]]''' — Кодекси оилаи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 13 ноябри соли 1998. Кодекс муносибатҳои ҳуқуқии оилавӣ, ақди никоҳ, ҳуқуқу ӯҳдадориҳои ҳамсарону фарзандон ва дигар масъалаҳои ҳуқуқи оиларо ба танзим даровард.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=20805
|title=Кодекси оилаи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 13 ноябри соли 1998
|website=mmih.adlia.tj
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=1998-11-13
|lang=tg
|accessdate=2026-08-03
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе:РТСУ,2020. С. 108. &lt;/ref&gt;
* '''[[13 ноябр]]'''  – Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон Қарори «Дар бораи афви умумӣ»-ро қабул намуд. Санади мазкур дар доираи сиёсати таҳкими сулҳу ваҳдати миллӣ баъди анҷоми ҷанги шаҳрвандӣ қабул гардида, татбиқи чораҳои афв ва ҳамгироии иҷтимоии иштирокчиёни низои дохилиро пешбинӣ мекард. Дар ҳамон рӯз инчунин Қарор «Дар бораи тартиби татбиқи Қарори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон &quot;Дар бораи афви умумӣ&quot;», №706 қабул гардид, ки механизми иҷрои афвро муайян намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://ncz.tj/content/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%BB%D0%B8%D1%81%D0%B8-%D0%BE%D0%BB%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BE-%D0%B2%D1%81%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D0%B9-%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B8-0
|title=Постановление Маджлиси Оли Республики Таджикистан «О порядке применения Постановления Маджлиси Оли Республики Таджикистан &quot;О всеобщей амнистии&quot;»
|website=ncz.tj
|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=1998-11-13
|lang=ru
|accessdate=2026-08-03
}}&lt;/ref&gt;

== [[декабр]] [[1998]] == 
* [[23 декабр]] —  Роҳбари Иттиҳодияи нерӯҳои оппозитсиони тоҷик (ИНОТ) дар бораи барҳам додани урдугоҳҳо ва марказҳои тайёрии дастаҳои мусаллаҳи ИНОТ дар хориҷи кишвар расман эълон кард.&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 110. &lt;/ref&gt;
== Зодрӯзҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Зодагони соли 1998]]''

== Даргузаштҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1998]]''
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
== Нигаред низ ==
{{новбарӣ}} 
{{дарахти мақолаҳо|Соли 1998}}
{{сол-хурд}}
[[Гурӯҳ:Соли 1998]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои соли 1998]]</text>
      <sha1>p7xcudu31c6uxxvg70mb6psq2qc99al</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482800</id>
      <parentid>1482799</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T13:35:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>/* ноябр 1998 */ сарчашма</comment>
      <origin>1482800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7766" sha1="f3q58z8jafb10aelfetzs7cs46ll1m4" xml:space="preserve">{{Новбарии сол|1998}}
{{Оғози сол|1998}}
 
== Рӯйдодҳо ==
== [[май]] [[1998]] == 
* '''[[23 май]]''' —  Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи бонкҳо ва фаъолияти бонкӣ», №648 қабул гардид. [[Қонун]] асосҳои ҳуқуқии фаъолияти бонкҳо, ташкил ва танзими низоми бонкии Ҷумҳурии Тоҷикистонро муайян намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mmih.adlia.tj/Search/DocumentView?DocumentId=210|title=Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 23 майи соли 1998 №648 «Дар бораи бонкҳо ва фаъолияти бонкӣ»|website=mmih.adlia.tj|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|date=1998-05-23|lang=tg|accessdate=2026-08-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nbt.tj/tj/about/legislation.php|title=Қонунгузории бонкӣ|website=www.nbt.tj|publisher=Бонки миллии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;История таджикского народа. Том VI. (Новейшая история). Душанбе:«Империал-Групп»,2011. С. 564.&lt;/ref&gt;

== [[сентябр]] [[1998]] == 
* [[22 сентябр]] — кушта шудани раиси зеркумиссиюни ҳуқуқии Комиссияи оштии миллии (КОМ) Тоҷикистон [[Отахон Латифӣ]] дар маркази шаҳри Душанбе.&lt;ref&gt;Усманов И.К. Миростроительство в Таджикистане. Душанбе:«Деваштич»,2006. С. 89. &lt;/ref&gt;
== [[ноябр]] [[1998]] == 
* [[7 ноябр]]  – Полковники шӯришгар Маҳмуд Худойбердиев бо гурӯҳи мусаллаҳи худ ба вилояти Суғд ҳамла намуд. Дар натиҷаи амалиёти мақомоти давлатӣ тартиботи конститутсионӣ барқарор гардида, шӯриш пахш карда шуд.

* '''[[12 ноябр]]''' – Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон Кодекси андози Ҷумҳурии Тоҷикистон-ро қабул намуд. Кодекс асосҳои ҳуқуқии низоми андозбандӣ, тартиби муқаррар ва ситонидани андозҳо, ҳуқуқу ӯҳдадориҳои андозсупорандагон ва мақомоти андозро муайян кард. Ҳамзамон, бо Қарори Маҷлиси Олӣ №665 тартиби мавриди амал қарор гирифтани Кодекс тасдиқ шуда, муқаррар гардид, ки Кодекс аз 1 январи соли 1999 мавриди амал қарор дода шавад.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/Search/DocumentView?DocumentId=788
|title=Кодекси андози Ҷумҳурии Тоҷикистон
|website=mmih.adlia.tj
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=1998-11-12
|lang=tg
|accessdate=2026-08-03
}}&lt;/ref&gt;Қарори мавриди амал қарор додан:&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=5417
|title=Қарори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 12 ноябри соли 1998 №665 «Дар бораи тартиби мавриди амал қарор додани Кодекси андози Ҷумҳурии Тоҷикистон»
|website=mmih.adlia.tj
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=1998-11-12
|lang=tg
|accessdate=2026-08-03
}}&lt;/ref&gt;
* '''[[13 ноябр]]''' — Кодекси оилаи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 13 ноябри соли 1998. Кодекс муносибатҳои ҳуқуқии оилавӣ, ақди никоҳ, ҳуқуқу ӯҳдадориҳои ҳамсарону фарзандон ва дигар масъалаҳои ҳуқуқи оиларо ба танзим даровард.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=20805
|title=Кодекси оилаи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 13 ноябри соли 1998
|website=mmih.adlia.tj
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=1998-11-13
|lang=tg
|accessdate=2026-08-03
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе:РТСУ,2020. С. 108. &lt;/ref&gt;
* '''[[13 ноябр]]'''  – Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон Қарори «Дар бораи афви умумӣ»-ро қабул намуд. Санади мазкур дар доираи сиёсати таҳкими сулҳу ваҳдати миллӣ баъди анҷоми ҷанги шаҳрвандӣ қабул гардида, татбиқи чораҳои афв ва ҳамгироии иҷтимоии иштирокчиёни низои дохилиро пешбинӣ мекард. Дар ҳамон рӯз инчунин Қарор «Дар бораи тартиби татбиқи Қарори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон &quot;Дар бораи афви умумӣ&quot;», №706 қабул гардид, ки механизми иҷрои афвро муайян намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://ncz.tj/content/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%BB%D0%B8%D1%81%D0%B8-%D0%BE%D0%BB%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BE-%D0%B2%D1%81%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D0%B9-%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B8-0
|title=Постановление Маджлиси Оли Республики Таджикистан «О порядке применения Постановления Маджлиси Оли Республики Таджикистан &quot;О всеобщей амнистии&quot;»
|website=ncz.tj
|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=1998-11-13
|lang=ru
|accessdate=2026-08-03
}}&lt;/ref&gt;

== [[декабр]] [[1998]] == 
* [[23 декабр]] —  Роҳбари Иттиҳодияи нерӯҳои оппозитсиони тоҷик (ИНОТ) дар бораи барҳам додани урдугоҳҳо ва марказҳои тайёрии дастаҳои мусаллаҳи ИНОТ дар хориҷи кишвар расман эълон кард.&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 110. &lt;/ref&gt;
== Зодрӯзҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Зодагони соли 1998]]''

== Даргузаштҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1998]]''
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
== Нигаред низ ==
{{новбарӣ}} 
{{дарахти мақолаҳо|Соли 1998}}
{{сол-хурд}}
[[Гурӯҳ:Соли 1998]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои соли 1998]]</text>
      <sha1>f3q58z8jafb10aelfetzs7cs46ll1m4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482814</id>
      <parentid>1482800</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T04:08:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>илова</comment>
      <origin>1482814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7795" sha1="cbr7tgb0d0re17wkbmxxlwtztwl3gwi" xml:space="preserve">{{1990-2000}}{{Сол|1998}}
{{Новбарии сол|1998}}
{{Оғози сол|1998}}
 
== Рӯйдодҳо ==
== [[май]] [[1998]] == 
* '''[[23 май]]''' —  Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи бонкҳо ва фаъолияти бонкӣ», №648 қабул гардид. [[Қонун]] асосҳои ҳуқуқии фаъолияти бонкҳо, ташкил ва танзими низоми бонкии Ҷумҳурии Тоҷикистонро муайян намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mmih.adlia.tj/Search/DocumentView?DocumentId=210|title=Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 23 майи соли 1998 №648 «Дар бораи бонкҳо ва фаъолияти бонкӣ»|website=mmih.adlia.tj|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|date=1998-05-23|lang=tg|accessdate=2026-08-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nbt.tj/tj/about/legislation.php|title=Қонунгузории бонкӣ|website=www.nbt.tj|publisher=Бонки миллии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;История таджикского народа. Том VI. (Новейшая история). Душанбе:«Империал-Групп»,2011. С. 564.&lt;/ref&gt;

== [[сентябр]] [[1998]] == 
* [[22 сентябр]] — кушта шудани раиси зеркумиссиюни ҳуқуқии Комиссияи оштии миллии (КОМ) Тоҷикистон [[Отахон Латифӣ]] дар маркази шаҳри Душанбе.&lt;ref&gt;Усманов И.К. Миростроительство в Таджикистане. Душанбе:«Деваштич»,2006. С. 89. &lt;/ref&gt;
== [[ноябр]] [[1998]] == 
* [[7 ноябр]]  – Полковники шӯришгар Маҳмуд Худойбердиев бо гурӯҳи мусаллаҳи худ ба вилояти Суғд ҳамла намуд. Дар натиҷаи амалиёти мақомоти давлатӣ тартиботи конститутсионӣ барқарор гардида, шӯриш пахш карда шуд.

* '''[[12 ноябр]]''' – Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон Кодекси андози Ҷумҳурии Тоҷикистон-ро қабул намуд. Кодекс асосҳои ҳуқуқии низоми андозбандӣ, тартиби муқаррар ва ситонидани андозҳо, ҳуқуқу ӯҳдадориҳои андозсупорандагон ва мақомоти андозро муайян кард. Ҳамзамон, бо Қарори Маҷлиси Олӣ №665 тартиби мавриди амал қарор гирифтани Кодекс тасдиқ шуда, муқаррар гардид, ки Кодекс аз 1 январи соли 1999 мавриди амал қарор дода шавад.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/Search/DocumentView?DocumentId=788
|title=Кодекси андози Ҷумҳурии Тоҷикистон
|website=mmih.adlia.tj
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=1998-11-12
|lang=tg
|accessdate=2026-08-03
}}&lt;/ref&gt;Қарори мавриди амал қарор додан:&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=5417
|title=Қарори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 12 ноябри соли 1998 №665 «Дар бораи тартиби мавриди амал қарор додани Кодекси андози Ҷумҳурии Тоҷикистон»
|website=mmih.adlia.tj
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=1998-11-12
|lang=tg
|accessdate=2026-08-03
}}&lt;/ref&gt;
* '''[[13 ноябр]]''' — Кодекси оилаи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 13 ноябри соли 1998. Кодекс муносибатҳои ҳуқуқии оилавӣ, ақди никоҳ, ҳуқуқу ӯҳдадориҳои ҳамсарону фарзандон ва дигар масъалаҳои ҳуқуқи оиларо ба танзим даровард.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=20805
|title=Кодекси оилаи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 13 ноябри соли 1998
|website=mmih.adlia.tj
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=1998-11-13
|lang=tg
|accessdate=2026-08-03
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе:РТСУ,2020. С. 108. &lt;/ref&gt;
* '''[[13 ноябр]]'''  – Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон Қарори «Дар бораи афви умумӣ»-ро қабул намуд. Санади мазкур дар доираи сиёсати таҳкими сулҳу ваҳдати миллӣ баъди анҷоми ҷанги шаҳрвандӣ қабул гардида, татбиқи чораҳои афв ва ҳамгироии иҷтимоии иштирокчиёни низои дохилиро пешбинӣ мекард. Дар ҳамон рӯз инчунин Қарор «Дар бораи тартиби татбиқи Қарори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон &quot;Дар бораи афви умумӣ&quot;», №706 қабул гардид, ки механизми иҷрои афвро муайян намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://ncz.tj/content/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%BB%D0%B8%D1%81%D0%B8-%D0%BE%D0%BB%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BE-%D0%B2%D1%81%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D0%B9-%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B8-0
|title=Постановление Маджлиси Оли Республики Таджикистан «О порядке применения Постановления Маджлиси Оли Республики Таджикистан &quot;О всеобщей амнистии&quot;»
|website=ncz.tj
|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=1998-11-13
|lang=ru
|accessdate=2026-08-03
}}&lt;/ref&gt;

== [[декабр]] [[1998]] == 
* [[23 декабр]] —  Роҳбари Иттиҳодияи нерӯҳои оппозитсиони тоҷик (ИНОТ) дар бораи барҳам додани урдугоҳҳо ва марказҳои тайёрии дастаҳои мусаллаҳи ИНОТ дар хориҷи кишвар расман эълон кард.&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 110. &lt;/ref&gt;
== Зодрӯзҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Зодагони соли 1998]]''

== Даргузаштҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1998]]''
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
== Нигаред низ ==
{{новбарӣ}} 
{{дарахти мақолаҳо|Соли 1998}}
{{сол-хурд}}
[[Гурӯҳ:Соли 1998]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои соли 1998]]</text>
      <sha1>cbr7tgb0d0re17wkbmxxlwtztwl3gwi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482818</id>
      <parentid>1482814</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T04:32:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>ислоҳ</comment>
      <origin>1482818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7558" sha1="h2mfja7mv8y42pd3gnatvuw1v32rlqe" xml:space="preserve">{{1990-2000}}{{Сол|1998}}
{{Новбарии сол|1998}}
{{Оғози сол|1998}}
 
== Рӯйдодҳо ==
== [[май]] [[1998]] == 
* '''[[23 май]]''' —  Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи бонкҳо ва фаъолияти бонкӣ», №648 қабул гардид. [[Қонун]] асосҳои ҳуқуқии фаъолияти бонкҳо, ташкил ва танзими низоми бонкии Ҷумҳурии Тоҷикистонро муайян намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mmih.adlia.tj/Search/DocumentView?DocumentId=210|title=Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 23 майи соли 1998 №648 «Дар бораи бонкҳо ва фаъолияти бонкӣ»|website=mmih.adlia.tj|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|date=1998-05-23|lang=tg|accessdate=2026-08-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nbt.tj/tj/about/legislation.php|title=Қонунгузории бонкӣ|website=www.nbt.tj|publisher=Бонки миллии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;История таджикского народа. Том VI. (Новейшая история). Душанбе:«Империал-Групп»,2011. С. 564.&lt;/ref&gt;

== [[сентябр]] [[1998]] == 
* [[22 сентябр]] — кушта шудани раиси зеркумиссиюни ҳуқуқии Комиссияи оштии миллии (КОМ) Тоҷикистон [[Отахон Латифӣ]] дар маркази шаҳри Душанбе.&lt;ref&gt;Усманов И.К. Миростроительство в Таджикистане. Душанбе:«Деваштич»,2006. С. 89. &lt;/ref&gt;
== [[ноябр]] [[1998]] == 
* [[7 ноябр]]  – Полковники шӯришгар Маҳмуд Худойбердиев бо гурӯҳи мусаллаҳи худ ба вилояти Суғд ҳамла намуд. Дар натиҷаи амалиёти мақомоти давлатӣ тартиботи конститутсионӣ барқарор гардида, шӯриш пахш карда шуд.

* '''[[12 ноябр]]''' – Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон Кодекси андози Ҷумҳурии Тоҷикистон-ро қабул намуд. Кодекс асосҳои ҳуқуқии низоми андозбандӣ, тартиби муқаррар ва ситонидани андозҳо, ҳуқуқу ӯҳдадориҳои андозсупорандагон ва мақомоти андозро муайян кард. Ҳамзамон, бо Қарори Маҷлиси Олӣ №665 тартиби мавриди амал қарор гирифтани Кодекс тасдиқ шуда, муқаррар гардид, ки Кодекс аз 1 январи соли 1999 мавриди амал қарор дода шавад.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/Search/DocumentView?DocumentId=788
|title=Кодекси андози Ҷумҳурии Тоҷикистон
|website=mmih.adlia.tj
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=1998-11-12
|lang=tg
|accessdate=2026-08-03
}}&lt;/ref&gt;Қарори мавриди амал қарор додан:&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=5417
|title=Қарори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 12 ноябри соли 1998 №665 «Дар бораи тартиби мавриди амал қарор додани Кодекси андози Ҷумҳурии Тоҷикистон»
|website=mmih.adlia.tj
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=1998-11-12
|lang=tg
|accessdate=2026-08-03
}}&lt;/ref&gt;
* '''[[13 ноябр]]''' — Кодекси оилаи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 13 ноябри соли 1998. Кодекс муносибатҳои ҳуқуқии оилавӣ, ақди никоҳ, ҳуқуқу ӯҳдадориҳои ҳамсарону фарзандон ва дигар масъалаҳои ҳуқуқи оиларо ба танзим даровард.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=20805
|title=Кодекси оилаи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 13 ноябри соли 1998
|website=mmih.adlia.tj
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=1998-11-13
|lang=tg
|accessdate=2026-08-03
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе:РТСУ,2020. С. 108. &lt;/ref&gt;
* '''[[13 ноябр]]'''  – Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон Қарори «Дар бораи афви умумӣ»-ро қабул намуд. Санади мазкур дар доираи сиёсати таҳкими сулҳу ваҳдати миллӣ баъди анҷоми ҷанги шаҳрвандӣ қабул гардида, татбиқи чораҳои афв ва ҳамгироии иҷтимоии иштирокчиёни низои дохилиро пешбинӣ мекард. Дар ҳамон рӯз инчунин Қарор «Дар бораи тартиби татбиқи Қарори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон &quot;Дар бораи афви умумӣ&quot;», №706 қабул гардид, ки механизми иҷрои афвро муайян намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://ncz.tj/content/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%BB%D0%B8%D1%81%D0%B8-%D0%BE%D0%BB%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BE-%D0%B2%D1%81%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D0%B9-%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B8-0
|title=Постановление Маджлиси Оли Республики Таджикистан «О порядке применения Постановления Маджлиси Оли Республики Таджикистан &quot;О всеобщей амнистии&quot;»
|website=ncz.tj
|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=1998-11-13
|lang=ru
|accessdate=2026-08-03
}}&lt;/ref&gt;

== [[декабр]] [[1998]] == 
* [[23 декабр]] —  Роҳбари Иттиҳодияи нерӯҳои оппозитсиони тоҷик (ИНОТ) дар бораи барҳам додани урдугоҳҳо ва марказҳои тайёрии дастаҳои мусаллаҳи ИНОТ дар хориҷи кишвар расман эълон кард.&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 110. &lt;/ref&gt;

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

{{новбарӣ}} 
{{дарахти мақолаҳо|Соли 1998}}
{{сол-хурд}}
[[Гурӯҳ:Соли 1998]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои соли 1998]]</text>
      <sha1>h2mfja7mv8y42pd3gnatvuw1v32rlqe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482819</id>
      <parentid>1482818</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T04:34:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>иловаи [[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои солҳои 1990-ум]] бо ёрии [[Википедиа:HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1482819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7615" sha1="eeu1ledui1h16mv3e35x6tzl30z3fg5" xml:space="preserve">{{1990-2000}}{{Сол|1998}}
{{Новбарии сол|1998}}
{{Оғози сол|1998}}
 
== Рӯйдодҳо ==
== [[май]] [[1998]] == 
* '''[[23 май]]''' —  Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи бонкҳо ва фаъолияти бонкӣ», №648 қабул гардид. [[Қонун]] асосҳои ҳуқуқии фаъолияти бонкҳо, ташкил ва танзими низоми бонкии Ҷумҳурии Тоҷикистонро муайян намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mmih.adlia.tj/Search/DocumentView?DocumentId=210|title=Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 23 майи соли 1998 №648 «Дар бораи бонкҳо ва фаъолияти бонкӣ»|website=mmih.adlia.tj|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|date=1998-05-23|lang=tg|accessdate=2026-08-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nbt.tj/tj/about/legislation.php|title=Қонунгузории бонкӣ|website=www.nbt.tj|publisher=Бонки миллии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;История таджикского народа. Том VI. (Новейшая история). Душанбе:«Империал-Групп»,2011. С. 564.&lt;/ref&gt;

== [[сентябр]] [[1998]] == 
* [[22 сентябр]] — кушта шудани раиси зеркумиссиюни ҳуқуқии Комиссияи оштии миллии (КОМ) Тоҷикистон [[Отахон Латифӣ]] дар маркази шаҳри Душанбе.&lt;ref&gt;Усманов И.К. Миростроительство в Таджикистане. Душанбе:«Деваштич»,2006. С. 89. &lt;/ref&gt;
== [[ноябр]] [[1998]] == 
* [[7 ноябр]]  – Полковники шӯришгар Маҳмуд Худойбердиев бо гурӯҳи мусаллаҳи худ ба вилояти Суғд ҳамла намуд. Дар натиҷаи амалиёти мақомоти давлатӣ тартиботи конститутсионӣ барқарор гардида, шӯриш пахш карда шуд.

* '''[[12 ноябр]]''' – Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон Кодекси андози Ҷумҳурии Тоҷикистон-ро қабул намуд. Кодекс асосҳои ҳуқуқии низоми андозбандӣ, тартиби муқаррар ва ситонидани андозҳо, ҳуқуқу ӯҳдадориҳои андозсупорандагон ва мақомоти андозро муайян кард. Ҳамзамон, бо Қарори Маҷлиси Олӣ №665 тартиби мавриди амал қарор гирифтани Кодекс тасдиқ шуда, муқаррар гардид, ки Кодекс аз 1 январи соли 1999 мавриди амал қарор дода шавад.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/Search/DocumentView?DocumentId=788
|title=Кодекси андози Ҷумҳурии Тоҷикистон
|website=mmih.adlia.tj
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=1998-11-12
|lang=tg
|accessdate=2026-08-03
}}&lt;/ref&gt;Қарори мавриди амал қарор додан:&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=5417
|title=Қарори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 12 ноябри соли 1998 №665 «Дар бораи тартиби мавриди амал қарор додани Кодекси андози Ҷумҳурии Тоҷикистон»
|website=mmih.adlia.tj
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=1998-11-12
|lang=tg
|accessdate=2026-08-03
}}&lt;/ref&gt;
* '''[[13 ноябр]]''' — Кодекси оилаи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 13 ноябри соли 1998. Кодекс муносибатҳои ҳуқуқии оилавӣ, ақди никоҳ, ҳуқуқу ӯҳдадориҳои ҳамсарону фарзандон ва дигар масъалаҳои ҳуқуқи оиларо ба танзим даровард.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=20805
|title=Кодекси оилаи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 13 ноябри соли 1998
|website=mmih.adlia.tj
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=1998-11-13
|lang=tg
|accessdate=2026-08-03
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе:РТСУ,2020. С. 108. &lt;/ref&gt;
* '''[[13 ноябр]]'''  – Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон Қарори «Дар бораи афви умумӣ»-ро қабул намуд. Санади мазкур дар доираи сиёсати таҳкими сулҳу ваҳдати миллӣ баъди анҷоми ҷанги шаҳрвандӣ қабул гардида, татбиқи чораҳои афв ва ҳамгироии иҷтимоии иштирокчиёни низои дохилиро пешбинӣ мекард. Дар ҳамон рӯз инчунин Қарор «Дар бораи тартиби татбиқи Қарори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон &quot;Дар бораи афви умумӣ&quot;», №706 қабул гардид, ки механизми иҷрои афвро муайян намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://ncz.tj/content/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%BB%D0%B8%D1%81%D0%B8-%D0%BE%D0%BB%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BE-%D0%B2%D1%81%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D0%B9-%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B8-0
|title=Постановление Маджлиси Оли Республики Таджикистан «О порядке применения Постановления Маджлиси Оли Республики Таджикистан &quot;О всеобщей амнистии&quot;»
|website=ncz.tj
|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=1998-11-13
|lang=ru
|accessdate=2026-08-03
}}&lt;/ref&gt;

== [[декабр]] [[1998]] == 
* [[23 декабр]] —  Роҳбари Иттиҳодияи нерӯҳои оппозитсиони тоҷик (ИНОТ) дар бораи барҳам додани урдугоҳҳо ва марказҳои тайёрии дастаҳои мусаллаҳи ИНОТ дар хориҷи кишвар расман эълон кард.&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 110. &lt;/ref&gt;

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

{{новбарӣ}} 
{{дарахти мақолаҳо|Соли 1998}}
{{сол-хурд}}
[[Гурӯҳ:Соли 1998]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои соли 1998]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои солҳои 1990-ум]]</text>
      <sha1>eeu1ledui1h16mv3e35x6tzl30z3fg5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ноҳияи Ванҷ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8504</id>
    <revision>
      <id>1482796</id>
      <parentid>1482047</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T13:05:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1482796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="330678" sha1="h5tan5tp8cf0icjizcry5413zbc81ag" xml:space="preserve">{{ВМ
| Ранг1 = #A5D570
| Номи тоҷикӣ = 
| Номи аслӣ = Ноҳияи Ванҷ
| Нишон = 
| Парчам = 
| Бари нишон = 
| Бари парчам = 
| Тавсифи нишон = 
| Тавсифи парчам = 
| Кишвар = [[Тоҷикистон]]
| lat_dir = N
| lat_deg = 38
| lat_min = 22
| lat_sec = 23
| lon_dir = E
| lon_deg = 71
| lon_min = 27
| lon_sec = 19
| region = TJ
| type = District
| Дараҷа = 
| CoordScale = 
| Суруди миллӣ = 
| Мақом = Ноҳияи маъмурӣ
| Тобеъи = [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]]
| Шомили = 1 шаҳрак, 6 ҷамоат
| Пойтахт = [[Ванҷ (шаҳрак)|Ванҷ]]
| Шаҳри бузургтарин = 
| Шаҳрҳои бузургтарин = 
| Таъсис = [[29 май|29 маи]] [[1933]]
| Барҳамхӯрӣ = 
| Номҳои пешина = 
| Раис = Мардзода Одинашо Миршаб (аз 2022)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911|title=Указ Президента Республики Таджикистан от 1 декабря 2022 года №480 &quot;О назначении Мардзода О.М. председателем Ванчского района Горно-Бадахшанской автономной области&quot;|website=www.adlia.tj|accessdate=2023-01-04|archivedate=2024-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241209162237/http://adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911}}&lt;/ref&gt;
| Шакли роҳбарӣ = Раиси ноҳия
| Раис2 = 
| Шакли роҳбарӣ2 = 
| Раис3 = 
| Шакли роҳбарӣ3 = 
| ММД = 
| Соли ММД = 
| Ҷой аз рӯи ММД = 
| ММД ба сари аҳолӣ = 
| Ҷой аз рӯи ММД ба сари аҳолӣ = 
| Забон = 
| Забонҳо = [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забонҳои бадахшонӣ]] — [[Забони язғуломӣ|язғуломӣ]]
| Аҳолӣ = 35 400
| Соли барӯйхатгирӣ = 2024
| Фоиз аз аҳолӣ = 4,8
| Ҷой аз рӯи аҳолӣ = 
| Баҳодиҳии аҳолӣ = 
| Соли баҳодиҳӣ = 
| Зичӣ = 7,7
| Ҷой аз рӯи зичӣ = 
| Ҳайати миллӣ = [[тоҷик]]он
| Ҳайати динӣ = [[мусулмон]], [[суннӣ]], мазҳаби [[ҳанафӣ]]
| Масоҳат = 4430,5
| Фоиз аз масоҳат = 
| Ҷой аз рӯи масоҳат = 
| Баландии бештарин = 7495
| Баландии миёна = 3000
| Баландии камтарин = 
| Харита = Vanj District in Tajikistan.svg
| Андозаи харита = 
| Харита2 = 
| Минтақаи замонӣ = UTC+5
| Сарвожа = VA
| ISO = TJ.BK.VA
| Шиносаи ададӣ = 
| Шакли шиноса = 
| Шиносаи ададӣ2 = 
| Шакли шиноса2 = 
| Шиносаи ададӣ3 = 
| Шакли шиноса3 = 
| FIPS = 
| Коди телефон = +992 3551
| Нишонаи почта = 736300
| Домени интернет = tj
| Коди мошинҳо = 04 TJ
| Вебгоҳ = [[www.vanjiman.com]]
| Гурӯҳ дар Commons = Vanj District
| Эзоҳ = 
}}Ноҳияи Ванҷ (форсӣ: ناحیۀ ونج) – минтақаи таърихӣ ва яке аз ноҳияҳои [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]], воқеъ дар шимолу ғарби вилоят, дар шарқи [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]]. Масоҳаташ 4430,5 км² буда, тибқи омори соли 2024 аҳолияш 35 400 нафарро ташкил медиҳад (зичии аҳолӣ тақрибан 8 нафар дар 1 км²). Ҳамчун воҳиди расмии маъмурию ҳудудӣ 29 майи 1933 таъсис ёфтааст.&lt;ref name=&quot;ref1&quot;&gt;[https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1287410 Ванджский район] (рус.) // Словари и энциклопедии на Академике (нусхаи мақолаи Википедиаи русӣ, 2010). Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Маркази ноҳия шаҳраки Рохарв (форсӣ: راخرو) аст, ки расман шаҳраки Ванҷ ном дошта, дар харитаҳо низ чунин сабт мешавад, вале дар забони мардум то имрӯз бо номи бостонии худ – Рохарв ёд мегардад; шаҳрак 176 км шимолтар аз шаҳри [[Хоруғ]], дар канораи резишгоҳи рӯди Рохарвоб ба Ванҷоб ҷой дорад.&lt;ref name=&quot;ref1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref2&quot;&gt;Ванҷ. Маълумоти ҷуғрофӣ (порча аз китоби Ҳ. Пирумшоев «Ванҷи ман») // Торнамои Ванҷ (vanj.info). Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref3&quot;&gt;н. Ванҷ (www.vanj.tj) // Сомонаи расмии Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Тибқи анъанаи маҳаллӣ, тамоми рустоҳоеро, ки аз деҳаи Бунай болотар воқеъанд, ''«Ванҷи Боло»'' меноманд; водиҳои поёниро бошад, на ''«Ванҷи Поён»'', балки бо номҳои таърихии худашон – [[Язғулом]], Водхуд ва Пшихарв – ёд мекунанд.&lt;ref name=&quot;ref2&quot; /&gt; Дигар шӯроҳои русто, мисли Водхуд, Язғулом, Рованд ва Техарв, ки фарогири чандин деҳаанд, то кунун номҳои таърихии худро нигоҳ доштаанд. Шӯрои рустои Рохарв дар ҳоли ҳозир чун ҷамоати ба номи Маҳмадулло Абдуллоев&lt;ref name=&quot;ref4&quot;&gt;[https://khovar.tj/2025/06/peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-no-iyai-van-tolori-varzishiro-iftito-namudand/ Сарвари давлат Эмомалӣ Раҳмон дар ноҳияи Ванҷ толори варзиширо ифтитоҳ намуданд] // АМИТ «Ховар», 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; ва шӯрои рустои Жовид феълан дар шакли ҷамоати Ҷовидон номгузорӣ шудаанд.

Қабл аз вуруди [[Артиши Сурх]] ба Ванҷ ва истиқрори низоми шӯравӣ, маркази идории амлокдории Ванҷ дар шаҳраки Рохарв, дар ''«Қалъаи Ванҷ»'' ё ''«Қалъаи Рохарви Ванҷ»'' қарор дошт, ки ҳам қароргоҳи мири Ванҷ ва ҳам маҳалли будубоши гурӯҳаки маҳдуди сипоҳи [[Манғития|манғитиён]] будааст.&lt;ref name=&quot;ref5&quot;&gt;Мушкетов Д. И. Рохарв (Кала-и Ванч) // Известия Русского географического общества. — Т. 52. — 1916.&lt;/ref&gt;

Дарёҳои бузургтарини ноҳия – Ванҷоб, Язғулом ва Панҷ мебошанд. Ду соҳили дарёи Ванҷоб бо дарозии зиёда аз 100 км бахши умдаи ноҳияро ташкил медиҳад.

== Номшиносӣ ==
Дар сарчашмаҳои русӣ ва адабиёти даврони шӯравӣ номи ноҳия дар шаклҳои ''«Ванч»'' ва ''«Вандж»'' омадааст, ки гунаи русишудаи ҷойноми тоҷикии Ванҷ мебошад.&lt;ref name=&quot;ref3&quot; /&gt;

Дар боби решаи ин ном ақидаҳо мухталифанд. Донишманди тоҷик Гулшанӣ дар китобаш ''«Таърихи ҳумоюн»'', ки соли 1328 ҳиҷрии қамарӣ баробар бо 1910 милодӣ навиштааст, онро табдилёфтаи номи дарёи Панҷ шумурда, дар бораи диёри Ванҷ мегӯяд:

''«Қасабаи Ванҷ ба тарафи шарқии Дарвоз, ба таҳти ақабаи Боми Дунё воқеъ аст ва дар он ҷониб манбаи дарёи Омӯя ва Ҷайҳун ва онро Чашмаи Панҷ мегӯянд, аз қуллаи шомихи кӯҳи Боми Дунё набаъон менамоянд. Аз андак масофат, панҷ чашма ба як ҷо ҷамъ мешавад ва ғарбан ҷараён менамояд ва онро чашмаи Панҷ мегӯянд ва он қасабаро Ванҷ меноманд, ки он муҳаррафи Панҷ аст. Оби аввали наҳри Ҷайҳун ҳамин аст»''.&lt;ref name=&quot;ref6&quot;&gt;Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. — Душанбе, 2006. — С. 157.&lt;/ref&gt;

Тадқиқоти забоншиносии баъдина ин ривояти халқиро тасдиқ намекунад. Эроншиноси маъруф Д. И. Эделман дар пажӯҳиши бунёдии худ ''«Географические названия Памира»'' (''«Номҳои ҷуғрофии Помир»''), ки соли 1975 дар маҷмуаи ''«Страны и народы Востока»'' ба чоп расидааст, решаи вожаи ''«Ванҷ»''-ро мушаххасан шарҳ намедиҳад, балки онро номи аслии худи водӣ мешуморад, ки номи дарёи Ванҷов (Ванҷ + ''«об»'') низ аз он гирифта шудааст.&lt;ref name=&quot;ref7&quot;&gt;Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 41–62.&lt;/ref&gt; Тибқи мушоҳидаи ӯ, ҳамсоягони язғуломизабони ин водӣ онро на ''«Ванҷ»'', балки ''«Вавз»'' меноманд, ки ин худ далели дигаре бар куҳансолии эҳтимолии ин ном аст.&lt;ref name=&quot;ref7&quot; /&gt; Забони куҳани ванҷии аз байнрафта, ки сокинони маҳаллӣ то охири асри XIX бад-он сухан мегуфтанд, ''«ванҷивор»'' (vanǰivor)-аш меномиданд,&lt;ref name=&quot;ref8&quot;&gt;Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. — М.: Восточная литература, 2008. — С. 61–109.&lt;/ref&gt; вале дар адабиёти дастрас пажӯҳише, ки решаи номи ''«Ванҷ»''-ро аз вожаҳои ҳамин забон ба даст оварда бошад, ёфт нашуд. Дар маҷмуъ, Эделман хулоса мебарорад, ки аксари номҳои ҷуғрофии [[Помир|Помири]] Ғарбию Ҷанубӣ бо ёрии забонҳои имрӯза шарҳнопазиранд, ки ин аз бостонӣ будани онҳо гувоҳӣ дода, эҳтимоли тааллуқи баъзеи онҳоро ба забонҳои куҳани пешин (субстратӣ) нишон медиҳад.&lt;ref name=&quot;ref7&quot; /&gt;

Худи Д. И. Эделман дар ҳамин мақола сабаби ин дугонагии номро возеҳтар шарҳ дода, чунин овардааст:

''«Иногда различные названия одного и того же пункта отражают различные исторические обстоятельства. Так, населенный пункт — административный центр Ванча имеет два названия. Первое — официальное, значащееся на картах — «Ванч» является редакцией старого названия находившейся здесь когда-то крепости, которая именовалась просто Кала ('&lt;nowiki/&gt;'''qala'&lt;nowiki/&gt;''') 'крепость' или Кала-и Вандж 'Ванджская крепость'. Второе — название самого кишлака, которое до сих пор остается в обиходе у местного населения и жителей соседних долин — «Рохарв».»''

Тарҷума: ''«Баъзан номҳои мухталифи як маҳал вазъиятҳои гуногуни таърихиро инъикос менамоянд. Чунончи, маҳалли аҳолинишин — маркази маъмурии Ванҷ — ду ном дорад. Аввалин — номи расмӣ, ки дар харитаҳо зикр мешавад, — «Ванҷ» аст, ки таҳрирёфтаи номи қадимии қалъаест мебошад, ки замоне дар ин ҷо буд ва онро танҳо Қалъа ('&lt;nowiki/&gt;'''qala'&lt;nowiki/&gt;''') ё Қалъаи Ванҷ меномиданд. Дуюмин — номи худи русто аст, ки то ҳанӯз дар гуфтугӯи мардуми маҳаллӣ ва сокинони водиҳои ҳамҷавор боқӣ мондааст — «Рохарв».»''.&lt;ref name=&quot;ref9&quot;&gt;Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 42.&lt;/ref&gt;

Бино бар ин, то имрӯз дар илми забоншиносии эронӣ решашиносии қатъӣ ва ба таври васеъ пазируфташудаи вожаи ''«Ванҷ»'' пешниҳод нашудааст: ривояти Гулшанӣ дар боло намунаи анъанаи омиёна ва таърихии маҳаллист, на натиҷаи таҳлили илмии забонӣ. Коршиносон, ин номро қадимӣ мешуморанд ва эҳтимол медиҳанд, ки он ба давраи пеш аз паҳншавии забони тоҷикӣ дар ин минтақа тааллуқ дошта бошад, бидуни он ки то ба ҳол решаи дақиқи онро муайян созанд.

Донишманд, шоир ва луғатшиноси тоҷик Абдусамад Ҳайдаров дар ''«Фарҳанги тафсирии мухтасари луғоти шеваи ҷанубу шарқии забони тоҷикӣ»'' (2019) дар бораи вожаи ''«Ванҷ»'' маълумоти муфассали фарҳангшиносиро ҷамъбаст намудааст&lt;ref name=&quot;ref10&quot;&gt;Ҳайдаров А. Фарҳанги тафсирии мухтасари луғоти шеваи ҷанубу шарқии забони тоҷикӣ. — Душанбе: ЭР-Граф, 2019. — С. 14–17.&lt;/ref&gt;. Тибқи ин пажӯҳиш, дар фарҳангномаҳои классикии форсиву тоҷикӣ вожаи ''«ван»''/''«ванҷ»'' дар маъноҳои гуногун сабт шудааст: номи деҳае дар Насаф (муарраби ''«вана»'', тибқи ''«Фарҳанги Ананд Роҷ»''); шабеҳу монанд, меваи мағздор, ҷангали пурдарахт ва номи шаҳре (тибқи ''«Бурҳони қотеъ»''); аз забони ҳиндӣ (санскрит) ба маънои ''«ҷангал»'', ''«беша»'' (тибқи ''«Фарҳанги Нафисӣ»''); меваи ба зира монанд бо мағзак ва ташбеҳ (тибқи ''«Ғиёс-ул-луғот»''); ва ниҳоят – ''«гунҷишк»'' (тибқи ''«Туҳфат-ул-аҳбоб»'' ва ''«Фарҳанги Ҷаҳонгирӣ»''). Гурӯҳи дигари муҳаққиқон, аз ҷумла И. М. Стеблин-Каменский, А. З. Розенфелд, В. Томашек ва А. Д. Девонақулов, вожаи ''«ванҷ»''-ро аз ''«ван»'' ба маънои ''«бед»'' гирифташуда медонанд.&lt;ref name=&quot;ref10&quot; /&gt;

Ҳайдаров бо усули муқоисаи фарҳангномавӣ нишон медиҳад, ки маънои ''«гунҷишк»'' эҳтимолан натиҷаи хатои котибист: дар қадимтарин фарҳанги дастрас – ''«Луғати фурс»''-и Асадии Тӯсӣ (саҳ. 73) – барои ''«гунҷишк»'' на ''«ванҷ»'', балки ''«вунҷ»'' омадааст, ва азбаски дар хатти арабӣ навишти ин ду вожа якхела аст, ба андешаи муаллиф, дар фарҳангномаҳои баъдӣ ба ҷои ''«вунҷ»'' хатан ''«ванҷ»'' сабт гардидааст. Ин фарзияро ӯ бо далели дигар низ тақвият медиҳад: дар забони гуфтугӯии тоҷикӣ шаклҳои гуногуни калимаи ''«гунҷишк»'' – ''«вунҷишк»'', ''«бунҷишк»'', ''«гундишк»'' – ҳама пас аз ҳарфи аввал садоноки кӯтоҳи ''«у»''-ро мегиранд, на ''«а»''-ро. Аз ин муҳимтар, дар забони куҳани ванҷӣ худи вожаи ''«гунҷишк»'' тамоман калимаи дигаре буд – ''«курҷик»'' – монанди забони ҳамсояи имрӯзаи язғуломӣ (''«чуғак»'') ва шуғнонӣ (''«вудуч»''); агар водӣ ба номи ин парранда гузошта мешуд, мебоист ''«Курҷик»'' номида мешуд, на ''«Ванҷ»''.&lt;ref name=&quot;ref10&quot; /&gt; Ба ин тартиб, ба андешаи аксари муҳаққиқон, решаи бовариноктарини номи ''«Ванҷ»'' ҳамон вожаи ''«ван»'' ба маънои ''«бед»'' аст, ки дар забонҳои зиндаи имрӯзаи помирӣ низ боқӣ мондааст: шуғнонӣ ''«wank»'', бартангӣ ''«wanoch»'', рӯшонӣ ''«wanoj»'', орошорӣ ''«wanuj»''.&lt;ref name=&quot;ref10&quot; /&gt;

Дар баробари ин, дар байни мардуми маҳаллӣ фарзияи дигаре низ роиҷ аст, ки тибқи он вожаи ''«ванҷ»'' муродифи калимаи ''«ганҷ»'' (яъне ''«хазина»'') мебошад. Ҳайдаров ин фарзияро ба падидаи табдили овозҳои ''«в»''→''«г»''→''«к»'' дар лаҳҷаи маҳаллӣ пайванд медиҳад, ки намунаҳои он дар ҷуфти калимаҳои боқимондаи забони куҳани ванҷӣ, ки то имрӯз дар нутқи шифоҳии мардум ҳамроҳи муодилҳои тоҷикиашон истифода мешаванд (масалан, ''«сару мангал»'', ''«санди нозо»'', ''«кари шумук»'', ''«гарми тумухч»''), ба назар мерасад.&lt;ref name=&quot;ref10&quot; /&gt; Вожаи ''«ганҷ»'' то имрӯз дар нутқи мардуми Ванҷ серистеъмол буда, ҳатто баъзе хӯрокворӣ (мисли ширравған), меваҳо (мисли тут) ва анбори неъмат (''«ганҷур»'') бо ҳамин ном ёд мешаванд; ибораи қадимии ''«ванҷи ману ганҷи ман»'', ки зиёда аз ҳазор сол вирди забони мардум аст, низ, ба назари муаллиф, метавонад далели воқеии ин пайванди маъноӣ бошад.&lt;ref name=&quot;ref10&quot; /&gt;

Номи Ванҷ соли 2023 ба бузургтарин лозури Помир низ гузошта шуд: 31 июли соли 2023 бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии [[Тоҷикистон]] лозури Федченко расман Ванҷях номгузорӣ гардид.&lt;ref name=&quot;ref11&quot;&gt;[https://khovar.tj/rus/2024/06/lednik-vandzhyah-odin-iz-samyh-bolshih-lednikov-tadzhikistana-i-gornyh-sistem-mira/ Ледник Ванджях — один из самых больших ледников Таджикистана и горных систем мира] (рус.) // НИАТ «Ховар», 9 июни 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref12&quot;&gt;[https://rus.ozodi.org/a/32555126.html СМИ: крупнейший на Памире ледник Федченко переименован в «Ванджях»] (рус.) // Радиои Озодӣ, 20 августи 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

== Ҷойгоҳ ==
Ноҳияи Ванҷ бо сарзамини 4430,5 км² дар миёни қаторкӯҳҳои [[Дарвоз]] ва Язғулом воқеъ аст. Дар шимол бо [[Сангвор|ноҳияи Сангвор]] (Тавилдараи пешин), дар шарқ бо [[Мурғоб|ноҳияи Мурғоб]], дар ҷануб бо [[Рӯшон|ноҳияи Рӯшон]], дар ғарб бо ноҳияи Дарвози Тоҷикистон ва дар ҷанубу ғарб, аз тариқи рӯди [[Панҷ]], бо ноҳияи Дарвози вилояти [[Бадахшон|Бадахшони]] [[Афғонистон]] ҳаммарз мебошад.&lt;ref name=&quot;ref1&quot; /&gt; Марзи шарқии ноҳияро қаторкӯҳи Академияи илмҳо ташкил медиҳад.&lt;ref name=&quot;ref13&quot;&gt;Republic of Tajikistan, map showing administrative division as of January 1, 2004, «Tojikkoinot» Cartographic Press, Dushanbe.&lt;/ref&gt;

Аз шимолу шарқи ноҳия ба ҷанубу ғарби он рӯдҳои Ванҷ) ва Язғулом ҷорӣ мешаванд, ки ба рӯди Панҷ мерезанд. Сарзамини ноҳия ду водии нисбатан васеи Бадахшонро дар бар мегирад. Яке аз онҳо дараи рӯди Ванҷ аст, ки беш аз 150 км дарозо дорад ва аз лозурҳои Ҷамъияти ҷуғрофӣ, Хирсон ва Абдуқаҳҳор оғоз мегирад. Водии дигар дараи рӯди Язғулом аст, ки дар миёни қаторкӯҳҳои Язғулому Рӯшон ҷой гирифтааст. Ин ду водиро аз ҳамдигар қаторкӯҳи Ванҷ ҷудо мекунад.&lt;ref name=&quot;ref13&quot; /&gt; Баландии маҳал аз сатҳи дарё аз 1500 то 5000 метр мебошад.

Дар бораи сабаби номгузории қаторкӯҳҳои атрофи Ванҷ, Д. И. Эделман чунин таваҷҷуҳ медиҳад:

''«Названия хребтов в исконной топонимии не прослеживаются. Те наименования, которые мы видим сейчас на географических картах,— позднейшие. Они даны исследователями в основном по принципу смежности с той или иной долиной. Ванчский хребет отделяет Ванч от Язгулема, Язгулемский хребет — Язгулем от Рушана-Бартанга, Рушанский — долину Рушана от Гунта…»''

Тарҷума: ''«Номҳои қаторкӯҳҳо дар ҷойномҳоии аслӣ дида намешаванд. Номҳое, ки мо имрӯз дар харитаҳои ҷуғрофӣ мебинем, аз давраҳои баъдтаранд. Онҳоро муҳаққиқон асосан бар мабнои усули ҳамҷаворӣ бо ин ё он водӣ гузоштаанд. Қаторкӯҳи Ванҷ, Ванҷро аз Язғулом ҷудо мекунад, қаторкӯҳи Язғулом — Язғуломро аз Рӯшону Бартанг, қаторкӯҳи Рӯшон — водии Рӯшонро аз Ғунд…»''.&lt;ref name=&quot;ref1&quot; /&gt;

Дарёи Ванҷ (Ванҷоб) 103 км дарозӣ ва 2070 км² ҳавзаи обғундорӣ дорад. Он аз ҳамроҳшавии ду шохоб падид меояд: яке аз лозурҳои нишебии шимолии қаторкӯҳи Ванҷ сарчашма мегирад, дигаре бошад – аз нишебиҳои ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо. То резишгоҳи шохоби Кашолаях худи дарё номи Абдуқаҳҳорро дорад; танҳо пас аз ҳамроҳ шудан бо ин шохоб он ба номи Ванҷоб мубаддал мегардад. Сарфи миёнаи солонаи об дар резишгоҳи дарё 49,4 м³/с аст.&lt;ref name=&quot;ref14&quot;&gt;Ванч (рус.) // Большая советская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Тибқи мушоҳидаи мустақили Снесарев (1906), дарёи Ванҷ, ба сабаби бисёр ҷазираҳояш, дар баъзе ҷойҳо то ¾ верст (қариб 800 м) ва бештар паҳн мешавад, дар ҳоле ки дар танги дара паҳноияш танҳо тахминан 20 саҷин (қариб 43 м) аст; чуқурии он дар баъзе маконҳо то 1½ саҷин (қариб 3,2 м) мерасад, ҷараёнаш тезу тунд буда, ранги обаш лойолуди шириранг аст.&lt;ref name=&quot;ref2192&quot;&gt;Снесарев А. Е. Восточная Бухара (военно-географический очерк) // Сборник географических, топографических и статистических материалов по Азии. — Вып. LXXIX. — СПб.: Военная типография, 1906. — С. 19.&lt;/ref&gt; Дар мавсими пуроби дарё гузаргоҳ вуҷуд надорад ва убур танҳо тавассути пул ё гупсар сурат мегирад; дар маҷмуъ се пул мавҷуд буд — дар резишгоҳи дарё, дар канори деҳаи Рохарв (Қалъаи Ванҷ) ва дар канори Пойи Мазор.&lt;ref name=&quot;ref2192&quot; /&gt; Хилофи дарёҳои ҳамсоя, дарёи Ванҷ ҳатто дар зимистони сахт пурра ях намебандад, ва водии он назар ба водии дарёҳои ҳамсоя хеле васеътар аст.&lt;ref name=&quot;ref2192&quot; /&gt; Дарёи Язғулом 80 км тӯл кашида, масоҳати ҳавзаи он 1970 км²-ро ташкил медиҳад; қисми болоии он то ҳамроҳшавии дарёи Ракзов Мазордара номида мешавад, сарфи миёнаи об дар поёноби дарё 36,2 м³/с буда, ғизои дарёҳои ноҳия асосан барфию лозурист ва сермобтарин моҳ июл аст.&lt;ref name=&quot;ref1&quot; /&gt;

Тавсифи муфассали гидрографии дарёи Ванҷро низ капитан Кузнецов ҳанӯз соли 1892 сабт кардааст. Ба гуфтаи ӯ, дарё аз ду шохоб — оби-Кашолаях (аз рост) ва оби-Абдуқаҳҳор (аз чап) — сарчашма мегирад, ки худ аз лозурҳои Куҳи-Лазурӣ об мегиранд, ва номи муосири шохоби ''«Абдуқаҳҳор»'', ки ҳанӯз дар гуфтаи боло зикр омада буд, маҳз бо ҳамин навиштаи асри XIX мутобиқат мекунад:

''«Рѣка оби-Ванчъ, берущая начало двумя рѣками: правой оби-Кашалъ-Аякъ и лѣвой оби-Абдукогоръ изъ ледниковъ Куи-Лазырь, течетъ въ юго-западномъ направленіи въ большинствѣ случаевъ разливаясь на много рукавовъ и образуя массу острововъ–тугаевъ.»''

Тарҷума: ''«Дарёи оби-Ванҷ, ки аз ду рӯд — рости оби-Кашолаях ва чапи оби-Абдуқаҳҳор — аз лозурҳои Куҳи-Лозурӣ сарчашма мегирад, дар самти ҷанубу ғарбӣ ҷараён дошта, дар аксари ҳолат ба бисёр шохобчаҳо тақсим мешавад ва анбӯҳи ҷазираҳо — тӯғайҳоро ба вуҷуд меорад»''.&lt;ref name=&quot;ref15&quot;&gt;Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 32.&lt;/ref&gt; Кузнецов инчунин баландии рустоҳои соҳили дарёи Ванҷро аз сатҳи баҳр чен кардааст: аз резишгоҳи он ба Панҷ (5110 қадам) то рустоҳои Рохарв (6250 қадам), Бунай (6590 қадам), Техарв (7260 қадам), Старғ (7670 қадам) ва Ванван (8020 қадам); ва дар бораи қаторкӯҳи байни Ванҷу Язғулом, ки имрӯз бо номи қаторкӯҳи Ванҷ маъруф аст, чунин навиштааст:

''«Горный хребетъ, расположенный между рѣками Ванчъ и Язгулемъ, носитъ названіе Ванчскаго. Восточная его часть покрыта вѣчными снѣгами и ледниками, западная – скалистая. Растительности на немъ нѣтъ никакой.»''

Тарҷума: ''«Қаторкӯҳе, ки миёни дарёҳои Ванҷу Язғулом воқеъ аст, номи Ванҷро дорад. Қисми шарқии он бо барфу лозурҳои ҷовидона пӯшида аст, қисми ғарбӣ бошад — сахраист; дар он ҳеҷ гуна рустание вуҷуд надорад»''.&lt;ref name=&quot;ref1&quot; /&gt;

Ванҷ дар соҳили яке аз шохобҳои бузурги рости дарёи Панҷ (болооби [[Ому]]), ки бо номи Ванҷоб маъруф аст, ҷой гирифтааст. Масофа аз маркази ноҳия то шаҳри Хоруғ 176 км ва то шаҳри [[Душанбе]] 387 км аст.

Тавсифи аввалини илмии ҷуғрофии қаторкӯҳҳои иҳотакунандаи водии Ванҷ ба шарқшиноси рус А. А. Семёнов тааллуқ дорад, ки соли 1898 дар доираи экспедитсияи расмии граф А. А. Бобринский аз ин минтақа дидан карда буд. Ӯ дар китоби худ навиштааст:

''«Часть Дарваза по правую сторону Пянджа (Сѣверный Дарвазъ) занимаетъ западный склонъ Памирскаго плоскогорья: этотъ край изрѣзываютъ глубокими долинами рѣкъ: Пянджа и его притоковъ справа: Оби-Хингоу, Ванджа и Язгулина. Водораздѣломъ этихъ рѣкъ служатъ два высокихъ хребта: Дарвазскій, между рр. Оби-Хингоу и Ванджемъ, и Ванджскій,–между долинами Ванджа и Язгулина... Въ верховьяхъ Ванджа всѣ упомянутыя горныя цѣпи сходятся въ одинъ узелъ и сливаются съ Памирами.»''

Тарҷума: ''«Қисми Дарвоз, ки дар канори рости Панҷ ҷойгир аст (Дарвози Шимолӣ), нишеби ғарбии баландсаҳрои Помирро фаро мегирад: ин канораро водиҳои амиқи дарёҳо буридаанд – Панҷ ва шохобҳои рости он: Оби-Хингов, Ванҷ ва Язғулом. Марзи обҷудокунии ин дарёҳоро ду қаторкӯҳи баланд ташкил медиҳанд: Дарвоз – миёни рӯдҳои Оби-Хингову Ванҷ, ва Ванҷ – миёни водиҳои Ванҷу Язғулом... Дар болооби Ванҷ ҳамаи ин қаторкӯҳҳои зикршуда ба як гиреҳ мепайванданд ва бо Помир мепайванданд»''.&lt;ref name=&quot;ref16&quot;&gt;Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 6.&lt;/ref&gt;

Дар ҳамин гиреҳи кӯҳӣ, ки қаторкӯҳҳои Ванҷу Дарвоз бо Помир мепайванданд, Семёнов ағбаи баландеро ба қайд гирифтааст, ки ба болооби Ванҷ мебарад: ''«Въ этомъ горномъ узлѣ лежить на высотѣ свыше 15 тыс. футовъ надъ уровнемъ моря перевалъ Сытаргй въ долину р. Вандж, или Ванча»'' – тарҷума: ''«Дар ҳамин гиреҳи кӯҳӣ, дар баландии зиёда аз 15 ҳазор фут аз сатҳи баҳр, ағбаи Сытаргӣ ба водии дарёи Вандж (Ванҷ) ҷойгир аст»''.&lt;ref name=&quot;ref17&quot;&gt;Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 7.&lt;/ref&gt;

Тавсифи муфассали роҳҳои дастрасӣ ба водии Ванҷ дар охири асри XIX ба қалами капитан Н. Юхновский, узви экспедитсияи ҳудудии соли 1893, тааллуқ дорад, ки барои таҳқиқи қитъаи камомӯхтаи сарҳад аз дарёи Ванҷ то истеҳкоми Керкӣ, дар тӯли рӯдҳои Панҷу Ому фиристода шуда буд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot;&gt;Юхновский И. Нѣсколько словъ объ условіяхъ жизни въ горахъ Дарваза и въ долинѣ рѣки Ванча // Туркестанские Ведомости. — 1894. — № 65. — С. 64–65.&lt;/ref&gt; Тибқи гузориши ӯ, роҳи аз Қалъаи Хумб то Рохар (Қалъаи Ванҷ) дар тӯли соҳили дарёи Панҷ бо василаи карнизҳо мегузашт, ки паҳноияшон аз ¾ то 1½ арш буда, баъзан аз болои нишебиҳои мулоим ва баъзан аз болои қаторкӯҳҳои амудӣ мегузаштанд; дар баъзе ҷойҳо карнизҳои сунъӣ — аз бревнои чӯбини дар шикофи сангҳо ҷойгузошташуда, бо шохчаву замин пӯшонидашуда — сохта мешуданд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Ин роҳ, гарчанде дар давоми сол умуман кушода буд, вале аз сабаби фаромадани обхезиҳои кӯҳӣ ё харсанг метавонист вайрон гардад ва то таъмир қатъ шавад; дар мавсими зимистон, дар натиҷаи яхбандӣ ва боришот, ҳаракат дар ин роҳ хеле мушкил мегардид.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt;

Мавзеи Қалъаи Ванҷ (Рохар), ки Юхновский онро тавсиф кардааст, тахминан дар масофаи 6 версти (қариб 6,4 км) аз ҷои ҳамроҳшавии дарёи Ванҷ ба Панҷ ҷойгир буд; водии Ванҷ назар ба дараи танги Панҷ хеле васеътар буда, дорои заминҳои назарраси корам буд ва аз ин рӯ, назар ба дигар минтақаҳои Дарвоз, зичии аҳолии он бештар буд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Дар Рохар се роҳ ба ҳам мепайвастанд: аз ғарб — аз Қалъаи Хумб; аз шимол — аз ағбаи «Аба-и-Ситарги», ки эҳтимол ҳамон ағбаест, ки А. А. Семёнов онро бо номи «Сытаргй» ёд кардааст (ниг. боло); ва аз ҷанубу шарқ — аз Рӯшону [[Шуғнон]], ки ин роҳи охир хеле душвор буд ва барои расидан ба Рохар аз он тариқ, мусофир бояд дарёи Панҷро бо «гупсар» (шино бо пӯсти боди пуркардашудаи буз) убур мекард.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt;

=== Лозурҳо ва қуллаҳо ===
Болооби дараи Ванҷ, ки дар он ҷо рӯд номи Абдуқаҳҳор (Абдукагор)-ро дорад, аз калонтарин марказҳои лозурии Помир ба шумор меравад. Бузургтарин лозури ҳавзаи рӯди Ванҷ лозури Ҷамъияти ҷуғрофӣ мебошад, ки дар маҳалли пайвастшавии қаторкӯҳҳои Академияи илмҳо ва Дарвоз ҷой гирифта, дарозиаш 24,2 км ва масоҳаташ 64,4 км² аст. Ин лозур соли 1882 кашф гардида, соли 1928 ба шарафи Ҷамъияти ҷуғрофии [[Русия]] номгузорӣ шудааст.&lt;ref name=&quot;ref18&quot;&gt;[https://rgo.ru/activity/redaction/news/lednik-geograficheskogo-obshchestva-na-pamire-taet/ Ледник Географического общества на Памире тает] (рус.) // Сомонаи расмии Ҷамъияти ҷуғрофии Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Дар ҳавзаи Абдуқаҳҳор, дар нишебии ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо, лозури Хирс (дар адабиёти илмии русӣ – Медвежий) воқеъ аст, ки бо ҳаракатҳои даврии ногаҳонии худ (сёрҷ) дар ҷаҳон шуҳрат дорад. Дарозии лозури Хирс 15,8 км ва масоҳаташ 25,3 км² аст; ҳавзаи барфии он дар баландии беш аз 5500 м бо ҳавзаи лозури Ванҷях (Федченко) муштарак буда, забонаи борику дарози он бо яхшораи (ледопад) 900-метра аз ҳавзаи ғизогирии фирнӣ ба дараи чуқур, то баландии 2900 м, фуруд меояд.&lt;ref name=&quot;ref19&quot;&gt;Медвежий ледник // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.&lt;/ref&gt; Забонаи ин лозур дар зарфи чанд моҳ то 2 км ба поёни дара пеш рафта, маҷрои дарёи Абдуқаҳҳорро мебандад ва кӯли лозурӣ ба вуҷуд меоварад, ки шикофта шудани он ба обхезиҳои харобиовар дар водии Ванҷ оварда мерасонад. Чунин ҳаракатҳо дар солҳои 1916, 1937, 1951, 1963, 1973, 1989, 2001 ва 2011 ба қайд гирифта шудаанд.&lt;ref name=&quot;ref20&quot;&gt;[https://www.silkadv.com/en/content/lednik-medvezhiy-v-hrebte-akademii-nauk Ледник Медвежий в хребте Академии Наук] (рус.) // Silk Road Adventures. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Ҳангоми ҳаракати соли 1963 лозур қариб 1,75 км пеш рафта, дараи Абдуқаҳҳорро баст ва дар он сол ду маротиба (19 июн ва 3 июл) обхезиҳои лозурӣ рӯй доданд. Соли 1973 садди яхине бо паҳноии тақрибан ним километр ва баландии саду панҷоҳ метр дараро банд карда, дар паси он кӯле бо чуқурии то 110 метр пайдо шуд; 19 июни соли 1973, вақте ки дар кӯл 27 млн м³ об ҷамъ омада буд, рахнашавии он ба амал омад.&lt;ref name=&quot;ref21&quot;&gt;[https://glaciallakes.narod.ru/articles/articl_other/3-1.htm Виноградов Ю. Б. Сведения о прорывах озёр, подпруженных ледниками] (рус.). Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Дар қисмати шарқии қаторкӯҳи Язғулом, дар марзи ҷанубу шарқии ноҳия, қуллаи Истиқлол (то соли 2006 – қуллаи Революция; 6940 м) – чорумин қуллаи баланди Тоҷикистон қомат афрохтааст. Дар домани шимолии он лозури бузурги Федченко – дарозтарин лозури кӯҳии ҷаҳон берун аз минтақаҳои қутбӣ (77 км) оғоз меёбад.&lt;ref name=&quot;ref22&quot;&gt;[http://wiki.risk.ru/index.php/%D0%9F%D0%B8%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D0%B8 Пик Революции] (рус.) // Wiki.risk.ru. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Ин лозур, ки соли 1878 онро Василий Ошанин кашф карда, ба шарафи табиатшинос Алексей Федченко номгузорӣ намуда буд, аз 31 июли соли 2023 бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон расман Ванҷях ном дорад.&lt;ref name=&quot;ref11&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref12&quot; /&gt; Паҳноии миёнаи лозур 2 км ва ҳадди аксараш 5 км буда, ғафсии ях то 1 км ва ҳаҷми он ҳамроҳ бо шохобҳояш 144 км³ мерасад; лозур аз баландии 6200 м оғоз ёфта, забонааш то баландии 2909 м фуруд меояд ва дар силсилаи он 100 лозури хурду бузург, аз ҷумла 26 шохоби бевосита, ба ҳам пайвастаанд. Дар канори чапи лозур, дар баландии 4169 м, 7 августи соли 1933 истгоҳи гидрометеорологӣ кушода шуда буд, ки то соли 1995 бефосила кор кард ва соли 2004 дар доираи лоиҳаи байналмилалӣ дар он ҷо истгоҳи худкор насб гардид. Бар асари гармшавии иқлим лозур танҳо дар садаи XX дар танаи асосии худ тақрибан 15 км³ ях – даҳяки массаи худро – аз даст додааст.&lt;ref name=&quot;ref11&quot; /&gt;

Тибқи баррасиҳои лозуршиносии охирин, масоҳати умумии лозури Ванҷях (Федченко) тақрибан 700 км² арзёбӣ мешавад ва ҳаҷми умумии яхи он, бар пояи ченкунии ғафсии қабати ях, 123,4 ± 28 км³ ҳисоб карда шудааст.&lt;ref name=&quot;ref23&quot;&gt;[https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-glaciology/article/evolution-of-fedchenko-glacier-in-the-pamir-tajikistan-during-the-past-eight-decades/0F2F382BD7954575E28B20128B7825E2 The evolution of Fedchenko glacier in the Pamir, Tajikistan, during the past eight decades] (англ.) // Journal of Glaciology. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Дар тӯли 93 соли мушоҳидаи илмӣ (1928-2021), суръати миёнаи тағйири баландии сатҳи лозур ба −0,46 метр дар сол расидааст, ҳарчанд дар ду фосилаи алоҳида – солҳои 1958-1980 ва 2010-2021 – коҳиши баландии забонаи лозур ду баробар аз меъёри дарозмуддат тезтар будааст.&lt;ref name=&quot;ref24&quot;&gt;[https://eartharxiv.org/repository/view/7474/ Multi-temporal elevation changes of Fedchenko Glacier, Tajikistan, from 1928 to 2021] (англ.) // EarthArXiv / Journal of Glaciology, 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Ченкуниҳои GNSS ва тасвирбардории радарии TanDEM-X нишон медиҳанд, ки мувозинати ҷирмии лозур аз −0,27 ± 0,05 метри муодили обӣ дар сол барои давраи 2000-2011 то −0,51 ± 0,04 метр дар сол барои давраи 2011-2016 бадтар шудааст, яъне суръати обшавии лозур дар даҳсолаи охир тақрибан ду баробар афзудааст.&lt;ref name=&quot;ref25&quot;&gt;Lambrecht A., Mayer C., Wendt A., Floricioiu D., Völksen C. Elevation change of Fedchenko Glacier, Pamir Mountains, from GNSS field measurements and TanDEM-X elevation models, with a focus on the upper glacier // Journal of Glaciology.&lt;/ref&gt; Бо вуҷуди ин, азбаски забонаи лозур бо қабати ғафси хоку сангреза пӯшида аст, масоҳати намоёни он тайи даҳсолаҳо танҳо 1,4 фоиз тағйир ёфта, дар ҳоле ки ҳаҷми аслии яхи он коҳиши назаррас – тақрибан 5 км³ дар тӯли ҳашт даҳсола – доштааст.&lt;ref name=&quot;ref23&quot; /&gt; Тибқи маълумоти барномаи UNEP GRID-Arendal, забонаи лозур аз соли 1933 инҷониб зиёда аз 1 километр ба ақиб нишастааст ва аз соли 1980 инҷониб тақрибан 50 метр паст шудааст.&lt;ref name=&quot;ref26&quot;&gt;[https://www.grida.no/resources/5274 Shrinking of Fedchenko Glacier in the Pamirs of Tajikistan] (англ.) // UNEP GRID-Arendal. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Пажӯҳиши соли 2026 дар маҷаллаи ''«Remote Sensing»'' доир ба ҳавзаи лозурии дарёи Вахш, ки низоми лозурии Ванҷях (Федченко)-ро низ фаро мегирад, нишон дод, ки масоҳати умумии лозурҳои ин ҳавза аз 4440,9 км² дар соли 2000 то 4087,1 км² дар соли 2018 коҳиш ёфта, барои соли 2025 тахминан 3955,2 км² пешбинӣ мешавад; яъне тайи солҳои 2000-2025 масоҳати умумии лозурҳо 485,7 км² (10,94 фоиз) кам шуда, коҳиши миёнаи солона ба 19,43 км² мерасад.&lt;ref name=&quot;ref27&quot;&gt;[https://www.mdpi.com/2072-4292/18/9/1436 Changes in Glaciers of the Vakhsh River Basin, Tajikistan Under Global Climate Change] (англ.) // Remote Sensing, ҷ. 18, № 9, мақолаи 1436, 2026.&lt;/ref&gt;

Қисмати шарқии кӯҳистони ноҳия, аз ҷумла шарқи қаторкӯҳи Ванҷ ва минтақаи лозури Федченко, ба ҳудуди Боғи миллии Тоҷикистон дохил мешавад, ки соли 1992 таъсис ёфтааст ва моҳи июни соли 2013 таҳти унвони ''«Боғи миллии Тоҷикистон (кӯҳҳои Помир)»'' ба Феҳристи мероси умумиҷаҳонии [[ЮНЕСКО]] шомил гардид.&lt;ref name=&quot;ref28&quot;&gt;[https://news.un.org/ru/story/2013/06/1224271 Таджикский национальный парк «Горы Памира» включён в список Всемирного наследия ЮНЕСКО] (рус.) // Маркази ахбори СММ, июни 2013. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref29&quot;&gt;[https://medt.tj/ru/tourism/tourism/1424-tajikskiy-natsionalniy-park-obekt-vsemirnogo-naslediya-unesco Таджикский национальный парк — объект Всемирного наследия ЮНЕСКО] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20260119142923/https://www.medt.tj/ru/tourism/tourism/1424-tajikskiy-natsionalniy-park-obekt-vsemirnogo-naslediya-unesco |date=2026-01-19 }} (рус.) // Вазорати рушди иқтисод ва савдои Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Тибқи тавсифи ҳарбӣ-ҷуғрофии подполковник А. Е. Снесарев (1906), қаторкӯҳи Ванҷу Язғулом, ки водиҳои Ванҷу Язғуломро аз ҳам ҷудо мекунад, аз наздикии лозури Федченко сар мешавад ва бо теғаҳои баланду сангин ва танг то дарёи Панҷ бо шебҳои тунд қатъ мегардад; дарозии он 130-140 верст (тахминан 138-149 км) ва баландии миёнааш 17-18 ҳазор фут (тахминан 5180-5490 м) арзёбӣ шудааст.&lt;ref name=&quot;ref2192&quot; /&gt; Шумораи ағбаҳои ин қаторкӯҳ хеле кам аст; аз миёни онҳо ағбаи Гушхон (тахминан 14 500 фут — қариб 4420 м) серистифодатарин ба шумор мерафт, гарчанде убури он низ душвориҳои зиёд дошт: аспро якчанд маротиба бояд аз пушт фуроварданд ва вақти хунуктарини рӯзро барои гузаштан интихоб мекарданд, то барф вазни аспро нигоҳ дошта тавонад.&lt;ref name=&quot;ref2192&quot; /&gt;

=== Заминҷунбӣ ===
Ноҳияи Ванҷ дар яке аз минтақаҳои аз ҷиҳати геологӣ мураккабтарин ва аз нигоҳи сейсмикӣ фаъолтарини Осиёи Марказӣ ҷой дорад&lt;ref name=&quot;ref186&quot;&gt;[https://academic.oup.com/gji/article/240/3/2125/7984515 Identifying geological structures in the Pamir region using non-subsampled shearlet transform and gravity gradient tensor] // Geophysical Journal International, Oxford Academic. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref187&quot;&gt;[https://www.mdpi.com/2072-4292/16/24/4771 Present-Day Tectonic Deformation Characteristics of the Northeastern Pamir Margin Constrained by InSAR and GPS Observations] // Remote Sensing (MDPI). Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;, ки ин пеш аз ҳама ба бархӯрди амиқи қитъаҳои литосфераии Ҳиндустон ва Авруосиё вобаста аст. Дар натиҷаи ин бархӯрд блоки Помир дар давоми кайнозои дер тақрибан 280–300 километр ба самти шимол рондашуда, деформатсияи бузурги тектоникиро дар зерминтақаи Ванҷу Язғулом ба вуҷуд овардааст&lt;ref name=&quot;ref188&quot;&gt;[https://www.frontiersin.org/journals/earth-science/articles/10.3389/feart.2022.967529/full Two kinematic transformations of the Pamir salient since the Mid-Cenozoic: Constraints from multi-timescale deformation analysis] // Frontiers in Earth Science. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;. Деформатсияи сатҳии минтақа асосан тавассути шикастагии калони Дарвоз-Қарокӯл ва системаи шикастагиҳои дохилиқаторкӯҳии транстенсионӣ идора мешавад&lt;ref name=&quot;ref189&quot;&gt;[https://pubs.geoscienceworld.org/gsa/geosphere/article/6/4/444/132380/Major-intracontinental-strike-slip-faults-and Major intracontinental strike-slip faults and contrasts in lithospheric strength] // Geosphere, GeoScienceWorld. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;, дар ҳоле ки заминҷунбиҳои чуқурии миёна дар зери минтақа бо равандҳои деламинатсия ва кандашавии (breaking-off) порчаи литосфераи Ҳиндукуш алоқаманд дониста мешаванд&lt;ref name=&quot;ref190&quot;&gt;[https://refubium.fu-berlin.de/bitstream/handle/fub188/1258/Thesis_Kufner_Sofia.pdf Lithospheric structure and seismotectonic setting of the Hindu Kush, the Tajik-Afghan basin and the western Pamir from analysis] // Refubium, Freie Universität Berlin. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;.

==== Заминҷунбии 2 январи соли 2010 ====
Субҳи рӯзи шанбе, 2 январи соли 2010 (соати 07:15 бо вақти маҳаллӣ), дар шарқи Тоҷикистон заминларзае бо бузургии тахминан 5,3–5,4 ба вуқӯъ пайваст. Эпицентри он тақрибан 14 километр шимолтар аз маркази ноҳияи Ванҷ, дар координатаҳои 38,247° арзи шимолӣ ва 71,495° тӯли шарқӣ ҷойгир буд, гипоцентраш бошад дар умқи тақрибан 47 километр қарор дошт&lt;ref name=&quot;ref191&quot;&gt;[https://reliefweb.int/disaster/eq-2010-000001-tjk Tajikistan: Earthquake - Jan 2010] // ReliefWeb. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;. Заминларза ба 23 деҳа дар ду ҷамоати ноҳия — ҷамоати ба номи Маҳмадулло Абдуллоев (собиқ Ванҷ) ва ҷамоати Язғулом — хисороти ҷиддӣ расонд&lt;ref name=&quot;ref192&quot;&gt;[https://reliefweb.int/report/tajikistan/react-situation-report-no1-earthquake-vanj-district-gbao-province-tajikistan REACT Situation Report No.1: Earthquake in Vanj District, GBAO Province, Tajikistan] // REACT / ReliefWeb. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref193&quot;&gt;[https://reliefweb.int/report/tajikistan/tajikistan-vanj-earthquake-situation-report-2 Tajikistan Vanj Earthquake Situation Report #2] // ReliefWeb. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;.

Тибқи гузоришҳои ибтидоии созмонҳои байналмилалӣ, офат ба 958 хоҷагӣ таъсир расонд; шумораи хонаҳои комилан харобшуда, ки дар рӯзҳои аввал 98 адад арзёбӣ шуда буд, дар натиҷаи давоми таконҳои пасозилзилавӣ то 140–162 адад афзоиш ёфт&lt;ref name=&quot;ref194&quot;&gt;[https://www.ozodi.org/a/1920743.html Дар Ванҷ 98 манзил пурра тахриб шудааст] // Радиои Озодӣ. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref195&quot;&gt;[https://reliefweb.int/report/tajikistan/tajikistan-vanj-earthquake-situation-report-3 Tajikistan Vanj Earthquake Situation Report #3] // ReliefWeb. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;. Дар маҷмӯъ, беш аз 1050 бино — аз ҷумла манзилҳои зист, се мактаб, тақрибан 30 бинои маъмуриву иҷтимоӣ, дармонгоҳи ноҳия ва бинои нозироти андоз — қисман ё пурра хароб гардиданд&lt;ref name=&quot;ref196&quot;&gt;[https://www.ozodi.org/a/1920560.html Хисороти заминларзаи шадид дар Ванҷ] // Радиои Озодӣ. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref193&quot; /&gt;. Аз 1134 то беш аз 20 000 нафар сокинон ба таври мустақим ё ғайримустақим зарар диданд; ҳамзамон, ин офат талафоти ҷонии марговар дар пай надошт ва танҳо 2 нафар ҷароҳат бардоштанд&lt;ref name=&quot;ref197&quot;&gt;[[:ru:Землетрясение_в_Таджикистане_(2010)|Землетрясение в Таджикистане (2010)]] // Википедия (рус.). Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;. Зарари молиявӣ тахминан 1,5 миллион доллари амрикоӣ (тақрибан 16,2 миллион сомонӣ) арзёбӣ гардид&lt;ref name=&quot;ref197&quot; /&gt;.

Дар асари таконҳо беш аз 2,5 километр хатҳои интиқоли барқ ва алоқа канда шуда, 13 сутуни барқӣ шикастанд, ки дар натиҷа маркази Ванҷ, Роғ ва Гишхун бидуни нерӯи барқ ва алоқаи телефонӣ монданд&lt;ref name=&quot;ref197&quot; /&gt;. Сармои шадиди зимистон (то −24 °C дар шаб) вазъиятро боз ҳам мушкилтар гардонд; мардум аз тарси фурӯрезии минбаъдаи биноҳо шабҳои аввалро дар ҳавои кушод, дар хаймаҳо ва биноҳои камосебдида гузарониданд&lt;ref name=&quot;ref194&quot; /&gt;. Дар моҳҳои баъдина силсилаи тӯлонии таконҳои пасозилзилавӣ идома ёфт&lt;ref name=&quot;ref198&quot;&gt;[https://www.ozodi.org/a/1922938.html Рӯйдодҳои ҳафта дар оинаи матбуот] // Радиои Озодӣ. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;. Дар вокуниш ба офат, Ҳукумати Тоҷикистон, Кумитаи ҳолатҳои фавқулодда ва созмонҳои байналмилалӣ — аз ҷумла Федератсияи байналмилалии Салиби Сурх ва Ҳилоли Аҳмар (IFRC), барномаи REACT ва Ташкилоти Ҷамъиятии Мададгори Мудофиа — амалиёти кумаки башардӯстонаро оғоз карданд, ки то 5 майи ҳамон сол идома ёфт&lt;ref name=&quot;ref192&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref199&quot;&gt;[https://khovar.tj/2010/01/ba-zarardidagoni-zaminlarzai-van-1206-k-1262-mak-az-t-1206-mm/ Ба зарардидагони заминларзаи Ванҷ кӯмак аз ТҶММ] // АМИТ «Ховар». Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;.

==== Хатарҳои дуюмдараҷа: сангрезиш ва ярч ====
Ба сабаби топографияи шадидан кӯҳистонии ноҳия, заминҷунбиҳо аксар вақт боиси сангрезиш мегарданд, ки ягона шоҳроҳи нақлиётии минтақа — шоҳроҳи Душанбе–Хоруғ — ро масдуд месозад. Ҳангоми таконҳои пасозилзилавии 6 январи соли 2010, сангрезише 3 километр қисмати шоҳроҳро дар километри 481-ум пӯшонд&lt;ref name=&quot;ref200&quot;&gt;[https://khovar.tj/2010/01/kumitai-1202-olat-1202-oi-fav-1178-ulodda-tajyor-nest/ Кумитаи ҳолатҳои фавқулодда тайёр нест] // АМИТ «Ховар». Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref201&quot;&gt;[https://www.khf.tj/node/4686 КҲФ: Заминларза ва резиши санг дар кишвар. Талафоти ҷонӣ ва хисороти дигар нест] // Кумитаи ҳолатҳои фавқулодда ва мудофиаи гражданӣ. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;. Мутахассисон ин хатарро бо фоҷиаи ярчи [[Ярчи Ҳоит|Ҳоит]] (10 июли соли 1949, заминларзаи бо бузургии 7,4–7,5), ки боиси марги тақрибан 7200 нафар гардида буд, муқоиса мекунанд&lt;ref name=&quot;ref202&quot;&gt;[[:en:1949_Khait_earthquake|1949 Khait earthquake]] // Wikipedia (англ.). Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;.

==== Ҳодисаҳои сейсмикии баъдина (2015–2023) ====
Рӯзи 7 декабри соли 2015, заминларзае бо бузургии 7,2, ки маркази он дар наздикии кӯли [[Сарез]] ҷойгир буд, дар километрҳои 452 ва 462-юми шоҳроҳи Душанбе–Хоруғ дар ҳудуди ноҳияи Ванҷ сангрезиши марговар ба вуҷуд овард, ки дар натиҷаи он як ронанда ҳалок ва якчанд мошини боркаш хароб гардид&lt;ref name=&quot;ref203&quot;&gt;[https://khovar.tj/2015/12/van-barrasii-o-ibat-oi-ofati-tabi-dar-voh-r-bo-ramazon-ra-imzoda/ Ванҷ: Баррасии оқибатҳои офати табиӣ дар вохӯрӣ бо Рамазон Раҳимзода] // АМИТ «Ховар». Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;. Рӯзҳои 9 ва 21 марти соли 2023, ду заминларзаи дигар — яке бо бузургии 5,7 бо марказаш дар ҳудуди Боғи миллии Тоҷикистон ва дигаре бо бузургии 6,5 дар [[Ҳиндукуш|Ҳиндукуши]] Афғонистон — таконҳои шадидро дар саросари Помири Ғарбӣ, аз ҷумла дар ноҳияи Ванҷ, ба вуҷуд оварданд&lt;ref name=&quot;ref204&quot;&gt;[https://www.aa.com.tr/ru/%D0%BC%D0%B8%D1%80/%D0%B2-%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D1%88%D0%BB%D0%BE-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%80%D1%8F%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B9-5-7/2840674 В Таджикистане произошло землетрясение магнитудой 5,7] // Anadolu Ajansı. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref205&quot;&gt;[[:ru:Землетрясение_в_Бадахшане_(2023)|Землетрясение в Бадахшане (2023)]] // Википедия (рус.). Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;.

==== Осебпазирии инфрасохтор ва чораҳои паст кардани хавф ====
Таҳлилҳо нишон медиҳанд, ки қисми зиёди биноҳои харобшуда дар заминҷунбии соли 2010 хонаҳои анъанавии гилину похсагин буданд, ки аз нигоҳи муҳандисии сейсмикӣ муқовимати паст дошта, камарбандҳои оҳану бетонӣ надоранд&lt;ref name=&quot;ref197&quot; /&gt;. Барои паст кардани хавфи минбаъда, Ҳукумати Тоҷикистон барномаҳои кӯчонидани аҳолиро аз минтақаҳои хатарноки экзогенӣ амалӣ месозад&lt;ref name=&quot;ref197&quot; /&gt;.

== Иқлим ==
Иқлими ноҳияи Ванҷ қораӣ (континентӣ) аст; тобистонаш гарми бебориш, зимистонаш сарди камбарф; ҳарорати миёна дар моҳи июл 20-24 °C, дар январ аз −12 °C то −20 °C. Мизони борандагии солона 200-300 миллиметр аст. Баландиҳои 4000-5500 м марғзоранд, аз он болотар – тундраи кӯҳист. Дар баландкӯҳҳо иқлим ба куллӣ дигар аст: дар минтақаи лозури Ванҷях ҳарорати миёнаи моҳонаи ҳаво ҳатто дар моҳҳои июн-сентябр ҳамагӣ +1,6 °C буда, миқдори солонаи боришот дар он ҷо ба 1192 мм мерасад, ки 99 дарсади он ба шакли барф меборад.&lt;ref name=&quot;ref11&quot; /&gt;

=== Таснифи иқлимӣ ва механизмҳои ташаккулёбандаи он ===
Тибқи таснифи байналмилалии иқлимшиносии Кёппен-Гейгер (Köppen-Geiger), иқлими қисми асосии водиҳои поёнии ноҳияи Ванҷ ба гурӯҳи Dsa – ''«иқлими қораии мӯътадил бо тобистони гарму хушк»'' – мансуб дониста мешавад.&lt;ref name=&quot;ref32&quot;&gt;[[:en:Vanj_District|Vanj]] (англ.) // Wikipedia, the Free Encyclopedia. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Ин рамз се хусусияти бунёдиро ифода мекунад: ҳарфи D нишон медиҳад, ки ҳарорати миёнаи сардтарин моҳи сол аз −3 °C поёнтар аст ва барф дар зимистон қабати устувор ташкил медиҳад, дар ҳоле ки гармтарин моҳ аз 10 °C болотар аст; ҳарфи s далолат мекунад, ки боришоти моҳи хушктарини тобистон ба маротиб камтар аз боришоти моҳи сербориштарини зимистону баҳор аст; ҳарфи a нишон медиҳад, ки ҳарорати миёнаи гармтарин моҳи сол аз 22 °C зиёдтар аст. Ин таснифот танҳо то баландиҳои тақрибан 2000-2500 метр эътибори комил дорад; бо боло рафтан аз ин сатҳ, иқлим ба категорияҳои сардтару намноки Dsb ва Dsc мегузарад, дар баландиҳои беш аз 3500-4000 метр ба категорияи E (иқлими тундраи кӯҳӣ) ва дар минтақаи лозурҳо, аз ҷумла дар ҳавзаи Ванҷях, ба категорияи EF (иқлими яхбандии доимӣ) табдил меёбад.&lt;ref name=&quot;ref33&quot;&gt;Outlook on climate change adaptation in the Central Asian mountains (англ.) // Carpathian Convention. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Иқлими ноҳия натиҷаи таъсири мутақобилаи се механизми асосии атмосферист. Дар фасли зимистон (аз ноябр то март) минтақа таҳти таъсири канораи ҷанубу ғарбии Антитсиклони Сибирӣ қарор мегирад, ки массаҳои ҳавоии сарду хушкро ба водиҳои Помир ворид карда, ҳавои софи вале шадидан сарди зимистонаро ба вуҷуд меорад.&lt;ref name=&quot;ref34&quot;&gt;Рамочная модель управления экологическими и социальными охранными мерами (РМУЭСОМ) (рус.) // ECDP.TJ. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Дар охири зимистону фасли баҳор, силсилабодҳои ғарбӣ (Westerlies), ки аз уқёнуси Атлантик ва баҳри Миёназамин ҷараён мегиранд, манбаи асосии намӣ ва боришот мебошанд; вақте ин сиклонҳо ба қаторкӯҳҳои баланди Ванҷу Язғулом бармехӯранд, раванди боришоти орографӣ (кӯҳсоз) рӯй медиҳад, ки боиси резиши миқдори зиёди борону барф мегардад. Дар моҳҳои июлу август бошад, гармшавии шадиди сатҳи замин дар биёбонҳои Афғонистону Эрон боиси пайдоиши минтақаҳои фишори паст мегардад, ки массаҳои ҳавоии тропикии хушкро ба минтақа ворид карда, равандҳои абрсозиро бозмедоранд ва давраи хушксолии тобистонаро фаро меоранд. Бо сабаби парокандагии шабакаи истгоҳҳои обуҳавосанҷӣ дар кӯҳистони Помир, таҳлили дақиқи микроиқлимҳои алоҳида – ҳатто бо истифода аз пойгоҳҳои додаҳои глобалӣ ба монанди MERRA-2 – то ҳанӯз кори мураккабе боқӣ мемонад.&lt;ref name=&quot;ref35&quot;&gt;[https://www.nature.com/articles/s41598-025-86366-4 Modeling of historical and future changes in temperature and precipitation in the Panj River Basin in Central Asia under the CMIP5 RCP and CMIP6 SSP scenarios] (англ.) // PMC. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

=== Низоми ҳарорат ===
Маълумоти мушаххаси истгоҳҳои метеорологии маҳаллӣ манзараи дақиқтари низоми ҳароратиро пешкаш мекунанд. Тибқи таҳлили илмии соли 2024, ки бар асоси мушоҳидаҳои истгоҳи обуҳавосанҷии Хумроғӣ (воқеъ дар ҳавзаи болооби рӯди Ванҷ) анҷом дода шудааст, ҳарорати миёнаи солона дар ин минтақа тақрибан ба +9,9 °C баробар аст.&lt;ref name=&quot;ref36&quot;&gt;[https://www.mdpi.com/2072-4292/16/10/1730 Murodov, M.; Li, L.; Safarov, M.; Lv, M.; Murodov, A.; Gulakhmadov, A.; Khusrav, K.; Qiu, Y. A Comprehensive Examination of the Medvezhiy Glacier\\\'s Surges in West Pamir (1968–2023)] (англ.) // Remote Sensing. — 2024. — Ҷ. 16, № 10. — Мақолаи 1730. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Гармтарин моҳи сол июл буда, ҳарорати миёнаи он ба +23,0 °C мерасад,&lt;ref name=&quot;ref36&quot; /&gt; баъзе манбаъҳои дигар ҳарорати миёнаи июлро дар маркази ноҳия то +25 °C арзёбӣ мекунанд.&lt;ref name=&quot;ref32&quot; /&gt; Тибқи маълумоти сомонаҳои обуҳавосанҷии оммавӣ, дар давоми рӯзҳои гарми тобистон (масалан, дар охири июлу аввали август) ҳарорати нимирӯзӣ метавонад ба таври муназзам то +27...+32 °C боло равад.&lt;ref name=&quot;ref37&quot;&gt;[https://www.gismeteo.ru/weather-vanch-336641/ Погода в Ванче сегодня] (рус.) // Gismeteo. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Сардтарин моҳи сол январ аст, ки тибқи маълумоти истгоҳи Хумроғӣ ҳарорати миёнааш аз −4,9 то −5,0 °C-ро ташкил медиҳад.&lt;ref name=&quot;ref36&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref32&quot; /&gt; Ин рақам аз тавсифи умумии дар боло овардашуда (аз −12 то −20 °C), ки маъмулан дар сарчашмаҳои донишномавӣ дар бораи маркази ноҳия дода мешавад, фарқи назаррас дорад; чунин ба назар мерасад, ки ин тафовут на ихтилофи асл, балки натиҷаи фарқи мавқеи чен ва усули ҳисоб бошад – рақами дуюм эҳтимолан ба ҳарорати шабонаи ниҳоии сардтарин рӯзҳо ё ба минтақаҳои баландтари ноҳия дахл дорад, дар ҳоле ки рақами якум ҳарорати миёнаи моҳонаро дар як истгоҳи мушаххас инъикос мекунад. Муҳимтарин хусусияти ин иқлим амплитудаи миёнаи солонаи ҳарорат аст, ки ба 27,9 °C мерасад ва гувоҳи равшани набудани таъсири мӯътадилкунандаи баҳрҳо мебошад.&lt;ref name=&quot;ref36&quot; /&gt;

Ҳароратҳои фавқулода низ ба қайд гирифта шудаанд: тибқи як ҳуҷҷати арзёбии экологию иҷтимоӣ, дар моҳи июли соли 2013 ҳарорати ҳаво дар ноҳия то +36,6 °C расидааст, дар ҳоле ки дар моҳи январи соли 2012 пасттарин ҳарорати мутлақ −20,5 °C ба қайд гирифта шуд;&lt;ref name=&quot;ref34&quot; /&gt; тафовути миёни ин ду нишондиҳанда – беш аз 57 дараҷа – худ далели равшани шиддати иқлими қораии кӯҳистонии ноҳия аст.

Бо ҳар 100 метр болоравии баландӣ, ҳарорати ҳаво, тибқи қонунияти умумии физикаи атмосфера, ба ҳисоби миёна 0,6 °C коҳиш меёбад; маҳз ҳамин градиенти амудӣ сабаб мешавад, ки дар ҳоле ки дар маркази ноҳия тобистон гармои то 30 дараҷа ҳукмфармост, дар баландиҳои болои 4000 метр шароити наздик ба зимистон боқӣ мемонад. Дар минтақаи лозури Ванҷях, тавре ки дар боло зикр гардид, ҳарорати миёнаи моҳонаи ҳаво ҳатто дар моҳҳои июн-сентябр ҳамагӣ +1,6 °C-ро ташкил медиҳад, ки шабнаму яхбандии шабонаро дар он ҷо ҳатто дар авҷи тобистон табиӣ мегардонад.

=== Боришот ва намнокии ҳаво ===
Тақсимоти боришот дар ноҳияи Ванҷ, мисли ҳарорат, ба таври шадид вобаста ба баландӣ тағйир меёбад. Тибқи маълумоти истгоҳи Хумроғӣ, боришоти миёнаи солона дар ҳавзаи болооби рӯди Ванҷ ба 341 мм мерасад,&lt;ref name=&quot;ref36&quot; /&gt; дар ҳоле ки дар қисматҳои поёнии водӣ ин рақам ба 200-300 мм наздик аст (ниг. боло), ва дар баъзе минтақаҳои миёнакӯҳ, тибқи баъзе сарчашмаҳо, то 626 мм низ мерасад.&lt;ref name=&quot;ref32&quot; /&gt; Хусусияти муҳимтарин на ҳаҷми умумии боришот, балки тақсимоти бениҳоят нобаробари он дар тӯли сол аст: моҳи сербориштарин март буда, ба ҳисоби миёна 64 мм боришот дорад ва бо обшавии ҳамзамони барфҳои кӯҳӣ сатҳи оби Ванҷобу Язғуломро кескин боло мебарад; моҳи хушктарин бошад, август аст, ки миқдори боришот дар он ҳамагӣ ба 1 мм мерасад.&lt;ref name=&quot;ref36&quot; /&gt; Тафовути 63-миллиметра миёни ин ду моҳ нишондиҳандаи равшани хушксолии мутлақи тобистона мебошад.&lt;ref name=&quot;ref36&quot; /&gt;

Намнокии нисбии ҳаво низ ба ҳамин ритми мавсимӣ пайравӣ мекунад: дар авҷи тобистон он метавонад то 18-24 фоиз коҳиш ёбад,&lt;ref name=&quot;ref38&quot;&gt;Погода в Ванче (Таджикистан) (рус.) // JSPRAV.ru. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; ки боиси бухоршавии босуръати намӣ аз сатҳи хоку баргу набот гардида, эҳтиёҷи кишоварзиро ба обёрии сунъӣ хеле меафзояд. Дар муқобил, дар минтақаи баландкӯҳии лозури Ванҷях, тавре ки дар боло омад, миқдори солонаи боришот ба 1192 мм мерасад, ки 99 дарсади он ба шакли барф меборад – рақаме, ки таъсири орографии (кӯҳсози) қаторкӯҳҳои Ванҷу Академияи илмҳоро ба таври возеҳ нишон медиҳад: ҳангоме ки массаҳои ҳавоии намнок ба ин деворҳои азим бармехӯранд, ба боло ҳаракат карда, сард мешаванд ва намии худро дар шакли боришоти шадид дар минтақаҳои баландтар мепартоянд, дар ҳоле ки водиҳои поёнӣ дар ''«сояи боришот»'' боқӣ мемонанд.

Хоки водиҳо ҷигарӣ ва чаманзорӣ (чимтолӣ); хоки кӯҳҳо ва нишебиҳои онҳо даштӣ ва марғзору баландкӯҳ, ҷо-ҷо регзор аст. Аксари хокҳо серсанганд.

Дар водиҳо набототи даштӣ, дар кӯҳҳо ва доманаи онҳо дарахтони бед, арча, сафедор, буттаҳои ангат, зирк, бушол, настаран; дар баландии 2000-4000 м камол, юған, торон, ревоҷ (чукрӣ), куруш, фарк, курт, бодом, жағн, тӯс (буруҷ) ва ғайра мерӯянд. Дар водии Ванҷ дарахтони мевадор, аз қабили тут, зардолу, себ, чормағз хеле фаровонанд ва ҳосили хуб медиҳанд.

Аз ҳайвоноти ваҳшӣ паланг, хирс, гург, шағол, рӯбоҳ, оҳу, суғур, заргӯш, аз парандагон гунҷишк, ғулба, кабки реза, кабки дарӣ (ҳилол), кафтар, боз, ғалевоз, уқоб ва ғайра вомехӯранд.

=== Минтақабандии амудии эко-иқлимӣ ===
Бо сабаби тафовути шадиди баландӣ – аз 1500 метр дар қисматҳои поёнии водӣ то беш аз 6000 метр дар қуллаҳо – иқлими ноҳияи Ванҷ якранг нест, балки аз занҷираи пайдарпайи минтақаҳои эко-иқлимӣ иборат аст, ки ҳар кадоме шароити хоси гармову намнокӣ ва набототу ҳайвоноти мувофиқи худро доранд.

Дар баландии 1500-2000 метр, дар водиҳои Ванҷу Водхуд, иқлим гармтарину мусоидтарин аст; маҳз дар ҳамин минтақа, тавре ки дар боло зикр шуд, дарахтони меваовар – тут, зардолу, себу чормағз – ҳосили фаровон медиҳанд. Аз баландии 2000 то 4000 метр иқлим сардтар мешавад ва набототи дарахтии гармидӯст ҷои худро ба буттаву гиёҳҳои тобовар ба хушкии тобистона медиҳад; маҳз ҳамин минтақа, тибқи таҳқиқоти экологии барномаҳои ҷаҳонии ҳифзи табиати Осиёи Марказӣ, макони зисти намудҳои нодири эндемикӣ – аз ҷумла гиёҳи [*Nepeta badachschanica]* ва шабпараки нодири кӯҳӣ [*Parnassius autocrator]* – маҳсуб мешавад.&lt;ref name=&quot;ref39&quot;&gt;[https://portals.iucn.org/library/node/48972 World Heritage thematic study for Central Asia] (англ.) // IUCN Portals. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Дар баландии 4000-5500 метр, дар минтақаи тундраи кӯҳӣ ва марғзорҳои алпӣ, набототи дарахтӣ комилан аз байн меравад ва танҳо гиёҳҳои пастқад, ушна ва сангфаш (лишайник) боқӣ мемонанд; фаунаи ин минтақа – аз ҷумла паланг, хирс, суғур ва кабки дарӣ (ҳилол) – бештар дар фасли тобистон ба ин баландиҳо мебарояд ва бо фарорасии зимистон ба минтақаҳои поёнии гармтар муҳоҷирати амудӣ мекунад.&lt;ref name=&quot;ref39&quot; /&gt; Ниҳоят, аз баландии 5500 метр боло, дар минтақаи нивалӣ-лозурӣ, олами яхбандии доимӣ оғоз мешавад, ки ба иқлими қутбҳои Замин монандӣ дорад ва манбаи асосии ғизогирии лозурҳои бузурги ноҳия, аз ҷумла лозури Ванҷях, ба шумор меравад.

=== Хатарҳои гидрометеорологӣ ва мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим ===
Иқлими шадидан қораии ноҳияи Ванҷ, ки бо боришоти пуршиддати баҳорӣ ва хушксолиҳои шадиди тобистона тавсиф мешавад, минтақаро ба яке аз осебпазиртарин ноҳияҳо аз лиҳози хатарҳои гидрометеорологӣ дар тамоми ҳавзаи рӯди Панҷ табдил додааст.&lt;ref name=&quot;ref40&quot;&gt;Climate Change Vulnerability Assessment Republic of Tajikistan: Building Climate Resilience in the Pyanj River Basin (англ.) // Climate Investment Funds (CIF). Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Ду омили асосии иқлимӣ сабабгори аксари сел ва обхезиҳо мебошанд. Аввал, вақте ки боришоти шадиди баҳорӣ бо баландшавии ногаҳонии ҳарорат ҳамроҳ мешавад, барфҳои нишебиҳои кӯҳӣ босуръат об шуда, заминро аз ҳад зиёд сернам мекунанд ва ба лағжиши қабатҳои замин ва фаромадани селҳои лойқадор оварда мерасонанд.&lt;ref name=&quot;ref36&quot; /&gt; Дуюм, ҳангоме ки ҳарорати нимирӯзии тобистона ба атрофи +30 °C мерасад, суръати обшавии лозурҳо ба ҳадди аксар расида, метавонад боиси обхезиҳои ногаҳонии кӯлҳои лозурӣ гардад,&lt;ref name=&quot;ref38&quot; /&gt; падидае, ки, тавре ки дар бахши ''«Лозурҳо ва қуллаҳо»'' зикр гардид, дар мисоли лозури Хирс борҳо ба амал омадааст.

Тибқи арзёбии осебпазирии иқлимӣ, ки дар доираи лоиҳаи минтақавии ''«Ташаккули устувории иқлимӣ дар ҳавзаи дарёи Панҷ»'' анҷом дода шудааст, деҳаҳои ноҳияи Ванҷ, аз ҷумла дар ҷамоатҳои Водхуду Язғулом, дар қатори минтақаҳои дорои хатари миёна ва баланди зарар аз сел ва обхезӣ гурӯҳбандӣ шудаанд.&lt;ref name=&quot;ref40&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref41&quot;&gt;[https://www.adb.org/projects/45354-002/main 45354-002: Building Climate Resilience in the Pyanj River Basin] (англ.) // Asian Development Bank. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Барои коҳиш додани ин осебпазирӣ, дар доираи лоиҳаҳои байналмилалии мутобиқшавӣ ба иқлим, дар ҳудуди ҷамоати Водхуд корҳои мустаҳкамкунии соҳили рӯди Ванҷоб ва барқарорсозии лӯлаҳои оби полезӣ анҷом дода шудаанд, ки ҳадафи онҳо ҳифзи заминҳои кишоварзӣ аз сел ва кафолати таъминоти об дар давраҳои хушксолии шадид мебошад.&lt;ref name=&quot;ref40&quot; /&gt; Ин гуна тадбирҳои инфрасохторӣ, дар якҷоягӣ бо гузариш ба неруи барқи хурди обӣ (ниг. бахши ''«Энергетика»'') ва вобастагии иқтисоди хонаводаҳо ба муҳоҷирати меҳнатӣ (ниг. бахши ''«Муҳоҷирати меҳнатӣ»''), нишондиҳандаи равшани он мебошанд, ки иқлими шадиди кӯҳистонӣ на танҳо омили табиӣ, балки муайянкунандаи асосии тарзи зиндагӣ ва рушди иҷтимоию иқтисодии ноҳияи Ванҷ боқӣ мемонад.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!'''Ҷадвали 1. Хулосаи нишондиҳандаҳои иқлимии ноҳияи Ванҷ'''&lt;ref name=&quot;ref36&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref32&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref34&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref37&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref38&quot; /&gt;
|-
|'''Нишондиҳанда'''
|'''Қимат'''
|'''Тавзеҳ'''
|-
|Ҳарорати миёнаи солона
| +9,9 °C
|Истгоҳи Хумроғӣ
|-
|Ҳарорати миёнаи июл (гармтарин моҳ)
| +23,0...+25,0 °C
|Хумроғӣ / маркази ноҳия
|-
|Ҳарорати миёнаи январ (сардтарин моҳ)
|−4,9...−5,0 °C
|Истгоҳи Хумроғӣ
|-
|Амплитудаи миёнаи солонаи ҳарорат
|27,9 °C
|Нишондиҳандаи иқлими қораӣ
|-
|Максимуми мутлақ (рекорд)
| +36,6 °C
|Июли соли 2013
|-
|Минимуми мутлақ (рекорд)
|−20,5 °C
|Январи соли 2012
|-
|Боришоти солона (Хумроғӣ)
|341 мм
|Ҳавзаи болооби рӯди Ванҷ
|-
|Моҳи сербориштарин
|64 мм
|Март
|-
|Моҳи хушктарин
|1 мм
|Август
|-
|Намнокии нисбии ҳаво дар тобистон
|18-24 %
|–
|}
Тавсифи иқлимии асри XIX низ ба хусусиятҳои дар боло зикршуда мувофиқат мекунад: тибқи мушоҳидаи Юхновский (1894), водии Ванҷ, дар муқоиса бо дигар қисматҳои Дарвоз, аз лиҳози иқлимӣ фарқ дошта, азбаски бештар ба бодҳои шимолӣ кушода буд, зимистони он бо сахтии бештар тавсиф мешуд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Бо вуҷуди ин, тибқи гуфтаи сокинони маҳаллӣ, ки Юхновский овардааст, миқдори барфу борон он қадар зиёд набуд ва алоқаи роҳ дар тӯли дарёи Ванҷ одатан дар давоми сол қатъ намешуд; танҳо дар мавридҳои нодир, дар натиҷаи тӯфони барфӣ, роҳ аз 4 то 10 рӯз дар як сол баста мешуд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt;

== Таърих ==
Ванҷ таърихи чандинҳазорсола дорад, ки осори таърихии он то ҳол пойбарҷоянд, аммо касе аз донишмандони таърих ва бостоншиносони тоҷик ба пажӯҳиши ҷиддии ин ганҷинаи таърих домани ҳиммат барназадааст. Сағонаҳо ва дахмаҳои Ванҷ худ далели ошкори таърихи чандҳазорсолаи ин куҳанбуманд. Бо ин ҳама, таърихи навини водӣ дар осори муаррихони тоҷик – мақолаи академик [[Раҳим Масов]] ''«Оид ба таърихи водии Ванҷ»'' ва китобҳои профессор [[Ҳайдаршо Пирумшоев]] – мавриди баррасии махсус қарор гирифтааст.&lt;ref name=&quot;ref42&quot;&gt;Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. — Душанбе, 1999. — № 4. — С. 20–30.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref2&quot; /&gt;

Сарнавишти таърихии Ванҷ аз дигар мавзеъҳои тоҷикнишини Бухорои Шарқӣ ва ғарби Бадахшон чандон фарқе надошт. Фоҷиаҳое, ки дар ин ё он гардиши таърихӣ, мисли ҳуҷуми муғулҳо, темуриён ва тозиши дигар қабилаҳои кӯчии туркнажод ва хунрезиҳои ваҳшиёна дар давраи парокандагии феодалӣ рух доданд, бар ин сарзамин бетаъсир набуданд. Тоҷиконе, ки зери таъқибу фишори аҷнабиён қарор гирифта буданд, барои ҳифзи ҷони худ ба тагнои ин дараҳои дастнорас, ба каронаҳои рӯдҳои кӯҳӣ паноҳ бурданд ва ба ҷойҳои дурдасте кӯчиданд, ки сокинони маҳаллӣ дар он солиёни дароз бо кӯшишу ранҷи сахт қитъаҳои хурди заминро барои кишт созгор мекарданд.

Далели мустақими мардумшиносии ин падидаи муҳоҷират аз ҷониби шарқшиноси рус А. А. Семёнов, ки соли 1898 дар доираи экспедитсияи расмии граф А. А. Бобринский ба кӯҳҳои Зарафшону [[Қаротегин|Қаротегину]] Дарвоз сафар карда буд, сабт гардидааст:

''«Обитатели долины Ванджа говорили, что ихъ долина заселена недавно, лѣтъ сто тому назадъ, выходцами съ Хингоба. Это переселеніе, замѣтимъ, на Вандж съ Хингоба продолжается, вѣроятно, и до сихъ поръ: намъ здѣсь приходилось встрѣчать много туземцевъ, которые родились въ долинѣ Хингоба и недавно переселились на Ванджъ. Туземцы Дарваза по Пянджу передавали, что ихъ отцы заселили правый берегъ рѣки, когда лѣвый былъ занятъ, и пришли сюда изъ долины Хингоба, туда же переселились съ Ях-Су.»''

Тарҷума: ''«Сокинони водии Ванҷ мегуфтанд, ки водии онҳо на чандон пеш, тахминан сад сол қабл, аз ҷониби муҳоҷирони аз Хингов омада маскун шудааст. Ин муҳоҷират, бояд қайд кард, аз Хингов ба Ванҷ, эҳтимол, то ба имрӯз низ идома дорад: мо дар ин ҷо бисёр сокинонеро вохӯрдем, ки худашон дар водии Хингов таваллуд шуда, ба наздикӣ ба Ванҷ кӯчида буданд. Сокинони бумии Дарвоз дар соҳили Панҷ нақл мекарданд, ки падарони онҳо соҳили рости дарёро – вақте ки соҳили чап аллакай ишғол шуда буд – маскун сохтаанд ва ба ин ҷо аз водии Хингов омада буданд, ки худ пеш аз он аз Ях-Су ба он ҷо кӯчида буд»''.&lt;ref name=&quot;ref43&quot;&gt;Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 20.&lt;/ref&gt; Ин маълумоти мардумшиносӣ, ҳарчанд бар асоси ривояти шифоҳии сокинон дар охири асри XIX сабт шуда ва набояд ҳамчун санади мутлақи таърихӣ пазируфта шавад, бо ин ҳама, бо тасвири умумии дар боло овардашуда – ки водиро паноҳгоҳи гурезагони кӯҳистонӣ аз минтақаҳои гуногун меҳисобад – ҳамоҳангии комил дорад. Дар бораи таърихи куҳантари Ванҷ ҳанӯз манбаъи мувассақе ба даст нарасидааст. Аммо аз таҳқиқоти донишмандони руси тоинқилобӣ ва муҳаққиқони аҳди шӯравӣ бармеояд, ки Ванҷ қариб то охири асрҳои миёна истиқлоли худро нигоҳ медошт. Ин назарро донишманди маъруф, мутахассиси таърихи Бухорои Шарқӣ ва Бадахшон Б. Искандаров чунин баён кардааст:&lt;ref name=&quot;ref44&quot;&gt;Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1–2. — Душанбе, 1962–1963.&lt;/ref&gt;

Аз мулкҳои қаламрави Дарвоз сокинони Ванҷ нисбатан мустақилияти воқеъиро соҳиб буданд. Ин ноҳияро кӯҳҳои баланд иҳота мекунанд ва он аз шоҳроҳи пайвандгоҳи мулкҳои кишвар дар канор, дар наздикиҳои доманаи лозури Федченко ҷой дорад. Аз ин ҷиҳат мулки номбурда барои аҷнабиён дастнорас буд. Ба ин нигоҳ накарда, хонҳои [[Қӯқанд]] дар охири асри XVIII - ибтидои XIX борҳо барои ғасбу тобеъ намуданаш кӯшиш ба харҷ додаанд, вале ҳама талафоту харҷашон беҳуда анҷом ёфтааст.

Ванҷ дар замони истилои муғулон ва салтанати [[Темуриён]], [[Шайбониён]] ва [[Аштархониён]] ба таври расмӣ ҷузъи қаламрави онҳо шинохта мешуд, аммо амалан мустақил буд. Ин вазъиятро метавон дар замони ташаккули давлатдории Қӯқанд (авохири асри 18 - нимаи якуми асри 19) низ мушоҳида кард. Мувофиқи маълумоти маъхазҳо, Ванҷ то замони эътироф кардани ҳукумати шоҳи Дарвоз Исмоил (1845-1863) истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар замони ҳукмронии шоҳони вопасини Дарвоз (1863-1877) Ванҷ бахше аз қаламрави он ҳисоб меёфт. Баъд аз пайвастани Ванҷ ба Дарвоз иқтидори ҳокимони Дарвоз афзоиши чашмгире дошт, зеро бо ҳамроҳ шудани паҳлавонони ҳузарби ванҷӣ ба сафи лашкари Исмоилшоҳ имконоти ҷангии ӯ бамаротиб афзуд. Дар бораи муносибати мураккаби Ванҷ бо ҳокимони марказии Дарвоз, ки байни итоат ва муқовимат дар навасон буд, шаҳодати арзишманди дигаре аз офицери Штаби Генералии Русия, капитан А. Кузнецов боқӣ мондааст, ки соли 1892 ба таври пажӯҳиши ҳарбӣ аз Дарвоз дидан кардааст. Тибқи гузориши ӯ, гоҳе Шоҳони Дарвоз маҷбур мешуданд бар зидди бекҳои саркаши Ванҷ лашкар бифиристанд:

''«Тѣмъ не менѣе этимъ переваломъ во время оно Дарвозскіе Ша посылали войска съ артиллеріей въ Ванчъ на усмиреніе непокорныхъ бековъ, которые портили по Пянджу дорогу и занимали оборонительно тѣснины этой рѣки.»''

Тарҷума: ''«Бо ин ҳама, тавассути ҳамин ағба буд, ки замоне Шоҳони Дарвоз лашкар бо тӯпхона ба Ванҷ мефиристоданд, барои ба итоат овардани бекҳои саркаше, ки роҳи канори Панҷро вайрон мекарданд ва тангноҳои ин дарёро ба таври мудофиавӣ ишғол менамуданд»''.&lt;ref name=&quot;ref45&quot;&gt;Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 12–13.&lt;/ref&gt; Мисоли дигари ин рӯҳияи истиқлолхоҳонаи Ванҷ дар хотираи мардумӣ низ маҳфуз мондааст: тибқи иттилои Кузнецов, тахминан 120 сол пеш аз боздиди ӯ, яъне дар замони Шоҳ Иброҳими Дарвоз, ҳокими Ванҷ — Шабосхон — бо роҳи ағбаи Кашолаях ба Сариқул барои ғорати қирғизҳо лашкар кашида буд:

''«Послѣдній разъ этимъ переваломъ ходилъ управитель Ванча Шабосъ-ханъ въ Сары-Колъ грабить киргизъ. Это было 120 лѣтъ тому назадъ во время Дарвозскаго Ша-Ибрагима.»''

Тарҷума: ''«Бори охирин аз ҳамин ағба ҳокими Ванҷ, Шоҳаббосхон барои ғорати қирғизҳо ба Сариқул гузашта буд. Ин ҳодиса 120 сол пеш, дар замони Шоҳи Дарвоз Иброҳим, рӯй дода буд»''.&lt;ref name=&quot;ref46&quot;&gt;Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 21–22.&lt;/ref&gt;

Тибқи ривояти маҳаллӣ, ки муаррихон Р. Масов ва Ҳ. Пирумшоев дар асари бунёдии худ ''«Файзи истиқлол дар &quot;Боми ҷаҳон&quot;»'' сабт кардаанд, дар деҳаи Кулумбаи Боло то ба имрӯз нишонаҳои коркарди тилло боқӣ мондаанд, ки гӯё дар замони истилои муғулон навкарони Чингизхон мардуми маҳаллиро маҷбуран ба ин фаъолият сафарбар карда буданд.&lt;ref name=&quot;ref47&quot;&gt;Масов Р. М., Пирумшоев Ҳ. Файзи истиқлол дар «Боми ҷаҳон». — Душанбе: Дониш, 2011. — 412 с. — ISBN 978-99947-2-004-0. — С. 362–363.&lt;/ref&gt; Ин ривоят нишон медиҳад, ки ҳарчанд қудратҳои бузург метавонистанд нуфузи худро ба таври муваққатӣ ва барои истихроҷи захираҳо таҳмил кунанд, онҳо ҳеҷ гоҳ натавонистанд назорати пурраи маъмуриро дар ин дараҳои маҳкам барқарор намоянд. Дар замони салтанати Темуриён низ, тибқи маълумоти муаррихи асримиёнагӣ Абдурраззоқи [[Самарқанд|Самарқандӣ]], агарчи минтақа расман дар итоати Темур буд, он аз ҷониби шоҳони маҳаллӣ идора мешуд ва ҳатто дар лашкари Темур ҳангоми муҳосираи Қалъаи Калот (соли 1381 милодӣ) дастаҳое аз сокинони Дарвозу Қаротегин хидмат мекарданд, ки гувоҳи иқтидори ҳарбии ин кӯҳистониён аст.&lt;ref name=&quot;ref47&quot; /&gt;

Дар охири асри XVIII ва нимаи якуми асри XIX хонҳои Қӯқанд якчанд маротиба кӯшиши тобеъ намудани Ванҷу Дарвозро ба харҷ доданд: дар замони салтанати Умархон (1810-1822) ва Мадалихон лашкаркашиҳои пайдарпай ба самти Қаротегину Дарвоз сурат гирифтанд; чунончи соли 1834 Мадалихон бо сарварии Машариф Атолиқ лашкари бузургеро барои саркӯб кардани шоҳзодагони фирории қӯқандӣ ба ин манотиқ фиристод, ки боиси даргириҳои шадид бо сипоҳиёни маҳаллӣ гардид.&lt;ref name=&quot;ref48&quot;&gt;Мудабирзода. Диссертатсия // Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи Аҳмади Дониш, 2025.&lt;/ref&gt; Бо вуҷуди ин талошҳо ва хароҷоти зиёди ҳарбӣ, тавре ки дар боло аз қавли Искандаров зикр гардид, Ванҷ мустақилияти воқеии худро нигоҳ дошт.

Бо таваҷҷуҳ ба ин мавзӯъ, намояндаи расмии идораи Русия дар Туркистон Г. А. Арандаренко чунин қайд намудааст:

Дар давраи Исмоилшоҳ ба дарвозиён фурсат даст дод, ки ҳокимияти худро на танҳо дар Қаротегин ва Шуғнон густариш диҳанд, балки аз [[Кӯлоб|Кӯлобу]] [[Ҳисор]] низ боҷ биситонанд, гарчи дар муддати на чандон тӯлонӣ ҳам бошад.

Тибқи таҳқиқоти навтарин, Исмоилшоҳ дар авҷи иқтидори худ ба ин доираи васеъ ҳатто Рӯшонро низ тобеъ карда буд.&lt;ref name=&quot;ref48&quot; /&gt; Вақте ки дар охирҳои солҳои 1860-ум ҳокимони Кӯлобу Ҳисор – Сарахон ва Абдулкаримбий – бо лашкари тахминан 50 ҳазор нафара ба муқобили ӯ бархостанд, Исмоилшоҳ бо дастгирии неруҳои содиқи худ, аз ҷумла паҳлавонони ванҷӣ, ба онҳо муқовимати шадид нишон дод.&lt;ref name=&quot;ref48&quot; /&gt;

Баъди ба Русия ҳамроҳ кардани Осиёи Миёна, амир Музаффар (1860-1885) бо дастгирии фармондори вилояти Туркистон манотиқи мустақиллу нимамустақилли Бухорои Шарқиро тасарруф кард ва нерӯҳои ҳарбии худро бо сарварии Худойназар (зимистони солҳои 1877-78) ба воситаи ағбаи Работ ба Қалъаи Хумб фиристод. Худойназар Қалъаи Хумбро ишғол кард, сипас ба самти Ванҷ ҳаракат намуд. Дар наздикии деҳаи Кеврон набарди сахте рӯй дод ва аскарони амир тавонистанд лашкари Дарвозро шикаст дода, таъқиби сарбозони боқимондаро идома диҳанд. Дастаи размандагони ихтиёрии Ванҷ ҳаракати сарбозони амирро дар назди Қалъаи Рохарв – маркази Ванҷ боздоштанд. Баъди муҳосираи бенатиҷаи қалъа сарбозони амир ба Қалъаи Хумб баргаштанд. Ванҷ баъди тобеъ шудани шоҳии Дарвоз боз ду сол истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар давраи салтанати сулолаи манғитиён Ванҷ яке аз амлокдориҳои нисбатан бонуфузи бекии Дарвоз ба шумор мерафт.

Амлокдори Ванҷро ''«мир»'' ва ё ''«шоҳ»'' меномиданд, яъне мири Ванҷ ё шоҳи Ванҷ. Вижагии вазифаи мирӣ дар Ванҷ дар ин буд, ки номзадии мири Ванҷро бо машварат ва ройзании шахсиятҳои бонуфузи маҳаллӣ пешбарӣ мекарданд, сипас мири Дарвоз бар ӯ мувофиқат мекард ва аз амири [[Бухоро]] таъйиди ниҳойӣ дарёфт мешуд. Ҷамъ намудани андоз ва уҳдадориҳои феодалӣ ба зиммаи мир гузошта шуда буданд.

Муҳимтарин санади таърихӣ, ки сохтори деҳаҳо ва демографияи ин давраро тасдиқ мекунад, ҳуҷҷати барӯйхатгирии саросарии [[Аморати Бухоро]] дар соли 1914 мебошад. Тибқи ин санад, ки 6-уми моҳи рабиъу-с-сонии соли 1332-и ҳиҷрӣ (мутобиқ ба марти соли 1914) аз тарафи беки Дарвоз Абдусатторбек Бийи Додхоҳ бо муҳр тасдиқ шудааст, маркази амлокдории Ванҷ расман дар деҳаи Рохарв (макони Қалъаи Ванҷ) сабт гардидааст.&lt;ref name=&quot;ref49&quot;&gt;Ванҷ ва Язгулом 112 сол пеш аз ин // Газетаи мардумии СССР. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Ин рӯйхати нодир нишон медиҳад, ки аксари мутлақи деҳаҳои имрӯзаи водӣ ҳанӯз сад сол қабл бо ҳамон номҳои таърихии худ вуҷуд доштанд ва қисми узвии сохтори маъмурии амлокдорӣ буданд.&lt;ref name=&quot;ref49&quot; /&gt;

=== Санадҳои таърихӣ ва фармонҳои шоҳон ===
Илова бар санади расмии барӯйхатгирии Аморати Бухоро, дар Ванҷ намунаҳои қадимтари номанигории маҳаллӣ низ то замони мо расидаанд, ки худ аз сатҳи баланди фарҳанги хаттии минтақа ва мавҷудияти дастгоҳи мураттаби идоракунӣ дар назди шоҳони Дарвоз шаҳодат медиҳанд.

Аз ҷумла, дар фармони Маҳмудхон ибни Султон Маҳмудхон, ки ба соли 1293 ҳиҷрӣ (1876 милодӣ) тааллуқ дорад, ба сокинони қаламрави Ванҷ, аз ҷумла деҳаҳои Роғ ва Ускроғ, чунин эълон шудааст:

''«Ҳазрати воҷиб таоло... чун осори хидматгорӣ ва вазоифи ризоҷӯӣ аз ҷабини Исмоил ибни Додхо зоҳиру ҳувайдо гардида, ба ин тариқа ки дар ҷанги боғи Қалъаи Хум, ки миёни дарвозӣ ва кӯлобӣ воқеъ шуд ва далериҳо намуда, аспу аслиҳаи душманро ғанимат гирифта... мо ҳам лоиқи тарбият ва муносиби мурувваташ дида, як ҷомаи раъси алоча, ки солиёна амал дошт, маоф намуда, ба худаш бахшидем... Санаи 1293/1876. Мӯҳр: Маҳмудхон ибни Султон Маҳмудхон.»&lt;ref name=&quot;ref2092&quot;&gt;&quot;Намунае чанд аз услуби номанигорӣ ва санаднигории қабл аз омадани русҳо дар Ванҷ&quot; (аз соли 1876 милодӣ) // Аз маводи бойгонии маҳаллии Ванҷ.&lt;/ref&gt;''

Ин фармон, ки хидматҳои ҳарбии Исмоил ибни Додхоро дар ҷанги боғи Қалъаи Хум (миёни дарвозиён ва кӯлобиён) эътироф намуда, ӯро аз пардохти андози солонаи ҷома (маоф) озод мекунад, гувоҳи он аст, ки шоҳони Дарвоз низоми мукаммали мукофотдиҳӣ ва андозситонии феодалиро идора мекарданд.

Санади дигаре, ки ба соли 1824 милодӣ тааллуқ дорад, номаи сокинони Водхуд ба сокинони Пшихарв аст, ки дар он аз рабудану куштани чорвои ҳамдигар шикоят шудааст:

''«...аз қадимулайём мо-ён ба шумоён духтар дода, духтар гирифта. Чӣ шудааст, ки дар асри шумо оқсақолон ин тариқа корҳои беҳудаи фасодӣ ва дуздию ғорати бисёр пайдо шуда истодааст. Нарбузи Иброҳимро фармудед қасдан гирифта кушта хӯрдед...»&lt;ref name=&quot;ref2102&quot;&gt;&quot;Намунае чанд аз услуби номанигорӣ ва санаднигории қабл аз омадани русҳо дар Ванҷ&quot; (аз соли 1824 милодӣ) // Аз маводи бойгонии маҳаллии Ванҷ.&lt;/ref&gt;''

Мавҷудияти чунин номаву фармонҳо, ки байни оилаҳои хешованди Пшихарву Водхуд – ки анъанан ба ҳамдигар духтар медоданду мегирифтанд – ҳам барои эълони мукофот ва ҳам барои ҳалли баҳсҳои ҳуқуқӣ истифода мешуданд, нишон медиҳад, ки дар Ванҷи пеш аз омадани Русия сокинон барои ҳалли масъалаҳои баҳсбарангез аз роҳҳои расмии ҳуқуқӣ ва анъанаи хаттӣ истифода мебурданд, на танҳо аз доварии урфӣ.

Сокинони водии Ванҷ [[Инқилоби Октябр|Инқилоби Октябрро]] нисбатан хуб пазируфтанд, вале пас аз муддати кӯтоҳе муборизони маҳаллии муқовимат, аз пайравони Фузайл Махсум ва дигарон, ки бо номи ''«босмачиён»'' маъруфанд, чандин бор бо Артиши Сурх ва давлати шӯравии мустақарр дар Ванҷ даргир шуданд. Дар ин даргириҳо барои дифоъ аз ҳукумати шӯравӣ фидоиёни маҳаллӣ, мисли М. Давлатов, С. Раупов, Т. Шарифов, В. Эҳсонов, У. Меҳралишоев, Ҷ. Сафоев, Қ. Собиров ва дигарон ширкат доштанд.

Тафсилоти иловагӣ дар бораи ҳамин рухдодҳо — аз ҷумла робитаи онҳо бо мудохилаи Британия дар минтақа — дар мақолаи Т. Г. Абаева дар бораи пажӯҳишҳои А. В. Станишевский омадааст:

''«Басмаческий налет весной 1929 г. на Гарм и на Ванчский район Западного Памира был осуществлен под руководством капитана Вуда-Балларда, помощника малакандского политического агента по Читральскому княжеству.»''

Тарҷума: ''«Ҳамлаи босмачиён дар баҳори соли 1929 ба Ғарм ва ба ноҳияи Ванҷи Помири Ғарбӣ таҳти роҳбарии капитан Вуда-Баллард, ёрдамчии агенти сиёсии малаканд оид ба амораи Читрал, амалӣ гардид.»''.&lt;ref name=&quot;ref50&quot;&gt;Абаева Т. Г. Исследования А. В. Станишевского (Азиза Ниалло) о Памире // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 281.&lt;/ref&gt;

Бино бар сарчашмаҳои таърихӣ, дар асрҳои миёна Ванҷ се ниҳиштаи маъдани оҳансанг дошт. Ҳанӯз дар оғози асри XX истихроҷи оҳан, гудохтани он ва оҳангарӣ яке аз пешаҳои асосии мардуми маҳаллии Ванҷ буд, ки бо ин пеша манотиқи муҷовирро бо оҳан ва афзоли хоҷагӣ, асбоби кишоварзӣ, корду шамшер ва дигар аслиҳа таъмин мекарданд.&lt;ref name=&quot;ref51&quot;&gt;Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв. — Ташкент: Ӯзбекистон, 1996.&lt;/ref&gt; Ин касби мардумии ванҷиёнро шарқшиноси маъруф М. С. Андреев ҳанӯз соли 1926 дар рисолаи махсуси худ ''«Истеҳсоли оҳан дар водии Ванҷ»'' муфассал тавсиф кардааст.&lt;ref name=&quot;ref52&quot;&gt;Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи) / Общество для изучения Таджикистана и иранских народностей за его пределами. — Ташкент: тип. Востказгосиздата, 1926. — С. 5–18.&lt;/ref&gt;

Тибқи маълумоти иловагӣ дар бораи ин ҳунари мардумӣ, гудозиши оҳан дар кӯраҳои махсуси заминӣ - чиндонҳо, ки аз сангҳои тарошиданашуда ва гил сохта мешуданд, анҷом мепазируфт; оташро тавассути дамҳои аз пӯсти буз сохташуда меафрӯхтанд ва ҳамчун сӯзишворӣ аз ангишти чӯб ва барои афрӯхтани оташ, буттаи кӯҳии ''«пӯш»''-ро истифода мекарданд.&lt;ref name=&quot;ref53&quot;&gt;[https://istmat.org/files/uploads/43175/i.e.hodorov_tadzhikistan_v_narodnom_hozyaystve_sssr.pdf Ходоров И. Е. Таджикистан в народном хозяйстве СССР] (рус.) // Исторические материалы (istmat.org). Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Як чунин кӯра тавоноӣ дошт, ки дар як шабонарӯз то 240 килограмм маъданро коркард намояд ва раванди пайвастаи гудозиш аз 2 то 5 шабонарӯз идома меёфт;&lt;ref name=&quot;ref53&quot; /&gt; маҳз ҳамин технологияи маҳаллӣ ба Ванҷ имкон медод, ки аз воридоти металл аз берун вобаста набошад ва артиши худро бо аслиҳаи сард таъмин карда, худкифоии ҳарбию иқтисодиро кафолат диҳад.

Шаҳодати мустақил ва қадимтарини мустанад дар бораи ин анъанаи оҳангарӣ, ки бисту се сол пеш аз тадқиқоти Андреев сабт шудааст, аз гузориши капитан Кузнецов (соли 1892) бармеояд:

''«Серебро имѣется въ Джумарчскомъ амилякдарствѣ, свинецъ, олово у кишлака Вараунъ, желѣзо по р. оби-Ванчъ, главнымъ образомъ въ окрестностяхъ кишлака Техарви, кишлака Потау и кишлака Вань-Вань. Туземцы берутъ желѣзную руду, лежащую только на верхнихъ слояхъ земли; обжигаютъ ее въ особо-устроенныхъ печахъ, причемъ изъ 2 пудовъ руды получается желѣза полъ-пуда.»''

Тарҷума: ''«Нуқра дар амлокдории Ҷумарҷ мавҷуд аст, сурбу қалъагӣ — дар канори рустои Баравн, оҳан бошад — дар канори дарёи Ванҷ, асосан дар атрофи рустоҳои Техарв, Потов ва Ван-ван. Бумиён маъдани оҳанро, ки танҳо дар қабатҳои болоии замин ҷой дорад, бармедоранд; онро дар кӯраҳои махсус месӯзонанд, ки дар натиҷа аз ду пуд маъдан ним пуд оҳан ба даст меояд»''.&lt;ref name=&quot;ref54&quot;&gt;Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 55–56.&lt;/ref&gt; Кузнецов инчунин истихроҷи тиллоро дар ҳавзаи дарёи Ванҷ (дар канори Сағирдашту Язғулом), ки бо усули ибтидоии кӯшмаву ғалбер сурат мегирифт, тасвир кардааст ва аз байни ҳунарҳои дастии амлокдории Ванҷ, махсусан кордсозиро зикр намудааст:

''«Изъ кустарнаго производства обращаетъ на себя вниманіе только выдѣлка ножей въ Ванчскомъ амилякдарствѣ, да повсюду приготовленіе мату для одежды.»''

Тарҷума: ''«Аз ҳунарҳои дастӣ танҳо кордсозӣ дар амлокдории Ванҷ ва — дар ҳама ҷо — тайёр кардани мату барои либос таваҷҷуҳро ҷалб мекунад»''.&lt;ref name=&quot;ref55&quot;&gt;Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 68.&lt;/ref&gt;

Ванҷ аз замони [[Сомониён]] то соли 1877 ҳукумате мустақил дошта, фармонравоёни онро шоҳ мехондаанд. Соли 1878 амири Бухоро ба Дарвоз лашкар кашид ва пас аз хиёнати баъзе дарвозиён ба Дарвоз муставлӣ шуд; Дарвозро бекигарӣ ва Қалъаи Хумбро қароргоҳи урдуи манғитиён гардонд. Дарвоз тайи солҳои 1878-1920 яке аз бекигариҳои Бухоро буд ва бек дар Қалъаи Хумб менишаст ва мир хонда мешуд. Бо вуҷуди ин ҳама, Ванҷ зоҳиран дар итоати бекигарӣ буд, вале истиқлоли худро нигаҳ дошт ва пои шуми сипоҳи манғитиён ба Ванҷзамин нарасид.

Тафсилоти иловагӣ дар бораи лаҳзаҳои ниҳоии хонигарии мустақили Дарвоз низ дар ҳамин гузориши Кузнецов сабт шудааст. Тибқи маълумоти ӯ, дар арафаи суқут, аз тамоми қаламрави собиқи хонигарӣ ба охирин Шоҳи Дарвоз — Сироҷидин— танҳо чанд мулки марказӣ, аз ҷумла худи Ванҷ, боқӣ монда буд:

''«...послѣднему дарвозскому Ша Сераджетдину принадлежали только Кала-и-Хумбъ, Ванчъ, Язулемъ, всѣ амилякдарства лѣваго берега Пянджа съ Хагономъ включительно, Хуллезъ и Вахія.»''

Тарҷума: ''«...ба охирин Шоҳи дарвозӣ Сироҷидин танҳо Қалъаи Хумб, Ванҷ, Язғулом, тамоми амлокдориҳои соҳили чапи Панҷ то Ҳагонро (Деҳагон, Деҳхагон) дар бар гирифта, инчунин Хулоз ва Вахё тааллуқ доштанд»''.&lt;ref name=&quot;ref56&quot;&gt;Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 5.&lt;/ref&gt; Ва ҳангоме ки соли 1878 сипоҳи бухороӣ бо сарварии Худойназар-Атолиқ ногаҳон ба Қалъаи Хумб наздик шуд, Сироҷидин-Шоҳ бидуни ҷанг таслим гардид, вале роҳи гурези худро маҳз аз тариқи Ванҷ интихоб намуд:

''«Сераджетдинъ-Ша сдалъ крѣпость безъ бою, а самъ бѣжалъ черезъ Ванчъ въ Кокандъ къ Худаяръ-хану.»''

Тарҷума: ''«Сироҷидин-Шоҳ қалъаро бидуни ҷанг таслим кард, худаш бошад, аз тариқи Ванҷ ба Қӯқанд, назди Худоёрхон гурехт»''.&lt;ref name=&quot;ref57&quot;&gt;Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 6.&lt;/ref&gt;

=== Экспедитсияи сарҳадии соли 1893 ===
Соли 1893 экспедитсияе бо мақсади таҳқиқи марзҳои берунии Империяи Русия бо Форсу Афғонистон ва барқарор кардани назорати гумрукии сарҳадӣ дар ҳудуди вилояти Наздикаспӣ ва Хонигарии Бухоро ташкил дода шуд. Яке аз аъзои ин экспедитсия, капитани штаби генералии Февралёв, қитъаи камомӯхтаи сарҳадро аз дарёи Ванҷ дар тӯли рӯдҳои Панҷу Ому то истеҳкоми [[Керкӣ]] таҳқиқ намуд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Дар натиҷаи ин таҳқиқот, ки минтақаи баландкӯҳии шарқи Бухороро низ фаро мегирифт, машварати махсуси аъзои экспедитсия бо шахсиятҳои соҳибнуфузи давр — губернатори ҳарбии вилояти Самарқанд граф Н. Я. Ростовцов ва агенти сиёсии Русия дар Бухоро П. М. Лессар — баргузор гардид.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Натиҷаи ин машварат чунин буд, ки минтақаи мазкур, ба сабаби вазъи вуҳушонаву душвории убури он, аз ҷониби постҳои назорати сарҳадӣ ишғол нагардад; ба ҷои он, хатти назорати сарҳадӣ аз рустои Боғорак тавассути Дарвозу Қаратегин, аз пунктҳои Қалъаи Хумб, Тобидара, Ғарм ва Думбарачӣ, то пайвастшавӣ бо хатти назорати сарҳадии вилояти [[Фарғона]] гузаронида шуд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Тибқи дастури сарфармондеҳи кулли вилояти Туркистон, барон А. Б. Вревский, аз пости Қалъаи Хумб бояд як гашти патрулӣ ба рустои Рохар дар соҳили дарёи Ванҷ фиристода мешуд, зеро маҳз ба водии ҳамин рӯд роҳҳои аз Рӯшон меомадагӣ мебаромаданд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt;

Соли 1895 бекигарии Дарвоз, ки дар ҳар ду канораи рӯди Панҷ қарор дошт, дар паи ҷаҳонгириҳои Русия ва Британия дупора гардид: канораи рост ба аморати Бухоро ва канораи чап ба Афғонистон дода шуд.&lt;ref name=&quot;ref58&quot;&gt;Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. — М.: Памятники исторической мысли, 2001. — 416 с. — ISBN 5-88451-100-0.&lt;/ref&gt;

Ванҷ то соли 1920 амлокдории Қалъаи Ванҷи бекигарии Дарвози аморати Бухоро буд. Пас аз инқилоби Бухоро дар соли 1920 Ванҷ аз соли 1920 то 1924 чун тумани Ванҷ дар ҳайати вилояти Ғарми [[Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро]] ҷой дошт. Солҳои 1925-1926 Ванҷ чун ҷузъи тумани Қалъаихумби вилояти Ғарми ҶМШС Тоҷикистон ҳисоб меёфт. Солҳои 1926-1930 волости Ванҷ дар ҳайати ВМКБ буд. Солҳои 1930-1933 Ванҷ чун қисми ҳудуди ноҳияи Қалъаихумб бевосита дар тобеъияти ҷумҳурӣ буд.

Тибқи Қарори Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон аз 29 майи соли 1933, №46 расман ноҳияи Ванҷ таъсис ёфта, то соли 1937 дар тобеъияти бевоситаи ҷумҳурӣ қарор дошт. Дар асоси Қарори Президиуми КИМ-и Шӯроҳои ҶШС Тоҷикистон аз 11 августи соли 1937, №43 ноҳияи Ванҷ бо ҳамаи деҳшӯроҳояш: Ванҷ, Водхуд, Рованд, Техарв, Жовуд ва Язғулом расман ба ҳайати ҳудудии ВМКБ гузаронида шуд. Бино бар ин, ноҳияи Ванҷ ҳамчун воҳиди маъмурӣ дар ҳайати Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон 11 августи соли 1937 ташаккул ёфтааст.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!'''Ҷадвали 2. Таҳаввулоти маъмурию ҳудудии Ванҷ (то соли 1878 – соли 1937)'''
|-
|'''Марҳилаи таърихӣ'''
|'''Мақоми маъмурию ҳудудӣ'''
|'''Тобеияти давлатӣ/минтақавӣ'''
|-
|То соли 1878
|Мухторияти комил / Иттиҳод бо Дарвоз
|Идоракунии мустақил таҳти сарварии шоҳ
|-
|1878-1920
|Амлокдории Қалъаи Ванҷ
|Бекигарии Дарвоз, Аморати Бухоро
|-
|1920-1924
|Тумани Ванҷ
|Вилояти Ғарми Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро
|-
|1925-1926
|Ҷузъи тумани Қалъаихумб
|Вилояти Ғарми ҶМШС Тоҷикистон
|-
|1926-1930
|Волости Ванҷ
|Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон
|-
|1930-1933
|Қисми ноҳияи Қалъаихумб
|Тобеияти бевоситаи ҶШС Тоҷикистон
|-
|29 майи 1933
|Ноҳияи Ванҷ (таъсиси мустақил)
|Тобеияти бевоситаи ҶШС Тоҷикистон
|-
|11 августи 1937
|Ноҳияи Ванҷ бо 6 деҳшӯро
|Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон (ВМКБ)
|}
Дар нимаи солҳои 1950-ум сиёсати муҳоҷиркунонии аҳолии кӯҳистон ба водиҳои пахтакор ба Ванҷ низ бетаъсир намонд: соли 1954 сокинони водии Язғулом ба ноҳияи Куйбишеви водии Вахш кӯчонида шуданд. Гармои тоқатфарсо, беморшавии оммавӣ ва фавти зиёди кӯдакон ин муҳоҷиратро барои кӯчидагон фоҷиабор гардонд ва бахши зиёди онҳо тадриҷан ба зодгоҳи худ баргаштанд, ҳарчанд на ҳама; як ҷамоаи язғуломизабон то имрӯз дар водии Вахш боқӣ мондааст.&lt;ref name=&quot;ref59&quot;&gt;[https://iling-ran.ru/web/ru/scipop/blog/1911_edelman Из полевых записей середины прошлого века. Об экспедициях в язгулямский язык в 1950-х гг.] (рус.) // Сомонаи Пажӯҳишгоҳи забоншиносии Академияи илмҳои Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref60&quot;&gt;[http://field-ling.moscow/c/language/yazghulami/ Язгулямский язык] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20231202014852/https://field-ling.moscow/c/language/yazghulami/ |date=2023-12-02 }} (рус.) // Экспедиции Московской школы полевой лингвистики. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref61&quot;&gt;Астрономические знания язгулемцев (рус.) // Восток (Oriens). Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

== Осори таърихӣ ==
Дар қаламрави Ванҷ мавзеъ, осор ва ёдгориҳои таърихии бисёр вуҷуд доранд, вале то ҳол таҳқиқоти шоистае дар ин росто анҷом наёфтааст. Тибқи омори соҳаи сайёҳии ВМКБ, дар ҳудуди ноҳияи Ванҷ ба ҳолати соли 2024 15 ёдгории таърихию фарҳангӣ ба қайд гирифта шудааст.&lt;ref name=&quot;ref62&quot;&gt;[https://ctd.tj/2024/03/30/%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80-%D0%B0%D0%B7-%D2%B7%D0%B0%D2%B3%D0%BE%D0%BD-%D0%B0%D0%B7-%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B0%D1%82-%D0%B1%D0%B0-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8A%D0%B0%D1%82%D0%B8-%D0%B8%D0%BD/ Аз табиат ба санъати инсонӣ: 7 муъҷизаи нави ҷаҳонӣ номида шуд] // Кумитаи рушди сайёҳии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон, 30 марти 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Барои дарки мантиқи ҷойгиршавӣ ва моҳияти ин осор, бояд заминаи таърихию сиёсии ташаккули онҳоро дарк намуд. Бино бар маълумоти таърихномаҳои асримиёнагӣ, дар садаҳои VII-VIII қаламрави кунунии Ванҷ ҷузъи вилояти таърихии Кумед буд, ки болооби дарёи Вахшро фаро гирифта, сарзамини имрӯзаи ноҳияҳои Дарвозу Ванҷ ва шимоли Бадахшонро дар бар мегирифт.&lt;ref name=&quot;ref63&quot;&gt;[[Таърихи Тоҷикистон]] // Википедиа. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Баъдтар, дар асрҳои миёна, Ванҷу Дарвоз як сарзамини воҳидро ташкил дода, бо номи ''«Курон»'' ёд мешуданд, ки маркази он деҳаи кунунии Кеврон будааст.&lt;ref name=&quot;ref64&quot;&gt;Таърихи шаҳр // Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳри Ваҳдат. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Маҳз дар ин заминаи қадимии сиёсӣ, ки бо мустақилияти нисбии маҳаллӣ ва хатари доимии ҳуҷумҳои беруна тавсиф мешуд, эҳтиёҷ ба бунёди қалъаҳои мустаҳкам ба миён омад.

Пеш аз тавсифи муфассали Мушкетов, қадимтарин шаҳодати мустанади русиро дар бораи ин қалъа низ капитан Кузнецов дар гузориши соли 1892-и худ сабт кардааст. Ӯ зимни тавсифи амлокдории Ванҷ чунин навиштааст:

''«Ванчское амилякдарство расположено по р. Ванчъ и частью по правому берегу р. Пянджъ. Мѣстопребываніе амилякдара кишлакъ Кала-и-Рохарвъ (на нашихъ картахъ Кала-и-Ванчъ); имѣется небольшая крѣпостца.»''

Тарҷума: ''«Амлокдории Ванҷ дар канори дарёи Ванҷ ва қисман дар соҳили рости дарёи Панҷ ҷойгир аст. Маҳалли иқомати амлокдор рустои Қалъаи Рохарв аст (дар харитаҳои мо — Қалъаи Ванҷ); дар он қалъачаи хурде мавҷуд аст»''.&lt;ref name=&quot;ref65&quot;&gt;Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 79.&lt;/ref&gt;

Ин иттилои Кузнецов, ки бисту се сол пеш аз тавсифи муфассали Мушкетов сабт шудааст, собит месозад, ки номи ''«Қалъаи Ванҷ»'' барои Рохарв аллакай дар харитаҳои расмии охири асри XIX ба кор мерафт ва Рохарв аз ҳамон замон ҳамчун маркази маъмурии амлокдории Ванҷ шинохта мешуд.

Қалъаи Ванҷ дар баландии соҳили рости Ванҷоб, дар масофаи 15 км аз резишгоҳи он ба дарёи Панҷ воқеъ гашта буд. Мавқеъияти ин қалъа аз нигоҳи ҳарбию стратегӣ бисёр созгор будааст ва ба муҳофизонаш имкон медодааст, ки муддати тӯлонӣ аз худ дифоъ кунанд. Тавсифи илмии Рохарв ва қалъаи онро ҳанӯз соли 1916 узви Ҷамъияти ҷуғрофии Русия Д. И. Мушкетов интишор додааст.&lt;ref name=&quot;ref5&quot; /&gt; Дар мақолаи худ, ки натиҷаи боздиди шахсии ӯст, Мушкетов мавқеи стратегии Рохарвро чунин тавсиф кардааст:

''«Административнымъ центромъ Ванча всегда былъ и есть базарный кишлакъ Рохаръ (или Рохарвъ) въ 40 дворовъ, расположенный на правомъ берегу рѣки, въ двадцати верстахъ выше ея устья, на высотѣ 5.950 футъ, у моста, ведущаго къ перевалу Гушхонъ, запирая собой, слѣдовательно, единственный конный путь на Язгулемъ, Рошанъ и Памиръ. Это важное стратегическое положеніе и было использовано древними '&lt;nowiki/&gt;'''правителями Ванча – «Шо», воздвигнувшими здѣсь крѣпость (Кала-и-Ванчъ) и избравшими ее для своей резиденціи.»'''''

Тарҷума: ''«Маркази маъмурии Ванҷ ҳамеша рустои бозории Рохар (ё Рохарв) буд ва то ҳол ҳамин аст – бо 40 хонавода, дар соҳили рости дарё, дар бисту версти болотар аз резишгоҳи он, дар баландии 5950 қадам, назди пуле, ки ба ағбаи Гушхон мебарад, ва бо ин васила ягона роҳи аспсаворро ба Язғулом, Рӯшон ва Помир мебандад. Маҳз ҳамин мавқеи муҳими стратегӣ буд, ки ҳокимони қадимии Ванҷ – «Шоҳ»-ҳо – истифода бурда, дар ин ҷо қалъа (Қалъаи Ванҷ) бино карданд ва онро барои худ қароргоҳ интихоб намуданд»''.&lt;ref name=&quot;ref66&quot;&gt;Мушкетов Д. И. Рохаръ (Кала-и-Ванчъ). — Петроградъ: Типографія М. М. Стасюлевича, 1916. — (Отдѣльный оттискъ изъ тома LII (1916 г.) Извѣстій Императорскаго Русскаго Географическаго Общества № 876). — С. 7.&lt;/ref&gt; Мушкетов инчунин интихоби маҳалли қалъаро аз нигоҳи амниятӣ шарҳ додааст:

''«Мѣсто выбрано весьма хорошо и удобно, на возвышеніи, съ котораго открытый видъ во всѣ стороны, и долина Ванча, какъ на ладони; рѣка отъ стѣнъ крѣпости въ 3 қулочяхъ, но для обезпеченности водоснабженія имѣлся къ ней подземный ходъ; невдалекѣ, на луговинѣ у рѣки, имѣется прудикъ, наполняемый ключемъ теплой, солоноватой воды, предоставляющій идеальное купанье.»''

Тарҷума: ''«Ҷой хеле хуб ва мувофиқ интихоб шудааст, дар баландие, ки аз он манзараи кушода ҳар тараф дида мешавад ва тамоми водии Ванҷ мисли кафи даст намоён аст; дарё аз деворҳои қалъа дар масофаи 3 қулочӣ ҷой дорад, вале барои таъмини бехатари обтаъминкунӣ роҳи зеризаминӣ ба он вуҷуд дошт; дар наздикӣ, дар марғзори лаби дарё, ҳавзчае ҳаст, ки аз чашмаи оби гарму намакини он пур мешавад ва барои шиноварии беҳамто мувофиқ аст»''.&lt;ref name=&quot;ref66&quot; /&gt; Дар бораи сохти худи қалъа Мушкетов навиштааст:

''«Постройка, конечно, глинобитная, но довольно массивная, со стѣнами до 4 қулочей высотой, обнесенными съ трехъ сторонъ рвомъ, съ бойницами и пятью угловыми башнями. Внутреннія перегородки частью деревянныя, равно какъ и колонны, балки и двери, тонкой, старинной рѣзной работы.»''

Тарҷума: ''«Бино, албатта, гилину похсагин, валекин бисёр мустаҳкаму матин аст, бо деворҳои баланди чаҳорқулоча, ки аз се сӯйи он, хандақе бар гирди он кандаанд, бо тиркашҳову бурҷҳои панҷгонаи кунҷӣ. Деворҳои миёнгини дохилӣ, қисман, чӯбинанд, ҳамчунин, сутунҳову болорҳову дарҳои он, ки бо кандакории нафису куҳан оростаанд»''.&lt;ref name=&quot;ref66&quot; /&gt;

Мушкетов санаи боздиди худ ва оғози кашидани нақшаи қалъаро низ қайд кардааст: ''«Многое уже разрушено (мое посѣщеніе относится къ 11 іюля 1905 г.), но общее расположеніе еще сохранилось и я, пользуясь обстоятельными поясненіями почтеннаго шейха-токсабы Ванча, снялъ планъ всей крѣпости»'' (тарҷума: ''«Бисёр чиз аллакай хароб шудааст (боздиди ман ба 11 июли соли 1905 рост меояд), вале тартиби умумӣ то ҳол нигоҳ дошта шудааст ва ман, бо истифода аз тавзеҳоти муфассали шайх-тӯксабои эҳтиромноки Ванҷ, нақшаи тамоми қалъаро кашидам»'').&lt;ref name=&quot;ref66&quot; /&gt;

Нақшаи қалъа, ки Мушкетов кашидааст, 27 ҳуҷраву қисми қалъаро бо рақам нишон медиҳад, ки шарҳи онҳо чунин аст:&lt;ref name=&quot;ref66&quot; /&gt;

Ур - обдорхона

Дарвозахона – ҳуҷраи нигаҳбонону дарбонон

Ҳуҷраи навкарҳо

Бадарравхона – ҳоҷатхона

Долон – ҳавлии аспҳо

Ахтахона – оғилхона, ва болои он анборхонаи алаф

Пештоқ – гузаргоҳи пӯшида

Фаррошхона – ҳуҷраи сайисон

Пештоқи дуюм (баландии 3 қулоч)

Гулгунхона – ҳуҷраи пазириши меҳмонон

Ҳуҷраи худи шоҳ

Қӯрғон – сарбозхона (харобшуда)

Ғуломгардиш – долони мамониаткунандаи дидани занони дар боғ гардандагӣ

Ошхона – ошхона

Роҳрав – долон

Ғуломгард – гузаргоҳ ба қисми занона

Хазина – ҳуҷраи хазинадорӣ

Ҳаммом – ҳаммом

Пештоқи занона

Ҳуҷраи зани шоҳ – тобистона

Ҳуҷраи зани шоҳ – зимистона

Тӯпхона – манора

Рӯйи ҳавлӣ – ҳавлии пӯшида

Ҳарам (харобшуда)

Анборхона (болои ҳуҷраи 16)

Манора – ҳоло ҳуҷраи меҳмонон – меҳмонхона

Оғози роҳи зеризаминӣ ба сӯи дарё

Дар масофаи як версти болотари Рохар, дар канори роҳ, Мушкетов ду гӯри қадимиро низ ба қайд гирифтааст: ''«Въ верстѣ выше Рохара по долинѣ, около дороги, двѣ древнихъ гробницы съ фигурными стѣнами, имѣющими какое-то отношеніе къ крѣпости; интересно, что на могильномъ шестѣ, помимо обычныхъ куска матеріи и конскаго хвоста (на боковой перекладинѣ), сверху помѣщены изображенія сложенной руки (ладони) и голубя»'' (тарҷума: ''«Дар як версти болотар аз Рохар, дар паҳлӯи роҳ, ду гӯри қадимӣ бо деворҳои нақшдор ҳастанд, ки бо қалъа алоқаи муайяне доранд; ҷолиб ин аст, ки бар болои чӯби қабр, ба ғайр аз пораи матоъ ва думи асп (дар чӯби паҳлӯӣ)-и маъмулӣ, тасвири дасти гирдкардашуда (кафи даст) ва кабутар низ гузошта шудааст»'').&lt;ref name=&quot;ref66&quot; /&gt;

Ба ғайр аз ин, Мушкетов дар поварақи худ ёдовар шудааст, ки ягона роҳи воридшавӣ ба водӣ аз тарафи Панҷ низ бо қалъаи хурди дигаре мустаҳкам карда шуда буд: ''«Этотъ единственный выходъ кромѣ того очень искусно былъ загражденъ небольшой крѣпостцей, остатки которой еще видны на изолированномъ холмѣ въ устьѣ Ванча»'' (тарҷума: ''«Ин ягона баромадгоҳ аст, илова бар ин, хеле моҳирона бо қалъачаи хурде масдуд шуда буд, ки бақоёи он то ҳанӯз дар теппаи ҷудоуфтодаи резишгоҳи Ванҷ ҳувайдоанд»'').&lt;ref name=&quot;ref67&quot;&gt;Мушкетов Д. И. Рохаръ (Кала-и-Ванчъ). — Петроградъ, 1916. — Тавзеҳот, №4.&lt;/ref&gt;

Тибқи мушоҳидаи ӯ, қалъа бевосита дар масири корвонрав ба сӯи ағбаи Гишхун қарор дошт, ки тавассути он роҳи корвонӣ ба водии Язғулом ва аз он ҷо ба самти баландкӯҳҳои Помир мерасид.&lt;ref name=&quot;ref68&quot;&gt;[https://poxod.ru/guidebook/darvaz/p_darvaz_dolinarekivagdm_a.html Долина реки Ванч] // Свободный туризм (poxod.ru). Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Пеш аз он ки Мушкетов худ соли 1905 аз қалъа боздид кунад, тавсифи мухтасартаре аз он – тахминан 13 сол пештар – аллакай ба қалами А. А. Семёнов тааллуқ дошт, ки соли 1898 шахсан аз қалъа дидан кардааст:

''«Въ низовьи р. Ванджа лежитъ самый значительный кишлакъ долины, Кал'аи-Ванджъ, или Кал'аи-Рохарвъ (крѣпость Ванджа, крѣпость Рохарвъ). Укрѣпленіе въ немъ до сихъ поръ на обрывистомъ берегу довольно хорошо сохранилось. Стѣны крѣпости–мѣстами глинобитныя, мѣстами сложены изъ кирпичей и камней. По бокамъ лицевой стороны крѣпости–двѣ полуразрушенныхъ зубчатыхъ башни.»''

Тарҷума: ''«Дар поёноби рӯди Ванҷ бузургтарин рустои водӣ ҷойгир аст – Қалъаи Ванҷ, ё Қалъаи Рохарв (қалъаи Ванҷ, қалъаи Рохарв). Истеҳкоми он то ба имрӯз дар соҳили баланди дарё нисбатан хуб нигоҳ дошта шудааст. Деворҳои қалъа ҷо-ҷо аз гил, ҷо-ҷо аз хишти пухтаву санг сохта шудаанд. Аз ду тарафи рӯи қалъа ду манораи нимвайрони дандонадор қарор доранд»''.&lt;ref name=&quot;ref69&quot;&gt;Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 8.&lt;/ref&gt; Муҳимтар аз ҳама, Семёнов санаи тахминии бунёди қалъа ва номи бинокори онро сабт кардааст – маълумоте, ки то кунун дар ягон манбаи дигари дастраси мақола наомадааст:

''«Крѣпость, по преданію, была построена лѣтъ двѣсти тому назадъ дарвазскимъ ханомъ, Азиз-Ханомъ, и, вѣроятно, не разъ служила хорошую службу ея защитникамъ во времена независимаго Дарваза. Теперь въ ней живетъ амлякдаръ (начальникъ округа) долины Вандж.»''

Тарҷума: ''«Қалъа, тибқи ривоят, тахминан дусад сол пеш аз ҷониби хони дарвозӣ – Азиз-Хон – бино ёфтааст ва эҳтимол, борҳо ба муҳофизони худ дар давраи истиқлолияти Дарвоз хидмати шоиста кардааст. Ҳоло дар он амлокдор (сарвари ноҳия, яъне шоҳ)-и водии Ванҷ зиндагӣ мекунад»''.&lt;ref name=&quot;ref70&quot;&gt;Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 8–9.&lt;/ref&gt; Азбаски китоб соли 1903 нашр шуда ва мушоҳидаи муаллиф соли 1898 сурат гирифтааст, ин ривоят санаи бунёди қалъаро тахминан ба солҳои 1698-1700 рабт медиҳад.

Ин ривояти Семёнов дар бораи Азизхон, ки то ҳол дар баъзе сарчашмаҳо такрор мешавад, аз нигоҳи муосир асоси устувори таърихӣ надорад: дар рӯйхати мукаммали шоҳони Дарвоз, ки намояндаи расмии идораи Русия дар Туркистон Г. А. Арандаренко дар мақолаи худ ''«Дарваз и Каратегин»'' (1883) овардааст, ягон шоҳе бо номи Азизхон сабт нашудааст.&lt;ref name=&quot;ref2072&quot;&gt;Арандаренко Г. А. Дарваз и Каратегин // Военный сборник. — 1883. — № 11–12.&lt;/ref&gt; Тибқи ин рӯйхат, силсилаи шоҳони Дарвоз аз Шоғариб (то соли 1637) оғоз гардида, тавассути Шоқирғиз (1637–1668), Маҳмудшо (1668–1729), Танаи Фӯзашо (1729–1734), Муҳаммадхоншо (1734–1762), Мизробшои аввал (1762–1778), Шоидарвози I (1787–1788), Мансурхон (1788–1797), Шотурк (1797–1803), Мизробшои сонӣ (1803–1806), Султони Кучак (1806–1815), Шоиброимхон (1815–1828), Султон Маҳмудшо (1829–1838), Шоаҳмад (1839–1842), Исмоилшо (1842–1859), Иброҳимшо (1861–1863) ва Шоидарвози II (1863–1868) то Сироҷуддиншо (1868–1878) идома ёфтааст.&lt;ref name=&quot;ref2072&quot; /&gt;

Бар асоси таҳқиқоти муосир, эҳтимоли бештар меравад, ки Қалъаи Ванҷ на дар аҳди хони номаълуми ривоятӣ, балки дар аҳди Шайбонихониён бунёд гардидааст. Шоқирғиз, ки аз соли 1637 то 1668 ҳукмронӣ кардааст, фарзанди Абдуллоҳхони II-и Шайбонӣ буда, баъди забти Бадахшон дар соли 1584, волии Дарвоз гардида, Қалъаи Хумбро пойтахти худ қарор дода буд;&lt;ref name=&quot;ref2072&quot; /&gt; тибқи ин назария, эҳтимол дорад, ки Қалъаи Ванҷ низ ҳамчун истеҳкоми мудофиавӣ маҳз дар ҳамин давра сохта шуда бошад.

Дар давраи баъдина, вақте ки минтақа таҳти назорати Аморати Бухоро қарор гирифт, Қалъаи Ванҷ нақши муҳими низомии худро идома дод. Тибқи китоби сайёҳи бритониёӣ Ангус Гамильтон ''«Афғонистон»'' (1908), дар охири асри XIX ва аввали асри XX дар қалъа 300 навкари артиши миллии амири Бухоро ҷойгир карда шуда буданд:

''«В крепости Ванч было раньше расположено 300 человек из национальной армия эмира бухарского; из такого же отряда состоял гарнизон Каляи-Вамар, а в Каляи-Хум стоял целый бухарский полк.»''

Тарҷума: ''«Дар қалъаи Ванҷ пештар 300 нафар аз артиши миллии амири бухороӣ ҷойгир буда, гарнизони Қалъаи Вамар низ аз чунин дастаи мисли ҳамин иборат буд, дар Қалъаи Хум бошад, як полки бутуни бухороӣ истода буд»''.&lt;ref name=&quot;ref2082&quot;&gt;Гамильтон А. Афганистан / пер. С. П. Голубинова. — СПб., 1908.&lt;/ref&gt;

Семёнов инчунин ду навиштаи девории қалъаро айнан нусхабардорӣ кардааст: як байти форсӣ дар бораи гардиши бераҳмонаи рӯзгор, ва як ёдгории русии сайёҳони соли 1896 – ''«Прибылъ разъѣздъ 25 числа августа за старшаго общивкй Яковъ. Черновъ. и джигить Николай Каплун и перевочикъ Ашурбай. 1896 года»'' (тарҷума: ''«Гурӯҳи саворагон 25 августи соли 1896 омаданд: сардор Яков Чернов, ҷигит Николай Каплун ва тарҷумон Ашурбой»'').&lt;ref name=&quot;ref70&quot; /&gt;

Гумон меравад, ки дар тамоми ҳавзаҳои Бадахшон сукунати одамон ба як давраи таърихӣ мансуб будааст. Ёдгориҳои манзилӣ ва меъмориву мудофеавии асримиёнагии ғарби Бадахшон, ки дар деҳаи Баравни ҷамоати деҳоти Водхуд воқеанд ва аз ҷиҳати амнияти ҳарбӣ бисёр муносибу побарҷоянд, бо камоли таассуф, то кунун таҳқиқи шоиста нашудаанд.

Нақшу нигораҳои рӯйи харсангҳои водии Язғулом, ки дар деҳаҳои Жамаг, Андарбоғ ва Мотравн ба даст омадаанд, агарчи ҳанӯз комилан омӯхта нашудаанд, гувоҳи муътамаде аз ҳузури мардум ва сукунати онон аз замонҳои бостонӣ дар ин минтақа ҳастанд. Дар байни ин сангнигораҳо, ки ба навъи умумии петроглифҳои Помиру Бадахшон шабоҳат доранд, тасвири нахчир (бузи кӯҳӣ бо шохҳои калон), саҳнаҳои шикор бо камон, рамзҳои офтобӣ ва изи дасту пойи инсон бештар вомехӯранд; дар мифологияи мардумони эронитабор бузи кӯҳӣ рамзи покиву ҳосилхезӣ ва иртибот бо олами боло дониста мешавад.&lt;ref name=&quot;ref62&quot; /&gt;

Дар қаламрави Ванҷ, ба монанди дигар минтақаҳои кӯҳистони Тоҷикистон, сағонаҳо ва дахмаҳои сангии куҳан низ аз насл ба насл боқӣ мондаанд, ки далели ошкори таърихи чандҳазорсолаи ин сарзамин мебошанд. Чунин иншооти дафнӣ, ки дар ҷойҳои махсуси сангӣ, дар баландиҳо ё ғорҳо бунёд меёфтанд, эҳтимолан боқимондаи анъанаҳои дафнии пешазисломӣ мебошанд; тибқи баъзе оинҳои қадими маҳаллӣ (аз ҷумла эътиқодоти наздик ба дини зардуштӣ), ҷасади фавтида набояд бо унсурҳои муқаддаси табиат – хок, об ё оташ – тамос мегирифт.&lt;ref name=&quot;ref62&quot; /&gt; Ҳарчанд имрӯз тамоми аҳолии ноҳия мусулмони суннии ҳанафимазҳабанд ва расму оини дафни исломиро ба таври қатъӣ риоя мекунанд, мавҷудияти ин сағонаву дахмаҳо аз як давраи гузариши тӯлонии фарҳангӣ ва қабатҳои гуногуни динию эътиқодӣ дар минтақа хабар медиҳад.

Ёдгориҳои бостонии Помири Ғарбӣ, аз ҷумла мавзеъҳои қаламрави Ванҷ, дар силсилаи бунёдии ''«Харитаи бостоншиносии Тоҷикистон»'' – муҷаллади марбут ба Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, ки бостоншинос М. А. Бубнова таълиф намудааст ва ёдгориҳои давраи сангро то садаи XX фаро мегирад, – ба қайд гирифта шудаанд.&lt;ref name=&quot;ref71&quot;&gt;Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века — XX в.). — Душанбе, 2008. — (Археологическая карта Таджикистана).&lt;/ref&gt;

Илова бар ёдгориҳои меъморӣ ва дафнӣ, мероси беназири саноатии Ванҷ – боқимондаҳои кӯраҳои қадимии оҳангудозӣ (домнитсаҳо) – низ бахши муҳими осори таърихии ноҳия ба шумор мераванд. Тибқи маълумоти иқтисоддон И. Е. Ходоров, ки соли 1929 таҳлилҳои М. С. Андреевро дар бораи ин ҳунар тасдиқ ва иқтибос овардааст, дар боварҳои мардумии ванҷиён металли ҳосили ин кӯраҳо на танҳо арзиши истеҳсолӣ, балки хосияти шифобахш низ дошт: маҳсули онро ''«барои табобати ҳар гуна бемориҳо пешбинӣ карда, ба ҷойи дардманд мегузоштанд»''.&lt;ref name=&quot;ref53&quot; /&gt; Ин боварҳо нишон медиҳанд, ки осори саноатии Ванҷ бо мероси ғайримоддӣ ва эътиқодоти мардумӣ пайванди зич доштааст, ва имрӯз боқимондаҳои ин кӯраҳо, харобаҳои коргоҳҳо ва партовҳои маъданӣ (шлакҳо) дар дараҳои Ванҷ метавонанд ҳамчун мавзеи нодири ''«бостоншиносии саноатӣ»'' мавриди пажӯҳиши минбаъда қарор гиранд.

Сарчашмаи аввалини сабти илмии ин ҳунар – 23 сол пеш аз рисолаи Андреев (1926) – низ ба Семёнов тааллуқ дорад:

''«Богатыя залежи желѣзной руды въ верховьяхъ р. Ванджа даютъ горцамъ Ванджской долины неисчерпаемый матеріалъ для различнаго рода желѣзныхъ издѣлій, которыя удовлетворяютъ самымъ разнообразнымъ требованіямъ домашняго обихода горныхъ таджиковъ и потому расходятся изъ этой огромной кузницы, какова долина Ванджа, по всему Дарвазу, Каратегину и Язгуляну, проникая даже въ отдаленные и трудно достижимые уголки Рошана, Шугнана и Вахана.»''

Тарҷума: ''«Захираҳои фаровони маъдани оҳан дар болооби рӯди Ванҷ ба кӯҳистониёни водии Ванҷ маводи беохири намудҳои гуногуни маснуъоти оҳанӣ медиҳанд, ки эҳтиёҷоти гуногуни рӯзгори тоҷикони кӯҳӣ қонеъ мегардонанд ва аз ин кӯрахонаи азим, яъне водии Ванҷ, ба тамоми Дарвозу Қаротегину Язғулом паҳн мешаванд, ҳатто ба гӯшаҳои дурдасту дастнораси Рӯшону Шуғнону Вахон низ ворид мегарданд»''.&lt;ref name=&quot;ref72&quot;&gt;Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 62.&lt;/ref&gt;

Семёнов инчунин номи мушаххаси деҳаеро сабт кардааст, ки дар он раванди коркарди оҳанро шахсан мушоҳида намудааст: ''«Самый способъ добыванія желѣза намъ пришлось наблюдать во кишлакѣ Сытаргъ, на Ванджѣ»'' (тарҷума: ''«Худи усули истихроҷи оҳанро мо тавонистем дар рустои Старғ, дар Ванҷ, мушоҳида кунем»'').&lt;ref name=&quot;ref72&quot; /&gt; Ӯ ҳамчунин тавсифи мубодилаи тиҷоратии маснуоти оҳании Ванҷро бо минтақаҳои ҳамсоя овардааст: ''«Эти издѣлія находять большой сбыть на рынкахъ Кал'аи-Хума и въ сосѣднихъ долинахъ: Язгуляна и Оби-Хингоу, причемъ продажа на деньги совершается очень рѣдко; обыкновенно вещи мѣняются на тѣ, которыя необходимы таджикамъ Ванджа»'' (тарҷума: ''«Ин маснуъот дар бозорҳои Қалъаи Хум ва водиҳои ҳамсоя – Язғулому Оби Хингов – фурӯши хубе меёбанд, вале фурӯш ба пул хеле кам сурат мегирад; одатан молҳо ба он чизҳое иваз мешаванд, ки барои тоҷикони Ванҷ зарур аст»'').&lt;ref name=&quot;ref73&quot;&gt;Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 64.&lt;/ref&gt;

=== Раванди истихроҷ ва гудохтани оҳан тибқи мушоҳидаи Андреев (1926) ===
Тобистони соли 1925 экспедитсияи Ҷамъияти омӯзиши Тоҷикистон ва халқиятҳои эронӣ, ки М. С. Андреев роҳбарии онро ба уҳда дошт, аз водии Ванҷ гузашт ва ба дархости масъули Шӯъбаи ҷуғрофӣ ва иқтисодии Ҷамъият, И. И. Бездека, Андреев маълумоти муфассалеро дар бораи усули маҳаллии истихроҷи оҳан ҷамъоварӣ намуд, ки соли 1926 дар шакли рисолаи алоҳида ба нашр расид.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt; Азбаски экспедитсия дар мавсими тобистон гузашт, вақте ки кӯраҳо аз кор монда буданд, худи раванди гудозишро Андреев на бо мушоҳидаи мустақим, балки аз забони худи тоҷикони маҳаллӣ сабт кардааст.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt;

Тибқи гузориши ӯ, дар кӯҳҳои Ванҷ се кони асосии маъдани оҳан вуҷуд дошт: конҳои Техарв (сердаромадтарин ва пуристифодатарин, дар наздикии деҳаи Техарв, ки ба он бо роҳи зеризаминӣ – штолня – дастрасӣ ҳосил мешуд), Пойи Мазор (дар болооби дарёи Ванҷ) ва кони назди деҳаи Потов (маъдани он бо сифати пасттар).&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt; Дар кони Техарв конканҳо бо чароғи равғанӣ (''«чроғ»'', ки чор ададашро якбора меафрӯхтанд) ва табарҳои махсус (''«тавар»'') кор мекарданд; як конкан дар як рӯз аз 20 то 40 пуд маъдан меканд, ду нафар ҳамзамон кофтуков мекарданд ва се-чор нафари дигар маъданро ба берун мебароварданд. Гурӯҳҳои конканӣ одатан аз 5 то 20 нафар иборат буданд ва баъд аз ҷамъоварии миқдори кофӣ (аз 20 то 50 бор – вобаста ба захираи ангишти дар дастрас), маъданро ба пушт бор карда, бо ёрии асои махсуси кӯҳнавардӣ (''«шкорчӯб»'', ки нӯги оҳанин дорад) аз пасти пур хатарнок фуруд меомаданд.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt; Мавсими асосии конканӣ тирамоҳ буд, вақте ки корҳои саҳроӣ ба анҷом расида буданд; онҳое ки натавонистанд тирамоҳ маъдан ҷамъ кунанд, инро дар баҳор анҷом медоданд.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt;

Истихроҷи оҳан аз болооби водии Ванҷ то деҳаи Бунай (болотар аз қалъаи пешинаи Рохарв) идома дошт; поёнтар аз Бунай ин ҳунар маъмул набуд, зеро ҳам масофа то кон дуртар буд ва ҳам сӯзишворӣ кам буд – дар он ҷо танҳо буттаи ''«пӯш»''-ро ба ҷои ангишт истифода мебурданд.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt; Қариб ҳар як хонаводаи Ванҷи Боло дар як сол як маротиба кӯраи худро пур мекард; агар ангишту маблағ кофӣ намебуд, якчанд хонавода (то 10 нафар ва баъзан бештар) муттаҳид мешуданд. Дар ду деҳа – Техарв (6 хона) ва Бунай (18 хона) – кӯраҳои умумиҷамоатӣ вуҷуд дошт, ки тамоми сокинон якҷоя аз онҳо истифода мебурданд.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt;

Кӯраи ванҷӣ (''«чиндон»''), ки Андреев дар ду деҳа мушоҳида кардааст, аз навъи хеле ибтидоӣ буд: утоқи назди он ''«бунг» (бом)'' ба шакли заминкан, тахминан 3,5-4 метр дарозӣ ва бараш, канда мешуд ва танҳо як арш аз сатҳи замин болотар мебаромад. Дар дохили он чуқурии мураббаъ бо номи ''«пога»'' (пойгоҳ, айнан ҳамон истилоҳе, ки барои сатҳи фарши хонаи тоҷикони кӯҳӣ ба кор меравад) канда мешуд, ки то як метр аз сатҳи атроф пасттар буд; аз он тоқчаи шишамонанди калон – ба монанди меҳроби масҷид – ба сӯи берун мекушод.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt; Даричаи вурудӣ ''«дарик» (дарак, дари хурд)'', ки ҳангоми пуркунии кӯра бо девори тунуки сангин (тахминан 20 см ғафсӣ) баста мешуд, аввал бо ҳезуми арчагӣ (беҳтарин сӯзишворӣ) ё буттаи хордори ''«ангет»'' пур карда мешуд.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt; Фурма ''«булул»'', ки ба воситаи он ба дохили кӯра ҳаво медамиданд, аз гили носӯзи маҳаллӣ бо номи ''«рехч»'' сохта мешуд, ки танҳо дар наздикии деҳаи Бунай истихроҷ мегардид ва барои он ҳатто аз деҳаҳои дурдасти Ванҷи Боло меомаданд.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt;

Раванди гудозиш чунин буд: аввал ҳезум месӯхтанд, сипас ба воситаи фурма ва дамҳои чармини бузӣ ба он медамиданд; вақте ки ҳезум ба ангишт мубаддал мешуд, аввал ангишт, сипас маъдани майдакардашуда илова мекарданд ва дамидан бе қатъшавӣ, рӯзу шаб, то анҷоми пурраи гудозиш идома меёфт.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt; Сатҳи оҳани гудохташуда дар қаъри кӯра бо роҳи фурӯ бурдани чӯбак ба даруни фурма муайян карда мешуд: агар чӯбак ба оҳан бирасад, дарҳол забона мезад. Шумораи фурмаҳои истифодашуда, вобаста ба миқдори маъдану ангишт, одатан аз 10 то 30 адад буд.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt; Барои гудохтани як пур кӯра, ки одатан аз 2 то 5 шабонарӯз тӯл мекашид (баъзан то 8-10 шабонарӯз дар назди хонаводаҳои сарватманд), кӯра дар як шабонарӯз тахминан 15 пуд ангишт ва ба ҳамин андоза маъдан фурӯ мебурд.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt;

Дар ин раванд низоми маҳаллии ''«ҳашар»'' – ёрии мутақобилаи меҳнатӣ бидуни музди пул, шабеҳи мубодилаи шир ё кӯмаки барзагов ҳангоми шудгор – ба кор бурда мешуд: ҳангоме ки як аъзои гурӯҳ кӯраашро пур мекард, дигар аъзоён ба кумак меомаданд ва дар навбати худ низ ҳамин гуна кумак мегирифтанд.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt; Ҳайати муқаррарии коргарони як кӯра 12 нафарро ташкил медод; душвортарин кор дамидан бо ду даме дар навбат буд. Соҳиби кӯра дар давоми кор чор бор дар шабонарӯз хӯрок медод: субҳидам ''«умоч»'' (шӯрбои орд бо чакка), нисфирӯзӣ ''«нону ош»'' (шӯрбои нахӯд бо нон), пеш аз ғуруб ''«амруту чормағз»'' (нок ва чормағзи хушк) ва ҳангоми ғуруб ''«ширҷӯш»'' (шири ҷӯшонидашуда бо нон).&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt; Ду писарбачаи наврас бо номи ''«ғовгар»'' (яке рӯзона, дигаре шабона) назорати сатҳи пуркунии кӯраро ба уҳда доштанд ва бо садои ''«ғовта бгӣ»'' навбати дамидани навбатиро эълон мекарданд.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt;

Пас аз хомӯшшавии кӯра, ба он 3-4 рӯз имконияти сард кардан дода мешуд; оҳани гудохташуда дар шакли як пораи бузург дар қаъри кӯра мунҷамид мешуд, ки атрофи онро сағораи (''«сав»'') бо болғаҳои вазнин ''«пулк» (путк)'' мекӯбиданд ва канор мезаданд. Сифати оҳан якхела набуд: канораҳояш нарм буда, барои наъл, бел ва нӯги плуг истифода мешуд, дохилаш бошад, сахттар буда, бо номи ''«қрч»'' маъруф буд ва барои корд, табар ва дос ба кор мерафт.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt; Пас аз гудозиш, соҳиби кӯра оҳангареро даъват мекард, ки якчанд рӯз дар хонаи ӯ кор карда, оҳани хомро ба маснуот табдил медод; дар ивази хӯроки хонагӣ, ангишт ва дастёрони дамкунӣ, оҳангар аз ҳар даҳ маснуоти сохташуда якто (яъне 1/10-и маҳсулот)-ро ҳамчун музди худ мегирифт.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt;

Аз оҳани коркардшуда дар Ванҷ маснуоти зерин истеҳсол мешуд: ''«новк»'' (новак, нӯги сипор), ''«табар»'' (табар), ''«каноҷ»'' (зоғнӯл), ''«кланд»'' (каланд), ''«теша»'', ''«дос»'', ''«корча»'' (кордча, корд), ''«дравш»'' (дарафш), ''«севун»'' (сӯҳон), ''«наъл»'', ''«ожбр»'' (ошбур, кордҳои махсуси ошпазӣ) ва ''«қайчин»'' (миқроз, қайчии пашмтарошӣ).&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt; Тиҷорати ин маснуот бо минтақаҳои ҳамсоя пурра ба таври мубодилавӣ сурат мегирифт: харидорон худашон ба Ванҷ меомаданд, на баръакс. Вахиёчиён аз ағбаҳои бузург гузашта, матоъҳои пашмини дастбоф (чакман, чодар, товарза) ва намак (тамоми намаки Ванҷ аз Вахиё меомад) меоварданд; дарвозиён карбос, салла ва намак (ки худашон аз Нижголои Вахиёи Поён мехариданд) меоварданд; язғуломиён ҷӯроби пашмӣ, тасмаи зинпӯши пашмӣ, зардолуи хушк ва чоруқи маҳаллӣ пешниҳод мекарданд; шуғнониён халатҳои пашмӣ, ҷӯроб ва пӯст (барои дӯхтани пойафзол) меоварданд; аз тарафи Афғонистон бошад, асосан матои карбос ворид мешуд.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt;

Дар мавриди решаи маънавии ин ҳунар, Андреев қайд кардааст, ки пуштивони оҳангарон, мисли дигар оҳангарони мусулмони Осиё, пайғамбар Довуд дониста мешавад; пеш аз афрӯхтани кӯра барои ӯ дуо мекарданд ва ваъда медоданд, ки қисме аз маҳсулоти оянда ба номи ӯ бахшида шавад.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt; Ривояти пайдоиши ин ҳунар – бо номи ''«Рисола»'' – назди устои калон нигоҳ дошта мешуд ва пеш аз оғози кор хонда мешуд; тибқи ин ривоят, шогирди ҷавони пайғамбар Довуд бо номи ''«Усто-Хурдак»'' боре беадолатӣ карда, оҳанро аввал барои марди сарватманд, на камбағал, кор карда буд ва ба ҷазои ин даст ва бозуяш сӯхт; пас аз тавба, пайғамбар Довуд ба ӯ истифодаи анбурро омӯзонд, зеро то он замон кордсозон оҳани тафтаро бевосита бо даст мегирифтанд.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt;

=== Кофарсилохи Ғҷовас ===
Дар қаламрави ноҳия, дар мавзеи Ғҷовас, маҳалли бостонии Кофарсилох ҷой дорад, ки аҳамияти таърихию бостоншиносии он то ҳол ба таври илмӣ омӯхта нашудааст.&lt;ref name=&quot;ref2162&quot;&gt;&quot;КОФАРСИЛОХИ ҒҶОВАС&quot; (маводи таърихӣ-фарҳангӣ, аз Анҷумани Ванҷ).&lt;/ref&gt; Тибқи ривояти сокинони маҳаллӣ, чунин маконҳо, ки бо номи умумии ''«Кофарсилох»'' маъруфанд, дар чандин мавзеи дигари Ванҷ низ ба назар мерасанд, вале бар асари селу тармарезиҳои даврӣ қисми зиёди онҳо пӯшида ва ноаён гардидаанд.&lt;ref name=&quot;ref2162&quot; /&gt; Худи истилоҳи ''«Кофарсилох»'' шаҳодат медиҳад, ки маҳаллан ин макон бо давраи пеш аз ислом – эҳтимолан бо пайравони динҳои қадимаи маҳаллӣ – алоқаманд дониста мешавад. Сокинони маҳаллӣ таъкид мекунанд, ки ин мавзеъ то ҳол мавриди ҳафриёти бостоншиносӣ қарор нагирифтааст ва бо ин сабаб моҳияти дақиқи таърихии он номаълум боқӣ мемонад.&lt;ref name=&quot;ref2162&quot; /&gt;

=== Сағунаи Рави Тор ===
Дигар мавзеи таърихии қаламрави Ванҷ Сағунаи Рави Тор аст, ки дар он харобаҳои деворҳои деҳаи аз байн рафтае боқӣ мондаанд.&lt;ref name=&quot;ref2172&quot;&gt;&quot;САҒУНАИ РАВИ ТОР&quot; (маводи таърихӣ, аз Анҷумани Ванҷ).&lt;/ref&gt; Тибқи иттилои сокинони маҳаллӣ, харобаҳои Рави Тор то солҳои наздик вуҷуд доштанд, вале маълумоти дақиқ дар бораи он ки аҳолии ин деҳа кай дар он ҷо зиндагӣ мекарданд ва кай онро тарк намуданд, то кунун ба таври мустанад муайян нашудааст.&lt;ref name=&quot;ref2172&quot; /&gt; Мавҷудияти харобаҳои сангину гилини хонаву девор дар ин мавзеъ гувоҳи он аст, ки дар гузашта дар ин минтақа фарҳанги нисбатан баланди меъморӣ вуҷуд дошта, сокинон бо истифода аз масолеҳи маҳаллӣ – санг ва гил – иншооти устувор бунёд мекарданд. Маводи шифоҳие, ки тавассути сокинони пиронсоли маҳал аз насл ба насл нақл мешавад, то ҳол ягона сарчашмаи маълумот дар бораи ин мавзеи таърихӣ боқӣ мемонад.&lt;ref name=&quot;ref2172&quot; /&gt;

== Мардум ==
Аксарияти аҳолии ноҳия тоҷиконанд; инчунин теъдоди ангуштшумори русҳо ва намояндагони халқҳои дигар низ зиндагӣ мекунанд. Аҳолии ноҳия аз рӯи диёнат мусулмони суннии ҳанафимазҳабанд.&lt;ref name=&quot;ref1&quot; /&gt;

Мардумшиноси рус Л. Ф. Моногарова дар пажӯҳиши бунёдии худ доир ба таркиби қавмии ВМКБ, дар бораи гузаштаи қавмии ванҷиён чунин навиштааст:

''«В прошлом из припамирских народностей наиболее тесно соприкасались с горными таджиками ванчцы (правильнее ванджи), коренное население долины р. Ванч (Вандж), входившей в Бухарский эмират. Духовенство эмирата проводило насильственное обращение в суннизм всех, исповедовавших другую религию. Под влиянием суннитской идеологии у ванчцев изменились общественные и семейные взаимоотношения, моральные нормы, бытовой уклад в целом. Постепенное экономическое и культурное сближение ванчцев с таджиками привело к утрате ванчцами своего родного языка, замене его таджикским (ванчским или ванджским говором таджикского языка), а в конечном итоге к слиянию ванчцев с таджиками. Население остальных районов республики считает ванчцев таджиками. «Судя по некоторым признакам, „ванджский язык“, входя в северную подгруппу памирских языков, наиболее тесно примыкал к язгулемскому языку» [32, 131].»''

Тарҷума: ''«Дар гузашта, аз миёни халқиятҳои помирӣ, ванҷиён (дурусттараш — ванҷӣ), аҳолии бумии водии дарёи Ванҷ (Вандж), ки ҷузъи аморати Бухоро буд, бештар аз ҳама бо тоҷикони кӯҳистонӣ дар тамос буданд. Рӯҳониёни аморат нисбат ба ҳамаи пайравони дигар эътиқодҳо табдили ҷабрии мазҳаби суннӣ мегузарониданд. Таҳти таъсири мазҳаби суннӣ дар байни ванҷиён муносибатҳои ҷамъиятиву оилавӣ, меъёрҳои ахлоқӣ ва тарзи зиндагӣ дар маҷмуъ тағйир ёфтанд. Наздикшавии тадриҷии иқтисодиву фарҳангии ванҷиён бо тоҷикон боиси аз даст рафтани забони модарии ванҷиён гардид: он бо забони тоҷикӣ (гӯиши ванҷии забони тоҷикӣ) иваз шуд ва дар ниҳоят ба омезиши ванҷиён бо тоҷикон анҷомид. Аҳолии дигар ноҳияҳои ҷумҳурӣ ванҷиёнро тоҷик мешуморанд. «Бино бар баъзе аломатҳо, „забони ванҷӣ“, ки ба зершохаи шимолии забонҳои помирӣ дохил мешуд, аз ҳама наздиктар ба забони язғуломӣ буд» [32, 131].»''.&lt;ref name=&quot;ref74&quot;&gt;Моногарова Л. Ф. Этнический состав и этнические процессы в Горно-Бадахшанской автономной области Таджикской ССР // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 185–186.&lt;/ref&gt;

Дар бораи мазорҳои муқаддаси эҳтиромшавандаи Ванҷ дар охири асри XIX, капитан Кузнецов чунин сабт кардааст:

''«Населеніе Дарвоза не отличается особой набожностью и имѣетъ весьма малое число молитвенныхъ домовъ–мечетей, по за то въ Дарвозѣ есть нѣсколько могилъ святыхъ, весьма почитаемыхъ жителями. Наибольшимъ почитаніемъ отличаются могилы: Хазретъ-и-Бурхъ на р. оби-Мазаръ, Пой-Мазаръ-Хазретъ-Садыръ-Сеибъ въ верховьяхъ р. Ванчъ и Ходжа-и-Миратбашъ-Султанъ-Сеидъ на сѣверномъ склонѣ Дарвозскихъ горъ, противъ кишлака Кальпъ.»''

Тарҷума: ''«Аҳолии Дарвоз бо диндории хосае фарқ намекунад ва шумораи хонаҳои ибодат — масҷидҳо — дар он хеле кам аст, вале дар ивазаш, дар Дарвоз якчанд мазори авлиё ҳаст, ки сокинон онҳоро сахт эҳтиром мекунанд. Бештарин эҳтиромро мазорҳои зерин доранд: Ҳазрати Бурх дар канори дарёи оби-Мазор, дар Пойи Мазор - ҳазрати Садр-соҳиб дар болооби дарёи Ванҷ ва Хоҷаи Муродбошӣ Султонсаъид дар нишеби шимолии кӯҳҳои Дарвоз, рӯ ба рӯи рустои Калп»''.&lt;ref name=&quot;ref75&quot;&gt;Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 65.&lt;/ref&gt;

Бар асоси омори саршумории саросарии [[Иттиҳоди Шӯравӣ]] аз соли 1939, аҳолии Ванҷ 9218 нафар буд: 9031 нафарашон ванҷиёни бумӣ, 134 нафар – рус, 6 нафар – тотор, 5 нафар – узбак ва 1 нафар – қазоқ.&lt;ref name=&quot;ref76&quot;&gt;Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сёл союзных республик СССР: Ванчский район (рус.) // Демоскоп Weekly. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Бино ба омори соли 1979 аҳолии Ванҷ 15 855 нафар ва тибқи омори 1992 – 22 700 нафарро ташкил медод. Тибқи маълумоти расмӣ, соли 2009 дар ноҳия 30 700 нафар зиндагӣ мекард ва тамоми аҳолии он деҳотист.&lt;ref name=&quot;ref3&quot; /&gt; Тибқи омори соли 2024 аҳолии Ванҷ ба 35 400 нафар расид. Бар асоси муқоисаи ин ду омор метавон чунин натиҷагирӣ кард, ки тайи 85 сол суръати миёнаи афзоиши солонаи аҳолии Ванҷ тақрибан 1,6 % будааст. Мардуми водии Язғулом ҳиссаи назарраси аҳолии ноҳияро ташкил медиҳанд.

Азбаски беш аз 90 дарсади масоҳати умумии ноҳия (4430,5 км²)-ро лозурҳо, қуллаҳои баландкӯҳ ва нишебиҳои санглохи корношоям фаро мегиранд, зичии расмии аҳолӣ (тақрибан 7,7-8 нафар дар як километри мураббаъ) манзараи воқеии ҷойгиршавии аҳолиро пурра инъикос намекунад – амалан тамоми сокинон дар як рахи танги қад-қади дарёҳои Ванҷобу Язғулом мутамарказ шудаанд.&lt;ref name=&quot;ref3&quot; /&gt; Ин номутаносибии шадид миёни рушди табиии аҳолӣ ва маҳдудияти мутлақи заминҳои корам (соли 2012 ҳамагӣ 1381 гектар, баъдан бо азхудкунии заминҳои нав ба 2601 гектар расида)&lt;ref name=&quot;ref3&quot; /&gt; яке аз сабабҳои асосии муҳоҷирати меҳнатии ноҳия маҳсуб мешавад (ниг. бахши ''«Муҳоҷирати меҳнатӣ»'').
{| class=&quot;wikitable&quot;
!'''Ҷадвали 3. Динамикаи шумораи аҳолӣ (ҳазор нафар), 1939-2013'''
|-
|'''сол'''
|'''1939'''
|'''1979'''
|'''1992'''
|'''1995'''
|'''2000'''
|'''2002'''
|'''2003'''
|'''2004'''
|'''2005'''
|'''2006'''
|'''2007'''
|'''2008'''
|'''2009'''
|'''2011'''
|'''2012'''
|'''2013'''
|-
|шумора
|9,2
|15,9
|22,7
|28,4&lt;ref name=&quot;ref47&quot; /&gt;
|28,5&lt;ref name=&quot;ref47&quot; /&gt;
|28,3&lt;ref name=&quot;ref47&quot; /&gt;
|29,9&lt;ref name=&quot;ref47&quot; /&gt;
|30,1&lt;ref name=&quot;ref47&quot; /&gt;
|28,8&lt;ref name=&quot;ref47&quot; /&gt;
|30,3&lt;ref name=&quot;ref47&quot; /&gt;
|33,4&lt;ref name=&quot;ref47&quot; /&gt;
|29,7&lt;ref name=&quot;ref47&quot; /&gt;
|30,7&lt;ref name=&quot;ref3&quot; /&gt;
|30,8
|31,1
|31,3
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
!'''Ҷадвали 4. Динамикаи шумораи аҳолӣ (ҳазор нафар), 2014-2024'''
|-
|'''сол'''
|'''2014'''
|'''2015'''
|'''2016'''
|'''2017'''
|'''2018'''
|'''2019'''
|'''2020'''
|'''2021'''
|'''2022'''
|'''2023'''
|'''2024'''
|-
|шумора
|31,7
|31,9
|32,4
|32,9
|33,6&lt;ref name=&quot;ref77&quot;&gt;Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2019 года. Сообщение Агентства по статистике при Президенте Республики Таджикистан (рус.).&lt;/ref&gt;
|34,1&lt;ref name=&quot;ref77&quot; /&gt;
|34,4&lt;ref name=&quot;ref78&quot;&gt;Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2020 года (рус.) // Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;
|34,1
|34,4
|35,1
|35,4
|}
Барои солҳои 1995-2008 омори мазкур (арзиши ''«умумӣ»'', яъне аҳолии доимии сабтшуда) бар асоси таҳлили муфассали демографии Р. Масов ва Ҳ. Пирумшоев дар ''«Файзи истиқлол дар &quot;Боми ҷаҳон&quot;»'' (Душанбе, 2011, саҳ. 362-363) илова карда шуд. Барои солҳои 1992 ва 2009 бошад, бо мақсади нигоҳ доштани пайдарпаии рақамҳои аллакай сабтшуда аз сомонаи расмии badakhshon.tj, арзиши аслии қаблӣ боқӣ монд.

Дар тавсифи хислатҳои зоҳирию ботинии сокинони Ванҷ, аъзои экспедитсияи илмии Академияи илмҳои СССР ба Помир (солҳои 1928-1933) чунин навиштаанд: ''«Тоҷикони муқими Ванҷ як қавми ободнишини дорои фарҳанги куҳан астанд. Онҳо бо пешонии баланд, риши сиёҳи анбӯҳ ва нигоҳи амиқи андешаманд мутамоизанд. Ин наҷобати зоҳирӣ бо сиришти ахлоқи ботинии тоҷикон созгор аст. Онон як ишораи хеле зебо доранд: ҳангоми сипосгузорӣ кардан, дасти худро болои сар мебардоранд.»&lt;ref name=&quot;ref2062&quot;&gt;Крыленко Н. В., Щербаков Д. И., Марков К. К. Пять лет по Памиру (Итоги памирских экспедиций 1928, 1929, 1931, 1932, 1933 гг.). — Москва—Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 1935. — С. 20–21.&lt;/ref&gt; Зикри чунин хислатҳо аз ҷониби муҳаққиқони хориҷӣ гувоҳи он аст, ки мардуми ин диёр, бо вуҷуди зиндагӣ дар минтақаи душворгузари кӯҳистон, тавонистаанд фарҳанги волои маънавии худро, аз ҷумла анъанаи меҳмоннавозии гарму дастархони пурнозу неъмат, парвариш дода нигоҳ доранд.''

=== Фарҳанги моддӣ: либоси анъанавӣ ===
Дар шароити сарди кӯҳистони Ванҷу Бадахшон, дар гузашта истифодаи матоъҳои пашмину чармӣ бартарӣ дошт ва мероси бофандагии маҳаллӣ ба истеҳсоли матоъҳои худӣ бо рангҳои табиии гиёҳии кӯҳӣ асос меёфт.&lt;ref name=&quot;ref79&quot;&gt;Таҳқиқоти этнолингвистии лексикаи гӯйиши тоҷикони водии Ғорон // Диссертатсия. Санҷида шуд 24 июли 2026.&lt;/ref&gt; Либоси занонаи суннатӣ асосан аз курта, эзор, пойафзол, сарбанд ва ороишоти гуногун иборат буд; таърихан ду намуди курта маъмул буд – куртаи якқади камартангу доманвасеъ, ки пиразанон мепӯшиданд, ва куртаҳои камзулчадор бо гиребони буғак (уфуқӣ буридашуда бо зеҳгулу гулдӯзӣ), ки духтарону арӯсон ба бар мекарданд.&lt;ref name=&quot;ref80&quot;&gt;[[Либоси миллии тоҷикон]] // Википедиа. Санҷида шуд 24 июли 2026.&lt;/ref&gt; Дар минтақаи Бадахшон, аз ҷумла Ванҷу Язғулом, унсурҳои хоси либоси кӯҳистонӣ – тоқии мудаввар бо нақшҳои гулдӯзии дақику пӯпак ва ҷӯробҳои ғафси пашмин бо нақшҳои ҳандасии бисёрранг (нақши офтоб, шохи қӯчқор, чалипо ва ғайра) – то имрӯз аҳамияти худро гум накардаанд.&lt;ref name=&quot;ref80&quot; /&gt;

=== Фарҳанги моддӣ: манзил ва хоҷагии деҳот (тибқи маълумоти асри XIX) ===
Тавсифи қадимтарини хусусиятҳои хоси манзилу хоҷагии Ванҷ ба А. А. Семёнов (1898) тааллуқ дорад. Ӯ анборчаҳои хоси болои сутунро ба қайд гирифтааст: ''«На Ванджѣ и мѣстами по Пянджу встрѣчаются подъ хижинъ еще небольшіе, съ плоскими крышами, амбарчики (амбаръ) для хлѣба и разнаго скарба... они воткнуты надъ землею на четырехъ (подъ углами) камняхъ или столбахъ»'' (тарҷума: ''«Дар Ванҷ ва ҷо-ҷо дар Панҷ, наздики хонаҳо анборчаҳои хурди боми ҳамвор (амбор) барои нону дигар молу ашё вомехӯранд... онҳо болои замин, бар чор санг ё сутуни чоркунҷа гузошта шудаанд»'').&lt;ref name=&quot;ref81&quot;&gt;Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 34.&lt;/ref&gt;

Дар бораи нақшу нигори деворҳои хонаҳои Ванҷ низ маълумот овардааст: ''«По Сурхобу и Хингобу, Ванджу и Пянджу на стѣнахъ многихъ хижинъ попадаются и орнаменты въ видѣ пятенъ, различныхъ безпорядочныхъ линій или же въ видѣ дѣтски намалеванныхъ фантастическихъ деревьевъ»'' (тарҷума: ''«Дар канори Сурхобу Хингов, Ванҷу Панҷ дар деворҳои бисёр хонаҳо нақшу нигор ба шакли доғ, хатҳои бетартиби гуногун ё дарахтони хаёлии кӯдакона кашидашуда вомехӯранд»'').&lt;ref name=&quot;ref82&quot;&gt;Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 36.&lt;/ref&gt;

Хонаи тобистонаи хоси Ванҷ (''«чолёб»'') низ дар ин асар қайд шудааст: ''«По Ванджу и отчасти на Пянджу, кромѣ описанныхъ зимнихъ помѣщеній, встрѣчаются еще спеціальныя лѣтнія жилища (чолѣбъ), чего нѣтъ нигдѣ въ прочихъ мѣстахъ»'' (тарҷума: ''«Дар Ванҷ ва қисман дар Панҷ, ба ғайр аз хонаҳои зимистонаи тавсифшуда, боз хонаҳои махсуси тобистона (чолёб) вомехӯранд, ки дар ҷойҳои дигар вуҷуд надоранд»'').&lt;ref name=&quot;ref83&quot;&gt;Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 44.&lt;/ref&gt;

Ниҳоят, Семёнов камбизоатии заминҳои Ванҷ ва такягоҳи мардум ба дарахти туг (мевадиҳандаи табиъӣ)-ро тавсиф кардааст: ''«Мѣстами, какъ, напримѣръ, на Вахіо, на Ванджѣ и въ Дарвазъ по Пянджу, гдѣ природа бѣдна и преобладаетъ каменистая почва... существованіе населенія находится въ тѣсной зависимости отъ тута»'' (тарҷума: ''«Дар баъзе ҷойҳо, масалан дар Ваҳё, дар Ванҷ ва дар Дарвози канори Панҷ, ки табиат камбизоату хоки санглох бартарӣ дорад... мавҷудияти аҳолӣ ба тут вобастагии зич дорад»'').&lt;ref name=&quot;ref84&quot;&gt;Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 56.&lt;/ref&gt;

Дар ҳамин китоб, ду намунаи фолклори мардуми Ванҷ низ бори аввал сабт гардидаанд: масали ''«Инсон ва Мор»'' ва ҳикояи ''«Писари вазир»'', ки ҳарду аз забони як шахси мушаххас – Соҳибназар аз деҳаи Техарви болооби Ванҷ – навишта шудаанд: ''«Записано со словъ Сохиб-Назара, изъ кишлака Техарвъ, въ верховьяхъ р. Ванджа въ Дарвазѣ»'' (тарҷума: ''«Аз забони Соҳибназар, аз рустои Техарв, аз болооби рӯди Ванҷ дар Дарвоз, сабт шудааст»'').&lt;ref name=&quot;ref85&quot;&gt;Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 99–100.&lt;/ref&gt;

=== Расму оинҳои мотамӣ ===
Маросимҳои марбут ба давраҳои муҳими зиндагии инсон, аз ҷумла маросими мотаму дафн, дар Ванҷу Язғулом хусусиятҳои бениҳоят куҳан ва омехта аз эътиқодоти пешазисломию исломӣ (синкретӣ) то ба имрӯз нигоҳ доштаанд; ин расмҳо аз ҷониби мардумшиносони барҷаста, аз ҷумла М. С. Андреев, И. Л. Моногарова ва А. З. Розенфелд, мавриди таҳқиқ қарор гирифтаанд.&lt;ref name=&quot;ref86&quot;&gt;Расму оин ва анъанаҳо дар рӯзгори мардуми тоҷик мавқеи муҳим доранд // АМИТ «Ховар», сентябри 2017. Санҷида шуд 24 июли 2026.&lt;/ref&gt; Дар ҷаҳонбинии мардуми кӯҳистон марг на анҷоми мутлақ, балки гузариш ба дунёи дигар ва оғози сафари нави рӯҳ дониста мешавад. Аз ҷумла, агар марҳум ҷавон бошад, барои гусели ӯ тобути махсусе бо матоъҳои равшану рангоранг (на сиёҳ) омода мекунанд, ки бо номи ''«гаҳвораи ноз»'' маъруф аст – ташбеҳи мустақими марг бо таваллуди дубора дар олами дигар, ки Розенфелд онро расми хеле куҳан ва боқимонда аз тасаввуроти бостонии мардуми ориёӣ арзёбӣ кардааст.&lt;ref name=&quot;ref86&quot; /&gt;

=== Маросими никоҳ ва қалин ===
Дар байни мардуми Ванҷ, мисли аксари халқиятҳои Осиёи Марказӣ, анъанаи пардохти қалин барои арӯс маъмул буд. Тибқи маводи мардумшинос А. А. Семёнов, ки ба солҳои аввали асри XX тааллуқ дорад, ҳаҷми қалин вобаста ба вазъи иҷтимоиву иқтисодии оила фарқ мекард: марди сарватманд барои писараш ҳамчун қалин барои зан 3 асп, 6 гов, 3 гӯсфанд, 3 милтиқ, 2 шамшер, 3 ҷомаи пахтагин, матои дастбофи ''«карбос»'' барои 12 даст либос ва як батман гандум медод, дар ҳоле ки марди камбағал бояд 2 гов, як гӯсфанд, як милтиқ, 2 шамшер, салла, як пироҳани мардона, як ҷуфти мӯза ва 2 пуд гандум пешниҳод мекард.&lt;ref name=&quot;ref2122&quot;&gt;Кисляков Н. А. Калым и приданое у таджиков // Сборник статей по истории и филологии народов Средней Азии, посвящённый 80-летию со дня рождения А. А. Семенова. — Сталинабад, 1953.&lt;/ref&gt; Таносуби қалини сарватманду камбағал тахминан баробари 3:1 буда, ин нишонаи тафовути назарраси иҷтимоӣ дар ҷомеаи анъанавии Ванҷ мебошад; ҳамзамон, мавҷудияти аслиҳа (милтиқ, шамшер) дар таркиби қалин гувоҳи он аст, ки ин ашё дар зиндагии рӯзгори мардуми Ванҷ барои амнияти оила ва ҳифзи молу мулк аҳамияти калон дошт.&lt;ref name=&quot;ref2122&quot; /&gt; Дар баробари ин, одати пардохти қалин ҳамчун кафолати иҷтимоӣ низ хидмат мекард: дар сурати вайрон шудани ақди никоҳ, ин маблағ метавонист барои таъмини зиндагии минбаъдаи зан истифода шавад.

=== Анъанаҳои ҷамъиятӣ: таъзим ва ёлогӯӣ ===
Дар одатҳои имрӯзаи мардуми Ванҷ, амали таъзими домоду арӯс дар рӯзи тӯй маъмул гардидааст; бо вуҷуди ин, тибқи мушоҳидаи мардумшиносони маҳаллӣ, ин анъана иқтибосӣ буда, бо фарҳанги аслии минтақа комилан созгор нест.&lt;ref name=&quot;ref2132&quot;&gt;&quot;Дар одатои мардми Ванҷ дар рӯзи тӯй&quot; (маводи мардумшиносии шифоҳӣ, аз Анҷумани Ванҷ).&lt;/ref&gt; Аз рӯи ривояти пиронсолони маҳал, ҳанӯз 10-20 сол пеш дар тӯйҳои Ванҷ таъзим кардан хеле кам ба назар мерасид ва он тадриҷан ҳамчун ҷузъи «одатҳои ванҷӣ» пазируфта шудааст; тибқи тафаккури суннатии мардуми маҳаллӣ, ки амиқан таҳти таъсири ақидаҳои исломӣ қарор дорад, таъзим танҳо дар пеши Худованд ва ҳангоми намоз ҷоиз шумурда мешавад, дар ҳоле ки таъзим дар назди инсони дигар номуносиб дониста мешавад.&lt;ref name=&quot;ref2132&quot; /&gt;

Яке аз одатҳои фаромӯшшудаи мардуми Ванҷ маросими ''«ёлогӯӣ»'' буд, ки ҳангоми ба анҷом расидани корҳои дастаҷамъонаи умумӣ – мисли ҳашар, даравидани ғалла ё бардоштани девор – баргузор мегардид.&lt;ref name=&quot;ref2142&quot;&gt;&quot;ОДАТИ ЁЛОГӮӢ&quot; (маводи мардумшиносии шифоҳӣ, аз Анҷумани Ванҷ).&lt;/ref&gt; Калимаи ''«ёло»'' шакли кӯтоҳшудаи ибораи ''«ё Аллоҳ»'' буда, дар поёни кори дастаҷамъона ҳамчун дуо ва изҳори шукргузорӣ барои анҷоми муваффақиятомези кор ба забон меомад.&lt;ref name=&quot;ref2142&quot; /&gt; Ин анъана, ки имрӯз аз истеъмол баромадааст, нишони ваҳдати рӯҳонӣ ва ҳамкории иҷтимоии мардуми Ванҷ буда, нақши муҳими тамоюлҳои динӣ ва фарҳанги коллективиро дар зиндагии рӯзгори онон инъикос мекунад.

=== Айлоқравӣ ва расму оинҳои кишоварзӣ ===
Иқтисодиёти суннатии мардуми Ванҷ ба ду унсури ба ҳам вобаста – кишоварзӣ дар водиҳои танги поёнӣ ва чорводорӣ дар чарогоҳҳои баландкӯҳӣ – такя мекунад. Ҳар сол дар аввали тобистон, вақте ки заминҳои поёнӣ барои кишти ғалла, картошка ва сабзавот истифода мешаванд, раванди муҳоҷирати мавсимии подаи чорво ба чарогоҳҳои тобистонаи баландкӯҳ, ки бо номи ''«айлоқ»'' маъруф аст, оғоз мегардад.&lt;ref name=&quot;ref86&quot; /&gt; Хусусияти ҷолиби ин кӯчиш дар он аст, ки қариб тамоми аҳли деҳа, бахусус занону кӯдакон, дар як рӯзи муайяншуда дастаҷамъӣ ба айлоқ мераванд, дар ҳоле ки қисме аз мардон дар деҳа мемонанд, то корҳои саҳроӣ ва обёрии заминро анҷом диҳанд.

Дар айлоқҳо занон тамоми тобистон машғули ҷӯшидани шир, тайёр кардани маска, равғани зард, дӯғу мосту тарфу ва қурут мешаванд.&lt;ref name=&quot;ref86&quot; /&gt;

== Забон ==
Мардуми Ванҷ бо гӯиши ванҷии забони тоҷикӣ сухан мегӯянд. Дар водии Язғулом бошад, яке аз забонҳои помирӣ – забони язғуломӣ роиҷ аст.

Лаҳҷаи ванҷии забони тоҷикӣ дар водии Ванҷ аз нимаи дуюми асри XIX густариш ёфта, забони бумии помириро, ки бо номи ванҷӣ маъруф буд, дар поёни ҳамин аср аз байн бурд. Забони ванҷӣ наздиктарин хеши забони язғуломӣ буда, ба гурӯҳи ''«шимолии»'' забонҳои помирӣ дар қатори язғуломӣ ва (эҳтимолан) саргуломӣ дохил мешуд. Мутахассисон аз байн рафтани онро ба охири асри XIX нисбат медиҳанд; мардумшиносон дар ибтидои асри XX аз ин забон танҳо чанд даҳ вожаро сабт карда тавонистаанд.&lt;ref name=&quot;ref87&quot;&gt;Памирские языки (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref88&quot;&gt;[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2701306 Памирские языки] (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Лаҳҷаҳои ванҷии забони тоҷикӣ мавзӯи таҳқиқи бунёдии эроншиноси рус А. З. Розенфелд гардидаанд, ки соли 1964 дар [[Ленинград]] монографияи махсуси ''«Ванджские говоры таджикского языка»''-ро дар ҳаҷми 151 саҳифа ба табъ расонидааст.&lt;ref name=&quot;ref89&quot;&gt;Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — 151 с.&lt;/ref&gt; Дар гуфтугӯи мардуми Ванҷ ҷӯйборҳои лозурӣ, ки деҳаҳо дар канораи онҳо бино ёфтаанд, ''«даргов»'' номида мешаванд; ба ақидаи Ҳ. Пирумшоев, ин вожа гунаи тағйирёфтаи ибораи ''«даргоҳи об»'' аст.&lt;ref name=&quot;ref2&quot; /&gt; Аммо дуруст он аст, ки аслаш дарагоб/дараоб (обе ки аз дара меояд) аст, зеро дар форсии миёна &quot;дара&quot; &quot;дараг&quot; навишта ва талаффуз мешудааст. Тибқи фарзияи дигари забоншиносӣ, метавон решаи вожаи ''«дарғов»''-ро бо калимаи осетинии ''«dærg»'' (''«дароз»'') пайванд дод, яъне маънои аслии он ''«оби дароз»'' бошад.&lt;ref name=&quot;ref90&quot;&gt;Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §50–52.&lt;/ref&gt;

Тибқи таснифи Розенфелд, гӯишҳои ванҷӣ ҷузъи таркибии гӯишҳои дарвозӣ буда, якҷоя бо онҳо ба гурӯҳи васеътари гӯишҳои ҷанубу шарқии забони тоҷикӣ дохил мешаванд.&lt;ref name=&quot;ref91&quot;&gt;Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §59.&lt;/ref&gt; Хусусияти муҳимтарини гӯишҳои дарвозиву-ванҷӣ – ҷобаҷогузории зарраи ''«ме-»''-и замони ҳозира-оянда аз аввали феъл ба охири он (миёни асос ва флексия) мебошад, ки дар ҳамаи гӯишҳои ин гурӯҳ, ба ғайр аз гӯиши болои Ванҷ, мушоҳида мешавад.&lt;ref name=&quot;ref92&quot;&gt;Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §60, §61.&lt;/ref&gt; Аз миёни гӯишҳои дарвозӣ, ба гӯиши ванҷӣ аз ҳама наздиктар гӯиши ягидӣ (алалхусус ба зерлаҳҷаи водхудии поёни Ванҷ) ва гӯиши миёнаи дарвозиву-ваҳиёӣ (ба лаҳҷаи миёнаи Ванҷ) мебошанд.&lt;ref name=&quot;ref93&quot;&gt;Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §62.&lt;/ref&gt;

Гуфтанист, ки таснифи забоншиносии соли 1906-и Снесарев аз таснифи дақиқтари баъдинаи Розенфелд каме фарқ мекард: ба гуфтаи ӯ, сокинони водии Язғулом ва болооби Ванҷ ба яке аз лаҳҷаҳои забони шуғнонӣ сухан мегуфтанд — тасниферо, ки пажӯҳиши забоншиносии баъдина, бо ҷудо кардани забони ванҷӣ ба унвони узви алоҳидаи гурӯҳи шимолии забонҳои помирӣ (ниг. боло), дақиқтар намуд.&lt;ref name=&quot;ref2192&quot; /&gt;

=== Лаҳҷаҳои дохилии гӯиши ванҷӣ ===
Розенфелд дар дохили гӯиши ванҷӣ се лаҳҷаи асосиро фарқ мекунад: лаҳҷаи поёни Ванҷ, лаҳҷаи миёнаи Ванҷ (ки онро боз лаҳҷаи ваҳиёиву-ванҷӣ низ меноманд) ва лаҳҷаи болои Ванҷ.&lt;ref name=&quot;ref94&quot;&gt;Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §54.&lt;/ref&gt;

Лаҳҷаи поёни Ванҷ дар деҳаҳои соҳили рости дарёи Ванҷ (аз резишгоҳ ба боло) – Вискроғ, Бичхарвак, Рохарв (маркази ноҳия), Бовид ва Одешт – ва дар соҳили чап – Дашти Роғ, Лангар, Гишхун ва Ғумаяк, инчунин дар деҳаҳои ҷамоати Водхуд роиҷ аст; аксарияти сокинони поёни Ванҷ ва Водхуд муҳоҷиронанд, ки бештарашон аз Дарвоз ва қисман аз болои Ванҷ ба ин ҷо кӯчидаанд.&lt;ref name=&quot;ref15&quot; /&gt; Дар дохили ин лаҳҷа ду зерлаҳҷа – водхудӣ ва гишхунӣ – фарқ карда мешаванд; барои зерлаҳҷаи водхудӣ лабиалишавии қавии садоноки ''«о»'', мавҷудияти зарфи ''«fru/fre»'' ба маънои ''«поён»'' ва истифодаи шакли дуюми замони ҳозира-ояндаи феъл дар шахсҳои якум ва саввуми танҳо бо флексияи ''«-a»'' (масалан, ''«gama»'', ''«ravama»'' ба ҷои шакли маъмули дарвозиву-ванҷии ''«game»'', ''«rave»'') хос аст.&lt;ref name=&quot;ref95&quot;&gt;Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §56, саҳ. 12.&lt;/ref&gt;

Лаҳҷаи миёнаи Ванҷ (ваҳиёиву-ванҷӣ) аз деҳаи Бунай то деҳаҳои Доршир (дар соҳили рост) ва Гуҷовас (дар соҳили чап), то деҳаи болотарини водӣ – Поймазор – паҳн аст. Сокинони ин минтақаро ''«ваҳиёчиён»'' меноманд, зеро аксарашон муҳоҷироне мебошанд, ки аз водии Ваҳиёи Боло ба ин ҷо кӯчидаанд. Барои ин лаҳҷа мавҷудияти ҳамсадоҳои болофаринголии ''«ҳ»'' ва ''«айн»'', истифодаи пасванди ''«-ak»'' дар шахси саввуми танҳои замони гузашта (''«umadastak»'' – ''«ӯ омад»''), калимаи ''«oča»'' ба маънои ''«модар»'' (ба ҷои ''«muma»''-и роиҷ дар дигар лаҳҷаҳои ванҷӣ) ва номи ''«ruzan»'' барои равзанаи дуд хос аст; ин лаҳҷа аз рӯи аломатҳои зикршуда ба лаҳҷаи ваҳиёиву-дарвозӣ наздик мешавад.&lt;ref name=&quot;ref96&quot;&gt;Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §57, саҳ. 12.&lt;/ref&gt;

Лаҳҷаи болои Ванҷ аз деҳаи Доршир то сарчашмаҳои дарёи Ванҷ – дар деҳаҳои Сетарғ, Мурғутга, Ван-Вани Боло ва Поён (соҳили рост) ва Гуҷовас, Гумаст, Рованд, Гармчашма, Сунгад (соҳили чап) – паҳн аст. Сокинони ин минтақа худро ''«ванҷиҳо»'' ё ''«ванҷиёни туптӣ»'' (яъне бумӣ) меноманд ва маҳз дар ҳамин лаҳҷа лексикаи бештар архаистӣ, аз ҷумла боқимондаҳои алоҳидаи забони куҳани ванҷӣ, то имрӯз нигоҳ дошта шудааст.&lt;ref name=&quot;ref97&quot;&gt;Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §58, саҳ. 12–13.&lt;/ref&gt; Хусусияти муҳимтарини лаҳҷаи болои Ванҷ дар он аст, ки зарраи ''«ме-»'' дар аввали шакли феълӣ боқӣ мемонад ва ба охири он нагузашта; маҳз бо ҳамин аломат, ин лаҳҷа аз ҳамаи дигар гӯишҳои дарвозиву-ванҷӣ фарқ мекунад.&lt;ref name=&quot;ref92&quot; /&gt;

Аз лиҳози овоӣ (фонетикӣ), гӯишҳои ванҷӣ бо паҳншавии васеи фонемаи ''«ə»'' (ки ба садонокҳои кӯтоҳи забони адабӣ рост меояд) ва мулоимшавии садоноки ''«ӯ»'' тавсиф мешаванд.&lt;ref name=&quot;ref98&quot;&gt;Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §1–3, саҳ. 5–6.&lt;/ref&gt; Далели дигари куҳансолии ин гӯишҳо паҳншавии васеи фонемаи ''«ж»'' аст, ки дар забони адабии тоҷикӣ танҳо дар се-чор калима боқӣ мондааст, ҳол он ки дар гӯишҳои ванҷӣ гурӯҳи назарраси калимаҳо бо ин ҳамсадо сабт шудаанд (масалан, ''«жеғ»'' – якрав, ''«жовидан»'' – ҷавидан).&lt;ref name=&quot;ref99&quot;&gt;Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §15, саҳ. 6–7.&lt;/ref&gt; Афтодани ҳамсадои ''«д»'' дар миёни калима, ки хоси гӯишҳои дарвозиву-ванҷист, ба сохти флексияи феълӣ низ таъсир расонидааст: дар замони гузашта шахси саввуми танҳо флексияи ''«-и»''-ро мегирад (масалан, ''«babori»'' – ''«борид»''), шахси саввуми ҷамъ бошад – флексияи ''«-ин»''.&lt;ref name=&quot;ref100&quot;&gt;Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §11.&lt;/ref&gt;

Дар морфология, ҷамъбандии исм тавассути пасвандҳои ''«-о»'' (умумӣ), ''«-ун»'' (барои исмҳои ҷондор) ва ''«-гала»'' (барои гурӯҳи одамон) сурат мегирад.&lt;ref name=&quot;ref16&quot; /&gt;

Лексикаи гӯишҳои ванҷӣ, нисбат ба гӯишҳои дарвозӣ низ, дараҷаи баландтари архаизмро нишон медиҳад: дар он калимаҳое нигоҳ дошта шудаанд, ки дар забонҳои адабии тоҷикӣ ва форсӣ дигар истифода намешаванд, вале дар ашъори Фирдавсӣ ё дар фарҳангҳои қадимӣ сабт гардидаанд (масалан, ''«кӯп»'' ба маънои ''«санг»'', ''«харсанг»'').&lt;ref name=&quot;ref101&quot;&gt;Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §48.&lt;/ref&gt; Илова бар қабати калони калимаҳои помирӣ, дар гӯишҳои ванҷӣ гурӯҳи калимаҳое низ ба назар мерасанд, ки бо забони яғнобӣ ва ҳатто бо забони бостонии осетинӣ (аз шохаи шимолии забонҳои эронӣ) муштараканд.&lt;ref name=&quot;ref90&quot; /&gt; Дар ''«Феҳристи калимаҳои куҳани ванҷӣ»'', ки ҳамчун замима ба монография пайваст шудааст, Розенфелд бар пояи таҳлили лексикӣ ва фонетикӣ ба хулосае мерасад, ки забони куҳани ванҷӣ ба гурӯҳи шуғнонию рӯшонии забонҳои помирӣ тааллуқ доштааст.&lt;ref name=&quot;ref102&quot;&gt;Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — Замимаи «Феҳристи калимаҳои куҳани ванҷӣ».&lt;/ref&gt;

Бархе донишмандони рус, монанди И. И. Зарубин, А. З. Розенфелд ва дигарон, назарияеро дар бораи вуҷуди куҳанзабони ванҷӣ (русӣ: старованджский язык) ироя кардаанд, ки тибқи он ин забон тақрибан дусад сол пеш аз байн рафта, гӯиши кунунии ванҷӣ ҷойгузинаш шудааст. И. И. Зарубин дар ин маврид мегӯяд:

&quot;Забони куҳнаи ванҷӣ дар водии Ванҷ (шохоби рости Панҷ) ва саргуломӣ дар болооби дарёи Саргулом, дар шарқи вилояти Файзободи Афғонистон ривоҷ дошт. Тақрибан дусад сол пеш лаҳҷаҳои тоҷикӣ ҷои онҳоро гирифтанд&quot;.

Забоншинос Т. Н. Пахалина дар баррасии муқоисавии забонҳои помирӣ, забони ванҷиро дар силсилаи забонҳои помирӣ чунин ҷой додааст:

''«Ванджский язык, известный в настоящее время по небольшому количеству слов, зафиксированных в 1924 г. И. И. Зарубиным [6], а позднее — А. З. Розенфельд [28; 29] (в прошлом был распространен в долине Ванджа — правого притока Пянджа).»''

Тарҷума: ''«Забони ванҷӣ, ки имрӯз танҳо бо шумораи ками вожаҳо маълум аст ва соли 1924 аз ҷониби И. И. Зарубин ва баъдтар аз ҷониби А. З. Розенфелд сабт шудааст (дар гузашта дар водии Ванҷ — шохоби рости Панҷ — роиҷ буд).»''.&lt;ref name=&quot;ref103&quot;&gt;Пахалина Т. Н. Сравнительный обзор памирских языков // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 222.&lt;/ref&gt;

Шаҳодати дигаре дар бораи фарҷоми ин забон дар мақолаи Т. Г. Абаева дар бораи пажӯҳишҳои А. В. Станишевский омадааст:

''«Укором в адрес лингвистов звучало сообщение о том, что в долине Ванча недавно умерли последние старики, владевшие ванчским языком.»''

Тарҷума: ''«Хабаре барои забоншиносон ҳамчун сарзаниш садо дод ва он ҳам дар бораи он, ки дар водии Ванҷ, ба наздикӣ пиронсолони охироне, ки забони куҳнаванҷиро медонистанд, аз дунё гузаштанд.»''.&lt;ref name=&quot;ref104&quot;&gt;Абаева Т. Г. Исследования А. В. Станишевского (Азиза Ниалло) о Памире // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 290.&lt;/ref&gt;

Дар байни намунаҳои камшумори боқимондаи забони куҳани ванҷӣ, ки дар хотираи шифоҳии пиронсолони маҳал нигоҳ дошта шудаанд, ибораи ''«Агни капол, пасни двол, чангола вол»'' сабт гардидааст.&lt;ref name=&quot;ref2152&quot;&gt;&quot;ҶМЛАЕ АЙ ЗАБУНИ КУНАИ ВАНҶӢ&quot; (маводи забоншиносии шифоҳӣ, аз Анҷумани Ванҷ).&lt;/ref&gt; Тибқи тахмини муҳаққиқони маҳаллӣ, ин ибора метавонад ба маънои тахминии ''«оташ дар пешонӣ, пас дар девор, бо чанголҳо бархез»'' тарҷума шавад; мавҷудияти вожаи ''«агни»'' (оташ), ки дар забони санскрит низ бо ҳамин маъно ба кор меравад, аз бостонии решаҳои ин забон гувоҳӣ медиҳад.&lt;ref name=&quot;ref2152&quot; /&gt; Ин намуна, ҳарчанд аз нигоҳи забоншиносии илмӣ то ҳол таҳлили муфассал нашудааст, аҳамияти он дар нигоҳдории бехатари охирин осори шифоҳии забони куҳани ванҷӣ, ки гӯяндагони охирини он – тавре ки дар боло зикр гардид – аллакай даҳсолаҳо пеш аз дунё гузаштаанд, нуҳуфта аст.

Забони язғуломӣ, ки дар шаш деҳаи ҷамоати Язғулом ба кор меравад, забони бехат аст ва шумораи гӯяндагонаш тақрибан 3 ҳазор нафарро ташкил медиҳад; аксари язғуломиён дузабонаанд ва забони тоҷикиро низ медонанд.&lt;ref name=&quot;ref105&quot;&gt;Язгулямский язык (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref106&quot;&gt;[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/4924529 Язгулямский язык] (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Таҳқиқи бунёдии ин забон ба қалами эроншиноси маъруф Д. И. Эделман тааллуқ дорад, ки соли 1966 дар [[Маскав]] монографияи ''«Забони язғуломӣ»''-ро ба табъ расонидааст.&lt;ref name=&quot;ref107&quot;&gt;Эдельман Д. И. Язгулямский язык. — М.: Наука, 1966.&lt;/ref&gt; Пас аз муҳоҷирати соли 1954 бахше аз язғуломизабонон дар ноҳияи Куйбишеви водии Вахш низ сокин шуданд ва забони язғуломӣ то кунун дар он ҷо низ ба кор меравад.&lt;ref name=&quot;ref60&quot; /&gt;

Дар ''«Атласи забонҳои дар хатар қарордоштаи ҷаҳон»''-и ЮНЕСКО (таҳти таҳрири Кристофер Мозли, соли 2010), забони язғуломӣ ба зумраи забонҳои осебпазир (Vulnerable) дохил гардидааст.&lt;ref name=&quot;ref108&quot;&gt;Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World\\\'s Languages in Danger. — 3rd ed. — Paris: UNESCO Publishing, 2010.&lt;/ref&gt; Тибқи ҳамин Атлас, аз 15 забони дар хатар қарордоштаи Осиёи Марказӣ, 11-тояш дар Тоҷикистон, бештараш дар ҳудуди ВМКБ, роиҷ аст.&lt;ref name=&quot;ref109&quot;&gt;[https://old.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/society/20170629/unesco-publishes-atlas-of-the-worlds-languages-in-danger UNESCO publishes atlas of the world\\\'s languages in danger] (англ.) // Тоҷикистон Ньюз Азия-Плюс, 29 июни 2017. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Пажӯҳиши ҷомеашиносии забонии Д. Пол, Э. Аббесс, К. Мюллер, К. Тиссен ва Г. Тиссен нишон медиҳад, ки муносибати сокинони водии Язғулом ба ҳарду забон – язғуломӣ ва тоҷикӣ – мусбат аст: забони модарӣ дар зиндагии рӯзмарра пурқувват боқӣ монда, ҳеҷ нишонае аз ҷойивазкунии он бо забони тоҷикӣ мушоҳида намешавад, ҳарчанд забони тоҷикиро низ дар баъзе ҳавзаҳо муфид медонанд.&lt;ref name=&quot;ref110&quot;&gt;Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. — SIL International, 2010.&lt;/ref&gt; Дар пойгоҳи байналмилалии таснифи забонҳо ''«Глоттолог»'' забони куҳани ванҷӣ бо рамзи ''«oldw1238»'' ва забони язғуломӣ бо рамзи ''«yazg1240»'' сабт шудаанд.&lt;ref name=&quot;ref111&quot;&gt;Glottolog 5.0, коди «oldw1238» (забони куҳани ванҷӣ) ва «yazg1240» (забони язғуломӣ).&lt;/ref&gt;

== Бахшбандӣ ==
Бар асоси Қонуни тақсимоти маъмурию ҳудудии кишвар, ноҳияи Ванҷ аз 1 шаҳрак (Ванҷ) ва 6 ҷамоат иборат аст:&lt;ref name=&quot;ref112&quot;&gt;Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. — Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2013. — 332 с.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!'''Ҷадвали 5. Ҷамоатҳои ноҳияи Ванҷ'''
|-
|'''Ҷамоат'''
|'''Аҳолӣ (нафар)'''
|'''Деҳаҳо'''
|-
|ба номи Маҳмадулло Абдуллоев
|10 983
|Бичхарв, Бодалд, Ускроғ, Роғ, Дашти Роғ, Панҷшанбеобод, Убари Даргов, Рохарв, Гушхун, Ғумаяк, Бовуд, Одешт, Ҷангали Зуго
|-
|Водхуд
|2178
|Пшихарв, Даштак, Лугад, Бунига, Узбай, Лахш, Баравн, Баравни Таг, Баравни Тор, Ваҳдат, Вравз
|-
|Ҷовидон
|4201
|Бунай, Рав, Жовуд, Потов, Арнавад, Убго
|-
|Рованд
|5573
|Ширговад, Ғиҷоваст, Мудеҳарв, Вишхарвак, Старғ, Ғӯмас, Мурғутга, Рованд, Гармчашма, Ван-Ван, Сунгад, Поймазор
|-
|Техарв
|3401
|Гич, Садвадг, Сед, Шаврӯ, Техарв, Чихох, Удоб, Равгада
|-
|Язғулом
|6065
|Мотравн, Вишхарв, Будун, Шавуд, Андарбоғ, Жамаг
|}
Дар санадҳои расмии солҳои охир ҷамоати марказии ноҳия бо номи ''«деҳоти Маҳмадулло Абдуллоев»'' зикр мегардад.&lt;ref name=&quot;ref4&quot; /&gt;

Барои муқоиса, тибқи гузориши капитан Кузнецов, дар соли 1892 бекигарии Дарвоз (ки Ванҷ ҷузъи он буд) ба 11 амлокдорӣ тақсим мешуд:

''«Въ административномъ отношеніи Дарвозское бекство дѣлится на 11 амилякдарствъ: Чиль-Даринское, Тавиль-Даринское, Сагри-Даштское, Кала-и-Хумбское, Шикайское, Куфское, Хагонское, Май-Майское, Джумарчское, Ванчское, Вахія-болё и два особыхъ отдѣла–Язгулемскій и Тангъ-Шивскій.»''

Тарҷума: ''«Аз ҷиҳати маъмурӣ, бекигарии Дарвоз ба 11 амлокдорӣ тақсим мешавад: Чилдарин, Тавилдарин, Сағридашт, Қалъаи Хумб, Шикай, Куф, Ҳагон (Деҳхагон), Моймай, Ҷумарҷ, Ванҷ, Вахиёи Боло ва ду шӯъбаи алоҳида — Язғулом ва Тангшив»''.&lt;ref name=&quot;ref113&quot;&gt;Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 68.&lt;/ref&gt;

Аз ин тақсимот бармеояд, ки Ванҷ дар соли 1892 аллакай ҳамчун амлокдории алоҳида, ва Язғулом ҳамчун шӯъбаи ниммустақилу ба таври алоҳида идорашаванда фарқ карда мешуданд — падидае, ки то андозае бо бахшбандии имрӯзаи ноҳия, ки дар он Язғулом ҷамоати алоҳида аст, монандӣ дорад.

Тақрибан ҳаштод сол пас аз гузориши Кузнецов, забоншинос Д. И. Эделман, бар пояи маводи саҳроии худ ва пажӯҳиши А. З. Розенфелд, рӯйхати муфассали рустоҳои Ванҷро чунин овардааст:

''«Население Ванджа ныне говорит по-таджикски, хотя сравнительно недавно здесь еще бытовал ванджский язык, принадлежавший к памирской группе языков. Названия кишлаков по течению Пянджа: Даштак, Узбай, Лахш, Варавз, Лангарак, Бараун, Водхуд; по Ванджу: Бич-харвак, Рог, Лангар, Гишхун, Рохарв (официально Ванч), Гумаяк, Одешт, Бунай, Потоу, Жовид, Чихох, Сед, Техарв, Гуджовас, Ширговат, Доршир, Гумаст, Сетарг, Рованд, Мургытга, Сунгад, Ван-Ван, Поймазор.»''

Тарҷума: ''«Аҳолии Ванҷ имрӯз бо забони тоҷикӣ гуфтугӯ мекунад, ҳарчанд то ба ҳамин наздикӣ, дар ин ҷо, ҳанӯз, забони куҳнванҷӣ роиҷ буд, ки ба гурӯҳи забонҳои помирӣ тааллуқ дошт. Номҳои рустоҳо дар масири Панҷ: Даштак, Взбай, Лахш, Вароваз, Лангарак, Баравн, Водхуд; дар масири Ванҷ: Бичхарвак, Роғ, Лангар, Гишхун, Рохарв (расман Ванҷ), Ғумаяк, Одешт, Бунай, Потов, Жовид, Чхох, Сед, Техарв, Ғҷовас, Шрговад, Дуршер, Ғӯмас, Старғ, Рованд, Мурғтга, Смгад, Ван-Ван, Поймазор.»''.&lt;ref name=&quot;ref114&quot;&gt;Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 50.&lt;/ref&gt;

== Хоҷагидорӣ ==
Соҳаҳои асосии хоҷагидории ноҳия ғаллакорӣ, чорводорӣ, боғдорӣ ва сабзавоткорист; дар замони шӯравӣ тамокукорӣ низ соҳаи асосӣ буд. Соли 1939 дар тамоми ВМКБ 123 колхоз мавҷуд буд, аз ҷумла дар Ванҷ 30 колхоз таъсис дода буданд.

Водии Водхуд аз қадим бо ҳосилхезии замин ва фаровонии тути худ ном баровардааст: захираи ғалла ва меваи хушки ин мавзеъ (тут, зардолу, себ) на танҳо сокинони маҳаллӣ, балки деҳоти камзамини ҳамсояро низ аз танқисӣ мераҳонд ва ибораи мардумии ''«тути Водхуд пухт, имсол ҳам ҷон ба саломат бурдем»'' аз ҳамин воқеият бармеояд.&lt;ref name=&quot;ref2&quot; /&gt;

Дар ноҳия 53 хоҷагии деҳқонӣ мавҷуд аст. Майдони умумии заминҳои хоҷагӣ 14 417 гектар аст, аз ҷумла заминҳои корам – 1381 гектар (2012), чарогоҳҳо – 1219 гектар, боғҳо – 734 гектар. Тибқи омори соли 2012 дар ноҳияи Ванҷ 2478 тонна ғалла, 1924 тонна гӯшт, 1 млн дона тухм, 3742 тонна шир, 157 тонна чормағз, 6353 тонна сабзавот ва 11 295 тонна картошка ба даст омад. Бар асоси омори соли 2011, шумораи чорво дар хоҷагиҳо чунин буд: гов – 15 234 сар, гӯсфанду буз – 32 498 сар.

Дар давоми даҳсолаи охир сохтори хоҷагидории ноҳия ба таври куллӣ дигаргун шуд: ба ҷои 53 хоҷагии деҳқонии соли 2012, имрӯз 14 ассотсиатсияи хоҷагиҳои деҳқонӣ 120 хоҷагии инфиродиро бо фарогирии 3217 саҳмдор муттаҳид месозад.&lt;ref name=&quot;ref115&quot;&gt;Ванҷ. Рушди соҳаи кишоварзӣ дар ноҳия // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Майдони умумии заминҳои корам ба 2601 гектар расидааст, ки аз он бештар аз 1080 гектарро боғҳои мевадиҳанда ташкил медиҳанд; танҳо дар бист соли охир 282 гектар замини нав аз худ карда шудааст.&lt;ref name=&quot;ref116&quot;&gt;[https://khovar.tj/2025/11/dar-no-iyai-van-so-ai-bo-parvar-rushd-meyobad/ Дар ноҳияи Ванҷ соҳаи боғпарварӣ рушд меёбад] // АМИТ «Ховар», 18 ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Тибқи таҳлилҳои муқоисавӣ, дар зарфи се даҳсолаи охир истеҳсоли ғалладонагиҳо тақрибан 6 баробар, картошка 8 баробар, сабзавот 16 баробар ва мева 42 баробар афзудааст.&lt;ref name=&quot;ref117&quot;&gt;Ванҷ. Ҷашни истиқлол мондагор хоҳад буд // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Танҳо то охири моҳи октябри соли 2025 аз боғоти ноҳия 2205 тонна меваи тару тозаву хушк ба бозорҳои хориҷӣ ва шаҳрҳои калони ҷумҳурӣ содирот гардид,&lt;ref name=&quot;ref116&quot; /&gt; ва моҳи августи соли 2023 кишоварзони ноҳия дар ярмаркаи Боғи ''«Куруши Кабир»''-и Душанбе зиёда аз 13 тонна маҳсулоти тару тоза ба сокинони пойтахт пешниҳод карданд.&lt;ref name=&quot;ref118&quot;&gt;Намоиш-фурӯши маҳсулоти кишоварзӣ аз ҷониби кишоварзони ноҳияи Ванҷ // АМИТ «Ховар», августи 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Аз соли 2009, вақте ки дар ноҳия аввалин ду гармхонаи намунавӣ ба кор дароварда шуданд,&lt;ref name=&quot;ref119&quot;&gt;Дар Ванҷ гармхонаҳо ба кор даромаданд // АМИТ «Ховар», августи 2009. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; технологияи гармхонагӣ дар қисматҳои поёнии ноҳия паҳн шудааст. Дар давраи охир, дар ҳамкорӣ бо мутахассисони минтақаи илмӣ-таҷрибавии ''«Ҷангали Зуго»''-и Институти биологии Помир, соҳибкор Ҳайдар Фаёзов аз деҳаи Гишхун дар ноҳия парвариши озмоишии лимӯ ва дигар меваҳои ситрусиро оғоз кард – навъе, ки то ҳол дар ВМКБ танҳо хоси баъзе минтақаҳои ноҳияи Дарвоз буд.&lt;ref name=&quot;ref120&quot;&gt;Ванҷ. Авлавият ба рушди лимӯпарварӣ // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

=== Таърихи иқтисодиёт: аз мубодилаи молӣ то бозор (асри XIX) ===
Дар асри XIX иқтисодиёти Ванҷ, монанди тамоми Дарвоз, хусусияти патриархалӣ ва асосан мубодилавӣ (натуралӣ) дошт. Тибқи маълумоти И. Юхновский, ки соли 1894 дар рӯзномаи ''«Туркестанские Ведомости»'' ба нашр расидааст, дар водии Ванҷ пул, ченаку вазн қариб номаълум буда, тиҷорат асосан ба таври мубодилавӣ сурат мегирифт; танҳо мансабдорони бухороӣ чой менӯшиданд, аҳолии таҳҷоӣ бошад, ин нӯшокиро танҳо дар ҷашнҳои оилавӣ истифода мебурд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Ҳангоми муайян кардани арзиши маҳсулот, воҳиди ченаки ''«карбос»'' (порчаи дастбофти маҳаллӣ) барои матоъ ва ''«тӯппӣ»'' барои маҳсулоти донагӣ ба кор мерафт.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Тибқи нархномаи ҳамон давра, як ишак (тахминан 4 пуд) ғалла аз 4 то 6 танга, як гӯсфанди калон 6-7 танга ва як гӯсфанди хурд 4 танга арзиш дошт; тангаи нуқрагини бухороӣ вазни 3,36 грамм дошт.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Аз Ванҷ асосан оҳани дар конҳои болооби дарёи Ванҷ истихроҷшуда ва қисман ғалладона ба минтақаҳои ҳамсояи Дарвоз, тавассути Қалъаи Хумб, содир мегардид.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt;

Дар бекигариҳои шимолу шарқии Бухоро — Қаратегину Дарвоз, ки Ванҷ ба ҳайати онҳо дохил буд — тибқи арзёбии Юхновский (1894), тақрибан сад ҳазор нафар сокин зиндагӣ мекард, ки эҳтиёҷоташон хеле маҳдуд буд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Гарчанде ғаллакорию чорводорӣ шуғли асосии аҳолӣ буд, ҳаҷми истеҳсоли онҳо барои қонеъ кардани ҳатто эҳтиёҷоти хурдтарин кофӣ набуд; нони Дарвоз бештар аз бекигарии Кӯлобу дигар минтақаҳо ворид карда мешуд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Аз ин рӯ, аҳолӣ маҷбур мешуд, ки ба муҳоҷирати мавсимии меҳнатӣ ба Фарғона ва ҳатто [[Тошканд]] рӯй орад, зеро зироаткорӣ, ба сабаби норасоии замини корам, ҳатто барои эҳтиёҷоти нисбатан мӯътадил кофӣ набуд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Танҳо шумораи ками сокинон аз нони холиси гандум истифода мебурданд; орди гандумро бо орди лӯбиё меомехтанд ва дар водиҳои Ванҷ, Язғулому Панҷ ҳатто орд аз мурчи хушкидаи тут, пиёзи кӯҳӣ ва дигар решаҳои кӯҳӣ тайёр мекарданд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Чорводорӣ низ наметавонист рушд кунад, зеро кӯҳҳои Дарвоз нисфи сол ва бештар зери барф мемонданд ва аҳолӣ фақат барои миқдори ками чорво (ки дар он гӯсфанд бартарӣ дошт) захираи алаф ҷамъ карда метавонист; гӯшти шикор — шикорварзӣ яке аз шуғлҳои асосии дарвозиён буд — дар баробари гӯсфанд яке аз молҳои асосии мубодилавӣ маҳсуб мешуд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt;

Қалъаҳои Ғарму Қалъаи Хумб, ки маркази маъмурии беки Қаратегину Дарвоз буданд, ягона бозорҳои мубодилаи маҳсулоти маҳаллӣ ба шумор мерафтанд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Аз Кӯлоб тоҷирон бо ду-се асп матои бязӣ ва дигар матоъҳои дағал барои ҷома меоварданд ва барои ҳар 12 арш бязӣ як пӯсти рӯбоҳ мегирифтанд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Маркази умумии тиҷоратии тамоми Қаратегину Дарвоз шаҳри Кӯлоб буд; агар қаратегиниён боз ба бозорҳои [[Ӯротеппа|Ӯротеппаву]] Қӯқанд мерафтанд, дарвозиён танҳо ба Кӯлоб рӯй меоварданд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Аз Кӯлоб инчунин ранги «бузгунч» — маҳсулоте, ки аз варами баргҳои дарахтони писта, ки нишебиҳои кӯҳҳои Кӯлобро мепӯшониданд, ба даст меомад — ворид карда мешуд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt;

Юхновский тарзи бинокории маҳаллиро низ тасвир кардааст: пойдевори баланди сангин бо гил, деворҳои хишти хоми калону бетартибшакл ва боми чӯбине, ки бо ках ва шохча пӯшонида, аз рӯй бо гил андова карда мешуд; сохтмон одатан аз аввали баҳор то нимаи тирамоҳ (аз апрел то сентябр) идома меёфт, дар ҳоле ки санг ва гил ҳамеша дар дастрас буданд ва чӯб — аз дарахтони тут, бед ва сафедор — аз боғоти маҳаллӣ, арча бошад аз кӯҳҳо оварда мешуд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Тибқи нархномаи ҳамон давра, як бревна ба дарозии 2,5 арш ду танга, се даста хошок (ҳар кадом 2,5 арш) ду танга, як даста ках як танга ва як батмон (8 пуд) оҳак ду танга арзиш дошт; барои тайёр кардани ҳазор хишти хом дар як рӯз чор нафар коргар лозим буд ва музди рӯзонаи коргарони оддӣ тахминан як танга буд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Оҳани маҳаллӣ аз конҳои болооби дарёи Ванҷ истихроҷ мешуд; як пораи оҳан ба дарозии 2,5 арш ва диаметри ¾ арш арзиши 300 тангаро дошт.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Дар шаҳраки Рохар танҳо як оҳангар ва ду наҷҷор фаъолият доштанд; музди рӯзонаи чунин устод бо шогирду асбобҳояш тахминан панҷ танга буд, ва абзорҳои маъруфи ин ҳунармандон арра, теша, чакуш, ранда ва табар буданд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Дар бораи нархи маводи хӯрока, равғани гов барои ҳар панҷ фунт як танга, мурғ даҳ тин, тухм 64 дона барои як танга ва алафи себарга аз 25 то 30 даста барои як танга арзиш дошт; намак, ки аз Кӯлоб ворид мешуд, гарон буд — барои як тӯппии намак чор тӯппии ғалла медоданд; биринҷ аз Қалъаи Хумб харидорӣ мешуд ва нархаш вобаста ба мавҷудияш аз чор то панҷ танга барои панҷ фунт таҳаввул мекард.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Дар мавсими зимистон таъмини ем ва озуқа мушкил мегардид, аз ин рӯ захираи зимистона аз тирамоҳ омода карда мешуд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt;

Тавре Юхновский таъкид мекунад, миқдори дақиқи содироти солонаи оҳанро муайян кардан ғайриимкон буд, зеро мақомоти маҳаллӣ дар бораи рақами он тасаввуроти дақиқ надоштанд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Чою дигар молҳои ҳиндӣ тавассути Шуғнону Рӯшон умуман ворид намешуданд; миқдори ками онҳо аз Бадахшон тавассути Куф ва Қалъаи Хумб, ва асосан тавассути Кӯлоб, ба даст меомад.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt;

=== Кишоварзии анъанавӣ: ангури Ванҷӣ ===
Яке аз навъҳои қадимаи ангури маҳаллӣ, ки то имрӯз парвариш карда мешавад, навъи ''«Ванҷӣ»'' аст. Тибқи Энсиклопедияи миллии тоҷик, ин навъи ангури миёнапаз баргҳои калони гирда, хӯшаҳои калони махрутшакли 350-400 грамма ва ғужбҳои калони байзашакли сафеди зардчаро доро буда, дар таркиби меваи пухтааш 20-21,5 фоиз қанд ҷамъ мешавад.&lt;ref name=&quot;ref2182&quot;&gt;Энсиклопедияи миллии тоҷик, ҷилди 3. — Душанбе, 2014.&lt;/ref&gt; Ангури Ванҷӣ нимаи моҳи май гул карда, мевааш нимаи августи ҳамон сол мепазад ва давраи нашъунамои он 135-145 рӯзро дар бар мегирад; ин навъ барои хӯрдан ва хушконидан мувофиқ буда, то 24 фоиз мавизи баландсифат медиҳад ва то моҳи январ нигоҳ дошта мешавад.&lt;ref name=&quot;ref2182&quot; /&gt; Мутаассифона, токи ин навъи ангур ба сармо ва бемории гарда тобовар нест, ки ин омил боиси маҳдудияти парвариши он дар минтақаҳои хунуктар мегардад.&lt;ref name=&quot;ref2182&quot; /&gt;

=== Ҳунармандии анъанавӣ ===
Дар соҳаи ҳунармандӣ, мардуми Ванҷ таърихан ба истеҳсоли пойафзол (чоруқ, нимпоймонак) аз пӯсти дағалона коркардшуда ва либос аз матои ''«карбос»''-и худбоф машғул буданд, ки занон онро аз пашми дағал мебофтанд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Матоъ ва баъзе маҳсулоти дигар – аз ҷумла пӯсти рӯбоҳу гурба – ҳамчунин аз водиҳои ҳамсояи Шуғнону Рӯшон, тавассути пиёдагардон ва бо миқдори ками пинҳонӣ, ворид карда мешуданд, ки ин далели мавҷудияти шабакаи мубодилаи тиҷоратӣ дар байни аҳолии гуногуни Бадахшон аст.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt;

Мӯзаро (пойафзоли пошнадор) сокинони Ванҷ на дар маҳал, балки дар бозори Қалъаи Хумб мехариданд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Сабаби маҳдуд будани ин навъи воридот дар он буд, ки ҳокимияти Шуғнону Рӯшон содироти маҳсулоти маҳаллиро ба ҳама ҷо, ба ҷуз [[Кобул]], манъ карда буд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt;

=== Чорводорӣ ва занбӯриасалпарварӣ ===
Дар муқоиса бо давраи пеш аз истиқлол, дар ноҳия саршумори чорвои калону майда дар маҷмуъ 2 баробар, истеҳсоли гӯшт 4 баробар ва истеҳсоли тухм 31 баробар афзудааст.&lt;ref name=&quot;ref117&quot; /&gt; Тибқи омори соли 2023, саршумори чорвои калони шохдор ба 17 135 сар (нисбат ба 15 234 сар дар соли 2011) ва моли майда (гӯсфанду буз) ба 41 000 сар (нисбат ба 32 498 сар) расидааст; ҳамчунин дар хоҷагиҳои ноҳия 41 350 сари парранда ва 1082 оилаи занбӯри асал ба қайд гирифта шудааст.&lt;ref name=&quot;ref117&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref115&quot; /&gt; Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон рушди занбӯриасалпарвариро яке аз воситаҳои пасткунандаи камбизоатӣ ва таъминкунандаи шуғли деҳот муайян кардааст.

Сарватҳои зеризаминии ноҳия: пахтасанги кӯҳӣ (асбест), молибден, мармар ва ғайра; инчунин конҳои никел, оҳансанг ва оҳак мавҷуданд.

=== Муҳоҷирати меҳнатӣ ===
Мисли аксари минтақаҳои кӯҳии Тоҷикистон, иқтисодиёти хонаводаҳои Ванҷ ба таври назаррас аз муҳоҷирати меҳнатӣ ва ҳаволапулиҳо вобаста аст. Тибқи арзёбии [[Бонки Ҷаҳонӣ]] аз моҳи ноябри соли 2025, ҳаволапулиҳои муҳоҷирони меҳнатӣ беш аз 30 фоизи маҷмуи маҳсулоти дохилии Тоҷикистонро ташкил медиҳанд ва, гарчанде вобастагӣ ба ин маблағҳо сатҳи камбизоатиро коҳиш додааст, нобаробарии даромад (нишондиҳандаи Гини) аз 32 то 38 дар байни солҳои 2021 ва 2023 афзудааст; ВМКБ дар қатори минтақаҳое зикр шудааст, ки бо маҳдудиятҳои шадиди ҷуғрофиву иқлимӣ рӯбарӯянд.&lt;ref name=&quot;ref121&quot;&gt;[https://www.worldbank.org/en/country/tajikistan/publication/poverty-and-equity-assessment Tajikistan Poverty and Equity Assessment] (англ.) // Бонки Ҷаҳонӣ, 22 сентябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Пажӯҳиши умумимиллии соҳаи тандурустӣ доир ба муҳоҷирони меҳнатии Тоҷикистон нишон додааст, ки дар байни панҷ минтақаи кишвар (Душанбе, ВМКБ, Хатлон, Суғд ва ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ), ҳиссаи муҳоҷирони меҳнатӣ дар аҳолии ВМКБ (49,59 фоиз аз намунаи пажӯҳишӣ) назар ба дигар минтақаҳо (камтар аз 32 фоиз) хеле баландтар будааст.&lt;ref name=&quot;ref122&quot;&gt;[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11679146/ Inclusion of Labor Migrants as a Potential Key Population for HIV: A Nationwide Study from Tajikistan] (англ.) // PMC/NCBI. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Дар маҷмуи умумимиллӣ, беш аз як миллион шаҳрванди Тоҷикистон ҳарсола барои кор ба Русия мераванд; ҳаволапулиҳо дар соли 2013 қариб нисфи маҷмуи маҳсулоти дохилии кишварро ташкил медоданд, ки то соли 2018 ба тақрибан 30 фоиз (2,2 миллиард доллари ИМА) коҳиш ёфт.&lt;ref name=&quot;ref123&quot;&gt;[https://www.migrationpolicy.org/article/dependent-remittances-tajikistan-prospects-dim-economic-growth Dependent on Remittances, Tajikistan\\\'s Long-Term Prospects for Economic Growth and Poverty Reduction Remain Dim] (англ.) // Migration Policy Institute. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

=== Саноат ===
Дар ноҳия корхонаҳои хурди саноатӣ – сехи чӯҷабарорӣ, заводи хишти ''«Лугад»'', ҶДММ ''«Хрустал»'' – фаъолият доранд. Дар Ванҷ бозорҳои марказӣ ва марзӣ низ амал мекунанд.

25 июни соли 2025 дар ноҳия корхонаи истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК ''«Мармар Стоун»'' ба кор шурӯъ кард, ки иқтидори солонаи он 40 ҳазор тонна маҳсулот буда, 40 сокини маҳаллиро бо ҷои кори доимӣ таъмин намудааст. Корхона чор хатти истеҳсолӣ дорад ва дар он беш аз 20 навъи санги табиӣ коркард мешавад; иқтидори истеҳсоли тахтасангҳои ороишӣ (мозаика) 10 ҳазор м³ ва коркарди санги мармар 160 ҳазор м³ дар як солро ташкил медиҳад.&lt;ref name=&quot;ref124&quot;&gt;[https://asiaplustj.info/tj/node/350189 Сафари Эмомалӣ Раҳмон ба ВМКБ аз Ванҷ оғоз шуд. Президент дар ин ноҳия кадом иншоотро ба истифода дод?] // Asia-Plus, 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref125&quot;&gt;Ифтитоҳи корхонаҳои истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК «Мармар Стоун» дар ноҳияи Ванҷ // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.&lt;/ref&gt;

Дар ҳамон рӯз Парки саноатии ноҳия мавриди истифода қарор гирифт, ки дар масоҳати 788 м² ҷойгир буда, 6 корхонаи хурди истеҳсолиро фаро мегирад: истеҳсоли макарон, бандубасти маҳсулоти лӯбиёгӣ, коркарди равғани чормағз, коркард ва бандубасти меваи хушк, истеҳсоли собун ва дару тирезаҳои пластикӣ. Фаъолияти парк дар маҷмуъ 36 сокини маҳаллиро бо кор таъмин мекунад.&lt;ref name=&quot;ref124&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref126&quot;&gt;Ифтитоҳи Парки саноатии ноҳияи Ванҷ // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.&lt;/ref&gt;

Дар доираи ҳамин парк, инчунин корхонаи коркарди равғани ангат (Hippophae rhamnoides) – растании шифобахши худрӯй, ки дар қад-қади дарёҳои ноҳия фаровон мерӯяд – ба кор шурӯъ кардааст; иқтидори он то 500 килограмм равғани холис дар як сол буда, аз ин ашё то 12 навъи маҳсулоти фармасевтию косметологӣ омода карда мешавад.&lt;ref name=&quot;ref127&quot;&gt;Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ноҳияи Ванҷ // Кумитаи рушди сайёҳии назди Ҳукумати ҶТ, июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Пеш аз таъсиси ин корхона, дар деҳаи Ғуҷоваст соҳибкорзан Васила Ғафурова коргоҳи хурди коркарди ангатро таъсис дода буд, ки маводи он берун аз ноҳия низ харидор пайдо кардааст.&lt;ref name=&quot;ref124&quot; /&gt; Барои дастгирии соҳибкории хурду миёна дар солҳои 2018-2019 ба соҳибкорони ноҳия зиёда аз 6,5 миллион сомонӣ қарзи имтиёзнок дода шудааст.&lt;ref name=&quot;ref128&quot;&gt;Сафарҳои дохилӣ // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

=== Энергетика ===
Дар Ванҷ чандин неругоҳи хурди барқи обӣ (НБО) фаъолият мекунад. Аз ҷумла, НБО-и ''«Техарв»'' дар дарёи Ванҷ бо иқтидори 400 кВт таҷдид гардида, ба шабакаи ягонаи барқи кишвар пайваст карда шудааст; НБО-и ''«Андарбак»'' дар водии Язғулом ба шабакаи ширкати ''«Помир Энерҷӣ»'' пайваст аст.&lt;ref name=&quot;ref129&quot;&gt;[http://www.cawater-info.net/best-practices/ru/base/marker/21 Реконструкция МГЭС Техарв на реке Ванч мощностью 400 кВт в Ванчском районе Горно-Бадахшанской автономной области] (рус.) // CAWater-Info. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Таҳлилҳои соли 2021 нишон дода буданд, ки шабакаҳои барқии ноҳия ҳамагӣ 2,6 мегаватт барқ истеҳсол мекунанд, дар ҳоле ки барои фаъолияти пуриқтидори корхонаҳои нави саноати кӯҳӣ (ба мисли ''«Мармар Стоун»'') беш аз 5,6 мегаватт лозим буд.&lt;ref name=&quot;ref130&quot;&gt;Имсол дар Ванҷ дар 15 гектар боғи нав бунёд карда шуд // АМИТ «Ховар», июли 2021. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Моҳи июни соли 2025 хатти интиқоли барқи дузанҷираи 35 ва 110-киловолтаи Хоруғ-Рӯшон бо дарозии 67,5 км ва зеристгоҳи ''«Ҷангал»'' ба маблағи умумии 114 миллион сомонӣ ба истифода дода шуд, ки интиқоли муназзами неруи барқро ба ноҳияҳои Рӯшон, Ванҷ ва Дарвоз ба маротиб беҳтар мегардонад; ҳамзамон сохтмони хатти 42-километраи интиқоли барқи 110-киловолта аз маркази ноҳияи Рӯшон то зеристгоҳи ''«Вознавд»'' оғоз ёфт, ки ба истифода додани он дар нимсолаи аввали соли 2026 пешбинӣ шудааст.&lt;ref name=&quot;ref131&quot;&gt;[https://khovar.tj/2025/06/suhanronii-prezidenti-um-urii-to-ikiston-peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-mulo-ot-bo-ro-baron-va-faoloni-viloyati-muhtori-k-istoni-badahshon/ Суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон дар мулоқот бо роҳбарон ва фаъолони Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон] // АМИТ «Ховар», июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

=== Нақлиёт ===
Нақлиёти ноҳия асосан автомобилист; як фурудгоҳи хурд ҳам дар шаҳраки Ванҷ (Рохарв) вуҷуд дорад. Қаламрави ғарбии ноҳия дар масири шоҳроҳи байналмилалии Душанбе-Кӯлоб-Дарвоз-Хоруғ-Мурғоб-Қулма қарор дорад; лоиҳаи таъмиру таҷдиди қитъаи ин шоҳроҳ аз Қалъаихумб то Ванҷ ва сарҳади ноҳияи Рӯшон арзиши умумии 2,5 миллиард сомониро ташкил медиҳад, ки то имрӯз корҳо ба маблағи 900 миллион сомонӣ анҷом ёфтаанд.&lt;ref name=&quot;ref132&quot;&gt;Суханронӣ дар мулоқот бо роҳбарону фаъолон ва сокинони ноҳияи Ванҷ // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; 25 июни соли 2025 роҳи мошингарди маркази ноҳия то нуқтаи пайвастшавӣ ба ин шоҳроҳ, иборат аз ду хатти ҳаракат бо дарозии умумии 16 км, пас аз таҷдид ба истифода дода шуд; дар дарозои роҳ истгоҳҳои нақлиётӣ ва гузаргоҳҳо барои пиёдагардон бунёд гардидаанд.&lt;ref name=&quot;ref124&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref133&quot;&gt;Ифтитоҳи роҳи маркази ноҳияи Ванҷ то нуқтаи пайвастшавӣ ба шоҳроҳи Душанбе-Кулма // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.&lt;/ref&gt;

23 июни соли 2025 ширкати ҳавопаймоии ''«Тоҷик Эйр»'' пас аз ёздаҳ соли танаффус (парвози охирин соли 2014 сурат гирифта буд) хатсайри ҳавоии Душанбе-Ванҷ-Душанберо аз нав кушод: парвози нахустин бо 15 мусофир анҷом ёфт. Парвоз дар ин масир 50 дақиқа тӯл кашида, тибқи ҷадвал ҳафтае як маротиба, рӯзҳои ҷумъа, бо ҳавопаймои Ан-28 иҷро мешавад ва нархи чипта дар як самт 750 сомонӣ муайян гардидааст.&lt;ref name=&quot;ref134&quot;&gt;[https://asiaplustj.info/tj/node/350087 Оғози парвози ҳавопаймоӣ миёни Душанбе ва Ванҷ. Аввалин парвоз кай ва нархи чипта чанд аст?] // Asia-Plus, июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref135&quot;&gt;[https://asiaplustj.info/tj/node/350121 Пас аз 11 сол. Аввалин парвози ҳавопаймо дар масири Душанбе-Ванҷ-Душанбе анҷом ёфт] // Asia-Plus, 23 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Дар доираи татбиқи ''«Барномаи давлатии кабудизоркунии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2040»'' (қабулшуда 28 июни соли 2024), 24 феврали соли 2026 дар шафати роҳҳои мошингарди ноҳияи Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳоли дарахтони ҳамешасабзу ороишӣ ва сояафкану мевадиҳанда шинонида шуд.&lt;ref name=&quot;ref136&quot;&gt;[https://khovar.tj/2026/02/daraht-binshon-dar-shafati-ro-oi-moshingardi-van-besh-az-2000-beh-ni-ol-shinonida-shud/ ДАРАХТ БИНШОН! Дар шафати роҳҳои мошингарди Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳол шинонида шуд] // АМИТ «Ховар», 24 феврали 2026. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

== Фарҳангу маориф ==
Пеш аз инқилоб аҳолии маҳаллии Ванҷ дар масҷидҳо ва хонаҳои муллоён хатту савод меомӯхтанд ва на ҳама ақшори мардум фурсат ва имкони саводомӯзӣ доштанд. Аз ин рӯ нисбати саводнокӣ дар миёни онҳо хеле паст буд ва ба сахтӣ метавонист ба 3-10 % бирасад. Саводомӯзии саросарии аҳолиро ҳукумати шӯравӣ ба роҳ монд.

Соли 1926 нахустин мактаб дар минтақа фаъолияти худро оғоз намуд: дар он танҳо 1 муаллим – Одил Боқиев (аз деҳаи Чихох) кор мекард ва 25 талаба дар он ҷо дарс меомӯхтанд. Соли 1930 шумораи муаллимон ба 7 нафар расид. Дар авохири даҳаи 30-юми асри XX тақрибан дар ҳамаи маҳалҳои сераҳолии деҳшӯроҳои Ванҷ мактабҳои ибтидоӣ таъсис ёфтанд, ки бештари бачагону наврасон дар онҳо таҳсил мекарданд.

Тобистони соли 1941 (дар арафаи [[Ҷанги Бузурги Ватанӣ]]) дастгоҳи кинонамоишдиҳӣ дар Ванҷ сохта, ба марҳалаи истифода расид. Соли 1941 дар вилоят 41 китобхона вуҷуд дошт, аз ҷумла китобхонаи ноҳиявӣ дар маркази Ванҷ ва 12 чойхонаи сурх. Дар аввали моҳи апрели соли 1930 дар яке аз деҳаҳои баландкӯҳи водии Ванҷ – Рованд нахустин маҷлиси ҷавонон баргузор шуд.

Дар соли таҳсилии 2011-2012 дар ноҳияи Ванҷ 50 мактаб, аз ҷумла 23 мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ, 4 мактаби таҳсилоти умумии асосӣ, 13 мактаби ибтидоӣ, мактаб-интернат ва муассисаи томактабӣ вуҷуд дошт. Дар ҳамин сол дар мактабҳои ноҳия 7437 талаба таҳсил мекард, ки ба онҳо 928 муаллими соҳибмаълумоти олӣ дарс медоданд.

25 июни соли 2025 дар деҳаҳои Мотравн, Будун, Вишхарв, Жамаг, Бунай, Техарв ва Ғиҷовасти ноҳия 7 кӯдакистони нав ифтитоҳ гардид: чор кӯдакистон аз ҳисоби буҷети маҳаллии вилоят ва се кӯдакистони дигар аз ҳисоби сокинони деҳаҳо тариқи ҳашар сохта шудаанд. Ин муассисаҳо аз 20 синфхона иборат буда, барои 380 тарбиятгиранда пешбинӣ шудаанд ва дар онҳо 34 нафар бо кори доимӣ таъмин гардидаанд.&lt;ref name=&quot;ref124&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref137&quot;&gt;[https://khovar.tj/2025/06/peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-no-iyai-van-ba-tavri-ma-oz-7-muassisai-talimii-tomaktabiro-iftito-namudand/ Ифтитоҳи 7 кӯдакистон дар ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.&lt;/ref&gt;

Дар Ванҷ 45 муассисаи фарҳангӣ, аз ҷумла 1 театр, 13 клуб, 2 автоклуб, 5 хонаи фарҳанг, 25 китобхона бо фонди 114 960 нусха китоб фаъолият мекунад. Рӯзномаи ноҳиявӣ бо номи ''«Ватан»'' нашр мешавад: тибқи маълумоти Энсиклопедияи миллии тоҷик, ин нашрия соли 1937 ҳамчун органи Кумитаи Ҳизби коммунистӣ ва кумитаи иҷроияи Шӯрои депутатҳои халқи ноҳия бо номи ''«Ҳақиқати Ванҷ»'' ба нашр расида, нахустин сардабираш Пирумшо Роҳатов буд; аз соли 1963 он бо номи ''«Ватан»'' моҳе як бор нашр мешавад ва адади нашраш дар соли 2014 ба 1200 нусха расидааст.&lt;ref name=&quot;ref2182&quot; /&gt; Рӯзнома дар тӯли даҳсолаҳо нақши муҳимро дар инъикоси ҳаёти фарҳангӣ, иҷтимоӣ ва иқтисодии Ванҷ бозидааст.

Ванҷ ҳамчунин дорои мероси ғании эҷодиёти шифоҳии мардумӣ – афсонаҳо, қиссаҳо, зарбулмасалҳо ва чистонҳо – мебошад, ки аз насл ба насл интиқол ёфта, ҷаҳонбинӣ ва арзишҳои ахлоқии сокинони минтақаро инъикос мекунанд; намунаҳои қадимтарини сабтшудаи чунин фолклор ба маҷмуаи Семёнов (1903) тааллуқ доранд (ниг. боло, бахши ''«Осори таърихӣ»''). Бо вуҷуди ин, қисми зиёди ин мероси шифоҳӣ то ҳол ба таври пурра ҷамъоварӣ ва илман таҳқиқ нашудааст.

== Тиб ==
Аввалин иттилои тиббии сабтшуда дар бораи Ванҷ ба гузориши капитан Кузнецов (соли 1892) рост меояд, ки паҳншавии бемории зоб (гулбандварамӣ)-ро дар байни дигар бемориҳои маъмули Дарвоз махсус қайд кардааст:

''«Изъ другихъ болѣзней особенно развитыхъ въ Дарвозѣ, слѣдуетъ отмѣтить зобъ, главнымъ образомъ по рѣкѣ Ванчъ.»''

Тарҷума: ''«Аз дигар бемориҳое, ки дар Дарвоз хеле паҳн шудаанд, бояд зобро қайд кард, ки асосан дар канори дарёи Ванҷ вомехӯрад»''.&lt;ref name=&quot;ref138&quot;&gt;Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 51.&lt;/ref&gt;

Соли 1939 дар Ванҷ маркази тиббӣ ва бемористоне барои 10 кат сохта шуда буд. Ин иттифоқ дар канори душвориҳои азиме ба вуҷуд омад: то оғози асри XX дар водӣ тибби илмӣ вуҷуд надошт ва сокинон танҳо ба гиёҳдармонӣ ва дуохонӣ такя мекарданд, ки боиси сатҳи баланди фавти модарону кӯдакон мегардид.&lt;ref name=&quot;ref49&quot; /&gt; Тибқи як таҳқиқи диссертатсионӣ, гузариш ба тибби муосир бо муқовимати шадид ҳамроҳ буд: соли 1929 табиби рус Спажев, ки барои расонидани кумаки аввалияи тиббӣ ба Ванҷ фиристода шуда буд, аз ҷониби дастаҳои босмачӣ ба қатл расонида шуд – ҳодисае, ки соли 1931 бо қатли табиб Олхов дар ноҳияи ҳамҷавори Қалъаихумб такрор ёфт.&lt;ref name=&quot;ref139&quot;&gt;Диссертатсия // Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ.&lt;/ref&gt; Муҳоҷирати маҷбурии соли 1954-и сокинони водии Язғулом ба водии гарми Вахш низ оқибатҳои вазнини беҳдоштӣ – бемории оммавӣ ва фавти зиёди кӯдакон – ба бор овард, ки яке аз сабабҳои бозгашти тадриҷии як қисми муҳоҷирон ба зодгоҳашон гардид.&lt;ref name=&quot;ref49&quot; /&gt;

Ҳоло дар ноҳия як беморхонаи марказӣ (дар шаҳраки Рохарв, дорои 6 шуъбаи бистарикунонӣ), як беморхонаи минтақавӣ дар водии Язғулом, 22 бунгоҳи тиббӣ, маркази назорати беҳдоштӣ (санитарию эпидемиологӣ) ва 4 дорухона фаъолият доранд. Тибқи маълумоти соли 2023, ба ин шабака 57 310 нафар бемор муроҷиат кардааст – ба ҳисоби миёна беш аз 1,6 маротиба барои ҳар сокини ноҳия дар як сол.&lt;ref name=&quot;ref140&quot;&gt;Ванҷ. Роҳандозии тадбирҳо дар самти тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоӣ // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Дар сохтори марказии шабака 47 духтури дорои маълумоти олӣ ва 193 корманди миёнаи тиббӣ кор мекунанд; рақами 369 нафар пизишки дорои маълумоти олӣ, ки дар маъхазҳои умумӣ оид ба ноҳия зикр мешавад, эҳтимол тамоми мутахассисони тиббии ҳудуди ноҳияро – аз ҷумла дорухонаҳо, СЭС ва муассисаҳои хусусиро – дар бар мегирад.&lt;ref name=&quot;ref140&quot; /&gt;

Дар водии дурдасти Язғулом, ки пеш аз истиқлол мардум маҷбур буданд беморони вазнинро тавассути чорвои борбар ба масофаҳои дур интиқол диҳанд, имрӯз як дармонгоҳи минтақавӣ, ду маркази саломатӣ, се бунгоҳи тиббӣ дар деҳаҳои дурдаст ва як таваллудхонаи махсусгардонидашуда фаъолият доранд.&lt;ref name=&quot;ref140&quot; /&gt; Дар деҳаи Гармчашмаи ҷамоати Рованд, наздики лозури Ванҷях, як маркази саломатии муосир бо ҳамкории Вазорати тандурустӣ ва Хадамоти ҳифзи сиҳатии [[Бунёди Оғохон]] (Aga Khan Health Services) сохта шудааст.&lt;ref name=&quot;ref141&quot;&gt;Ифтитоҳи маркази саломатӣ дар ноҳияи Ванҷ // АМИТ «Ховар», сентябри 2015. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Дар доираи барномаи миллии рушди инфрасохтори тиббӣ, соли 2025 сохтмони бинои нави Беморхонаи марказӣ барои 120 кат бо арзиши 114 миллион сомонӣ оғоз гардид.&lt;ref name=&quot;ref142&quot;&gt;Суханронӣ дар мулоқот бо роҳбарону фаъолони ноҳияи Ванҷ // Президенти Тоҷикистон, 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Барои ҳалли норасоии кадрҳо, тайи давраи соҳибистиқлолӣ 142 нафар хатмкунандаи ноҳияи Ванҷ дар муассисаҳои олии тиббии ҷумҳурӣ (пеш аз ҳама Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ ибни Сино) таҳсил кардаанд, ки аз ин шумора 40 нафар тавассути квотаи президентӣ буда, соли 2025 боз 22 нафари дигар ба ҳамин квота фаро гирифта шуданд.&lt;ref name=&quot;ref142&quot; /&gt; Барномаи ''«Корвони саломатӣ»''-и Вазорати тандурустӣ низ борҳо ба Ванҷ ташриф оварда, ба табибони маҳаллӣ таҷрибаандӯзӣ фароҳам овардааст.&lt;ref name=&quot;ref143&quot;&gt;«Корвони саломатӣ». Сокинони ноҳияҳои Дарвоз ва Ванҷ бо хизматрасонии ройгони тиббӣ фаро гирифта шуданд // АМИТ «Ховар», майи 2022. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Бо сабаби баландкӯҳ будани минтақа, Ванҷ таърихан ба минтақаҳои паҳншавии бемории ҷоғвар (норасоии йод) мансуб буд; тибқи маълумоти таҳлилӣ, дар натиҷаи стратегияи миллии йодизатсияи намак сатҳи паҳншавии ин беморӣ дар давраи солҳои 2019-2023 то 72 фоиз коҳиш ёфтааст.&lt;ref name=&quot;ref144&quot;&gt;Авҷи Зуҳал, № 2, 2025.&lt;/ref&gt; Бо назардошти сатҳи баланди муҳоҷирати меҳнатии сокинони ноҳия, маркази маҳаллии мубориза бар зидди ВНМО (ВИЧ) корҳои фаҳмондадиҳиро дар байни ҷавонон пайваста мегузаронад.&lt;ref name=&quot;ref140&quot; /&gt; Дар давраи пандемияи [[COVID-19]] Беморхонаи марказии Ванҷ шуъбаи бемориҳои сироятиро ба реҷаи фавқулодда гузаронид, ва моҳи июни соли 2020 тибқи барномаи дастгирии [[Иттиҳоди Аврупо]] ба ин муассиса таҷҳизоти муҳофизати инфиродӣ (PPE) расонида шуд.&lt;ref name=&quot;ref145&quot;&gt;EU timeframe for PPE distribution // Хадамоти амали берунии Иттиҳоди Аврупо (EEAS), июни 2020. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Беморхонаи марказӣ соли 2014 пурра ба низоми гармкунии барқӣ (аз ҳисоби неругоҳҳои хурди барқи обӣ) гузашт, ҳарчанд барои ҳолатҳои фавқулодда ҳарсола захираи эҳтиётии сӯзишворӣ нигоҳ дошта мешавад.&lt;ref name=&quot;ref146&quot;&gt;Беморхонаи Ванҷ ба низоми гармкунии барқӣ гузашт // АМИТ «Ховар», январи 2014. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Тибқи санҷиши Агентии амнияти кимиёвӣ, биологӣ, радиатсионӣ ва ядроии Академияи миллии илмҳо (июли 2024), Беморхонаи марказии Ванҷ талаботи қонунгузории бехатарии радиатсиониро пурра риоя намуда, дараҷаи хатари фаъолияти он ''«паст»'' арзёбӣ шудааст.&lt;ref name=&quot;ref147&quot;&gt;[https://cbrn.tj/ Феҳристи Агентии амнияти кимиёвӣ, биологӣ, радиатсионӣ ва ядроӣ (cbrn.tj)]. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

== Варзиш ==
Ванҷ аз даврони қадим бо гуштигирони номвари худ шуҳратёр буд. Номи паҳлавонони ванҷӣ – Амонат, Сулаймон, Дилдор, Хушдил, Худоӣ, Ҳиммат, Ш. Дилов, Алифбек ва дигарон то кунун ба некӣ ёд мешавад ва қиссаҳои майдондориашон ҳанӯз вирди забони хосу ом аст. Соли 2024 гӯштини миллии тоҷикӣ ([[гӯштингирӣ]]) дар Вазорати адлияи Швейтсария ба қайд гирифта шуда, мақоми расман байналмилалӣ касб кард; шумораи мусобиқаҳои ин намуди варзиш дар саросари ҷумҳурӣ аз 485 адад дар соли 2020 то тақрибан 4000 адад дар соли 2022 афзудааст.&lt;ref name=&quot;ref148&quot;&gt;[https://mfa.tj/tg/brussels/view/12033/gushtini-tojiki-maqomi-bainalmilali-girift Гӯштини тоҷикӣ мақоми байналмилалӣ гирифт] // Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Паҳлавони ванҷӣ [[Шакармамад Мирмамадов]], ки дар якчанд намуди варзиш (ҷудо, кураш, гӯштингирӣ) рақобат мекунад, яке аз муваффақтарин варзишгарони вазни сангини Тоҷикистон дар даҳсолаи охир аст: соҳиби медали биринҷии Бозиҳои XVIII осиёии соли 2018 дар Ҷакарта (ҷудо, +100 кг),&lt;ref name=&quot;ref149&quot;&gt;Бозиҳои XVIII осиёӣ: Шакармамад ҳам соҳиби медали биринҷӣ гардид // Радиои Озодӣ. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; медали тиллои Чемпионати 13-уми Осиё оид ба кураш дар Теҳрон (июни 2024)&lt;ref name=&quot;ref150&quot;&gt;Шакармамад Мирмамадов қаҳрамони Осиё оид ба кураш // Варзиш ТВ. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; ва медали тиллои Нахустин Чемпионати ҷаҳон оид ба гӯштингирӣ дар Душанбе (28-31 августи 2024, бо иштироки беш аз 200 варзишгар аз 63 давлат) гардид.&lt;ref name=&quot;ref151&quot;&gt;Варзишгари тоҷик Шакармамад Мирмамадов дар нахустин Чемпионати ҷаҳон оид ба гӯштингирӣ медали тилло ба даст овард // АМИТ «Ховар», августи 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Дар мусобиқаҳои Наврӯзии байналмилалӣ дар Хоруғ (марти 2025) ва Рашт (апрели 2026) низ ғолиб омада, ҳарду бор соҳиби автомобил гардид.&lt;ref name=&quot;ref1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref152&quot;&gt;[https://khovar.tj/2026/04/mu-ammadin-shodmon-far-od-va-shakarmamad-so-ibi-sho-oiza-oi-musobi-ai-g-shtini-millii-no-iyai-rasht-shudand/ Муҳаммадин, Шодмон, Фарҳод ва Шакармамад соҳиби шоҳҷоизаҳои мусобиқаи гӯштини миллии ноҳияи Рашт гардиданд] // АМИТ «Ховар», 15 апрели 2026. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

25 марти соли 2020 дар ҷамоати деҳоти Язғулом бахшида ба Наврӯз мусобиқаи ҷумҳуриявии гӯштини миллӣ баргузор гардид, ки дар он беш аз 300 нафар паҳлавон на танҳо аз Ванҷ, балки аз Душанбе, [[Бохтар]], Кӯлобу Хоруғ ва ноҳияҳои Дарвозу Рӯшон иштирок карданд.&lt;ref name=&quot;ref1&quot; /&gt;

Дар ноҳия беш аз 40 иншооти варзишӣ мавҷуд аст. 25 июни соли 2025 дар деҳаи Убари Даргов толори варзишӣ бо масоҳати умумии 615 м², иборат аз толори асосӣ, толори тенниси рӯи миз ва ҳуҷраҳои ёрирасон, ба истифода дода шуд.&lt;ref name=&quot;ref124&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref153&quot;&gt;Ифтитоҳи толори варзишӣ дар деҳаи Убари Даргови ноҳияи Ванҷ // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.&lt;/ref&gt; Ҳамчунин, 15 ноябри соли 2025, дар арафаи Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, дар деҳаи Андарбоғи ҷамоати Язғулом толори варзишии замонавӣ, ки бо маблағи 480 ҳазор сомонӣ бунёд ёфтааст, ба истифода дода шуд.&lt;ref name=&quot;ref14&quot; /&gt; Пеш аз ин, 11 сентябри соли 2018 бо ташаббуси Вазорати корҳои дохилӣ дар ҳамин ҷамоати Язғулом низ як толори варзишӣ ба истифода дода шуда буд.&lt;ref name=&quot;ref15&quot; /&gt;

Ба ғайр аз гӯштин, дар солҳои охир [[волейбол]] низ дар ноҳия рушд кардааст: дар мусобиқаи маҳаллӣ 7 дастаи волейболи ҷавонон иштирок доранд, ва дастаи ноҳияи Ванҷ дар Мусобиқаи кушоди ҷумҳуриявии волейбол дар ноҳияи Восеъ дар қатори дастаҳои пуриқтидоре чун ''«Регар ТадАЗ»'' ва дастаи шаҳри Душанбе иштирок карда, рақобати арзанда нишон додааст.&lt;ref name=&quot;ref154&quot;&gt;[https://khovar.tj/2025/06/regar-tadaz-dar-musobi-a-oid-ba-volejbol-dar-no-iyai-vose-sazovori-sho-oiza-gardid/ «Регар ТадАЗ» дар мусобиқа оид ба волейбол дар ноҳияи Восеъ сазовори Шоҳҷоиза гардид] // АМИТ «Ховар», июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Дар Бозиҳои осиёии соли 2018, ки [[самбо]] бори аввал ба барномаи он дохил шуда буд, Тоҷикистонро дар қатори дигарон ду варзишгари ҷавон – Ҷомии Ҳасанӣ ва Сомон Сангов – намояндагӣ карданд.&lt;ref name=&quot;ref149&quot; /&gt;

== Шахсиятҳои маъруф ==
[[Мулло Муҳаммадёри Ванҷӣ]] (машҳур ба Мулло Ёр) – шоири маъруфи мардумии тоҷик, зодаи деҳаи Ғумаяки водии Ванҷ; мероси ӯ то имрӯз дар байни мардуми кӯҳистони тоҷик маҳбубият дорад.&lt;ref name=&quot;ref2&quot; /&gt;

=== Илмҳои гуманитарӣ ва ҷомеашиносӣ ===
Раҳим Масов (16 ноябри 1939, деҳаи Мудеҳарви ноҳияи Ванҷ – 21 июни 2018, Душанбе) – таърихшиноси барҷастаи тоҷик, доктори илмҳои таърих, академики Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон; солҳои 1988–2015 директори Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи Аҳмади Дониш.&lt;ref name=&quot;ref155&quot;&gt;[https://khovar.tj/rus/2022/11/akademik-rahim-masov-zhizn-posvyashhennaya-otstaivaniyu-natsionalnyh-interesov-tadzhikistana-segodnya-velikomu-uchenomu-ispolnilos-by-83-goda/ Академик Рахим Масов: жизнь, посвящённая отстаиванию национальных интересов Таджикистана] (рус.) // НИАТ «Ховар», 16 ноябри 2022. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref156&quot;&gt;[https://asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20180621/segodnya-v-dushanbe-skonchalsya-akademik-rahim-masov Сегодня в Душанбе скончался академик Рахим Масов] (рус.) // Азия-Плюс, 21 июни 2018. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Ҳайдаршо Пирумшоев (таваллуд 30 декабри 1944, ноҳияи Ванҷ) – таърихшинос, доктори илмҳои таърих, профессор; муаллифи асарҳои ''«Ванҷ»'' (М., 2004), ''«Ванҷи ману ганҷи ман»'' (Душанбе, 2013) ва таҳқиқоти сершумор оид ба таърихи Бадахшону Помир.&lt;ref name=&quot;ref157&quot;&gt;[https://asiaplustj.info/tj/node/356410 Субҳ ба хайр, Тоҷикистон! Як рӯз дар таърих, зодрӯзи шахсиятҳо... 30 декабри соли 2025] // Asia-Plus. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

[[Комил Бекзода]] (Беков Комилҷон; таваллуд 9 январи 1945, деҳаи Узбайи ноҳияи Ванҷ) – файласуфи тоҷик, доктори илмҳои фалсафа.&lt;ref name=&quot;ref158&quot;&gt;[https://www.ozodi.org/a/600091.html Комил Бекзода Наврузро ҷашни орзуҳо медонад - Радиои Озодӣ]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt; Хатмкардаи шуъбаи забони арабии факултаи шарқшиносии Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон (1967), беш аз ҳафт сол дар Миср ва Яман ба ҳайси тарҷумон кору фаъолият намуд.&lt;ref name=&quot;ref159&quot;&gt;[https://kmt.tj/komil-bekzoda-fajlasufe-bo-andeshai-milly/ Комил Бекзода – файласуфе бо андешаи миллӣ - Китобхонаи миллии Тоҷикистон]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt; Соли 1988 рисолаи номзадӣ дар мавзӯи «Муҳаммади Шаҳристонӣ – муаррихи дин ва фалсафа» ва соли 2019 рисолаи доктории худро таҳти унвони «Нақши шуубия дар таърихи худшиносии халқи тоҷик» ҳимоя намуд.&lt;ref name=&quot;ref159&quot; /&gt;

Авсамад (Абдусамад) Ҳайдаров (таваллуд 1 октябри 1961, деҳаи Бунайи ноҳияи Ванҷ) – забоншинос ва педагог, номзади илмҳои педагогӣ, дотсент.&lt;ref name=&quot;ref160&quot;&gt;[[Авсамад Ҳайдаров|Авсамад Ҳайдаров — Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt; Хатмкардаи факултети шарқшиносии Донишгоҳи миллии Тоҷикистон (1986), солҳои 1986–1988 дар ҳайати қувваҳои мусаллаҳи Иттиҳоди Шӯравӣ дар Афғонистон хидмат кард.&lt;ref name=&quot;ref160&quot; /&gt; Соли 2012 рисолаи номзадии худро дар мавзӯи ислоҳоти маорифи Аҳмади Дониш дифоъ намуд ва соли 2019 китоби ''«Фарҳанги тафсирии мухтасари луғоти шеваи ҷанубу шарқии забони тоҷикӣ»''-ро таълиф кард, ки дар он, аз ҷумла, этимологияи вожаи «Ванҷ» таҳлил шудааст.&lt;ref name=&quot;ref10&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref160&quot; /&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!'''Ҷадвали 6. Намояндагони барҷастаи илмҳои гуманитарӣ ва ҷомеашиносӣ аз ноҳияи Ванҷ'''
|-
|'''Ному насаб'''
|'''Соҳаи фаъолият'''
|'''Асарҳо ва дастовардҳои калидӣ'''
|'''Унвони илмӣ / Мақом'''
|-
|Раҳим Масов
|Таърихнигорӣ
|Таҳқиқи тақсимоти ҳудудии миллӣ дар Осиёи Миёна
|Академик, директори Институти таърих (1988–2015)
|-
|Ҳайдаршо Пирумшоев
|Таърихнигорӣ
|''«Ванҷ»'' (2004), ''«Ванҷи ману ганҷи ман»'' (2013)
|Доктори илмҳои таърих, профессор
|-
|Авсамад Ҳайдаров
|Педагогика, забоншиносӣ
|Таҳқиқи афкори Аҳмади Дониш, ''«Фарҳанги тафсирии мухтасари луғот...»''
|Номзади илмҳои педагогӣ, дотсент
|}

=== Илмҳои табиатшиносӣ ===
Кабут Вазиров (15 ноябри 1938 – 13 июли 2019) – муҳандис-геолог, номзади илмҳои геология ва минералогия (1975), профессор, узви вобастаи Академияи илмҳои муҳандисии Тоҷикистон (2003).&lt;ref name=&quot;ref161&quot;&gt;[[Кабут Вазиров|Кабут Вазиров — Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt; Зодаи ноҳияи Ванҷ, хатмкардаи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон (1961), муаллифи зиёда аз 400 мақолаи илмию методӣ, 4 китоби дарсӣ ва 3 монография оид ба сарватҳои зеризаминии Тоҷикистон.&lt;ref name=&quot;ref161&quot; /&gt; Пас аз даргузашти ӯ хонаводааш 638 нусха китоб аз китобхонаи шахсиаш ба Китобхонаи миллии Тоҷикистон тақдим намуданд.&lt;ref name=&quot;ref162&quot;&gt;[http://old.kmt.tj/beshtar-az-600-kitobi-kabut-vazirov-ba-kitobhonai-milli-takdim-shud Бештар аз 600 китоби Кабут Вазиров ба Китобхонаи миллӣ тақдим шуд]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Саид Савлатов (таваллуд 17 майи 1940, деҳаи Чихохи ноҳияи Ванҷ) – биолог, дотсент, номзади илмҳои биологӣ (1972).&lt;ref name=&quot;ref163&quot;&gt;[[Саид Савлатов|Саид Савлатов — Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt; Таҳқиқоти ӯ ба масъалаҳои растанипарварӣ, ҳашаротшиносӣ ва меросгузории аломатҳо дар наслҳои гибридии пахта бахшида шудаанд; солҳои 1984–1989 мудири кафедраи зоологияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ буд ва бо нишони «Аълочии маорифи халқи Тоҷикистон» (1984) сарфароз гардидааст.&lt;ref name=&quot;ref163&quot; /&gt;

=== Адабиёт ва рӯзноманигорӣ ===
Дар марҳилаи адабиёти шӯравӣ ва пасошӯравӣ, Басир Расо (13 июли 1931 – 11 июли 2010), зодаи деҳаи Водхуд, ба яке аз чеҳраҳои шинохтаи адабиёти танзу ҳаҷви тоҷик табдил ёфт; дар кӯдакӣ тарбиятгирандаи хонаи бачагон буд ва дар ансамбли этнографии бачагонаи Помир иштирок мекард, ва фаъолияти меҳнатии худро солҳои 1948–1949 ба ҳайси пионервожатӣ оғоз намуд.&lt;ref name=&quot;ref19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref164&quot;&gt;[https://navisandagan.tj/tj/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BE-%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B8%D1%80/ РАСО БАСИР - ИТТИФОҚИ НАВИСАНДАГОНИ ТОҶИКИСТОН]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref165&quot;&gt;[[Басир Расо|Басир Расо — Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt; Пас аз хатми факултети филологияи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон (1956), фаъолияти рӯзноманигории худро дар рӯзномаи «Маориф ва маданият» ва маҷаллаи «Хорпуштак» оғоз намуд ва аз соли 1964 то охири умраш – беш аз чиҳил сол – сармуҳаррири маҷаллаи ҳаҷвии «Хорпуштак» боқӣ монд.&lt;ref name=&quot;ref166&quot;&gt;[https://www.ozodi.org/a/2097189.html Даргузашти сардабири &quot;Хорпуштак&quot; - Радиои Озодӣ]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref164&quot; /&gt; Маҷмӯаҳои ашъори ӯ, аз қабили ''«Дар боргоҳи нур»'', ''«Нидои дӯст»'' ва ''«Баҳори орзӯ»'', ба жанри ғазал ва шеъри лирикӣ низ тааллуқ доранд; ӯ дорои унвони «Ходими шоистаи маданияти Тоҷикистон» буд.&lt;ref name=&quot;ref165&quot; /&gt;

Дар соҳаи журналистикаи муосир ва таҳлилӣ, рӯзноманигори собиқадор Аслам Додихудоев (1946–2023) нақши босазо дошт ва дар инкишофи матбуоти даврӣ ва мактаби журналистикаи таҳлилии кишвар саҳм гузоштааст.&lt;ref name=&quot;ref167&quot;&gt;[[:ru:Додихудоев|Додихудоев - Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt; Тибқи феҳристи категорияи «Зодагони ноҳияи Ванҷ»-и Википедияи тоҷикӣ, дигар аҳли қалам ва рӯзноманигорони зодаи ин ноҳия – аз ҷумла Хилватшоҳи Маҳмуд, Бурҳон Раҳмон, Наврӯз Гулзода ва Насрин Идибеков – низ дар ғанигардонии фазои адабӣ ва иттилоотии кишвар саҳм доранд.&lt;ref name=&quot;ref168&quot;&gt;[[:Гурӯҳ:Зодагони ноҳияи Ванҷ|Гурӯҳ:Зодагони ноҳияи Ванҷ — Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;

=== Санъати тасвирӣ ва мусиқӣ ===
Анваршо Сайфиддинов, Арбоби ҳунар ва Ходими хизматнишондодаи санъати Тоҷикистон, аз соли 1984 узви Иттифоқи рассомони собиқ ИҶШС буда, дар доираҳои ҳунарӣ ба унвони ғайрирасмии «Шоҳи рангҳо» маъруф аст.&lt;ref name=&quot;ref169&quot;&gt;[https://farah-info.com/habari-ruz/nigohi-purasrori-anvarsho-sajfiddinov-ba-gety/ Нигоҳи пурасрори Анваршо Сайфиддинов ба гетӣ - Асосӣ - Фараҳ]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt; Осори ӯ – аз наққошӣ то санъати монументалӣ – рамзҳои фарҳанги бостонии тоҷиконро бо услубҳои муосир омезиш медиҳад; намунаҳои эҷодиёташ дар Осорхонаи миллии Тоҷикистон ва коллексияҳои Русия, Аврупо ва Осиё маҳфузанд, ва ӯ ҳамчун омӯзгор дар Коллеҷи ҷумҳуриявии рассомии ба номи М. Олимов фаъолият дорад.&lt;ref name=&quot;ref169&quot; /&gt; Дар соҳаи санъати амалӣ, устод Маҳмадкарим Рақибов, омӯзгори Донишкадаи давлатии санъати тасвирӣ ва дизайни Тоҷикистон, дар эҳёи ҳунарҳои мардумӣ ва нақшҳои миллӣ фаъолият мебарад.&lt;ref name=&quot;ref170&quot;&gt;[https://ddstdt.tj/10524-2/ МУСАВВИР - Донишкадаи давлатии санъати тасвирӣ ва дизайни Тоҷикистон]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt; Дар соҳаи санъати овозхонӣ, Нуқраи Суннатниё низ ҳамчун яке аз хонандагони шинохтаи зодаи ноҳия ном бурда мешавад.&lt;ref name=&quot;ref168&quot; /&gt;

=== Идоракунии давлатӣ ва сиёсат ===
Қодири Қосим (таваллуд 9 апрели 1961, ноҳияи Ванҷ) – ходими давлатӣ ва ҷамъиятӣ, раиси Федератсияи иттифоқҳои касабаи мустақили Тоҷикистон.&lt;ref name=&quot;ref171&quot;&gt;Председатель Федерации независимых профсоюзов Таджикистана Кодири Косим выдвинут кандидатом в депутаты Маджлиси намояндагон (рус.) // НИАТ «Ховар», январи 2020. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Маҳмадулло Абдуллоев роҳбарии ноҳияи Ванҷро зиёда аз 20 сол (тахминан солҳои 1980-ум) ба ҳайси котиби якум бар ӯҳда дошт; таҳти роҳбарии ӯ соли 1984 нахустин корхонаи истеҳсоли санги мармар дар Бадахшон ба кор даромад ва боғдории минтақа (аз ҷумла парвариши чормағз дар мавзеи «Ҷангали Зуго» ва навъҳои гуногуни тут) рушд ёфт.&lt;ref name=&quot;ref172&quot;&gt;[[Деҳоти Маҳмадулло Абдуллоев|Деҳоти Маҳмадулло Абдуллоев — Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt; Ба ифтихори ин хидматҳо, ҷамоати марказии ноҳия (собиқ ҷамоати Ванҷ) расман ба номи Маҳмадулло Абдуллоев номгузорӣ шудааст.&lt;ref name=&quot;ref173&quot;&gt;[[:ru:Махмадулло_Абдуллоев_(джамоат)|Махмадулло Абдуллоев (джамоат) - Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Ҷанги шаҳрвандии солҳои 1992–1997 ба ҷомеаи зиёии Ванҷ низ талафоти вазнин овард: тибқи феҳристи қурбониён ва бедарак гумшудагони даврони ҷанг, ашхосе чун Қурбонназар Халифаев (соли таваллуд 1967, муаллим), Қурбон Абдуллоев (соли таваллуд 1938) ва Муҳаммадӣ Назарихудоев (соли таваллуд 1955, мудири шуъбаи комиҷроияи ноҳияи Ҷилликӯл) дар байни бедарак гумшудагону кушташудагони ин давра ёд мешаванд.&lt;ref name=&quot;ref174&quot;&gt;[https://www.ozodi.org/a/31911429.html Рӯйхат. Номи гуруҳе аз қурбониён ва гумшудаҳои ҷанги дохилии Тоҷикистон]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!'''Ҷадвали 8. Намояндагони идоракунии давлатӣ ва ниҳодҳои ҷамъиятӣ аз ноҳияи Ванҷ'''
|-
|'''Ному насаб'''
|'''Давраи фаъолият'''
|'''Вазифа ва саҳми асосӣ'''
|-
|Маҳмадулло Абдуллоев
|Солҳои 1980-ум
|Роҳбари ноҳия (&gt;20 сол), бунёди корхонаи мармар (1984), рушди боғдории саноатӣ
|-
|Қодири Қосим
|Давраи муосир
|Ходими давлатӣ, раиси Федератсияи иттифоқҳои касабаи мустақил
|}

=== Варзиш ===
Устоди варзиши Иттиҳоди Шӯравӣ [[Мурувватшо Бачабеков]] (1 майи 1944 – 9 сентябри 2023, деҳаи Баравни ҷамоати Водхуд) – бунёдгузори мактаби муосири гӯштини Ванҷ; солҳои 1972–1994 устоди кафедраи тарбияи ҷисмонии Донишкадаи давлатии омӯзгории Тоҷикистон (ҳоло ДДОТ ба номи С. Айнӣ) буд.&lt;ref name=&quot;ref175&quot;&gt;[https://www.bomdod.com/2023/09/12/ustodi-pahlavononi-vanj-muruvvatsho-bachabekov-az-dunyo-raft/ Устоди паҳлавонони Ванҷ Мурувватшо Бачабеков аз дунё рафт] // Бомдод, 12 сентябри 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Маҳмадшариф Сулаймонов (зодаи деҳаи Рованд) – устоди дигари варзиши Иттиҳоди Шӯравӣ дар гӯштини миллӣ, ки зиёда аз панҷоҳ сол дар майдони паҳлавонӣ фаъолият дорад.&lt;ref name=&quot;ref176&quot;&gt;Суфраи паҳлавонӣ // Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Носир Хусравов (1958 – 9 январи 2024), хатмкардаи Донишкадаи тарбияи ҷисмонии Тоҷикистон, мураббии варзидаи гӯштини миллӣ ва самбо буд; ҳамчун мудири мактаби варзишии ноҳияи Ванҷ ва сармураббии дастаи мунтахаби самбои ВМКБ даҳҳо варзишгари сатҳи байналмилалиро тарбия кардааст.&lt;ref name=&quot;ref177&quot;&gt;[https://www.ozodi.org/a/32767418.html Падари ҷаҳонпаҳлавон Хушқадам Хусравов даргузашт - Радиои Озодӣ]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Хушқадам Хусравов (таваллуд 1 январи 1993, деҳаи Рохарв), писар ва шогирди Носир Хусравов, дар вазни 62 кг оид ба самбо рақобат мекунад.&lt;ref name=&quot;ref178&quot;&gt;[[:en:Khushqadam_Khusravov|Khushqadam Khusravov - Wikipedia]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt; Соли 2013 ӯ қаҳрамони ҷаҳон байни ҷавонон гардид, соли 2014 дар Тошканд қаҳрамони Осиё шуд ва соли 2018 дар Бухарести Руминия унвони қаҳрамони ҷаҳон оид ба самборо ба даст овард.&lt;ref name=&quot;ref179&quot;&gt;[https://khovar.tj/2015/03/medali-tilloi-hush-1179-adam-husravov-dar-1206-omi-1207-a-1203-onii-sambo/ Медали тиллои Хушқадам Хусравов дар Ҷоми ҷаҳонии самбо | АМИТ &quot;Ховар&quot;]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref180&quot;&gt;[[Хушқадам Хусравов|Хушқадам Хусравов — Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Дастоварди олимпии таърихиро Сомон Маҳмадбеков (таваллуд 24 марти 1999, Иркутск, Русия) ба даст овард; вай дар хонаводаи тоҷикони муҳоҷир, зодагони ноҳияи Ванҷ (Моёншоҳ Маҳмадбеков ва Ҷамила Парвонаева), ба дунё омадааст. Дар Бозиҳои олимпии Париж (2024) ӯ барандаи медали биринҷӣ дар намуди ҷудо гардид.&lt;ref name=&quot;ref181&quot;&gt;[https://www.bomdod.com/2024/07/31/nahustin-medali-tojikiston-dar-bozihoi-olimpii-poris-ofarinat-supersomon/ НАХУСТИН МЕДАЛИ ТОҶИКИСТОН ДАР БОЗИҲОИ ОЛИМПИИ ПОРИС. ОФАРИНАТ, СУПЕРСОМОН! - Пойгоҳи хабарии &quot;Бомдод&quot;]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Дар деҳаи Вишхарвак муаллими мактаб Рамазон Синонов барои наҷоти як наврас бо хирси ваҳшӣ дастбагиребон шуда, онро мағлуб кард – ҳодисае, ки дар матбуоти маҳаллӣ ҳамчун намунаи паҳлавонии ғайривaрзишии сокинони Ванҷ инъикос ёфт.&lt;ref name=&quot;ref182&quot;&gt;[https://www.bomdod.com/2021/10/21/muallimi-pahlavoni-vanji-hirsro-haluk-andohtu-ba-zamin-afkand/ МУАЛЛИМИ ПАҲЛАВОНИ ВАНҶӢ ХИРСРО ҲАЛУК АНДОХТУ БА ЗАМИН АФКАНД]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!'''Ҷадвали 7. Натиҷаҳои барҷастаи варзишгарони мактаби Ванҷ дар сатҳи байналмилалӣ'''
|-
|'''Варзишгар'''
|'''Намуди варзиш'''
|'''Унвон ва мусобиқа'''
|'''Дастовард'''
|-
|Сомон Маҳмадбеков
|Ҷудо
|Бозиҳои олимпӣ (2024, Париж, Фаронса)
|Медали биринҷӣ
|-
|Хушқадам Хусравов
|Самбо
|Чемпионати ҷаҳон (2018, Бухарест, Руминия)
|Медали тилло
|-
|Хушқадам Хусравов
|Самбо
|Чемпионати Осиё (2014, Тошканд, Ӯзбекистон)
|Медали тилло
|-
|Шакармамад Мирмамадов
|Гӯштингирӣ
|Чемпионати ҷаҳон (2024, Душанбе, Тоҷикистон)
|Медали тилло
|-
|Шакармамад Мирмамадов
|Ҷудо
|Бозиҳои осиёӣ (2018, Ҷакарта, Индонезия)
|Медали биринҷӣ
|-
|Шакармамад Мирмамадов
|Кураш
|Чемпионати Осиё (2024, Теҳрон, Эрон)
|Медали тилло
|}

=== Соҳибкории иҷтимоӣ ва диаспора ===
Баҳор Мирзоев, зодаи деҳаи Бунайи ҷамоати Ҷовидон, дар доираи солҳои 2019–2021 аз пасандозҳои шахсии худ 140 ҳазор сомонӣ барои сохтани пули пиёдагузари замонавӣ болои дарёчаи кӯҳии Даргов (тақрибан 35 метр дарозӣ) сарф намуд, ки барои чор нафар сокинони маҳаллии баргашта аз муҳоҷират ҷойи кори муваққатӣ фароҳам овард.&lt;ref name=&quot;ref183&quot;&gt;[https://migration.tj/%D1%81%D0%BE%D2%B3%D0%B8%D0%B1%D0%BA%D0%BE%D1%80%D3%A3-%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D2%B7%D3%A3-%D0%BF%D1%83%D0%BB%D0%B8-%D0%BF%D0%B8%D1%91%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%B7%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%BE/ Соҳибкорӣ Ванҷӣ пули пиёдагузар месозад - Хадамоти муҳоҷирати Вазорати меҳнат, муҳоҷират ва шуғли аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Марҳум Эҳсоншо Мунавваров ва Моёншо Маҳмадбеков ҳамчун тоҷирони шинохта дар Федератсияи Русия, ҳамчун мададрасон ва пуштибони иҷтимоии диаспораи тоҷикони ноҳияи Ванҷ дар хориҷ аз кишвар эътироф шудаанд.&lt;ref name=&quot;ref184&quot;&gt;[https://pressa.tj/so%D2%B3ibkori-muvaffa%D2%9Bi-van%D2%B7%D3%A3-dar-rusiya-darguzasht/ Соҳибкори муваффақи ванҷӣ дар Русия даргузашт - Pressa.tj]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Тибқи феҳристи категорияи «Зодагони ноҳияи Ванҷ»-и Википедияи тоҷикӣ, дар қатори шахсиятҳои маъруфи соҳаҳои гуногун инчунин метавон аз Мадатбек Тоҷибеков, Меҳровар Ғайратов, Муриват Бекназаров, Саломи Нуриёни Баравнӣ, Саттор Қувватов, Сафина Иронова, Толиббек Бухориев, Тоҳир Гулов, Шумқор Одинабеков, Ғайратшо Роҳатов ва Қобиламоҳ Баротова ном бурд, ки ҳар кадоме дар рушди бахшҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии кишвар саҳм доранд.&lt;ref name=&quot;ref168&quot; /&gt;

== Ҳукумат ==
Сарвари ноҳияи Ванҷ Раиси ноҳия аст, ки аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин мегардад.&lt;ref name=&quot;ref3&quot; /&gt; Ниҳоди намояндагии ноҳия – Маҷлиси вакилони халқ мебошад, ки аз тарафи мардуми ноҳия ба муддати 5 сол интихоб мешавад.&lt;ref name=&quot;ref3&quot; /&gt;

Раисони ноҳия дар тӯли фаъолияти маъмурии он борҳо иваз шудаанд; барои мисол, 17 ноябри соли 2021 бо фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Ҷабори Қосим аз мансаби раиси ноҳияи Ванҷ озод карда шуда, ба ҷои ӯ Мардзода Одинашо Миршаб ба ҳайси иҷрокунандаи вазифаи раиси ноҳия таъин гардид.&lt;ref name=&quot;ref185&quot;&gt;[https://sputnik.tj/20211117/barkanori-jabbori-qosim-nazarshozoda-vanj-roshtqala-1043601608.html Раисони Ванҷу Роштқалъа барканор шуданд: раҳбарони нав киянд?] // Sputnik Тоҷикистон, 17 ноябри 2021. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

== Эзоҳ ==
{{Reflist|30em}}

== Манобеъ ==

# Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи). – Ташкент, 1926.
# Арандаренко Г. А. Дарваз и Каратегин // Военный сборник. – 1883. – № 11–12.
# Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века – XX в.). – Душанбе, 2008. – (Археологическая карта Таджикистана).
# Бурхан-уд-Дин-хан Кушкеки. Путеводитель по Каттагану и Бадахшану. – Ташкент, 1926.
# Гамильтон А. Афганистан / пер. С. П. Голубинова. – СПб., 1908.
# Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. – Душанбе, 2006.
# Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1-2. – Душанбе, 1962-1963.
# Кисляков Н. А. Калым и приданое у таджиков // Сборник статей по истории и филологии народов Средней Азии, посвящённый 80-летию со дня рождения А. А. Семенова. – Сталинабад, 1953.
# Крыленко Н. В., Щербаков Д. И., Марков К. К. Пять лет по Памиру (Итоги памирских экспедиций 1928, 1929, 1931, 1932, 1933 гг.). – Москва–Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 1935.
# Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX – начала XIII вв. – Ташкент, 1996.
# Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). – Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893.
# Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. – М.: Восточная литература, 2008. – С. 61-109.
# Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. – Душанбе, 1999. – № 4. – С. 20-30.
# Мушкетов Д. И. Рохаръ (Кала-и-Ванчъ). – Петроградъ: Типографія М. М. Стасюлевича, 1916. – (Отдѣльный оттискъ изъ тома LII (1916 г.) Извѣстій Императорскаго Русскаго Географическаго Общества № 876).
# Пирумшоев Ҳ. Ванҷ. – М., 2004.
# Пирумшоев Ҳ., Зафаров А. Ванҷи ману ганҷи ман (очерки таърихӣ). – Душанбе, 2013.
# Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. – М.: Памятники исторической мысли, 2001. – ISBN 5-88451-100-0.
# Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. – Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. – 151 с.
# Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. – М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903.
# Снесарев А. Е. Восточная Бухара (военно-географический очерк) // Сборник географических, топографических и статистических материалов по Азии. Вып. LXXIX. – СПб.: Военная типография, 1906.
# Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. – Душанбе: СИЭМТ, 2013.
# Энсиклопедияи миллии тоҷик, ҷилди 3. – Душанбе, 2014.
# Эдельман Д. И. Язгулямский язык. – М.: Наука, 1966.
# Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. – М.: Наука (ГРВЛ), 1975. – С. 41-62.
# Языки мира: Иранские языки. III. Восточноиранские языки. – М.: Индрик, 2000.
# Юхновский И. Нѣсколько словъ объ условіяхъ жизни въ горахъ Дарваза и въ долинѣ рѣки Ванча // Туркестанские Ведомости. – 1894. – № 65. – С. 64–65.
# Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World's Languages in Danger. – 3rd ed. – Paris: UNESCO Publishing, 2010.
# Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. – SIL International, 2010.

== Пайвандҳо ==

* [https://www.vanjiman.com/ Сомонаи vanjiman.com] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20220521114511/http://www.vanjiman.com/ |date=2022-05-21 }}
* [https://vanj.info/ Торнамои Ванҷ (vanj.info)]
* [http://badakhshon.tj/?page_id=11224 Саҳифаи ноҳияи Ванҷ дар сомонаи расмии ВМКБ]
* [[c:Category:Vanj_District|Парвандаҳо дар Викианбор (Vanj District)]]
{{тоҷикистон-ҷуғ-нопурра}}
{{Тақсимоти маъмурии ВМКБ}}
{{Ноҳияи_Ванҷ}}
[[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]]
[[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]]
[[Гурӯҳ:Ноҳияи Ванҷ]]</text>
      <sha1>h5tan5tp8cf0icjizcry5413zbc81ag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Соли 2000</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8654</id>
    <revision>
      <id>1482830</id>
      <parentid>1455706</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T07:52:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <origin>1482830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4380" sha1="thjw8ssqs7a59mpw1lu220kqydrgk50" xml:space="preserve">{{Сол|2000}}
{{Новбарии сол|2000}}
{{Оғози сол|2000}}

== Рӯйдодҳо ==
== [[Март]]и соли [[2000]] ==
* [[19 март]] Дар ҷаласаи 22 даъвати панҷуми [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] раиси Кумитаи [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон|МММО ҶТ]]  [[Муҳаммадюсуф Имомзода]] ин масъаларо шарҳ дода қайд намуд, ки дар асоси санади пешкаш кардаи Ҳукумати  Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи пешниҳоди Маҷлиси депутатҳои халқи шаҳри Душанбе ва [[ноҳияи Рӯдакӣ]] оид ба тағйир додани сарҳадҳои шаҳри [[Душанбе]] ва [[ноҳияи Рӯдакӣ]] ” аз ҳисоби заминҳои деҳоти Чоряккорон, Чортеппа, Сарикиштӣ, Чимтеппа, Россия, Гулистон ва шаҳраки Навободи ноҳияи Рӯдакӣ ба қаламрави маъмурии шаҳри Душанбе беш аз 7659,25 гектар замин илова мешавад.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ichrptj.org/tj/blog/rudaki-ba-dushanbe-meoyad|title=РӮДАКӢ БА ДУШАНБЕ МЕОЯД|author=|website=www.ichrptj.org|date=2022-03-22|publisher=|lang=tg|accessdate=2022-11-07|archivedate=2022-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221003100156/https://ichrptj.org/tj/blog/rudaki-ba-dushanbe-meoyad}}&lt;/ref&gt; 
== [[Май]]и соли [[2000]] == 
*[[18 май]] – дар ш. [[Душанбе]] истифодаи шабакаи [[Интернет]] оғоз гардид.&lt;ref&gt;Ҳотамов Н.Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). – Душанбе,2011, – С. 554.&lt;/ref&gt; 
*[[12 май]] Президенти Тоҷикистон, [[Эмомалӣ Раҳмон]] [[12 май]]и [[соли 2000]] ба [[Ансамбли давлатии «Шашмақом»|дастаи ҳунарии мақомхонони назди Кумитаи радио ва телевизиони тоҷик]] мақоми давлатӣ ва номи устоди забардасти «Шашмақом» [[Фазлиддин Шаҳобов]] дода шуда, ин рӯз ҳамасола дар саросари кишвар чун «Рӯзи [[Шашмақом]]» таҷлил мегардад. [[ЮНЕСКО]] дар [[соли 2000]] мелодӣ, [[Шашмақом|Шашмақомро]] дар феҳристи кӯҳантарин сабкҳои мусиқӣ ва ҳамчунин сармояҳои ғайримодӣ ба сабт расонд&lt;ref&gt;http://radiozamaneh.com/culture/goonagoon/2011/05/08/3835 {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20110510124307/http://www.radiozamaneh.com/culture/goonagoon/2011/05/08/3835 |date=2011-05-10 }} تاجیکستان بیست ساله، موسیقی صد ساله&lt;/ref&gt;.
==  [[Октябр]]и соли [[2000]] == 
[[30 октябр|30 октябри]] [[соли 2000]] дар Тоҷикистон пули миллии [[Сомонӣ]] ба муомилот даромад ва ба ҷои рубли тоҷикӣ (1 сомонӣ = 1000 рубли тоҷикӣ) иваз карда шуд, мубодила то [[1 апрел|1 апрели]] [[соли 2001]] сурат гирифт.&lt;ref&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/Сомони| аз Википедияи русӣ. Сомони]{{Пайванди мурда|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 
== Зодрӯзҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Зодагони соли 2020]]''

* [[5 август]] — [[Алек Гиннесс]]
* [[20 сентябр]] — [[Герман Титов]]

== Даргузаштҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 2020]]''
* [[Лоиқ Шералӣ]] [[30 июн]]

== Нигаред низ ==
{{новбарӣ}}
{{дарахти мақолаҳо|Соли 2020}}

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

{{сол-хурд}}
[[Гурӯҳ:Соли 2000]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои соли 2000]]</text>
      <sha1>thjw8ssqs7a59mpw1lu220kqydrgk50</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482833</id>
      <parentid>1482830</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T08:44:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>Сарчашма</comment>
      <origin>1482833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5795" sha1="9va13tdzsnjkia5rjmk0tuypzt110gz" xml:space="preserve">{{Сол|2000}}
{{Новбарии сол|2000}}
{{Оғози сол|2000}}

== Рӯйдодҳо ==
== [[Март]]и соли [[2000]] ==
* '''[[19 март]]''' Дар ҷаласаи 22 даъвати панҷуми [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] раиси Кумитаи [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон|МММО ҶТ]]  [[Муҳаммадюсуф Имомзода]] ин масъаларо шарҳ дода қайд намуд, ки дар асоси санади пешкаш кардаи Ҳукумати  Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи пешниҳоди Маҷлиси депутатҳои халқи шаҳри Душанбе ва [[ноҳияи Рӯдакӣ]] оид ба тағйир додани сарҳадҳои шаҳри [[Душанбе]] ва [[ноҳияи Рӯдакӣ]] ” аз ҳисоби заминҳои деҳоти Чоряккорон, Чортеппа, Сарикиштӣ, Чимтеппа, Россия, Гулистон ва шаҳраки Навободи ноҳияи Рӯдакӣ ба қаламрави маъмурии шаҳри Душанбе беш аз 7659,25 гектар замин илова мешавад.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ichrptj.org/tj/blog/rudaki-ba-dushanbe-meoyad|title=РӮДАКӢ БА ДУШАНБЕ МЕОЯД|author=|website=www.ichrptj.org|date=2022-03-22|publisher=|lang=tg|accessdate=2022-11-07|archivedate=2022-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221003100156/https://ichrptj.org/tj/blog/rudaki-ba-dushanbe-meoyad}}&lt;/ref&gt; 
== [[Май]]и соли [[2000]] == 
*'''[[18 май]]''' – дар ш. [[Душанбе]] истифодаи шабакаи [[Интернет]] оғоз гардид&lt;ref&gt;Ҳотамов Н.Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). – Душанбе,2011, – С. 554.&lt;/ref&gt; 
*'''[[12 май]]''' Президенти Тоҷикистон, [[Эмомалӣ Раҳмон]] [[12 май]] ба [[Ансамбли давлатии «Шашмақом»|дастаи ҳунарии мақомхонони назди Кумитаи радио ва телевизиони тоҷик]] мақоми давлатӣ ва номи устоди забардасти «Шашмақом» [[Фазлиддин Шаҳобов]] дода шуда, ин рӯз ҳамасола дар саросари кишвар чун «Рӯзи [[Шашмақом]]» таҷлил мегардад. [[ЮНЕСКО]] дар [[соли 2000]] мелодӣ, [[Шашмақом|Шашмақомро]] дар феҳристи кӯҳантарин сабкҳои мусиқӣ ва ҳамчунин сармояҳои ғайримодӣ ба сабт расонд&lt;ref&gt;http://radiozamaneh.com/culture/goonagoon/2011/05/08/3835 {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20110510124307/http://www.radiozamaneh.com/culture/goonagoon/2011/05/08/3835 |date=2011-05-10 }} تاجیکستان بیست ساله، موسیقی صد ساله&lt;/ref&gt;.
*'''[[20 май]]''' дар Ҷумҳурии Тоҷикистон сохтмони роҳи байналмилалии Мурғоб – ағбаи Қулма оғоз гардид. Лоиҳаи мазкур яке аз муҳимтарин тарҳҳои инфрасохтории давраи истиқлолият буда, барои барқарор намудани робитаи мустақими нақлиётии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо Ҷумҳурии Мардумии Чин замина гузошт. Сохтмони роҳ [[6 феврал]]и [[соли 2003]] ба анҷом расида, минбаъд гузаргоҳи сарҳадии Қулма – Қаросу ба яке аз масирҳои муҳими байналмилалии ҳамлу нақли кишвар табдил ёфт.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/15
|title=Солнома 2000. Соли таҳкими қонуният
|website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|language=tg
|access-date=2026-08-04
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj
|title=Маводҳои таърихӣ оид ба роҳи байналмилалии Қулма
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=АМИТ «Ховар»
|language=tg
|access-date=2026-08-04
}}&lt;/ref&gt;

==  [[Октябр]]и соли [[2000]] == 
[[30 октябр|30 октябри]] [[соли 2000]] дар Тоҷикистон пули миллии [[Сомонӣ]] ба муомилот даромад ва ба ҷои рубли тоҷикӣ (1 сомонӣ = 1000 рубли тоҷикӣ) иваз карда шуд, мубодила то [[1 апрел|1 апрели]] [[соли 2001]] сурат гирифт.&lt;ref&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/Сомони| аз Википедияи русӣ. Сомони]{{Пайванди мурда|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 
== Зодрӯзҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Зодагони соли 2020]]''

* [[5 август]] — [[Алек Гиннесс]]
* [[20 сентябр]] — [[Герман Титов]]

== Даргузаштҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 2020]]''
* [[Лоиқ Шералӣ]] [[30 июн]]

== Нигаред низ ==
{{новбарӣ}}
{{дарахти мақолаҳо|Соли 2020}}

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

{{сол-хурд}}
[[Гурӯҳ:Соли 2000]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои соли 2000]]</text>
      <sha1>9va13tdzsnjkia5rjmk0tuypzt110gz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Деҳоти Чорбоғ (н. Варзоб)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11271</id>
    <revision>
      <id>1482820</id>
      <parentid>1404382</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T05:37:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Spitamana</username>
        <id>144920</id>
      </contributor>
      <comment>ин мақола пурра карда шуд.</comment>
      <origin>1482820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5634" sha1="pnzibhpcmqm3mczcyn25uospzlaf9hd" xml:space="preserve">{{МА
| мақом = Маҳалли аҳолинишин
| номи тоҷикӣ = Чорбоғ
| тасвир = Dzhamoati chorbog.jpg
| минтақа = минтақа
| шакли минтақа = НТҶ
| ноҳия = Ноҳияи Варзоб
| lat_deg = 40
| lon_deg = 70
| lat_min = 43
| lat_sec = 49
| lon_min = 09
| lon_sec = 25
| тақсимоти дохилӣ = 17 русто
| шакли роҳбарӣ = худидоракунии шаҳрак ва деҳот
| замони таъсис = 1959
| забони расмӣ = тоҷикӣ
| аҳолӣ = 31 585  (2015)
| вақти минтақавӣ = +5
| коди телефон = +992
| харитаи ноҳия = 38°40′00″ с. ш. 68°46′00″ в. д. H G Я O
| унвон = Деҳа
| давлат = Тоҷикистон
| latNS = N
| longEW = E
| гурӯҳҳои миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикҳо]], [[ӯзбекон]], [[лӯлиҳо]]
| гурӯҳҳои динӣ = [[мусулмон]]он
| коди худрав = TJ07
}}

'''Чорбоғ''' ё '''ҷамоати Чорбоғ''' ( ''Ҷамоати деҳоти Чорбоғ ) яке аз'' ҷамоати деҳот дар ноҳияи Варзоби Тоҷикистон, дар қисми шимоли Душанбе аст, ки бо ноҳияҳои Исмоили Сомонӣ ва Синои он ҳамсарҳад аст. Масофа аз маркази ҷамоат ([[Чорбоғ (деҳа, н. Варзоб)|деҳаи Чорбоғ]]) то маркази ноҳия ([[Варзоб (деҳа)|деҳаи Варзоб]]) 8 км аст. Аҳолии он 31,585 нафар (2015) буда, асосан [[тоҷикон]], камтар [[лӯлиҳо]], махсусан дар маҳаллаи [[Шодоб (деҳа, н. Варзоб)|Шодоб]], инчунин ӯзбекҳо  мебошанд.

Калонтарин ҷамоат аз рӯи шумораи аҳолӣ (39% аз шумораи умумии аҳолии ноҳия) дар [[ноҳияи Варзоб]].

[[Чорбоғ (терминал)|Дар ҷамоат терминале мавҷуд аст, ки соли 2022 кушода шудааст]], аз он таксиҳо ба Хуҷанд (вилояти Суғд), инчунин микроавтобусҳо ва автобусҳо ба Душанбе  мераванд.

==Деҳаҳои ҷамоат==
[[Акс:Dzhamoat chorbog.jpg|мини]]

* [[Арақчин (деҳа, н. Варзоб)|Арақчин]]
* [[Гулбоғ (деҳа, н. Варзоб)|Гулбоғ]] (собиқ Тойқара)
* [[Дараибедҳо]]
* [[Дараифонӣ]]
* [[Даҳана (деҳа, н. Варзоб)|Даҳана]]
* [[Дуоба (деҳа, н. Варзоб)|Дуоба]]
* [[Кӯлиҳавоӣ]]
* [[Меҳробод (деҳа, н. Варзоб)|Меҳробод]] (собиқ Муғулони Поён)
* [[Обизак]] 
* [[Сарикӯтал]]
* [[Чорбоғ (деҳа, н. Варзоб)|Чорбоғ]] (маркази маъмурии Ҷамоати деҳоти Чорбоғ)
* [[Чормағзакони Боло]] (собиқ Чормағзакони Тоҷик)
* [[Чормағзакони Поён]] (собиқ Чормағзакони Узбак)
* [[Ҷангалак (деҳа, н. Варзоб)|Ҷангалак]] 
* [[Шодоб (деҳа, н. Варзоб)|Шодоб]] (собиқ Чағатой)
* [[Шолиқунғурот]]
* [[Яккачуғуз]] (собиқ Якчағуз)

== Таърих ==
Соли 1959 бо фармони Раёсати Шӯрои Олии [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон|ҶШС Тоҷикистон]] қаламрави Шӯрои [[деҳоти Лучоб]] ба Шӯрои деҳоти Чорбоғ ҳамроҳ карда шуд ва марказаш ба деҳаи Яккачуғузи Поён кӯчонида шуд. Соли 1975 деҳаҳои [[Алхуч]], [[Дурманбулоқ]], [[Косатароши Боло|Косатароши]] [[Косатароши Боло|Боло]], [[Косатароши Поён|Косатароши]] [[Косатароши Поён|Поён]], [[Лучоб]], [[Новакандоз]], [[Сайёд (деҳа, н. Варзоб)|Сайёд]], [[Саринай]], Хоҷабед ва [[Чорводор (деҳа, н. Варзоб)|Чорводор]] ба Шӯрои деҳоти навтаъсиси Лучоб бо марказаш дар деҳаи [[Косатароши Боло|Косатароши]] [[Косатароши Боло|Боло]] интиқол дода шуданд, ки баъдан ба деҳаи [[Лучоб]] кӯчонида шуд. Маркази маъмурии Шӯрои деҳоти Чорбоғ аз деҳаи [[Яккачуғуз]] ба деҳаи [[Чорбоғ (деҳа, н. Варзоб)|Чорбоғ]] кӯчонида шуд. 

== Пайвандҳо ==

# Административное деление Республики Таджикистан (Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон) — Душанбе: ГлРедНЭТ, 2017 — 580 с — [[ISBN]] [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3?isbn=9789994733682 978-99947-33-68-2].
# [https://tojkiston.ucoz.ru/index/dzhamoat_chorbog/0-1662 Всё о Таджикистане - Джамоат Чорбог]. ''tojkiston.ucoz.ru'' 

[[Гурӯҳ:Ҷамоати Чорбоғ| ]]
[[Гурӯҳ:Ҷамоатҳои ноҳияи Варзоб]]</text>
      <sha1>pnzibhpcmqm3mczcyn25uospzlaf9hd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482821</id>
      <parentid>1482820</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T05:41:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Spitamana</username>
        <id>144920</id>
      </contributor>
      <comment>илова</comment>
      <origin>1482821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5549" sha1="3y92o9hv62ah5vjswnr26aaa7wkrbw7" xml:space="preserve">{{МА
| мақом = Маҳалли аҳолинишин
| номи тоҷикӣ = Чорбоғ
| тасвир = Dzhamoati chorbog.jpg
| минтақа = минтақа
| шакли минтақа = НТҶ
| ноҳия = Ноҳияи Варзоб
| lat_deg = 40
| lon_deg = 70
| lat_min = 43
| lat_sec = 49
| lon_min = 09
| lon_sec = 25
| тақсимоти дохилӣ = 17 русто
| шакли роҳбарӣ = худидоракунии шаҳрак ва деҳот
| замони таъсис = 1959
| забони расмӣ = тоҷикӣ
| аҳолӣ = 31 585  (2015)
| вақти минтақавӣ = +5
| коди телефон = +992
| унвон = Деҳа
| давлат = Тоҷикистон
| latNS = N
| longEW = E
| гурӯҳҳои миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикҳо]], [[ӯзбекон]], [[лӯлиҳо]]
| гурӯҳҳои динӣ = [[мусулмон]]он
| коди худрав = TJ07
}}

'''Чорбоғ''' ё '''ҷамоати Чорбоғ''' ( ''Ҷамоати деҳоти Чорбоғ ) яке аз'' ҷамоати деҳот дар ноҳияи Варзоби Тоҷикистон, дар қисми шимоли Душанбе аст, ки бо ноҳияҳои Исмоили Сомонӣ ва Синои он ҳамсарҳад аст. Масофа аз маркази ҷамоат ([[Чорбоғ (деҳа, н. Варзоб)|деҳаи Чорбоғ]]) то маркази ноҳия ([[Варзоб (деҳа)|деҳаи Варзоб]]) 8 км аст. Аҳолии он 31,585 нафар (2015) буда, асосан [[тоҷикон]], камтар [[лӯлиҳо]], махсусан дар маҳаллаи [[Шодоб (деҳа, н. Варзоб)|Шодоб]], инчунин ӯзбекҳо  мебошанд.

Калонтарин ҷамоат аз рӯи шумораи аҳолӣ (39% аз шумораи умумии аҳолии ноҳия) дар [[ноҳияи Варзоб]].

[[Чорбоғ (терминал)|Дар ҷамоат терминале мавҷуд аст, ки соли 2022 кушода шудааст]], аз он таксиҳо ба Хуҷанд (вилояти Суғд), инчунин микроавтобусҳо ва автобусҳо ба Душанбе  мераванд.

==Деҳаҳои ҷамоат==
[[Акс:Dzhamoat chorbog.jpg|мини]]

* [[Арақчин (деҳа, н. Варзоб)|Арақчин]]
* [[Гулбоғ (деҳа, н. Варзоб)|Гулбоғ]] (собиқ Тойқара)
* [[Дараибедҳо]]
* [[Дараифонӣ]]
* [[Даҳана (деҳа, н. Варзоб)|Даҳана]]
* [[Дуоба (деҳа, н. Варзоб)|Дуоба]]
* [[Кӯлиҳавоӣ]]
* [[Меҳробод (деҳа, н. Варзоб)|Меҳробод]] (собиқ Муғулони Поён)
* [[Обизак]] 
* [[Сарикӯтал]]
* [[Чорбоғ (деҳа, н. Варзоб)|Чорбоғ]] (маркази маъмурии Ҷамоати деҳоти Чорбоғ)
* [[Чормағзакони Боло]] (собиқ Чормағзакони Тоҷик)
* [[Чормағзакони Поён]] (собиқ Чормағзакони Узбак)
* [[Ҷангалак (деҳа, н. Варзоб)|Ҷангалак]] 
* [[Шодоб (деҳа, н. Варзоб)|Шодоб]] (собиқ Чағатой)
* [[Шолиқунғурот]]
* [[Яккачуғуз]] (собиқ Якчағуз)

== Таърих ==
Соли 1959 бо фармони Раёсати Шӯрои Олии [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон|ҶШС Тоҷикистон]] қаламрави Шӯрои [[деҳоти Лучоб]] ба Шӯрои деҳоти Чорбоғ ҳамроҳ карда шуд ва марказаш ба деҳаи Яккачуғузи Поён кӯчонида шуд. Соли 1975 деҳаҳои [[Алхуч]], [[Дурманбулоқ]], [[Косатароши Боло|Косатароши]] [[Косатароши Боло|Боло]], [[Косатароши Поён|Косатароши]] [[Косатароши Поён|Поён]], [[Лучоб]], [[Новакандоз]], [[Сайёд (деҳа, н. Варзоб)|Сайёд]], [[Саринай]], Хоҷабед ва [[Чорводор (деҳа, н. Варзоб)|Чорводор]] ба Шӯрои деҳоти навтаъсиси Лучоб бо марказаш дар деҳаи [[Косатароши Боло|Косатароши]] [[Косатароши Боло|Боло]] интиқол дода шуданд, ки баъдан ба деҳаи [[Лучоб]] кӯчонида шуд. Маркази маъмурии Шӯрои деҳоти Чорбоғ аз деҳаи [[Яккачуғуз]] ба деҳаи [[Чорбоғ (деҳа, н. Варзоб)|Чорбоғ]] кӯчонида шуд. 

== Пайвандҳо ==

# Административное деление Республики Таджикистан (Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон) — Душанбе: ГлРедНЭТ, 2017 — 580 с — [[ISBN]] [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3?isbn=9789994733682 978-99947-33-68-2].
# [https://tojkiston.ucoz.ru/index/dzhamoat_chorbog/0-1662 Всё о Таджикистане - Джамоат Чорбог]. ''tojkiston.ucoz.ru'' 

[[Гурӯҳ:Ҷамоати Чорбоғ| ]]
[[Гурӯҳ:Ҷамоатҳои ноҳияи Варзоб]]</text>
      <sha1>3y92o9hv62ah5vjswnr26aaa7wkrbw7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тоҷикон (китоб)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11681</id>
    <revision>
      <id>1482807</id>
      <parentid>1452266</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T18:48:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1482807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18921" sha1="pb4rl7qk4fz17ub6x1v2mpwtzh0q5zd" xml:space="preserve">{{otheruses|Тоҷикон}}
{{Асар}}
«'''Тоҷикон'''» ({{lang-ru|Таджики}}) — асари таърихии [[Бобоҷон Ғафуров]], ки нахуст ба русӣ ({{М.}}, «Наука», 1972) ва сипас ба тоҷикӣ ({{Д.}}, «Ирфон», ҷ. 1, 1983, ҷ. 2, 1985) чоп шудааст. Таърихи қадимтарин, қадим ва асримиёнагии [[Тоҷикон|мардуми тоҷик]] дар нашри русӣ то миёнаи қарни 18 (дар нашри тоҷикӣ то соли 1917)-ро дар бар мегирад&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{ЭСТ|Тоҷикон|7|саҳифаҳо=429—430|муаллиф=А. Турсунов}}&lt;/ref&gt;.

== Таърих ==
Бобоҷон Ғафуров дар заминаи таърихи миллӣ соли 1948 рисолаи мухтасаре таҳти унвони «История таджикского народа в кратком изложение»&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://www.sudoc.abes.fr/cbs/xslt/DB=2.1//SRCH?IKT=12&amp;TRM=084716509&amp;COOKIE=U10178,Klecteurweb,D2.1,Ed480d16e-475,I250,B341720009+,SY,QDEF,A%5C9008+1,,J,H2-26,,29,,34,,39,,44,,49-50,,53-78,,80-87,NLECTEUR+PSI,R10.34.103.180,FN|автор=Бободжан Гафурович Гафуров, Bobodžan Gafurovič Gafurov|заглавие=История таджикского народа в кратком изложении|год=1955|место=Москва, Russie, Fédération de|издательство=Гос. изд-во полит. лит-ры, 1955


Moskva : Gos. izd-vo polit. lit-ry|страниц=544}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20240228102416/https://www.sudoc.abes.fr/cbs/xslt/DB=2.1//SRCH?IKT=12&amp;TRM=084716509&amp;COOKIE=U10178,Klecteurweb,D2.1,Ed480d16e-475,I250,B341720009+,SY,QDEF,A%5C9008+1,,J,H2-26,,29,,34,,39,,44,,49-50,,53-78,,80-87,NLECTEUR+PSI,R10.34.103.180,FN |date=2024-02-28 }}&lt;/ref&gt; ба табъ расонд ва дар замони директори Институти шарқшиносии ИҶШС буданаш, ба таҳқиқоти тоҷикшиносӣ бештар машғул шуда натиҷаи пажӯҳиши чандинсолаашро дар китоби муфассали «Тоҷикон» ҷамъбаст кард&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ravshanfikr.tj/chehraho/to-ikon-i-alloma-bobo-on-afurov-shinosnomai-millati-to-ik.html|title=“Тоҷикон”-и аллома Бобоҷон Ғафуров - шиносномаи миллати тоҷик|author=Матлуба НУРОВА|website=ravshanfikr.tj|lang=ru|accessdate=2024-02-28}}&lt;/ref&gt;. Бобоҷон Ғафуров дар таълифи китоби «Тоҷикон» беш аз 2000 сарчашма, монография, брошюра ва мақолаҳои илмиро ба кор бурдааст, ки 367 адади он навиштаи  донишмандони хориҷӣ мебошад&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iet.tj/tj/kitobi-to-ikon-sho-asari-bezavoli-millati-to-ik/|title=Китоби «Тоҷикон» – шоҳасари безаволи миллати тоҷик|author=Т. Салимов|date=2022-07-01|publisher=Донишкадаи иқтисод ва савдои ДДТТ}}&lt;/ref&gt;.

== Муҳтаво ==
«Тоҷикон» аз муқаддима, 5 бахш ва 16 фасл (дар тоҷикӣ 6 б; 17 ф.) ва замимаҳо иборат аст. Дар нусхаи русӣ бахши якум аз ташаккул ва тараққии сохти ҷамоаи ибтидоӣ дар сарзамини ниёгони тоҷикон, дар дуюм аз ҳаёти онон дар давраи инкишофи муносибатҳои ғуломдорӣ, дар сеюм, чорум ва панҷум — аз таърихи ташаккулу тараққии сохти феодалӣ сухан меравад&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Дар нусхаи тоҷикӣ китоби якум аз чор бахш иборат аст. Фасли якум ба тавсифи сохти ҷамоати ибтидоӣ дар Осиёи Миёна бахшида шудааст. Дар фасли дувум ҳаёти қавму қабилаҳои мухталиф — аҷдоди тоҷикон дар давраи инкишофи муносибатҳои ғуломдорӣ тавзеҳ меёбад. Дар фасли севум тақдири таърихии Осиёи Миёна дар давраи зуҳури муносибатҳои феодалӣ мавриди баррасӣ қарор гирифтааст. Фасли чорум вазъияти Осиёи Миёнаро дар давраи тараққиёт ва барқарории сохти феодалӣ баён мекунад. Китоби дувум фаслҳои панҷум ва шашумро дар бар кардааст: фасли панҷ ум таърихи халқи тоҷикро аз ибтидои асри ХVI то миёнаи асри ХIХ ва фасли шашум аз ҳамроҳшавии Осиёи Миёна ба Русия ва тараққӣ ёфтани муносибатҳои капиталистиро то ғалабаи Инқилоби Кабири Сотсиалистии Октябр тавсиф менамояд.&lt;ref&gt;Б. Ғафуров. Тоҷикон. Таърихи қадим, асри миёна ва давраи нав. Китоби 1,2. — Душанбе, 2008. — C.10&lt;/ref&gt;

Муаллиф истинодан ба маводди муътамади илмӣ тоҷикшиносиро ҳамчун як ҷузъи ҷудонашавандаи таърихи ҷаҳонӣ таҳқиқ кардааст. Аз ин ҷост, ки ӯ дар мавқеи интернатсионалистӣ устувор истода, ба худситоии миллӣ ва идеализатсия роҳ надодааст. Дар китоб масоилии муҳимми таърихи Шарқ, аз ҷумла баъзе масъалаҳои методологияи таҳқиқи илмии он: проблемаи ориёнҳо ва бунёди нажодию забонии қавмҳои бостонии Осиёи Миёна, Эрон, Афғонистон, Ҳиндустони Шимолӣ ва даштҳои Авруосиё; ташаккул ва таҳаввули зардуштия; таркиби суннатҳои фарҳангии эронию ҳиндию юнонӣ; пайдоиши кушониён, хронологияи давлатдори ва тамаддуни онҳо; сохти иҷтимоию иқтисодӣ; ташаккули таърихии мардуми тоҷик; фарҳанги асримиёнагии эронӣ-тоҷикӣ ва аҳамияти ҷаҳонии он ва ғайра акс ёфтаанд&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Масоили қавмзоӣ дар «Тоҷикон» ==
{{Гузида|Баробаркунӣ=right|Беқатъшавӣ=1|Сарлавҳа=[[Эмомалӣ Раҳмон]]|Мундариҷа=&lt;pre&gt;
Ҳадафи Бобоҷон Ғафуров аз нашри ин китоб ва асарҳои минбаъда ба ҷаҳониён собит намудани ин ҳақиқати илмӣ буд, ки тоҷикон яке аз қадимтарин миллатҳои дунё буда, дар раванди рушди тамаддуни башарӣ нақши басо арзишманди таърихӣ бозидаанд.
&lt;/pre&gt;|Имзо=''5 декабри соли 2023''|Бар=23em}}Дар китоби «Тоҷикон» ба масоили этногенез диққати махсус дода шудааст. Муаллиф ташаккули мардуми тоҷикро дар ҷараёни алоқамандии қавмию фарҳангии он бо халқиятҳои ҳамсоя (хосса узбекон) тадқиқ кардааст. Дар худи қарнҳои 7— 6 то мелод дар Осиёи Миёна қавмҳои эронинажод — [[суғдиён]], [[бохтариҳо]], марғиёниҳо, [[хоразмиён]], [[фарғониён]], [[портиҳо]] ва тоифаҳои [[сакоиҳо]] мезистанд, ки аз ҷиҳати фарҳанг, урфу одат ва забон ба ҳам хеле наздик буданд (махсусан суғдиён ва бохтариҳо). Маҳз дар заминаи қавмҳои мазкур, махсусан суғдиён, хоразмиён ва бохтариҳо мардуми тоҷик ташаккул ёфтааст. Ин ҷараёни этногенетикӣ аз охири қарни 5 сар шуда, дар қарнҳои 9—10, дар замони ташаккул ва тараққиёти нахустин давлати тоҷикон анҷом пазируфтааст&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Дар ин марҳилаи муҳими таърихи адабиёти классикии форс-тоҷик ба расмият даромада, рушд кард. Забони ин адабиёт забони порсии дарӣ буд, ки бо он мардум маҳаллӣ — тоҷикони Самарқанду Бухоро, Балху Хуҷанд, Марву Нишопур, Тӯсу Ҳирот ҳарф мезад.

Бобоҷон Ғафуров дар китоби «Тоҷикон» силсилаи масъалаҳои муҳим ва актуалии таърихи тоҷикон ва халқҳои ҳамсояро ба доираи таҳқиқу тадқиқ кашида, онҳоро мавриди муҳокима ва мулоҳизаҳои доманадоре қарор додааст. Хулоса ва андешаҳое, ки дар китоб зимни таҳлилу таркиби бисёрҷиҳатаи сарчашмаҳои таърихӣ ва навиштаҳои муаррихони шӯравию хориҷй баён намудааст, ба вусъати минбаъдаи афкори шарқшиносӣ ва махсусан эроншиносӣ такон дод&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Донистаниҳои ҷолиб ==

* Бо мақсади омӯзиши амиқи таърихи пурифтихори халқи тоҷик китоби «Тоҷикон» тибқи як амри Президенти Тоҷикистон дар соли 2020, то ҷашни 30-солагии истиқлоли давлатӣ аз ҳисоби Фонди захираи Президенти Тоҷикистон чоп кардаву аз номи Роҳбари давлат а таври ройгон дар ихтиёри ҳама хонаводаҳои қарор гирифт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.tj/node/22441|title=Амри Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи нашри китоби «Тоҷикон»-и Бобоҷон Ғафуров|website=www.president.tj|date=2020-02-06|publisher=Президенти Тоҷикистон|accessdate=2024-02-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.president.tj/node/32063|title=Суханронӣ дар Симпозиуми байналмилалии «Бобоҷон Ғафуров – бузургтарин муҳаққиқ ва муаррифгари таърихи халқи точик», ба ифтихори 115-солагии академик Бобоҷон Ғафуров|website=www.president.tj|date=2023-12-05|publisher=Президенти Тоҷикистон|accessdate=2024-02-28}}&lt;/ref&gt;.

* 14 ноябри соли 2023 дар [[ноҳияи Бобоҷон Ғафуров]] Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Эмомалӣ Раҳмон]] аз рӯйи муҷассамаи академик Бобоҷон Ғафуров, ки дар саҳни [[Осорхонаи академик Бобоҷон Ғафуров]] қомат афрохтааст. Дар тарафи чапи муҷассама китоби «Тоҷикон» ҷой дода шудааст.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ctd.tj/2023/11/14/сарвари-давлат-эмомалӣ-раҳмон-аз-рӯйи/|title=Муҷассамаи академик Бобоҷон Ғафуров.Он туҳфаи арзандаи Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон бахшида ба 115-солагии академик дониста мешавад|author=|website=www.ctd.tj|date=2023|publisher=|lang=tg|accessdate=2024-01-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.tj/node/31889|title=Пардабардорӣ аз рӯйи Муҷассамаи академик Бобоҷон Ғафуров|website=Президенти Тоҷикистон|date=2023-11-14|accessdate=2024-02-28}}&lt;/ref&gt;
* Дар соли 2023 ба ифтихори 115-солагии академик Бобоҷон Ғафуров соли 2023 озмуни ҷумҳуриявии «„Тоҷикон“ — оинаи таърихи миллат» бо сарпарасти Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон баргузор шуд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.tj/node/28665|title=Шарҳи Амри Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=Президенти Тоҷикистон|date=2022-07-07|accessdate=2024-02-28}}&lt;/ref&gt;. Ин озмун бо мақсади арҷгузорӣ ба таърихи пурифтихори миллати тоҷик, омӯзиши амиқу ҳамаҷонибаи корномаҳои шоистаи ниёгони миллати тоҷик дар тули таърих, тақвияти ҳисси худогоҳӣ ва худшиносии миллӣ, ифтихори ватандорӣ, таҳкими ҳофизаи таърихӣ ва ба ин васила, шинохти нақши халқи куҳанбунёду фарҳангсолори тоҷик дар рушди тамаддуни инсоният, ки бо далелҳои раднопазир ва бо такя ба сарчашмаҳои илмию таърихӣ дар китоби мондагору пурарзиши академик Бобоҷон Ғафуров «Тоҷикон» ва дигар асарҳои таърихӣ инъикос ёфтааст&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.tj/node/28663|title=Амри Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 7 июли соли 2022, №АП-227|website=Президенти Тоҷикистон|date=2022-07-07}}&lt;/ref&gt;.

== Тарҷумаҳо ==
Ҳоло китоби «Тоҷикон» ба забонҳои инглисӣ&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Tajiks: pre ancient, ancient and medieval history. Volumes 1 &amp; 2|url=https://searchworks.stanford.edu/view/10321793|publisher=&quot;Irfon&quot;|date=2011|location=Dushanbe|isbn=978-99947-0-323-4|first=B. G.|last=Gafurov|first2=J.|last2=Sharifov}}&lt;/ref&gt;, ҷопонӣ, лаҳистонӣ&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, чинӣ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sklib.cn/booklib/bookPreview?SiteID=122&amp;ID=9520528&amp;fromSubID=|title=塔吉克人：上古时代、古代及中世纪历史|website=www.sklib.cn|accessdate=2024-05-16|archivedate=2024-05-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240516162914/https://www.sklib.cn/booklib/bookPreview?SiteID=122&amp;ID=9520528&amp;fromSubID=}}&lt;/ref&gt;, арабӣ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://syriahomenews.com/%d8%a7%d9%84%d8%b7%d8%a7%d8%ac%d9%8a%d9%83-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae-%d8%a7%d9%84%d8%a3%d9%82%d8%af%d9%85-%d9%88%d8%a7%d9%84%d9%82%d8%af%d9%8a%d9%85-%d9%88%d8%a7%d9%84%d8%a3%d9%88/|title=الطاجيك..التاريخ الأقدم والقديم والأوسط|author=|website=syriahomenews|date=2023-08-22|publisher=سيرياهوم نيوز|lang=ar|accessdate=2024-02-28}}&lt;/ref&gt; ва фаронсавӣ тарҷума шуда&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ва барои ҳавзаи фарҳангии забони форсӣ, Афғонистон ва Эрон низ бо хатти форсӣ ба табъ расидааст&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ecieco.org/fa/news/2866/%d8%a7%d9%86%d8%aa%d8%b4%d8%a7%d8%b1-%d8%af%d9%88%d8%a8%d8%a7%d8%b1%d9%87-%da%a9%d8%aa%d8%a7%d8%a8-%d8%aa%d8%a7%d8%ac%db%8c%da%a9%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%ab%d8%b1-%d8%a8%d8%a7%d8%a8%d8%a7%d8%ac%d8%a7%d9%86-%d8%ba%d9%81%d9%88%d8%b1-%d8%a7%d9%81|title=انتشار دوباره کتاب «تاجیکان» اثر باباجان غفور اف|author=موسسه فرهنگی اکو|website=موسسه فرهنگی اکو|lang=fa|accessdate=2024-02-28|archivedate=2024-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240228055406/https://www.ecieco.org/fa/news/2866/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%AC%DB%8C%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%AB%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%BA%D9%81%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%81}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=تاجیکان: تاریخ قدیم و قرون وسطی: جلد اول و دوم|url=https://www.gisoom.com/book/1153933/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%AC%DB%8C%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%82%D8%AF%DB%8C%D9%85-%D9%88-%D9%82%D8%B1%D9%88%D9%86-%D9%88%D8%B3%D8%B7%DB%8C-%D8%AC%D9%84%D8%AF-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D9%88-%D8%AF%D9%88%D9%85/|language=fa|access-date=2024-02-28|archive-date=2024-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240228055405/https://www.gisoom.com/book/1153933/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%AC%DB%8C%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%82%D8%AF%DB%8C%D9%85-%D9%88-%D9%82%D8%B1%D9%88%D9%86-%D9%88%D8%B3%D8%B7%DB%8C-%D8%AC%D9%84%D8%AF-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D9%88-%D8%AF%D9%88%D9%85/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;.

== Нашрҳо ==
;русӣ
* Б. Г. Гафуров. Таджики. Древнейшая, древняя и средневековая культура. — {{М.}} : Наука, 1972. — 657 с.
;тоҷикӣ
* Б. Ғафуров. Тоҷикон. Таърихи қадимтарин, қадим ва асри миёна. Китоби 1. — {{Д.}}, 1973; Китоби 2, {{Д.}}, 1985;
* Б. Ғафуров. Тоҷикон. Таърихи қадимтарин, қадим, асри миёна ва давраи нав. Китоби 1,2. — {{Д.}}, 1998. — 870 с.;
* Б. Ғафуров. Тоҷикон. Таърихи қадимтарин, қадим, асри миёна ва давраи нав. Китоби 1,2. — {{Д.}}, 2008. — 870 с.;
* Б. Ғафуров. Тоҷикон. Таърихи қадимтарин, қадим, асри миёна ва давраи нав. Китоби 1,2. — {{Д.}}, 2020. — 976 с.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Китобҳои таърих]]
[[Гурӯҳ:Бобоҷон Ғафуров]]</text>
      <sha1>pb4rl7qk4fz17ub6x1v2mpwtzh0q5zd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Соли 1996</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11747</id>
    <revision>
      <id>1482812</id>
      <parentid>1482778</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T04:03:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <origin>1482812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12230" sha1="s1dljewr9s5fucrud4awdmp0ky8k9p6" xml:space="preserve">{{1990-2000}}{{Сол|1996}} 
{{Оғози сол|1996}} 
{{Сол|1996}}

== Рӯйдодҳо ==
== [[март]] [[1996]] ==
* '''[[9 март]]'''  – 30 ташкилоти ҷамъиятию сиёсӣ «[[Аҳдномаи ризоияти ҷомеаи Тоҷикистон]]»-ро ба имзо расониданд. Ин [[ҳуҷҷат|санади]] сиёсӣ барои муттаҳид сохтани неруҳои [[ҷомеъа]] ҷиҳати барқарор намудани [[сулҳ|сулҳу]] субот, таҳкими [[ваҳдат|ваҳдати]] [[миллат|миллӣ]] ва дастгирии раванди музокироти байни [[тоҷикон]] аҳамияти муҳим дошт.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.president.tj/taxonomy/term/42
|title=Сулҳ ва ваҳдати миллӣ
|website=www.president.tj
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmk.tj/node/1873
|title=Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат
|website=mmk.tj
|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;
  
* '''[[13 март]]''' – Кодекси замини Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул гардид. [[Кодекс]] асосҳои ҳуқуқии муносибатҳои замин, тартиби истифода, ҳифз ва идоракунии захираҳои заминро муайян намуда, яке аз санадҳои калидии ислоҳоти аграрӣ дар давраи аввали [[истиқлолият]] гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://adlia.tj
|title=Кодекси замини Ҷумҳурии Тоҷикистон
|website=adlia.tj
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;

== [[апрел]] [[1996]] ==
* '''[[8 апрел]]''' – Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳимояи соҳибкорони хурд» мавриди амал қарор гирифт. [[Қонун]] ба рушди [[соҳибкор|соҳибкории хурд]], ҳифзи [[ҳуқуқ]]у манфиатҳои [[соҳибкорон]] ва ташаккули муҳити мусоиди иқтисоди [[корофаринӣ]] мусоидат намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://adlia.tj
|title=Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳимояи соҳибкорони хурд»
|website=adlia.tj
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;
== [[май]] [[1996]] ==
* '''[[12 май]]''' – Ҷумҳурии Тоҷикистон ба [[Созмони ҳамкории иқтисодӣ]] (ЭКО) шомил гардид. Узвият дар ин [[созмон]] барои густариши ҳамкориҳои иқтисодӣ, нақлиётӣ, тиҷоратӣ ва сармоягузорӣ бо давлатҳои минтақа замина фароҳам овард.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.president.tj
|title=Ҳамкориҳои байналмилалии Ҷумҳурии Тоҷикистон
|website=www.president.tj
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.eco.int
|title=Economic Cooperation Organization
|website=www.eco.int
|publisher=Economic Cooperation Organization
|lang=en
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;

== [[июн]] [[1996]] ==
* '''[[15 июн]]''' – [[Ҳизби Сотсиалистии Тоҷикистон]] таъсис дода шуд. Ҳизб ҳамчун яке аз ҳизбҳои сиёсии расман ба қайдгирифтаи ҷумҳурӣ фаъолияти худро оғоз намуда, дар ҳаёти сиёсии кишвар иштирок кард.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://minjust.tj
|title=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|website=minjust.tj
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;
== [[сентябр]] [[1996]] ==
* '''[[14 сентябр]]''' – Дар шаҳри [[Душанбе]]  [[Донишгоҳи славянии Россия ва Тоҷикистон]] таъсис дода шуд. Донишгоҳ дар асоси Созишномаи байниҳукуматии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Федератсияи Россия ташкил гардида, ба яке аз муассисаҳои муҳими таҳсилоти олии байналмилалӣ дар Тоҷикистон табдил ёфт.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.president.tj
|title=Ҳамкориҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Федератсияи Россия
|website=www.president.tj
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;

== [[декабр]] [[1996]] ==
* '''[[5 декабр]]'''  – Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи Бонки миллии Тоҷикистон» қабул гардид. Қонун мақоми ҳуқуқӣ, вазифаҳо, ваколат ва принсипҳои фаъолияти Бонки миллии Тоҷикистонро муайян намуда, заминаи ҳуқуқии татбиқи сиёсати ягонаи пулию қарзии давлатро фароҳам овард.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://nbt.tj/tg/
|title=Бонки миллии Тоҷикистон
|website=nbt.tj
|publisher=Бонки миллии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://adlia.tj
|title=Қонунҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон
|website=adlia.tj
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[10 декабр]] - [[11 декабр]]''' – – Дар маҳалли Хусдеҳ (Афғонистон) мулоқоти Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон ва роҳбари Иттиҳодияи неруҳои оппозитсиони тоҷик Саид Абдуллоҳи Нурӣ баргузор гардид. Дар натиҷаи мулоқот Протокол оид ба танзими вазъият дар минтақаи низоъ ба имзо расида, ҷонибҳо ҷиҳати таҳкими оташбас, идомаи раванди оштии миллӣ ва омодасозии Созишномаи умумии сулҳ ба мувофиқа расиданд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://peacemaker.un.org/tajikistan-agreement-khostdeh1996
|title=Protocol on the Basic Principles for Establishing Peace and National Accord in Tajikistan
|website=UN Peacemaker
|publisher=United Nations
|lang=en
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.president.tj/taxonomy/term/42
|title=Сулҳ ва ваҳдати миллӣ
|website=www.president.tj
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Усманов И.К. Миростроительство в Таджикистане. Душанбе:«Деваштич»,2006. С. 61. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 98. &lt;/ref&gt; 
* '''декабр'''  – [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] дар ҳайати панҷ давлат – [[Ҷумҳурии Мардумии Чин]], [[Федератсияи Русия]], [[Ҷумҳурии Қазоқистон]] ва [[Ҷумҳурии Қирғизистон]] ба ташаккули механизми ҳамкории минтақавӣ, ки баъдтар бо номи '''«Панҷгонаи Шанхай»''' маъруф гардид, ҳамроҳ шуд. Ин ташаббус ба таҳкими эътимод дар минтақаи сарҳадӣ ва рушди ҳамкориҳои амниятӣ байни давлатҳои иштироккунанда мусоидат намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://eng.sectsco.org/
|title=History of the Shanghai Cooperation Organization
|website=Shanghai Cooperation Organization
|publisher=SCO Secretariat
|lang=en
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ҳотамов Н.Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). – Душанбе,2011, – с. 554-555.&lt;/ref&gt;
* '''[[23 декабр]]''' – – Дар шаҳри [[Москва]] мулоқоти Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Эмомалӣ Раҳмон]] ва роҳбари Иттиҳодияи неруҳои оппозитсиони тоҷик [[Сайид Абдуллоҳи Нурӣ]] баргузор гардид. Дар анҷоми мулоқот ҷонибҳо Созишномаи Москва-ро ба имзо расонида, оид ба идомаи татбиқи чораҳои эътимодсоз, таҳкими сулҳ ва суръат бахшидан ба раванди музокироти байни тоҷикон ба мувофиқа расиданд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://peacemaker.un.org/tajikistan-moscow-agreement1996
|title=Agreement following the Meeting between the President of Tajikistan and the Leader of the United Tajik Opposition
|website=UN Peacemaker
|publisher=United Nations
|lang=en
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.president.tj/taxonomy/term/42
|title=Сулҳ ва ваҳдати миллӣ
|website=www.president.tj
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Усманов И.К. Миростроительство в Таджикистане. Душанбе:«Деваштич»,2006. С. 62-64. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 98. &lt;/ref&gt;
* '''[[Соли 1996]]''' – дар [[вилояти Суғд]] корхонаи муштараки «Кобул–Тоҷиктекстил» бо иштироки сармояи [[Ҷумҳурии Корея]] таъсис дода шуд. Корхона ба истеҳсоли маҳсулоти нассоҷӣ ва рушди ҳамкориҳои иқтисодии байналмилалии Ҷумҳурии Тоҷикистон мусоидат намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.khovar.tj/
|title=Бойгонии хабарҳои иқтисодии Тоҷикистон
|website=khovar.tj
|publisher=АМИТ «Ховар»
|lang=tg
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;
== Солномаҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон.  Солномаи 1996.==
Солнома 1996. Соли талошҳо барои сулҳу осоиш&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.prezident.tj/president/films/chronicles/11|title=Солнома 1996. Соли талошҳо барои сулҳу осоиш|website=www.prezident.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-01}}&lt;/ref&gt;

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}} 
{{дарахти мақолаҳо|Соли 1996}}
{{сол-хурд}} 
[[Гурӯҳ:Соли 1996]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои соли 1996]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои солҳои 1990-ум]]</text>
      <sha1>s1dljewr9s5fucrud4awdmp0ky8k9p6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482813</id>
      <parentid>1482812</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T04:05:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>илова</comment>
      <origin>1482813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12263" sha1="haponc1m80cc4cphfp08vvv6nf9dlbf" xml:space="preserve">{{1990-2000}}{{Сол|1996}}
{{Новбарии сол|1996}} 
{{Оғози сол|1996}} 
{{Сол|1996}}

== Рӯйдодҳо ==
== [[март]] [[1996]] ==
* '''[[9 март]]'''  – 30 ташкилоти ҷамъиятию сиёсӣ «[[Аҳдномаи ризоияти ҷомеаи Тоҷикистон]]»-ро ба имзо расониданд. Ин [[ҳуҷҷат|санади]] сиёсӣ барои муттаҳид сохтани неруҳои [[ҷомеъа]] ҷиҳати барқарор намудани [[сулҳ|сулҳу]] субот, таҳкими [[ваҳдат|ваҳдати]] [[миллат|миллӣ]] ва дастгирии раванди музокироти байни [[тоҷикон]] аҳамияти муҳим дошт.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.president.tj/taxonomy/term/42
|title=Сулҳ ва ваҳдати миллӣ
|website=www.president.tj
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmk.tj/node/1873
|title=Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат
|website=mmk.tj
|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;
  
* '''[[13 март]]''' – Кодекси замини Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул гардид. [[Кодекс]] асосҳои ҳуқуқии муносибатҳои замин, тартиби истифода, ҳифз ва идоракунии захираҳои заминро муайян намуда, яке аз санадҳои калидии ислоҳоти аграрӣ дар давраи аввали [[истиқлолият]] гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://adlia.tj
|title=Кодекси замини Ҷумҳурии Тоҷикистон
|website=adlia.tj
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;

== [[апрел]] [[1996]] ==
* '''[[8 апрел]]''' – Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳимояи соҳибкорони хурд» мавриди амал қарор гирифт. [[Қонун]] ба рушди [[соҳибкор|соҳибкории хурд]], ҳифзи [[ҳуқуқ]]у манфиатҳои [[соҳибкорон]] ва ташаккули муҳити мусоиди иқтисоди [[корофаринӣ]] мусоидат намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://adlia.tj
|title=Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳимояи соҳибкорони хурд»
|website=adlia.tj
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;
== [[май]] [[1996]] ==
* '''[[12 май]]''' – Ҷумҳурии Тоҷикистон ба [[Созмони ҳамкории иқтисодӣ]] (ЭКО) шомил гардид. Узвият дар ин [[созмон]] барои густариши ҳамкориҳои иқтисодӣ, нақлиётӣ, тиҷоратӣ ва сармоягузорӣ бо давлатҳои минтақа замина фароҳам овард.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.president.tj
|title=Ҳамкориҳои байналмилалии Ҷумҳурии Тоҷикистон
|website=www.president.tj
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.eco.int
|title=Economic Cooperation Organization
|website=www.eco.int
|publisher=Economic Cooperation Organization
|lang=en
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;

== [[июн]] [[1996]] ==
* '''[[15 июн]]''' – [[Ҳизби Сотсиалистии Тоҷикистон]] таъсис дода шуд. Ҳизб ҳамчун яке аз ҳизбҳои сиёсии расман ба қайдгирифтаи ҷумҳурӣ фаъолияти худро оғоз намуда, дар ҳаёти сиёсии кишвар иштирок кард.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://minjust.tj
|title=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|website=minjust.tj
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;
== [[сентябр]] [[1996]] ==
* '''[[14 сентябр]]''' – Дар шаҳри [[Душанбе]]  [[Донишгоҳи славянии Россия ва Тоҷикистон]] таъсис дода шуд. Донишгоҳ дар асоси Созишномаи байниҳукуматии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Федератсияи Россия ташкил гардида, ба яке аз муассисаҳои муҳими таҳсилоти олии байналмилалӣ дар Тоҷикистон табдил ёфт.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.president.tj
|title=Ҳамкориҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Федератсияи Россия
|website=www.president.tj
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;

== [[декабр]] [[1996]] ==
* '''[[5 декабр]]'''  – Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи Бонки миллии Тоҷикистон» қабул гардид. Қонун мақоми ҳуқуқӣ, вазифаҳо, ваколат ва принсипҳои фаъолияти Бонки миллии Тоҷикистонро муайян намуда, заминаи ҳуқуқии татбиқи сиёсати ягонаи пулию қарзии давлатро фароҳам овард.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://nbt.tj/tg/
|title=Бонки миллии Тоҷикистон
|website=nbt.tj
|publisher=Бонки миллии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://adlia.tj
|title=Қонунҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон
|website=adlia.tj
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[10 декабр]] - [[11 декабр]]''' – – Дар маҳалли Хусдеҳ (Афғонистон) мулоқоти Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон ва роҳбари Иттиҳодияи неруҳои оппозитсиони тоҷик Саид Абдуллоҳи Нурӣ баргузор гардид. Дар натиҷаи мулоқот Протокол оид ба танзими вазъият дар минтақаи низоъ ба имзо расида, ҷонибҳо ҷиҳати таҳкими оташбас, идомаи раванди оштии миллӣ ва омодасозии Созишномаи умумии сулҳ ба мувофиқа расиданд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://peacemaker.un.org/tajikistan-agreement-khostdeh1996
|title=Protocol on the Basic Principles for Establishing Peace and National Accord in Tajikistan
|website=UN Peacemaker
|publisher=United Nations
|lang=en
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.president.tj/taxonomy/term/42
|title=Сулҳ ва ваҳдати миллӣ
|website=www.president.tj
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Усманов И.К. Миростроительство в Таджикистане. Душанбе:«Деваштич»,2006. С. 61. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 98. &lt;/ref&gt; 
* '''декабр'''  – [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] дар ҳайати панҷ давлат – [[Ҷумҳурии Мардумии Чин]], [[Федератсияи Русия]], [[Ҷумҳурии Қазоқистон]] ва [[Ҷумҳурии Қирғизистон]] ба ташаккули механизми ҳамкории минтақавӣ, ки баъдтар бо номи '''«Панҷгонаи Шанхай»''' маъруф гардид, ҳамроҳ шуд. Ин ташаббус ба таҳкими эътимод дар минтақаи сарҳадӣ ва рушди ҳамкориҳои амниятӣ байни давлатҳои иштироккунанда мусоидат намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://eng.sectsco.org/
|title=History of the Shanghai Cooperation Organization
|website=Shanghai Cooperation Organization
|publisher=SCO Secretariat
|lang=en
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ҳотамов Н.Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). – Душанбе,2011, – с. 554-555.&lt;/ref&gt;
* '''[[23 декабр]]''' – – Дар шаҳри [[Москва]] мулоқоти Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Эмомалӣ Раҳмон]] ва роҳбари Иттиҳодияи неруҳои оппозитсиони тоҷик [[Сайид Абдуллоҳи Нурӣ]] баргузор гардид. Дар анҷоми мулоқот ҷонибҳо Созишномаи Москва-ро ба имзо расонида, оид ба идомаи татбиқи чораҳои эътимодсоз, таҳкими сулҳ ва суръат бахшидан ба раванди музокироти байни тоҷикон ба мувофиқа расиданд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://peacemaker.un.org/tajikistan-moscow-agreement1996
|title=Agreement following the Meeting between the President of Tajikistan and the Leader of the United Tajik Opposition
|website=UN Peacemaker
|publisher=United Nations
|lang=en
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.president.tj/taxonomy/term/42
|title=Сулҳ ва ваҳдати миллӣ
|website=www.president.tj
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Усманов И.К. Миростроительство в Таджикистане. Душанбе:«Деваштич»,2006. С. 62-64. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саъдиев Ш.С. Роль Организации Объединённых Наций в мирном урегулировании внутренних конфликтов в Центральной Азии (На примере Республики Таджикистан). Душанбе,РТСУ,2020. С. 98. &lt;/ref&gt;
* '''[[Соли 1996]]''' – дар [[вилояти Суғд]] корхонаи муштараки «Кобул–Тоҷиктекстил» бо иштироки сармояи [[Ҷумҳурии Корея]] таъсис дода шуд. Корхона ба истеҳсоли маҳсулоти нассоҷӣ ва рушди ҳамкориҳои иқтисодии байналмилалии Ҷумҳурии Тоҷикистон мусоидат намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.khovar.tj/
|title=Бойгонии хабарҳои иқтисодии Тоҷикистон
|website=khovar.tj
|publisher=АМИТ «Ховар»
|lang=tg
|accessdate=2026-08-02
}}&lt;/ref&gt;
== Солномаҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон.  Солномаи 1996.==
Солнома 1996. Соли талошҳо барои сулҳу осоиш&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.prezident.tj/president/films/chronicles/11|title=Солнома 1996. Соли талошҳо барои сулҳу осоиш|website=www.prezident.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-01}}&lt;/ref&gt;

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}} 
{{дарахти мақолаҳо|Соли 1996}}
{{сол-хурд}} 
[[Гурӯҳ:Соли 1996]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои соли 1996]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои солҳои 1990-ум]]</text>
      <sha1>haponc1m80cc4cphfp08vvv6nf9dlbf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Соли 1993</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11748</id>
    <revision>
      <id>1482816</id>
      <parentid>1482362</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T04:15:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>ислоҳ</comment>
      <origin>1482816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8772" sha1="7gmvmhii1iih0ybbk6e2z3pes77wmnb" xml:space="preserve">{{1990-2000}}{{Сол|1993}}.
{{Новбарии сол|1993}}
{{Оғози сол|1993}} 
{{Сол|1993}}

== Рӯйдодҳо ==

== [[январ]] [[1993]] ==
* [[4 январ]] – зимни сафари расмии Раиси Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Эмомалӣ Раҳмон]] ба шаҳри [[Тошканд]] миёни [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ва [[Ҷумҳурии Ӯзбекистон]] '''Созишнома дар бораи дӯстӣ, ҳамкорӣ ва ёрии байниҳамдигарӣ''' ба имзо расид. Ин санад оғози марҳилаи нави муносибатҳои байнидавлатии ду кишвар баъди соҳибистиқлолӣ гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.president.tj |title=Муносибатҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҷумҳурии Ӯзбекистон |website=www.president.tj
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |lang=tg |accessdate=2026-08-01
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Назриев Д., Саттаров И. Республика Таджикистан: история независимости. Год 1993-й (хроника событий). Т. 3. Душанбе, 2006. С. 7&lt;/ref&gt;
* '''Январ''' – Дафтари намояндагии [[Созмони Милали Муттаҳид]] дар [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] фаъолияти худро дар шаҳри [[Душанбе]] оғоз намуд, ки барои ҳамоҳангсозии барномаҳои башардӯстона ва рушди ҳамкориҳои байналмилалӣ аҳамияти муҳим дошт.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj
|title=Ҳамкории Ҷумҳурии Тоҷикистон бо Созмони Милали Муттаҳид
|website=khovar.tj
|publisher=Агентии миллии иттилоотии Тоҷикистон «Ховар»
|lang=tg
|accessdate=2026-08-01
}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;История таджикского народа. Том VI. (Новейшая история).– Душанбе:«Империал-Групп»,2011. С. 455 &lt;/ref&gt;
*  * '''Январ''' – [[Сохтмон|Сохтмони]] роҳи оҳани [[Қӯрғонтеппа]] – [[Сангтӯда]] – [[Данғара]] – [[Восеъ]] – [[Кӯлоб]] ҳамчун яке аз лоиҳаҳои муҳими инфрасохтории ҷумҳурӣ оғоз гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj
|title=Таърихи рушди соҳаи нақлиёти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|website=khovar.tj
|publisher=АМИТ «Ховар»
|lang=tg
|accessdate=2026-08-01
}}&lt;/ref&gt;.

== [[феврал]] [[1993]] ==
* '''[[23 феврал]]''' – [[Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] дар заминаи воҳидҳои «Ҷабҳаи халқии Тоҷикистон» таъсис дода шуданд. Бо қарори мақомоти давлатӣ [[23 феврал]] ҳамчун — [[Рӯзи Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] эълон гардид.
&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.president.tj
|title=Рӯзи Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|website=www.president.tj
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-01
}}&lt;/ref&gt;

== [[май]] [[1993]] ==
* '''[[8 май]]''' – Дар натиҷаи омадани сел сарбанди муваққатии 40 метраи [[НБО Роғун|Неругоҳи барқи обии «Роғун»]]  вайрон гардид, ки ба идомаи корҳои сохтмонӣ таъсири ҷиддӣ расонд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj
|title=Таърихи сохтмони НБО «Роғун»
|website=khovar.tj
|publisher=АМИТ «Ховар»
|lang=tg
|accessdate=2026-08-01
}}&lt;/ref&gt;

== [[июн]] [[1993]] ==
* '''[[23 июн]]''' – Бо Қарори Шӯрои Вазирони Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Академияи мусиқии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ҳамчун муассисаи олии таълимию илмӣ дар шаҳри [[Хуҷанд]] таъсис дода шуд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj
|title=Таърихи Академияи мусиқии Тоҷикистон
|website=khovar.tj
|publisher=АМИТ «Ховар»
|lang=tg
|accessdate=2026-08-01
}}&lt;/ref&gt;

== [[август]] [[1993]] ==
* '''[[Август]]''' – Даври нави музокироти байни намояндагони [[Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ва [[ИНОТ|Иттиҳоди неруҳои мухолифин]] баргузор гардида, мавқеи тарафҳо барои идомаи музокироти байни тоҷикон мушаххас карда шуд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.president.tj
|title=Таърихи раванди сулҳи тоҷикон
|website=www.president.tj
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-01
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[7 август]]''' – Дар шаҳри [[Москва]] сарони давлатҳои [[Русия]], [[Қазоқистон]], [[Қирғизистон]], [[Ӯзбекистон]] ва [[Тоҷикистон]] «Созишнома оид ба таъсиси Қувваҳои дастаҷамъии сулҳхоҳ барои ҳифзи сарҳади Тоҷикистон ва Афғонистон»-ро ба имзо расониданд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.president.tj
|title=Таърихи ҳамкории Тоҷикистон дар соҳаи амнияти минтақавӣ
|website=www.president.tj
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-01
}}&lt;/ref&gt;

== [[декабр]] [[1993]] ==
* '''[[18 декабр]]''' – [[Сафорати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Федератсияи Русия]] расман ифтитоҳ гардид, ки дар рушди муносибатҳои дипломатии ду давлат нақши муҳим бозид.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.president.tj
|title=Муносибатҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Федератсияи Русия
|website=www.president.tj
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-01
}}&lt;/ref&gt;
  
* '''[[27 декабр]]''' – Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи маориф» қабул гардид, ки асосҳои ҳуқуқии сиёсати давлатӣ дар соҳаи маорифро муайян намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.adlia.tj
|title=Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи маориф»
|website=www.adlia.tj
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-01
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[28 декабр]]''' – Дар Иҷлосияи Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Нишони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] қабул гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.president.tj
|title=Рамзҳои давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон
|website=www.president.tj
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-01
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ҳотамов Н.Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). – Душанбе,2011, – с. 553-554.&lt;/ref&gt;
== Филмнома.Солномаҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ==
'''Солнома 1993. Соли оғози сулҳсозӣ'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.prezident.tj/president/films/chronicles/8
|title=Солнома 1993. Соли оғози сулҳсозӣ |website=www.prezident.tj
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |lang=tg |accessdate=2026-08-01
}}&lt;/ref&gt;

== Адабиёт ==
* Ҳотамов Н.Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). – Душанбе,2011, – С. 553-554. 

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

{{новбарӣ}}
{{дарахти мақолаҳо|Соли 1993}}
{{сол-хурд}}
[[Гурӯҳ:Соли 1993]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои соли 1993]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои солҳои 1990-ум]]</text>
      <sha1>7gmvmhii1iih0ybbk6e2z3pes77wmnb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Николае Чеаушеску</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13081</id>
    <revision>
      <id>1482794</id>
      <parentid>1474028</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T12:43:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1482794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8116" sha1="qwx8hg3q2e8jpqvrrrkmfbwdm3yav1a" xml:space="preserve">{{Ходими давлатӣ}}
'''Николае Чаушеску''' ( {{Lang-ro|Nicolae Ceaușescu}} ; [[26 январ|26 январи]] [[Соли 1918|1918]], [[Скорничешти]], [[Вилояти Олт]] — [[25 декабр|25 декабри]] [[Соли 1989|1989]], [[Тирговиште|Тырговиште]] ) — арбоби давлатӣ, арбоби сиёсӣ ва ҳизбии [[Руминия]], аз соли 1965  Котиби Генералии Ҳизби Коммунистии Ру.  Аз соли 1967 то соли 1974 (расмй — то соли 1989) раиси Шӯрои давлатии Ҷумҳурии Сотсиалистии Руминия, аз соли 1974 то соли 1989 Президенти [[Ҷумҳурии Сотсиалистии Руминия]]  &lt;ref name=&quot;gz2007ua&quot;&gt;{{Cite web|url=http://gazeta.ua/ru/articles/celebrities-photo/_rumyny-otmechayut-den-rozhdeniya-chaushesku-foto/147600|title=Румыны отмечают день рождения Чаушеску (ФОТО)|date=2007-01-25|publisher=&quot;Газета.ua&quot;|deadlink=no|accessdate=2013-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FcIAXsUT?url=http://gazeta.ua/ru/articles/celebrities-photo/_rumyny-otmechayut-den-rozhdeniya-chaushesku-foto/147600|archivedate=2013-04-04}}&lt;/ref&gt; .

Дар даҳсолаи аввали ҳукмронии худ, ӯ сиёсати боэҳтиёт либерализатсияи сиёсии дохилиро пеш гирифт ва дар соҳаи сиёсати хориҷӣ - нисбат ба [[Аврупои Ғарбӣ]] ва [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|Иёлоти Муттаҳида]] ошкоро бештар буд. Дар робита ба [[Иттиҳоди Шӯравӣ]], ӯ роҳи пешгузаштаи худро идома дода, аз бисёр ташаббусҳои [[Иттиҳоди Шӯравӣ]]  (масалан, дар соли 1968 ворид шудани нерӯҳо ба Чехословакия ва дар соли 1979 ворид шудани нерӯҳо ба Афғонистон ба Афғонистон ) дур шуда, ҳамчунин муносибатҳои хубро бо. кишварҳои [[Блоки Шарқӣ|блоки Шаркй]] нигоҳ медошт.

Ҳукмронии Чаушеску бо табаддулоти давлатӣ ба поён расид, ки сабаби бевоситаи он ошӯби венгерҳо дар Тимишоара буд, ки 16 декабри соли 1989 оғоз ёфт. Ҳангоми табаддулоти давлатӣ ба Чаушеску муяссар шуд, ки аз [[Бухарест]] фирор кунад, аммо дар ниҳоят ба дасти артиш асир афтода, ҳамроҳ бо занаш Елена ба  трибунали ташкилкардаи мақомоти нав &lt;ref name=&quot;planet2006&quot;&gt;{{Cite web|url=http://planeta.by/article/445|title=Лабиринт. Почему поторопились расстрелять Николая Чаушеску|date=2006-12|publisher=журнал &quot;Планета&quot;|accessdate=2013-03-24}}&lt;/ref&gt; кашида шуд. Дар мурофиаи бетаъсир, ки андаке бештар аз як соат давом кард, вай ба ҷиноятҳои зидди давлат, геносид ба муқобили халқи худ, кушодани  пасандозҳои махфӣ дар банкҳои хориҷӣ ва ба «муфлисшавии иктисодиёти миллӣ» айбдор карда шуд. Ӯ ҳама гуна иттиҳомоти алайҳи ӯ эълоншударо рад кард, бе иҷозаи Маҷлиси Бузурги Миллӣ нолоиқ будани мурофиаи президенти феълии кишварро эълон кард &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/25/newsid_2542000/2542623.stm|title=1989: Romania's 'first couple' executed|first=|last=|publisher=[[BBC]]|deadlink=no|accessdate=2007-11-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FcIUNebf?url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/25/newsid_2542000/2542623.stm|archivedate=2013-04-04}}{{Ref-en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Chehabi&quot;&gt;{{Книга|заглавие=Sultanistic Regimes|издательство={{Нп3|Johns Hopkins University Press}}|год=1998|isbn=978-0801856945|страницы=242|страниц=284|автор=Chehabi, Houchang E.}}{{Ref-en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;modern2tyrants&quot;&gt;{{Книга|заглавие=Modern Tyrants: the power and prevalence of evil in our age|издательство=[[Princeton University Press]]|год=1996|isbn=978-0691027777|страницы=258|страниц=510|автор=Chirot, Daniel}}{{Ref-en}}&lt;/ref&gt; .

25 декабри соли 1989 бо ҳукми трибунал дарҳол баъд аз мурофиаи судӣ ҳамроҳи занаш ба қатл расонда шуд. Тамоми молу мулкаш аз ҷониби давлат  мусодира карда шуд &lt;ref name=&quot;thegoodlife&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.thegoodlife.ru/celebs/2530-imuschestvo-semi-diktatora-chaushesku-prodayut-na-aukcione.html|title=Имущество семьи диктатора Чаушеску продают на аукционе|date=2012-01-30|publisher=«The Good Life»|accessdate=2013-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171111022201/http://www.thegoodlife.ru/celebs/2530-imuschestvo-semi-diktatora-chaushesku-prodayut-na-aukcione.html|archivedate=2017-11-11}}&lt;/ref&gt;.
 
== Пайвандҳо ==
* [https://proza.ru/avtor/gainaalex Николае ва Нику Чаушеску дар Москва (Вохурии саммит ё ёддоштҳои тарҷумон)]
* ''Николай Морозов'' [http://magazines.russ.ru/nz/2009/6/mo20.html декабри соли 1989 дар Руминия: инқилоб ё табаддулот?] - маҷаллаи «Захираи дахлнопазир» 2009, № 6 (68)
* [http://www.kp.ru/daily/23228/27051/ Чаушеску CIA-ро сарнагун кард?]  
* [https://rg.ru/2004/03/02/chaushesku.html Асрори таърих.] [https://rg.ru/2004/03/02/chaushesku.html Охират.] [https://rg.ru/2004/03/02/chaushesku.html Эътирофҳои ҳассосонаи иштирокчиёни сарнагун кардани Чаушеску]
* [http://hrpublishers.org/ru/1989/marcu/ Марги Чаушеску.] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20220618165747/http://www.hrpublishers.org/ru/1989/marcu/ |date=2022-06-18 }} [http://hrpublishers.org/ru/1989/marcu/ Ҳисоботи Дориан ба Марк]{{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://evartist.narod.ru/text14/74.htm ] 
* [https://lenta.ru/articles/2009/12/26/chaoshescu/ Беҳуда ба Transylvania ламс кард] - мақолаи баррасии оид ба 20-солагии қатл
* [http://www.gorby.ru/gorbachev/zhizn_i_reformy2/page_19/ Николае Чаушеску: суқути Бунёди худкома] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20220703022926/https://www.gorby.ru/gorbachev/zhizn_i_reformy2/page_19/ |date=2022-07-03 }} Горбачёв
{{хурд}}
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Президентҳои қатлшуда]]
[[Гурӯҳ:Президентҳои Руминия]]
[[Гурӯҳ:Сарварони асри XX]]
[[Гурӯҳ:Ҳукмфармоён]]
[[Гурӯҳ:Дорандагони ордени Инқилоби Октябр]]
[[Гурӯҳ:Дорандагони ордени Ленин]]
[[Гурӯҳ:Шахсиятҳо аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Википедия:Мақолаҳои бо сарчашма аз Викидода]]
[[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1989]]
[[Гурӯҳ:Даргузаштагони 25 декабр]]
[[Гурӯҳ:Зодагони соли 1918]]
[[Гурӯҳ:Зодагони 26 январ]]</text>
      <sha1>qwx8hg3q2e8jpqvrrrkmfbwdm3yav1a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Робиаи Балхӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13690</id>
    <revision>
      <id>1482802</id>
      <parentid>1448823</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T15:29:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1482802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9524" sha1="56lxhed13b217i5xl5i0vogcf31nlor" xml:space="preserve">{{Адиб}}
'''Робиа бинти Каъби Қуздорӣ''' ({{lang-ar|رابعة بنت کعب القزداري}}), маъруф ба '''Робиаи Балхӣ''' ({{lang-fa|رابعه بلخى}}; {{ВД-Дебоча}}) — нахустин {{шоир}}&lt;nowiki/&gt;и зани порсигӯйи ҳамдавра бо [[Сомониён]] ва [[Рӯдакӣ]]. Ӯ ҳам ба форсӣ ва ҳам ба арабӣ шеър сурудааст.

== Зиндагинома ==
Ӯ дар [[Балх]] дунё омада, бо [[Рӯдакӣ]] ҳамаср буд ва бо номаҳо додугирифт мекард. Робиа дар ҳусну ҷамол, фазлу камол, зеҳни тез ва қудрати шоирӣ ба форсӣ, дарию арабӣ машҳур буд. Уро дар чавонӣ бо гуноҳи [[ишқ]] бародараш дар ҳамом буғ карда мекушад.

Робиа ба Бектош, ки ғуломи бародараш буд, дил баст. Саргузашти шурангези Робиаи Балхӣ бисёр адибонро ба илхом овардааст. Шоири бузург Аттор (асри ХIII), Ризокулхони Хидоят (асри ХIХ) ва чанд нависандаи [[Тоҷикистон]]у [[Афғонистон]]и замони мо дар бораи ӯ асарҳои бадеӣ навиштаанд.

Робиа духтари Каъби Қаздорӣ аввалин суханварест аз ҷумлаи занон, ки номи ӯ дар радифи шоирони форсигӯй зикр шудааст. Ӯ аз муосирони Рӯдакӣ буд. Шайх Аттор дар маснавии «Илоҳинома» достоне аз зиндагии ӯ нақл кардааст, ки беасос буданаш ба ҳақиқат наздиктар менамояд, вале мазмунаш ғазалҳои шӯрангезу равони Робиаро тавзеҳ медиҳад.

Ба гуфтаи Аттор Робиа духтари ҳокими Балх буд. Баъди марги [[падар]] бародари бузургаш Ҳорис ӯро сарпарастӣ мекард. Робиа ба Бектош ном ғуломи бародараш ошиқ шуд ва дар ишқи ӯ шеър мегуфт. Вақте ки асрори ошиқон фош гардид, бо фармони Ҳорис Робиаро дар ҳаммоми тафсон андохта, раги хунашро буриданд ва ӯ ҳалок шуд. Ризоқулихони Ҳидоят ҳам дар ин мавзӯъ манзумае ба номи «Гулистони Ирам» навиштааст.

== Эҷодиёт ==
Робиа асосан дар сурудани ашъори ошиқона устод буда, шеърҳои ишқии Рудакиро сармашқи худ қарор медодаст. Мегуянд, ки Робиа дар ҳамом вақти мурдан сари ангушташро хуншор намуда, ба девори ҳамом шеърхо навишт, ки ҳама ошиқона ва пур аз сузу гудоз ва дарду ҳасрат буданд:
Аз Робиа 7 ғазал, 4 дубайтӣ ва 2 фардбайт боқӣ мондааст.

== Ёддошт ==
Нахустин маҳфили фарҳангие роҷеъ ба ҳаёту осори Робиаи Балхӣ дар Тоҷикистон, шоирону нависандагон ва олимону коршиносон ва алоқамандони ӯро аз Афғонистону Эрон ва Тоҷикистон гирди ҳам овард. Ҳамоиши байналмилалии бузургдошти Робиаи Балхӣ, нахустин бонуи порсигӯй, бо ин суханони пурҷаззоби '''[[Гулрухсор Сафиева]]''', шоираи маъруфи тоҷик оғоз гардид:

{{аввали иқтибос}}''«Чанд шеъре, ки аз Робиаи Балхӣ мондааст, дар пояи баландтарини шеъри форсӣ эҷод шудааст. Ҳатто рубоие, ки Робиа навиштааст, ба сатҳи рубоии Рӯдакӣ баробар аст. Ман фикр мекунам, ҳамоиши Душанбе ба ифтихору муносибати чанд Робиа, Робиаи мазлум, Робиаи бегуноҳ кушташуда, Робиаи шаҳид, Робиае, ки суханашро ба мо гуфтааст, аммо то ҳол барнагардондаем ва Робиае, ки бояд кашф карда шавад, сурат мегирад»''{{охири иқтибос}}

'''Муҳаммадбоқири Иштиҳодӣ''', намояндаи сафорати Эрон, бар ин назар аст, ки бо вуҷуди он, ки аз Робиаи Балхӣ мероси хеле каме боқӣ мондааст, аммо ҳамнавоӣ бо Абуабдуллои Рӯдакӣ, падари шеъри порсӣ, ба ашъори ӯ ширинӣ ва шур офаридааст ва дар боби эҷодиёти Робиаи Балхӣ чунин гуфт:

{{аввали иқтибос}}''&quot;Робиаи Балхӣ дар замони Рӯдакӣ зиста ва ҳамнаво бо ӯ шеър сурудааст ва бо ишқу зебогии худ ширинӣ ва шӯр офаридааст. Ҳамон ки шайх Аттор дар бораи шеъраш мегӯяд:
: «Чунон дар шеър гуфтан хушзабон буд,
: Ки гӯи аз лабаш тамъе (шаҳде) дар он буд»''{{охири иқтибос}}

== Намунаи ашъор ==
:: Фишонд аз савсану гул симу зар бод,
:: Зиҳӣ боде, ки раҳмат бод бар бод!
:: Бидод аз нақши Озар сад нишон об,
:: Намуд аз сеҳри Монӣ сад асар бод.
:: Мисоли чашми Одам шуд магар абр,
:: Далели лутфи Исо шуд магар бод.
:: Ки дур борид ҳар дам дар чаман абр,
:: Ки ҷон афзуд хуш-хуш дар шаҷар бод.
:: Агар девона абр омад, чаро пас
:: Кунад арза сабӯҳӣ ҷоми зар бод?
:: Гули хушбӯй, тарсам, оварад ранг
:: Аз ин ғаммоз субҳи пардадар бод.
:: Барои чашми ҳар ноаҳл гӯӣ
:: Арӯси боғро шуд ҷилвагар бод.
:: Аҷаб чун субҳ хуштар мебарад хоб,
:: Чаро афганд гулро дар саҳар бод?

:: Ишқи ӯ боз андаровардам ба банд,
:: Кӯшиши бисёр н-омад судманд.
:: Ишқ дарёе каронанопадид,
:: Кай тавон кардан шино, эй ҳушманд.
:: Ишқро хоҳӣ, ки то поён барӣ,
:: Баски бипсандид бояд нописанд.
:: Зишт бояд диду ангорид хуб,
:: Заҳр бояд хӯрду ангорид қанд.
:: Тавсанӣ кардам, надонистам ҳаме,
:: К-аз кашидан сахттар гардад каманд.
:: Ҳаргиз рӯзе ба банда парво-т набуд,
:: В-андешаи ин бедили шайдо-т набуд.
:: Хурдем зи ту хуну нахӯрдӣ ғами мо,
:: Дар пои ту мурдему сари мо-т набуд.

== Ёдгориҳо ==
* Филми «Робиаи Балхӣ» — бо студиаи «Назирфилм» ва муассисаи давлатии филмсозии «Афғонфилм» дар соли 1973 милодӣ тавлид шуда буд
* Нимпайкари Робиаи Балхӣ дар назди даромадгоҳи Китобхонаи миллии Тоҷикистон қарор дорад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* Ашъори ҳамасрони Рӯдакӣ.-Сталинобод,1958:
* Ашъори ҳамасрони Рӯдакӣ.-Душанбе: Адиб,2007;
* Мудаббири М.Шарҳи аҳвол ва ашъори шоирони бедевон дар қарнҳои 3,4,5-и ҳиҷрӣ.-Теҳрон,1370;
* E.G. Browne: Literary History of Persia. (Four volumes, 2,256 pages, and twenty-five years in the writing). 1998. ISBN 0-7007-0406-X{{ref-en}}
* Jan Rypka: History of Iranian Literature. Reidel Publishing Company. 1968 OCLC 460598. ISBN 90-277-0143-1{{ref-en}}

== Пайвандҳо ==
* [http://www.stihi.ru/diary/podryga/2012-12-10 Стихи.ру]{{ref-en}}
* [http://www.ozodi.org/content/article/1999879.html Бузургдошти Робиаи Балхӣ дар Душанбе]
* [http://www.zendagi.com/new_page_210.htm رابعه بلخي یا حمامهء در حمام خون ذؤیان خرد{{ref-fa}}] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20200928143435/http://zendagi.com/new_page_210.htm |date=2020-09-28 }}
{{ПБ}}
{{Бузургони адаби форсӣ}}

[[Гурӯҳ:Шоираҳои порсигӯй]]
[[Гурӯҳ:Шоирони форсу тоҷик]]
[[Гурӯҳ:Шоирон аз рӯи сада]]
[[Гурӯҳ:Шоирони порсигӯ]]
[[Гурӯҳ:Шоирони садаи X]]</text>
      <sha1>56lxhed13b217i5xl5i0vogcf31nlor</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ниёзбӯй (райҳони кӯҳӣ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22288</id>
    <revision>
      <id>1482837</id>
      <parentid>1414255</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T10:09:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1482837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3596" sha1="feji7ijnl0v5b009tqu022ye686qn5q" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''Ниёзбӯй, райҳони кӯҳӣ''' ({{lang-la|Melissa officinalis}}), ({{lang-ru|Мелисса лекарственная}}) —рустании доруворӣ. Дар илми [[тиб]] зиёда аз 2000 ҳазор сол истифода бурда мешавад.
Ниёзбӯ алафи бисёррсола буда, бӯи хоси лимонро дорад.

== Тавсиф ва сифат ==
Решаи он дарозиаш то 30 см буда, ранги сафедчатоб ё ки ранги ҷигарии пастро дорад.
Сутуннавдаи (пояи) он чоркунҷаи рост истодаи навданок буда, дар сутунаш мўякчаҳои майда вуҷуд дорад.
Пояи ниёзбӯй аз 30 то 120 см мешавад.
Баргҳои ниёзбӯй мутақобил рӯбарӯи якдигар (супротивные) ҷойгир шуда, аз 3 то 8,5 см дарозӣ доранд ва паҳниашон 2-4 см мешавад.
Лабҳои паҳанаки барг реза-реза, яъне аррашакл мебошад.
Гулҳои ниёзбӯй ранги сафед, ё ки камтар сурхчатоб буда, майда-майдаи аз 3-10 то дар бехи думчаи барг аз бандпоя мерўянд.
Тухми ниёзбӯй аз 4-то тухмчаи дарозрӯи эллепсишакли 3-паллаи
буда, рангашон аз ҷигарии паст то ҷигарии баланд мебошанд.
Хаҷми онҳо аз 1,8-2 мм дар дарозӣ ва 0,7-мм дар паҳнӣ мебошанд.
Вазни 1000 дона тухми ниёзбӯй — 0,5-0,7 г. — ро ташкил медиҳад.

== Макон ==
Ниёзбӯй моҳҳои июн-июл гул мекунад ва моҳҳои июл-август мева
яъне тухмӣ медиҳад.
Ниёзбӯй бисёртар дар ҷойҳои намноку, соядор вомехӯрад.
Ниёзбӯйро дар вақти ҷаъм овардан пояи онро аз замин дар баландии
10 см боло мечинанд. ҷаъмовариро дар вақти гулкунии рустанӣ мегузаронанд ва онро дар ҷои соя ё ки дар хушккунакҳо хушк мекунанд.

== Сифати доругӣ ==
Ашёи тайёр — ин навдаҳои ҷавон бо баргҳояш ва гулҳояш мебошад.
Ниёзбўйро одамон аз даври қадим ҳамчун дору барои кори дилро
мӯътадил кардан истифода мебурданд, яъне ниёзбӯй ба одамоне, ки
касалиҳои дил доранд фоидаи хело ҳам калон мерасонад, инчунин дар
тибби қадим халқҳои [[Осиёи Миёна]] ниёзбӯйро барои қувват додани кори
дил, барои камхунӣ, барои мӯътадил кардани системаи ҳазмкунии
организми одам, барои мустаҳкам намудани кори асаб ва бисёр
касалиҳои дигар истифода мебурданд.
 

== Сарчашма ==
Сатторов Ҷ.С. Растаниҳои доруворӣ. Курси мухтасари лексия аз фанни «Растаниҳои доруворӣ». — Душанбе, 2007

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]</text>
      <sha1>feji7ijnl0v5b009tqu022ye686qn5q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Амирбеки Мӯсо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63639</id>
    <revision>
      <id>1482835</id>
      <parentid>1285322</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T09:53:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1482835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9961" sha1="70pccj5vlwmjslxlqiajk72vpxfdcyk" xml:space="preserve">{{Мусиқидон
|замина               = оҳангсоз
|ном                  = Амирбеки Мӯсо
|номи аслӣ            = Амирбек Мӯсоев
|тасвир               = 
|бар                  = 
|тавсифи тасвир       = 
|ном ҳангоми таваллуд = 
|номи пурра           = Мӯсоев Амирбек Қараевич  
|таърихи таваллуд     = 7.01.1961 
|зодгоҳ               = {{Зодгоҳ|Норак|шаҳри Норак}}, [[ҶШС Тоҷикистон]] 
|таърихи даргузашт    = 
|маҳалли даргузашт    = 
|солҳои фаъолият      = 
|кишвар               = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} 
|касб                 = [[оҳангсоз]], [[мутриб]], [[дирижёр]]
|навъи садо           = 
|асбоб                = 
|сабк                 = 
|номи мустаъор        = 
|гурӯҳ                = 
|ҳамкорӣ              = 
|ношир                = 
|мукофотҳо            = медали «Хизмати шоиста» (1998), [[Арбоби ҳунари Тоҷикистон]] (2008). 
|викианбор            = 
|викитека             = 
|вебгоҳ               = http://musoev-amirbek.tj/
}}
 
'''Амирбеки Мӯсо''' (''Мӯсоев Амирбек Қараевич''; зод. [[7 январ]]и [[1961]], [[Норак]]) — [[оҳангсоз]], [[навозанда]], [[дирижёр]], [[Арбоби ҳунари Тоҷикистон]] (2008). Раиси [[Иттифоқи композиторони Тоҷикистон]] (1990).

== Зиндагинома ==
Амирбек Мӯсоев — [[7 январ]]и [[1961]] дар шаҳри [[Норак]] ба дунё омадааст. Омузишгоҳи мусиқии шаҳри [[Душанбе]] (таҳти роҳбарии [[Аъзам Солиев]], 1980) [[Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон ба номи М. Турсунзода]] (синфи [[Шарофиддин Сайфиддинов]], 1985) ва [[Консерваторияи миллии Тоҷикистон ба номи Т. Сатторов]] (синфи [[Толиб Шаҳидӣ]], 2010) хатм кардааст. Солҳои 1986—1993 навозанда (муддате дирижёр)-и оркестри созҳои халқии [[Кумитаи телевизион ва радиои назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон]], 1993—1997 сармуҳаррири барномаҳои мусиқии радио ва телевизиони ҷумҳурӣ. С. 1990 — аъзо, 1998—2003 котиби масъули [[Иттифоқи композиторони Тоҷикистон]] интихоб мегардад. Солҳои 2009—2012 роҳбари бадеии [[Филармонияи давлатии Тоҷикистон ба номи А. Ҷўраев]]. Дар як вақт аз соли 1986 омӯзгори калони кафедраи созҳои халқии [[Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон ба номи М. Турсунзода]] ва аз соли 2003 омӯзгори калони кафедраи созҳои халқии [[Консерваторияи миллии Тоҷикистон ба номи Т. Сатторов]] (соли 2012 — дотсент, аз соли 2017 и. в. профессор) ва аз соли 2018 декани факултаи иҷрокунандагии консерватория шуда фаъолият дорад. Ӯ ҳамчун омӯзгор дар тарбияи мутахассисон саҳмгузор аст. Ӯ шогирдонро аз сози ғижак таълим дода, 20 нафарро соҳибкасб намудааст, ки дар мактабу коллеҷҳои санъат ва ансамблу оркестри созҳои халқӣ фаъолият мекунанд.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[[Ҷӯрахон Обидпур|Обидпур Ҷ.]] Луғатномаи тафсирии мусиқӣ / зери назари Б.Қобилова. — Душанбе: Аржанг, 2019. — С. 246—247. — 480 с. ISBN 978-999-47-43-90-2{{ref-tg}}&lt;/ref&gt;

== Эҷодиёт ==
* 1985 — «Увертюра» барои оркестри калони симфонӣ.
* 1984 — Квартети торӣ.
* 1987 — «Попуррӣ» ба сурудҳои халқї барои овоз ва оркестри созҳои халқӣ.
* 1987 — «Хотирот», достон барои рубоб ва оркестри халқӣ, бахшида ба 100-солагии У. Хоҷибеков.
* 1988 — Рапсодия барои оркестри торӣ ва зарбӣ.
* 1991 — Консерт барои ғичҷак ва оркестри созҳои халқӣ.
* 1997 — «Аз биҳишт то дўзах» достон-мақом барои овоз, уд, қонун, рубоби бас ва оркестр, шеъри Н.Нодирпур.
* 1998 — «Соқиномаи Зафар» барои тор ва оркестри камеравӣ.
* 1998 — «Суруши дил», достон барои тор, уд, қонун, литавр ва оркестри камеравӣ.
* 2002 — Достон — мақом «Хами абрў», шеъри Ҳофиз, барои овоз ва оркестри камеравӣ.
* 2002 — «Мақом-достон» барои скрипка ва оркестри камеравӣ.
* 2002 — «Лолаи ту», силсилаи сурудҳо ба рубоиёти М.Иқбол.
* 2002 — Силсилаи сурудҳо ба шеърҳои М.Ғоиб, Н.Қосим, Фарзона, Махзум.
* 2004 — Консерти № 1 барои скрипка ва оркестри камеравӣ.
* 2006 — «Ғазали Ватан», достон барои рубоб ва оркестри созҳои халқӣ.
* 2007 — «Ваҳдат», кантата, шеъри М.Ғоиб.
* 2007 — «Модар-Ватан». Достон барои овоз, хор ва оркестри симфонӣ, шеъри Ф.Ашўр.
* 2008 — «Афсонаи ҷангалӣ». Операи бачагона. Либреттои С.Умар.
* Операи «Тантанаи вафодор» (2013),
* Поэма-мақом барои скрипка оркестри камеравӣ,
* Увертюра барои оркестри симфонӣ (2000),
* Консерти № 1 барои скрипка ва оркестри камеравӣ (2003).
* Кончерто гроссо № 2 барои скрипка ва оркестри камеравӣ (2010),
* Кончерто гроссо № 1 барои фортепиано ва оркестри камеравӣ (2013),
* Фантазия — поэма барои скрипка ва оркестр.
* Квартет барои созҳои торӣ, сурудҳо, контатаҳо, асарҳои созию — овозӣ ва комеравӣ,
* мусиқи барои кино ва спектаклҳо эҷод кардааст.
* «Поэма — мақом» «Суруши дил» дар фестивали байналмилалии мусиқии симфони ва камеравӣ дар Тошканд (1998),
* Суруди умумӣ «Тоҷикистон» дар Конфронси байналмилалӣ бахшида ба 1100-солагии давлати Сомониён дар Санкт — Петербург (1999), садо додааст.&lt;ref&gt;Композиторон ва мусиқишиносони Тоҷикистон. — Душанбе, 2011, — с.109-111&lt;/ref&gt;

== Ҷоизаҳо ==
* Лауреати озмуни 1-уми минтақавии иҷрокунандагони созҳои халқии ҷумҳуриҳои Осиёи Миёна ва Қазоқистон ва Қафқоз ба номи У. Ҳоҷибеков (Боку, 1986) буд. дипломи Озмуни байналмилалии мусиқии эстрадӣ «Азия Дауси» (Алмаато, 1994, 1996, 1998), «Бобулистон» (Ироқ, 1970), дорандаи ҷоизаи Борбади Иттифоқи композиторони Тоҷикистон (2005), лауреати Кумитаи ҷавонони Тоҷикистон (1995). Бо медали «Хидмати шоиста» (1998) ва Ордени Шараф (2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sputnik-tj.com/20210818/ovozhonho-unvon-giriftand-saidzoda-sohiba-alovatov-nazriev-1041719219.html|title=Овозхонҳо унвону мукофот гирифтанд: аз Саидзода то Соҳиба ва Аловатову Назриев - аксҳо|author=Sputnik Тоҷикистон|website=Sputnik Тоҷикистон|date=2021-08-18|lang=tg|accessdate=2021-08-18}}&lt;/ref&gt; сарфароз гардидааст.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* Композиторы Таджикистана — Душанбе — 1987
* Таджикская музыка для всех — Душанбе — 2003

[[Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Оҳангсозони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Дирижёрҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Дорандагони унвонҳои фахрӣ аз Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Олимони Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода]]
[[Гурӯҳ:Омӯзгорони Консерватрияи миллии Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Аъзои Иттифоқи оҳангсозони Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>70pccj5vlwmjslxlqiajk72vpxfdcyk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1482836</id>
      <parentid>1482835</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T09:55:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1482836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9959" sha1="ptlmz0aucuqpppkdfmsfo015uuapd0i" xml:space="preserve">{{Мусиқидон
|замина               = оҳангсоз
|ном                  = Амирбеки Мӯсо
|номи аслӣ            = Амирбек Мӯсоев
|тасвир               = 
|бар                  = 
|тавсифи тасвир       = 
|ном ҳангоми таваллуд = 
|номи пурра           = Мӯсоев Амирбек Қараевич  
|таърихи таваллуд     = 7.01.1961 
|зодгоҳ               = {{Зодгоҳ|Норак|шаҳри Норак}}, [[ҶШС Тоҷикистон]] 
|таърихи даргузашт    = 
|маҳалли даргузашт    = 
|солҳои фаъолият      = 
|кишвар               = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} 
|касб                 = [[оҳангсоз]], [[мутриб]], [[дирижёр]]
|навъи садо           = 
|асбоб                = 
|сабк                 = 
|номи мустаъор        = 
|гурӯҳ                = 
|ҳамкорӣ              = 
|ношир                = 
|мукофотҳо            = медали «Хизмати шоиста» (1998), [[Арбоби ҳунари Тоҷикистон]] (2008). 
|викианбор            = 
|викитека             = 
|вебгоҳ               = http://musoev-amirbek.tj/
}}
 
'''Амирбеки Мӯсо''' (''Мӯсоев Амирбек Қараевич''; зод. [[7 январ]]и [[1961]], [[Норак]]) — [[оҳангсоз]], [[навозанда]], [[дирижёр]], [[Арбоби ҳунари Тоҷикистон]] (2008). Узви [[Иттифоқи композиторони Тоҷикистон]] (1990).

== Зиндагинома ==
Амирбек Мӯсоев — [[7 январ]]и [[1961]] дар шаҳри [[Норак]] ба дунё омадааст. Омузишгоҳи мусиқии шаҳри [[Душанбе]] (таҳти роҳбарии [[Аъзам Солиев]], 1980) [[Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон ба номи М. Турсунзода]] (синфи [[Шарофиддин Сайфиддинов]], 1985) ва [[Консерваторияи миллии Тоҷикистон ба номи Т. Сатторов]] (синфи [[Толиб Шаҳидӣ]], 2010) хатм кардааст. Солҳои 1986—1993 навозанда (муддате дирижёр)-и оркестри созҳои халқии [[Кумитаи телевизион ва радиои назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон]], 1993—1997 сармуҳаррири барномаҳои мусиқии радио ва телевизиони ҷумҳурӣ. С. 1990 — аъзо, 1998—2003 котиби масъули [[Иттифоқи композиторони Тоҷикистон]] интихоб мегардад. Солҳои 2009—2012 роҳбари бадеии [[Филармонияи давлатии Тоҷикистон ба номи А. Ҷўраев]]. Дар як вақт аз соли 1986 омӯзгори калони кафедраи созҳои халқии [[Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон ба номи М. Турсунзода]] ва аз соли 2003 омӯзгори калони кафедраи созҳои халқии [[Консерваторияи миллии Тоҷикистон ба номи Т. Сатторов]] (соли 2012 — дотсент, аз соли 2017 и. в. профессор) ва аз соли 2018 декани факултаи иҷрокунандагии консерватория шуда фаъолият дорад. Ӯ ҳамчун омӯзгор дар тарбияи мутахассисон саҳмгузор аст. Ӯ шогирдонро аз сози ғижак таълим дода, 20 нафарро соҳибкасб намудааст, ки дар мактабу коллеҷҳои санъат ва ансамблу оркестри созҳои халқӣ фаъолият мекунанд.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[[Ҷӯрахон Обидпур|Обидпур Ҷ.]] Луғатномаи тафсирии мусиқӣ / зери назари Б.Қобилова. — Душанбе: Аржанг, 2019. — С. 246—247. — 480 с. ISBN 978-999-47-43-90-2{{ref-tg}}&lt;/ref&gt;

== Эҷодиёт ==
* 1985 — «Увертюра» барои оркестри калони симфонӣ.
* 1984 — Квартети торӣ.
* 1987 — «Попуррӣ» ба сурудҳои халқї барои овоз ва оркестри созҳои халқӣ.
* 1987 — «Хотирот», достон барои рубоб ва оркестри халқӣ, бахшида ба 100-солагии У. Хоҷибеков.
* 1988 — Рапсодия барои оркестри торӣ ва зарбӣ.
* 1991 — Консерт барои ғичҷак ва оркестри созҳои халқӣ.
* 1997 — «Аз биҳишт то дўзах» достон-мақом барои овоз, уд, қонун, рубоби бас ва оркестр, шеъри Н.Нодирпур.
* 1998 — «Соқиномаи Зафар» барои тор ва оркестри камеравӣ.
* 1998 — «Суруши дил», достон барои тор, уд, қонун, литавр ва оркестри камеравӣ.
* 2002 — Достон — мақом «Хами абрў», шеъри Ҳофиз, барои овоз ва оркестри камеравӣ.
* 2002 — «Мақом-достон» барои скрипка ва оркестри камеравӣ.
* 2002 — «Лолаи ту», силсилаи сурудҳо ба рубоиёти М.Иқбол.
* 2002 — Силсилаи сурудҳо ба шеърҳои М.Ғоиб, Н.Қосим, Фарзона, Махзум.
* 2004 — Консерти № 1 барои скрипка ва оркестри камеравӣ.
* 2006 — «Ғазали Ватан», достон барои рубоб ва оркестри созҳои халқӣ.
* 2007 — «Ваҳдат», кантата, шеъри М.Ғоиб.
* 2007 — «Модар-Ватан». Достон барои овоз, хор ва оркестри симфонӣ, шеъри Ф.Ашўр.
* 2008 — «Афсонаи ҷангалӣ». Операи бачагона. Либреттои С.Умар.
* Операи «Тантанаи вафодор» (2013),
* Поэма-мақом барои скрипка оркестри камеравӣ,
* Увертюра барои оркестри симфонӣ (2000),
* Консерти № 1 барои скрипка ва оркестри камеравӣ (2003).
* Кончерто гроссо № 2 барои скрипка ва оркестри камеравӣ (2010),
* Кончерто гроссо № 1 барои фортепиано ва оркестри камеравӣ (2013),
* Фантазия — поэма барои скрипка ва оркестр.
* Квартет барои созҳои торӣ, сурудҳо, контатаҳо, асарҳои созию — овозӣ ва комеравӣ,
* мусиқи барои кино ва спектаклҳо эҷод кардааст.
* «Поэма — мақом» «Суруши дил» дар фестивали байналмилалии мусиқии симфони ва камеравӣ дар Тошканд (1998),
* Суруди умумӣ «Тоҷикистон» дар Конфронси байналмилалӣ бахшида ба 1100-солагии давлати Сомониён дар Санкт — Петербург (1999), садо додааст.&lt;ref&gt;Композиторон ва мусиқишиносони Тоҷикистон. — Душанбе, 2011, — с.109-111&lt;/ref&gt;

== Ҷоизаҳо ==
* Лауреати озмуни 1-уми минтақавии иҷрокунандагони созҳои халқии ҷумҳуриҳои Осиёи Миёна ва Қазоқистон ва Қафқоз ба номи У. Ҳоҷибеков (Боку, 1986) буд. дипломи Озмуни байналмилалии мусиқии эстрадӣ «Азия Дауси» (Алмаато, 1994, 1996, 1998), «Бобулистон» (Ироқ, 1970), дорандаи ҷоизаи Борбади Иттифоқи композиторони Тоҷикистон (2005), лауреати Кумитаи ҷавонони Тоҷикистон (1995). Бо медали «Хидмати шоиста» (1998) ва Ордени Шараф (2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sputnik-tj.com/20210818/ovozhonho-unvon-giriftand-saidzoda-sohiba-alovatov-nazriev-1041719219.html|title=Овозхонҳо унвону мукофот гирифтанд: аз Саидзода то Соҳиба ва Аловатову Назриев - аксҳо|author=Sputnik Тоҷикистон|website=Sputnik Тоҷикистон|date=2021-08-18|lang=tg|accessdate=2021-08-18}}&lt;/ref&gt; сарфароз гардидааст.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* Композиторы Таджикистана — Душанбе — 1987
* Таджикская музыка для всех — Душанбе — 2003

[[Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Оҳангсозони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Дирижёрҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Дорандагони унвонҳои фахрӣ аз Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Олимони Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода]]
[[Гурӯҳ:Омӯзгорони Консерватрияи миллии Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Аъзои Иттифоқи оҳангсозони Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>ptlmz0aucuqpppkdfmsfo015uuapd0i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pilatus P-5</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92959</id>
    <revision>
      <id>1482832</id>
      <parentid>1453347</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T08:43:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AsepTisch</username>
        <id>99577</id>
      </contributor>
      <comment>AI-generated image</comment>
      <origin>1482832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="922" sha1="42ivexipb0o6ekkyima187i3qwnol1g" xml:space="preserve">{|{{Infobox aircraft begin
 | name={{PAGENAME}}
 | image=
 | caption=
}}{{Infobox aircraft type
 | type=
 | national origin=[[سوئیس]] 
 | manufacturer=[[Pilatus Aircraft]] 
 | designer=
 | first flight= 
 | introduced= 
 | retired=
 | status=
 | primary user= 
 | number built=
 | developed from= 
 | variants with their own articles=
}}
|}

'''Pilatus P-5''' ({{lang-en|Pilatus P-5}}) — як [[ҳавогард]]и сохтаи [[Pilatus Aircraft]] дар кишвари [[سوئیس]] аст .

==Ҷусторҳои вобаста==
*[[Феҳристи Ҳавогардҳо]]

==Манобеъ==
{{Reflist}}
*{{Ёдкард вики|Пайванд =http://en.wikipedia.org/wikiPilatus_P-5|Ном =Pilatus P-5|Забон =англисӣ|Мушоҳида =1 августи соли 2015}}

{{Ҳавогард-нопурра}}

[[Гурӯҳ:Ҳавогардҳо]]
[[Гурӯҳ:Мақолоти ҳавогардҳо]]</text>
      <sha1>42ivexipb0o6ekkyima187i3qwnol1g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эливелто</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172916</id>
    <revision>
      <id>1482831</id>
      <parentid>1477968</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T08:05:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>22662</id>
      </contributor>
      <origin>1482831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4286" sha1="pg6fgtxe93b5k2lah2pv1439pbuemdq" xml:space="preserve">{{Варақаи футболбоз
 |embed = no
 |ном = Эливелто
 |акс = 
 |андозаи_акс = 200
 |alt = 
 |шарҳи_акс = 
 |номи_пурра = Эливелтон Рибейро&lt;br&gt;(Elivelton Ribeiro)
 |ном_ҳангоми_таваллуд = 
 |санаи_таваллуд = {{таърихи таваллуд ва син|1992|01|02|df=yes}}
 |макони_таваллуд = [[Оламбра]], [[Cан Пауло Cтате]], [[Бразилия]]&lt;ref group=қайд&gt;[[:en:Brazil|Brazil]], [[:en:São Paulo state|São Paulo state]], [[:en:Holambra|Holambra]]&lt;/ref&gt;
 |санаи_вафот = 
 |макони_вафот = 
 |қад = 170 cm
 |мавқеъ = {{afp|SR}}
 |бошгоҳи_кунунӣ = {{расми парчам|Литва}} [[Паневежис (бошгоҳи футбол)|Паневежис]]
 |рақам = 

 |солҳо1 = 2011-2012
 |бошгоҳҳо1 = C.R. Flamengo[[:en:C.R. Flamengo|&lt;sup&gt;en&lt;/sup&gt;]]
 |баромадҳо1 = ?
 |голҳо1 = ?
 |солҳо2 = 2012-2014
 |бошгоҳҳо2 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Империал Футебол Клубе|Империал]][[:en:Imperial Futebol Clube|&lt;sup&gt;en&lt;/sup&gt;]]
 |баромадҳо2 = ?
 |голҳо2 = ?
 |солҳо3 = 2013
 |бошгоҳҳо3 = {{расми парчам|Бразилия}} [[Асосиасан Деспортива Кабофриенсе|Кабофриенсе]][[:en:Associação Desportiva Cabofriense|&lt;sup&gt;en&lt;/sup&gt;]]
 |баромадҳо3 = ?
 |голҳо3 = ?
 |солҳо4 = 2014-2015
 |бошгоҳҳо4 = {{расми парчам|Литва}} [[Экранас (бошгоҳи футбол)|Экранас]][[:en:FK Ekranas|&lt;sup&gt;en&lt;/sup&gt;]]
 |баромадҳо4 = 34
 |голҳо4 = 13
 |солҳо5 = 2015 -
 |бошгоҳҳо5 = {{расми парчам|Литва}} [[Жалгирис (бошгоҳи футбол)|Жалгирис]]
 |баромадҳо5 = 56
 |голҳо5 = 20

 |солҳо6 = 20 -
 |бошгоҳҳо6 = [[]]
 |баромадҳо6 = 
 |голҳо6 = 

 |солҳо7 = 20 -
 |бошгоҳҳо7 = [[]]
 |баромадҳо7 = 
 |голҳо7 = 

 |солҳо8 = 20 -
 |бошгоҳҳо8 = [[]]
 |баромадҳо8 = 
 |голҳо8 = 

 |солҳо9 = 2020 - 2022
 |бошгоҳҳо9 = {{расми парчам|Литва}} [[Паневежис (бошгоҳи футбол)|Паневежис]]
 |баромадҳо9 = 69
 |голҳо9 = 13

 |солҳо10 = 20 -
 |бошгоҳҳо10 = [[]]
 |баромадҳо10 = 
 |голҳо10 = 

 |солҳо11 = 20 -
 |бошгоҳҳо11 = [[]]
 |баромадҳо11 = 
 |голҳо11 = 

 |солҳо12 = 2025 -
 |бошгоҳҳо12 = {{расми парчам|Литва}} [[Паневежис (бошгоҳи футбол)|Паневежис]]
 |баромадҳо12 = 42
 |голҳо12 = 6

 |солҳои_умумӣ = 
 |баромадҳои_умумӣ = 
 |голҳои_умумӣ =

 |шаблонҳои_медал-title = 
 |шаблонҳои_медал = 
 |шаблонҳои_медал-expand = 
 |module = 
 |азнавсозии_бошгоҳ = 
 |азнавсозии_дастаи_миллӣ = 
 }}
'''Эливелтон Рибейро''' ({{lang-pt|''Elivelton Ribeiro''}}; [[2 январ]]и [[1992]], [[Оламбра]], [[Cан Пауло Cтате]], [[Бразилия]]) —  футболбози [[Бразилия|бразилӣ]], {{afp|sr}}.&lt;ref&gt;[[:en:Elivelto|Elivelto]]&lt;/ref&gt;

== Зиндагинома ==
{{васеъкунии фасл}}

== Маснади бошгоҳӣ ==

== Мунтахаби миллӣ ==

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ|group=қайд|liststyle=lower-alpha}}
== Пайвандҳо ==
{{эзоҳ}}

__FORCETOC__

[[Гурӯҳ:Зодагони 2 январ]]
[[Гурӯҳ:Зодагони соли 1992]]
[[Гурӯҳ:Ҳуҷумкунандагони футбол]]
[[Гурӯҳ:Футболбозони Бразилия]]
[[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Flamengo]]
[[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Империал Футебол Клубе]]
[[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Асосиасан Деспортива Кабофриенсе]]
[[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Экранас]]
[[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Žalgiris]]


{{Brazil-footy-bio-stub}}</text>
      <sha1>pg6fgtxe93b5k2lah2pv1439pbuemdq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калкулятор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200805</id>
    <revision>
      <id>1482804</id>
      <parentid>1436424</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T17:15:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>OutsideNormality</username>
        <id>146658</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Undid 4 revisions from [[Special:Diff/1366672|1366672]] until [[Special:Diff/1436424|1436424]]: spam</comment>
      <origin>1482804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="546" sha1="7cl7uzns1w5cor85qebfd4qoeapk492" xml:space="preserve">'''Калкуля́тор''' ({{lang-la|calculātor}} «шуморанда») — [[компютер|дастгоҳи ҳисоббарории]] электронӣ барои анҷом додани амалиёт бо рақамҳо ё формулаҳои [[алгебра|алгебраӣ]] мебошад
[[File:Casio fx-991ES Calculator New.jpg|thumb|right]]


== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Сарчашма ==
* [[Википедияи Русӣ]]

[[Гурӯҳ:Калкуляторҳо| ]]
[[Гурӯҳ:Худкорсозии идорӣ]]</text>
      <sha1>7cl7uzns1w5cor85qebfd4qoeapk492</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рафаэл Корреа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>288519</id>
    <revision>
      <id>1482801</id>
      <parentid>1347905</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T15:15:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1482801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13689" sha1="8ih4cc1uh7e73whf2pkcs9n9pr0n6v8" xml:space="preserve">{{Ходими давлатӣ
| вазифа            = [[Президенти Эквадор]]
| тартиб              = 54
| парчам                 = National Standard of Ecuador.svg
| аввалдавр         = [[15 январ]]и [[2007]]
| охирдавр          = [[24 май]]и [[2017]]
| пешгузашта       = [[Алфредо Паласио]]
| ҷонишин             = [[Ленин Морено]]
| ноиби президент       = [[Ленин Морено]] (2007—2013)&lt;ref&gt;[http://www.elmercurio.com.ec/251547-vicepresidente-lenin-moreno-cumple-agenda-en-moscu.html Vicepresidente Lenin Moreno cumple agenda en Moscú]{{Пайванди мурда|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-es}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Хорхе Глас]] (2013—2017)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.andes.info.ec/actualidad-el-personaje/8725.html |title=Jorge Glas es el candidato a la Vicepresidencia del Ecuador por Alianza PAIS La información y el contenido multimedia, publicados por la Agencia de Noticias Andes, son de carácter público, libre y gratuito. Pueden ser reproducidos con la obligatoriedad de citar la fuente. |accessdate=2021-04-16 |archivedate=2013-06-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130606063141/http://www.andes.info.ec/actualidad-el-personaje/8725.html }}&lt;/ref&gt;
| вазифа_2          = {{нп5|Вазири молияи Эквадор|Вазири молия ва иқтисоди Эквадор|es|Ministerio de Finanzas de Ecuador}}
| парчам_2               = Flag of Ecuador.svg
| аввалдавр_2       = [[20 апрел]]
| охирдавр_2        = [[9 август]]и [[2005]]
| пешгузашта_2     = Маурисио Йепес
| ҷонишин_2           = {{нп5|Магдалена Баррейро||en|Magdalena Barreiro}}
| президент_2          = [[Алфредо Паласио]]
| вазифа_3          = {{нп5|Президенти муваққатии Миллатҳои Амрикои Ҷанубӣ||en|President pro tempore of the Union of South American Nations}}
| парчам_3               = Emblem of the Union of South American Nations.svg
| аввалдавр_3       = [[10 август]]и [[2009]]
| охирдавр_3        = [[26 ноябр]]и [[2010]]
| пешгузаштв_3     = [[Мишел Бачелет]]
| ҷонишин_3           = [[Бхаррат Ҷагдео]]
| вазифа_4          = Президенти муваққатии Ҷамъияти кишварҳои Амрикои Лотинӣ ва Баҳри Кариб
| парчам_4               = Logo Celac.jpg
| аввалдавр_4       = [[28 январ]]и [[2015]]
| озирдавр_4        = [[28 январ]]и [[2016]]
| пешгузашта_4     = [[Луис Гилермо Солис]]
| ҷонишин_4           = [[Данило Медина]]
}}
__БЕ_ФЕҲРИСТ__
'''Рафаэл Висенте Корреа Делгадо''' ({{Lang-es|Rafael Vicente Correa Delgado}}; тав. [[6 апрел]]и [[Соли 1963|1963]], Гуаякил, [[Эквадор]]) — арбоби давлатӣ ва сиёсии [[Эквадор]], [[Президентҳои Эквадор|Президенти Эквадор]] аз [[соли 2007]] то [[Соли 2017|2017]].

Доктори иқтисод (2001), хатмкардаи [[Донишгоҳи Иллинойс дар Урбана-Шампейн|Донишгоҳи Иллинойс (ИМА)]]. Дар Донишгоҳи Сан-Франсиско де Кито аз фанни иқтисод дарс додааст. Вай аз 20 апрели соли 2005 то 9 августи соли 2005 ба ҳайси вазири иқтисод ва молия кор кардааст.

== Зиндагинома ==
Ӯ ба туфайли шиорҳои сотсиалистии худ барои пуштибонӣ аз &quot;мардуми оддӣ&quot; ва [[Антиамериканизм|суханрониҳои зиддиамрикоӣ]] дар интихоботи президентии [[26 ноябр]]и  [[Соли 2006|2006]] пирӯз шуд. [[Ифтитоҳ|Маросими савгандёдкунӣ]] [[15 январ]]и 2007 баргузор шуд. Дар он президентҳои [[Боливия]] ([[Эво Моралес]]), [[Венесуэла]] ([[Ҳугу Чавез|Уго Чавес]]), [[Бразилия]], [[Чили]], [[Никарагуа]] ([[Даниэл Ортега]]), [[Перу]] ва инчунин президенти [[Эрон]] [[Маҳмуд Аҳмадинижод|Маҳмуди Аҳмадинажод]] ширкат варзиданд.

Ба гуфтаи Рафаэл Корреа, сиёсати хориҷии ӯ ба ташкили блоки ягонаи Амрикои Лотин ва мубориза бо гегемонияи ИМА равона карда мешавад. Дар дигар суханрониҳои пешазинтихоботии худ ӯ президенти ИМА [[Ҷорҷ Уокер Буш|Ҷорҷ Бушро]] ҳамчун як шахси &quot;ғайриоддии аблаҳ&quot; тавсиф кард. Корреа ба таъсиси минтақаи ягонаи тиҷоратӣ бо Иёлоти Муттаҳида мухолиф аст ва мухолифи тамдиди созишномаи ҷорӣ бо ИМА дар бораи иҷораи пойгоҳи ҳавоӣ дар наздикии шаҳри Манта (ғарби Эквадор) мебошад.

Дар [[Интихоботи умумӣ дар Эквадор (2009)|интихоботи президентии]] [[26 апрел]]и [[соли 2009]], Корреа барои давраи дуюм дубора интихоб шуд. 54 фоизи ҳамаи интихобкунандагон ба ӯ овоз доданд. Дар ҷои дуюм президенти пешин [[Люсио Гутиеррес]] (31 фоиз), дар ҷои сеюм сарватмандтарин сокини Эквадор, сарватманди бананӣ Алваро Нобоа (8 фоизи овозҳо) ҷойгир шудаанд. Ба гуфтаи нозирони хориҷӣ, интихобот маъмулан бидуни тақаллуб баргузор мешуд. Бо вуҷуди ин, ҳамчун президенти амалкунанда, Корреа дар маъракаи интихобот бартариҳои зиёд дошт.&lt;ref&gt;[http://www.nzz.ch/nachrichten/international/ecuador_correa__1.2463684.html Ecuadors Präsident Correa feiert Wahlsieg]{{ref-de}}&lt;/ref&gt;

[[10 август]]и соли 2009, ӯ бори дуввум ба ҳайси Президенти Эквадор савганд ёд кард ва ба ҳайси сарвари кишвар ба кор шурӯъ кард &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.radiomayak.ru/doc.html?id=147478|title=Президент Эквадора снова вступил в должность главы государства|publisher=[[Радио Маяк]]|date=2009-08-10}}{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

[[30 сентябр]]и [[соли 2010]], ҳангоми [[Ошӯбҳо дар Эквадор (2010)|тазоҳуроти оммавӣ]], вай ҳангоми ҳамла бо эътирозгарон дар ҳамла маҷрӯҳ шуд. Чанд соат ӯро дар беморхона зиндонӣ карданд ва дар он ҷо ба кумак муроҷиат кард ва аз он ҷо ӯро нерӯҳои ҳукуматӣ берун оварданд.

Ӯ [[Интихоботи умумӣ дар Эквадор (2013)|дар интихобот 17 феврали соли 2013]] пирӯз шуд ва бори сеюм ба ҳайси президенти Эквадор интихоб шуд. Дар соли 2017, ӯ аз интихоби дубора ба муҳлати оянда худдорӣ кард. Собиқ ноиби президенти Эквадор [[Ленин Морено]] аз ҳизби ҳоким пешбарӣ шуда, дар интихобот дар соли 2017 пирӯз шуд. Корреа 24 майи соли 2017 ваколатҳои худро ба Ленин Морено супурд.

Аз соли 2017, Корреа дар [[Белгия]] зиндагӣ мекунад. Дар моҳи июли соли 2018, суди Эквадор амр кард, ки ӯро бо иттиҳоми даст доштан дар рабудани вакили парлумон Фернандо Балда дар соли 2012 ҳабс кунанд ва президенти собиқро дар ҷустуҷӯи байналмилалӣ қарор доданд.&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/society/04/07/2018/5b3bfaa09a794775fb343774 Суд объявил в международный розыск экс-президента Эквадора]&lt;/ref&gt; Дар моҳи апрели соли 2020, суди Эквадор Корреаро дар фасод гунаҳгор донист ва ӯро ғоибона ба ҳашт соли зиндон маҳкум кард.&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/07/04/2020/5e8cc65d9a7947b06c430878 Суд заочно приговорил экс-президента Эквадора к восьми годам за коррупцию]&lt;/ref&gt;

== Идеологияи сиёсӣ ==
Корреа ба лагери &quot; [[Социализми асри XXI|сотсиалистони асри XXI]] &quot; тааллуқ дорад (ин лоиҳа аз ҷониби [[Ҳугу Чавез|Уго Чавес]] таҳия шудааст, [[Николас Мадуро]] ва [[Эво Моралес]], инчунин ҳукумати [[Куба]] онро идома дода истодаанд). Ин сиёсат, пеш аз ҳама, афзоиши сектори давлатӣ дар иқтисодиётро пешбинӣ мекунад. Роҳбарони ин кишварҳо ба халқҳои худ чунин чораҳо ваъда медиҳанд, ба монанди сармоягузорӣ аз фоида ба соҳаи тандурустӣ, маориф, сохтани хонаҳо барои камбизоатон дар шаҳр ва деҳот, таъмини аҳолӣ бо озуқаворӣ бо нархҳои арзон — яъне беҳтар кардани зиндагии табақаҳои васеътарини ҷомеа. Ҳамзамон, ин идеология мухолифати ба &quot;[[Неолиберализм|системаи ҷаҳонии неолиберал]]&quot; шомил шудани давлатҳоро дар назар дорад, ки бояд ба онҳо имкон диҳад, ки сарвати худро нигоҳ доранд ва аз онҳо барои баланд бардоштани сатҳи зиндагии аҳолӣ истифода баранд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==

* [https://www.youtube.com/watch?v=JXr9I3Yvbhw Паёми видеоӣ аз ҷониби президент Рафаэл Корреа]
* [https://web.archive.org/web/20080616095736/http://www.rafaelcorrea.com/ Сомонаи расмии Рафаэл Корреа]
* [http://www.acuerdopais.com/blogs/rafael_correa Блоги президент] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20190612044354/http://acuerdopais.com/blogs/rafael_correa/ |date=2019-06-12 }}
* [https://web.archive.org/web/20080506095458/http://www.presidencia.gov.ec/ Сомонаи Президенти ҷумҳурӣ]
* [http://www.cidob.org/es/documentacion/biografias_lideres_politicos/america_del_sur/ecuador/rafael_correa_delgado Биография Бунёди CIDOB] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20141203034950/http://www.cidob.org/es/documentacion/biografias_lideres_politicos/america_del_sur/ecuador/rafael_correa_delgado |date=2014-12-03 }}
* [http://www.ciudadaniainformada.com Сомонаи огоҳонаи шаҳрвандӣ]
* [https://web.archive.org/web/20120521110120/http://www.mef.gov.ec/ Вазорати иқтисод]
* [http://kprf.ru/international/new-world/128382.html Камбизоатиро чӣ гуна бояд решакан кард?] [http://kprf.ru/international/new-world/128382.html Эквадор таҳти роҳбарии президент Рафаэл Корреа дар тӯли ҳафт сол гардиши чап кард.] [http://kprf.ru/international/new-world/128382.html - Мусоҳиба бо сафири Эквадор дар Федератсияи Россия Патрисио Алберто Чавес Савал]
* [http://commons.com.ua/uk/vybory-v-ekvadore/ Денис Пилаш.] [http://commons.com.ua/uk/vybory-v-ekvadore/ Интихобот дар Эквадор ва ояндаи Амрикои Лотин]
* [https://apparat.cc/world/correa/ Владимир Малиженков. 8 иқтибос аз Президенти Эквадор дар бораи чӣ гуна социализм сохтан дар асри 21] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210416132657/https://apparat.cc/world/correa/ |date=2021-04-16 }}

[[Гурӯҳ:Википедия:Мақолаҳои бо сарчашма аз Викидода]]
[[Гурӯҳ:Википедиа:Зиндагиномаи муосирон]]
[[Гурӯҳ:Зодагони соли 1963]]
[[Гурӯҳ:Зодагони 6 апрел]]
[[Гурӯҳ:Президентҳои Эквадор]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]]</text>
      <sha1>8ih4cc1uh7e73whf2pkcs9n9pr0n6v8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Забони ғарбӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>296040</id>
    <revision>
      <id>1482803</id>
      <parentid>1336184</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T16:37:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amherst99</username>
        <id>2571</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1482803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3276" sha1="5t9t4q576s0cpbe4ymj69hgoqkbvze8" xml:space="preserve">'''Забони ғарбӣ (оксидентал)''', ё ки '''интерли́нгве''' (''Occidental'', ''Interlingue'') ([interˈliŋɡwe], [oktsidenˈtaːl]; ISO 639 ''ie'', ''ile'') — [[забони фаросохта]]и байналхалқӣ. Аз ҷониби Эдгар де Ваҳл сохта шудааст ва соли 1922 нашр шудааст. Дар соли 1949 он ба ''Interlingue'' номгузорӣ шуд, то ассотсиатсияҳои манфиеро, ки номи &quot;Ғарбӣ&quot; метавонад ба вуҷуд оварад, бартараф кунад.

Дар замони ҳозира дар ҷаҳон бо зиёда аз 5 ҳазор забону лаҳҷаҳо гуфтугӯ мекунанд. Шумораи хеле зиёди забонҳо, ки инсоният бо онҳо мубодилаи афкор мекунад ва адабиёти худро нашр менамояд, заруратеро ба миён овардааст, ки забони ёридиҳандаи байналхалқии барои ҳар як кас дастрас ба вуҷуд ояд.

Ба миён омадани ин гуна забон ба халқияту миллатҳои гуногуни ҷаҳон имконият медод, ки озодона бо ҳамдигар муносибат карда тавонанд, таҷрибаи истеҳсолӣ ва илмии ҳамдигарро омӯзанд ва ривоҷу равнақ диҳанд. Ин барои тараққиёти маданияти инсоният аҳамияти калон медошт.

== Эзоҳ ==
{{Эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* ''Krasina, raconta del subterrania del Moravian carst'', опубликовано в 1938 году, автор Ян-Амос Кайша.
* ''Li astres del Verne'', коллекция оригинальной поэзии Ярослава Подобского, опубликована в 1935 и 1947 годах.
* ''Li sercha in li castelle Dewahl e altri racontas'', написано и опубликовано Висентом Косталаго в 2021 году.

== Пайвандҳо ==
{{Interwiki|ie|Principal págine||забони ғарбӣ}}
* [https://web.archive.org/web/20080509062333/http://www.interlingue.org/index_ru.html Союз Интерлингве]
* [http://cosmoglotta.narod.ru/ Журнал Cosmoglotta]{{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070311003113/http://cosmoglotta.narod.ru/ |date=2007-03-11 }}
* [http://interlingue.pbworks.com/ Руководства по Интерлингве]
* [http://groups.yahoo.com/group/occidental/ Дискуссионная группа на Yahoo]{{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20060211002700/http://groups.yahoo.com/group/occidental/ |date=2006-02-11 }}
* [http://interlingue.narod.ru/Haas.htm Grammatica de Interlingue in Interlingue de F. Haas]{{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20080513153515/http://interlingue.narod.ru/Haas.htm |date=2008-05-13 }}
* [http://mithridates.blogspot.com/2009/01/grammar-of-occidentalinterlingue-in_9427.html Grammar of Occidental translated into English]

[[Гурӯҳ:Забонҳои сунъӣ]]
[[Гурӯҳ:Забонҳо]]</text>
      <sha1>5t9t4q576s0cpbe4ymj69hgoqkbvze8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бозиҳои панҷуми Осиёи Марказӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>306937</id>
    <revision>
      <id>1482838</id>
      <parentid>1342751</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T10:56:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-42946-74</username>
        <id>146785</id>
      </contributor>
      <origin>1482838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2739" sha1="59jq6vilt7gpwmrh2jwlztcwxt8vlwy" xml:space="preserve">[[File:2003 Central Asian Games Logo.png|thumb]]
'''Бозиҳои панҷуми Осиёи Марказӣ''' — мусобиқаи варзишии байналмилалӣ байни давлатҳои [[Осиёи Марказӣ]]. Бозиҳо аз 14 то 20 октябри 2003 дар шаҳрҳои Душанбе ва Турсунзода баргузор гардид.

== Навъҳои варзиш ==
Ба барномаи Бозиҳо чунин навъҳои варзиш дохил карда шуда буд:

* [[баскетбол]] (мардон, занон)
* [[волейбол]] (мардон)
* [[кӯраш]]
* [[куштӣ]] (озод, юнонӣ-румӣ)
* [[муштзанӣ]]
* таэквандо
* [[теннис]]
* тирандозӣ
* [[ҷуду]]

== Натиҷаҳои Бозӣ ==
{| {{RankedMedalTable}}
|-
|1||align=left|{{Парчамбандӣ|Қазоқистон}}||48||32||31||111
|-
|2||align=left|{{Парчамбандӣ|Узбакистон}}||36||35||20||91
|- style=&quot;background:#ccccff&quot;
|3||align=left|{{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}}||18||22||17||57
|-
|4||align=left|{{Парчамбандӣ|Қирғизистон}}||5||14||42||61
|-
|5||align=left|{{Парчамбандӣ|Туркманистон}}||0||5||17||22
|}

== Ғолибони Бозӣ ==
Ғолибони Бозиҳо аз Тоҷикистон инҳо буданд: К. Коробко, Л. Рубаева, С. Хозратова (таэквандо-ВТФ), Ш. Достиев, Х. Ҷӯраев (муштзанӣ), [[Юсуф Абдусаломов]], Ш. Алиев (куштии озод), М. Тӯйчиев (куштии юнонӣ-румӣ), [[Парвиз Собиров]], [[Расул Боқиев]], Ш. Бозоров (ҷуду), М. Бобоев, И. Фозилов, Д. Назруллоев (тэквандо-ВТФ), Д. Назаров, С. Стаканов (варзиши сабук), М. Яҳёев, С. Макашин (теннис). Ғолибони Бозиҳо бо мошинаҳои сабукрав (мардҳо) ва хонаи иқоматӣ дар шаҳри Душанбе (бонувон) қадрдонӣ шуданд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Бозиҳои панҷуми Осиёи Марказӣ|3|муаллиф=А. Бобоҷонов}}

== Пайвандҳо ==
* [https://web.archive.org/web/20140227085838/http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?9QoyD9QEWPduCD8hGsshwQ== Игры-2003] на сайте Олимпийского совета Азии
* [https://web.archive.org/web/20141019201653/http://www.olympic.kz/content.php?id=028 Игры-2003] на сайте НОК Казахстана

[[Гурӯҳ:Варзиш]]</text>
      <sha1>59jq6vilt7gpwmrh2jwlztcwxt8vlwy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Николас Уинтон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>323998</id>
    <revision>
      <id>1482795</id>
      <parentid>1470747</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T12:48:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1482795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14048" sha1="4qlvjwblen8avmpg5yabneno5svypoj" xml:space="preserve">{{Шахс
| исм = Николас Уинтон
| оригинал имени = {{lang-en|Nicholas Winton}}
| изображение = Winton Nicholas 4647.jpg
| ширина = 
| описание изображения = 
| имя при рождении = Николас Ҷорҷ Уинтон
| род деятельности = 
| зодгоҳ = {{Зодгоҳ|Ҳампстед}}, [[Ноҳияи Камден]], [[Лондон]], [[Англия]], [[Империяи Британия]]
| таърихи таваллуд = 19.05.1909
| подданство = {{GBR}}
| маҳалли даргузашт= {{МаҳаллиМарг|Слау}}, [[Беркшир]], [[Англия]], [[Британияи Кабир]] 
| дата смерти = 01.07.2015
| отец = 
| мать = 
| супруга = 
| дети = 
| награды и премии = {{{!}}
{{!}}{{Орден Британской империи|гражданский|MBE}}{{!}}{{!}}{{Рыцарь-бакалавр}}
{{!}}-
{{!}}{{Большой Крест ордена Белого льва (с 1992)}}{{!}}{{!}}{{Орден Томаша Гаррига Масарика 4 класса}}
{{!}}-
{{!}}{{Золотой Похвальный крест Министра обороны Чешской Республики}}
{{!}}}
}}Сэр '''Николас Ҷорҷ Уинтон''' ({{Lang-en|Sir Nicholas George Winton}}; [[19 май|19 майи соли]] [[Соли 1909|1909]], [[Ҳампстед]] – [[1 июл|1 июли]] [[Соли 201|соли 2015]], [[Слау]]) — [[башардӯст]] ва [[брокер]]и [[Британияи Кабир|бритониёӣ]] буд, ки дар арафаи [[Ҷанги Дуюми Ҷаҳонӣ]] наҷоти 669 кӯдаки аз ду то ҳабдаҳсоларо (асосан насли яҳудиён) аз амалиёти баъдан аз ҷониби [[Чехословакия|Олмон]] ишғолкардаи Чехословакия маълум буд. Уинтон барои кӯдакон оилаҳои парастор ёфт ва интиқоли онҳоро ба Британияи Кабир ташкил кард. Матбуоти Бритониё Уинтонро &quot; Шиндлери Бритониё&quot; номид&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-berkshire-11356875|title=Statue for 'British Schindler' Sir Nicholas Winton|deadlink=no|accessdate=2012-03-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141029080549/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-berkshire-11356875|archivedate=2014-10-29}}&lt;/ref&gt;. 49 сол асрори наҷоти кӯдаконро нигоҳ дошт.

== Зиндагинома ==
Николас Ҷорҷ Уинтон аз оилаи яҳудиёни олмонӣ аст, ки соли 1907 ба Бритониё муҳоҷират карда, таъмид гирифтанд ва насаби аслии худро аз Вертҳайм ({{Lang-de|Wertheim}}) ба Уинтони инглисӣ иваз карданд, маълумоти расмӣ нагирифтааст ва бидуни хатми мактаб дар бонк кор кард. На танҳо дар Англия, балки дар Олмон ва Фаронса таҷрибаи бонкӣ андӯхта, солҳои 1930-юм дар [[Биржаи фондии Лондон|биржаи Лондон]] ба ҳайси брокер кор кардааст.

Дар охири [[соли 1938]] Уинтон бо хоҳиши як дӯсташ, ки дар он ҷо дар як ташкилоти хайрияи яҳудӣ кор мекард, ба [[Прага]] рафт. Дарк кард, ки аҳолии яҳудиёни Ҷумҳурии Чех зери хатари ҷиддӣ қарор доранд, ӯ дар Прага монд ва дар меҳмонхонае, ки дар он ҷо буд, як навъ офис кушод. Вазифаи Уинтон ташкили интиқоли осони кӯдакони яҳудӣ ба Бритониё буд; барои ин бо ҳукуматдорони Ҳолланд, ки ба воситаи ҳудуди онҳо интиқол гузаронда мешуд, созишномаҳо ба даст оварданд ва кафолатҳои ташкилию молиявиро талаб мекард, ки бе онҳо Британияи Кабир ба дохилшавй иҷозат намедиҳад. Дар Англия модари Уинтон ба ӯ кӯмак кард, оилаҳоеро пайдо кард, ки фарзандони яҳудиро қабул кунанд.

Пас аз сар задани Ҷанги Дуюми Ҷаҳонӣ, Уинтон ба Англия баргашт, ҳамчун радкунандаи виҷдонӣ сабти ном шуд ва дар [[Ҷунбиши байнулмилалии Салиби Сурх ва Ҳилоли Аҳмар|Салиби Сурх]] ба кор шурӯъ кард. Пас аз он ӯ ақидаашро дигар кард ва [[соли 1940]] ба[[Королевские военно-воздушные силы Великобритании|нерӯҳои ҳавоии бритониёӣ]] пайваст. Соли [[Соли 1954|1954]] бо рутбаи лейтенант ба нафақа баромад.

Уинтон баъдтар дар ташкили хонаи пиронсолон дар Сент Олбанс иштирок кард. Хизматҳои ӯ дар ин кор дар [[соли 1983]] бо ҷоизаи Фармондеҳи ордени Империяи Бритониё қадр карда шуданд.

Ӯ 1 июли соли 2015 дар синни 107-солагӣ даргузашт.

== Эътироф ==
Фаъолияти Уинтон дар Прага соли 1988, пас аз он ки завҷаи Уинтон дафтарчаи соли 1939-и ӯро пайдо кард, дар он суроғаҳои оилаҳои инглисӣ, ки кӯдакони наҷотёфтаро гирифта буданд, маълум шуд. Худи Уинтон ҳеҷ гоҳ дар ин бора нагуфта буд. Ба ҳама суроғаҳо мактубҳо фиристода шуданд ва тақрибан 80 нафари наҷотёфта пайдо шуданд. Ток-шоу «''That’s Life!»-и'' [[Би-би-сӣ|BBC]] аз Уинтон даъват кард, ки узви шунавандагон дар студия бошад; барои ӯ ғайричашмдошт баранда Эстер Рантзен достони ӯро нақл кард ва пас аз он аз одамоне, ки ӯ наҷот дода буд, хоҳиш кард, ки бархезанд, ки дар студияи хурд зиёда аз бист нафар ҷамъ омада буданд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6_nFuJAF5F0|title=Sir Nicholas Winton's meeting with many of the people he saved (BBC Programme &quot;That's Life&quot; aired in 1988)|author=|website=|date=|format=[[HTML]]|publisher=|lang=en|deadlink=no|accessdate=2017-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010223550/https://www.youtube.com/watch?v=6_nFuJAF5F0|archivedate=2017-10-10}}&lt;/ref&gt;.

Оҳиста-оҳиста тақдири Уинтон торафт бештар маълум гардид. Моҳи сентябри соли 1994 ӯ аз президенти Исроил Эзер Вайтзман номаи ташаккурӣ гирифт; соли [[Соли 1998|1998]] бо ордени Масарики Чехия мукофотонида шудааст. Дар соли 2002, малика Елизавета II ӯро мубориз хонд&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.newsru.com/world/22may2014/winton.html|title=105-летнему «британскому Шиндлеру», спасшему 669 еврейских детей в войну, присуждена высшая награда Чехии|deadlink=no|accessdate=2014-05-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140522162238/http://newsru.com/world/22may2014/winton.html|archivedate=2014-05-22}}&lt;/ref&gt;. Соли 2014 дар синни 105-солагӣ бо ҷоизаи олии Ҷумҳурии Чех – [[Нишони Шери сафед|ордени «Шери сафед»]] сарфароз гардид&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jewish.ru/history/facts/2014/10/news994326617.php|title=669 детей сэра Николаса Уинтона|author=|authorlink=|website=jewish.ru|date=|format=[[HTML]]|publisher={{abbr|ФЕОР|Федерация еврейских общин России|2}}|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2014-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141103130557/http://www.jewish.ru/history/facts/2014/10/news994326617.php|archivedate=2014-11-03}}&lt;/ref&gt;.

== Поезди Уинтон ==
1 сентябри соли 2009 ба муносибати 70-солагии «Киндертранспорт»-и охирин, ки барои 3 сентябри соли 1939 ба нақша гирифта шуда буд, вале бинобар сар задани Ҷанги Дуюми Ҷаҳонӣ ҳеҷ гоҳ иҷро нашуд, як [[Поезд Уинтона|қатораи махсуси &quot;Уинтон]] &quot;, ки аз локомотив ва вагонҳои солҳои 1930 иборат буд, аз истгоҳи марказии Прага ба самти Лондон дар масири Киндертранспорт рафт. Дар Лондон мусофирони қатора - «Кӯдакони Уинтон»-и зиндамонда ва хешу табори онҳоро худи Уинтон пешвоз гирифт, ки қабл аз рафтани қатора дар истгоҳи марказии Прага муҷассамаи онҳо ботантана кушода шуд.

== Кӯдакони машҳури наҷотёфта ==

* Карел Рейш —коргардони бритониёӣ.
* Рената Лаксова  — ҷенетики амрикоӣ
* Ҷозеф Шлезингер  — рӯзноманигор ва нависандаи конодоӣ
* Алфред Дабс  — барон, вакили бритониёӣ
* Исҳоқ Тувия Вайс — С
* сарраввини «Эда Ҳаредит», ҷомеаи православии Байтулмуқаддас

== Мукофотҳо ==
[[Акс:Wintons_Prague_memorial_by_Flor_Kent_-_1.jpg|мини|267x267пкс|&lt;center&gt; Яке аз ёдгориҳои Николас Уинтон&lt;/center&gt;]]

* Узви ордени Империяи Бритониё (MBE) барои хидматҳо дар таъсиси ҷамъияти «Аббифилд» (1983)
* Ордени Чехия Томаш Гарриге Масарик, дараҷаи чорум (1998)
* Ҷанговарӣ барои эътирофи кор дар Киндертранспорти чехӣ (2002)
* Ҷоизаи ифтихори Британияи Кабир (2003)
* Сайёраи хурд, 19384 Уинтон, ки аз ҷониби астрономҳои чех Яна Тиха ва Милош Тиха (1998) кашф шудааст, ба номи Уинтон номгузорӣ шудааст 
* Мактаби ибтидоӣ дар шаҳри Кунжак (Ҷумҳурии Чех) бо номи Уинтон гузошта шудааст 
* Ордени фахрии Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Чех, дараҷаи якум (2008)
* Номзад ба Ҷоизаи сулҳи Нобел (2008)
* Қаҳрамони Ҳолокости Бритониё (2010)
* Муҷассама дар истгоҳи роҳи оҳан дар Майденҳед (Бритониё, 2010)
* Муҷассама дар Платформаи 1 дар истгоҳи марказии Прага, ки дар он Уинтон кӯдакро дар даст дорад (2009)
* [[Нишони Шери сафед|Ордени Шери Сафед]] (2014)&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

Ҳарчанд Николас Уинтон масеҳӣ буд, асли яҳудии ӯ ба гирифтани унвони исроилии Одил дар байни миллатҳо монеъ шуд, ки ба ғайрияҳудиён дода мешавад, ки ҷони худро барои наҷоти яҳудиён дар замони ишғоли фашистӣ дар Аврупо зери хатар гузоштанд.

== Низ нигаред ==

* [[Карл Плагге]]
* [[Раул Валленберг]]
* [[Як умр (филм, 2023)|Як умр]]

== Эзоҳ ==
{{Эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==

* [http://amnesia.pavelbers.com/Straniza%20istorii%20voyni%2078.htm Николас Винтон ва 669 фарзандаш] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20250316071419/https://amnesia.pavelbers.com/Straniza%20istorii%20voyni%2078.htm |date=2025-03-16 }}
* [http://sari-s.livejournal.com/284000.html Поездҳои Винтон] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20161212145241/http://sari-s.livejournal.com/284000.html |date=2016-12-12 }}
* [http://berkovich-zametki.com/2010/Zametki/Nomer5/Dolgopolova1.php Сэр Николас Оскар Шиндлери бритониёӣ аст]
* {{Cite web|url=http://www.just-powell.co.uk/winton/scrapbook.htm|title=Extracts from the Winton Scrapbook|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120123133412/http://www.just-powell.co.uk/winton/scrapbook.htm|archivedate=2012-01-23}}{{Ref-en}} 
* {{Cite web|url=http://www.just-powell.co.uk/winton/list.htm|title=Partial list of chilndren saved|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120325103219/http://www.just-powell.co.uk/winton/list.htm|archivedate=2012-03-25}}{{Ref-en}} 
* [http://www.wintonschildren.com/ фарзандони Винтон] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160305205935/http://www.wintonschildren.com/ |date=2016-03-05 }}</text>
      <sha1>4qlvjwblen8avmpg5yabneno5svypoj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лиза Кудроу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>324638</id>
    <revision>
      <id>1482810</id>
      <parentid>1433852</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T23:35:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-42790-38</username>
        <id>146717</id>
      </contributor>
      <comment>Маълумот дар бораи фаъолияти ҳунарпеша пурра карда шуда, манбаъҳо илова шуданд</comment>
      <origin>1482810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26299" sha1="349kaje43t3iynf6fyzn4h85lz4usld" xml:space="preserve">{{Синамогар}}'''Лиза Валерӣ Кудроу-Стерн''' ({{Lang-en|Lisa Valerie Kudrow-Stern}}; тав. {{ТаърихиТаваллуд|30|7|1963}}, [[Лос Анҷелес|Лос-Анҷелес]], [[Калифорния]], [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|ИМА]]) — [[ҳунарпеша]], [[Таҳиякунандаи филм|продюсер]], [[Муҷрӣ|баранда]]и [[телевизион]] ва [[ҳаҷвнигор]]и [[ИМА|амрикоӣ]], ки бо нақши Фибӣ Буффе дар ситкоми «[[Дӯстон]]»[[NBC|-и NBC]] маъруф аст ва барои он соли 1998 ҷоизаи «[[Эммӣ]]» гирифтааст.

Кудроу, ки фаъолияти мазҳакавии худро аз труппаи The Groundlings оғоз кард, бори аввал бо нақши такрорӣ ҳамчун пешхизмати экстсентрикӣ Урсула Буффе дар ситкоми [[NBC]] &quot;Mad About You&quot; шӯҳрат пайдо кард. Ин ӯро ба нақши такрорӣ ҳамчун Фибӣ Буффе дар ситкоми дигари NBC, [[Дӯстон|«Дӯстон»]] овард, ки дар он ҷо аз соли 1994 то 2004 нақш бозид ва барои иҷрои худ ҷоизаи «Эммӣ» ва ду ҷоизаи «Гилдияи ҳунармандон»-ро гирифт. Аз он вақт инҷониб як қатор намоишҳои телевизиониро эҷод кардааст, бахусус силсилафилми [[HBO]] &quot;The Comeback&quot;, ки барои он ба ду ҷоизаи «Эммӣ» пешбарӣ шудааст. Кудроу дар тӯли фаъолияти худ ба даҳ ҷоизаи «Эммӣ» пешбарӣ шудааст.

== Зиндагинома ==
[[Акс:Lisakudrowvascol.jpg|мини|200x200пкс| Кудроу дар соли 2004]]
Вай дар [[Лос Анҷелес]] дар оилаи яҳудӣ Лӣ Кудроу ва Недра Стерн таваллуд шудааст&lt;ref name=&quot;yahoo&quot;&gt;{{Cite web|url=https://movies.yahoo.com/person/lisa-kudrow/|title=Lisa Kudrow Biography|website=[[Yahoo!]]|deadlink=no|accessdate=2013-08-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Jf4t4eXL?url=http://movies.yahoo.com/person/lisa-kudrow/|archivedate=2013-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bio&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.tvguide.com/celebrities/lisa-kudrow/bio/162436|title=Lisa Kudrow: Biography|website=[[TV Guide]]|deadlink=no|accessdate=2013-08-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Jf4tstU3?url=http://www.tvguide.com/celebrities/lisa-kudrow/bio/162436|archivedate=2013-09-15}}&lt;/ref&gt;. Волидайни ӯ дар Бруклин ба воя расидаанд, падараш асабшинос буд. Бибии падариаш Груня Фарберман пеш аз муҳоҷират [[соли 1921]] дар шаҳри Иляи вилояти Вилнюс (ҳоло ноҳияи Вилейкаи [[вилояти Минск]]) зиндагӣ мекард&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/megan-smolenyak-smolenyak/lisa-kudrow-who-do-you-th_b_816036.html|title=Lisa Kudrow: Who Do You Think You Are?|deadlink=no|accessdate=2013-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131003005421/http://www.huffingtonpost.com/megan-smolenyak-smolenyak/lisa-kudrow-who-do-you-th_b_816036.html|archivedate=2013-10-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.tut.by/kaleidoscope/162883.html|title=Кастусь ЛАШКЕВИЧ, TUT.BY — 3 марта 2010 — Эркюль Пуаро нашёл белорусские корни.|deadlink=yes|accessdate=2010-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100305082807/http://news.tut.by/kaleidoscope/162883.html|archivedate=2010-03-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.progenealogists.com/lisa-kudrow-who-do-you-think-you-are.htm|title=Lisa Kudrow on «Who Do You Think You Are?»|deadlink=no|accessdate=2013-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927083102/http://www.progenealogists.com/lisa-kudrow-who-do-you-think-you-are.htm|archivedate=2013-09-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.russiansamovars.com/the-immigrants.php|title=The Lower East Side Restoration Project|deadlink=no|accessdate=2013-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130922192228/http://www.russiansamovars.com/the-immigrants.php|archivedate=2013-09-22}}&lt;/ref&gt;; бобои падариаш аз Могилёв муҳоҷират кардааст.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ethnicelebs.com/lisa-kudrow|title=Ethnicity of Celebs|deadlink=no|accessdate=2019-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191114164147/https://ethnicelebs.com/lisa-kudrow|archivedate=2019-11-14}}&lt;/ref&gt;

Соли 2008, Лиза Кудроу дар доираи наворбардории филми мустанад дар бораи оилааш ба [[Беларус]] ташриф оварда, аз [[Минск]], Вилейка ва Иля дидан кард&lt;ref&gt;Лашкевіч К. [http://news.tut.by/society/137257.html Якіх сусветных знакамітасцяў варта запрасіць на гістарычную радзіму ў Беларусь] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20090518171757/http://news.tut.by/society/137257.html |date=2009-05-18 }} // TUT.BY: Навіны: Грамадства. 15 мая 2009.&lt;/ref&gt;

Вай дар Мактаби миёнаи Портола дар Тарзана, Калифорния таҳсил кардааст ва Коллеҷи Васарро бо дараҷаи бакалаврӣ дар соҳаи биология хатм кардааст.

== Фаъолият ==
Кудроу фаъолияти мазҳакавии худро аз гурӯҳи стендапи «The Groundlings» оғоз кард. Дар соли 1990, вай барои ''Saturday Night Live'' аз санҷиш гузашт, аммо ҷоиза ба Ҷулия Суинӣ дода шуд. Аввалин нақши бузурги телевизионии Кудроу ҳамчун Урсула Буффе, пешхизмати экстсентрикӣ дар ситкоми &quot;Mad About You&quot; буд. Ин боиси гирифтани нақш дар силсилафилми машҳури [[Дӯстон|«Дӯстон»]] шуд, ки ӯ нақши хоҳари дугоники Урсула Фибӣ Буфферо, ки барои он ӯ Эммӣ барои ҳунарпешаи барҷастаи дуюмдараҷа дар силсилафилми мазҳакавӣ 1998 гирифтааст бозидааст&lt;ref name=&quot;awards&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm0001435/awards|title=Awards for Lisa Kudrow|website=[[Internet Movie Database]]|deadlink=no|accessdate=2013-08-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Jf4ufgm2?url=http://www.imdb.com/name/nm0001435/awards|archivedate=2013-09-15}}&lt;/ref&gt;. Вай барои ин ҷоиза бештар аз ҳама ҳунарпешаҳои пешбари намоишнома (шаш маротиба) пешбарӣ шудааст. Танҳо ӯ ва [[Ҷеннифер Энистон]] соҳиби ҷоизаи [[Эммӣ]] шудаанд. Соли 2002 ӯ ва ҳамкасбони намоишномааш ба маъруфтарин ҳунарпешаҳо дар таърихи телевизион табдил ёфтанд ва барои ҳар як қисми силсилафилм 1 миллион доллар даромад гирифтанд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2002/02/12/business/friends-deal-will-pay-each-of-its-6-stars-22-million.html|title='Friends' Deal Will Pay Each Of Its 6 Stars $22 Million|author=Bill Carter|website=[[The New York Times]]|date=2002-02-12|deadlink=no|accessdate=2013-08-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130308114145/http://www.nytimes.com/2002/02/12/business/friends-deal-will-pay-each-of-its-6-stars-22-million.html|archivedate=2013-03-08}}&lt;/ref&gt;.

Кудроу дар мавҷи муваффақияти силсилафилм, соли 1997 дар филми &quot;Romy and Michele's High School Reunion&quot; нақш бозид. Вай барои нақши худ дар филми &quot;The Opposite of Sex&quot; соли 1998 чандин ҷоиза ва ситоиши интиқодӣ гирифт. Вай инчунин бо нақшҳои худ дар филмҳои &quot;Analyze This&quot; ва идомаи он &quot;Analyze That&quot; маъруф аст. Дар соли 2005, Кудроу ҳамчун актрисаи асосӣ, коргардон ва продюсери иҷроияи силсилафилми [[HBO]] &quot;The Comeback&quot; ба телевизион баргашт. Кудроу барои лоиҳаи эҷодкардааш баҳои зиёд гирифт, аммо рейтинги он паст буд ва шабака пас аз як мавсим намоишро лағв кард. Аз он вақт инҷониб, вай асосан ба касби худ ҳамчун продюсер тамаркуз кардааст ва танҳо дар нақшҳои хурд дар &quot;P. S. I Love You&quot;, &quot;Hotel for Dogs&quot; ва &quot;Easy A&quot; зоҳир шудааст. Дар соли 2008 вай лоиҳаи веби худро бо номи «Интернет-Терапия» оғоз кард, ки соли 2011 ба як силсилафилм барои [[Showtime]] табдил ёфт. Соли 2010, вай дар як эпизоди [[ситком]]и [[Кортнӣ Кокс]] &quot;Cougar Town&quot; иштирок кард&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tvguide.com/News/Lisa-Kudrow-Cougar-1011259.aspx|title=Lisa Kudrow Will Guest-Star on Cougar Town|author=Mickey O'Connor|date=2009-10-27|work=[[TV Guide]]|accessdate=2013-08-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Jf4vNcLG?url=http://www.tvguide.com/News/Lisa-Kudrow-Cougar-1011259.aspx|archivedate=2013-09-15|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Соли 2013, пас аз чанд соли дурӣ аз ҳунар, Кудроу ба телевизион баргашт ва дар мавсими сеюми &quot;Scandal&quot;-и [[Шонда Раймс]] ҳамчун сиёсатмадор нақши такрорӣ дошт. Вай нақши конгрессвумени демократ Ҷозефин Маркусро мебозад, ки ба сабқати пешазинтихоботии президентӣ ворид мешавад, ки ҳадафи аввалин зан-сарфармондеҳ шудан аст. Ин дарвоқеъ аввалин кори драмавии ӯ дар фаъолияти ӯ аст. Соли 2014, нӯҳ сол пас аз бастани силсилафилм, HBO тасмим гирифт, ки намоиши &quot;The Comeback&quot;-ро барои мавсими дуввум эҳё кунад ва ӯ ба яке аз нақшҳои муваффақи худ баргашт.

Соли 2025 HBO ''The Comeback''-ро барои мавсими сеюм ва ниҳоӣ тамдид кард; истеҳсоли он тобистон оғоз ёфт ва интизор мерафт, ки он соли 2026 намоиш дода шавад.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://serialfriends.org/news/%d1%81%d0%b5%d1%80%d0%b8%d0%b0%d0%bb-%d0%b2%d0%be%d0%b7%d0%b2%d1%80%d0%b0%d1%89%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d1%81-%d0%bb%d0%b8%d0%b7%d0%be%d0%b9-%d0%ba%d1%83%d0%b4%d1%80%d0%be%d1%83-%d0%bf/|title=Силсилаи «The Comeback» бо Лиза Кудроу барои мавсими 3 тамдид карда шуд|website=SerialFriends|date=2025-08-07|language=ru|access-date=2026-08-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2025/06/the-comeback-third-final-season-hbo-lisa-kudrow-1236444327/|title=«The Comeback» дар HBO барои мавсими сеюм ва ниҳоӣ бозмегардад|author=Armando Tinoco|website=Deadline|date=2025-06-27|language=en|access-date=2026-08-03}}&lt;/ref&gt;

Соли 2016, Кудроу нақши худро ҳамчун Кэрол Гладстон дар &quot;Neighbors 2: Sorority Rising&quot; такрор кард. Инчунин дар триллери &quot;The Girl on the Train&quot; нақш бозидааст.

Вай дар мавсими чоруми &quot;The Good Place&quot; Ҳипатияро бозид&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt11046830/|title=Patty|via=www.imdb.com|access-date=2020-11-17|archive-date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126115304/https://www.imdb.com/title/tt11046830/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

21 феврали соли 2020, [[WarnerMedia]] эълон кард, ки онҳо ба истеҳсоли як эпизоди «Дӯстон: Якҷошавӣ» шурӯъ кардаанд, ки бозгашти тамоми ҳайати ситораҳо, аз ҷумла Кудроуро мушоҳида хоҳад кард&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pressroom.warnermedia.com/na/media-release/hbo-max/one-where-they-got-back-together|title=The One Where They Got Back Together {{!}} Pressroom|website=pressroom.warnermedia.com|access-date=2023-02-12|archive-date=2023-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212144845/https://pressroom.warnermedia.com/na/media-release/hbo-max/one-where-they-got-back-together|deadlink=no|accessdate=2025-05-04|archivedate=2023-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230212144845/https://pressroom.warnermedia.com/na/media-release/hbo-max/one-where-they-got-back-together}}&lt;/ref&gt;.

8 апрели соли 2020 эълон шуд, ки Кудроу дар силсилафилми комедияи [[Netflix]] &quot;Space Force&quot; ҳамчун Мэггӣ Нэйрд нақш бозид&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://variety.com/2020/tv/news/space-force-lisa-kudrow-casting-premiere-date-netflix-photos-1234573946/|title=Lisa Kudrow Joins Steve Carell in 'Space Force,' Netflix Sets Premiere Date|website=Variety|first=Danielle|last=Turchiano|date=2020-04-08|accessdate=2020-04-08|archive-date=2020-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200408152735/https://variety.com/2020/tv/news/space-force-lisa-kudrow-casting-premiere-date-netflix-photos-1234573946/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Ҳаёти шахсӣ ==
Кудроу [[27 май]]и [[соли 1995]] бо мудири таблиғоти фаронсавӣ Мишел Стерн издивоҷ кард. Ин ҷуфт дар [[Беверлӣ Ҳиллз]], [[Калифорния]] зиндагӣ мекунанд ва соҳиби писаре бо номи Ҷулиан ҳастанд, ки 7 майи соли 1998 таваллуд шудааст&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-06-17-ca-4031-story.html|title=Arts and entertainment reports from The Times, national and international news services and the nation's press.|lang=en-US|first=Judith|last=Michaelson|website=Los Angeles Times|date=1997-06-17|access-date=2024-04-30|archive-date=2024-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20240430071341/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1997-06-17-ca-4031-story.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ҳомиладории Кудроу ба мавсими чоруми «Дӯстон» навишта шуда буд, ки дар он хислати ӯ ба ҳомиладор табдил меёбад ва ба бародар ва ҳамсари ӯ сегоник таваллуд мешавад. Илова бар хона дар Беверлӣ Ҳиллз, Лиза Кудроу соҳиби пентҳаус дар [[Парк-Ситӣ|Парк-Ситии]] [[Юта]] буд, ки онро моҳи апрели соли 2017 фурӯхтанд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.today.com/home/lisa-kudrow-sells-park-city-utah-home-t110604|title=Lisa Kudrow's penthouse in Utah is the perfect place to have 'Friends' over|lang=en|website=TODAY.com|date=2017-04-21|access-date=2024-04-30|archive-date=2024-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20240430071341/https://www.today.com/home/lisa-kudrow-sells-park-city-utah-home-t110604|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Вай инчунин соли 2019 ошкор кард, ки ҳангоми кор дар «Дӯстон» аз [[дисморфофобия]]и бадан азият мекашид&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ghostarchive.org/varchive/JonnuDgpa2o|title=Lisa Kudrow Reveals Body Image Struggles During Time On ‘Friends’ {{!}} TODAY {{!}} Ghostarchive|website=ghostarchive.org|access-date=2024-04-30}}&lt;/ref&gt;.

== Филмнома ==
=== Синамо ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Сол
! Номгӯй 
! Нақш
! Шарҳҳо
|-
| 1986
| ''[[America 3000]]''
| Warrior Women Leader
| 
|-
| 1989
| ''L.A. on $5 a Day''
| Charmer
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1991
| ''To the Moon, Alice''
| Friend of Perky Girl
| Филми кӯтоҳмуддат 
|-
| ''[[The Unborn (1991 film)|The Unborn]]''
| Louisa
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1992
| ''[[Dance with Death (film)|Dance with Death]]''
| Millie
|
|-
| ''[[In the Heat of Passion]]''
| Esther
|
|-
| 1994
| ''In the Heat of Passion 2: Unfaithful''
| Teller
|
|-
| 1995
| ''[[The Crazysitter]]''
| Adrian Wexler-Jones
|
|-
| 1996
| ''[[Mother (1996 film)|Mother]]''
| Linda
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |1997
| ''[[Romy and Michele's High School Reunion]]''
| Michele Weinberger
|
|-
| ''[[Clockwatchers]]''
| Paula
|
|-
| ''[[Hacks (1997 film)|Hacks]]''
| Reading Woman
|
|-
| 1998
| ''[[The Opposite of Sex]]''
| Lucia DeLury
|
|-
| 1999
| ''[[Analyze This]]''
| Laura MacNamara Sobel
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2000
| ''[[Hanging Up]]''
| Maddy Mozell
|
|-
| ''[[Lucky Numbers]]''
| Crystal
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2001
| ''[[All Over the Guy]]''
| Marie
|
|-
| ''[[Dr. Dolittle 2]]''
| Ava
|садо
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2002
| ''[[Bark!]]''
| Dr. Darla Portnoy
|
|-
| ''[[Analyze That]]''
| Laura Sobel
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2003
| ''[[Marci X]]''
| Marci Field
|
|-
| ''[[Wonderland (2003 film)|Wonderland]]''
| Sharon Holmes
|
|-
| 2005
| ''[[Happy Endings (film)|Happy Endings]]''
| Mamie
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2007
| ''[[Kabluey]]''
| Leslie
|
|-
| ''[[P.S. I Love You (film)|P.S. I Love You]]''
| Denise
|
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |2009
| ''[[Hotel for Dogs (film)|Hotel for Dogs]]''
| Lois Scudder
|
|-
| ''[[Powder Blue (film)|Powder Blue]]''
| Sally
|
|-
| ''[[Paper Man (2009 film)|Paper Man]]''
| Claire Dunn
|
|-
| ''[[Bandslam]]''
| Karen Burton
|
|-
| ''[[The Other Woman (2009 film)|The Other Woman]]''
| Dr. Carolyn Soule
|
|-
| 2010
| ''[[Easy A]]''
| Mrs. Griffith
|
|-
| 2014
| ''[[Neighbors (2014 film)|Neighbors]]''
| Carol Gladstone
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2016
| ''[[El Americano: The Movie]]''
| Lucille
|садо
|-
| ''[[Neighbors 2: Sorority Rising]]''
| Carol Gladstone
|
|-
| ''[[The Girl on the Train (2016 film)|The Girl on the Train]]''
| Martha
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2017
| ''[[Table 19]]''
| Bina Kepp
|
|-
| ''[[Раисбача]]''
| Janice Templeton
|садо
|-
| 2018
| ''Lovesick Fool – Love in the Age of Like''
| Ozma
| садо, филми кӯтоҳмуддат
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2019
| ''[[Long Shot (2019 film)|Long Shot]]''
| Katherine
|
|-
| ''[[Booksmart]]''
| Charmaine Antsler
|
|-
| 2020
| ''[[Like a Boss (film)|Like a Boss]]''
| Shay Whitmore
|
|-
| 2021
| ''[[The Boss Baby: Family Business]]''
| Janice Templeton
| садо
|-
| 2022
| ''[[Better Nate Than Ever (film)|Better Nate Than Ever]]''
| Heidi
| 
|-
| 2025
| ''[[The Parenting]]'' 
| Liddy
| 
|}

=== Телевизион ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Сол
! Номгӯй 
! Нақш
! Шарҳҳо
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 1989
| ''Married to the Mob''
|
| Pilot
|-
| ''[[Cheers]]''
| Emily
| Қисм: &quot;Two Girls for Every Boyd&quot;
|-
| ''Just Temporary''
| Nicole
| Телефилм 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 1990
| ''[[Newhart]]''
| Sada
| Қисм: &quot;The Last Newhart&quot;
|-
| ''[[Life Goes On (TV series)|Life Goes On]]''
| Stella
| Қисм: &quot;Becca and the Band&quot;
|-
| 1991
| ''[[Murder in High Places]]''
| Miss Stich
| Телефилм
|-
| 1992
| ''[[Room for Two (American TV series)|Room for Two]]''
| Woman in Black
| Қисм: &quot;Not Quite... Room for Two&quot;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 1993
| ''[[Flying Blind (TV series)|Flying Blind]]''
| Amy
| Қисм: &quot;My Dinner with Brad Schimmel&quot;
|-
| ''[[Bob (TV series)|Bob]]''
| Kathy Fleisher
| 3 қисм
|-
| 1993–1994
| ''[[Coach (TV series)|Coach]]''
| Lauren / Nurse Alice
| 2 қисм
|-
| 1993–1999
| ''[[Mad About You]]''
| [[Ursula Buffay]]
| 24 қисм
|-
| 1994–2004
| rowspan=&quot;2&quot; | ''[[Дӯстон]]''
| [[Phoebe Buffay]]
| Нақши асосӣ, 236 қисм
|-
| 1995–2001
| [[Ursula Buffay]]
| Нақши гуногун, 8 қисм
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 1996
| ''[[Hope &amp; Gloria]]''
| Phoebe Buffay
| Қисм: &quot;A New York Story&quot;
|-
| ''[[Duckman]]''
| Female Beta Maxians
| садо, қисм: &quot;The One with Lisa Kudrow in a Small Role&quot;
|-
| ''[[Saturday Night Live]]''
| Host
| Қисм: &quot;Lisa Kudrow/[[Sheryl Crow]]&quot;
|-
| 1997
| ''[[Dr. Katz, Professional Therapist]]''
| Lisa
| садо, қисм: &quot;Reunion&quot;
|-
| 1998
| ''[[Симпсонҳо]]''
| Alex Whitney
| садо, қисм: &quot;[[Lard of the Dance]]&quot;
|-
| 1998–1999
| ''[[Hercules (1998 TV series)|Hercules]]''
| [[Aphrodite]]
| садо, 4 қисм
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2001
| ''[[King of the Hill]]''
| Marjorie Pittman
| садо, қисм: &quot;The Exterminator&quot;
|-
| ''[[Blue's Clues]]''
| Dr. Stork
| садо, қисм: &quot;The Baby's Here!&quot;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2005
| ''[[Падари ғурур]]''
| Foo-Lin
| садо, 2 қисм
|-
| ''[[Hopeless Pictures]]''
| Sandy
| садо, 2 қисм
|-
| 2005, 2014
| ''[[The Comeback (TV series)|The Comeback]]''
| Valerie Cherish
| 21 қисм; инчунин эҷодкор, нависанда ва продюсери иҷроия
|-
| 2006
| ''[[American Dad!]]''
| [[Ghost of Christmas Past]]
| садо, қисм: &quot;The Best Christmas Story Never Told&quot;
|-
| 2008–2014
| ''[[Web Therapy]]''
| Fiona Wallice
| 132 қисм; инчунин эҷодкор, нависанда ва продюсери иҷроия
|-
| 2010
| ''[[Cougar Town]]''
| Dr. Amy Evans
| Қисм: &quot;Rhino Skin&quot;
|-
| 2010–2022
| ''[[Who Do You Think You Are? (American TV series)|Who Do You Think You Are?]]''
| Herself&lt;ref name=&quot;nbc.com&quot;&gt;{{cite episode |url=http://www.nbc.com/who-do-you-think-you-are/ |title=About the Show |series=Who Do You Think You Are |network=NBC |access-date=July 25, 2012}}&lt;/ref&gt;
| Продюсери иҷроия; Қисм: &quot;Lisa Kudrow&quot;
|-
| 2011
| ''[[Allen Gregory]]''
| Sheila
| садо, қисм: &quot;Mom Sizemore&quot;
|-
| 2011–2015
| ''[[Web Therapy (TV series)|Web Therapy]]''
| Fiona Wallice
| 44 қисм; инчунин эҷодкор, нависанда ва продюсери иҷроия
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2013
| ''[[Wendell and Vinnie]]''
| Natasha
| Қисм: &quot;Swindel &amp; Vinnie&quot;
|-
| ''[[Scandal (American TV series)|Scandal]]''
| Congresswoman Josephine Marcus
| 4 қисм
|-
| 2015
| ''[[BoJack Horseman]]''
| Wanda Pierce
| садо, 7 қисм
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2016
| ''[[Angie Tribeca]]''
| Monica Vivarquar
| Қисм: &quot;Pilot&quot;
|-
| ''Must See TV: An All-Star Tribute to James Burrows''
| Худ
| Ҳуҷҷатӣ
|-
| 2016–2019
| ''[[Unbreakable Kimmy Schmidt]]''
| Fairy Godmother, Lori-Ann Schmidt
| 3 қисм
|-
| 2017
| ''[[RuPaul's Drag Race season 9|RuPaul's Drag Race]]''
| Меҳмон
| Қисм: &quot;[[She Done Already Done Brought It On]]&quot;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2018
| ''[[Grace and Frankie]]''
| Sheree
| 3 қисм
|-
| ''Bright Futures''
| Narrator
| 
|-
| 2018–
| ''[[25 Words or Less (game show)|25 Words or Less]]''
| Худ
| Меҳмон, инчунин продюсери иҷроия 
|-
| 2019
| ''[[Ghosting: The Spirit of Christmas]]''
|
| Телефилм, продюсери иҷроия 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2020
| ''[[The Good Place]]''
| [[Hypatia]]
| Қисм: &quot;Patty&quot;
|-
| ''[[Death to 2020]]''
| Jeanetta Grace Susan
| Махсуси телевизион
|-
| 2020–2021
| ''[[Feel Good (TV series)|Feel Good]]''
| Linda Martin
| Нақши асосӣ
|-
| 2020–2022
| ''[[Space Force (TV series)|Space Force]]''
| Maggie Naird
| Нақши гуногун 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2021
| ''[[Friends: The Reunion]]''
| Худ
| [[HBO Max]]; инчунин продюсери иҷроия&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Andreeva |first1=Nellie |last2=Petski |first2=Denise |title='Friends' Reunion Special Officially A Go At HBO Max With Cast Returning |url=https://deadline.com/2020/02/friends-reunion-special-confirmed-hbo-max-cast-returning-jennifer-aniston-courtney-cox-1202865593 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221222755/https://deadline.com/2020/02/friends-reunion-special-confirmed-hbo-max-cast-returning-jennifer-aniston-courtney-cox-1202865593/ |url-status=dead |archive-date=February 21, 2020 |website=[[Deadline Hollywood]] |access-date=February 24, 2020 |language=en |date=February 21, 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[History of the Sitcom]]''
| Худ
| Ҳуҷҷатӣ 
|-
| 2021–2023
| ''[[HouseBroken]]''
| Honey
| садо, нақши асосӣ
|- 
| rowspan=&quot;2&quot; | 2022
| ''[[Celebrity IOU]]''
| Худ 
| HGTV 
|- 
| ''[[Rick and Morty]]''
| [[Tyrannosaurus]]
| садо, қисм: &quot;JuRicksic Mort&quot;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2024
| ''[[Time Bandits (TV series)|Time Bandits]]''
| Penelope
| Нақши асосӣ&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Mangan |first=Lucy |date=2024-07-24 |title=Time Bandits review – the gloriously fun return of a fantasy classic |url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/article/2024/jul/24/time-bandits-review-the-gloriously-fun-return-of-a-fantasy-classic |access-date=2024-07-29 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[No Good Deed (TV series)|No Good Deed]]''
| Lydia Morgan
| Нақши асосӣ 
|}

== Эзоҳ ==
{{Эзоҳ}}
[[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанҳои синамои ИМА]]
[[Гурӯҳ:Садопешазанҳои ИМА]]
[[Гурӯҳ:Филмноманависони асри XXI]]
[[Гурӯҳ:Филмноманависон аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанони асри ХХI]]
[[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанони асри ХХ]]
[[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанҳои телевизиони ИМА]]
[[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанҳо аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Зодагони Лос-Анҷелес]]
[[Гурӯҳ:Продюсерони ИМА]]</text>
      <sha1>349kaje43t3iynf6fyzn4h85lz4usld</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тибби исботшуда</title>
    <ns>0</ns>
    <id>327752</id>
    <revision>
      <id>1482806</id>
      <parentid>1481422</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T18:29:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1482806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77257" sha1="slb5q1wjpnzhyvqvguk8bjxe0ngvb1v" xml:space="preserve">'''Тибби исботшуда''' (тибби барпошуда бар далелҳо, {{lang-en|evidence-based medicine}}) — равиш ба амалияи тиббӣ мебошад, ки ҳангоми он қарорҳо дар бораи истифодаи мудохилаҳои [[пешгирикунанда]], [[Ташхис|ташхисӣ]] ва [[табобатӣ]] дар асоси далелҳои илмии мавҷуда оид ба самаранокӣ ва бехатарии онҳо қабул карда мешаванд ва ин гуна далелҳо мавриди арзёбӣ, муқоиса, ҷамъбаст ва паҳнкунии васеъ барои истифода ба манфиати [[Беморӣ|беморон]] қарор мегиранд&lt;ref name=&quot;EBMWG 1992&quot;&gt;{{публикация|статья|язык=en|заглавие=Evidence-based medicine|подзаголовок=A new approach to teaching the practice of medicine|ответственный=Evidence Based Medicine Working Group|издание=JAMA|год=1992|месяц=11|день=4|volume=268|issue=17|pages=2420–2425|doi=10.1001/jama.1992.03490170092032|pmid=1404801|ref=Evidence Based Medicine Working Group}}&lt;/ref&gt;. Фарқи тибби далелбунёд аз тибби суннатӣ дар истифодаи далелҳои боэътимоди илмӣ оид ба самаранокии доруҳо ва амалиётҳои тиббӣ мебошад&lt;ref name=&quot;Masic et al., 2008&quot;&gt;{{публикация|статья|язык=en|автор=Masic|автор имя=I.|автор2=Miokovic|автор2 имя=M.|автор3=Muhamedagic|автор3 имя=B.|заглавие=Evidence based medicine — new approaches and challenges|год=2008|издание=Acta informatica medica|volume=16|issue=4|pages=219–225|issn=0353-8109|doi=10.5455/aim.2008.16.219-225|pmid=24109156|pmc=3789163|ссылка=[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3789163/](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3789163/)|архив дата=2020-04-12|архив=[https://web.archive.org/web/20200412211250/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3789163](https://web.archive.org/web/20200412211250/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3789163)}}&lt;/ref&gt;.

Хусусияти асосии тибби далелбунёд — арзёбии интиқодии далелҳои мавҷуда аст. Абзори муҳими тибби далелбунёд — [[баррасиҳои мунтазам]] мебошанд, ки дар онҳо [[метаанализ]] метавонад истифода шавад&lt;ref name=&quot;Masic et al., 2008&quot; /&gt;.

Ҳангоми табобати ҳар як бемор тибби далелбунёд истифодаи бошуурона, дақиқ ва софдилонаи натиҷаҳои таҳқиқотро дар асоси беҳтарини онҳо дар назар дорад&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=[https://cyberleninka.ru/article/n/bazisnye-printsipy-i-metodologiya-dokazatelnoy-meditsiny/viewer](https://cyberleninka.ru/article/n/bazisnye-printsipy-i-metodologiya-dokazatelnoy-meditsiny/viewer)|автор=Петров Владимир Иванович|заглавие=Базисные принципы и методология доказательной медицины|год=2011|язык=ru|издание=Вестник Волгоградского государственного медицинского университета|том=38|выпуск=2|страницы=3—8|issn=1994-9480|archive-date=2022-05-29|archive-url=[https://web.archive.org/web/20220529222944/https://cyberleninka.ru/article/n/bazisnye-printsipy-i-metodologiya-dokazatelnoy-meditsiny/viewer](https://web.archive.org/web/20220529222944/https://cyberleninka.ru/article/n/bazisnye-printsipy-i-metodologiya-dokazatelnoy-meditsiny/viewer)}}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Тавсияҳои клиникӣ, ки дар асоси принсипҳои тибби далелбунёд таҳия шудаанд, бояд дараҷаи эътимоднокиро ба муқаррароти худ нишон диҳанд. Чунин дараҷаҳоро одатан сатҳи боэътимодии далелҳо ва сатҳи боварии тавсияҳо меноманд ва онҳоро бо рақамҳои румӣ ё ҳарфҳои лотинӣ ишора мекунанд&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=[https://cyberleninka.ru/article/n/sistemy-otsenki-dostovernosti-nauchnyh-dokazatelstv-i-ubeditelnosti-rekomendatsiy-sravnitelnaya-harakterстика-i-perspektivy/viewer](https://www.google.com/search?q=https://cyberleninka.ru/article/n/sistemy-otsenki-dostovernosti-nauchnyh-dokazatelstv-i-ubeditelnosti-rekomendatsiy-sravnitelnaya-harakter%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0-i-perspektivy/viewer)|автор=Андреева Наталья Сергеевна, Реброва Ольга Юрьевна, Зорин Никита Александрович, Авксентьева Мария Владимировна, Омельяновский Виталий Владимирович|заглавие=Системы оценки достоверности научных доказательств и убедительности рекомендаций: сравнительная характеристика и перспективы унификации|год=2012|язык=ru|издание=Медицинские технологии. Оценка и выбор|тип=|месяц=|число=|том=10|выпуск=4|номер=|страницы=|issn=2219-0678|archive-date=2022-05-29|archive-url=[https://web.archive.org/web/20220529222944/https://cyberleninka.ru/article/n/sistemy-otsenki-dostovernosti-nauchnyh-dokazatelstv-i-ubeditelnosti-rekomendatsiy-sravnitelnaya-harakteristika-i-perspektivy/viewer](https://web.archive.org/web/20220529222944/https://cyberleninka.ru/article/n/sistemy-otsenki-dostovernosti-nauchnyh-dokazatelstv-i-ubeditelnosti-rekomendatsiy-sravnitelnaya-harakteristika-i-perspektivy/viewer)}}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Тибби далелбунёд, ки рушди фаъоли худро дар солҳои 1990-ум оғоз кард, бо як қатор мушкилоте рӯ ба рӯ шуд, ки бар асари номуътамадии ғайриошкор дар нашрияҳо ба вуҷуд омадаанд. Таҳқиқоте, ки аз ҷониби корхонаҳои тиҷоратӣ маблағгузорӣ мешаванд, аксар вақт ба тарафи натиҷаҳои барои ширкатҳо мусоид моил мебошанд ва таҳқиқоте, ки натиҷаҳои барои сарпараст номатлубро нишон додаанд, метавонанд ноширу дастнорас барои табибон ва беморон боқӣ монанд. Дар вазъияте, ки аксарияти таҳқиқот аз ҷониби истеҳсолкунандагони доруворӣ ва маҳсулоти тиббӣ маблағгузорӣ мешаванд, таҳқиқоти нашршудаи мудохилаҳо метавонанд нопурра ва яктарафа бошанд. Дар натиҷа, ба беморон метавонанд доруҳои гаронтар, хатарноктар ва камсамар таъйин карда шаванд&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jep.12147](https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jep.12147)|автор=Susanna Every‐Palmer, Jeremy Howick|заглавие=How evidence‐based medicine is failing due to biased trials and selective publication|год=2014|язык=en|издание=Journal of Evaluation in Clinical Practice|месяц=12|том=20|выпуск=6|страницы=908–914|issn=1356-1294, 1365-2753|doi=10.1111/jep.12147|pmid=24819404|archive-date=2022-04-10|archive-url=[https://web.archive.org/web/20220410123735/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jep.12147](https://web.archive.org/web/20220410123735/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jep.12147)}}&lt;/ref&gt;.

== Таърих ==
Яке аз аввалин кӯшишҳои маълуми истифодаи [[Научный метод|методи илмӣ]] дар тиб — таҷрибаҳо оид ба ҷустуҷӯи сабаби [[Цинга|исқарбут]] ва воситаи зидди он мебошад, ки аз ҷониби [[Ҷеймс Линденберг|Ҷеймс Линд]] дар соли 1747 гузаронида шудааст. Аммо ба далели муқовимати мақомоти олирутба ва набудани системаи паҳнкунии донишҳои илмӣ, кашфиёти Линд барои бисёре аз ҳамкорони ӯ номаълум боқӣ монд{{sfn|Талантов|2019|с=71–75}}.

Бо вуҷуди ин, то ҳол бисёр мудохилаҳои тиббӣ, аз ҷумла мудохилаҳои «умумэътирофшуда», мавриди санҷиши қатъии илмӣ қарор нагирифтаанд.

Тадриҷан дар тиб ғояҳое ба вуҷуд омаданд, ки самаранокии онро баланд мебардоштанд. Имрӯз инҳо, масалан, «[[Стандарти тиллоии табобат]]» ва «[[Доруи интихобӣ]]» мебошанд.

Дар солҳои 1960-ум камбудиҳои равиши суннатӣ ба қабули қарорҳои тиббӣ аён шуданд, ки дар он табиб ё гурӯҳи коршиносон интихоб мекарданд, ки аз далелҳои мавҷуда кадоме барои баррасӣ пазируфта мешавад ва чӣ тавр ин далелҳоро онҳо бо эътиқод, авлавиятҳо ва дигар шароитҳои худ мутобиқ мекунанд{{sfn|Профилактик}}.

Дар соли 1967 {{нп4|Элван Фейнштейн|||Alvan Feinstein}} ({{lang-en2|Alvan Feinstein}}) дар китоби «Қазовати клиникӣ&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=[http://worldcat.org/oclc/18859390](http://worldcat.org/oclc/18859390)|автор=Feinstein, Alvan R., 1925-2001.|заглавие=Clinical judgment|год=1985|издательство=R.E. Krieger}}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;» механизми қабули қарорҳои тиббиро баррасӣ карда, ба нақши мулоҳизаҳои клиникӣ ва пешдовариҳои табиб таваҷҷуҳи асосӣ зоҳир намуд{{sfn|Профилактик}}.

Дар соли 1972 А. Кокрейн асари «Саманокӣ ва натиҷабахшӣ&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=[http://worldcat.org/oclc/54122723](http://worldcat.org/oclc/54122723)|автор=Cochrane, A. L.|заглавие=Effectiveness and efficiency|год=1972|издательство=Nuffield Provincial Hospitals Trust}}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;»-ро нашр кард, ки дар он набудани далелҳоро дар бисёр амалияҳои тиббӣ, ки қаблан самаранок ҳисобида мешуданд, тасвир намуд ва зарурати гузаронидани озмоишҳои назоратшавандаро нишон дод{{sfn|Профилактик}}.

Аз соли 1973 инҷониб {{нп4|Уэннберг, Джон|Ҷон Уэннберг|}} ({{lang-en2|John Wennberg}}) тавсифи тафовутҳо дар амалияи тиббии табибони гуногунро нашр мекард{{sfn|Профилактик}}.

Дар соли 1981 Генрик Вулф (Henrik Wulff) монографияеро нашр кард, ки дар он ғоя ва амалияи тибби далелбунёдро таҳти номи амалияи «оқилона» баён мекард.&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Wulff, H.R.|заглавие=Rational Diagnosis and Treatment: An Introduction to Clinical Decision-Making|год=1981|язык=en|место=Oxford|издательство=Blackwell}}&lt;/ref&gt;

Дар солҳои 1980-ум {{нп4|Эдди, Дэвид М.|Дэвид М. Эдди||David M. Eddy}}({{lang-en2|David M. Eddy}}) хатогиҳо дар мулоҳизаҳои клиникӣ ва холигоҳҳо дар далелҳои самаранокии амалияҳои тиббиро тасвир карда буд{{sfn|Профилактик}}.

Дар миёнаҳои солҳои 1980-ум А. Фейнштейн, {{iw|Сакетт, Дэвид Лоуренс|Дэвид Сакетт||}} ({{lang-en|David Lawrence Sackett}}) ва дигар муаллифон китобҳои дарсиро оид ба эпидемиологияи клиникӣ нашр карданд, ки дар онҳо методҳои эпидемиологияро барои қабули қарорҳои табибӣ мутобиқ намуданд{{sfn|Профилактик}}.

Истилоҳи «барпошуда бар далелҳо» ({{lang-en|evidence based}}) бори аввал аз ҷониби Д. М. Эдди дар асари худ, ки ба принсипҳои роҳнамои амалияи клиникӣ ва фарогирии суғуртавии табобат бахшида шуда буд, истифода шуд; ӯ онро нашр накард, вале дар семинарҳо ва лексияҳо аз соли 1987 инҷониб истифода мебурд (матни онро Коллеҷи тиббии Амрико дар охири солҳои 1980 нашр кард). Дар марти соли 1990 дар Журнали Ассотсиатсияи тиббии Амрико ({{lang-en2|JAMA}}) мақолаи ӯ нашр шуд&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=[http://jama.ama-assn.org/cgi/doi/10.1001/jama.263.3.441](http://jama.ama-assn.org/cgi/doi/10.1001/jama.263.3.441)|автор=D. M. Eddy|заглавие=Clinical decision making: from theory to practice. Anatomy of a decision|год=1990-01-19|издание=JAMA: The Journal of the American Medical Association|том=263|выпуск=3|страницы=441–443|doi=10.1001/jama.263.3.441}}&lt;/ref&gt;, ки дар он ӯ истилоҳи «барпошуда бар далелҳо»-ро истифода ва муайян кардааст{{sfn|Профилактик}}.

Истилоҳи ''«тибби далелбунёд»'' ({{lang-en|evidence-based medicine}}) бори аввал аз ҷониби {{нп4|Гайят, Гордон Генри|Гордон Гайят||Gordon Guyatt}} барои тавсифи консепсияе истифода шуд, ки дар асоси он ғояҳои устодаш {{нп|Саккет, Дэвид|Дэвид Сакетт||David Sackett}} оид ба истифодаи методи арзёбии интиқодӣ дар табобат меистоданд. Дар ибтидо Гордон Гайят истилоҳи «тибби илмӣ»-ро пешниҳод кард, вале вокуниши норизоии ҳамкоронаш (қарорҳои клиникӣ ҳанӯз ҳам комилан илмӣ набуданд) ӯро водор сохт, ки номи консепсияро тағйир диҳад&lt;ref&gt;{{Источник информации|Q40568647}}&lt;/ref&gt;. Аввалин нашрия бо истифода аз истилоҳи «тибби далелбунёд» дар соли 1991 пайдо шуд, ки дар он истилоҳ барои тавсифи равиши нав ба омӯзиши амалияи тиббӣ истифода шуда буд{{sfn|Профилактик}}. (''Guyatt G.H. Evidence-based medicine.'' ACP. J. Club. ''1991; 114 (2): A16.'')

Истилоҳи ''«тибби далелбунёд»'' аз ҷониби эпидемиологи канадӣ Д. Сакетт ва ҳаммуаллифон дар солҳои 1990-ум оммавӣ гардонида шуд, ки усулҳои амалии ҷустуҷӯ ва истифодаи далелҳоро ба манфиати бемор таҳия кардаанд{{sfn|Талантов|2019|с=374}}. ({{публикация|книга|автор=Sackett|автор имя=D. L.|автор2 имя=S. E.|автор2=Straus|автор3 имя=W. S.|автор3=Richardson|автор4 имя=W.|автор4=Rosenberg|автор5 имя=R. B.|автор5=Haynes|заглавие=Evidence-Based Medicine: How to Practice and Teach Ebm|год=2000|место=Edinburgh|издательство=Churchill Livingstone|страниц=261}})

Дар ҳоли ҳозир тибби далелбунёд шакли асосӣ ва табиии амалияи клиникӣ мебошад{{sfn|Ашихмин}}. Дар Русия тавсияҳои клиникии далелбунёд асоси расонидани кумаки тиббӣ мебошанд (моддаи 37 323ФЗ).

Дар солҳои 2010-ум истилоҳи «тибби далелбунёд» дар фазои расонаҳои оммавӣ беқадр шудан гирифт, он дар маъноҳои аз маънои аслӣ фарқкунанда, аз ҷумла барои мақсадҳои маркетингӣ истифода мешавад. Аммо дар байни табибон тадриҷан кӯшиши ба махраҷи умумӣ овардани тиб, озод кардани ташхисҳо ва методикаҳои клиникӣ аз вобастагӣ ба ақидаҳои афроди алоҳида, ҳатто бонуфуз, ба фоидаи меъёрҳои объективӣ афзоиш меёбад&lt;ref name=&quot;Бутрий, 2018&quot;&gt;{{публикация|книга|автор имя=С. А.|автор=Бутрий|заглавие=Здоровье ребенка|подзаголовок=Современный подход. Как научиться справляться с болезнями и собственной паникой|основной автор=Сергей Александрович Бутрий|издательство=Эксмо|год=2018|серия=Доктор Бутрий рядом|страниц=240|isbn=978-5-04-089933-3|ref=Бутрий}}&lt;/ref&gt;.

== Принсипҳои тибби исботшуда ==
Д. Сакетт тибби далелбунёдро ҳамчун истифодаи мунтазами беҳтарин далелҳои мавҷудаи самаранокӣ ҳангоми интихоби методи табобат муайян кардааст{{sfn|Талантов|2019|с=374}}.

Принсипи асосии тибби далелбунёд — шаффофият аст. Ҳар як қарори клиникӣ (интихоби варианти табобат аз алтернативаҳои имконпазир) бояд бо далелҳо асоснок карда шавад, ки метавонанд аз ҷониби одамони дигар санҷида шаванд.

Принсипи дуюм — баробарҳуқуқӣ мебошад. Нуфуз, мақом ва таҷрибаи шахсӣ набояд ба интихоби табобат таъсир расонанд, чунин интихоб бояд ба далелҳои баландсифати бартариҳои мудохилаи мушаххас асос ёбад.

=== Таҳқиқоти клиникӣ ===
Дар асоси тибби далелбунёд санҷиши самаранокӣ ва бехатарии методикаҳои ташхис, пешгирӣ ва табобат (аз ҷумла доруҳои истифодашаванда) дар [[таҳқиқоти клиникӣ]] меистад. Таҳти амалияи тибби далелбунёд ''истифодаи маълумоти аз таҳқиқоти клиникӣ бадастомадаро дар кори ҳамарӯзаи клиникии табиб'' мефаҳманд.

Ба даст овардани далелҳои самаранокӣ ё бесамарии ягон методи табобат ё таҳқиқоти ташхисӣ кори осон нест: ин раванди заҳматталаб ва гаронбаҳо мебошад&lt;ref name=&quot;Интервью с Ширинским&quot;&gt;{{публикация|1=статья|заглавие=Альтернативные методы лечения и доказательная медицина: кто кого?|ссылка=[http://www.nnews.ru/2003/6/5/health/980.php3](http://www.nnews.ru/2003/6/5/health/980.php3)|год=2003|автор=Кокоулин|ref=&quot;Интервью с В. С. Ширинским&quot;|автор имя=Дмитрий|архив дата=2003-07-04|архив=[https://web.archive.org/web/20030704080656/http://www.nnews.ru/2003/6/5/health/980.php3](https://web.archive.org/web/20030704080656/http://www.nnews.ru/2003/6/5/health/980.php3)|инфо=[Интервью с заведующим Лабораторией клинической иммунофармакологии Института клинической иммунологии СО РАМН д. м. н., проф. Валерием Степановичем Ширинским.]|издание=Новости в Новосибирске|тип=газ.|месяц=06|день=05}}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Таҳқиқоти клиникӣ дар тибби далелбунёд тибқи принсипҳои муайян сохта мешаванд. Яке аз лаҳзаҳои калидӣ методи «дутарафаи нобино»-и озмоиши клиникӣ (clinical trial) мебошад: ҳангоми гузаронидани озмоиш на табиб ва на худи бемор намедонанд, ки оё бемор дору (табобат) мегирад ё плацебо (тақлиди табобат). Бемор розигии худро барои гирифтани ҳам яке ва ҳам дигаре имзо мекунад. Тақсимот ба гурӯҳҳои доругиранда ва плацебогиранда ба таври тасодуфӣ гузаронида мешавад ([[рандомизированное контролируемое испытание]]). Дар нақши плацебо метавонад «доруи холӣ» (пустышка) баромад кунад, агар барои беморӣ ҳанӯз табобати стандартии самаранок мавҷуд набошад. Агар терапияи стандартӣ мавҷуд бошад, пас на «доруи холӣ», балки методи умумэътирофшудаи табобатро истифода мебаранд, вагарна ин аз нигоҳи ахлоқӣ нодуруст ва барои ҳаёт ва саломатии беморон хатарнок мебуд&lt;ref&gt;{{статья|заглавие=Эффект плацебо|оригинал=Placebo Effect|язык=en|ссылка=[https://www.cancer.org/treatment/treatments-and-side-effects/clinical-trials/placebo-effect.html](https://www.cancer.org/treatment/treatments-and-side-effects/clinical-trials/placebo-effect.html)|издание=American cancer society(Американское онкологическое общество)|место=Атланта, штат Джорджия, США|год=2015|месяц=4|число=10|archive-url=[https://web.archive.org/web/20190322161210/https://www.cancer.org/treatment/treatments-and-side-effects/clinical-trials/placebo-effect.html](https://web.archive.org/web/20190322161210/https://www.cancer.org/treatment/treatments-and-side-effects/clinical-trials/placebo-effect.html)|archive-date=2019-03-22}}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Пас аз анҷоми курси пурраи табобат таҳлили [[Омор|омории]] натиҷаҳо гузаронида мешавад. Назорати плацебо барои он лозим аст, ки исбот шудааст: ҳар гуна намуди мудохила, аз ҷумла плацебо, дар 70 %-и беморони дорои ихтилолоти функсионалӣ (сабук) ва дар 50 % бо ихтилолоти органикии (вазнин) ба таъсири муваққатии ғайримахсус оварда мерасонад — ба ибораи дигар, на камтар аз нисфи беморон аз плацебо беҳбудиро ҳис мекунанд. Барои он ки препарат таъсирбахш эътироф шавад, таъсири қабули он бояд аз плацебо баландтар бошад ва самаранок бошад, вақте ки натиҷа аз плацебо ба таври назаррас баландтар аст&lt;ref name=&quot;Интервью с Ширинским&quot; /&gt;.

Имрӯз «стандартҳои тиллоӣ» дар табобат ва ташхиси бемориҳои гуногун муайян карда шудаанд. Масалан, дар онкология «стандарти тиллоӣ»-и ташхис таҳқиқоти морфологӣ ҳисобида мешавад, ки ҳангоми он таркиби ҳуҷайравии бофтаи узви осебдида омӯхта мешавад. «Стандартҳои тиллоӣ»-и ташхиси бемориҳои меъда ва рӯдаи дувоздаҳангушта [[фиброгастроскопия]] ва ихтилолоти аввалияи функсияи камераҳои дил — [[муоинаи ултрасадоӣ]] мебошад. Ҳама методҳои дигари ташхиси ҳамин бемориҳо бо «стандартҳои тиллоӣ» дар мувофиқати маълум қарор доранд.

Барои мақсадҳои таҳқиқоти фармасевтӣ ва танзим қоидаҳои умумэътирофшудаи гузаронидани таҳқиқоти клиникӣ, аз ҷумла озмоишҳои клиникӣ, ки дар стандарти [[GCP (стандарт)|GCP]] (''good clinical practice'', «амалияи хуби клиникӣ») оварда шудаанд, инчунин қоидаҳои истеҳсоли доруворӣ (стандарти [[GMP (стандарт)|GMP]]) ва иҷрои таҳқиқоти лабораторӣ (стандарти [[GLP (стандарт)|GLP]]) мавҷуданд.

Методологияи тибби далелбунёд аз мавқеъҳои мухталиф мавриди интиқод қарор мегирад, аммо мо абзори дигаре барои таъмини самаранокӣ ва бехатарии табобат надорем{{sfn|Ашихмин}}.

Сифати таҳқиқоти клиникӣ дар ҳудудҳои мухталиф хеле фарқ мекунад. Дар бисёр кишварҳо назорати зарурӣ бар сифати таҳқиқоти клиникӣ мавҷуд нест ё анъанаи гузаронидани таҳқиқоти босифат вуҷуд надорад. Масалан, таҳлили маълумоти таҳқиқоти бузурги TOPCAT нишон дод, ки дар минтақаҳои мушаххаси ҷуғрофӣ вайронкуниҳои ҷиддии методикаи таҳқиқот (аз ҷумла дар қаламрави Иттиҳоди Шӯравии собиқ) роҳ дода шудаанд. Аз ҷумла, бисёр озмоишшавандагон дар марказҳои таҳқиқотии қаламрави Иттиҳоди Шӯравии собиқ бар хилофи сабтҳо дар протоколҳо доруро қабул накардаанд. Баъзе коршиносон гумон карданд, ки касе аз кормандон препаратро ба дигарон фурӯхтааст. Дар муқоиса бо таҳқиқот дар Амрикои Шимолӣ ва Ҷанубӣ, сифати таҳқиқот дар Русия ва Гурҷистон паст аст. Тамоюле ошкор шудааст, ки дар кишварҳои рӯ ба тараққӣ сифати таҳқиқот нисбат ба кишварҳои пешрафта пасттар аст&lt;ref name=&quot;medspecial-29427&quot;&gt;{{публикация|статья|заглавие=Проблемы объективности международных исследований|издание=Доказательная медицина для всех|год=2017|месяц=05|день=04|ссылка=[https://medspecial.ru/for_doctors/12/29427/](https://medspecial.ru/for_doctors/12/29427/)|оригинал=''Husten L.'' Serious Questions Raised About Integrity Of International Trials // CardioBrief, 2017.|оригинал ссылка=[http://www.cardiobrief.org/2017/04/26/serious-questions-raised-about-integrity-of-international-trials/](http://www.cardiobrief.org/2017/04/26/serious-questions-raised-about-integrity-of-international-trials/)|архив дата=2020-02-20|архив=[https://web.archive.org/web/20200220173504/https://medspecial.ru/for_doctors/12/29427/](https://web.archive.org/web/20200220173504/https://medspecial.ru/for_doctors/12/29427/)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Husten,2017&quot;&gt;{{публикация|статья|язык=en|автор=Husten L.|соавторы=Larry Husten|заглавие=Serious Questions Raised About Integrity Of International Trials|издание=CardioBrief|год=2017|месяц=04|день=26|ссылка=[http://www.cardiobrief.org/2017/04/26/serious-questions-raised-about-integrity-of-international-trials/](http://www.cardiobrief.org/2017/04/26/serious-questions-raised-about-integrity-of-international-trials/)|архив дата=2019-11-09|архив=[https://web.archive.org/web/20191109032929/http://www.cardiobrief.org/2017/04/26/serious-questions-raised-about-integrity-of-international-trials/](https://web.archive.org/web/20191109032929/http://www.cardiobrief.org/2017/04/26/serious-questions-raised-about-integrity-of-international-trials/)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Denus et al.&quot;&gt;{{публикация|статья|язык=en|автор=de Denus|автор имя=S.|автор2=O'Meara|автор2 имя=E.|автор3=Desai|автор3 имя=A. S.|автор4=Claggett|автор4 имя=B.|автор5=E. F. Lewis, G. Leclair, M. Jutras, J. Lavoie, S. D. Solomon, B. Pitt, M. A. Pfeffer, J. L. Rouleau|заглавие=Spironolactone Metabolites in TOPCAT — New Insights into Regional Variation|издание=New England Journal of Medicine|год=2017|volume=376|pages=1690−1692|doi=10.1056/NEJMc1612601|pmid=28445660|pmc=5590224}}&lt;/ref&gt;.

== Сатҳҳои далелнокӣ ==
Оғоз дар Канада дар соли 1979 гузошта шуда буд, вақте ки самаранокии мудохиларо мувофиқи сифати далелҳои бадастомада арзёбӣ мекарданд&lt;ref&gt;The periodic health examination. Canadian Task Force on the Periodic Health Examination // Can. Med. Assoc. J. 1979. V. 121. № 9. P. 1193—1254.&lt;/ref&gt;:

I. Далелҳое, ки ҳадди ақал аз як таҳқиқоти дуруст рандомизатсияшудаи назоратшаванда ба даст омадаанд.

I-1. Далелҳое, ки аз таҳқиқоти хуб тарҳрезишудаи когортӣ ё таҳлилии «маврид—назорат», беҳтараш аз зиёда аз як марказ ё зиёда аз як гурӯҳи таҳқиқотӣ ба даст омадаанд.

II-2. Далелҳое, ки аз муқоисаи вақтҳо ва маконҳо бо мудохила ё бидуни он ба даст омадаанд. Натиҷаҳои драмавӣ дар озмоишҳои назоратнашаванда (ба монанди натиҷаҳои ҷорӣ намудани пенициллин дар солҳои 1940-ум) низ метавонанд ҳамчун далелҳои ин намуд баррасӣ шаванд.

III. Андешаҳои мақомоти мӯътабар, ки дар асоси таҷрибаи клиникӣ, таҳқиқоти тавсифӣ ё гузоришҳои кумитаҳои коршиносон асос ёфтаанд.

Баъдтар ин системаи рейтингӣ рушд ёфт ва мураккабтар шуд.

== Рушди ғояҳои тибби исботшуда ==
Системаи байналмилалии тибби далелбунёд босуръат рушд мекунад: аз замони ташаккули он дар ибтидои солҳои 90-ум ва то имрӯз шумораи марказҳо, монографияҳо ва форумҳо оид ба ин масъала ба даҳҳо ва миқдори нашрияҳо ба ҳазорҳо мерасад. Агентии сиёсати тандурустӣ ва илми ИМА дар соли 1997 ба муҳлати 5 сол 12 чунин марказро, ки дар назди донишгоҳҳои пешрафта ва ташкилотҳои илмии иёлатҳои мухталиф таъсис ёфтаанд, субсидия дод; шумораи марказҳо оид ба масъалаҳои алоҳида (саломатии кӯдакон, кумаки аввалия, амалияи умумӣ, саломатии рӯҳӣ ва ғайра) меафзояд.

Барои тамоми ин самт истифодаи принсипи далелнокӣ дар ҳар сатҳи қабули қарорҳо — аз барномаи давлатӣ то таъйини терапияи фардӣ — умумӣ мебошад.

Ташкилотҳои калонтарини ҷаҳонӣ — [[Ҳамкории Кокрейн]] ва [[EBMG]] мебошанд&lt;ref&gt;{{cite web|url=[https://sechenov.university/pressroom/news/v-rossii-vнедрят-mezhdunarodnuyu-sistemu-podderzhki-vrachebnykh-resheniy/](https://www.google.com/search?q=https://sechenov.university/pressroom/news/v-rossii-v%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D1%80%D1%8F%D1%82-mezhdunarodnuyu-sistemu-podderzhki-vrachebnykh-resheniy/)|title=В России внедрят международную систему поддержки врачебных решений|author=|website=[[Первый Московский государственный медицинский университет имени И. М. Сеченова|Сеченовский университет]]|date=2017-10-25|lang=ru|access-date=2018-07-07|archive-url=[https://web.archive.org/web/20180709220441/https://sechenov.university/pressroom/news/v-rossii-vнедрят-mezhdunarodnuyu-sistemu-podderzhki-vrachebnykh-resheniy/](https://www.google.com/search?q=https://web.archive.org/web/20180709220441/https://sechenov.university/pressroom/news/v-rossii-v%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D1%80%D1%8F%D1%82-mezhdunarodnuyu-sistemu-podderzhki-vrachebnykh-resheniy/)|archive-date=2018-07-09|url-status=dead}}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Маҳдудиятҳои тибби исботшуда == 
Гарчанде ки ҳадафи тибби далелбунёд мусоидат ба қабули қарорҳои клиникӣ дар асоси далелҳои илмии мавҷуда мебошад, аммо дар маълумоти илмии мавҷуда, дар дастрасии оммавии онҳо ва дар татбиқи онҳо ба вазъияти марбут ба бемори мушаххас камбудиҳои зиёде мавҷуданд&lt;ref name=&quot;Совместный проект&quot;/&gt;{{rp|161}}.

Тибби далелбунёд танҳо то вақте арзиш дорад, ки пойгоҳи далелҳои ин ё он мудохилаи табобатӣ пурра ва муассир бошад. Нашри интихобии натиҷаҳои озмоишҳои клиникӣ метавонад ба арзёбии ғайривоқеии самаранокии воситаи доруворӣ оварда расонад ва таносуби хавф/манфиатро тағйир диҳад&lt;ref name=&quot;Совместный проект&quot;/&gt;{{rp|159}}.

Ҳамин тариқ, дар нашрияи [[Всемирная организация здравоохранения|ТУТ]] қайд карда мешавад, ки далелҳои мавҷудаи самаранокии воситаҳои доруворӣ метавонанд бо сабаби тарҳи (дизайн) бади таҳқиқот, нашри нопурраи натиҷаҳои он, манбаи маблағгузории таҳқиқот ва субъективияти нашр нуқсондор бошанд&lt;ref name=&quot;Совместный проект&quot;&gt;{{Книга |автор=Совместный проект Всемирной организации здравоохранения и Международной программы действий для здравоохранения |заглавие=Как распознавать продвижение лекарств и как к нему относиться: практическое руководство |ответственный=Ziganshina L., Lexchin J |ссылка=http://haiweb.org/wp-content/uploads/2015/05/Pharma-Promo-Guide-Russian.pdf |страниц=189 |isbn= |isbn2= |archive-date=2019-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101045025/http://haiweb.org/wp-content/uploads/2015/05/Pharma-Promo-Guide-Russian.pdf }}&lt;/ref&gt;{{rp|32}}. Вақте ки таҳқиқоти воситаҳои доруворӣ аз ҷониби ширкатҳои фармасевтӣ сарпарастӣ карда мешаванд, эҳтимолияти натиҷаҳои мусоид нисбат ба ҳолатҳое, ки маблағгузорӣ аз манбаъҳои дигар сурат мегирад, 4—5 маротиба зиёдтар аст&lt;ref name=&quot;Совместный проект&quot;/&gt;{{rp|55}}.

Масалан, дар [[Психиатрия|психиатрия]] ҳолатҳои зерин ҷой доранд:

таъсири ошкор ва ниҳонии манфиатҳои қонунии [[спонсор|сарпарастон]]-и таҳқиқот ба натиҷаҳои он, ки боиси шубҳанок шудани натиҷаҳои [[Клинические исследования|таҳқиқоти марҳалаи III]] мегардад&lt;ref name=&quot;CINP&quot;&gt;{{книга|заглавие=Терапия антидепрессантами и другие методы лечения депрессивных расстройств: Доклад Рабочей группы CINP на основе обзора доказательных данных|ответственный=Редакторы Т. Багай, Х. Грунце, Н. Сарториус. Перевод на русский язык подготовлен в Московском НИИ психиатрии Росздрава под редакцией В.Н. Краснова|ссылка=http://rop.mniip.org/lib/cinp-2008.pdf|место=М.|год=2008|страницы=|страниц=216|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304223302/http://rop.mniip.org/lib/cinp-2008.pdf}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160304223302/http://rop.mniip.org/lib/cinp-2008.pdf |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;{{rp|14}};

тамоюли доимии танҳо ба нашри натиҷаҳои мусбати таҳқиқот ва пинҳон кардан ё хомӯш мондан дар мавриди натиҷаҳои манфӣ&lt;ref name=&quot;CINP&quot;/&gt;{{rp|14,182}}&lt;ref name=&quot;JANICAK&quot;&gt;{{книга |автор=Яничак Ф. Дж., Дэвис Дж. М., Прескорн Ш. Х., Айд Ф. Дж. мл. |заглавие=Принципы и практика психофармакотерапии |издание=3-е |место=М. |год=1999 |страниц=728|isbn=966-521-031-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Костюченко-1&quot;&gt;{{статья|заглавие=Лечение депрессии у взрослых: Обзор дополнений к практическому руководству по лечению депрессии у взрослых («Depression: the treatment and management of depression in adults»). Часть 1|ссылка=https://neuronews.com.ua/ru/archive/2010/2%2821%29/article-280/lechenie-depressii-u-vzroslyh#gsc.tab=0|автор издания=Подготовил С. Костюченко.|издание=Нейро News: психоневрология и нейропсихиатрия|год=2010|номер=2 (21)|archive-date=2022-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220731134721/https://neuronews.com.ua/ru/archive/2010/2%2821%29/article-280/lechenie-depressii-u-vzroslyh#gsc.tab=0}}&lt;/ref&gt; — корҳо бо натиҷаҳои мусбат ду маротиба бештар имкони нашр шудан доранд (чун қоида, дар нашрияҳои бонуфуз ва мутаносибан бештар иқтибосшаванда); тамоюли чанд маротиба нашр кардани ҳамон як натиҷа бо шаклҳои гуногун мавҷуд аст&lt;ref name=&quot;JANICAK&quot;/&gt;;

истифодаи танҳо мусоидтарин натиҷаҳои таҳқиқот дар [[метаанализ]]ҳо&lt;ref name=&quot;JANICAK&quot;/&gt;.

Тибқи иддаои [[Петер Гётше]], бисёр баррасиҳои мунтазами озмоишҳои клиникӣ дорои хатогиҳо мебошанд, ки ба гирифтани маълумоти аввалия марбутанд&lt;ref&gt;{{статья |заглавие=Data Extraction Errors in Meta-analyses That Use Standardized Mean Differences |издание=[[Journal of the American Medical Association|JAMA]] |том=298 |номер=4 |страницы=430–437 |ссылка=http://jama.ama-assn.org/cgi/content/abstract/298/4/430 |doi=10.1001/jama.298.4.430 |pmid=17652297 |язык=en |тип=journal |автор=Peter C. Gøtzsche; Asbjørn Hróbjartsson; Katja Maric; Britta Tendal |месяц=7 |год=2007 |archive-date=2010-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202035655/http://jama.ama-assn.org/cgi/content/abstract/298/4/430 }} There is an error in the article. Comments:

{{статья |заглавие=Data Discrepancies in Meta-analyses That Use Standardized Mean Differences |издание=[[Journal of the American Medical Association|JAMA]] |ссылка=http://jama.ama-assn.org/cgi/content/extract/298/19/2261-a |pmid=18029827 |doi=10.1001/jama.298.19.2261-b |том=298 |номер=19 |страницы=2261—2262 |язык=en |тип=journal |автор=Hugh McGuire; Melissa Edmonds; Jonathan Price |год=2007 |archive-date=2010-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100608233100/http://jama.ama-assn.org/cgi/content/extract/298/19/2261-a }}

{{статья |заглавие=Data Discrepancies in Meta-analyses That Use Standardized Mean Differences—Reply |издание=[[Journal of the American Medical Association|JAMA]] |том=298 |номер=19 |ссылка=http://jama.ama-assn.org/cgi/content/extract/298/19/2262 |doi=10.1001/jama.298.19.2262 |страницы=2262 |язык=en |тип=journal |автор=Peter C. Gøtzsche, Britta Tendal |месяц=11 |год=2007 |archive-date=2010-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100608214016/http://jama.ama-assn.org/cgi/content/extract/298/19/2262 }}&lt;/ref&gt;. Гётше баррасиҳои мунтазами заифи озмоишҳои клиникӣ&lt;ref&gt;{{статья |заглавие=Why we need a broad perspective on meta-analysis |издание=[[BMJ]] |том=321 |номер=7261 |страницы=585–586 |doi=10.1136/bmj.321.7261.585 |ссылка=http://www.bmj.com/cgi/content/full/321/7261/585 |pmc=1118486 |язык=en |автор=Peter C. Gøtzsche |месяц=9 |год=2000 |тип=journal |archive-date=2009-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090911082613/http://www.bmj.com/cgi/content/full/321/7261/585 }}&lt;/ref&gt; ва сиёсати таҳририяи маҷаллаҳои пешрафтаи тиббии [[Рецензируемые научные журналы|тақризшавандаро]] мавриди интиқод қарор додааст&lt;ref&gt;{{статья |заглавие=Ytringsfrihed og redaktionel uafhængighed: Fire fyringer og en kafkask proces |издание={{Нп3|Ugeskrift for Læger}} |том=170 |номер=18 |страницы=1537 |ссылка=http://www.ugeskriftet.dk/LF/UFL/2008/18/pdf/VP03080143.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807220831/http://www.ugeskriftet.dk/LF/UFL/2008/18/pdf/VP03080143.pdf |archive-date=2011-08-07 |язык=da |автор=Peter C. Gøtzsche |год=2008 |archivedate=2011-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807220831/http://www.ugeskriftet.dk/LF/UFL/2008/18/pdf/VP03080143.pdf }}&lt;/ref&gt;. Ҳамроҳ бо ҳаммуаллифон, Гётше методҳои таҳқиқот ва тафсири натиҷаҳоро, ки аз ҷониби дигар олимон ҳангоми гузаронидани баррасиҳои мунтазам бо истифода аз плацебо истифода мешуданд, танқид кард&lt;ref&gt;{{статья |заглавие=Unsubstantiated claims of large effects of placebo on pain: serious errors in meta-analysis of placebo analgesia mechanism studies |издание={{Нп3|Journal of Clinical Epidemiology}} |том=59 |номер=4 |doi=10.1016/j.jclinepi.2005.05.011 |страницы=336—338 |pmid=16549252 |язык=en |тип=journal |автор=Asbjørn Hróbjartssona &amp; Peter C. Gøtzsche |месяц=4 |год=2006 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья |заглавие=Powerful spin in the conclusion of wampold et al.'s re-analysis of placebo versus no-treatment trials despite similar results as in original review |издание={{Нп3|Journal of Clinical Psychology}} |том=63 |номер=4 |страницы=373–377 |doi=10.1002/jclp.20357 |pmid=17279532 |язык=en |тип=journal |автор=Asbjørn Hróbjartsson, Peter C. Gøtzsche |год=2007 }}&lt;/ref&gt;.

Тавре ки [[Голдакр, Бен|Бен Голдакр]] қайд мекунад, саноат қисми зиёди таҳқиқоти клиникии доруҳоро маблағгузорӣ мекунад ва пинҳон доштани натиҷаҳои манфии таҳқиқот аз ҷониби ширкатҳои истеҳсолкунандаи доруворӣ як амри маъмулист. Баъзан таҳқиқоте, ки аз ҷониби саноат сарпарастӣ мешаванд, тарҳи бад доранд (масалан, муқоисаи доруи нав бо доруи мавҷуда дар миқдори бесамар). Баъзан беморон ба таҳқиқот тавре интихоб карда мешаванд, ки натиҷаи мусбатро эҳтимолӣтар гардонанд. Илова бар ин, ҳолатҳое мешаванд, ки маълумот дар рафти таҳқиқот таҳлил карда мешавад ва агар таҳқиқот эҳтимолан ба маълумоти манфӣ дар бораи дору оварда расонад, онро бармаҳал қатъ мекунанд ва натиҷаҳо нашр намешаванд. Агар таҳқиқот ба маълумоти мусбат оварда расонад, он низ метавонад пеш аз муҳлат қатъ карда шавад, то таъсироти ҷонибии дарозмуддат пай бурда нашаванд. Голдакр нишон медиҳад, ки ин хатои системавии тамоми таҳқиқоти муосир аст: натиҷаҳои манфӣ ношир мемонанд, ки ин «беморӣ»-и тамоми тиб ва доираҳои илмӣ мебошад&lt;ref&gt;Goldacre B. ''Bad Pharma: How drug companies mislead doctors and harm patients'', Fourth Estate, 2012 (UK). {{ISBN|978-0-00-735074-2}}&lt;/ref&gt;.

=== Мисолҳо === 
Яке аз мисолҳои мухолифати пойгоҳи далелҳои баъзе доруҳои васеъ истифодашаванда вазъият бо [[Статины|статинҳо]] — доруҳое мебошад, ки сатҳи [[холестерин]]-и [[Липопротеины низкой плотности|липопротеинҳои зичии паст]]-ро коҳиш дода, барои табобати [[атеросклероз]] ва пешгирии рушди [[Сердечно-сосудистые заболевания|бемориҳои дилу раг]] истифода мешаванд — борҳо мавриди шубҳа қарор гирифтааст. Статинҳо тибқи тавсияҳои тамоми ассотсиатсияҳои пешрафтаи [[Кардиология|кардиологӣ]] доруҳои «хатти аввал» барои табобати ихтилоли мубодилаи холестерин мебошанд, ки дар натиҷа дар соли 2019 [[аторвастатин]] сертаъйинтарин дору дар ИМА гардид&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|title=The Top 300 of 2019|website=clincalc.com|access-date=2022-07-27|archive-date=2017-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170316102646/https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Аммо метаанализи соли 2013 гузаронидашуда нишон дод, ки таъсири статинҳо ба давомнокии умр дар одамони дорои хатари пасти бемориҳои дилу раг ночиз аст ва тахмин зад, ки фоидаи онҳо аз хатари таъсироти ҷонибии вазнин — [[Бемории қанд|диабет]] ва [[Миопатия|миопатия]] камтар аст&lt;ref name=&quot;Талантов&quot;&gt;{{публикация|книга |автор=[[Талантов, Пётр Валентинович]] |заглавие=0,05 |подзаголовок=Доказательная медицина от магии до поисков бессмертия |место=М. |издательство=АСТ |издательство2=CORPUS |год=2019 |страниц=560 |серия=Библиотека фонда «Эволюция» |удк=616 |ббк=54.1 |isbn=978-5-17-114111-0}}&lt;/ref&gt;. Дар соли 2013 Петер Гётше ҳангоми таҳлили маълумоти баррасии [[Кокран (организация)|кокрейновӣ]]-и соли 2011 қайд кард, ки коҳиши фавти умумӣ ба андозаи 16 % аввалан он қадар ҷиддӣ нест, ки ба назар мерасад (дар озмоишҳои клиникӣ, ки маълумоти онҳо дар ин баррасӣ ҷамъоварӣ шудаанд, 2,35 % иштирокчиёне, ки статинҳо мегирифтанд ва 2,8 % иштирокчиёне, ки онҳоро намегирифтанд, вафот карданд: коҳиш ба андозаи 16 % аз басомади 2,8 % басомади 2,35 % медиҳад ва [[Число больных, которых необходимо лечить|ШБТ]] барои пешгирии як натиҷаи номатлуб 222-ро ташкил медиҳад — нишондиҳандаи хеле хоксорона), ва сониян метавонад муболиғаомез бошад: масалан, ба баррасии кокрейновии зикршуда таҳқиқоти ALLHAT-LLT, ки 2867 беморро дар бар мегирифт ва ҳеҷ гуна коҳиши фавтро ҳангоми қабули правастатин ошкор накарда буд, дохил нашудааст. Инчунин саволҳо ба миён омаданд, ки бисёр озмоишҳо дар бораи ягон таъсири ҷонибии статинҳо хабар надодаанд, ҳарчанд дар бораи сустӣ ва хастагӣ ҳангоми бори ҷисмонӣ дар заминаи қабули онҳо бисёр таҳқиқоти мушоҳидавӣ (обсервасионӣ) зикр мекунанд; илова бар ин, набудани ҳодисаҳои номатлуб дар заминаи қабули дору умуман ғайриэҳтимол ба назар мерасад&lt;ref name=&quot;Гётше&quot;&gt;{{публикация|книга|автор=[[Гётше, Петер|Гётше П.]]|заглавие=Смертельно опасные лекарства и организованная преступность: Как большая фарма коррумпировала здравоохранение|ответственный=Питер Гётше; [пер. с англ. Л. Е. Зиганшиной]|место=Москва|издательство=Издательство «Э»|год=2016|isbn=978-5-699-83580-5|серия=Доказательная медицина|страниц=464}}&lt;/ref&gt;{{rp|80—82}}. Таҳқиқоти баъдтар гузаронидашуда самаранокии статинҳоро барои пешгирии бемориҳои дилу раг&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30716508/|автор=Henock G. Yebyo, Hélène E. Aschmann, Marco Kaufmann, Milo A. Puhan|заглавие=Comparative effectiveness and safety of statins as a class and of specific statins for primary prevention of cardiovascular disease: A systematic review, meta-analysis, and network meta-analysis of randomized trials with 94,283 participants|год=2019-04|издание=[[American Heart Journal]]|том=210|страницы=18–28|issn=1097-6744|doi=10.1016/j.ahj.2018.12.007|archive-date=2022-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220712201458/https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30716508/}}&lt;/ref&gt; ва хатарҳои нисбатан пасти рушди ҳодисаҳои номатлубро тасдиқ карданд&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://www.bmj.com/content/374/bmj.n1537|автор=Ting Cai, Lucy Abel, Oliver Langford, Genevieve Monaghan, Jeffrey K. Aronson|заглавие=Associations between statins and adverse events in primary prevention of cardiovascular disease: systematic review with pairwise, network, and dose-response meta-analyses|год=2021-07-15|язык=en|издание=BMJ|том=374|страницы=n1537|issn=1756-1833|doi=10.1136/bmj.n1537|archive-date=2022-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220727175333/https://www.bmj.com/content/374/bmj.n1537}}&lt;/ref&gt;, аммо раванди мушаххас кардани нишондодҳо барои қабули онҳо идома дорад: масалан, тавсияҳои Ҷомеаи кардиологҳои Аврупо аз соли 2021 нишондодҳоро барои таъйини статинҳо ба беморон аз кишварҳои дорои хатари пасти рушди БДР ба таври назаррас маҳдуд карданд&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://doi.org/10.1001/jamacardio.2022.1876|автор=Martin Bødtker Mortensen, Anne Tybjærg-Hansen, Børge G. Nordestgaard|заглавие=Statin Eligibility for Primary Prevention of Cardiovascular Disease According to 2021 European Prevention Guidelines Compared With Other International Guidelines|год=2022-07-06|издание=JAMA Cardiology|issn=2380-6583|doi=10.1001/jamacardio.2022.1876}}&lt;/ref&gt;.

Мисоли дигар [[эзетимиб]] мебошад — доруе, ки ба статинҳо мансуб нест, вале он ҳам сатҳи холестерини липопротеинҳои зичии пастро коҳиш медиҳад. Таҳқиқоти бақайдгирӣ нишон доданд, ки қабули дору сатҳи холестеринро коҳиш медиҳад, аммо тибқи маълумоти таҳқиқоти баъдӣ, дору хатари рушди атеросклерозро кам намекунад ва басомади сактаи дил ё фавтро аз бемориҳои дил ва рагҳо коҳиш намедиҳад&lt;ref name=&quot;Талантов&quot; /&gt;. Петер Гётше қайд карда буд, ки эзетимиб аз ҷониби [[Food and Drug Administration|FDA]] дар соли 2002 танҳо ба ҳамин хотир тасдиқ шудааст, ки дар озмоишҳои клиникӣ сатҳи холестерини зичии пастро ба андозаи 15 % коҳиш медод ва фурӯши дору баланд аст, гарчанде ки ба ҳеҷ кас маълум нест, ки он фоидаовар аст ё зараровар&lt;ref name=&quot;Гётше&quot;/&gt;.

Маълумот дар бораи самаранокии доруҳое, ки барои пешгирӣ ва табобати [[грипп]] васеъ истифода мешаванд — [[Осельтамивир|тамифлю (осельтамивир)]] ва [[Реленза|реленза (занамивир)]] — мухолифат доранд. Масалан, тибқи маълумоти метаанализи соли 2014, осельтамивир барои пешгирии грипп дар сатҳи фардӣ ва хонаводагӣ муассир аст&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Okoli GN, Otete HE, Beck CR, Nguyen-Van-Tam JS|title=Use of neuraminidase inhibitors for rapid containment of influenza: a systematic review and meta-analysis of individual and household transmission studies|journal=PLOS ONE|volume=9|issue=12|pages=e113633|date=2014-12-09|pmid=25490762|pmc=4260958|doi=10.1371/journal.pone.0113633|bibcode=2014PLoSO...9k3633O}}&lt;/ref&gt;. Аммо баррасии кокрейновии соли 2014 самаранокии пасти осельтамивир ва занамивирро ҳангоми грипп нишон дод: истифодаи ин доруҳо танҳо ба бартариҳои ночиз дар сабук кардани симптомҳои грипп, аз ҷумла кӯтоҳ кардани давомнокии симптомҳо ба ҳисоби миёна ба нимпайкара (ним рӯз) оварда мерасонд; дар баррасӣ инчунин таъкид шуда буд, ки ҳеҷ далеле барои коҳиши назарраси шумораи бистарӣ шудан ва мушкилоти ҷиддии грипп ҳангоми қабули ин доруҳо мавҷуд нест&lt;ref&gt;{{публикация|1=статья|заглавие=Tamiflu and Relenza: getting the full evidence picture|издание=Cochrane|год=May 9, 2014|ссылка=https://www.cochrane.org/news/tamiflu-and-relenza-getting-full-evidence-picture|архив дата=2020-02-28|архив=https://web.archive.org/web/20200228200319/https://www.cochrane.org/news/tamiflu-and-relenza-getting-full-evidence-picture}}&lt;/ref&gt;. Ҳанӯз дар соли 2009 баррасии мунтазам ва метаанализи дар ''[[The Lancet Infectious Diseases]]'' нашршуда, самаранокии пасти осельтамивирро ҳангоми табобати гриппи мавсимӣ ошкор карда буд: маълум шуд, ки препарат давомнокии симптомҳоро дар беморони солим (яъне дар беморони бидуни бемориҳои дигар) ба ҳисоби миёна 0,5 рӯз ва 0,74 рӯз дар беморони гурӯҳи хатар коҳиш медиҳад, агар табобат дар соатҳои аввал пас аз тамос бо бемор оғоз шуда бошад&lt;ref name=&quot;pmid19665930&quot;&gt;{{cite pmid|19665930}}&lt;/ref&gt;. Муаллифони метаанализи соли 2013 ба хулосае омаданд, ки фоидаи осельтамивир ва занамивир барои одамони солим аз хатарҳо бештар нест ва инчунин ин доруҳо хатари мушкилотро дар беморони дорои омилҳои хатари рушди мушкилоти грипп коҳиш намедиҳанд&lt;ref name=&quot;Mich2013&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Michiels B, Van Puyenbroeck K, Verhoeven V, Vermeire E, Coenen S|title=The value of neuraminidase inhibitors for the prevention and treatment of seasonal influenza: a systematic review of systematic reviews|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=4|pages=e60348|year=2013|pmid=23565231|pmc=3614893|doi=10.1371/journal.pone.0060348|bibcode=2013PLoSO...860348M|editor1-last=Jefferson|editor1-first=Tom}}&lt;/ref&gt;. Метаанализи дигари ҳамон сол ошкор кард, ки осельтамивир хатари бистарӣ шудан ва ин ё он мушкилотро коҳиш намедиҳад&lt;ref name=&quot;Ebe2013&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Ebell MH, Call M, Shinholser J|title=Effectiveness of oseltamivir in adults: a meta-analysis of published and unpublished clinical trials|journal=Family Practice|volume=30|issue=2|pages=125–33|date=2013-04|pmid=22997224|doi=10.1093/fampra/cms059|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. Петер Гётше ширкати [[Roche Holding|Roche]]-ро, ки осельтамивир истеҳсол мекунад, ба пинҳон кардани қисми зиёди маълумоти озмоишҳои клиникии таъсири дору муттаҳам кард. Гётше нишон медиҳад, ки осельтамивир давомнокии гриппро камтар аз як шабонарӯз коҳиш медиҳад, ки инро метавон бо ёрии доруҳои хеле арзонтар, ба монанди [[аспирин]] ва [[парацетамол]] низ ба даст овард ва ширкат маълумотро дар бораи таъсироти ҷонибии вазнини дору «чунон амиқ пинҳон карда буд, ки таҳқиқотчиён аз Ҳамкории Кокрейновӣ имкон надоштанд дар бораи онҳо дар баррасии кокрейновии худ хабар диҳанд»&lt;ref name=&quot;Гётше&quot;/&gt;{{rp|53—54}}.

== Инчунин нигаред == 
{{навигация}}

[[Теоретическая хирургия|Ҷарроҳии назариявӣ]]

[[Хирургия ускоренной реабилитации|Ҷарроҳии тавонбахшии суръатбахш]]

[[Научно-обоснованные исследования|Таҳқиқоти илман асоснок]]

[[Доказательное образование|Маорифи далелбунёд]]

== Эзоҳ ==


== Адабиёт ==

=== Ба забони русӣ === 
{{refbegin|2}}
{{публикация |1=книга |автор линк=Власов, Василий Викторович |автор=Власов |автор имя=В. В. |заглавие=Введение в доказательную медицину или Как использовать биомедицинскую литературу для усовершенствования своей практики и исследований |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01000740296 |место=М. |издательство=Медиа Сфера |год=2001 |страниц=392 |isbn=5-89084-012-6 |тираж=3000 |ref=Власов }} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20251111024831/https://search.rsl.ru/ru/record/01000740296 |date=2025-11-11 }}

{{публикация|книга |автор линк=Талантов, Пётр Валентинович |автор=Талантов |автор имя=П. В. |заглавие=[[0,05. Доказательная медицина от магии до поисков бессмертия]] |место=М. |издательство=АСТ |издательство2=CORPUS |год=2019 |страниц=560 |серия=Библиотека фонда «Эволюция» |удк=616 |ббк=54.1 |isbn=978-5-17-114111-0 |ref=Талантов}}

{{публикация|книга |заглавие=Доказательная медицина |подзаголовок=Применение статистических методов |автор=Клюшин |автор имя=Д. А. |соавторы=Дмитрий Анатольевич Клюшин, Юрий Иванович Петунин |isbn=978-5-8459-1321-0 |страницы=320 |год=2007 |место=М. |издательство=Диалектика |ref=Клюшин и Петунин}}

{{публикация |1=книга |заглавие=Основы доказательной медицины |вид=Учебное пособие для системы послевузовского и дополнительного профессионального образования врачей |ссылка=https://www.gnicpm.ru/UserFiles/Основы%20доказательной%20медицины.pdf |ответственный=Под общей редакцией ак. РАМН, проф. Р. Г. Оганова |место=М. |издательство=Силицея-Полиграф |год=2010 |страниц=136 |isbn=978-5-9901-860-2-6 |ref=Оганов }}

{{публикация |1=статья |автор=По |автор имя=Алан Ли Ван |заглавие=Фармакотерапия, основанная на доказательствах |часть=Введение |ответственный=Пер. с англ. в Московском центре доказательной медицины при факультете фундаментальной медицины МГУ. Редакторы перевода: проф. О. С. Медведев и проф. В. А. Горьков |издание=nedug.ru |тип=[сайт] |оригинал=''Alan Li Wan Po''. Evidence-Based Pharmacotherapy. Wiley-Blackwell. 224 p. ISBN 140515179X. ISBN 978-1405151795 |ссылка=http://www.nedug.ru/lib/lit/farm/01oct/farm10/farm.htm |ref=По }}

{{cite web |url = https://postnauka.ru/longreads/6705 |title = Доказательная медицина и принципы разработки лекарств |subtitle = Как сегодня исследуются эффективность и безопасность новых лекарственных средств |author = Ярослав Ашихмин (к. м. н.) |date = 2012-11-22 |website = [[Постнаука]] |access-date = 2019-01-06 |url-status =  |archive-url =  |archive-date =  |ref = Ашихмин }}
{{refend}}

=== Ба забони англисӣ === 
{{refbegin|2}}
The {{нп3|Institute of Medicine|IOM||}} Roundtable on Evidence-Based Medicine brings together key stakeholders from multiple sectors—patients, health providers, payers, employers, manufacturers, policy makers, and researchers—for cooperative consideration of the ways that evidence can be better developed and applied to drive improvements in the effectiveness and efficiency of medical care in the United States.

[http://www.cochrane.org/ Cochrane.org] — 'The Cochrane Collaboration: The reliable source for evidence in healthcare' ({{нп3|systematic review|systematic reviews||}} of the effects of health care interventions), [[Cochrane Library]] Major source of rigorous EBM evaluations.

[http://www.ahrq.gov/clinic/uspstfix.htm AHRQ.gov] — 'U.S. Preventive Services Task Force (USPSTF)', Agency for Health Care Research and Quality. Major source of EBM evaluations

'[https://web.archive.org/web/20100329111526/http://www.acc.org/qualityandscience/quality/evidence.htm What Is Evidence-Based Medicine?]' — {{нп3|American College of Cardiology|||}}

[http://www.cmaj.ca/cgi/content/full/163/7/837 CMAJ.ca] — 'Evidence-based medicine: a commentary on common criticisms', Dr. Sharon E. Straus, Dr. Finlay A. McAlister, ''{{нп3|Canadian Medical Association Journal|||}}'', Vol 163, No 7, pp 837–841 (October 3, [[2000]])

[http://www.mja.com.au/public/issues/174_05_050301/craig/craig.html MJA.com.au] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120301151635/http://www.mja.com.au/public/issues/174_05_050301/craig/craig.html |date=2012-03-01 }} — 'Evidence-based medicine: useful tools for decision making', Jonathan C. Craig, Les M. Irwig, Martin R. Stockler, ''{{нп3|Medical Journal of Australia|||}}'', vol 174, p 248—253 (2001)

[https://web.archive.org/web/20131029021303/http://ispub.com/ostia/index.php?xmlFilePath=journals%2Fije%2Fvol4n1%2Fevidence.xml ISPUB.com] — 'Evidence-biased medicine: Intention-to-treat analysis less conservative?'. ''The Internet Journal of Epidemiology''. 4(1). 2007

[http://www.gpnotebook.co.uk/simplepage.cfm?ID=-1596981199 GPNoteBook.co.uk] — 'Evidence-based medicine (EBM)', General Practice Notebook Free content

[https://web.archive.org/web/20090831053802/http://www.jr2.ox.ac.uk/Bandolier/ JR2.ox.ac.uk] — 'Bandolier: Evidence-based thinking about health care', ''{{нп3|Bandolier (journal)|||}}'' Free reviews online

[https://web.archive.org/web/20040202094430/http://www.shef.ac.uk/~scharr/ir/netting/ SHEF.ac.uk] — 'Netting the Evidence: A ScHARR Introduction to Evidence Based Practice on the Internet' (resource directory), [[University of Sheffield]] Extensive bibliographies and links to online articles

[http://www.tripdatabase.com TRIP Database] — 'TRIP Database — EBM search engine' (resource directory), TRIP Knowledge Service. Free

[http://bmj.com/cgi/content/full/312/7023/71 BMJ.com] — 'Evidence based medicine: what it is and what it isn’t: It’s about integrating individual clinical expertise and the best external evidence', (editorial) ''[[British Medical Journal]]'', vol 312, p 71-72 (January 13, [[1996]])

[http://www.bmj.com/cgi/content/full/310/6987/1126 BMJ.com] — 'Evidence based medicine: Socratic dissent', (Education and debate) ''[[British Medical Journal]]'', vol 310, p 1126—1127 (April 29, [[1995]])

[https://web.archive.org/web/20080704072810/http://www.cebm.net/index.asp CEBM.net] — [[Oxford]] Centre for Evidence-Based Medicine (UK) Some free content

[http://bmj.bmjjournals.com/cgi/content/full/327/7429/1459 BMJ.BMJjournals.com] — 'Parachute use to prevent death and major trauma related to gravitational challenge: systematic review of randomised controlled trials', Gordon C S Smith, Jill P Pell, ''[[British Medical Journal]]'', Vol 327, pp 1459–1461 (20 December [[2003]]) (Classic argument that situations still exist where RCTs are unnecessary.)

[http://www.eboncall.org/ EBOnCall.org] — 'Evidence compendia' (evidence-based summaries of 38 on-call medical conditions), Evidence-Based On-Call (EBOC) Free

{{Dmoz|Health/Medicine/Evidence_Based_Medicine/|Evidence-based medicine}}

[http://www.dbskeptic.com/2008/08/17/the-limits-of-evidence-based-medicine/ DBSkeptic.com] The limits of evidence-based medicine

[http://www.professorebm.com/ Professor EBM] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20230603113134/https://professorebm.com/ |date=2023-06-03 }}. Evidence-based teaching guides for over 80 common internal medicine conditions

[http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&amp;_udi=B6WN2-4VH3386-2&amp;_user=10&amp;_rdoc=1&amp;_fmt=&amp;_orig=search&amp;_sort=d&amp;view=c&amp;_acct=C000050221&amp;_version=1&amp;_urlVersion=0&amp;_userid=10&amp;md5=d03aa802e306bac2fa9bcfc96c0d6e6a Pursuing treatments]{{Недоступная ссылка|date=2019-11 |bot=InternetArchiveBot }} that are not evidence based: How DSM IV clarifies, how it blinds psychiatrists to issues in need of investigation

The {{нп3|Users’ Guides to the Medical Literature|||}} are a series of journal articles and more recently a comprehensive textbook, that provide invaluable tips for clinicians wishing to incorporate evidence-based medicine into their practices.
{{refend}}

== Пайвандҳо == 
{{refbegin|2}}
Межрегиональная общественная организация «[https://osdm.org Общество специалистов доказательной медицины] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20230531002236/http://osdm.org/ |date=2023-05-31 }}» (ОСДМ) (Россия)

{{cite web |lang=ru |url=http://www.cochrane.org/ru/evidence/ |title=Наши доказательства |website=Cochrain |publisher=Кокрейн }}

''Василий Власов''. {{YouTube|id=C900ZNgfCTE|title=Что такое «доказательная медицина»}} : видео.

''Василий Власов''. {{YouTube|id=VyXrFVN6r-4|title=Мифы о доказательной медицине.}} : видео. — Скептикон, 2016.

''Василий Власов''. {{YouTube|id=SAMCU_CRqsk|title=Плохие лекарства. Как и почему.}} : видео.

''Екатерина Бороздина''. {{YouTube|axvf5G_DG1Y|Доказательная медицина как социальный феномен}} — Европейский университет в Санкт-Петербурге. — 2020. — 15 июля.

{{публикация |1=книга |заглавие=Доказательная медицина |вид= |издательство=Профилактик |ссылка=http://medprofi.org/evidence-based-medicine |ref=Профилактик }} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20260112234350/https://medprofi.org/evidence-based-medicine |date=2026-01-12 }}

''Фоминцев И''. {{youtube|FiBZKFHPKwA|Принципы доказательной медицины : ортогональный семинар в Европейском университете}} : видео. — Фонд профилактики рака, 2020.

''Барон Е.'' {{youtube|RVItTfjnems|Доказательная медицина: мода или необходимость}} : видео. // Екатерина Барон (резидент Высшей школы онкологии). — Медач, 2021. — (Лекторий Медача.)

''Шило П.'' {{youtube|utqGNJAgiTg|Основы доказательной медицины}} : видео. // Полина Шило (онколог-химиотерапевт). — Медач, 2021. — (Лекторий Медача.)

''Арсланов Г. М.'' {{youtube|KqpIO4QW08k|Основы и принципы доказательной медицины}} : видео. // Глеб Маратович Арсланов (российский филиал Cochrane). — Медач, 2021. — (Лекторий Медача.) — [Лекция прочитана на мероприятии «Токсикология и доказательная медицина» 10 февраля 2018 года.]

''Родионов А.'' {{youtube|Sf2zdpOjSyc|Доказательная медицина}} : видео. // Антон Родионов (каф. факультетской терапии № 1 Инст-та клинич. медицины Сеченовского универс-та). — Медач, 2021. — (Лекторий Медача.) — [Лекция прочитана в рамках мероприятия Biomedfest 2.0 21 февраля 2021 года.]
{{refend}}


[[Гурӯҳ:Тибби далелбунёд| ]] [[Гурӯҳ:Методология]] [[Гурӯҳ:Амалияҳои барпошуда бар далелҳо]] [[Гурӯҳ:Мета-анализ]]</text>
      <sha1>slb5q1wjpnzhyvqvguk8bjxe0ngvb1v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Суккур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>328674</id>
    <revision>
      <id>1482805</id>
      <parentid>1460706</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T17:45:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1482805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2946" sha1="rc7vy1ronwczvqabw2qr3obx8vd1r5a" xml:space="preserve">
{{МА
| мақом = шаҳр
| номи тоҷикӣ = Суккур
| номи аслӣ = {{lang-ur|سکھر}}
| кишвар = Покистон
| lat_deg = 27
| lon_deg = 68
| lat_min = 41
| lat_sec = 58.28
| lat_dir = N
| lon_min = 52
| lon_sec = 02.23
| lon_dir = E
| CoordScale = 
| этнохороним = 
| DST = 
| сайт = http://www.lgdsindh.com.pk/sukkur.htm
}}'''Суккур'''  ( {{Lang-ur|سکھر}} ''Сахар'' &lt;ref&gt;Инструкция по передаче на картах географических названий Западного Пакистана. — {{М.}}, 1959. — С. 22.&lt;/ref&gt; ) — шаҳрест дар вилояти [[Синд|Синди]] [[Покистон]] ва маркази [[Суккур (ноҳия)|ноҳияи ҳамном]] . Он дар соҳили ғарбии дарёи [[Ҳинду (дарё)|Ҳинд]] ҷойгир аст.

== Иқтисод ==
Дар шаҳр истеҳсоли [[пахта]], [[семент]], тамоку, дорусозӣ ва [[Қанд|шакар]] рушд кардааст. [[Кишоварзӣ]] ва [[чорводорӣ]] низ ба таври васеъ рушд кардаанд.

== Маориф ==
Дар Суккур якчанд [[Муассисаи таҳсилоти олӣ|муассисаҳои таҳсилоти олӣ]] мавҷуданд &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sistech.edu.pk|title=Main page|publisher=SiSTech website|lang=en|accessdate=2010-12-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/68y5QmSp8?url=http://www.sistech.edu.pk/|archivedate=2012-07-07}}&lt;/ref&gt; .

== Аҳолӣ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|+Аҳолии шаҳр &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-2944&amp;srt=pnan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;geo=423744885|title=Sukkur|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2011-04-21|archiveurl=https://www.webcitation.org/68y5RLUMc?url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=|archivedate=2012-07-07}}&lt;/ref&gt; .
! Соли 1961
! Соли 1972
! Соли 1981
! Соли 1998
! Соли 2010
|-
| 103 216
| 158,781
| 190 551
| 335 551
| 493 438
|}

== Эзоҳ ==
{{Эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==

* {{Cite web|url=http://www.sukkur.gov.pk/default.asp|title=Официальный сайт}}{{Пайванди мурда|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.vista-tourism.com/sukkur_map.htm Карта Суккура]{{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20100926134524/http://www.vista-tourism.com/sukkur_map.htm |date=2010-09-26 }}
* [http://www.travel-culture.com/pakistan/sukkur.shtml Туристический сайт] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20260304060448/http://www.travel-culture.com/pakistan/sukkur.shtml |date=2026-03-04 }}
{{Навсозӣ|сана=2010-12-16}}
[[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Синд]]
[[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Покистон]]</text>
      <sha1>rc7vy1ronwczvqabw2qr3obx8vd1r5a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фурудгоҳи байналмилалии Энтеббе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331321</id>
    <revision>
      <id>1482808</id>
      <parentid>1472422</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T21:31:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1482808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4882" sha1="1u50ysu6buvtj99stg0wmnpxmugak6e" xml:space="preserve">{{Infobox airport
| ном            = Фурудгоҳи байналмилалии Энтеббе
| nativename     = Entebbe International Airport
| IATA           = EBB
| ICAO           = HUEN
| type           = Ҷамъиятӣ
| operator       = Civil Aviation Authority of Uganda
| city-served    = [[Кампала]]
| location       = [[Энтеббе]], [[Уганда]]
| elevation-m    = 1155
| coordinates    = {{coord|00|02|33|N|32|26|36|E|type:airport}}
| website        = {{URL|caa.go.ug}}
| metric-elev    = Y
| metric-rwy     = Y
| r1-number      = 17/35
| r1-length-m    = 3658
| r1-surface     = Бетон
| r2-number      = 12/30
| r2-length-m    = 2407
| r2-surface     = Бетон
}}

'''Фурудгоҳи байналмилалии Энтеббе''' — ягона фурудгоҳи байналмилалии [[Уганда]] мебошад, ки дар [[Энтеббе]], дар соҳили [[Кӯли Виктория]], ҷойгир аст ва ба пойтахт [[Кампала]] хизмат мерасонад.&lt;ref&gt;[https://www.caa.go.ug Дар бораи фурудгоҳ] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20260511032754/https://caa.go.ug/ |date=2026-05-11 }}. Civil Aviation Authority of Uganda.&lt;/ref&gt; Дар соли [[2023]] фурудгоҳ зиёда аз 1,9 миллион мусофир хизмат расонд.&lt;ref&gt;[https://www.aci.aero/data-centre/annual-traffic-data/ Омори мусофирони ҷаҳон]. ACI World.&lt;/ref&gt; Фурудгоҳ ҷои [[Амалиёти Энтеббе]]и соли [[1976]] буд.

== Таърих ==
=== Солҳои аввал ===
Фурудгоҳ дар соли [[1947]] дар замони мустамликаи Британия кушода шуд. Дар тӯли солҳои [[1960-ум|1960-ум]] он ба яке аз муҳимтарин фурудгоҳҳои Африқои Шарқӣ табдил ёфт.
=== Тараққиёт ===
Дар моҳи июли соли [[1976]] дар фурудгоҳ амалиёти машҳури зиддитеррористии [[Энтеббе]] аз ҷониби қувваҳои махсуси [[Исроил]] барои озод кардани гаравгонҳои ҳавопаймои рабудашуда сурат гирифт.&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-africa Operation Entebbe]{{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. BBC.&lt;/ref&gt; Терминали нав дар солҳои [[2010-ум|2010-ум]] васеъ карда шуд.
=== Замони муосир ===
Фурудгоҳ маркази ширкати [[Uganda Airlines]] (барқароршуда дар соли [[2019]]) мебошад. Парвозҳо ба шаҳрҳои Африқо, Аврупо ва Шарқи Миёна иҷро мешаванд. Лоиҳаи васеъкунии фурудгоҳ бо кӯмаки [[Чин]] амалӣ карда мешавад.

== Авиакомпанияҳо ва хатҳои парвоз ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:90%; width:70%;&quot;
! Ширкат !! Хатҳои асосӣ
|-
| [[Uganda Airlines]] || Лондон, Дубай, Найроби, Йоханнесбург
|-
| [[Kenya Airways]] || Найроби
|-
| [[Ethiopian Airlines]] || Аддис-Абеба
|-
| [[Qatar Airways]] || Доҳа
|-
| [[Turkish Airlines]] || Истанбул
|-
| [[Brussels Airlines]] || Брюссел
|}

== Зерсохтор ==
=== Рохҳои парвоз ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Рақам !! Дарозӣ (м) !! Рӯйпӯш
|-
| 17/35 || 3 658 || Бетон
|-
| 12/30 || 2 407 || Бетон
|}
=== Терминалҳо ===
Фурудгоҳ ду терминал дорад: Терминали кӯҳна (қисман ҳамчун осорхона ва қароргоҳ) ва Терминали нав. Терминали нав дар доираи лоиҳаи бузурги навсозӣ дар солҳои [[2010-ум|2010-ум]] ва [[2020-ум|2020-ум]] васеъ карда шуд.

== Оморҳо ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Шумораи мусофирон
! Сол !! Мусофирон (млн)
|-
| [[2019]] || 1,9
|-
| [[2020]] || 0,7
|-
| [[2021]] || 1,1
|-
| [[2023]] || 1,9
|}

== Нигаред низ ==
* [[Энтеббе]]
* [[Уганда]]
* [[Амалиёти Энтеббе]]
* [[Uganda Airlines]]

== Эзоҳ ==
{{Эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* [https://www.caa.go.ug Сайти расмии Civil Aviation Authority of Uganda] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20260511032754/https://caa.go.ug/ |date=2026-05-11 }}
* [https://www.flightradar24.com/airport/EBB Парвозҳо дар FlightRadar24]

[[Гурӯҳ:Фурудгоҳҳои Уганда]]
[[Гурӯҳ:Фурудгоҳҳои байналмилалӣ]]
[[Гурӯҳ:Энтеббе]]</text>
      <sha1>1u50ysu6buvtj99stg0wmnpxmugak6e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Халиҷи Ботник</title>
    <ns>0</ns>
    <id>332203</id>
    <revision>
      <id>1482809</id>
      <parentid>1478864</parentid>
      <timestamp>2026-08-03T23:00:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1482809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2191" sha1="trg9wueip93hjvh3z1lvh134zpi2ein" xml:space="preserve">{{Халиҷ}}
'''Ботник''' ({{lang-fi|Pohjanlahti}}, {{lang-sv|Bottniska viken}}, рус. [[:ru:Архаизм|арх.]] ''Каяно-море''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://annales.info/rus/novgorod/novgbotn.htm|title=Новгородские владения на берегах Ботнического залива (XIII-XIV вв.)|author=Шаскольский И.П.|access-date=2024-06-22|archive-date=2016-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20160930023241/http://annales.info/rus/novgorod/novgbotn.htm|url-status=live|accessdate=2026-06-17|archivedate=2016-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160930023241/http://annales.info/rus/novgorod/novgbotn.htm}}&lt;/ref&gt;) — [[халиҷ]] дар қисми шимолии [[баҳри Балтика]], байни [[Суэд|Шветсия]] ва [[Финланд|Финляндия]]. 

Дарозиаш 668 км, бараш то 240 км, ма­­соҳаташ 117000 км², умқаш дар шимол 110 м, дар ҷануб то 290 м. Ботник ба ду қисм ҷудо мешавад: шимол – Боттенвик (ха­лиҷи Ботник) ва ҷануб – Боттенхав (баҳри Ботник), ки ба воситаи гулугоҳи Норра-Кваркен бо ҳам пайванданд. Бо баҳри [[Баҳри Балтика|Балтика]] ба воситаи [[Гулугоҳи Сёдра-Кваркен|гулугоҳи Сёдра-Кваркени]] байни ҷазираҳои Аланд ва соҳили Шветсия пайваст аст. Аз ноябр то июн ях мебандад. Ҳарорати об дар тирамоҳу зимистон 0°С, то­бис­­тон то 13°С. Бандарҳои асосиаш: Васа, Оулу (Улеаборг), Пори (Финляндия), Лулео Умео (Шветсия).

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Ботник|3|муаллиф= }}
{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Халиҷҳо аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Халиҷҳои баҳри Балтика]]
[[Гурӯҳ:Халиҷҳои Финландия]]
[[Гурӯҳ:Халиҷҳои Суэд]]</text>
      <sha1>trg9wueip93hjvh3z1lvh134zpi2ein</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кропивнитский</title>
    <ns>0</ns>
    <id>332993</id>
    <revision>
      <id>1482834</id>
      <parentid>1482736</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T09:39:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-42969-06</username>
        <id>146773</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1482834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3392" sha1="kkx4hvif1qmpkuzdxpq32dobk26mb54" xml:space="preserve">{{МА
|Номи тоҷикӣ = Кропивнитский
|Номи аслӣ   = Кропивницький
|тасвир      = Скорботна Батьківщина-Мати, Кропивницький 2025.jpg
|Кишвар      = [[Укройн]]
|Вилоят      = [[Вилояти Кировоград]]
|Харита      = 
}}

'''Кропивнитский''' ({{lang-uk|Кропивницький}}, {{lang-ru|Кропивницкий}}) — Ин шаҳрест, ки дар маркази ҷуғрофии [[Укройн]] ҷойгир аст. Маркази маъмурии [[вилояти Кировоград]] ва шаҳри асосии Укройн аз ҷиҳати аҳамияти фарҳангӣ.

Он соли 1752 дар заминхои казокхои Украина хамчун калъа барои дифоъ аз хучуми тоторхо ва туркхои Крим таъсис ёфтааст. Пас аз пирӯзӣ дар ҷанги Русияву Туркияи солҳои 1768-1774, Қалъаи Сент Елизавета мақоми шаҳрӣ гирифт ва тамоми артиллерияаш ба Херсон кӯчонида шуд &lt;ref&gt;[https://kroptravel.gov.ua/node/98 Історичні вали фортеці Св. Єлисавети]&lt;/ref&gt;. Дар ин чо Марко Кропивницкий аввалин дар чахон театри касбии украиниро ташкил кард &lt;ref&gt;[https://old.library.kr.ua/elib/bosiyP/teatr.html ІСТОРІЯ ТЕАТРУ НА КІРОВОГРАДЩИНІ]&lt;/ref&gt;.

Пас аз инқилоб ва фурӯпошии империяи Русия дар соли 1917 шаҳр ба ҳайати Ҷумҳурии Халқии Украина дохил шуд. Дар соли 1918, дар солхои чанги гражданй большевикон ва анархистон дар ин чо як катор кушторхои оммавй карда, хаёти хазорон нафар сокинонро барбод доданд. Дар замони Холодомор (1932-1933) ва Террорҳои бузург (1937-1938) ҳазорон нафар аз дасти ОГПУ ва НКВД кушта шуданд ва ҷасади онҳо дар Қалъаи Сент Елизавета ба хок супурда шуд. Аз соли 1941 то соли 1944 шахр дар зери истилои фашистй буд; Қалъаи Сент Элизабет ҳамчун макони асосӣ буд, ки дар он нерӯҳои ишғолгар партизанҳоро дар минтақа қатл мекарданд.

Соли 2014 Русия нақша дошт, ки ин минтақаро ба худ ҳамроҳ кунад, аммо шикаст хӯрд; садҳо шаҳрванд барои дифоъ аз кишвари худ ба по хестанд ва дар шарқи Украина ҷони худро аз даст доданд &lt;ref&gt;[https://memory.tourism.gov.ua/places/kirovogradska/kropivnickiy/kropivnickiy/aleya-slavi-vijskovosluzhbovcziv-zagiblih-u-zoni-bojovih-dij-ato Алея пам’яті загиблих учасників АТО, ООС]&lt;/ref&gt; . Аз соли 2022 инҷониб, шаҳр дучори тирборони мунтазами артиши Русия шудааст.

== Эзоҳ ==</text>
      <sha1>kkx4hvif1qmpkuzdxpq32dobk26mb54</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Давлати Шӯрави</title>
    <ns>0</ns>
    <id>332994</id>
    <redirect title="Иттиҳоди Шуравӣ" />
    <revision>
      <id>1482839</id>
      <parentid>1482744</parentid>
      <timestamp>2026-08-04T11:49:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>3642</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ислоҳи масири дукарата ба [[Иттиҳоди Шуравӣ]]</comment>
      <origin>1482839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="962dcceewhdv9w007mkqpjvjzu576dd" xml:space="preserve">#равона [[Иттиҳоди Шуравӣ]]</text>
      <sha1>962dcceewhdv9w007mkqpjvjzu576dd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бродвей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>332996</id>
    <revision>
      <id>1482822</id>
      <timestamp>2026-08-04T05:44:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Бродвей''' ({{lang-en|Broadway}}), кӯчаи васеъ ва дарозтарини [[Ню-Йорк|Ню-Йорк.]]     == Таърих == Нависандаи маъруфи амрикоӣ [[Эдгар Аллан По]] дар борааш чунин нигоштааст: «Ба ҳама маълум аст, ки Бродвей кӯчаи аз ҳама қашангтарини Дунёи Нав аст. Ин сурхраги бузургест, ки дар...</comment>
      <origin>1482822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2404" sha1="4pb5tv7j6q3ez4vyfetzfp9tcvlsi49" xml:space="preserve">'''Бродвей''' ({{lang-en|Broadway}}), кӯчаи васеъ ва дарозтарини [[Ню-Йорк|Ню-Йорк.]]   

== Таърих ==
Нависандаи маъруфи амрикоӣ [[Эдгар Аллан По]] дар борааш чунин нигоштааст: «Ба ҳама маълум аст, ки Бродвей кӯчаи аз ҳама қашангтарини Дунёи Нав аст. Ин сурхраги бузургест, ки дар он беҳтарин хуни сох­тори мо ҷорист. Ҳар он чизе, ки дар қит­ъаи мо зарифу латифу нафис аст, аз ин кӯча гузар карда. Дар ин ҷо хубтарин на­моишгоҳҳо созмон дода мешаванд, ба ин кӯча аз тамоми дунё корвонҳо меоянд». Дар тафовут аз дигар кӯ­чаҳои Манхэттен, ки ҳамагӣ мустақиманд, Бродвей хатти ба арз хами ҷазира аст. Замоне аз Манхэттен пай­раҳаи ҳиндуҳо мегузашт. 

== Масир ва ҷойгиршавӣ ==
Бродвей аз Манхэттен ва [[Бронкс]] гузашта, аз байни шаҳракҳо ба шимол тӯл кашида, то пойтахти Ню-Йорк – шаҳри Олбани мерасад.

== Аҳамияти фарҳангӣ ва маъмурӣ ==
Бродвейро кӯ­чаи соҳибко­рон ҳам меноманд, чаро ки дар он чандин би­ноҳои кор­хонаҳо ва муассисот ҷой гирифтаанд. Бродвей макони боэътибор ва маркази санъати Амрико буда, дар ин ҷо театри «Метрополитен-опера» ҷойгир аст. Дар қисмати маъмурии Бродвей бинои шаҳр­дорӣ, мунисипалитети Ню-Йорк ва хиёбони Сити-холл мав­ҷу­­данд, ки соли 1776 дар ин ҷо Декларатсияи истиқлоли­яти ИМА қи­роат карда шуд.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Бродвей|3|муаллиф=Б. Мухтаров.}}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Кӯчаҳои Ню-Йорк]] 
[[Гурӯҳ:Ҷуғрофияи ИМА]]</text>
      <sha1>4pb5tv7j6q3ez4vyfetzfp9tcvlsi49</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>