Шоҳнома

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="tg">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>tgwiki</dbname>
    <base>https://tg.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D2%B3%D0%B8%D1%84%D0%B0%D0%B8_%D0%B0%D1%81%D0%BB%D3%A3</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.14</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Вижа</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Баҳс</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Корбар</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Баҳси корбар</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Баҳси Википедиа</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Акс</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Баҳси акс</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">Медиавики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Баҳси медиавики</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Баҳси шаблон</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Роҳнамо</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Баҳси роҳнамо</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Гурӯҳ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Баҳси гурӯҳ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Баҳси портал</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Лоиҳа</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Баҳси Лоиҳа</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модул</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Баҳси Модул</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Шоҳнома</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2072</id>
    <revision>
      <id>1483093</id>
      <parentid>1466648</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T03:35:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1483093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30079" sha1="5ckc92s945inembyahcc9qgnq561ojx" xml:space="preserve">{{Асар}}
[[Акс:Shahnameh3-1.jpg|right|thumb|Shahnameh]] 
[[Акс:Tus shahnameh.jpg|right|thumb|Scenes from the Shahnameh carved into reliefs at [[Tus]], where [[Ferdowsi]] is buried.]] 
'''Шоҳнома''' ({{lang-fa|شاهنامه}}) — ҳамосаи миллии мардумони [[Ориёӣ|Ориëӣ]] ([[Забонҳои ҳиндуэронӣ|ҳинду-эронӣ]]), ки [[Фирдавсӣ|Ҳаким Фирдавсӣ]] онро солҳои 970-1005 дар муддати 30-35 сол навиштааст. Ҳамоса аз 60 ҳазор байт (120 ҳазор мисраъ) иборат аст ва бузургтарин ҳамосаи ҷаҳон, ки ба қалами як шахс тааллуқ дорад ба ҳисоб меравад: тақрибан ҷаҳор баробари [[Илиада|Илиëдо]] ва [[Одиссея|Ҳодисиë-и]] [[Ҳомер]]и юнонӣ мебошад.

== Таърих ==
Фирдавсӣ асари худро дар замоне навишт, ки давлати бузург ва муттамаркизи тоҷикон — [[Сомониён]] гирифтори кашмакашҳои дохилӣ буд. Вай дар синни 35-солагӣ пас аз он ки ба [[Бухоро]] ва дигар ҷойҳо сафар карда, бар иловаи «Шоҳномаи Абӯмансурӣ» дар бораи гузаштаи мардумони [[Эрон]] маълумоти муфассал ҷамъ овард, ба танзими хамосаи худ «Шоҳнома» шурӯъ намуд. Сар то сари он ба ҳимояи чунин давлат ва ягонагии мардум бархоста, далерӣ, озодӣ, садоқат, ватандӯстӣ ва қаҳрамонӣ барин волотарин хислатҳои инсониро тарғиб намудааст. Муттаҳидшавии эрониён дар мубориза баҳри мустақилияти давлат барои бартараф намудани низоъҳои феодалӣ ва зулму истибдоди ҳокимони махаллӣ дар Фирдавсӣ фикри офаридани эпопеяи азими «Шоҳнома»-ро ба вуҷуд овард. Сарчашмаи асосии хамосаи Фирдавсиро силсилаи гуфтори саккоӣ суғдӣ дар бораи [[Рустам]]и баҳодур, ки беш аз сеяки достонро дар бар мегирад, инчунин афсонаҳои суғдиву хоразмӣ дар бораи [[Сиёвуш]] ва афсонаи бохтарӣ дар бораи [[Исфандиёр]] фароҳам овардаанд. Аксарияти асотири фасли аввали достон, ки бо афсонаҳои дар Авасто ишораёфта мушобеҳ мебошанд, низ аз манбаҳои осиёимиёнагӣ баромадаанд. Ривоятҳои оид ба давраи сосонӣ (қисмати хурди достон) асосан аз маъхазҳои хаттӣ, ахсусан аз адабиёти паҳлавӣ иқтибос шудааст. Фирдавсӣ маъхазҳо (воқеаномаҳои таърихии сосонии «Хватай — намак» «Шоҳномаи Абӯмансурӣ») ва ривоятҳои даҳонакии халқро аз нав кор карда, тавсифи воқеаҳоро ба тариқи худ шарҳ дод. Вале аз рӯзе, ки Фирдавсӣ ба таълиф намудани ин асар камар баста буд, хеле вақт гузашт. Дар ин муддат давлати Сомонӣ аз по афтода, аз ҳомиёни шоир кассе намонда буд. Он гоҳ Фирдавсӣ аз рӯи маслиҳати яке аз одамони хайрандеш «Шоҳнома»-ро ба султон Маҳмуди Ғазнавӣ, ки ба сари ҳокимият омада буд, тақдим намуд. Лекин Маҳмуд ин туҳфаи шоиронаро рад намуд ва чунон, ки нақл мекунанд, ҳатто шоирро аз сабаби тасвир намудани қаҳрамонон ва подшоҳони пеш аз исломӣ ба кофири айбдор намуда, бифармуд, ки ба зери пои фил партоянд, намояндаи сулолаи нави ба ҷои Сомониён омадаи турк, султон Маҳмуди Ғазнавӣ табиист, ки дар достон, қабл аз ҳама, хавфи сиёсӣ дарёфт, зеро дар ин хамоса мубориза мебурд

== «Шоҳнома» ==
Муқаддимаи «Шоҳнома» аз бобоҳои «оғози китоб», «Гуфтор андар ситоиши хирад», гуфтаҳоро дар офариниши олам, мардум, «Ситоиши паёмбар ва ёронаш» фароҳам омадааст. Достон аз се фасли асоси иборат аст: фасли якум ба таърихи [[Пешдодиён]], фасли дуюм ба таърихи [[Каёниён]] ва фасли сеюм ба таърихи сулолаи [[Сосониён]] бахшида шудааст. Мобайни фамли дуюму сеюм дар бораи таърихи [[Ашкониён]] низ сухан меравад. Матни аслии достон аз тасвири таърихи 50 подшоҳони Эронзамин (аз Каюмарс то Яздигурди III) таркиб ёфтааст. Аз назари мардуми қадим ва имрӯз шоҳони дар асар тасвиршуда ашхоси таърихиянд ва «Шоҳнома» таърихи Эронро аз заминҳои қадим то асри VII дар бар мегирад. Паиҳам аз байни рафтану ба тахт нишастани шоҳон дар «Шоҳнома» барои риояи хронологияи таърихӣ, тамомияти асар, пуррагӣ ва мукаммалияти он мадад мерасонад.

* «Шоҳнома»-ро ба се бахш метавон ҷудо кард: 1)асотирӣ,

* 2) паҳлавӣ,

* 3) таърихӣ.

Дар бахши асотирии «Шоҳона» якчанд шоҳон — [[Пешдодиён]] аз қабили [[Каюмарс]], [[Ҳушанг]], [[Тахмурас]], [[Ҷамшед]], [[Заҳҳок]], [[Фаридун]] ва дигарон амал менамоянд. Дар замони шоҳони мазкур мардум унсурҳои маданият, тарзи зиндагӣ, тайёр кардани хӯроку пӯшок, хонасозӣ, кашфи оташ, ҳунари бофандагӣ, силоҳсозӣ, кишту кори зироат, киштисозӣ ва ғайраро омӯхтанд. Дар замони ин шоҳон ҷашнҳои қадимии мардуми эронинажод [[Сада]], [[Наврӯз]], [[Меҳргон]] ба миён омаданд. Паҳлавонони зиёде дар майдони набарду корнамоӣ пайдо мешаванд: Соми Наримон, [[Зол]], [[Рустам]], Гударз, Бежан, [[Сиёвуш]], [[Исфандиёр]], [[Суҳроб]], [[Афросиёб]] як зумра занони шуҷоъ ва диловар, модарони мушфиқ ва ҳамсарони фидокор аз қабили [[Гурдофарид]], [[Рудоба]], Манижа, Фарангис, Тахмина чун образҳои мусбӣ тасвир ёфтаанд. Аз давраи Дорои Доробу Искандар ва [[Ашкониён]] қисми сеюми «Шоҳнома» — қисми таърихии он оғоз мегардад. Нахустин достони ҳаҷман калон ва дилангезу саргузаштии «Шоҳнома» достони [[Ардашери Бобакон]] аст, ки дар асоси манбаъҳои таърихӣ, осори таърихии паҳлавӣ, арабӣ ва форси дарӣ навишта шудааст. Фирдавсӣ дар ин қисм ҷангҳоро тасвир карда, ба ғайр аз образи шоҳон образи намояндагони табақаҳои иҷтимоӣ, мардуми меҳнаткаш, деҳқонону косибон, занону духтарони оддии деҳот, Маздаки шӯришгар сипоҳиёнро бо сардории Баҳроми Чӯбина, аҳли санъат, Борбаду Саркашро тасвир кардааст. Дар ин қисм аз равобити илмиву фарҳангии Эрону Ҳиндустон тарҷума шудани «Калила ва Димна» ҷашнҳои гуногун Сухан меравад. Фирдавсӣ ба тасвири сохти давлатдорӣ, умури ҳукумат, когузорӣ, боҷхоҳӣ, аҳволи мардумони табақаҳои гуногун, нигоҳдории сипоҳ, масъалаи таълиму тарбияи ҷавонон дар замони [[Хусрави Анушервон]] тақрибан 5 ҳазор байт бахшидааст. Дар охири қисми таърихии достон Фирдавсӣ бо сўзу гудоз ва ҳасрати зиёд аз шикаст хўрдани Эрон аз тарафи аҷнабиён — истилогарони арабсухан меронад. «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ аҳамияти умумиҷаҳони низ дорад, бо кӯшиши тарҷумонҳои собитқадам Фирдавсӣ ба ҷаҳони маънавии халқҳо ворид гардид. Дар дили мардуми гуногунзабон маснад гузид ва дар радифи Ҳоммеру Варгилий, Данте ва Шекспир, Сервантесу Волтер шинохта шуд.

Устод С. [[Айнӣ]] зимни рисолаи «Дар бораи Фирдавсӣ ва „Шоҳнома“-и ӯ» овардааст, ки «Шоҳнома»-ро дар замони аҷнабиён ба номи Исо бинни Исфаҳонӣ ба тарзи наср ба арабӣ тарҷума кардааст, ки ин тарҷума дар соли 679 ҳиҷрӣ тамом ёфтааст. Дуюмин забоне, ки ин китоб тарҷума шудааст, туркист ва ин корро асри ХVII Тотор — Алӣ Афандӣ ба анҷом расонидааст. Асари Фирдавсӣ дар байни туркзабонони Осиёи Миёна хеле шуҳрат ёфта, аз аввали садаи ХVIII онро ӯзбекҳо низ ба забони худ мехонданд. Аврупоиён аз рӯзғор ва асари Фирдавсӣ барвақт воқиф буданд, вале онҳо ба истиқболи Фирдавсӣ замоне оғўш кушоданд, ки дар адабиёт услуби романтизм таҳким меёфт. Нахустин бор аз тарафи шарқшиносӣ англис У. Ҷонс (с.1774) тарҷума шуд. Аз байни русҳо М. Лозинский, М. Дяконов ва У. Б. Бону барои тарҷумаи «Шоҳнома» қувва озмудаанд то соли 1947. Натиҷаи ҳамин буд, ки соли 1934 ҳазораи Фирдавсиро халқҳои мутамаддин чун иди адабиёти ҷаҳон таҷлил карданд ва ёди шоири моро бузург шинохтанд. Бояд гуфт, ки «Шоҳнома» аз тамоми ҳамосаҳои хурду бузурги қаҳрамони ва миллии мардумони гуногун «Иллиёд», «Рамаён», «Суруди Ролан», «Достони полки Игор» ба он имтиёз дорад, ки дар назари суханофарин ба воқеоти олам, саргузашти сарнавишти инсонҳо, моҳияту маънии зиндагӣ нақши калон дорад ва танҳо ба нақлу тасвири рӯзғори қаҳрамонон иқтифо наварзида, ҳар ҷое, ки раво дидааст, ҷаҳонбинӣ ва фалсафаи худро баён кардааст. Фалсафаи шоир бештар ба сурати панду андарзҳо роҷеъ ба масоили гуногуни зиндагӣ ифода ёфтааст.&lt;ref&gt;
{{cite web|url=https://president.tj/event/news/43091|title=Нашри нави «Шоҳнома» бо дастури Президенти Тоҷикистон|website=Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|language=tg|access-date=18 декабри 2025}}
&lt;/ref&gt;

== Донишмандон дар бораи «Шоҳнома» ==
«Шоҳнома»-и безаволи Фирдавсӣ яке аз шоҳкориҳои адабиёти ҷаҳонист. Фирдавсии бузургвор зиёда аз сӣ соли умри азизашро барои офарида- ни ин китоби нодир сарф намудааст. Дар ин муддат шоири таърихдўст замони беғамии ҷавониро ба пирии пурташвиш иваз кардааст. Муаллифи «Чаҳор мақола» [[Низомии Арӯзии Самарқандӣ]] қайд мекунад, ки дафтарҳои алоҳидаи дастнависи дуюми «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ аз варақҳои калони коғази аълосифати Самарқанд тайёр карда шудааст. Бояд гуфт, ки он замон дар Самарқанд коғази аълосифат истеҳсол карда мешуд. Аммо нархи он коғаз бисёр баланд буд. Аз ин сабаб, на ҳамаи аҳли қалам аз он истифода мебурданд.

Бисёре аз муҳаққиқони адабиёт «Шоҳнома»-ро ба се қисм ҷудо кардаанд: мифологӣ, қаҳрамонӣ ва таърихӣ. Ҳамчунин, ба фикри муҳаққиқон, «Шоҳнома» дар асоси «Худойнома» нависта шуда, Фирдавсии бузургвор бо ду мақсад асари мазкурро эҷод намудааст: дубора эҳёву зинда кардани таърихи халқи форсу тоҷик ва тоза нигоҳ доштани забони тоҷикӣ аз забони арабӣ. Ҳар ду мақсад ҳам барои нигаҳдории маънавият ва халқи мо хидмати бузург кардааст. Достонҳои эпикӣ ба Фирдавсӣ кумак намудаанд, ки забони адабиро ба забони зиндаи халқ иваз кунад. Дар шеърияти Фирдавсӣ ҳам забони зинда ва ҳам қаҳрамониҳои бемислро дидан мумкин аст. Вақте султон Маҳмуди Ғазнавӣ ба тахти подшоҳӣ мешинад, синни Фирдавсӣ ба панҷоҳу ҳашт расида буд. Фирдавсӣ дар синни ҳафтоду яксолагӣ мувофиқи маслиҳати дӯсти ҷониаш Амир Мансурӣ «Шоҳнома»-ро ба султон Маҳмуди Ғазнавӣ тақдим мекунад. Эроншиноси машҳуру маъруф Бертелс маълумотеро дар бораи «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ ва султон Маҳмуди Ғазнавӣ аз «Таърихи Сиистон» таъкид намуда менависад: {{аввали иқтибос}}''«Фирдавсӣ ба султон Маҳмуд „Шоҳнома“-ро хонда дод. Маҳмуд гуфт, ки дар асл „Шоҳнома“ дар худ ҳеч чизи асосиро надорад, ба ғайр аз „Гуфтор дар бораи Рустам“. Дар қисми ҳарбии ман мисли Рустам ҳазорон паҳлавон мавҷуд аст»''{{охири иқтибос}}. Фирдавсӣ ба султон Маҳмуд бисёр ҷавоби бамаврид ва пухта дода, чунин гуфтааст: {{аввали иқтибос}}''«Дар байни ғуломони Шумо монанди Рустам ҳеч гоҳ набуд ва нахоҳад шуд»''{{охири иқтибос}}. Эроншиноси шўҳратёри немис Гелмут Рейтер қайд мекунад, ки дар олам ягон халқ мисли тоҷикон чунин эпос надорад, ки тамоми таърихи ин халқро дарбар гирифта бошад. Алломаи машҳури Эрон Муҳаммад Алӣ Фуруғӣ «Шоҳнома»-ро яке аз аз ёдгориҳои бузурги адабиёти тоҷику форс номида, чунин гуфтааст: {{аввали иқтибос}}''«Зиёда аз ин тасдиқ намоем, ки ин яке аз дурдонаҳои адабиёти сатҳи ҷаҳонӣ мебошад. Ман бояд гӯям, ки „Шоҳнома“ бузургтарин ёдгории адабии инсоният аст.»''{{охири иқтибос}}

Академик Б.Ғафуров нисбати шоир чунин гуфтааст: {{аввали иқтибос}}''«Фирдавсӣ низ шараф ва ифтихори тамаддуни ҷаҳонӣ аст.»''{{охири иқтибос}}
Соли 1994 бо қарори махсуси ЮНЕСКО ҳазораи «Шоҳнома» дар саросари ҷаҳон ҷашн гирифта шуд. Пас аз ҷашнгирии ин шоҳасар муҳаққиқони адабиёт ба хулосае омаданд, ки дар достонсароӣ мақоми Фирдавсӣ ба пояи Гомер баробар аст.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://asiaplustj.info/tj/news/tajikistan/20240815/shohnoma-ba-har-khonavoda|title=Дар Тоҷикистон «Шоҳнома» ба ҳар хонавода тақдим мешавад|website=Asia-Plus|language=tg|access-date=18 декабри 2025}}{{Пайванди мурда|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Шоҳнома дар Тоҷикистон ==
[[Акс:Shahnameh_in_2_volumes.jpg|мини|Нашри дуҷилдаи Шоҳнома бо 1 700 000 нусха Нашри соли 2025]]
Дар солҳои аввали асри XXI, махсусан аз нимаи дуюми солҳои 2020, таваҷҷуҳи давлатӣ ба мероси адабӣ ва фарҳангии тоҷикон афзоиш ёфта, «[[Шоҳнома]]»-и ҳаким [[Абулқосим Фирдавсӣ]] ба яке аз меҳварҳои сиёсати фарҳангии Ҷумҳурии Тоҷикистон табдил ёфт. Яке аз иқдомҳои муҳим дар ин замина нашр ва тақдими «Шоҳнома» ба ҳар хонаводаи тоҷик мебошад.

=== Пешина ва қарор дар бораи нашр ===
Дар соли 2023 бо дастури Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Эмомалӣ Раҳмон]] тасмим гирифта шуд, ки «Шоҳнома» дар шакли комил ва мутобиқ ба имлои муосири тоҷикӣ аз нав нашр гардад. Нашр дар ду ҷилди калон бо хатти кириллӣ омода шуда, маблағгузории он аз ҳисоби Фонди захиравии Президенти кишвар таъмин гардид. Иҷрои лоиҳа ба нашриёти давлатии «Шарқи озод» вогузор шуд.  &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://president.tj/event/news/43091|title=Нашри нави «Шоҳнома» бо дастури Президенти Тоҷикистон|website=Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|language=tg|access-date=18 декабри 2025}}&lt;/ref&gt;

=== Ҳаҷм ва хусусиятҳои нашр ===
Бино ба иттилои расмӣ, теъдоди умумии нашри «Шоҳнома» беш аз 1,7 миллион нусха (ду ҷилд) буда, барои тақдими ройгон ба аҳолии кишвар пешбинӣ шудааст. Матни асар бо дарназардошти меъёрҳои забони адабии тоҷикӣ таҳия шуда, барои истифодаи оммавӣ, аз ҷумла дар муҳити оилавӣ ва таълимӣ, мутобиқ гардонда шудааст.  &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://asiaplustj.info/tj/news/tajikistan/20240815/shohnoma-ba-har-khonavoda|title=Дар Тоҷикистон «Шоҳнома» ба ҳар хонавода тақдим мешавад|website=Asia-Plus|language=tg|access-date=18 декабри 2025}}{{Пайванди мурда|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== Оғози паҳнкунӣ ба аҳолӣ ===
Аз моҳи августи соли 2025 паҳнкунии «Шоҳнома» ба хонаводаҳои Тоҷикистон оғоз гардид. Тибқи иттилои расонаҳо, дар марҳалаи аввал китобҳо ба сокинони минтақаҳои дурдаст, аз ҷумла Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, водии Рашт ва ноҳияҳои кӯҳистон тақдим шуданд. Сипас паҳнкунӣ ба дигар шаҳру ноҳияҳои ҷумҳурӣ идома ёфт.  &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://avesta.tj/2025/08/20/shohnoma-distribution-tajikistan/|title=Оғози тақдими «Шоҳнома» ба аҳолии Тоҷикистон|website=Avesta|language=tg|access-date=18 декабри 2025}}&lt;/ref&gt;

=== Ҳадаф ва аҳамияти фарҳангӣ ===
[[Акс:Beginning_of_Shahnameh_in_Cyrillic.jpg|мини|Ибтидои Шоҳнома чопи соли 2025 Душанбе]]
Ҳадафи асосии тақдими «Шоҳнома» ба ҳар хонавода баланд бардоштани худшиносии миллӣ, тақвияти ҳувияти фарҳангӣ ва ошноии наслҳои ҷавон бо мероси адабии классикӣ арзёбӣ мешавад. Мақомоти давлатӣ ин иқдомро ҳамчун василаи таҳкими робитаи ҷомеа бо таърих, забон ва арзишҳои маънавии тоҷикон муаррифӣ мекунанд.  &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.khovar.tj/2025/09/shohnoma-milliy-huviyat/|title=«Шоҳнома» ҳамчун омили худшиносии миллӣ|website=Ховар|language=tg|access-date=18 декабри 2025}}{{Пайванди мурда|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== Бозтоб дар ҷомеа ===
[[Акс:Firdowsi_in_Printed_Shanameh_2025.jpg|мини|Акси Фирдавсӣ дар ибтдои шоҳнома ]]
Тақдими «Шоҳнома» ба хонаводаҳо дар ҷомеаи Тоҷикистон ҳамчун як рӯйдоди муҳими фарҳангӣ пазируфта шуд. Бархе коршиносон ва аҳли адаб ин иқдомро яке аз бузургтарин лоиҳаҳои китобпарварӣ дар таърихи муосири кишвар арзёбӣ кардаанд, ки метавонад ба афзоиши мутолиаи адабиёти классикӣ дар муҳити оилавӣ мусоидат намояд.  &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://thegulfobserver.com/tajikistan-distributes-shahnameh-to-every-family-as-gift-from-president-rahmon/|title=Tajikistan distributes Shahnameh to every family|website=The Gulf Observer|language=en|access-date=18 декабри 2025}}&lt;/ref&gt;

== Манобеъ ==
&lt;references /&gt;

== Олимон ва «Шоҳнома» ==
* [[Dick Davis]] author of [http://mage.com/EAS.html «Epic and Sedition: The Case of Ferdowsi’s Shahnameh»] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070531132418/http://mage.com/EAS.html |date=2007-05-31 }} and translator of [http://mage.com/SSC.html «Shahnameh: The Persian Book of Kings»] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070607223421/http://www.mage.com/SSC.html |date=2007-06-07 }}
* [[Shahrokh Meskoob]]
* [[Mir Jalaleddin Kazzazi]]
* Jalal Matini (''Editor of [http://www.iranshenasi.net/englishIndex.html Iran Shenasi''] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070310232514/http://www.iranshenasi.net/englishIndex.html |date=2007-03-10 }})
* Jalil Doostkhah (''Center for Iranian Studies [http://www.iranshenakht.blogspot.com/ CFIS''])

== Нигаред == 
* [[Қаҳрамонҳои Шоҳнома]]

==Сарчашмаҳо== 
* '''Ба забони англисӣ'''
** Abolqasem Ferdowsi, Dick Davis trans. (2006), ''Shahnameh: The Persian Book of Kings'' ISBN 0-670-03485-1 — modern English translation, current standard. See also
* Clinton, Jerome W. (translator) The Tragedy of Sohrab and Rostam: From the Persian National Epic, the Shahname of Abdol-Qasem Ferdowsi 2nd ed. (University of Washington Press, 1996) (abridged selection)
* Clinton, Jerome W. (translator) In the Dragon’s Claws: The Story of Rostam and Esfandiyar from the Persian Book of Kings (Mage Publication, 1999)
* Davis, Dick, (translator) Stories from the Shahnameh of Ferdowsi
: Vol. 1, The Lion and the Throne, (Mage Publications, 1998)
: Vol. 2, Fathers and Sons, (Mage Publications, 1998)
: Vol. 3, Sunset of Empire, (Mage Publications, 2003)
* Davis, Dick, (translator), The Legend of Seyavash, (Penguin, 2001) (abridged)
* Levy, Reuben (translator), The Epic of the Kings: Shah-Nama, the National Epic of Persia, (Mazda Publications, 1996) (abridged prose version)
* Warner, Arthur and Edmond Warner, (translators) The Shahnama of Firdausi, 9 vols. (London: Keegan Paul, 1905—1925) (complete English verse translation)
* '''Web сарчашма (захира)'''
** [http://www.cais-soas.com/CAIS/Litrature/Shahnameh/shahnameh.htm SHÂHNÂMEH; THE HERO TALES OF ANCIENT IRAN]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
** [http://classics.mit.edu/Ferdowsi/kings.html ''Shahnameh''] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20110106124347/http://classics.mit.edu/Ferdowsi/kings.html |date=2011-01-06 }}, English translation by Helen Zimmern.
** [http://www.iranchamber.com/literature/shahnameh/shahnameh.php ''Shahnameh''] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20201109215943/http://www.iranchamber.com/literature/shahnameh/shahnameh.php |date=2020-11-09 }}. Helen Zimmern translation.
** [http://www.greatworkspreserved.com/shahnama/ ''Shahnameh''] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20080410175301/http://www.greatworkspreserved.com/shahnama/ |date=2008-04-10 }}, Arthur and Edmond Warner translation.
[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5309016 New Translation of 'Persian Book of Kings' — March, 2006] from [[NPR]], and [http://www.nytimes.com/2006/04/30/books/review/30aslan.html «The Epic of Iran» — April, 2006], from the New York Times. Also, on 14 May 2006, Washington Post Pulitzer Prize winning book critic Michael Dirda reviewed Dick Davis’s translation «Shahnameh: The Persian Book of Kings» [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/05/11/AR2006051101341.html «This marvelous translation of an ancient Persian classic brings these stories alive for a new audience.»]. The illustrated three-volume slipcase edition of this translation is ISBN 0-934211-97-3

* '''Ба забони форсӣ'''
** [http://shahnameh.recent.ir/default.aspx?browse Матнии пурра ва хатти форсӣ] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070508212521/http://shahnameh.recent.ir/default.aspx?browse |date=2007-05-08 }} 
** [http://www.sattor.com/shohnoma.html Сомонаи Шоҳнома. Аудио Китоб] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160307092529/http://www.sattor.com/shohnoma.html |date=2016-03-07 }} 
** [http://www.mehrargham.com/dorjonline/shahnameh/parts.html Shahnameh online] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20060719173346/http://www.mehrargham.com/dorjonline/Shahnameh/parts.html |date=2006-07-19 }}
{{commons|Shahnama}}
* '''Resources''' 
** [http://shahnama.caret.cam.ac.uk/ Shahnama Image Collection] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20090210224716/http://shahnama.caret.cam.ac.uk/ |date=2009-02-10 }} 
** [http://tehran.stanford.edu/Images/Shahnameh/ Images from illustrated versions of Shahnameh] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20060720195156/http://tehran.stanford.edu/Images/Shahnameh/ |date=2006-07-20 }} 
** [http://www.metmuseum.org/toah/hd/khan6/hd_khan6.htm Metropolitan museum on the shahnama]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

{{Шоҳнома}}

[[Гурӯҳ:Шоҳнома]]</text>
      <sha1>5ckc92s945inembyahcc9qgnq561ojx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Соли 2006</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2120</id>
    <revision>
      <id>1483062</id>
      <parentid>1323093</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T14:50:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>азнавсозии вироиши мақола</comment>
      <origin>1483062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16699" sha1="beicrkgdq4oza2fkttvsrm889llx6ig" xml:space="preserve">{{Новбарии сол|2006}} 
{{Оғози сол|2006}}
== Рӯйдодҳо ==
== [[Март]]и соли [[2006]] == 
*  [[3 март]]  — Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон бо қарори №94 '''«Дар бораи тасдиқи Консепсияи миллии тарбия дар Ҷумҳурии Тоҷикистон»''' қарор қабул намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=27168&amp;compareid=163085
|title=Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 марти соли 2006, №94 «Дар бораи тасдиқи Консепсияи миллии тарбия дар Ҷумҳурии Тоҷикистон»
|website=ADLIA — Махзани муттаҳидаи иттилоотии ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=3 марти 2006
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt;
* Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 марти соли 2006 №171 «Оид ба ворид намудани тағйирот ба Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи омори давлатӣ”&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=7170
|title=Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 марти соли 2006 №171 «Оид ба ворид намудани тағйирот ба Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи омори давлатӣ”»
|website=ADLIA — Махзани муттаҳидаи иттилоотии ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=3 марти 2006
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt;
* Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 марти соли 2006 №154 «Дар бораи ворид намудани тағйирот ба Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи системаи иҷрои ҷазои ҷиноятӣ”»&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=7152
|title=Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 марти соли 2006 №154 «Дар бораи ворид намудани тағйирот ба Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи системаи иҷрои ҷазои ҷиноятӣ”»
|website=ADLIA — Махзани муттаҳидаи иттилоотии ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=3 марти 2006
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt;
* Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 марти соли 2006 №164 «Дар бораи ворид намудани тағйирот ба Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи хизмати давлатӣ”»&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=27165&amp;compareid=27165
|title=Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 марти соли 2006 №164 «Дар бораи ворид намудани тағйирот ба Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи хизмати давлатӣ”»
|website=ADLIA — Махзани муттаҳидаи иттилоотии ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=3 марти 2006
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt;
* Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 марти соли 2006 №158 «Дар бораи ворид намудани тағйирот ба Кодекси меҳнати Ҷумҳурии Тоҷикистон»&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=27119&amp;compareid=27119
|title=Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 марти соли 2006 №158 «Дар бораи ворид намудани тағйирот ба Кодекси меҳнати Ҷумҳурии Тоҷикистон»
|website=ADLIA — Махзани муттаҳидаи иттилоотии ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=3 марти 2006
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt;
== [[Май—]]и соли [[2006]] == 
*   [[3 май]] - Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон Консепсияи сиёсати давлатии мусоидат ба шуғли аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2006–2012-ро тасдиқ намуд.
&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=27297&amp;compareid=27297
|title=Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 майи соли 2006 №183 «Дар бораи тасдиқи Консепсияи сиёсати давлатии мусоидат ба шуғли аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2006–2012»
|website=ADLIA — Махзани муттаҳидаи иттилоотии ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=3 майи 2006
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt;
== [[Июн]]и соли [[2006]] ==
*   [[3 июн]] - Консепсияи миллии сиёсати ҷавонон дар Ҷумҳурии Тоҷикистон тасдиқ гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=27373&amp;compareid=27373
|title=Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи тасдиқи Консепсияи миллии сиёсати ҷавонон дар Ҷумҳурии Тоҷикистон»
|website=ADLIA — Махзани муттаҳидаи иттилоотии ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=3 июни 2006
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt; 
*   [[27 июн]] – бо фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Эмомалӣ Раҳмон]]  [[Нусратулло Махсум]] (Лутфуллоев) ва [[Шириншоҳ Шоҳтемур]] бо унвони олӣ «[[Қаҳрамони Тоҷикистон]]» сарфароз гардиданд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://president.tj/event/%27news/22577
|title=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=2006
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Ҳотамов Н.Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). – Душанбе,2011, – С. 555.&lt;/ref&gt;
== [[Июл]]и соли [[2006]] == 
*   [[11 июл]] – тармим ва таъмири шоҳроҳи автомобилгарди Душанбе – Айнӣ – Шаҳристон – Истаравшан – Хуҷанд – Бӯстон – Чанак (сарҳади Ӯзбекистон), бо нақби «Шаҳристон» оғоз ёфт.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
== [[Август]] [[2006]] ==
* [[22 Август]] — [[Эмомалӣ Раҳмон]], раиси ҷумҳури [[Тоҷикистон]] имрӯз зимни ширкат дар маросими вижае дар [[ноҳияи Шаҳристон]], вокеъ дар 230-километрии шимоли шаҳри [[Душанбе]], ба корҳои сохтмони дар [[тунели «Шаҳристон»]] оғоз бахшид. Нақб дар масири Душанбе — Хуҷанд, байни [[ноҳияи Айнӣ]] ва [[ноҳияи Шаҳристон]]и [[вилояти Суғд]] ҷойгир буда, дарозии он 5253 метр мебошад.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2012/10/na-1179-bi-sha-1203-riston-iftito-1203-yoft/
|title=Нақби «Шаҳристон» ифтитоҳ ёфт
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=АМИТ «Ховар»
|date=27 октябри 2012
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://archive.is/20130707023743/www.bbc.co.uk/persian/tajikistan/story/2006/08/060822_er_tajtoday_cyr.shtml]&lt;/ref&gt;
== [[Сентябр]] [[2006]] ==
* [[1 сентябр]] - Дар арафаи ҷашнҳои 15-солагии истиқлоли давлатии [[Тоҷикистон]], соли бузургдошти тамаддуни ориёӣ, [[2700 - солагии шаҳри [[Кӯлоб]]]] ва анҷумани шашуми тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон мақолаи навбатии илмию таърихии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Эмомалӣ Раҳмонов]] зери унвони &quot;[[Арзишҳои ориёӣ дар тамаддуни ҷаҳонӣ]]&quot; дар шумораи 105 (21 161) - и рӯзномаи [[Ҷумҳурият]] аз [[29 август]]и соли равон ба чоп расид.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.khovar.tj/tj/index.php?id=2426&amp;page=1 |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2018-12-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928083547/http://www.khovar.tj/tj/index.php?id=2426&amp;page=1 |archivedate=2007-09-28 }}&lt;/ref&gt;
* [[16 сентябр]]  — оғози сохтмони ХИБ «Ҷануб — Шимол»&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2021/09/ta-vimi-amit-hovar-imr-z-16-sentyabr-pan-shanbe-259-umin-r-zi-soli-2021-ast-2/
|title=Тақвими АМИТ «Ховар»: имрӯз 16 сентябр, панҷшанбе, 259-умин рӯзи соли 2021 аст
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=АМИТ «Ховар»
|date=16 сентябри 2021
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2007/01/emomal-ra-mon-va-soli-tamadduni-oriyo/
|title=Эмомалӣ Раҳмон ва соли тамаддуни ориёӣ
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=АМИТ «Ховар»
|date=январи 2007
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt;
== [[Октябр]] [[2006]] ==
* [[9 Октябр]] — [[Фирӯза Алифова]], сарояндаи маъруфи тоҷик барои услуби вижаи овозхониаш барандаи ҷоизаи Вазорати фарҳанг ва иттилооти [[Қазоқистон]] шуд. Аз миёни шашсад ширкатдори озмуни байналмилалии мусиқии &quot;[[Остона 2006]]&quot; ӯ дар давраи ниҳоии озмун дар қатори 14 сароянда ба бурдани чунин ҷоиза мушарраф шуд.&lt;ref&gt;[http://ozodi.tj/specialsarticle/2006/10/DF0E4CE0-97C7-4DF7-A549-ABB56790AFA4.html]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[14 Октябр]] - Дар кохи синамои «Ҷомӣ» нахустнамоиши филми нави ҳунарӣ «[[Вақте, ки болои шаҳр борон мерехт]]» баргузор гардид. [[Филм]] роҷеъ ба [[муҳаббат]], [[садоқат]] ва фарҳанги хонаводагист, ки заҳмати килки [[Абдурофеъ Рабиев]], [[филмнавис]]и маъруфи [[тоҷик]] аст.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ozodi.org/specialsarticle/2006/10/409D392F-AB4B-4BF5-A466-480EEB80D659.html |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2018-12-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929102804/http://www.ozodi.org/specialsarticle/2006/10/409D392F-AB4B-4BF5-A466-480EEB80D659.html |archivedate=2007-09-29 }}&lt;/ref&gt;
== [[Ноябр]] [[2006]] ==
* [[1 ноябр]]  —  Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон бо қарори №484 «Дар бораи Консепсияи рушди таҳсилоти касбӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон» қарор қабул намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=10098
|title=Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 1 ноябри соли 2006 №484 «Дар бораи Консепсияи рушди таҳсилоти касбӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон»
|website=ADLIA — Махзани муттаҳидаи иттилоотии ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=1 ноябри 2006
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt;
== [[Декабр]] [[2006]] ==
* [[8 Декабр]] - Аввалин бор дар таърихи ширкати худ дар [[Бозиҳои Осиё]], аз соли [[1994]] то имрӯз, [[варзишгар]]они [[тоҷик]] ба ҷоизаи тилои ин мусобиқот даст ёфтанд. &lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2018/09/bozi-oi-osiyo-nazare-ba-tarihi-on-o-ismi-12/
|title=БОЗИҲОИ ОСИЁ: назаре ба таърихи онҳо. Қисми 12
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=АМИТ «Ховар»
|date=2018
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ozodi.tj/news/2006/12/09.html#28f2141e-666f-4e39-9292-cd6e50e34279 |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2018-12-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927011311/http://www.ozodi.tj/news/2006/12/09.html#28f2141e-666f-4e39-9292-cd6e50e34279 |archivedate=2007-09-27 }}&lt;/ref&gt;

==  [[Соли 2006]] ==
*  [[Соли 2006]] – Дар Тоҷикистон «Соли тамаддуни ориёӣ» эълон гардид. Соли 2006 ҳамчун соли татбиқи чорабиниҳои бузурги таърихию фарҳангӣ, аз ҷумла Соли тамаддуни ориёӣ ва ҷашни 2700-солагии Кӯлоб аст.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.president.tj/node/303
|title=Мулоқот бо зиёиён
|website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=2006
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2007/01/emomal-ra-mon-va-soli-tamadduni-oriyo/
|title=Эмомалӣ Раҳмон ва соли тамаддуни ориёӣ
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=АМИТ «Ховар»
|date=январи 2007
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.president.tj/node/303
|title=Мулоқот бо зиёиён
|website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=2006
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt;
 
*  [[Соли 2006]] — оғози як қатор лоиҳаҳои бузурги инфрасохторӣ  аз ҷумла таҷдиди роҳи Душанбе — Хуҷанд — Бӯстон — Чанак бо сохтмони нақби «Шаҳристон», бунёди хатти баландшиддати «Ҷануб — Шимол» ва нақби «Шаршар» дар соли 2006 оғоз гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2007/01/emomal-ra-mon-va-soli-tamadduni-oriyo/
|title=Эмомалӣ Раҳмон ва соли тамаддуни ориёӣ
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=АМИТ «Ховар»
|date=январи 2007
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt;
== Нигаред низ ==
{{новбарӣ}}
{{дарахти мақолаҳо|Соли 2006}} 
== Адабиёт ==
* Ҳотамов Н.Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). – Душанбе,2011, – С. 555.
 

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Соли 2006]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои солҳои 2000-ум]]</text>
      <sha1>beicrkgdq4oza2fkttvsrm889llx6ig</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Португалия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2200</id>
    <revision>
      <id>1483075</id>
      <parentid>1469616</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:06:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1483075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4884" sha1="lpo9z0pz5hebv8w5xmo7shrzzx2v07t" xml:space="preserve">{{Кишвар
|Номи тоҷикӣ = Ҷумҳурии Португалия
|Парчам= Flag of Portugal.svg
|Номи аслӣ=República Portuguesa
|Нишон=Coat_of_arms_of_Portugal.svg
|Шиор =
|Номи суруди миллӣ = A Portuguesa
|Аудио = A Portuguesa.ogg
|Сохтори давлат=Ҷумҳурии парламентӣ
|Дар харита=LocationPortugal.png
|Забон=[[Забони португалӣ|португалӣ]]
|Санаи истиқлол = [[5 октябр]] [[1143]]
|Соҳибистиқлол аз = [[Шоҳигарии Леон]]
|Пойтахт = [[Лиссабон]]
|Шаҳри калонтарин = [[Лиссабон]]
|Вазифаи роҳбар 1 = [[Рӯйхати Президентони Португалия|Президент]]&lt;br&gt;[[Рӯихати сарвазирони Португалия|Сарвазир]]
|Роҳбар 1 = [[Анибал Каваку Силва]]
|Вазифаи роҳбар 2 = [[Рӯихати сарвазирони Португалия|Сарвазир]]
|Роҳбар 2 = [[Педру Пасуш Каэлю]]
|Ҷой аз рӯи масоҳат = 109
|Масоҳат = 92 391
|Фоизи об = 0,5
|Ҷой аз рӯи аҳолӣ = 76
|Аҳолӣ = 10 566 212
|Соли барӯйхатгирӣ = 2005
|Зичии аҳолӣ=114,3
|ММД (БҚХ) = 194,4 млрд.
|Соли ҳисоби ММД (БҚХ) = 2004
|Ҷой аз рӯи ММД (БҚХ) = 40
|ММД (БҚХ) ба сари аҳолӣ = 18,398
|Воҳиди пул = [[Евро]] (€)
|Доменҳо = [[.pt]] (ва [[.eu]])
|Коди телефон=351
|Соат = 0
|Эзоҳ =
}}
{{бознависӣ}}
{{ТарҷумаКунед|en|Portugal}}
'''Португалия''' (''Portugal, República Portuguesa''), номи расмӣ, '''Ҷумҳурии Португалия''' — давлат дар [[Аврупои Ғарбӣ]], ғарбтарин давлат дар Аврупои континенталӣ. Ҳудуд — 92 225 км², аҳолӣ — 10 347 892 нафар.

Дар қисми ҷанубу ғарбии [[нимҷазираи Пиреней]] ҷойгир аст. Дар шимол ва шарқ бо [[Испания]] ҳамсарҳад аст, дар ҷануб ва ғарб онро уқёнуси Атлантик шустааст; ҳамин тавр, Португалия ниманклав ё анклави соҳилӣ мебошад.

Пойтахташ [[Лиссабон]] аст. Забони расмӣ — [[Забони португалӣ|португалӣ]]. Воҳиди пулӣ — [[евро]].

Дар асрҳои 15—16 бо ҳамроҳии Бразилия ва Ангола, Португалия ба яке аз калонтарин империяҳои мустамликавӣ табдил ёфт. Дар ибтидои асри 19 ҳудуди [[империяи Португалия]] 10,4 миллион км² буд.

Ба кишварҳои пешрафта дохил аст. Ҷумҳурӣ аз соли 1910. Давлати ягона.

Узви [[НАТО]] (аз 1949), СММ (аз 1955), OECD (аз 1961), Иттиҳоди Аврупо (аз 1 январи 1986), Иттиҳоди кишварҳои португалзабон (аз 1996), Шӯрои Аврупо. Ба минтақаи Шенген ва минтақаи евро дохил карда шудааст. Аз соли 1991 дар нишастҳои Иберу-Амрико иштирок мекунад.

== Таърих ==
{{васеъкунии фасл}}

== Сиёсат ва ҳукумат ==
{{васеъкунии фасл}}

== Бахшбандии кишварӣ ==
=== Тақсимоти маъмурӣ ===  
{{васеъкунии фасл}} 
 
== Ҷуғрофия ==
{{васеъкунии фасл}}

== Иқтисод ==
{{васеъкунии фасл}}

== Аҳолӣ ==

== Фарҳанг ва маориф ==
 
== Нигаред низ ==
* [[Феҳристи президентҳои Португалия]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;
&lt;references /&gt;

== Пайвандҳо ==
* [http://www.visitportugal.com/Cultures/en-US/default.html Official Travel and Tourism office website] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070926234753/http://www.visitportugal.com/Cultures/en-US/default.html |date=2007-09-26 }}
* [http://tempo.growiktionary.org Weather forecast for Portugal]{{Пайванди мурда|date=October 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Умуми}}
{{хурд}}

{{Кишварҳои Иттиҳоди Аврупо}}
{{Аврупо}}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Давлатҳо аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Давлатҳои Аврупо]]
[[Гурӯҳ:Аврупои Ғарбӣ]]
[[Гурӯҳ:Португалия]]
[[Гурӯҳ:Давлатҳо — узви СММ]]</text>
      <sha1>lpo9z0pz5hebv8w5xmo7shrzzx2v07t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Соли 1991</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4978</id>
    <revision>
      <id>1483077</id>
      <parentid>1482811</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T20:06:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1483077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11548" sha1="08469sqvp0n3lb05brjifa3wsdks068" xml:space="preserve">{{1990-2000}}{{Сол|1991}}.
{{Новбарии сол|1991}}
{{Оғози сол|1991}} 
== Рӯйдодҳо ==

== [[феврал]] [[1991]] ==
* [[21 феврал]] – дар [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] Қонун «Дар бораи ғайридавлатӣ ва хусусигардонии моликияти давлатӣ» қабул гардид.&lt;ref&gt;Ҳотамов Н.Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). – Душанбе,2011, – С. 550&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gki.tj/|title=Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ғайридавлатӣ гардонидан ва хусусигардонии моликияти давлатӣ» аз 21 феврали соли 1991 // Қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон (матни аслӣ дар маҷмӯаи расмии қонунгузории солҳои 1991–1992 нашр шудааст).|author=|website=www.gki.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2026-07-31|archivedate=2026-01-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260125045936/http://gki.tj/}}&lt;/ref&gt;

== [[март]] [[1991]] ==
* [[17 март]] – аввалин [[раъйпурсӣ|раъйпурсии]] умумихалқӣ дар Иттиҳоди Шӯравӣ оид ба бақои [[ИҶШС]]. Дар он зиёда аз 70% ба тарафдории [[Иттиҳоди Шӯравӣ]] овоз доданд.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_1787/|title=«Постановление Верховного Совета СССР от 16 января 1991 года № 1910-I &quot;О проведении референдума СССР по вопросу о сохранении Союза ССР&quot;».|author=|website=www.consultant.ru|date=|publisher= |lang=ru|accessdate=2026-07-31}}&lt;/ref&gt;

== [[июн]] [[2001]] ==
* [[28 июн]] – Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Бонки миллии Тоҷикистон]] таъсис дода шуд. Таъсиси он яке аз қадамҳои муҳими ташаккули низоми мустақили молиявии ҷумҳурӣ ба ҳисоб мерафт. Баъд аз ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ Бонки миллӣ ҳамчун мақоми марказии сиёсати пулию қарзии давлат фаъолияти худро идома дод.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nbt.tj|title= Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи Бонки миллии Тоҷикистон» ва санадҳои таъсиси низоми бонкии Ҷумҳурии Тоҷикистон.|author=|website=www.nbt.tj|date=|publisher= |lang=tg|accessdate=2026-07-31}}&lt;/ref&gt;

== [[август]] [[1991]] == 
* [[29 август]] – Дар иҷлосияи Шӯрои Олии [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] масъалаи вазъи сиёсии ҷумҳурӣ баъди рӯйдодҳои августи [[соли 1991]] баррасӣ гардид. Президенти ҷумҳурӣ [[Қаҳҳор Маҳкамов]] бинобар мавқеи сиёсӣ дар робита ба фаъолияти Кумитаи давлатии вазъи фавқулода (ГКЧП) аз вазифа истеъфо дод. Иҷрои вазифаи Президенти ҷумҳурӣ муваққатан ба зиммаи Раиси Шӯрои Олӣ [[Қадриддин Аслонов]] гузошта шуд.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mia.tj/|title=«Постановление Верховного Совета Республики Таджикистан об освобождении К. Махкамова от обязанностей Президента Республики Таджикистан».|author=|website=www.mia.tj|date=|publisher=|lang=ru|accessdate=2026-07-31}}&lt;/ref&gt;

* [[31 август]] – Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон номи расмии худро ба Ҷумҳурии Тоҷикистон тағйир дод. Ин тағйирот яке аз қадамҳои муҳими раванди ташаккули давлатдории мустақили миллӣ ба ҳисоб меравад.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://constcourt.tj/dar-borai-sk-%D2%B7t/|title=«Қарори Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи тағйир додани номи Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон».|author=|website=www.constcourt.tj|date=|publisher= |lang=tg|accessdate=2026-07-31}}&lt;/ref&gt;
 
== [[сентябр]] [[1991]] == 
* [[9 сентябр]] – Дар иҷлосияи ғайринавбатии Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон Изҳороти «Дар бораи истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» қабул гардид. Ин санад истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистонро расман эълон намуда, оғози марҳилаи нави таърихи давлатдории тоҷиконро муайян кард.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj/tajikistan/proclamation_of_state_independence|title=«Изҳороти Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон &quot;Дар бораи Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон&quot; аз 9 сентябри соли 1991».|author=|website=www.president.tj|date=|publisher= |lang=tg|accessdate=2026-07-31}}&lt;/ref&gt;

* [[23 сентябр]]  – Дар иҷлосияи ғайринавбатии Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Қадриддин Аслонов]] аз вазифаи Раиси Шӯрои Олӣ озод карда шуда, [[Раҳмон Набиев]] ба ин вазифа интихоб гардид. Ҳамзамон ӯ иҷрокунандаи вазифаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон таъин шуда буд.&lt;ref&gt;Ҳотамов Н.Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). – Душанбе,2011, – С. 550-551.&lt;/ref&gt;

== [[октябр]] [[1991]] == 
* [[26 октябр]] — Дар [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] фаъолияти [[Ҳизби наҳзати исломии Тоҷикистон]] (ҲНИТ) расман иҷозат дода шуд. Қонунигардонии фаъолияти ин ҳизб дар шароити тағйироти куллии сиёсӣ дар [[Иттиҳоди Шӯравӣ]] ва оғози ташаккули низоми бисёрҳизбӣ дар ҷумҳурӣ ба амал омад. Ин рӯйдод яке аз нишонаҳои раванди либерализатсияи ҳаёти сиёсӣ ва ташаккули муҳити нави сиёсӣ дар Тоҷикистон дар арафаи истиқлолият ба ҳисоб меравад.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tg.wikipedia.org/wiki/|title=Ҳизби_наҳзати_исломии_Тоҷикистон|author=|website=tg.wikipedia.org|date=|publisher= |lang=tg|accessdate=2026-08-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ru.wikipedia.org/wiki/Партия_исламского_возрождения_Таджикистана|title=Партия_исламского_возрождения_Таджикистана|author=|website=tg.wikipedia.org|date=|publisher= |lang=ru|accessdate=2026-08-01}}&lt;/ref&gt;

== [[ноябр]] [[1991]] ==
* [[24 ноябр]] –  рӯзи интихоботи [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]]. Дар интихоботи умумихалқӣ ғолиб баромадани [[Раҳмон Набиев]] ва Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб шудани ӯ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj|title=«Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон — бахши «Таърихи истиқлолияти давлатӣ»|author=|website=www.president.tj|date=|publisher= |lang=ru|accessdate=2026-08-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ҳотамов Н.Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). – Душанбе,2011, – С. 551&lt;/ref&gt;

== [[декабр]] [[1991]] ==
* [[8 декабр]] – ҷамъомад дар бешазори Беловежскийи [[Белорус]], бо иштироки Президентон - Б. Н. Елсин ([[Федератсияи Русия]]), Л. Кравчук ([[Украина]]) ва С. Шушкевич ([[Беларусия]]). Беэътибор ва бекор намудани шартномаи 30 декабри соли 1922 барои таъсиси ИҶШС – СССР. Ба имзо расонидани шартномаи нав дар бораи таъсис намудани  [[Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил]] (ИДМ – СНГ) аз ҷониби Русия, Украина ва Белорусия.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cis.minsk.by|title=«Соглашение о создании Содружества Независимых Государств»
(подписано 8 декабря 1991 года в Беловежской пуще).Архиви санадҳои байналмилалии ИДМ|author=|website=cis.minsk.by|date=|publisher= |lang=ru|accessdate=2026-08-01}}&lt;/ref&gt;

== Хулосаи соли 1991 ==
[[Соли 1991]] барои таърихи навини [[Тоҷикистон]] соли гузариши сиёсӣ ва ҳуқуқӣ гардид. Дар ин сол раванди тағйири сохтори сиёсӣ, ташаккули асосҳои давлатдории мустақил, қабули Изҳороти истиқлолият, ташкили ниҳодҳои нави давлатӣ ва ворид шудани ҷумҳурӣ ба низоми нави муносибатҳои байналмилалӣ оғоз ёфт.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.president.tj|title=«Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон — бахши «Таърихи истиқлолияти давлатӣ»|author=|website=www.president.tj|date=|publisher= |lang=ru|accessdate=2026-08-01}}&lt;/ref&gt;

== Адабиёт ==
* Ҳотамов Н.Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). – Душанбе,2011, – С. 550-551.
== Филмнома Солномаҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ==
Солнома 1991. Соли эълони Истиқлол&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.prezident.tj/president/films/chronicles/6|title=Солнома 1991. Соли эълони Истиқлол|website=www.prezident.tj |publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |lang=tg |accessdate=2026-08-01 }}&lt;/ref&gt;

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}} 
== Нигаред низ ==
{{новбарӣ}}
{{дарахти мақолаҳо|Соли 1991}} 
[[Гурӯҳ:Соли 1991]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои соли 1991]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои солҳои 1990-ум]]</text>
      <sha1>08469sqvp0n3lb05brjifa3wsdks068</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ноҳияи Ванҷ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8504</id>
    <revision>
      <id>1483068</id>
      <parentid>1482796</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T15:14:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1483068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="330853" sha1="t30pwoldtl8in9ga381dxnt3uk5yvqh" xml:space="preserve">{{ВМ
| Ранг1 = #A5D570
| Номи тоҷикӣ = 
| Номи аслӣ = Ноҳияи Ванҷ
| Нишон = 
| Парчам = 
| Бари нишон = 
| Бари парчам = 
| Тавсифи нишон = 
| Тавсифи парчам = 
| Кишвар = [[Тоҷикистон]]
| lat_dir = N
| lat_deg = 38
| lat_min = 22
| lat_sec = 23
| lon_dir = E
| lon_deg = 71
| lon_min = 27
| lon_sec = 19
| region = TJ
| type = District
| Дараҷа = 
| CoordScale = 
| Суруди миллӣ = 
| Мақом = Ноҳияи маъмурӣ
| Тобеъи = [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]]
| Шомили = 1 шаҳрак, 6 ҷамоат
| Пойтахт = [[Ванҷ (шаҳрак)|Ванҷ]]
| Шаҳри бузургтарин = 
| Шаҳрҳои бузургтарин = 
| Таъсис = [[29 май|29 маи]] [[1933]]
| Барҳамхӯрӣ = 
| Номҳои пешина = 
| Раис = Мардзода Одинашо Миршаб (аз 2022)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911|title=Указ Президента Республики Таджикистан от 1 декабря 2022 года №480 &quot;О назначении Мардзода О.М. председателем Ванчского района Горно-Бадахшанской автономной области&quot;|website=www.adlia.tj|accessdate=2023-01-04|archivedate=2024-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241209162237/http://adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=143911}}&lt;/ref&gt;
| Шакли роҳбарӣ = Раиси ноҳия
| Раис2 = 
| Шакли роҳбарӣ2 = 
| Раис3 = 
| Шакли роҳбарӣ3 = 
| ММД = 
| Соли ММД = 
| Ҷой аз рӯи ММД = 
| ММД ба сари аҳолӣ = 
| Ҷой аз рӯи ММД ба сари аҳолӣ = 
| Забон = 
| Забонҳо = [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[Забонҳои бадахшонӣ]] — [[Забони язғуломӣ|язғуломӣ]]
| Аҳолӣ = 35 400
| Соли барӯйхатгирӣ = 2024
| Фоиз аз аҳолӣ = 4,8
| Ҷой аз рӯи аҳолӣ = 
| Баҳодиҳии аҳолӣ = 
| Соли баҳодиҳӣ = 
| Зичӣ = 7,7
| Ҷой аз рӯи зичӣ = 
| Ҳайати миллӣ = [[тоҷик]]он
| Ҳайати динӣ = [[мусулмон]], [[суннӣ]], мазҳаби [[ҳанафӣ]]
| Масоҳат = 4430,5
| Фоиз аз масоҳат = 
| Ҷой аз рӯи масоҳат = 
| Баландии бештарин = 7495
| Баландии миёна = 3000
| Баландии камтарин = 
| Харита = Vanj District in Tajikistan.svg
| Андозаи харита = 
| Харита2 = 
| Минтақаи замонӣ = UTC+5
| Сарвожа = VA
| ISO = TJ.BK.VA
| Шиносаи ададӣ = 
| Шакли шиноса = 
| Шиносаи ададӣ2 = 
| Шакли шиноса2 = 
| Шиносаи ададӣ3 = 
| Шакли шиноса3 = 
| FIPS = 
| Коди телефон = +992 3551
| Нишонаи почта = 736300
| Домени интернет = tj
| Коди мошинҳо = 04 TJ
| Вебгоҳ = [[www.vanjiman.com]]
| Гурӯҳ дар Commons = Vanj District
| Эзоҳ = 
}}Ноҳияи Ванҷ (форсӣ: ناحیۀ ونج) – минтақаи таърихӣ ва яке аз ноҳияҳои [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]], воқеъ дар шимолу ғарби вилоят, дар шарқи [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]]. Масоҳаташ 4430,5 км² буда, тибқи омори соли 2024 аҳолияш 35 400 нафарро ташкил медиҳад (зичии аҳолӣ тақрибан 8 нафар дар 1 км²). Ҳамчун воҳиди расмии маъмурию ҳудудӣ 29 майи 1933 таъсис ёфтааст.&lt;ref name=&quot;ref1&quot;&gt;[https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1287410 Ванджский район] (рус.) // Словари и энциклопедии на Академике (нусхаи мақолаи Википедиаи русӣ, 2010). Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Маркази ноҳия шаҳраки Рохарв (форсӣ: راخرو) аст, ки расман шаҳраки Ванҷ ном дошта, дар харитаҳо низ чунин сабт мешавад, вале дар забони мардум то имрӯз бо номи бостонии худ – Рохарв ёд мегардад; шаҳрак 176 км шимолтар аз шаҳри [[Хоруғ]], дар канораи резишгоҳи рӯди Рохарвоб ба Ванҷоб ҷой дорад.&lt;ref name=&quot;ref1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref2&quot;&gt;Ванҷ. Маълумоти ҷуғрофӣ (порча аз китоби Ҳ. Пирумшоев «Ванҷи ман») // Торнамои Ванҷ (vanj.info). Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref3&quot;&gt;н. Ванҷ (www.vanj.tj) // Сомонаи расмии Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Тибқи анъанаи маҳаллӣ, тамоми рустоҳоеро, ки аз деҳаи Бунай болотар воқеъанд, ''«Ванҷи Боло»'' меноманд; водиҳои поёниро бошад, на ''«Ванҷи Поён»'', балки бо номҳои таърихии худашон – [[Язғулом]], Водхуд ва Пшихарв – ёд мекунанд.&lt;ref name=&quot;ref2&quot; /&gt; Дигар шӯроҳои русто, мисли Водхуд, Язғулом, Рованд ва Техарв, ки фарогири чандин деҳаанд, то кунун номҳои таърихии худро нигоҳ доштаанд. Шӯрои рустои Рохарв дар ҳоли ҳозир чун ҷамоати ба номи Маҳмадулло Абдуллоев&lt;ref name=&quot;ref4&quot;&gt;[https://khovar.tj/2025/06/peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-no-iyai-van-tolori-varzishiro-iftito-namudand/ Сарвари давлат Эмомалӣ Раҳмон дар ноҳияи Ванҷ толори варзиширо ифтитоҳ намуданд] // АМИТ «Ховар», 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; ва шӯрои рустои Жовид феълан дар шакли ҷамоати Ҷовидон номгузорӣ шудаанд.

Қабл аз вуруди [[Артиши Сурх]] ба Ванҷ ва истиқрори низоми шӯравӣ, маркази идории амлокдории Ванҷ дар шаҳраки Рохарв, дар ''«Қалъаи Ванҷ»'' ё ''«Қалъаи Рохарви Ванҷ»'' қарор дошт, ки ҳам қароргоҳи мири Ванҷ ва ҳам маҳалли будубоши гурӯҳаки маҳдуди сипоҳи [[Манғития|манғитиён]] будааст.&lt;ref name=&quot;ref5&quot;&gt;Мушкетов Д. И. Рохарв (Кала-и Ванч) // Известия Русского географического общества. — Т. 52. — 1916.&lt;/ref&gt;

Дарёҳои бузургтарини ноҳия – Ванҷоб, Язғулом ва Панҷ мебошанд. Ду соҳили дарёи Ванҷоб бо дарозии зиёда аз 100 км бахши умдаи ноҳияро ташкил медиҳад.

== Номшиносӣ ==
Дар сарчашмаҳои русӣ ва адабиёти даврони шӯравӣ номи ноҳия дар шаклҳои ''«Ванч»'' ва ''«Вандж»'' омадааст, ки гунаи русишудаи ҷойноми тоҷикии Ванҷ мебошад.&lt;ref name=&quot;ref3&quot; /&gt;

Дар боби решаи ин ном ақидаҳо мухталифанд. Донишманди тоҷик Гулшанӣ дар китобаш ''«Таърихи ҳумоюн»'', ки соли 1328 ҳиҷрии қамарӣ баробар бо 1910 милодӣ навиштааст, онро табдилёфтаи номи дарёи Панҷ шумурда, дар бораи диёри Ванҷ мегӯяд:

''«Қасабаи Ванҷ ба тарафи шарқии Дарвоз, ба таҳти ақабаи Боми Дунё воқеъ аст ва дар он ҷониб манбаи дарёи Омӯя ва Ҷайҳун ва онро Чашмаи Панҷ мегӯянд, аз қуллаи шомихи кӯҳи Боми Дунё набаъон менамоянд. Аз андак масофат, панҷ чашма ба як ҷо ҷамъ мешавад ва ғарбан ҷараён менамояд ва онро чашмаи Панҷ мегӯянд ва он қасабаро Ванҷ меноманд, ки он муҳаррафи Панҷ аст. Оби аввали наҳри Ҷайҳун ҳамин аст»''.&lt;ref name=&quot;ref6&quot;&gt;Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. — Душанбе, 2006. — С. 157.&lt;/ref&gt;

Тадқиқоти забоншиносии баъдина ин ривояти халқиро тасдиқ намекунад. Эроншиноси маъруф Д. И. Эделман дар пажӯҳиши бунёдии худ ''«Географические названия Памира»'' (''«Номҳои ҷуғрофии Помир»''), ки соли 1975 дар маҷмуаи ''«Страны и народы Востока»'' ба чоп расидааст, решаи вожаи ''«Ванҷ»''-ро мушаххасан шарҳ намедиҳад, балки онро номи аслии худи водӣ мешуморад, ки номи дарёи Ванҷов (Ванҷ + ''«об»'') низ аз он гирифта шудааст.&lt;ref name=&quot;ref7&quot;&gt;Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 41–62.&lt;/ref&gt; Тибқи мушоҳидаи ӯ, ҳамсоягони язғуломизабони ин водӣ онро на ''«Ванҷ»'', балки ''«Вавз»'' меноманд, ки ин худ далели дигаре бар куҳансолии эҳтимолии ин ном аст.&lt;ref name=&quot;ref7&quot; /&gt; Забони куҳани ванҷии аз байнрафта, ки сокинони маҳаллӣ то охири асри XIX бад-он сухан мегуфтанд, ''«ванҷивор»'' (vanǰivor)-аш меномиданд,&lt;ref name=&quot;ref8&quot;&gt;Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. — М.: Восточная литература, 2008. — С. 61–109.&lt;/ref&gt; вале дар адабиёти дастрас пажӯҳише, ки решаи номи ''«Ванҷ»''-ро аз вожаҳои ҳамин забон ба даст оварда бошад, ёфт нашуд. Дар маҷмуъ, Эделман хулоса мебарорад, ки аксари номҳои ҷуғрофии [[Помир|Помири]] Ғарбию Ҷанубӣ бо ёрии забонҳои имрӯза шарҳнопазиранд, ки ин аз бостонӣ будани онҳо гувоҳӣ дода, эҳтимоли тааллуқи баъзеи онҳоро ба забонҳои куҳани пешин (субстратӣ) нишон медиҳад.&lt;ref name=&quot;ref7&quot; /&gt;

Худи Д. И. Эделман дар ҳамин мақола сабаби ин дугонагии номро возеҳтар шарҳ дода, чунин овардааст:

''«Иногда различные названия одного и того же пункта отражают различные исторические обстоятельства. Так, населенный пункт — административный центр Ванча имеет два названия. Первое — официальное, значащееся на картах — «Ванч» является редакцией старого названия находившейся здесь когда-то крепости, которая именовалась просто Кала ('&lt;nowiki/&gt;'''qala'&lt;nowiki/&gt;''') 'крепость' или Кала-и Вандж 'Ванджская крепость'. Второе — название самого кишлака, которое до сих пор остается в обиходе у местного населения и жителей соседних долин — «Рохарв».»''

Тарҷума: ''«Баъзан номҳои мухталифи як маҳал вазъиятҳои гуногуни таърихиро инъикос менамоянд. Чунончи, маҳалли аҳолинишин — маркази маъмурии Ванҷ — ду ном дорад. Аввалин — номи расмӣ, ки дар харитаҳо зикр мешавад, — «Ванҷ» аст, ки таҳрирёфтаи номи қадимии қалъаест мебошад, ки замоне дар ин ҷо буд ва онро танҳо Қалъа ('&lt;nowiki/&gt;'''qala'&lt;nowiki/&gt;''') ё Қалъаи Ванҷ меномиданд. Дуюмин — номи худи русто аст, ки то ҳанӯз дар гуфтугӯи мардуми маҳаллӣ ва сокинони водиҳои ҳамҷавор боқӣ мондааст — «Рохарв».»''.&lt;ref name=&quot;ref9&quot;&gt;Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 42.&lt;/ref&gt;

Бино бар ин, то имрӯз дар илми забоншиносии эронӣ решашиносии қатъӣ ва ба таври васеъ пазируфташудаи вожаи ''«Ванҷ»'' пешниҳод нашудааст: ривояти Гулшанӣ дар боло намунаи анъанаи омиёна ва таърихии маҳаллист, на натиҷаи таҳлили илмии забонӣ. Коршиносон, ин номро қадимӣ мешуморанд ва эҳтимол медиҳанд, ки он ба давраи пеш аз паҳншавии забони тоҷикӣ дар ин минтақа тааллуқ дошта бошад, бидуни он ки то ба ҳол решаи дақиқи онро муайян созанд.

Донишманд, шоир ва луғатшиноси тоҷик Абдусамад Ҳайдаров дар ''«Фарҳанги тафсирии мухтасари луғоти шеваи ҷанубу шарқии забони тоҷикӣ»'' (2019) дар бораи вожаи ''«Ванҷ»'' маълумоти муфассали фарҳангшиносиро ҷамъбаст намудааст&lt;ref name=&quot;ref10&quot;&gt;Ҳайдаров А. Фарҳанги тафсирии мухтасари луғоти шеваи ҷанубу шарқии забони тоҷикӣ. — Душанбе: ЭР-Граф, 2019. — С. 14–17.&lt;/ref&gt;. Тибқи ин пажӯҳиш, дар фарҳангномаҳои классикии форсиву тоҷикӣ вожаи ''«ван»''/''«ванҷ»'' дар маъноҳои гуногун сабт шудааст: номи деҳае дар Насаф (муарраби ''«вана»'', тибқи ''«Фарҳанги Ананд Роҷ»''); шабеҳу монанд, меваи мағздор, ҷангали пурдарахт ва номи шаҳре (тибқи ''«Бурҳони қотеъ»''); аз забони ҳиндӣ (санскрит) ба маънои ''«ҷангал»'', ''«беша»'' (тибқи ''«Фарҳанги Нафисӣ»''); меваи ба зира монанд бо мағзак ва ташбеҳ (тибқи ''«Ғиёс-ул-луғот»''); ва ниҳоят – ''«гунҷишк»'' (тибқи ''«Туҳфат-ул-аҳбоб»'' ва ''«Фарҳанги Ҷаҳонгирӣ»''). Гурӯҳи дигари муҳаққиқон, аз ҷумла И. М. Стеблин-Каменский, А. З. Розенфелд, В. Томашек ва А. Д. Девонақулов, вожаи ''«ванҷ»''-ро аз ''«ван»'' ба маънои ''«бед»'' гирифташуда медонанд.&lt;ref name=&quot;ref10&quot; /&gt;

Ҳайдаров бо усули муқоисаи фарҳангномавӣ нишон медиҳад, ки маънои ''«гунҷишк»'' эҳтимолан натиҷаи хатои котибист: дар қадимтарин фарҳанги дастрас – ''«Луғати фурс»''-и Асадии Тӯсӣ (саҳ. 73) – барои ''«гунҷишк»'' на ''«ванҷ»'', балки ''«вунҷ»'' омадааст, ва азбаски дар хатти арабӣ навишти ин ду вожа якхела аст, ба андешаи муаллиф, дар фарҳангномаҳои баъдӣ ба ҷои ''«вунҷ»'' хатан ''«ванҷ»'' сабт гардидааст. Ин фарзияро ӯ бо далели дигар низ тақвият медиҳад: дар забони гуфтугӯии тоҷикӣ шаклҳои гуногуни калимаи ''«гунҷишк»'' – ''«вунҷишк»'', ''«бунҷишк»'', ''«гундишк»'' – ҳама пас аз ҳарфи аввал садоноки кӯтоҳи ''«у»''-ро мегиранд, на ''«а»''-ро. Аз ин муҳимтар, дар забони куҳани ванҷӣ худи вожаи ''«гунҷишк»'' тамоман калимаи дигаре буд – ''«курҷик»'' – монанди забони ҳамсояи имрӯзаи язғуломӣ (''«чуғак»'') ва шуғнонӣ (''«вудуч»''); агар водӣ ба номи ин парранда гузошта мешуд, мебоист ''«Курҷик»'' номида мешуд, на ''«Ванҷ»''.&lt;ref name=&quot;ref10&quot; /&gt; Ба ин тартиб, ба андешаи аксари муҳаққиқон, решаи бовариноктарини номи ''«Ванҷ»'' ҳамон вожаи ''«ван»'' ба маънои ''«бед»'' аст, ки дар забонҳои зиндаи имрӯзаи помирӣ низ боқӣ мондааст: шуғнонӣ ''«wank»'', бартангӣ ''«wanoch»'', рӯшонӣ ''«wanoj»'', орошорӣ ''«wanuj»''.&lt;ref name=&quot;ref10&quot; /&gt;

Дар баробари ин, дар байни мардуми маҳаллӣ фарзияи дигаре низ роиҷ аст, ки тибқи он вожаи ''«ванҷ»'' муродифи калимаи ''«ганҷ»'' (яъне ''«хазина»'') мебошад. Ҳайдаров ин фарзияро ба падидаи табдили овозҳои ''«в»''→''«г»''→''«к»'' дар лаҳҷаи маҳаллӣ пайванд медиҳад, ки намунаҳои он дар ҷуфти калимаҳои боқимондаи забони куҳани ванҷӣ, ки то имрӯз дар нутқи шифоҳии мардум ҳамроҳи муодилҳои тоҷикиашон истифода мешаванд (масалан, ''«сару мангал»'', ''«санди нозо»'', ''«кари шумук»'', ''«гарми тумухч»''), ба назар мерасад.&lt;ref name=&quot;ref10&quot; /&gt; Вожаи ''«ганҷ»'' то имрӯз дар нутқи мардуми Ванҷ серистеъмол буда, ҳатто баъзе хӯрокворӣ (мисли ширравған), меваҳо (мисли тут) ва анбори неъмат (''«ганҷур»'') бо ҳамин ном ёд мешаванд; ибораи қадимии ''«ванҷи ману ганҷи ман»'', ки зиёда аз ҳазор сол вирди забони мардум аст, низ, ба назари муаллиф, метавонад далели воқеии ин пайванди маъноӣ бошад.&lt;ref name=&quot;ref10&quot; /&gt;

Номи Ванҷ соли 2023 ба бузургтарин лозури Помир низ гузошта шуд: 31 июли соли 2023 бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии [[Тоҷикистон]] лозури Федченко расман Ванҷях номгузорӣ гардид.&lt;ref name=&quot;ref11&quot;&gt;[https://khovar.tj/rus/2024/06/lednik-vandzhyah-odin-iz-samyh-bolshih-lednikov-tadzhikistana-i-gornyh-sistem-mira/ Ледник Ванджях — один из самых больших ледников Таджикистана и горных систем мира] (рус.) // НИАТ «Ховар», 9 июни 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref12&quot;&gt;[https://rus.ozodi.org/a/32555126.html СМИ: крупнейший на Памире ледник Федченко переименован в «Ванджях»] (рус.) // Радиои Озодӣ, 20 августи 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

== Ҷойгоҳ ==
Ноҳияи Ванҷ бо сарзамини 4430,5 км² дар миёни қаторкӯҳҳои [[Дарвоз]] ва Язғулом воқеъ аст. Дар шимол бо [[Сангвор|ноҳияи Сангвор]] (Тавилдараи пешин), дар шарқ бо [[Мурғоб|ноҳияи Мурғоб]], дар ҷануб бо [[Рӯшон|ноҳияи Рӯшон]], дар ғарб бо ноҳияи Дарвози Тоҷикистон ва дар ҷанубу ғарб, аз тариқи рӯди [[Панҷ]], бо ноҳияи Дарвози вилояти [[Бадахшон|Бадахшони]] [[Афғонистон]] ҳаммарз мебошад.&lt;ref name=&quot;ref1&quot; /&gt; Марзи шарқии ноҳияро қаторкӯҳи Академияи илмҳо ташкил медиҳад.&lt;ref name=&quot;ref13&quot;&gt;Republic of Tajikistan, map showing administrative division as of January 1, 2004, «Tojikkoinot» Cartographic Press, Dushanbe.&lt;/ref&gt;

Аз шимолу шарқи ноҳия ба ҷанубу ғарби он рӯдҳои Ванҷ) ва Язғулом ҷорӣ мешаванд, ки ба рӯди Панҷ мерезанд. Сарзамини ноҳия ду водии нисбатан васеи Бадахшонро дар бар мегирад. Яке аз онҳо дараи рӯди Ванҷ аст, ки беш аз 150 км дарозо дорад ва аз лозурҳои Ҷамъияти ҷуғрофӣ, Хирсон ва Абдуқаҳҳор оғоз мегирад. Водии дигар дараи рӯди Язғулом аст, ки дар миёни қаторкӯҳҳои Язғулому Рӯшон ҷой гирифтааст. Ин ду водиро аз ҳамдигар қаторкӯҳи Ванҷ ҷудо мекунад.&lt;ref name=&quot;ref13&quot; /&gt; Баландии маҳал аз сатҳи дарё аз 1500 то 5000 метр мебошад.

Дар бораи сабаби номгузории қаторкӯҳҳои атрофи Ванҷ, Д. И. Эделман чунин таваҷҷуҳ медиҳад:

''«Названия хребтов в исконной топонимии не прослеживаются. Те наименования, которые мы видим сейчас на географических картах,— позднейшие. Они даны исследователями в основном по принципу смежности с той или иной долиной. Ванчский хребет отделяет Ванч от Язгулема, Язгулемский хребет — Язгулем от Рушана-Бартанга, Рушанский — долину Рушана от Гунта…»''

Тарҷума: ''«Номҳои қаторкӯҳҳо дар ҷойномҳоии аслӣ дида намешаванд. Номҳое, ки мо имрӯз дар харитаҳои ҷуғрофӣ мебинем, аз давраҳои баъдтаранд. Онҳоро муҳаққиқон асосан бар мабнои усули ҳамҷаворӣ бо ин ё он водӣ гузоштаанд. Қаторкӯҳи Ванҷ, Ванҷро аз Язғулом ҷудо мекунад, қаторкӯҳи Язғулом — Язғуломро аз Рӯшону Бартанг, қаторкӯҳи Рӯшон — водии Рӯшонро аз Ғунд…»''.&lt;ref name=&quot;ref1&quot; /&gt;

Дарёи Ванҷ (Ванҷоб) 103 км дарозӣ ва 2070 км² ҳавзаи обғундорӣ дорад. Он аз ҳамроҳшавии ду шохоб падид меояд: яке аз лозурҳои нишебии шимолии қаторкӯҳи Ванҷ сарчашма мегирад, дигаре бошад – аз нишебиҳои ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо. То резишгоҳи шохоби Кашолаях худи дарё номи Абдуқаҳҳорро дорад; танҳо пас аз ҳамроҳ шудан бо ин шохоб он ба номи Ванҷоб мубаддал мегардад. Сарфи миёнаи солонаи об дар резишгоҳи дарё 49,4 м³/с аст.&lt;ref name=&quot;ref14&quot;&gt;Ванч (рус.) // Большая советская энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Тибқи мушоҳидаи мустақили Снесарев (1906), дарёи Ванҷ, ба сабаби бисёр ҷазираҳояш, дар баъзе ҷойҳо то ¾ верст (қариб 800 м) ва бештар паҳн мешавад, дар ҳоле ки дар танги дара паҳноияш танҳо тахминан 20 саҷин (қариб 43 м) аст; чуқурии он дар баъзе маконҳо то 1½ саҷин (қариб 3,2 м) мерасад, ҷараёнаш тезу тунд буда, ранги обаш лойолуди шириранг аст.&lt;ref name=&quot;ref2192&quot;&gt;Снесарев А. Е. Восточная Бухара (военно-географический очерк) // Сборник географических, топографических и статистических материалов по Азии. — Вып. LXXIX. — СПб.: Военная типография, 1906. — С. 19.&lt;/ref&gt; Дар мавсими пуроби дарё гузаргоҳ вуҷуд надорад ва убур танҳо тавассути пул ё гупсар сурат мегирад; дар маҷмуъ се пул мавҷуд буд — дар резишгоҳи дарё, дар канори деҳаи Рохарв (Қалъаи Ванҷ) ва дар канори Пойи Мазор.&lt;ref name=&quot;ref2192&quot; /&gt; Хилофи дарёҳои ҳамсоя, дарёи Ванҷ ҳатто дар зимистони сахт пурра ях намебандад, ва водии он назар ба водии дарёҳои ҳамсоя хеле васеътар аст.&lt;ref name=&quot;ref2192&quot; /&gt; Дарёи Язғулом 80 км тӯл кашида, масоҳати ҳавзаи он 1970 км²-ро ташкил медиҳад; қисми болоии он то ҳамроҳшавии дарёи Ракзов Мазордара номида мешавад, сарфи миёнаи об дар поёноби дарё 36,2 м³/с буда, ғизои дарёҳои ноҳия асосан барфию лозурист ва сермобтарин моҳ июл аст.&lt;ref name=&quot;ref1&quot; /&gt;

Тавсифи муфассали гидрографии дарёи Ванҷро низ капитан Кузнецов ҳанӯз соли 1892 сабт кардааст. Ба гуфтаи ӯ, дарё аз ду шохоб — оби-Кашолаях (аз рост) ва оби-Абдуқаҳҳор (аз чап) — сарчашма мегирад, ки худ аз лозурҳои Куҳи-Лазурӣ об мегиранд, ва номи муосири шохоби ''«Абдуқаҳҳор»'', ки ҳанӯз дар гуфтаи боло зикр омада буд, маҳз бо ҳамин навиштаи асри XIX мутобиқат мекунад:

''«Рѣка оби-Ванчъ, берущая начало двумя рѣками: правой оби-Кашалъ-Аякъ и лѣвой оби-Абдукогоръ изъ ледниковъ Куи-Лазырь, течетъ въ юго-западномъ направленіи въ большинствѣ случаевъ разливаясь на много рукавовъ и образуя массу острововъ–тугаевъ.»''

Тарҷума: ''«Дарёи оби-Ванҷ, ки аз ду рӯд — рости оби-Кашолаях ва чапи оби-Абдуқаҳҳор — аз лозурҳои Куҳи-Лозурӣ сарчашма мегирад, дар самти ҷанубу ғарбӣ ҷараён дошта, дар аксари ҳолат ба бисёр шохобчаҳо тақсим мешавад ва анбӯҳи ҷазираҳо — тӯғайҳоро ба вуҷуд меорад»''.&lt;ref name=&quot;ref15&quot;&gt;Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 32.&lt;/ref&gt; Кузнецов инчунин баландии рустоҳои соҳили дарёи Ванҷро аз сатҳи баҳр чен кардааст: аз резишгоҳи он ба Панҷ (5110 қадам) то рустоҳои Рохарв (6250 қадам), Бунай (6590 қадам), Техарв (7260 қадам), Старғ (7670 қадам) ва Ванван (8020 қадам); ва дар бораи қаторкӯҳи байни Ванҷу Язғулом, ки имрӯз бо номи қаторкӯҳи Ванҷ маъруф аст, чунин навиштааст:

''«Горный хребетъ, расположенный между рѣками Ванчъ и Язгулемъ, носитъ названіе Ванчскаго. Восточная его часть покрыта вѣчными снѣгами и ледниками, западная – скалистая. Растительности на немъ нѣтъ никакой.»''

Тарҷума: ''«Қаторкӯҳе, ки миёни дарёҳои Ванҷу Язғулом воқеъ аст, номи Ванҷро дорад. Қисми шарқии он бо барфу лозурҳои ҷовидона пӯшида аст, қисми ғарбӣ бошад — сахраист; дар он ҳеҷ гуна рустание вуҷуд надорад»''.&lt;ref name=&quot;ref1&quot; /&gt;

Ванҷ дар соҳили яке аз шохобҳои бузурги рости дарёи Панҷ (болооби [[Ому]]), ки бо номи Ванҷоб маъруф аст, ҷой гирифтааст. Масофа аз маркази ноҳия то шаҳри Хоруғ 176 км ва то шаҳри [[Душанбе]] 387 км аст.

Тавсифи аввалини илмии ҷуғрофии қаторкӯҳҳои иҳотакунандаи водии Ванҷ ба шарқшиноси рус А. А. Семёнов тааллуқ дорад, ки соли 1898 дар доираи экспедитсияи расмии граф А. А. Бобринский аз ин минтақа дидан карда буд. Ӯ дар китоби худ навиштааст:

''«Часть Дарваза по правую сторону Пянджа (Сѣверный Дарвазъ) занимаетъ западный склонъ Памирскаго плоскогорья: этотъ край изрѣзываютъ глубокими долинами рѣкъ: Пянджа и его притоковъ справа: Оби-Хингоу, Ванджа и Язгулина. Водораздѣломъ этихъ рѣкъ служатъ два высокихъ хребта: Дарвазскій, между рр. Оби-Хингоу и Ванджемъ, и Ванджскій,–между долинами Ванджа и Язгулина... Въ верховьяхъ Ванджа всѣ упомянутыя горныя цѣпи сходятся въ одинъ узелъ и сливаются съ Памирами.»''

Тарҷума: ''«Қисми Дарвоз, ки дар канори рости Панҷ ҷойгир аст (Дарвози Шимолӣ), нишеби ғарбии баландсаҳрои Помирро фаро мегирад: ин канораро водиҳои амиқи дарёҳо буридаанд – Панҷ ва шохобҳои рости он: Оби-Хингов, Ванҷ ва Язғулом. Марзи обҷудокунии ин дарёҳоро ду қаторкӯҳи баланд ташкил медиҳанд: Дарвоз – миёни рӯдҳои Оби-Хингову Ванҷ, ва Ванҷ – миёни водиҳои Ванҷу Язғулом... Дар болооби Ванҷ ҳамаи ин қаторкӯҳҳои зикршуда ба як гиреҳ мепайванданд ва бо Помир мепайванданд»''.&lt;ref name=&quot;ref16&quot;&gt;Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 6.&lt;/ref&gt;

Дар ҳамин гиреҳи кӯҳӣ, ки қаторкӯҳҳои Ванҷу Дарвоз бо Помир мепайванданд, Семёнов ағбаи баландеро ба қайд гирифтааст, ки ба болооби Ванҷ мебарад: ''«Въ этомъ горномъ узлѣ лежить на высотѣ свыше 15 тыс. футовъ надъ уровнемъ моря перевалъ Сытаргй въ долину р. Вандж, или Ванча»'' – тарҷума: ''«Дар ҳамин гиреҳи кӯҳӣ, дар баландии зиёда аз 15 ҳазор фут аз сатҳи баҳр, ағбаи Сытаргӣ ба водии дарёи Вандж (Ванҷ) ҷойгир аст»''.&lt;ref name=&quot;ref17&quot;&gt;Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 7.&lt;/ref&gt;

Тавсифи муфассали роҳҳои дастрасӣ ба водии Ванҷ дар охири асри XIX ба қалами капитан Н. Юхновский, узви экспедитсияи ҳудудии соли 1893, тааллуқ дорад, ки барои таҳқиқи қитъаи камомӯхтаи сарҳад аз дарёи Ванҷ то истеҳкоми Керкӣ, дар тӯли рӯдҳои Панҷу Ому фиристода шуда буд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot;&gt;Юхновский И. Нѣсколько словъ объ условіяхъ жизни въ горахъ Дарваза и въ долинѣ рѣки Ванча // Туркестанские Ведомости. — 1894. — № 65. — С. 64–65.&lt;/ref&gt; Тибқи гузориши ӯ, роҳи аз Қалъаи Хумб то Рохар (Қалъаи Ванҷ) дар тӯли соҳили дарёи Панҷ бо василаи карнизҳо мегузашт, ки паҳноияшон аз ¾ то 1½ арш буда, баъзан аз болои нишебиҳои мулоим ва баъзан аз болои қаторкӯҳҳои амудӣ мегузаштанд; дар баъзе ҷойҳо карнизҳои сунъӣ — аз бревнои чӯбини дар шикофи сангҳо ҷойгузошташуда, бо шохчаву замин пӯшонидашуда — сохта мешуданд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Ин роҳ, гарчанде дар давоми сол умуман кушода буд, вале аз сабаби фаромадани обхезиҳои кӯҳӣ ё харсанг метавонист вайрон гардад ва то таъмир қатъ шавад; дар мавсими зимистон, дар натиҷаи яхбандӣ ва боришот, ҳаракат дар ин роҳ хеле мушкил мегардид.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt;

Мавзеи Қалъаи Ванҷ (Рохар), ки Юхновский онро тавсиф кардааст, тахминан дар масофаи 6 версти (қариб 6,4 км) аз ҷои ҳамроҳшавии дарёи Ванҷ ба Панҷ ҷойгир буд; водии Ванҷ назар ба дараи танги Панҷ хеле васеътар буда, дорои заминҳои назарраси корам буд ва аз ин рӯ, назар ба дигар минтақаҳои Дарвоз, зичии аҳолии он бештар буд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Дар Рохар се роҳ ба ҳам мепайвастанд: аз ғарб — аз Қалъаи Хумб; аз шимол — аз ағбаи «Аба-и-Ситарги», ки эҳтимол ҳамон ағбаест, ки А. А. Семёнов онро бо номи «Сытаргй» ёд кардааст (ниг. боло); ва аз ҷанубу шарқ — аз Рӯшону [[Шуғнон]], ки ин роҳи охир хеле душвор буд ва барои расидан ба Рохар аз он тариқ, мусофир бояд дарёи Панҷро бо «гупсар» (шино бо пӯсти боди пуркардашудаи буз) убур мекард.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt;

=== Лозурҳо ва қуллаҳо ===
Болооби дараи Ванҷ, ки дар он ҷо рӯд номи Абдуқаҳҳор (Абдукагор)-ро дорад, аз калонтарин марказҳои лозурии Помир ба шумор меравад. Бузургтарин лозури ҳавзаи рӯди Ванҷ лозури Ҷамъияти ҷуғрофӣ мебошад, ки дар маҳалли пайвастшавии қаторкӯҳҳои Академияи илмҳо ва Дарвоз ҷой гирифта, дарозиаш 24,2 км ва масоҳаташ 64,4 км² аст. Ин лозур соли 1882 кашф гардида, соли 1928 ба шарафи Ҷамъияти ҷуғрофии [[Русия]] номгузорӣ шудааст.&lt;ref name=&quot;ref18&quot;&gt;[https://rgo.ru/activity/redaction/news/lednik-geograficheskogo-obshchestva-na-pamire-taet/ Ледник Географического общества на Памире тает] (рус.) // Сомонаи расмии Ҷамъияти ҷуғрофии Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Дар ҳавзаи Абдуқаҳҳор, дар нишебии ғарбии қаторкӯҳи Академияи илмҳо, лозури Хирс (дар адабиёти илмии русӣ – Медвежий) воқеъ аст, ки бо ҳаракатҳои даврии ногаҳонии худ (сёрҷ) дар ҷаҳон шуҳрат дорад. Дарозии лозури Хирс 15,8 км ва масоҳаташ 25,3 км² аст; ҳавзаи барфии он дар баландии беш аз 5500 м бо ҳавзаи лозури Ванҷях (Федченко) муштарак буда, забонаи борику дарози он бо яхшораи (ледопад) 900-метра аз ҳавзаи ғизогирии фирнӣ ба дараи чуқур, то баландии 2900 м, фуруд меояд.&lt;ref name=&quot;ref19&quot;&gt;Медвежий ледник // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.&lt;/ref&gt; Забонаи ин лозур дар зарфи чанд моҳ то 2 км ба поёни дара пеш рафта, маҷрои дарёи Абдуқаҳҳорро мебандад ва кӯли лозурӣ ба вуҷуд меоварад, ки шикофта шудани он ба обхезиҳои харобиовар дар водии Ванҷ оварда мерасонад. Чунин ҳаракатҳо дар солҳои 1916, 1937, 1951, 1963, 1973, 1989, 2001 ва 2011 ба қайд гирифта шудаанд.&lt;ref name=&quot;ref20&quot;&gt;[https://www.silkadv.com/en/content/lednik-medvezhiy-v-hrebte-akademii-nauk Ледник Медвежий в хребте Академии Наук] (рус.) // Silk Road Adventures. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Ҳангоми ҳаракати соли 1963 лозур қариб 1,75 км пеш рафта, дараи Абдуқаҳҳорро баст ва дар он сол ду маротиба (19 июн ва 3 июл) обхезиҳои лозурӣ рӯй доданд. Соли 1973 садди яхине бо паҳноии тақрибан ним километр ва баландии саду панҷоҳ метр дараро банд карда, дар паси он кӯле бо чуқурии то 110 метр пайдо шуд; 19 июни соли 1973, вақте ки дар кӯл 27 млн м³ об ҷамъ омада буд, рахнашавии он ба амал омад.&lt;ref name=&quot;ref21&quot;&gt;[https://glaciallakes.narod.ru/articles/articl_other/3-1.htm Виноградов Ю. Б. Сведения о прорывах озёр, подпруженных ледниками] (рус.). Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Дар қисмати шарқии қаторкӯҳи Язғулом, дар марзи ҷанубу шарқии ноҳия, қуллаи Истиқлол (то соли 2006 – қуллаи Революция; 6940 м) – чорумин қуллаи баланди Тоҷикистон қомат афрохтааст. Дар домани шимолии он лозури бузурги Федченко – дарозтарин лозури кӯҳии ҷаҳон берун аз минтақаҳои қутбӣ (77 км) оғоз меёбад.&lt;ref name=&quot;ref22&quot;&gt;[http://wiki.risk.ru/index.php/%D0%9F%D0%B8%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D0%B8 Пик Революции] (рус.) // Wiki.risk.ru. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Ин лозур, ки соли 1878 онро Василий Ошанин кашф карда, ба шарафи табиатшинос Алексей Федченко номгузорӣ намуда буд, аз 31 июли соли 2023 бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон расман Ванҷях ном дорад.&lt;ref name=&quot;ref11&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref12&quot; /&gt; Паҳноии миёнаи лозур 2 км ва ҳадди аксараш 5 км буда, ғафсии ях то 1 км ва ҳаҷми он ҳамроҳ бо шохобҳояш 144 км³ мерасад; лозур аз баландии 6200 м оғоз ёфта, забонааш то баландии 2909 м фуруд меояд ва дар силсилаи он 100 лозури хурду бузург, аз ҷумла 26 шохоби бевосита, ба ҳам пайвастаанд. Дар канори чапи лозур, дар баландии 4169 м, 7 августи соли 1933 истгоҳи гидрометеорологӣ кушода шуда буд, ки то соли 1995 бефосила кор кард ва соли 2004 дар доираи лоиҳаи байналмилалӣ дар он ҷо истгоҳи худкор насб гардид. Бар асари гармшавии иқлим лозур танҳо дар садаи XX дар танаи асосии худ тақрибан 15 км³ ях – даҳяки массаи худро – аз даст додааст.&lt;ref name=&quot;ref11&quot; /&gt;

Тибқи баррасиҳои лозуршиносии охирин, масоҳати умумии лозури Ванҷях (Федченко) тақрибан 700 км² арзёбӣ мешавад ва ҳаҷми умумии яхи он, бар пояи ченкунии ғафсии қабати ях, 123,4 ± 28 км³ ҳисоб карда шудааст.&lt;ref name=&quot;ref23&quot;&gt;[https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-glaciology/article/evolution-of-fedchenko-glacier-in-the-pamir-tajikistan-during-the-past-eight-decades/0F2F382BD7954575E28B20128B7825E2 The evolution of Fedchenko glacier in the Pamir, Tajikistan, during the past eight decades] (англ.) // Journal of Glaciology. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Дар тӯли 93 соли мушоҳидаи илмӣ (1928-2021), суръати миёнаи тағйири баландии сатҳи лозур ба −0,46 метр дар сол расидааст, ҳарчанд дар ду фосилаи алоҳида – солҳои 1958-1980 ва 2010-2021 – коҳиши баландии забонаи лозур ду баробар аз меъёри дарозмуддат тезтар будааст.&lt;ref name=&quot;ref24&quot;&gt;[https://eartharxiv.org/repository/view/7474/ Multi-temporal elevation changes of Fedchenko Glacier, Tajikistan, from 1928 to 2021] (англ.) // EarthArXiv / Journal of Glaciology, 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Ченкуниҳои GNSS ва тасвирбардории радарии TanDEM-X нишон медиҳанд, ки мувозинати ҷирмии лозур аз −0,27 ± 0,05 метри муодили обӣ дар сол барои давраи 2000-2011 то −0,51 ± 0,04 метр дар сол барои давраи 2011-2016 бадтар шудааст, яъне суръати обшавии лозур дар даҳсолаи охир тақрибан ду баробар афзудааст.&lt;ref name=&quot;ref25&quot;&gt;Lambrecht A., Mayer C., Wendt A., Floricioiu D., Völksen C. Elevation change of Fedchenko Glacier, Pamir Mountains, from GNSS field measurements and TanDEM-X elevation models, with a focus on the upper glacier // Journal of Glaciology.&lt;/ref&gt; Бо вуҷуди ин, азбаски забонаи лозур бо қабати ғафси хоку сангреза пӯшида аст, масоҳати намоёни он тайи даҳсолаҳо танҳо 1,4 фоиз тағйир ёфта, дар ҳоле ки ҳаҷми аслии яхи он коҳиши назаррас – тақрибан 5 км³ дар тӯли ҳашт даҳсола – доштааст.&lt;ref name=&quot;ref23&quot; /&gt; Тибқи маълумоти барномаи UNEP GRID-Arendal, забонаи лозур аз соли 1933 инҷониб зиёда аз 1 километр ба ақиб нишастааст ва аз соли 1980 инҷониб тақрибан 50 метр паст шудааст.&lt;ref name=&quot;ref26&quot;&gt;[https://www.grida.no/resources/5274 Shrinking of Fedchenko Glacier in the Pamirs of Tajikistan] (англ.) // UNEP GRID-Arendal. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Пажӯҳиши соли 2026 дар маҷаллаи ''«Remote Sensing»'' доир ба ҳавзаи лозурии дарёи Вахш, ки низоми лозурии Ванҷях (Федченко)-ро низ фаро мегирад, нишон дод, ки масоҳати умумии лозурҳои ин ҳавза аз 4440,9 км² дар соли 2000 то 4087,1 км² дар соли 2018 коҳиш ёфта, барои соли 2025 тахминан 3955,2 км² пешбинӣ мешавад; яъне тайи солҳои 2000-2025 масоҳати умумии лозурҳо 485,7 км² (10,94 фоиз) кам шуда, коҳиши миёнаи солона ба 19,43 км² мерасад.&lt;ref name=&quot;ref27&quot;&gt;[https://www.mdpi.com/2072-4292/18/9/1436 Changes in Glaciers of the Vakhsh River Basin, Tajikistan Under Global Climate Change] (англ.) // Remote Sensing, ҷ. 18, № 9, мақолаи 1436, 2026.&lt;/ref&gt;

Қисмати шарқии кӯҳистони ноҳия, аз ҷумла шарқи қаторкӯҳи Ванҷ ва минтақаи лозури Федченко, ба ҳудуди Боғи миллии Тоҷикистон дохил мешавад, ки соли 1992 таъсис ёфтааст ва моҳи июни соли 2013 таҳти унвони ''«Боғи миллии Тоҷикистон (кӯҳҳои Помир)»'' ба Феҳристи мероси умумиҷаҳонии [[ЮНЕСКО]] шомил гардид.&lt;ref name=&quot;ref28&quot;&gt;[https://news.un.org/ru/story/2013/06/1224271 Таджикский национальный парк «Горы Памира» включён в список Всемирного наследия ЮНЕСКО] (рус.) // Маркази ахбори СММ, июни 2013. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref29&quot;&gt;[https://medt.tj/ru/tourism/tourism/1424-tajikskiy-natsionalniy-park-obekt-vsemirnogo-naslediya-unesco Таджикский национальный парк — объект Всемирного наследия ЮНЕСКО] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20260119142923/https://www.medt.tj/ru/tourism/tourism/1424-tajikskiy-natsionalniy-park-obekt-vsemirnogo-naslediya-unesco |date=2026-01-19 }} (рус.) // Вазорати рушди иқтисод ва савдои Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Тибқи тавсифи ҳарбӣ-ҷуғрофии подполковник А. Е. Снесарев (1906), қаторкӯҳи Ванҷу Язғулом, ки водиҳои Ванҷу Язғуломро аз ҳам ҷудо мекунад, аз наздикии лозури Федченко сар мешавад ва бо теғаҳои баланду сангин ва танг то дарёи Панҷ бо шебҳои тунд қатъ мегардад; дарозии он 130-140 верст (тахминан 138-149 км) ва баландии миёнааш 17-18 ҳазор фут (тахминан 5180-5490 м) арзёбӣ шудааст.&lt;ref name=&quot;ref2192&quot; /&gt; Шумораи ағбаҳои ин қаторкӯҳ хеле кам аст; аз миёни онҳо ағбаи Гушхон (тахминан 14 500 фут — қариб 4420 м) серистифодатарин ба шумор мерафт, гарчанде убури он низ душвориҳои зиёд дошт: аспро якчанд маротиба бояд аз пушт фуроварданд ва вақти хунуктарини рӯзро барои гузаштан интихоб мекарданд, то барф вазни аспро нигоҳ дошта тавонад.&lt;ref name=&quot;ref2192&quot; /&gt;

=== Заминҷунбӣ ===
Ноҳияи Ванҷ дар яке аз минтақаҳои аз ҷиҳати геологӣ мураккабтарин ва аз нигоҳи сейсмикӣ фаъолтарини Осиёи Марказӣ ҷой дорад&lt;ref name=&quot;ref186&quot;&gt;[https://academic.oup.com/gji/article/240/3/2125/7984515 Identifying geological structures in the Pamir region using non-subsampled shearlet transform and gravity gradient tensor] // Geophysical Journal International, Oxford Academic. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref187&quot;&gt;[https://www.mdpi.com/2072-4292/16/24/4771 Present-Day Tectonic Deformation Characteristics of the Northeastern Pamir Margin Constrained by InSAR and GPS Observations] // Remote Sensing (MDPI). Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;, ки ин пеш аз ҳама ба бархӯрди амиқи қитъаҳои литосфераии Ҳиндустон ва Авруосиё вобаста аст. Дар натиҷаи ин бархӯрд блоки Помир дар давоми кайнозои дер тақрибан 280–300 километр ба самти шимол рондашуда, деформатсияи бузурги тектоникиро дар зерминтақаи Ванҷу Язғулом ба вуҷуд овардааст&lt;ref name=&quot;ref188&quot;&gt;[https://www.frontiersin.org/journals/earth-science/articles/10.3389/feart.2022.967529/full Two kinematic transformations of the Pamir salient since the Mid-Cenozoic: Constraints from multi-timescale deformation analysis] // Frontiers in Earth Science. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;. Деформатсияи сатҳии минтақа асосан тавассути шикастагии калони Дарвоз-Қарокӯл ва системаи шикастагиҳои дохилиқаторкӯҳии транстенсионӣ идора мешавад&lt;ref name=&quot;ref189&quot;&gt;[https://pubs.geoscienceworld.org/gsa/geosphere/article/6/4/444/132380/Major-intracontinental-strike-slip-faults-and Major intracontinental strike-slip faults and contrasts in lithospheric strength] // Geosphere, GeoScienceWorld. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;, дар ҳоле ки заминҷунбиҳои чуқурии миёна дар зери минтақа бо равандҳои деламинатсия ва кандашавии (breaking-off) порчаи литосфераи Ҳиндукуш алоқаманд дониста мешаванд&lt;ref name=&quot;ref190&quot;&gt;[https://refubium.fu-berlin.de/bitstream/handle/fub188/1258/Thesis_Kufner_Sofia.pdf Lithospheric structure and seismotectonic setting of the Hindu Kush, the Tajik-Afghan basin and the western Pamir from analysis] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20240604181650/https://refubium.fu-berlin.de/bitstream/handle/fub188/1258/Thesis_Kufner_Sofia.pdf |date=2024-06-04 }} // Refubium, Freie Universität Berlin. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;.

==== Заминҷунбии 2 январи соли 2010 ====
Субҳи рӯзи шанбе, 2 январи соли 2010 (соати 07:15 бо вақти маҳаллӣ), дар шарқи Тоҷикистон заминларзае бо бузургии тахминан 5,3–5,4 ба вуқӯъ пайваст. Эпицентри он тақрибан 14 километр шимолтар аз маркази ноҳияи Ванҷ, дар координатаҳои 38,247° арзи шимолӣ ва 71,495° тӯли шарқӣ ҷойгир буд, гипоцентраш бошад дар умқи тақрибан 47 километр қарор дошт&lt;ref name=&quot;ref191&quot;&gt;[https://reliefweb.int/disaster/eq-2010-000001-tjk Tajikistan: Earthquake - Jan 2010] // ReliefWeb. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;. Заминларза ба 23 деҳа дар ду ҷамоати ноҳия — ҷамоати ба номи Маҳмадулло Абдуллоев (собиқ Ванҷ) ва ҷамоати Язғулом — хисороти ҷиддӣ расонд&lt;ref name=&quot;ref192&quot;&gt;[https://reliefweb.int/report/tajikistan/react-situation-report-no1-earthquake-vanj-district-gbao-province-tajikistan REACT Situation Report No.1: Earthquake in Vanj District, GBAO Province, Tajikistan] // REACT / ReliefWeb. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref193&quot;&gt;[https://reliefweb.int/report/tajikistan/tajikistan-vanj-earthquake-situation-report-2 Tajikistan Vanj Earthquake Situation Report #2] // ReliefWeb. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;.

Тибқи гузоришҳои ибтидоии созмонҳои байналмилалӣ, офат ба 958 хоҷагӣ таъсир расонд; шумораи хонаҳои комилан харобшуда, ки дар рӯзҳои аввал 98 адад арзёбӣ шуда буд, дар натиҷаи давоми таконҳои пасозилзилавӣ то 140–162 адад афзоиш ёфт&lt;ref name=&quot;ref194&quot;&gt;[https://www.ozodi.org/a/1920743.html Дар Ванҷ 98 манзил пурра тахриб шудааст] // Радиои Озодӣ. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref195&quot;&gt;[https://reliefweb.int/report/tajikistan/tajikistan-vanj-earthquake-situation-report-3 Tajikistan Vanj Earthquake Situation Report #3] // ReliefWeb. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;. Дар маҷмӯъ, беш аз 1050 бино — аз ҷумла манзилҳои зист, се мактаб, тақрибан 30 бинои маъмуриву иҷтимоӣ, дармонгоҳи ноҳия ва бинои нозироти андоз — қисман ё пурра хароб гардиданд&lt;ref name=&quot;ref196&quot;&gt;[https://www.ozodi.org/a/1920560.html Хисороти заминларзаи шадид дар Ванҷ] // Радиои Озодӣ. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref193&quot; /&gt;. Аз 1134 то беш аз 20 000 нафар сокинон ба таври мустақим ё ғайримустақим зарар диданд; ҳамзамон, ин офат талафоти ҷонии марговар дар пай надошт ва танҳо 2 нафар ҷароҳат бардоштанд&lt;ref name=&quot;ref197&quot;&gt;[[:ru:Землетрясение_в_Таджикистане_(2010)|Землетрясение в Таджикистане (2010)]] // Википедия (рус.). Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;. Зарари молиявӣ тахминан 1,5 миллион доллари амрикоӣ (тақрибан 16,2 миллион сомонӣ) арзёбӣ гардид&lt;ref name=&quot;ref197&quot; /&gt;.

Дар асари таконҳо беш аз 2,5 километр хатҳои интиқоли барқ ва алоқа канда шуда, 13 сутуни барқӣ шикастанд, ки дар натиҷа маркази Ванҷ, Роғ ва Гишхун бидуни нерӯи барқ ва алоқаи телефонӣ монданд&lt;ref name=&quot;ref197&quot; /&gt;. Сармои шадиди зимистон (то −24 °C дар шаб) вазъиятро боз ҳам мушкилтар гардонд; мардум аз тарси фурӯрезии минбаъдаи биноҳо шабҳои аввалро дар ҳавои кушод, дар хаймаҳо ва биноҳои камосебдида гузарониданд&lt;ref name=&quot;ref194&quot; /&gt;. Дар моҳҳои баъдина силсилаи тӯлонии таконҳои пасозилзилавӣ идома ёфт&lt;ref name=&quot;ref198&quot;&gt;[https://www.ozodi.org/a/1922938.html Рӯйдодҳои ҳафта дар оинаи матбуот] // Радиои Озодӣ. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;. Дар вокуниш ба офат, Ҳукумати Тоҷикистон, Кумитаи ҳолатҳои фавқулодда ва созмонҳои байналмилалӣ — аз ҷумла Федератсияи байналмилалии Салиби Сурх ва Ҳилоли Аҳмар (IFRC), барномаи REACT ва Ташкилоти Ҷамъиятии Мададгори Мудофиа — амалиёти кумаки башардӯстонаро оғоз карданд, ки то 5 майи ҳамон сол идома ёфт&lt;ref name=&quot;ref192&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref199&quot;&gt;[https://khovar.tj/2010/01/ba-zarardidagoni-zaminlarzai-van-1206-k-1262-mak-az-t-1206-mm/ Ба зарардидагони заминларзаи Ванҷ кӯмак аз ТҶММ] // АМИТ «Ховар». Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;.

==== Хатарҳои дуюмдараҷа: сангрезиш ва ярч ====
Ба сабаби топографияи шадидан кӯҳистонии ноҳия, заминҷунбиҳо аксар вақт боиси сангрезиш мегарданд, ки ягона шоҳроҳи нақлиётии минтақа — шоҳроҳи Душанбе–Хоруғ — ро масдуд месозад. Ҳангоми таконҳои пасозилзилавии 6 январи соли 2010, сангрезише 3 километр қисмати шоҳроҳро дар километри 481-ум пӯшонд&lt;ref name=&quot;ref200&quot;&gt;[https://khovar.tj/2010/01/kumitai-1202-olat-1202-oi-fav-1178-ulodda-tajyor-nest/ Кумитаи ҳолатҳои фавқулодда тайёр нест] // АМИТ «Ховар». Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref201&quot;&gt;[https://www.khf.tj/node/4686 КҲФ: Заминларза ва резиши санг дар кишвар. Талафоти ҷонӣ ва хисороти дигар нест] // Кумитаи ҳолатҳои фавқулодда ва мудофиаи гражданӣ. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;. Мутахассисон ин хатарро бо фоҷиаи ярчи [[Ярчи Ҳоит|Ҳоит]] (10 июли соли 1949, заминларзаи бо бузургии 7,4–7,5), ки боиси марги тақрибан 7200 нафар гардида буд, муқоиса мекунанд&lt;ref name=&quot;ref202&quot;&gt;[[:en:1949_Khait_earthquake|1949 Khait earthquake]] // Wikipedia (англ.). Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;.

==== Ҳодисаҳои сейсмикии баъдина (2015–2023) ====
Рӯзи 7 декабри соли 2015, заминларзае бо бузургии 7,2, ки маркази он дар наздикии кӯли [[Сарез]] ҷойгир буд, дар километрҳои 452 ва 462-юми шоҳроҳи Душанбе–Хоруғ дар ҳудуди ноҳияи Ванҷ сангрезиши марговар ба вуҷуд овард, ки дар натиҷаи он як ронанда ҳалок ва якчанд мошини боркаш хароб гардид&lt;ref name=&quot;ref203&quot;&gt;[https://khovar.tj/2015/12/van-barrasii-o-ibat-oi-ofati-tabi-dar-voh-r-bo-ramazon-ra-imzoda/ Ванҷ: Баррасии оқибатҳои офати табиӣ дар вохӯрӣ бо Рамазон Раҳимзода] // АМИТ «Ховар». Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;. Рӯзҳои 9 ва 21 марти соли 2023, ду заминларзаи дигар — яке бо бузургии 5,7 бо марказаш дар ҳудуди Боғи миллии Тоҷикистон ва дигаре бо бузургии 6,5 дар [[Ҳиндукуш|Ҳиндукуши]] Афғонистон — таконҳои шадидро дар саросари Помири Ғарбӣ, аз ҷумла дар ноҳияи Ванҷ, ба вуҷуд оварданд&lt;ref name=&quot;ref204&quot;&gt;[https://www.aa.com.tr/ru/%D0%BC%D0%B8%D1%80/%D0%B2-%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D1%88%D0%BB%D0%BE-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%80%D1%8F%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B9-5-7/2840674 В Таджикистане произошло землетрясение магнитудой 5,7] // Anadolu Ajansı. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref205&quot;&gt;[[:ru:Землетрясение_в_Бадахшане_(2023)|Землетрясение в Бадахшане (2023)]] // Википедия (рус.). Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;.

==== Осебпазирии инфрасохтор ва чораҳои паст кардани хавф ====
Таҳлилҳо нишон медиҳанд, ки қисми зиёди биноҳои харобшуда дар заминҷунбии соли 2010 хонаҳои анъанавии гилину похсагин буданд, ки аз нигоҳи муҳандисии сейсмикӣ муқовимати паст дошта, камарбандҳои оҳану бетонӣ надоранд&lt;ref name=&quot;ref197&quot; /&gt;. Барои паст кардани хавфи минбаъда, Ҳукумати Тоҷикистон барномаҳои кӯчонидани аҳолиро аз минтақаҳои хатарноки экзогенӣ амалӣ месозад&lt;ref name=&quot;ref197&quot; /&gt;.

== Иқлим ==
Иқлими ноҳияи Ванҷ қораӣ (континентӣ) аст; тобистонаш гарми бебориш, зимистонаш сарди камбарф; ҳарорати миёна дар моҳи июл 20-24 °C, дар январ аз −12 °C то −20 °C. Мизони борандагии солона 200-300 миллиметр аст. Баландиҳои 4000-5500 м марғзоранд, аз он болотар – тундраи кӯҳист. Дар баландкӯҳҳо иқлим ба куллӣ дигар аст: дар минтақаи лозури Ванҷях ҳарорати миёнаи моҳонаи ҳаво ҳатто дар моҳҳои июн-сентябр ҳамагӣ +1,6 °C буда, миқдори солонаи боришот дар он ҷо ба 1192 мм мерасад, ки 99 дарсади он ба шакли барф меборад.&lt;ref name=&quot;ref11&quot; /&gt;

=== Таснифи иқлимӣ ва механизмҳои ташаккулёбандаи он ===
Тибқи таснифи байналмилалии иқлимшиносии Кёппен-Гейгер (Köppen-Geiger), иқлими қисми асосии водиҳои поёнии ноҳияи Ванҷ ба гурӯҳи Dsa – ''«иқлими қораии мӯътадил бо тобистони гарму хушк»'' – мансуб дониста мешавад.&lt;ref name=&quot;ref32&quot;&gt;[[:en:Vanj_District|Vanj]] (англ.) // Wikipedia, the Free Encyclopedia. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Ин рамз се хусусияти бунёдиро ифода мекунад: ҳарфи D нишон медиҳад, ки ҳарорати миёнаи сардтарин моҳи сол аз −3 °C поёнтар аст ва барф дар зимистон қабати устувор ташкил медиҳад, дар ҳоле ки гармтарин моҳ аз 10 °C болотар аст; ҳарфи s далолат мекунад, ки боришоти моҳи хушктарини тобистон ба маротиб камтар аз боришоти моҳи сербориштарини зимистону баҳор аст; ҳарфи a нишон медиҳад, ки ҳарорати миёнаи гармтарин моҳи сол аз 22 °C зиёдтар аст. Ин таснифот танҳо то баландиҳои тақрибан 2000-2500 метр эътибори комил дорад; бо боло рафтан аз ин сатҳ, иқлим ба категорияҳои сардтару намноки Dsb ва Dsc мегузарад, дар баландиҳои беш аз 3500-4000 метр ба категорияи E (иқлими тундраи кӯҳӣ) ва дар минтақаи лозурҳо, аз ҷумла дар ҳавзаи Ванҷях, ба категорияи EF (иқлими яхбандии доимӣ) табдил меёбад.&lt;ref name=&quot;ref33&quot;&gt;Outlook on climate change adaptation in the Central Asian mountains (англ.) // Carpathian Convention. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Иқлими ноҳия натиҷаи таъсири мутақобилаи се механизми асосии атмосферист. Дар фасли зимистон (аз ноябр то март) минтақа таҳти таъсири канораи ҷанубу ғарбии Антитсиклони Сибирӣ қарор мегирад, ки массаҳои ҳавоии сарду хушкро ба водиҳои Помир ворид карда, ҳавои софи вале шадидан сарди зимистонаро ба вуҷуд меорад.&lt;ref name=&quot;ref34&quot;&gt;Рамочная модель управления экологическими и социальными охранными мерами (РМУЭСОМ) (рус.) // ECDP.TJ. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Дар охири зимистону фасли баҳор, силсилабодҳои ғарбӣ (Westerlies), ки аз уқёнуси Атлантик ва баҳри Миёназамин ҷараён мегиранд, манбаи асосии намӣ ва боришот мебошанд; вақте ин сиклонҳо ба қаторкӯҳҳои баланди Ванҷу Язғулом бармехӯранд, раванди боришоти орографӣ (кӯҳсоз) рӯй медиҳад, ки боиси резиши миқдори зиёди борону барф мегардад. Дар моҳҳои июлу август бошад, гармшавии шадиди сатҳи замин дар биёбонҳои Афғонистону Эрон боиси пайдоиши минтақаҳои фишори паст мегардад, ки массаҳои ҳавоии тропикии хушкро ба минтақа ворид карда, равандҳои абрсозиро бозмедоранд ва давраи хушксолии тобистонаро фаро меоранд. Бо сабаби парокандагии шабакаи истгоҳҳои обуҳавосанҷӣ дар кӯҳистони Помир, таҳлили дақиқи микроиқлимҳои алоҳида – ҳатто бо истифода аз пойгоҳҳои додаҳои глобалӣ ба монанди MERRA-2 – то ҳанӯз кори мураккабе боқӣ мемонад.&lt;ref name=&quot;ref35&quot;&gt;[https://www.nature.com/articles/s41598-025-86366-4 Modeling of historical and future changes in temperature and precipitation in the Panj River Basin in Central Asia under the CMIP5 RCP and CMIP6 SSP scenarios] (англ.) // PMC. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

=== Низоми ҳарорат ===
Маълумоти мушаххаси истгоҳҳои метеорологии маҳаллӣ манзараи дақиқтари низоми ҳароратиро пешкаш мекунанд. Тибқи таҳлили илмии соли 2024, ки бар асоси мушоҳидаҳои истгоҳи обуҳавосанҷии Хумроғӣ (воқеъ дар ҳавзаи болооби рӯди Ванҷ) анҷом дода шудааст, ҳарорати миёнаи солона дар ин минтақа тақрибан ба +9,9 °C баробар аст.&lt;ref name=&quot;ref36&quot;&gt;[https://www.mdpi.com/2072-4292/16/10/1730 Murodov, M.; Li, L.; Safarov, M.; Lv, M.; Murodov, A.; Gulakhmadov, A.; Khusrav, K.; Qiu, Y. A Comprehensive Examination of the Medvezhiy Glacier\\\'s Surges in West Pamir (1968–2023)] (англ.) // Remote Sensing. — 2024. — Ҷ. 16, № 10. — Мақолаи 1730. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Гармтарин моҳи сол июл буда, ҳарорати миёнаи он ба +23,0 °C мерасад,&lt;ref name=&quot;ref36&quot; /&gt; баъзе манбаъҳои дигар ҳарорати миёнаи июлро дар маркази ноҳия то +25 °C арзёбӣ мекунанд.&lt;ref name=&quot;ref32&quot; /&gt; Тибқи маълумоти сомонаҳои обуҳавосанҷии оммавӣ, дар давоми рӯзҳои гарми тобистон (масалан, дар охири июлу аввали август) ҳарорати нимирӯзӣ метавонад ба таври муназзам то +27...+32 °C боло равад.&lt;ref name=&quot;ref37&quot;&gt;[https://www.gismeteo.ru/weather-vanch-336641/ Погода в Ванче сегодня] (рус.) // Gismeteo. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Сардтарин моҳи сол январ аст, ки тибқи маълумоти истгоҳи Хумроғӣ ҳарорати миёнааш аз −4,9 то −5,0 °C-ро ташкил медиҳад.&lt;ref name=&quot;ref36&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref32&quot; /&gt; Ин рақам аз тавсифи умумии дар боло овардашуда (аз −12 то −20 °C), ки маъмулан дар сарчашмаҳои донишномавӣ дар бораи маркази ноҳия дода мешавад, фарқи назаррас дорад; чунин ба назар мерасад, ки ин тафовут на ихтилофи асл, балки натиҷаи фарқи мавқеи чен ва усули ҳисоб бошад – рақами дуюм эҳтимолан ба ҳарорати шабонаи ниҳоии сардтарин рӯзҳо ё ба минтақаҳои баландтари ноҳия дахл дорад, дар ҳоле ки рақами якум ҳарорати миёнаи моҳонаро дар як истгоҳи мушаххас инъикос мекунад. Муҳимтарин хусусияти ин иқлим амплитудаи миёнаи солонаи ҳарорат аст, ки ба 27,9 °C мерасад ва гувоҳи равшани набудани таъсири мӯътадилкунандаи баҳрҳо мебошад.&lt;ref name=&quot;ref36&quot; /&gt;

Ҳароратҳои фавқулода низ ба қайд гирифта шудаанд: тибқи як ҳуҷҷати арзёбии экологию иҷтимоӣ, дар моҳи июли соли 2013 ҳарорати ҳаво дар ноҳия то +36,6 °C расидааст, дар ҳоле ки дар моҳи январи соли 2012 пасттарин ҳарорати мутлақ −20,5 °C ба қайд гирифта шуд;&lt;ref name=&quot;ref34&quot; /&gt; тафовути миёни ин ду нишондиҳанда – беш аз 57 дараҷа – худ далели равшани шиддати иқлими қораии кӯҳистонии ноҳия аст.

Бо ҳар 100 метр болоравии баландӣ, ҳарорати ҳаво, тибқи қонунияти умумии физикаи атмосфера, ба ҳисоби миёна 0,6 °C коҳиш меёбад; маҳз ҳамин градиенти амудӣ сабаб мешавад, ки дар ҳоле ки дар маркази ноҳия тобистон гармои то 30 дараҷа ҳукмфармост, дар баландиҳои болои 4000 метр шароити наздик ба зимистон боқӣ мемонад. Дар минтақаи лозури Ванҷях, тавре ки дар боло зикр гардид, ҳарорати миёнаи моҳонаи ҳаво ҳатто дар моҳҳои июн-сентябр ҳамагӣ +1,6 °C-ро ташкил медиҳад, ки шабнаму яхбандии шабонаро дар он ҷо ҳатто дар авҷи тобистон табиӣ мегардонад.

=== Боришот ва намнокии ҳаво ===
Тақсимоти боришот дар ноҳияи Ванҷ, мисли ҳарорат, ба таври шадид вобаста ба баландӣ тағйир меёбад. Тибқи маълумоти истгоҳи Хумроғӣ, боришоти миёнаи солона дар ҳавзаи болооби рӯди Ванҷ ба 341 мм мерасад,&lt;ref name=&quot;ref36&quot; /&gt; дар ҳоле ки дар қисматҳои поёнии водӣ ин рақам ба 200-300 мм наздик аст (ниг. боло), ва дар баъзе минтақаҳои миёнакӯҳ, тибқи баъзе сарчашмаҳо, то 626 мм низ мерасад.&lt;ref name=&quot;ref32&quot; /&gt; Хусусияти муҳимтарин на ҳаҷми умумии боришот, балки тақсимоти бениҳоят нобаробари он дар тӯли сол аст: моҳи сербориштарин март буда, ба ҳисоби миёна 64 мм боришот дорад ва бо обшавии ҳамзамони барфҳои кӯҳӣ сатҳи оби Ванҷобу Язғуломро кескин боло мебарад; моҳи хушктарин бошад, август аст, ки миқдори боришот дар он ҳамагӣ ба 1 мм мерасад.&lt;ref name=&quot;ref36&quot; /&gt; Тафовути 63-миллиметра миёни ин ду моҳ нишондиҳандаи равшани хушксолии мутлақи тобистона мебошад.&lt;ref name=&quot;ref36&quot; /&gt;

Намнокии нисбии ҳаво низ ба ҳамин ритми мавсимӣ пайравӣ мекунад: дар авҷи тобистон он метавонад то 18-24 фоиз коҳиш ёбад,&lt;ref name=&quot;ref38&quot;&gt;Погода в Ванче (Таджикистан) (рус.) // JSPRAV.ru. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; ки боиси бухоршавии босуръати намӣ аз сатҳи хоку баргу набот гардида, эҳтиёҷи кишоварзиро ба обёрии сунъӣ хеле меафзояд. Дар муқобил, дар минтақаи баландкӯҳии лозури Ванҷях, тавре ки дар боло омад, миқдори солонаи боришот ба 1192 мм мерасад, ки 99 дарсади он ба шакли барф меборад – рақаме, ки таъсири орографии (кӯҳсози) қаторкӯҳҳои Ванҷу Академияи илмҳоро ба таври возеҳ нишон медиҳад: ҳангоме ки массаҳои ҳавоии намнок ба ин деворҳои азим бармехӯранд, ба боло ҳаракат карда, сард мешаванд ва намии худро дар шакли боришоти шадид дар минтақаҳои баландтар мепартоянд, дар ҳоле ки водиҳои поёнӣ дар ''«сояи боришот»'' боқӣ мемонанд.

Хоки водиҳо ҷигарӣ ва чаманзорӣ (чимтолӣ); хоки кӯҳҳо ва нишебиҳои онҳо даштӣ ва марғзору баландкӯҳ, ҷо-ҷо регзор аст. Аксари хокҳо серсанганд.

Дар водиҳо набототи даштӣ, дар кӯҳҳо ва доманаи онҳо дарахтони бед, арча, сафедор, буттаҳои ангат, зирк, бушол, настаран; дар баландии 2000-4000 м камол, юған, торон, ревоҷ (чукрӣ), куруш, фарк, курт, бодом, жағн, тӯс (буруҷ) ва ғайра мерӯянд. Дар водии Ванҷ дарахтони мевадор, аз қабили тут, зардолу, себ, чормағз хеле фаровонанд ва ҳосили хуб медиҳанд.

Аз ҳайвоноти ваҳшӣ паланг, хирс, гург, шағол, рӯбоҳ, оҳу, суғур, заргӯш, аз парандагон гунҷишк, ғулба, кабки реза, кабки дарӣ (ҳилол), кафтар, боз, ғалевоз, уқоб ва ғайра вомехӯранд.

=== Минтақабандии амудии эко-иқлимӣ ===
Бо сабаби тафовути шадиди баландӣ – аз 1500 метр дар қисматҳои поёнии водӣ то беш аз 6000 метр дар қуллаҳо – иқлими ноҳияи Ванҷ якранг нест, балки аз занҷираи пайдарпайи минтақаҳои эко-иқлимӣ иборат аст, ки ҳар кадоме шароити хоси гармову намнокӣ ва набототу ҳайвоноти мувофиқи худро доранд.

Дар баландии 1500-2000 метр, дар водиҳои Ванҷу Водхуд, иқлим гармтарину мусоидтарин аст; маҳз дар ҳамин минтақа, тавре ки дар боло зикр шуд, дарахтони меваовар – тут, зардолу, себу чормағз – ҳосили фаровон медиҳанд. Аз баландии 2000 то 4000 метр иқлим сардтар мешавад ва набототи дарахтии гармидӯст ҷои худро ба буттаву гиёҳҳои тобовар ба хушкии тобистона медиҳад; маҳз ҳамин минтақа, тибқи таҳқиқоти экологии барномаҳои ҷаҳонии ҳифзи табиати Осиёи Марказӣ, макони зисти намудҳои нодири эндемикӣ – аз ҷумла гиёҳи [*Nepeta badachschanica]* ва шабпараки нодири кӯҳӣ [*Parnassius autocrator]* – маҳсуб мешавад.&lt;ref name=&quot;ref39&quot;&gt;[https://portals.iucn.org/library/node/48972 World Heritage thematic study for Central Asia] (англ.) // IUCN Portals. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Дар баландии 4000-5500 метр, дар минтақаи тундраи кӯҳӣ ва марғзорҳои алпӣ, набототи дарахтӣ комилан аз байн меравад ва танҳо гиёҳҳои пастқад, ушна ва сангфаш (лишайник) боқӣ мемонанд; фаунаи ин минтақа – аз ҷумла паланг, хирс, суғур ва кабки дарӣ (ҳилол) – бештар дар фасли тобистон ба ин баландиҳо мебарояд ва бо фарорасии зимистон ба минтақаҳои поёнии гармтар муҳоҷирати амудӣ мекунад.&lt;ref name=&quot;ref39&quot; /&gt; Ниҳоят, аз баландии 5500 метр боло, дар минтақаи нивалӣ-лозурӣ, олами яхбандии доимӣ оғоз мешавад, ки ба иқлими қутбҳои Замин монандӣ дорад ва манбаи асосии ғизогирии лозурҳои бузурги ноҳия, аз ҷумла лозури Ванҷях, ба шумор меравад.

=== Хатарҳои гидрометеорологӣ ва мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим ===
Иқлими шадидан қораии ноҳияи Ванҷ, ки бо боришоти пуршиддати баҳорӣ ва хушксолиҳои шадиди тобистона тавсиф мешавад, минтақаро ба яке аз осебпазиртарин ноҳияҳо аз лиҳози хатарҳои гидрометеорологӣ дар тамоми ҳавзаи рӯди Панҷ табдил додааст.&lt;ref name=&quot;ref40&quot;&gt;Climate Change Vulnerability Assessment Republic of Tajikistan: Building Climate Resilience in the Pyanj River Basin (англ.) // Climate Investment Funds (CIF). Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Ду омили асосии иқлимӣ сабабгори аксари сел ва обхезиҳо мебошанд. Аввал, вақте ки боришоти шадиди баҳорӣ бо баландшавии ногаҳонии ҳарорат ҳамроҳ мешавад, барфҳои нишебиҳои кӯҳӣ босуръат об шуда, заминро аз ҳад зиёд сернам мекунанд ва ба лағжиши қабатҳои замин ва фаромадани селҳои лойқадор оварда мерасонанд.&lt;ref name=&quot;ref36&quot; /&gt; Дуюм, ҳангоме ки ҳарорати нимирӯзии тобистона ба атрофи +30 °C мерасад, суръати обшавии лозурҳо ба ҳадди аксар расида, метавонад боиси обхезиҳои ногаҳонии кӯлҳои лозурӣ гардад,&lt;ref name=&quot;ref38&quot; /&gt; падидае, ки, тавре ки дар бахши ''«Лозурҳо ва қуллаҳо»'' зикр гардид, дар мисоли лозури Хирс борҳо ба амал омадааст.

Тибқи арзёбии осебпазирии иқлимӣ, ки дар доираи лоиҳаи минтақавии ''«Ташаккули устувории иқлимӣ дар ҳавзаи дарёи Панҷ»'' анҷом дода шудааст, деҳаҳои ноҳияи Ванҷ, аз ҷумла дар ҷамоатҳои Водхуду Язғулом, дар қатори минтақаҳои дорои хатари миёна ва баланди зарар аз сел ва обхезӣ гурӯҳбандӣ шудаанд.&lt;ref name=&quot;ref40&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref41&quot;&gt;[https://www.adb.org/projects/45354-002/main 45354-002: Building Climate Resilience in the Pyanj River Basin] (англ.) // Asian Development Bank. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Барои коҳиш додани ин осебпазирӣ, дар доираи лоиҳаҳои байналмилалии мутобиқшавӣ ба иқлим, дар ҳудуди ҷамоати Водхуд корҳои мустаҳкамкунии соҳили рӯди Ванҷоб ва барқарорсозии лӯлаҳои оби полезӣ анҷом дода шудаанд, ки ҳадафи онҳо ҳифзи заминҳои кишоварзӣ аз сел ва кафолати таъминоти об дар давраҳои хушксолии шадид мебошад.&lt;ref name=&quot;ref40&quot; /&gt; Ин гуна тадбирҳои инфрасохторӣ, дар якҷоягӣ бо гузариш ба неруи барқи хурди обӣ (ниг. бахши ''«Энергетика»'') ва вобастагии иқтисоди хонаводаҳо ба муҳоҷирати меҳнатӣ (ниг. бахши ''«Муҳоҷирати меҳнатӣ»''), нишондиҳандаи равшани он мебошанд, ки иқлими шадиди кӯҳистонӣ на танҳо омили табиӣ, балки муайянкунандаи асосии тарзи зиндагӣ ва рушди иҷтимоию иқтисодии ноҳияи Ванҷ боқӣ мемонад.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!'''Ҷадвали 1. Хулосаи нишондиҳандаҳои иқлимии ноҳияи Ванҷ'''&lt;ref name=&quot;ref36&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref32&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref34&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref37&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref38&quot; /&gt;
|-
|'''Нишондиҳанда'''
|'''Қимат'''
|'''Тавзеҳ'''
|-
|Ҳарорати миёнаи солона
| +9,9 °C
|Истгоҳи Хумроғӣ
|-
|Ҳарорати миёнаи июл (гармтарин моҳ)
| +23,0...+25,0 °C
|Хумроғӣ / маркази ноҳия
|-
|Ҳарорати миёнаи январ (сардтарин моҳ)
|−4,9...−5,0 °C
|Истгоҳи Хумроғӣ
|-
|Амплитудаи миёнаи солонаи ҳарорат
|27,9 °C
|Нишондиҳандаи иқлими қораӣ
|-
|Максимуми мутлақ (рекорд)
| +36,6 °C
|Июли соли 2013
|-
|Минимуми мутлақ (рекорд)
|−20,5 °C
|Январи соли 2012
|-
|Боришоти солона (Хумроғӣ)
|341 мм
|Ҳавзаи болооби рӯди Ванҷ
|-
|Моҳи сербориштарин
|64 мм
|Март
|-
|Моҳи хушктарин
|1 мм
|Август
|-
|Намнокии нисбии ҳаво дар тобистон
|18-24 %
|–
|}
Тавсифи иқлимии асри XIX низ ба хусусиятҳои дар боло зикршуда мувофиқат мекунад: тибқи мушоҳидаи Юхновский (1894), водии Ванҷ, дар муқоиса бо дигар қисматҳои Дарвоз, аз лиҳози иқлимӣ фарқ дошта, азбаски бештар ба бодҳои шимолӣ кушода буд, зимистони он бо сахтии бештар тавсиф мешуд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Бо вуҷуди ин, тибқи гуфтаи сокинони маҳаллӣ, ки Юхновский овардааст, миқдори барфу борон он қадар зиёд набуд ва алоқаи роҳ дар тӯли дарёи Ванҷ одатан дар давоми сол қатъ намешуд; танҳо дар мавридҳои нодир, дар натиҷаи тӯфони барфӣ, роҳ аз 4 то 10 рӯз дар як сол баста мешуд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt;

== Таърих ==
Ванҷ таърихи чандинҳазорсола дорад, ки осори таърихии он то ҳол пойбарҷоянд, аммо касе аз донишмандони таърих ва бостоншиносони тоҷик ба пажӯҳиши ҷиддии ин ганҷинаи таърих домани ҳиммат барназадааст. Сағонаҳо ва дахмаҳои Ванҷ худ далели ошкори таърихи чандҳазорсолаи ин куҳанбуманд. Бо ин ҳама, таърихи навини водӣ дар осори муаррихони тоҷик – мақолаи академик [[Раҳим Масов]] ''«Оид ба таърихи водии Ванҷ»'' ва китобҳои профессор [[Ҳайдаршо Пирумшоев]] – мавриди баррасии махсус қарор гирифтааст.&lt;ref name=&quot;ref42&quot;&gt;Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. — Душанбе, 1999. — № 4. — С. 20–30.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref2&quot; /&gt;

Сарнавишти таърихии Ванҷ аз дигар мавзеъҳои тоҷикнишини Бухорои Шарқӣ ва ғарби Бадахшон чандон фарқе надошт. Фоҷиаҳое, ки дар ин ё он гардиши таърихӣ, мисли ҳуҷуми муғулҳо, темуриён ва тозиши дигар қабилаҳои кӯчии туркнажод ва хунрезиҳои ваҳшиёна дар давраи парокандагии феодалӣ рух доданд, бар ин сарзамин бетаъсир набуданд. Тоҷиконе, ки зери таъқибу фишори аҷнабиён қарор гирифта буданд, барои ҳифзи ҷони худ ба тагнои ин дараҳои дастнорас, ба каронаҳои рӯдҳои кӯҳӣ паноҳ бурданд ва ба ҷойҳои дурдасте кӯчиданд, ки сокинони маҳаллӣ дар он солиёни дароз бо кӯшишу ранҷи сахт қитъаҳои хурди заминро барои кишт созгор мекарданд.

Далели мустақими мардумшиносии ин падидаи муҳоҷират аз ҷониби шарқшиноси рус А. А. Семёнов, ки соли 1898 дар доираи экспедитсияи расмии граф А. А. Бобринский ба кӯҳҳои Зарафшону [[Қаротегин|Қаротегину]] Дарвоз сафар карда буд, сабт гардидааст:

''«Обитатели долины Ванджа говорили, что ихъ долина заселена недавно, лѣтъ сто тому назадъ, выходцами съ Хингоба. Это переселеніе, замѣтимъ, на Вандж съ Хингоба продолжается, вѣроятно, и до сихъ поръ: намъ здѣсь приходилось встрѣчать много туземцевъ, которые родились въ долинѣ Хингоба и недавно переселились на Ванджъ. Туземцы Дарваза по Пянджу передавали, что ихъ отцы заселили правый берегъ рѣки, когда лѣвый былъ занятъ, и пришли сюда изъ долины Хингоба, туда же переселились съ Ях-Су.»''

Тарҷума: ''«Сокинони водии Ванҷ мегуфтанд, ки водии онҳо на чандон пеш, тахминан сад сол қабл, аз ҷониби муҳоҷирони аз Хингов омада маскун шудааст. Ин муҳоҷират, бояд қайд кард, аз Хингов ба Ванҷ, эҳтимол, то ба имрӯз низ идома дорад: мо дар ин ҷо бисёр сокинонеро вохӯрдем, ки худашон дар водии Хингов таваллуд шуда, ба наздикӣ ба Ванҷ кӯчида буданд. Сокинони бумии Дарвоз дар соҳили Панҷ нақл мекарданд, ки падарони онҳо соҳили рости дарёро – вақте ки соҳили чап аллакай ишғол шуда буд – маскун сохтаанд ва ба ин ҷо аз водии Хингов омада буданд, ки худ пеш аз он аз Ях-Су ба он ҷо кӯчида буд»''.&lt;ref name=&quot;ref43&quot;&gt;Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 20.&lt;/ref&gt; Ин маълумоти мардумшиносӣ, ҳарчанд бар асоси ривояти шифоҳии сокинон дар охири асри XIX сабт шуда ва набояд ҳамчун санади мутлақи таърихӣ пазируфта шавад, бо ин ҳама, бо тасвири умумии дар боло овардашуда – ки водиро паноҳгоҳи гурезагони кӯҳистонӣ аз минтақаҳои гуногун меҳисобад – ҳамоҳангии комил дорад. Дар бораи таърихи куҳантари Ванҷ ҳанӯз манбаъи мувассақе ба даст нарасидааст. Аммо аз таҳқиқоти донишмандони руси тоинқилобӣ ва муҳаққиқони аҳди шӯравӣ бармеояд, ки Ванҷ қариб то охири асрҳои миёна истиқлоли худро нигоҳ медошт. Ин назарро донишманди маъруф, мутахассиси таърихи Бухорои Шарқӣ ва Бадахшон Б. Искандаров чунин баён кардааст:&lt;ref name=&quot;ref44&quot;&gt;Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1–2. — Душанбе, 1962–1963.&lt;/ref&gt;

Аз мулкҳои қаламрави Дарвоз сокинони Ванҷ нисбатан мустақилияти воқеъиро соҳиб буданд. Ин ноҳияро кӯҳҳои баланд иҳота мекунанд ва он аз шоҳроҳи пайвандгоҳи мулкҳои кишвар дар канор, дар наздикиҳои доманаи лозури Федченко ҷой дорад. Аз ин ҷиҳат мулки номбурда барои аҷнабиён дастнорас буд. Ба ин нигоҳ накарда, хонҳои [[Қӯқанд]] дар охири асри XVIII - ибтидои XIX борҳо барои ғасбу тобеъ намуданаш кӯшиш ба харҷ додаанд, вале ҳама талафоту харҷашон беҳуда анҷом ёфтааст.

Ванҷ дар замони истилои муғулон ва салтанати [[Темуриён]], [[Шайбониён]] ва [[Аштархониён]] ба таври расмӣ ҷузъи қаламрави онҳо шинохта мешуд, аммо амалан мустақил буд. Ин вазъиятро метавон дар замони ташаккули давлатдории Қӯқанд (авохири асри 18 - нимаи якуми асри 19) низ мушоҳида кард. Мувофиқи маълумоти маъхазҳо, Ванҷ то замони эътироф кардани ҳукумати шоҳи Дарвоз Исмоил (1845-1863) истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар замони ҳукмронии шоҳони вопасини Дарвоз (1863-1877) Ванҷ бахше аз қаламрави он ҳисоб меёфт. Баъд аз пайвастани Ванҷ ба Дарвоз иқтидори ҳокимони Дарвоз афзоиши чашмгире дошт, зеро бо ҳамроҳ шудани паҳлавонони ҳузарби ванҷӣ ба сафи лашкари Исмоилшоҳ имконоти ҷангии ӯ бамаротиб афзуд. Дар бораи муносибати мураккаби Ванҷ бо ҳокимони марказии Дарвоз, ки байни итоат ва муқовимат дар навасон буд, шаҳодати арзишманди дигаре аз офицери Штаби Генералии Русия, капитан А. Кузнецов боқӣ мондааст, ки соли 1892 ба таври пажӯҳиши ҳарбӣ аз Дарвоз дидан кардааст. Тибқи гузориши ӯ, гоҳе Шоҳони Дарвоз маҷбур мешуданд бар зидди бекҳои саркаши Ванҷ лашкар бифиристанд:

''«Тѣмъ не менѣе этимъ переваломъ во время оно Дарвозскіе Ша посылали войска съ артиллеріей въ Ванчъ на усмиреніе непокорныхъ бековъ, которые портили по Пянджу дорогу и занимали оборонительно тѣснины этой рѣки.»''

Тарҷума: ''«Бо ин ҳама, тавассути ҳамин ағба буд, ки замоне Шоҳони Дарвоз лашкар бо тӯпхона ба Ванҷ мефиристоданд, барои ба итоат овардани бекҳои саркаше, ки роҳи канори Панҷро вайрон мекарданд ва тангноҳои ин дарёро ба таври мудофиавӣ ишғол менамуданд»''.&lt;ref name=&quot;ref45&quot;&gt;Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 12–13.&lt;/ref&gt; Мисоли дигари ин рӯҳияи истиқлолхоҳонаи Ванҷ дар хотираи мардумӣ низ маҳфуз мондааст: тибқи иттилои Кузнецов, тахминан 120 сол пеш аз боздиди ӯ, яъне дар замони Шоҳ Иброҳими Дарвоз, ҳокими Ванҷ — Шабосхон — бо роҳи ағбаи Кашолаях ба Сариқул барои ғорати қирғизҳо лашкар кашида буд:

''«Послѣдній разъ этимъ переваломъ ходилъ управитель Ванча Шабосъ-ханъ въ Сары-Колъ грабить киргизъ. Это было 120 лѣтъ тому назадъ во время Дарвозскаго Ша-Ибрагима.»''

Тарҷума: ''«Бори охирин аз ҳамин ағба ҳокими Ванҷ, Шоҳаббосхон барои ғорати қирғизҳо ба Сариқул гузашта буд. Ин ҳодиса 120 сол пеш, дар замони Шоҳи Дарвоз Иброҳим, рӯй дода буд»''.&lt;ref name=&quot;ref46&quot;&gt;Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 21–22.&lt;/ref&gt;

Тибқи ривояти маҳаллӣ, ки муаррихон Р. Масов ва Ҳ. Пирумшоев дар асари бунёдии худ ''«Файзи истиқлол дар &quot;Боми ҷаҳон&quot;»'' сабт кардаанд, дар деҳаи Кулумбаи Боло то ба имрӯз нишонаҳои коркарди тилло боқӣ мондаанд, ки гӯё дар замони истилои муғулон навкарони Чингизхон мардуми маҳаллиро маҷбуран ба ин фаъолият сафарбар карда буданд.&lt;ref name=&quot;ref47&quot;&gt;Масов Р. М., Пирумшоев Ҳ. Файзи истиқлол дар «Боми ҷаҳон». — Душанбе: Дониш, 2011. — 412 с. — ISBN 978-99947-2-004-0. — С. 362–363.&lt;/ref&gt; Ин ривоят нишон медиҳад, ки ҳарчанд қудратҳои бузург метавонистанд нуфузи худро ба таври муваққатӣ ва барои истихроҷи захираҳо таҳмил кунанд, онҳо ҳеҷ гоҳ натавонистанд назорати пурраи маъмуриро дар ин дараҳои маҳкам барқарор намоянд. Дар замони салтанати Темуриён низ, тибқи маълумоти муаррихи асримиёнагӣ Абдурраззоқи [[Самарқанд|Самарқандӣ]], агарчи минтақа расман дар итоати Темур буд, он аз ҷониби шоҳони маҳаллӣ идора мешуд ва ҳатто дар лашкари Темур ҳангоми муҳосираи Қалъаи Калот (соли 1381 милодӣ) дастаҳое аз сокинони Дарвозу Қаротегин хидмат мекарданд, ки гувоҳи иқтидори ҳарбии ин кӯҳистониён аст.&lt;ref name=&quot;ref47&quot; /&gt;

Дар охири асри XVIII ва нимаи якуми асри XIX хонҳои Қӯқанд якчанд маротиба кӯшиши тобеъ намудани Ванҷу Дарвозро ба харҷ доданд: дар замони салтанати Умархон (1810-1822) ва Мадалихон лашкаркашиҳои пайдарпай ба самти Қаротегину Дарвоз сурат гирифтанд; чунончи соли 1834 Мадалихон бо сарварии Машариф Атолиқ лашкари бузургеро барои саркӯб кардани шоҳзодагони фирории қӯқандӣ ба ин манотиқ фиристод, ки боиси даргириҳои шадид бо сипоҳиёни маҳаллӣ гардид.&lt;ref name=&quot;ref48&quot;&gt;Мудабирзода. Диссертатсия // Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи Аҳмади Дониш, 2025.&lt;/ref&gt; Бо вуҷуди ин талошҳо ва хароҷоти зиёди ҳарбӣ, тавре ки дар боло аз қавли Искандаров зикр гардид, Ванҷ мустақилияти воқеии худро нигоҳ дошт.

Бо таваҷҷуҳ ба ин мавзӯъ, намояндаи расмии идораи Русия дар Туркистон Г. А. Арандаренко чунин қайд намудааст:

Дар давраи Исмоилшоҳ ба дарвозиён фурсат даст дод, ки ҳокимияти худро на танҳо дар Қаротегин ва Шуғнон густариш диҳанд, балки аз [[Кӯлоб|Кӯлобу]] [[Ҳисор]] низ боҷ биситонанд, гарчи дар муддати на чандон тӯлонӣ ҳам бошад.

Тибқи таҳқиқоти навтарин, Исмоилшоҳ дар авҷи иқтидори худ ба ин доираи васеъ ҳатто Рӯшонро низ тобеъ карда буд.&lt;ref name=&quot;ref48&quot; /&gt; Вақте ки дар охирҳои солҳои 1860-ум ҳокимони Кӯлобу Ҳисор – Сарахон ва Абдулкаримбий – бо лашкари тахминан 50 ҳазор нафара ба муқобили ӯ бархостанд, Исмоилшоҳ бо дастгирии неруҳои содиқи худ, аз ҷумла паҳлавонони ванҷӣ, ба онҳо муқовимати шадид нишон дод.&lt;ref name=&quot;ref48&quot; /&gt;

Баъди ба Русия ҳамроҳ кардани Осиёи Миёна, амир Музаффар (1860-1885) бо дастгирии фармондори вилояти Туркистон манотиқи мустақиллу нимамустақилли Бухорои Шарқиро тасарруф кард ва нерӯҳои ҳарбии худро бо сарварии Худойназар (зимистони солҳои 1877-78) ба воситаи ағбаи Работ ба Қалъаи Хумб фиристод. Худойназар Қалъаи Хумбро ишғол кард, сипас ба самти Ванҷ ҳаракат намуд. Дар наздикии деҳаи Кеврон набарди сахте рӯй дод ва аскарони амир тавонистанд лашкари Дарвозро шикаст дода, таъқиби сарбозони боқимондаро идома диҳанд. Дастаи размандагони ихтиёрии Ванҷ ҳаракати сарбозони амирро дар назди Қалъаи Рохарв – маркази Ванҷ боздоштанд. Баъди муҳосираи бенатиҷаи қалъа сарбозони амир ба Қалъаи Хумб баргаштанд. Ванҷ баъди тобеъ шудани шоҳии Дарвоз боз ду сол истиқлоли худро нигоҳ дошт. Дар давраи салтанати сулолаи манғитиён Ванҷ яке аз амлокдориҳои нисбатан бонуфузи бекии Дарвоз ба шумор мерафт.

Амлокдори Ванҷро ''«мир»'' ва ё ''«шоҳ»'' меномиданд, яъне мири Ванҷ ё шоҳи Ванҷ. Вижагии вазифаи мирӣ дар Ванҷ дар ин буд, ки номзадии мири Ванҷро бо машварат ва ройзании шахсиятҳои бонуфузи маҳаллӣ пешбарӣ мекарданд, сипас мири Дарвоз бар ӯ мувофиқат мекард ва аз амири [[Бухоро]] таъйиди ниҳойӣ дарёфт мешуд. Ҷамъ намудани андоз ва уҳдадориҳои феодалӣ ба зиммаи мир гузошта шуда буданд.

Муҳимтарин санади таърихӣ, ки сохтори деҳаҳо ва демографияи ин давраро тасдиқ мекунад, ҳуҷҷати барӯйхатгирии саросарии [[Аморати Бухоро]] дар соли 1914 мебошад. Тибқи ин санад, ки 6-уми моҳи рабиъу-с-сонии соли 1332-и ҳиҷрӣ (мутобиқ ба марти соли 1914) аз тарафи беки Дарвоз Абдусатторбек Бийи Додхоҳ бо муҳр тасдиқ шудааст, маркази амлокдории Ванҷ расман дар деҳаи Рохарв (макони Қалъаи Ванҷ) сабт гардидааст.&lt;ref name=&quot;ref49&quot;&gt;Ванҷ ва Язгулом 112 сол пеш аз ин // Газетаи мардумии СССР. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Ин рӯйхати нодир нишон медиҳад, ки аксари мутлақи деҳаҳои имрӯзаи водӣ ҳанӯз сад сол қабл бо ҳамон номҳои таърихии худ вуҷуд доштанд ва қисми узвии сохтори маъмурии амлокдорӣ буданд.&lt;ref name=&quot;ref49&quot; /&gt;

=== Санадҳои таърихӣ ва фармонҳои шоҳон ===
Илова бар санади расмии барӯйхатгирии Аморати Бухоро, дар Ванҷ намунаҳои қадимтари номанигории маҳаллӣ низ то замони мо расидаанд, ки худ аз сатҳи баланди фарҳанги хаттии минтақа ва мавҷудияти дастгоҳи мураттаби идоракунӣ дар назди шоҳони Дарвоз шаҳодат медиҳанд.

Аз ҷумла, дар фармони Маҳмудхон ибни Султон Маҳмудхон, ки ба соли 1293 ҳиҷрӣ (1876 милодӣ) тааллуқ дорад, ба сокинони қаламрави Ванҷ, аз ҷумла деҳаҳои Роғ ва Ускроғ, чунин эълон шудааст:

''«Ҳазрати воҷиб таоло... чун осори хидматгорӣ ва вазоифи ризоҷӯӣ аз ҷабини Исмоил ибни Додхо зоҳиру ҳувайдо гардида, ба ин тариқа ки дар ҷанги боғи Қалъаи Хум, ки миёни дарвозӣ ва кӯлобӣ воқеъ шуд ва далериҳо намуда, аспу аслиҳаи душманро ғанимат гирифта... мо ҳам лоиқи тарбият ва муносиби мурувваташ дида, як ҷомаи раъси алоча, ки солиёна амал дошт, маоф намуда, ба худаш бахшидем... Санаи 1293/1876. Мӯҳр: Маҳмудхон ибни Султон Маҳмудхон.»&lt;ref name=&quot;ref2092&quot;&gt;&quot;Намунае чанд аз услуби номанигорӣ ва санаднигории қабл аз омадани русҳо дар Ванҷ&quot; (аз соли 1876 милодӣ) // Аз маводи бойгонии маҳаллии Ванҷ.&lt;/ref&gt;''

Ин фармон, ки хидматҳои ҳарбии Исмоил ибни Додхоро дар ҷанги боғи Қалъаи Хум (миёни дарвозиён ва кӯлобиён) эътироф намуда, ӯро аз пардохти андози солонаи ҷома (маоф) озод мекунад, гувоҳи он аст, ки шоҳони Дарвоз низоми мукаммали мукофотдиҳӣ ва андозситонии феодалиро идора мекарданд.

Санади дигаре, ки ба соли 1824 милодӣ тааллуқ дорад, номаи сокинони Водхуд ба сокинони Пшихарв аст, ки дар он аз рабудану куштани чорвои ҳамдигар шикоят шудааст:

''«...аз қадимулайём мо-ён ба шумоён духтар дода, духтар гирифта. Чӣ шудааст, ки дар асри шумо оқсақолон ин тариқа корҳои беҳудаи фасодӣ ва дуздию ғорати бисёр пайдо шуда истодааст. Нарбузи Иброҳимро фармудед қасдан гирифта кушта хӯрдед...»&lt;ref name=&quot;ref2102&quot;&gt;&quot;Намунае чанд аз услуби номанигорӣ ва санаднигории қабл аз омадани русҳо дар Ванҷ&quot; (аз соли 1824 милодӣ) // Аз маводи бойгонии маҳаллии Ванҷ.&lt;/ref&gt;''

Мавҷудияти чунин номаву фармонҳо, ки байни оилаҳои хешованди Пшихарву Водхуд – ки анъанан ба ҳамдигар духтар медоданду мегирифтанд – ҳам барои эълони мукофот ва ҳам барои ҳалли баҳсҳои ҳуқуқӣ истифода мешуданд, нишон медиҳад, ки дар Ванҷи пеш аз омадани Русия сокинон барои ҳалли масъалаҳои баҳсбарангез аз роҳҳои расмии ҳуқуқӣ ва анъанаи хаттӣ истифода мебурданд, на танҳо аз доварии урфӣ.

Сокинони водии Ванҷ [[Инқилоби Октябр|Инқилоби Октябрро]] нисбатан хуб пазируфтанд, вале пас аз муддати кӯтоҳе муборизони маҳаллии муқовимат, аз пайравони Фузайл Махсум ва дигарон, ки бо номи ''«босмачиён»'' маъруфанд, чандин бор бо Артиши Сурх ва давлати шӯравии мустақарр дар Ванҷ даргир шуданд. Дар ин даргириҳо барои дифоъ аз ҳукумати шӯравӣ фидоиёни маҳаллӣ, мисли М. Давлатов, С. Раупов, Т. Шарифов, В. Эҳсонов, У. Меҳралишоев, Ҷ. Сафоев, Қ. Собиров ва дигарон ширкат доштанд.

Тафсилоти иловагӣ дар бораи ҳамин рухдодҳо — аз ҷумла робитаи онҳо бо мудохилаи Британия дар минтақа — дар мақолаи Т. Г. Абаева дар бораи пажӯҳишҳои А. В. Станишевский омадааст:

''«Басмаческий налет весной 1929 г. на Гарм и на Ванчский район Западного Памира был осуществлен под руководством капитана Вуда-Балларда, помощника малакандского политического агента по Читральскому княжеству.»''

Тарҷума: ''«Ҳамлаи босмачиён дар баҳори соли 1929 ба Ғарм ва ба ноҳияи Ванҷи Помири Ғарбӣ таҳти роҳбарии капитан Вуда-Баллард, ёрдамчии агенти сиёсии малаканд оид ба амораи Читрал, амалӣ гардид.»''.&lt;ref name=&quot;ref50&quot;&gt;Абаева Т. Г. Исследования А. В. Станишевского (Азиза Ниалло) о Памире // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 281.&lt;/ref&gt;

Бино бар сарчашмаҳои таърихӣ, дар асрҳои миёна Ванҷ се ниҳиштаи маъдани оҳансанг дошт. Ҳанӯз дар оғози асри XX истихроҷи оҳан, гудохтани он ва оҳангарӣ яке аз пешаҳои асосии мардуми маҳаллии Ванҷ буд, ки бо ин пеша манотиқи муҷовирро бо оҳан ва афзоли хоҷагӣ, асбоби кишоварзӣ, корду шамшер ва дигар аслиҳа таъмин мекарданд.&lt;ref name=&quot;ref51&quot;&gt;Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв. — Ташкент: Ӯзбекистон, 1996.&lt;/ref&gt; Ин касби мардумии ванҷиёнро шарқшиноси маъруф М. С. Андреев ҳанӯз соли 1926 дар рисолаи махсуси худ ''«Истеҳсоли оҳан дар водии Ванҷ»'' муфассал тавсиф кардааст.&lt;ref name=&quot;ref52&quot;&gt;Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи) / Общество для изучения Таджикистана и иранских народностей за его пределами. — Ташкент: тип. Востказгосиздата, 1926. — С. 5–18.&lt;/ref&gt;

Тибқи маълумоти иловагӣ дар бораи ин ҳунари мардумӣ, гудозиши оҳан дар кӯраҳои махсуси заминӣ - чиндонҳо, ки аз сангҳои тарошиданашуда ва гил сохта мешуданд, анҷом мепазируфт; оташро тавассути дамҳои аз пӯсти буз сохташуда меафрӯхтанд ва ҳамчун сӯзишворӣ аз ангишти чӯб ва барои афрӯхтани оташ, буттаи кӯҳии ''«пӯш»''-ро истифода мекарданд.&lt;ref name=&quot;ref53&quot;&gt;[https://istmat.org/files/uploads/43175/i.e.hodorov_tadzhikistan_v_narodnom_hozyaystve_sssr.pdf Ходоров И. Е. Таджикистан в народном хозяйстве СССР] (рус.) // Исторические материалы (istmat.org). Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Як чунин кӯра тавоноӣ дошт, ки дар як шабонарӯз то 240 килограмм маъданро коркард намояд ва раванди пайвастаи гудозиш аз 2 то 5 шабонарӯз идома меёфт;&lt;ref name=&quot;ref53&quot; /&gt; маҳз ҳамин технологияи маҳаллӣ ба Ванҷ имкон медод, ки аз воридоти металл аз берун вобаста набошад ва артиши худро бо аслиҳаи сард таъмин карда, худкифоии ҳарбию иқтисодиро кафолат диҳад.

Шаҳодати мустақил ва қадимтарини мустанад дар бораи ин анъанаи оҳангарӣ, ки бисту се сол пеш аз тадқиқоти Андреев сабт шудааст, аз гузориши капитан Кузнецов (соли 1892) бармеояд:

''«Серебро имѣется въ Джумарчскомъ амилякдарствѣ, свинецъ, олово у кишлака Вараунъ, желѣзо по р. оби-Ванчъ, главнымъ образомъ въ окрестностяхъ кишлака Техарви, кишлака Потау и кишлака Вань-Вань. Туземцы берутъ желѣзную руду, лежащую только на верхнихъ слояхъ земли; обжигаютъ ее въ особо-устроенныхъ печахъ, причемъ изъ 2 пудовъ руды получается желѣза полъ-пуда.»''

Тарҷума: ''«Нуқра дар амлокдории Ҷумарҷ мавҷуд аст, сурбу қалъагӣ — дар канори рустои Баравн, оҳан бошад — дар канори дарёи Ванҷ, асосан дар атрофи рустоҳои Техарв, Потов ва Ван-ван. Бумиён маъдани оҳанро, ки танҳо дар қабатҳои болоии замин ҷой дорад, бармедоранд; онро дар кӯраҳои махсус месӯзонанд, ки дар натиҷа аз ду пуд маъдан ним пуд оҳан ба даст меояд»''.&lt;ref name=&quot;ref54&quot;&gt;Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 55–56.&lt;/ref&gt; Кузнецов инчунин истихроҷи тиллоро дар ҳавзаи дарёи Ванҷ (дар канори Сағирдашту Язғулом), ки бо усули ибтидоии кӯшмаву ғалбер сурат мегирифт, тасвир кардааст ва аз байни ҳунарҳои дастии амлокдории Ванҷ, махсусан кордсозиро зикр намудааст:

''«Изъ кустарнаго производства обращаетъ на себя вниманіе только выдѣлка ножей въ Ванчскомъ амилякдарствѣ, да повсюду приготовленіе мату для одежды.»''

Тарҷума: ''«Аз ҳунарҳои дастӣ танҳо кордсозӣ дар амлокдории Ванҷ ва — дар ҳама ҷо — тайёр кардани мату барои либос таваҷҷуҳро ҷалб мекунад»''.&lt;ref name=&quot;ref55&quot;&gt;Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 68.&lt;/ref&gt;

Ванҷ аз замони [[Сомониён]] то соли 1877 ҳукумате мустақил дошта, фармонравоёни онро шоҳ мехондаанд. Соли 1878 амири Бухоро ба Дарвоз лашкар кашид ва пас аз хиёнати баъзе дарвозиён ба Дарвоз муставлӣ шуд; Дарвозро бекигарӣ ва Қалъаи Хумбро қароргоҳи урдуи манғитиён гардонд. Дарвоз тайи солҳои 1878-1920 яке аз бекигариҳои Бухоро буд ва бек дар Қалъаи Хумб менишаст ва мир хонда мешуд. Бо вуҷуди ин ҳама, Ванҷ зоҳиран дар итоати бекигарӣ буд, вале истиқлоли худро нигаҳ дошт ва пои шуми сипоҳи манғитиён ба Ванҷзамин нарасид.

Тафсилоти иловагӣ дар бораи лаҳзаҳои ниҳоии хонигарии мустақили Дарвоз низ дар ҳамин гузориши Кузнецов сабт шудааст. Тибқи маълумоти ӯ, дар арафаи суқут, аз тамоми қаламрави собиқи хонигарӣ ба охирин Шоҳи Дарвоз — Сироҷидин— танҳо чанд мулки марказӣ, аз ҷумла худи Ванҷ, боқӣ монда буд:

''«...послѣднему дарвозскому Ша Сераджетдину принадлежали только Кала-и-Хумбъ, Ванчъ, Язулемъ, всѣ амилякдарства лѣваго берега Пянджа съ Хагономъ включительно, Хуллезъ и Вахія.»''

Тарҷума: ''«...ба охирин Шоҳи дарвозӣ Сироҷидин танҳо Қалъаи Хумб, Ванҷ, Язғулом, тамоми амлокдориҳои соҳили чапи Панҷ то Ҳагонро (Деҳагон, Деҳхагон) дар бар гирифта, инчунин Хулоз ва Вахё тааллуқ доштанд»''.&lt;ref name=&quot;ref56&quot;&gt;Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 5.&lt;/ref&gt; Ва ҳангоме ки соли 1878 сипоҳи бухороӣ бо сарварии Худойназар-Атолиқ ногаҳон ба Қалъаи Хумб наздик шуд, Сироҷидин-Шоҳ бидуни ҷанг таслим гардид, вале роҳи гурези худро маҳз аз тариқи Ванҷ интихоб намуд:

''«Сераджетдинъ-Ша сдалъ крѣпость безъ бою, а самъ бѣжалъ черезъ Ванчъ въ Кокандъ къ Худаяръ-хану.»''

Тарҷума: ''«Сироҷидин-Шоҳ қалъаро бидуни ҷанг таслим кард, худаш бошад, аз тариқи Ванҷ ба Қӯқанд, назди Худоёрхон гурехт»''.&lt;ref name=&quot;ref57&quot;&gt;Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 6.&lt;/ref&gt;

=== Экспедитсияи сарҳадии соли 1893 ===
Соли 1893 экспедитсияе бо мақсади таҳқиқи марзҳои берунии Империяи Русия бо Форсу Афғонистон ва барқарор кардани назорати гумрукии сарҳадӣ дар ҳудуди вилояти Наздикаспӣ ва Хонигарии Бухоро ташкил дода шуд. Яке аз аъзои ин экспедитсия, капитани штаби генералии Февралёв, қитъаи камомӯхтаи сарҳадро аз дарёи Ванҷ дар тӯли рӯдҳои Панҷу Ому то истеҳкоми [[Керкӣ]] таҳқиқ намуд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Дар натиҷаи ин таҳқиқот, ки минтақаи баландкӯҳии шарқи Бухороро низ фаро мегирифт, машварати махсуси аъзои экспедитсия бо шахсиятҳои соҳибнуфузи давр — губернатори ҳарбии вилояти Самарқанд граф Н. Я. Ростовцов ва агенти сиёсии Русия дар Бухоро П. М. Лессар — баргузор гардид.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Натиҷаи ин машварат чунин буд, ки минтақаи мазкур, ба сабаби вазъи вуҳушонаву душвории убури он, аз ҷониби постҳои назорати сарҳадӣ ишғол нагардад; ба ҷои он, хатти назорати сарҳадӣ аз рустои Боғорак тавассути Дарвозу Қаратегин, аз пунктҳои Қалъаи Хумб, Тобидара, Ғарм ва Думбарачӣ, то пайвастшавӣ бо хатти назорати сарҳадии вилояти [[Фарғона]] гузаронида шуд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Тибқи дастури сарфармондеҳи кулли вилояти Туркистон, барон А. Б. Вревский, аз пости Қалъаи Хумб бояд як гашти патрулӣ ба рустои Рохар дар соҳили дарёи Ванҷ фиристода мешуд, зеро маҳз ба водии ҳамин рӯд роҳҳои аз Рӯшон меомадагӣ мебаромаданд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt;

Соли 1895 бекигарии Дарвоз, ки дар ҳар ду канораи рӯди Панҷ қарор дошт, дар паи ҷаҳонгириҳои Русия ва Британия дупора гардид: канораи рост ба аморати Бухоро ва канораи чап ба Афғонистон дода шуд.&lt;ref name=&quot;ref58&quot;&gt;Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. — М.: Памятники исторической мысли, 2001. — 416 с. — ISBN 5-88451-100-0.&lt;/ref&gt;

Ванҷ то соли 1920 амлокдории Қалъаи Ванҷи бекигарии Дарвози аморати Бухоро буд. Пас аз инқилоби Бухоро дар соли 1920 Ванҷ аз соли 1920 то 1924 чун тумани Ванҷ дар ҳайати вилояти Ғарми [[Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро]] ҷой дошт. Солҳои 1925-1926 Ванҷ чун ҷузъи тумани Қалъаихумби вилояти Ғарми ҶМШС Тоҷикистон ҳисоб меёфт. Солҳои 1926-1930 волости Ванҷ дар ҳайати ВМКБ буд. Солҳои 1930-1933 Ванҷ чун қисми ҳудуди ноҳияи Қалъаихумб бевосита дар тобеъияти ҷумҳурӣ буд.

Тибқи Қарори Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон аз 29 майи соли 1933, №46 расман ноҳияи Ванҷ таъсис ёфта, то соли 1937 дар тобеъияти бевоситаи ҷумҳурӣ қарор дошт. Дар асоси Қарори Президиуми КИМ-и Шӯроҳои ҶШС Тоҷикистон аз 11 августи соли 1937, №43 ноҳияи Ванҷ бо ҳамаи деҳшӯроҳояш: Ванҷ, Водхуд, Рованд, Техарв, Жовуд ва Язғулом расман ба ҳайати ҳудудии ВМКБ гузаронида шуд. Бино бар ин, ноҳияи Ванҷ ҳамчун воҳиди маъмурӣ дар ҳайати Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон 11 августи соли 1937 ташаккул ёфтааст.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!'''Ҷадвали 2. Таҳаввулоти маъмурию ҳудудии Ванҷ (то соли 1878 – соли 1937)'''
|-
|'''Марҳилаи таърихӣ'''
|'''Мақоми маъмурию ҳудудӣ'''
|'''Тобеияти давлатӣ/минтақавӣ'''
|-
|То соли 1878
|Мухторияти комил / Иттиҳод бо Дарвоз
|Идоракунии мустақил таҳти сарварии шоҳ
|-
|1878-1920
|Амлокдории Қалъаи Ванҷ
|Бекигарии Дарвоз, Аморати Бухоро
|-
|1920-1924
|Тумани Ванҷ
|Вилояти Ғарми Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро
|-
|1925-1926
|Ҷузъи тумани Қалъаихумб
|Вилояти Ғарми ҶМШС Тоҷикистон
|-
|1926-1930
|Волости Ванҷ
|Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон
|-
|1930-1933
|Қисми ноҳияи Қалъаихумб
|Тобеияти бевоситаи ҶШС Тоҷикистон
|-
|29 майи 1933
|Ноҳияи Ванҷ (таъсиси мустақил)
|Тобеияти бевоситаи ҶШС Тоҷикистон
|-
|11 августи 1937
|Ноҳияи Ванҷ бо 6 деҳшӯро
|Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон (ВМКБ)
|}
Дар нимаи солҳои 1950-ум сиёсати муҳоҷиркунонии аҳолии кӯҳистон ба водиҳои пахтакор ба Ванҷ низ бетаъсир намонд: соли 1954 сокинони водии Язғулом ба ноҳияи Куйбишеви водии Вахш кӯчонида шуданд. Гармои тоқатфарсо, беморшавии оммавӣ ва фавти зиёди кӯдакон ин муҳоҷиратро барои кӯчидагон фоҷиабор гардонд ва бахши зиёди онҳо тадриҷан ба зодгоҳи худ баргаштанд, ҳарчанд на ҳама; як ҷамоаи язғуломизабон то имрӯз дар водии Вахш боқӣ мондааст.&lt;ref name=&quot;ref59&quot;&gt;[https://iling-ran.ru/web/ru/scipop/blog/1911_edelman Из полевых записей середины прошлого века. Об экспедициях в язгулямский язык в 1950-х гг.] (рус.) // Сомонаи Пажӯҳишгоҳи забоншиносии Академияи илмҳои Русия. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref60&quot;&gt;[http://field-ling.moscow/c/language/yazghulami/ Язгулямский язык] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20231202014852/https://field-ling.moscow/c/language/yazghulami/ |date=2023-12-02 }} (рус.) // Экспедиции Московской школы полевой лингвистики. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref61&quot;&gt;Астрономические знания язгулемцев (рус.) // Восток (Oriens). Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

== Осори таърихӣ ==
Дар қаламрави Ванҷ мавзеъ, осор ва ёдгориҳои таърихии бисёр вуҷуд доранд, вале то ҳол таҳқиқоти шоистае дар ин росто анҷом наёфтааст. Тибқи омори соҳаи сайёҳии ВМКБ, дар ҳудуди ноҳияи Ванҷ ба ҳолати соли 2024 15 ёдгории таърихию фарҳангӣ ба қайд гирифта шудааст.&lt;ref name=&quot;ref62&quot;&gt;[https://ctd.tj/2024/03/30/%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80-%D0%B0%D0%B7-%D2%B7%D0%B0%D2%B3%D0%BE%D0%BD-%D0%B0%D0%B7-%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B0%D1%82-%D0%B1%D0%B0-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8A%D0%B0%D1%82%D0%B8-%D0%B8%D0%BD/ Аз табиат ба санъати инсонӣ: 7 муъҷизаи нави ҷаҳонӣ номида шуд] // Кумитаи рушди сайёҳии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон, 30 марти 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Барои дарки мантиқи ҷойгиршавӣ ва моҳияти ин осор, бояд заминаи таърихию сиёсии ташаккули онҳоро дарк намуд. Бино бар маълумоти таърихномаҳои асримиёнагӣ, дар садаҳои VII-VIII қаламрави кунунии Ванҷ ҷузъи вилояти таърихии Кумед буд, ки болооби дарёи Вахшро фаро гирифта, сарзамини имрӯзаи ноҳияҳои Дарвозу Ванҷ ва шимоли Бадахшонро дар бар мегирифт.&lt;ref name=&quot;ref63&quot;&gt;[[Таърихи Тоҷикистон]] // Википедиа. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Баъдтар, дар асрҳои миёна, Ванҷу Дарвоз як сарзамини воҳидро ташкил дода, бо номи ''«Курон»'' ёд мешуданд, ки маркази он деҳаи кунунии Кеврон будааст.&lt;ref name=&quot;ref64&quot;&gt;Таърихи шаҳр // Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳри Ваҳдат. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Маҳз дар ин заминаи қадимии сиёсӣ, ки бо мустақилияти нисбии маҳаллӣ ва хатари доимии ҳуҷумҳои беруна тавсиф мешуд, эҳтиёҷ ба бунёди қалъаҳои мустаҳкам ба миён омад.

Пеш аз тавсифи муфассали Мушкетов, қадимтарин шаҳодати мустанади русиро дар бораи ин қалъа низ капитан Кузнецов дар гузориши соли 1892-и худ сабт кардааст. Ӯ зимни тавсифи амлокдории Ванҷ чунин навиштааст:

''«Ванчское амилякдарство расположено по р. Ванчъ и частью по правому берегу р. Пянджъ. Мѣстопребываніе амилякдара кишлакъ Кала-и-Рохарвъ (на нашихъ картахъ Кала-и-Ванчъ); имѣется небольшая крѣпостца.»''

Тарҷума: ''«Амлокдории Ванҷ дар канори дарёи Ванҷ ва қисман дар соҳили рости дарёи Панҷ ҷойгир аст. Маҳалли иқомати амлокдор рустои Қалъаи Рохарв аст (дар харитаҳои мо — Қалъаи Ванҷ); дар он қалъачаи хурде мавҷуд аст»''.&lt;ref name=&quot;ref65&quot;&gt;Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 79.&lt;/ref&gt;

Ин иттилои Кузнецов, ки бисту се сол пеш аз тавсифи муфассали Мушкетов сабт шудааст, собит месозад, ки номи ''«Қалъаи Ванҷ»'' барои Рохарв аллакай дар харитаҳои расмии охири асри XIX ба кор мерафт ва Рохарв аз ҳамон замон ҳамчун маркази маъмурии амлокдории Ванҷ шинохта мешуд.

Қалъаи Ванҷ дар баландии соҳили рости Ванҷоб, дар масофаи 15 км аз резишгоҳи он ба дарёи Панҷ воқеъ гашта буд. Мавқеъияти ин қалъа аз нигоҳи ҳарбию стратегӣ бисёр созгор будааст ва ба муҳофизонаш имкон медодааст, ки муддати тӯлонӣ аз худ дифоъ кунанд. Тавсифи илмии Рохарв ва қалъаи онро ҳанӯз соли 1916 узви Ҷамъияти ҷуғрофии Русия Д. И. Мушкетов интишор додааст.&lt;ref name=&quot;ref5&quot; /&gt; Дар мақолаи худ, ки натиҷаи боздиди шахсии ӯст, Мушкетов мавқеи стратегии Рохарвро чунин тавсиф кардааст:

''«Административнымъ центромъ Ванча всегда былъ и есть базарный кишлакъ Рохаръ (или Рохарвъ) въ 40 дворовъ, расположенный на правомъ берегу рѣки, въ двадцати верстахъ выше ея устья, на высотѣ 5.950 футъ, у моста, ведущаго къ перевалу Гушхонъ, запирая собой, слѣдовательно, единственный конный путь на Язгулемъ, Рошанъ и Памиръ. Это важное стратегическое положеніе и было использовано древними '&lt;nowiki/&gt;'''правителями Ванча – «Шо», воздвигнувшими здѣсь крѣпость (Кала-и-Ванчъ) и избравшими ее для своей резиденціи.»'''''

Тарҷума: ''«Маркази маъмурии Ванҷ ҳамеша рустои бозории Рохар (ё Рохарв) буд ва то ҳол ҳамин аст – бо 40 хонавода, дар соҳили рости дарё, дар бисту версти болотар аз резишгоҳи он, дар баландии 5950 қадам, назди пуле, ки ба ағбаи Гушхон мебарад, ва бо ин васила ягона роҳи аспсаворро ба Язғулом, Рӯшон ва Помир мебандад. Маҳз ҳамин мавқеи муҳими стратегӣ буд, ки ҳокимони қадимии Ванҷ – «Шоҳ»-ҳо – истифода бурда, дар ин ҷо қалъа (Қалъаи Ванҷ) бино карданд ва онро барои худ қароргоҳ интихоб намуданд»''.&lt;ref name=&quot;ref66&quot;&gt;Мушкетов Д. И. Рохаръ (Кала-и-Ванчъ). — Петроградъ: Типографія М. М. Стасюлевича, 1916. — (Отдѣльный оттискъ изъ тома LII (1916 г.) Извѣстій Императорскаго Русскаго Географическаго Общества № 876). — С. 7.&lt;/ref&gt; Мушкетов инчунин интихоби маҳалли қалъаро аз нигоҳи амниятӣ шарҳ додааст:

''«Мѣсто выбрано весьма хорошо и удобно, на возвышеніи, съ котораго открытый видъ во всѣ стороны, и долина Ванча, какъ на ладони; рѣка отъ стѣнъ крѣпости въ 3 қулочяхъ, но для обезпеченности водоснабженія имѣлся къ ней подземный ходъ; невдалекѣ, на луговинѣ у рѣки, имѣется прудикъ, наполняемый ключемъ теплой, солоноватой воды, предоставляющій идеальное купанье.»''

Тарҷума: ''«Ҷой хеле хуб ва мувофиқ интихоб шудааст, дар баландие, ки аз он манзараи кушода ҳар тараф дида мешавад ва тамоми водии Ванҷ мисли кафи даст намоён аст; дарё аз деворҳои қалъа дар масофаи 3 қулочӣ ҷой дорад, вале барои таъмини бехатари обтаъминкунӣ роҳи зеризаминӣ ба он вуҷуд дошт; дар наздикӣ, дар марғзори лаби дарё, ҳавзчае ҳаст, ки аз чашмаи оби гарму намакини он пур мешавад ва барои шиноварии беҳамто мувофиқ аст»''.&lt;ref name=&quot;ref66&quot; /&gt; Дар бораи сохти худи қалъа Мушкетов навиштааст:

''«Постройка, конечно, глинобитная, но довольно массивная, со стѣнами до 4 қулочей высотой, обнесенными съ трехъ сторонъ рвомъ, съ бойницами и пятью угловыми башнями. Внутреннія перегородки частью деревянныя, равно какъ и колонны, балки и двери, тонкой, старинной рѣзной работы.»''

Тарҷума: ''«Бино, албатта, гилину похсагин, валекин бисёр мустаҳкаму матин аст, бо деворҳои баланди чаҳорқулоча, ки аз се сӯйи он, хандақе бар гирди он кандаанд, бо тиркашҳову бурҷҳои панҷгонаи кунҷӣ. Деворҳои миёнгини дохилӣ, қисман, чӯбинанд, ҳамчунин, сутунҳову болорҳову дарҳои он, ки бо кандакории нафису куҳан оростаанд»''.&lt;ref name=&quot;ref66&quot; /&gt;

Мушкетов санаи боздиди худ ва оғози кашидани нақшаи қалъаро низ қайд кардааст: ''«Многое уже разрушено (мое посѣщеніе относится къ 11 іюля 1905 г.), но общее расположеніе еще сохранилось и я, пользуясь обстоятельными поясненіями почтеннаго шейха-токсабы Ванча, снялъ планъ всей крѣпости»'' (тарҷума: ''«Бисёр чиз аллакай хароб шудааст (боздиди ман ба 11 июли соли 1905 рост меояд), вале тартиби умумӣ то ҳол нигоҳ дошта шудааст ва ман, бо истифода аз тавзеҳоти муфассали шайх-тӯксабои эҳтиромноки Ванҷ, нақшаи тамоми қалъаро кашидам»'').&lt;ref name=&quot;ref66&quot; /&gt;

Нақшаи қалъа, ки Мушкетов кашидааст, 27 ҳуҷраву қисми қалъаро бо рақам нишон медиҳад, ки шарҳи онҳо чунин аст:&lt;ref name=&quot;ref66&quot; /&gt;

Ур - обдорхона

Дарвозахона – ҳуҷраи нигаҳбонону дарбонон

Ҳуҷраи навкарҳо

Бадарравхона – ҳоҷатхона

Долон – ҳавлии аспҳо

Ахтахона – оғилхона, ва болои он анборхонаи алаф

Пештоқ – гузаргоҳи пӯшида

Фаррошхона – ҳуҷраи сайисон

Пештоқи дуюм (баландии 3 қулоч)

Гулгунхона – ҳуҷраи пазириши меҳмонон

Ҳуҷраи худи шоҳ

Қӯрғон – сарбозхона (харобшуда)

Ғуломгардиш – долони мамониаткунандаи дидани занони дар боғ гардандагӣ

Ошхона – ошхона

Роҳрав – долон

Ғуломгард – гузаргоҳ ба қисми занона

Хазина – ҳуҷраи хазинадорӣ

Ҳаммом – ҳаммом

Пештоқи занона

Ҳуҷраи зани шоҳ – тобистона

Ҳуҷраи зани шоҳ – зимистона

Тӯпхона – манора

Рӯйи ҳавлӣ – ҳавлии пӯшида

Ҳарам (харобшуда)

Анборхона (болои ҳуҷраи 16)

Манора – ҳоло ҳуҷраи меҳмонон – меҳмонхона

Оғози роҳи зеризаминӣ ба сӯи дарё

Дар масофаи як версти болотари Рохар, дар канори роҳ, Мушкетов ду гӯри қадимиро низ ба қайд гирифтааст: ''«Въ верстѣ выше Рохара по долинѣ, около дороги, двѣ древнихъ гробницы съ фигурными стѣнами, имѣющими какое-то отношеніе къ крѣпости; интересно, что на могильномъ шестѣ, помимо обычныхъ куска матеріи и конскаго хвоста (на боковой перекладинѣ), сверху помѣщены изображенія сложенной руки (ладони) и голубя»'' (тарҷума: ''«Дар як версти болотар аз Рохар, дар паҳлӯи роҳ, ду гӯри қадимӣ бо деворҳои нақшдор ҳастанд, ки бо қалъа алоқаи муайяне доранд; ҷолиб ин аст, ки бар болои чӯби қабр, ба ғайр аз пораи матоъ ва думи асп (дар чӯби паҳлӯӣ)-и маъмулӣ, тасвири дасти гирдкардашуда (кафи даст) ва кабутар низ гузошта шудааст»'').&lt;ref name=&quot;ref66&quot; /&gt;

Ба ғайр аз ин, Мушкетов дар поварақи худ ёдовар шудааст, ки ягона роҳи воридшавӣ ба водӣ аз тарафи Панҷ низ бо қалъаи хурди дигаре мустаҳкам карда шуда буд: ''«Этотъ единственный выходъ кромѣ того очень искусно былъ загражденъ небольшой крѣпостцей, остатки которой еще видны на изолированномъ холмѣ въ устьѣ Ванча»'' (тарҷума: ''«Ин ягона баромадгоҳ аст, илова бар ин, хеле моҳирона бо қалъачаи хурде масдуд шуда буд, ки бақоёи он то ҳанӯз дар теппаи ҷудоуфтодаи резишгоҳи Ванҷ ҳувайдоанд»'').&lt;ref name=&quot;ref67&quot;&gt;Мушкетов Д. И. Рохаръ (Кала-и-Ванчъ). — Петроградъ, 1916. — Тавзеҳот, №4.&lt;/ref&gt;

Тибқи мушоҳидаи ӯ, қалъа бевосита дар масири корвонрав ба сӯи ағбаи Гишхун қарор дошт, ки тавассути он роҳи корвонӣ ба водии Язғулом ва аз он ҷо ба самти баландкӯҳҳои Помир мерасид.&lt;ref name=&quot;ref68&quot;&gt;[https://poxod.ru/guidebook/darvaz/p_darvaz_dolinarekivagdm_a.html Долина реки Ванч] // Свободный туризм (poxod.ru). Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Пеш аз он ки Мушкетов худ соли 1905 аз қалъа боздид кунад, тавсифи мухтасартаре аз он – тахминан 13 сол пештар – аллакай ба қалами А. А. Семёнов тааллуқ дошт, ки соли 1898 шахсан аз қалъа дидан кардааст:

''«Въ низовьи р. Ванджа лежитъ самый значительный кишлакъ долины, Кал'аи-Ванджъ, или Кал'аи-Рохарвъ (крѣпость Ванджа, крѣпость Рохарвъ). Укрѣпленіе въ немъ до сихъ поръ на обрывистомъ берегу довольно хорошо сохранилось. Стѣны крѣпости–мѣстами глинобитныя, мѣстами сложены изъ кирпичей и камней. По бокамъ лицевой стороны крѣпости–двѣ полуразрушенныхъ зубчатыхъ башни.»''

Тарҷума: ''«Дар поёноби рӯди Ванҷ бузургтарин рустои водӣ ҷойгир аст – Қалъаи Ванҷ, ё Қалъаи Рохарв (қалъаи Ванҷ, қалъаи Рохарв). Истеҳкоми он то ба имрӯз дар соҳили баланди дарё нисбатан хуб нигоҳ дошта шудааст. Деворҳои қалъа ҷо-ҷо аз гил, ҷо-ҷо аз хишти пухтаву санг сохта шудаанд. Аз ду тарафи рӯи қалъа ду манораи нимвайрони дандонадор қарор доранд»''.&lt;ref name=&quot;ref69&quot;&gt;Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 8.&lt;/ref&gt; Муҳимтар аз ҳама, Семёнов санаи тахминии бунёди қалъа ва номи бинокори онро сабт кардааст – маълумоте, ки то кунун дар ягон манбаи дигари дастраси мақола наомадааст:

''«Крѣпость, по преданію, была построена лѣтъ двѣсти тому назадъ дарвазскимъ ханомъ, Азиз-Ханомъ, и, вѣроятно, не разъ служила хорошую службу ея защитникамъ во времена независимаго Дарваза. Теперь въ ней живетъ амлякдаръ (начальникъ округа) долины Вандж.»''

Тарҷума: ''«Қалъа, тибқи ривоят, тахминан дусад сол пеш аз ҷониби хони дарвозӣ – Азиз-Хон – бино ёфтааст ва эҳтимол, борҳо ба муҳофизони худ дар давраи истиқлолияти Дарвоз хидмати шоиста кардааст. Ҳоло дар он амлокдор (сарвари ноҳия, яъне шоҳ)-и водии Ванҷ зиндагӣ мекунад»''.&lt;ref name=&quot;ref70&quot;&gt;Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 8–9.&lt;/ref&gt; Азбаски китоб соли 1903 нашр шуда ва мушоҳидаи муаллиф соли 1898 сурат гирифтааст, ин ривоят санаи бунёди қалъаро тахминан ба солҳои 1698-1700 рабт медиҳад.

Ин ривояти Семёнов дар бораи Азизхон, ки то ҳол дар баъзе сарчашмаҳо такрор мешавад, аз нигоҳи муосир асоси устувори таърихӣ надорад: дар рӯйхати мукаммали шоҳони Дарвоз, ки намояндаи расмии идораи Русия дар Туркистон Г. А. Арандаренко дар мақолаи худ ''«Дарваз и Каратегин»'' (1883) овардааст, ягон шоҳе бо номи Азизхон сабт нашудааст.&lt;ref name=&quot;ref2072&quot;&gt;Арандаренко Г. А. Дарваз и Каратегин // Военный сборник. — 1883. — № 11–12.&lt;/ref&gt; Тибқи ин рӯйхат, силсилаи шоҳони Дарвоз аз Шоғариб (то соли 1637) оғоз гардида, тавассути Шоқирғиз (1637–1668), Маҳмудшо (1668–1729), Танаи Фӯзашо (1729–1734), Муҳаммадхоншо (1734–1762), Мизробшои аввал (1762–1778), Шоидарвози I (1787–1788), Мансурхон (1788–1797), Шотурк (1797–1803), Мизробшои сонӣ (1803–1806), Султони Кучак (1806–1815), Шоиброимхон (1815–1828), Султон Маҳмудшо (1829–1838), Шоаҳмад (1839–1842), Исмоилшо (1842–1859), Иброҳимшо (1861–1863) ва Шоидарвози II (1863–1868) то Сироҷуддиншо (1868–1878) идома ёфтааст.&lt;ref name=&quot;ref2072&quot; /&gt;

Бар асоси таҳқиқоти муосир, эҳтимоли бештар меравад, ки Қалъаи Ванҷ на дар аҳди хони номаълуми ривоятӣ, балки дар аҳди Шайбонихониён бунёд гардидааст. Шоқирғиз, ки аз соли 1637 то 1668 ҳукмронӣ кардааст, фарзанди Абдуллоҳхони II-и Шайбонӣ буда, баъди забти Бадахшон дар соли 1584, волии Дарвоз гардида, Қалъаи Хумбро пойтахти худ қарор дода буд;&lt;ref name=&quot;ref2072&quot; /&gt; тибқи ин назария, эҳтимол дорад, ки Қалъаи Ванҷ низ ҳамчун истеҳкоми мудофиавӣ маҳз дар ҳамин давра сохта шуда бошад.

Дар давраи баъдина, вақте ки минтақа таҳти назорати Аморати Бухоро қарор гирифт, Қалъаи Ванҷ нақши муҳими низомии худро идома дод. Тибқи китоби сайёҳи бритониёӣ Ангус Гамильтон ''«Афғонистон»'' (1908), дар охири асри XIX ва аввали асри XX дар қалъа 300 навкари артиши миллии амири Бухоро ҷойгир карда шуда буданд:

''«В крепости Ванч было раньше расположено 300 человек из национальной армия эмира бухарского; из такого же отряда состоял гарнизон Каляи-Вамар, а в Каляи-Хум стоял целый бухарский полк.»''

Тарҷума: ''«Дар қалъаи Ванҷ пештар 300 нафар аз артиши миллии амири бухороӣ ҷойгир буда, гарнизони Қалъаи Вамар низ аз чунин дастаи мисли ҳамин иборат буд, дар Қалъаи Хум бошад, як полки бутуни бухороӣ истода буд»''.&lt;ref name=&quot;ref2082&quot;&gt;Гамильтон А. Афганистан / пер. С. П. Голубинова. — СПб., 1908.&lt;/ref&gt;

Семёнов инчунин ду навиштаи девории қалъаро айнан нусхабардорӣ кардааст: як байти форсӣ дар бораи гардиши бераҳмонаи рӯзгор, ва як ёдгории русии сайёҳони соли 1896 – ''«Прибылъ разъѣздъ 25 числа августа за старшаго общивкй Яковъ. Черновъ. и джигить Николай Каплун и перевочикъ Ашурбай. 1896 года»'' (тарҷума: ''«Гурӯҳи саворагон 25 августи соли 1896 омаданд: сардор Яков Чернов, ҷигит Николай Каплун ва тарҷумон Ашурбой»'').&lt;ref name=&quot;ref70&quot; /&gt;

Гумон меравад, ки дар тамоми ҳавзаҳои Бадахшон сукунати одамон ба як давраи таърихӣ мансуб будааст. Ёдгориҳои манзилӣ ва меъмориву мудофеавии асримиёнагии ғарби Бадахшон, ки дар деҳаи Баравни ҷамоати деҳоти Водхуд воқеанд ва аз ҷиҳати амнияти ҳарбӣ бисёр муносибу побарҷоянд, бо камоли таассуф, то кунун таҳқиқи шоиста нашудаанд.

Нақшу нигораҳои рӯйи харсангҳои водии Язғулом, ки дар деҳаҳои Жамаг, Андарбоғ ва Мотравн ба даст омадаанд, агарчи ҳанӯз комилан омӯхта нашудаанд, гувоҳи муътамаде аз ҳузури мардум ва сукунати онон аз замонҳои бостонӣ дар ин минтақа ҳастанд. Дар байни ин сангнигораҳо, ки ба навъи умумии петроглифҳои Помиру Бадахшон шабоҳат доранд, тасвири нахчир (бузи кӯҳӣ бо шохҳои калон), саҳнаҳои шикор бо камон, рамзҳои офтобӣ ва изи дасту пойи инсон бештар вомехӯранд; дар мифологияи мардумони эронитабор бузи кӯҳӣ рамзи покиву ҳосилхезӣ ва иртибот бо олами боло дониста мешавад.&lt;ref name=&quot;ref62&quot; /&gt;

Дар қаламрави Ванҷ, ба монанди дигар минтақаҳои кӯҳистони Тоҷикистон, сағонаҳо ва дахмаҳои сангии куҳан низ аз насл ба насл боқӣ мондаанд, ки далели ошкори таърихи чандҳазорсолаи ин сарзамин мебошанд. Чунин иншооти дафнӣ, ки дар ҷойҳои махсуси сангӣ, дар баландиҳо ё ғорҳо бунёд меёфтанд, эҳтимолан боқимондаи анъанаҳои дафнии пешазисломӣ мебошанд; тибқи баъзе оинҳои қадими маҳаллӣ (аз ҷумла эътиқодоти наздик ба дини зардуштӣ), ҷасади фавтида набояд бо унсурҳои муқаддаси табиат – хок, об ё оташ – тамос мегирифт.&lt;ref name=&quot;ref62&quot; /&gt; Ҳарчанд имрӯз тамоми аҳолии ноҳия мусулмони суннии ҳанафимазҳабанд ва расму оини дафни исломиро ба таври қатъӣ риоя мекунанд, мавҷудияти ин сағонаву дахмаҳо аз як давраи гузариши тӯлонии фарҳангӣ ва қабатҳои гуногуни динию эътиқодӣ дар минтақа хабар медиҳад.

Ёдгориҳои бостонии Помири Ғарбӣ, аз ҷумла мавзеъҳои қаламрави Ванҷ, дар силсилаи бунёдии ''«Харитаи бостоншиносии Тоҷикистон»'' – муҷаллади марбут ба Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, ки бостоншинос М. А. Бубнова таълиф намудааст ва ёдгориҳои давраи сангро то садаи XX фаро мегирад, – ба қайд гирифта шудаанд.&lt;ref name=&quot;ref71&quot;&gt;Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века — XX в.). — Душанбе, 2008. — (Археологическая карта Таджикистана).&lt;/ref&gt;

Илова бар ёдгориҳои меъморӣ ва дафнӣ, мероси беназири саноатии Ванҷ – боқимондаҳои кӯраҳои қадимии оҳангудозӣ (домнитсаҳо) – низ бахши муҳими осори таърихии ноҳия ба шумор мераванд. Тибқи маълумоти иқтисоддон И. Е. Ходоров, ки соли 1929 таҳлилҳои М. С. Андреевро дар бораи ин ҳунар тасдиқ ва иқтибос овардааст, дар боварҳои мардумии ванҷиён металли ҳосили ин кӯраҳо на танҳо арзиши истеҳсолӣ, балки хосияти шифобахш низ дошт: маҳсули онро ''«барои табобати ҳар гуна бемориҳо пешбинӣ карда, ба ҷойи дардманд мегузоштанд»''.&lt;ref name=&quot;ref53&quot; /&gt; Ин боварҳо нишон медиҳанд, ки осори саноатии Ванҷ бо мероси ғайримоддӣ ва эътиқодоти мардумӣ пайванди зич доштааст, ва имрӯз боқимондаҳои ин кӯраҳо, харобаҳои коргоҳҳо ва партовҳои маъданӣ (шлакҳо) дар дараҳои Ванҷ метавонанд ҳамчун мавзеи нодири ''«бостоншиносии саноатӣ»'' мавриди пажӯҳиши минбаъда қарор гиранд.

Сарчашмаи аввалини сабти илмии ин ҳунар – 23 сол пеш аз рисолаи Андреев (1926) – низ ба Семёнов тааллуқ дорад:

''«Богатыя залежи желѣзной руды въ верховьяхъ р. Ванджа даютъ горцамъ Ванджской долины неисчерпаемый матеріалъ для различнаго рода желѣзныхъ издѣлій, которыя удовлетворяютъ самымъ разнообразнымъ требованіямъ домашняго обихода горныхъ таджиковъ и потому расходятся изъ этой огромной кузницы, какова долина Ванджа, по всему Дарвазу, Каратегину и Язгуляну, проникая даже въ отдаленные и трудно достижимые уголки Рошана, Шугнана и Вахана.»''

Тарҷума: ''«Захираҳои фаровони маъдани оҳан дар болооби рӯди Ванҷ ба кӯҳистониёни водии Ванҷ маводи беохири намудҳои гуногуни маснуъоти оҳанӣ медиҳанд, ки эҳтиёҷоти гуногуни рӯзгори тоҷикони кӯҳӣ қонеъ мегардонанд ва аз ин кӯрахонаи азим, яъне водии Ванҷ, ба тамоми Дарвозу Қаротегину Язғулом паҳн мешаванд, ҳатто ба гӯшаҳои дурдасту дастнораси Рӯшону Шуғнону Вахон низ ворид мегарданд»''.&lt;ref name=&quot;ref72&quot;&gt;Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 62.&lt;/ref&gt;

Семёнов инчунин номи мушаххаси деҳаеро сабт кардааст, ки дар он раванди коркарди оҳанро шахсан мушоҳида намудааст: ''«Самый способъ добыванія желѣза намъ пришлось наблюдать во кишлакѣ Сытаргъ, на Ванджѣ»'' (тарҷума: ''«Худи усули истихроҷи оҳанро мо тавонистем дар рустои Старғ, дар Ванҷ, мушоҳида кунем»'').&lt;ref name=&quot;ref72&quot; /&gt; Ӯ ҳамчунин тавсифи мубодилаи тиҷоратии маснуоти оҳании Ванҷро бо минтақаҳои ҳамсоя овардааст: ''«Эти издѣлія находять большой сбыть на рынкахъ Кал'аи-Хума и въ сосѣднихъ долинахъ: Язгуляна и Оби-Хингоу, причемъ продажа на деньги совершается очень рѣдко; обыкновенно вещи мѣняются на тѣ, которыя необходимы таджикамъ Ванджа»'' (тарҷума: ''«Ин маснуъот дар бозорҳои Қалъаи Хум ва водиҳои ҳамсоя – Язғулому Оби Хингов – фурӯши хубе меёбанд, вале фурӯш ба пул хеле кам сурат мегирад; одатан молҳо ба он чизҳое иваз мешаванд, ки барои тоҷикони Ванҷ зарур аст»'').&lt;ref name=&quot;ref73&quot;&gt;Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 64.&lt;/ref&gt;

=== Раванди истихроҷ ва гудохтани оҳан тибқи мушоҳидаи Андреев (1926) ===
Тобистони соли 1925 экспедитсияи Ҷамъияти омӯзиши Тоҷикистон ва халқиятҳои эронӣ, ки М. С. Андреев роҳбарии онро ба уҳда дошт, аз водии Ванҷ гузашт ва ба дархости масъули Шӯъбаи ҷуғрофӣ ва иқтисодии Ҷамъият, И. И. Бездека, Андреев маълумоти муфассалеро дар бораи усули маҳаллии истихроҷи оҳан ҷамъоварӣ намуд, ки соли 1926 дар шакли рисолаи алоҳида ба нашр расид.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt; Азбаски экспедитсия дар мавсими тобистон гузашт, вақте ки кӯраҳо аз кор монда буданд, худи раванди гудозишро Андреев на бо мушоҳидаи мустақим, балки аз забони худи тоҷикони маҳаллӣ сабт кардааст.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt;

Тибқи гузориши ӯ, дар кӯҳҳои Ванҷ се кони асосии маъдани оҳан вуҷуд дошт: конҳои Техарв (сердаромадтарин ва пуристифодатарин, дар наздикии деҳаи Техарв, ки ба он бо роҳи зеризаминӣ – штолня – дастрасӣ ҳосил мешуд), Пойи Мазор (дар болооби дарёи Ванҷ) ва кони назди деҳаи Потов (маъдани он бо сифати пасттар).&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt; Дар кони Техарв конканҳо бо чароғи равғанӣ (''«чроғ»'', ки чор ададашро якбора меафрӯхтанд) ва табарҳои махсус (''«тавар»'') кор мекарданд; як конкан дар як рӯз аз 20 то 40 пуд маъдан меканд, ду нафар ҳамзамон кофтуков мекарданд ва се-чор нафари дигар маъданро ба берун мебароварданд. Гурӯҳҳои конканӣ одатан аз 5 то 20 нафар иборат буданд ва баъд аз ҷамъоварии миқдори кофӣ (аз 20 то 50 бор – вобаста ба захираи ангишти дар дастрас), маъданро ба пушт бор карда, бо ёрии асои махсуси кӯҳнавардӣ (''«шкорчӯб»'', ки нӯги оҳанин дорад) аз пасти пур хатарнок фуруд меомаданд.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt; Мавсими асосии конканӣ тирамоҳ буд, вақте ки корҳои саҳроӣ ба анҷом расида буданд; онҳое ки натавонистанд тирамоҳ маъдан ҷамъ кунанд, инро дар баҳор анҷом медоданд.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt;

Истихроҷи оҳан аз болооби водии Ванҷ то деҳаи Бунай (болотар аз қалъаи пешинаи Рохарв) идома дошт; поёнтар аз Бунай ин ҳунар маъмул набуд, зеро ҳам масофа то кон дуртар буд ва ҳам сӯзишворӣ кам буд – дар он ҷо танҳо буттаи ''«пӯш»''-ро ба ҷои ангишт истифода мебурданд.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt; Қариб ҳар як хонаводаи Ванҷи Боло дар як сол як маротиба кӯраи худро пур мекард; агар ангишту маблағ кофӣ намебуд, якчанд хонавода (то 10 нафар ва баъзан бештар) муттаҳид мешуданд. Дар ду деҳа – Техарв (6 хона) ва Бунай (18 хона) – кӯраҳои умумиҷамоатӣ вуҷуд дошт, ки тамоми сокинон якҷоя аз онҳо истифода мебурданд.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt;

Кӯраи ванҷӣ (''«чиндон»''), ки Андреев дар ду деҳа мушоҳида кардааст, аз навъи хеле ибтидоӣ буд: утоқи назди он ''«бунг» (бом)'' ба шакли заминкан, тахминан 3,5-4 метр дарозӣ ва бараш, канда мешуд ва танҳо як арш аз сатҳи замин болотар мебаромад. Дар дохили он чуқурии мураббаъ бо номи ''«пога»'' (пойгоҳ, айнан ҳамон истилоҳе, ки барои сатҳи фарши хонаи тоҷикони кӯҳӣ ба кор меравад) канда мешуд, ки то як метр аз сатҳи атроф пасттар буд; аз он тоқчаи шишамонанди калон – ба монанди меҳроби масҷид – ба сӯи берун мекушод.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt; Даричаи вурудӣ ''«дарик» (дарак, дари хурд)'', ки ҳангоми пуркунии кӯра бо девори тунуки сангин (тахминан 20 см ғафсӣ) баста мешуд, аввал бо ҳезуми арчагӣ (беҳтарин сӯзишворӣ) ё буттаи хордори ''«ангет»'' пур карда мешуд.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt; Фурма ''«булул»'', ки ба воситаи он ба дохили кӯра ҳаво медамиданд, аз гили носӯзи маҳаллӣ бо номи ''«рехч»'' сохта мешуд, ки танҳо дар наздикии деҳаи Бунай истихроҷ мегардид ва барои он ҳатто аз деҳаҳои дурдасти Ванҷи Боло меомаданд.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt;

Раванди гудозиш чунин буд: аввал ҳезум месӯхтанд, сипас ба воситаи фурма ва дамҳои чармини бузӣ ба он медамиданд; вақте ки ҳезум ба ангишт мубаддал мешуд, аввал ангишт, сипас маъдани майдакардашуда илова мекарданд ва дамидан бе қатъшавӣ, рӯзу шаб, то анҷоми пурраи гудозиш идома меёфт.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt; Сатҳи оҳани гудохташуда дар қаъри кӯра бо роҳи фурӯ бурдани чӯбак ба даруни фурма муайян карда мешуд: агар чӯбак ба оҳан бирасад, дарҳол забона мезад. Шумораи фурмаҳои истифодашуда, вобаста ба миқдори маъдану ангишт, одатан аз 10 то 30 адад буд.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt; Барои гудохтани як пур кӯра, ки одатан аз 2 то 5 шабонарӯз тӯл мекашид (баъзан то 8-10 шабонарӯз дар назди хонаводаҳои сарватманд), кӯра дар як шабонарӯз тахминан 15 пуд ангишт ва ба ҳамин андоза маъдан фурӯ мебурд.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt;

Дар ин раванд низоми маҳаллии ''«ҳашар»'' – ёрии мутақобилаи меҳнатӣ бидуни музди пул, шабеҳи мубодилаи шир ё кӯмаки барзагов ҳангоми шудгор – ба кор бурда мешуд: ҳангоме ки як аъзои гурӯҳ кӯраашро пур мекард, дигар аъзоён ба кумак меомаданд ва дар навбати худ низ ҳамин гуна кумак мегирифтанд.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt; Ҳайати муқаррарии коргарони як кӯра 12 нафарро ташкил медод; душвортарин кор дамидан бо ду даме дар навбат буд. Соҳиби кӯра дар давоми кор чор бор дар шабонарӯз хӯрок медод: субҳидам ''«умоч»'' (шӯрбои орд бо чакка), нисфирӯзӣ ''«нону ош»'' (шӯрбои нахӯд бо нон), пеш аз ғуруб ''«амруту чормағз»'' (нок ва чормағзи хушк) ва ҳангоми ғуруб ''«ширҷӯш»'' (шири ҷӯшонидашуда бо нон).&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt; Ду писарбачаи наврас бо номи ''«ғовгар»'' (яке рӯзона, дигаре шабона) назорати сатҳи пуркунии кӯраро ба уҳда доштанд ва бо садои ''«ғовта бгӣ»'' навбати дамидани навбатиро эълон мекарданд.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt;

Пас аз хомӯшшавии кӯра, ба он 3-4 рӯз имконияти сард кардан дода мешуд; оҳани гудохташуда дар шакли як пораи бузург дар қаъри кӯра мунҷамид мешуд, ки атрофи онро сағораи (''«сав»'') бо болғаҳои вазнин ''«пулк» (путк)'' мекӯбиданд ва канор мезаданд. Сифати оҳан якхела набуд: канораҳояш нарм буда, барои наъл, бел ва нӯги плуг истифода мешуд, дохилаш бошад, сахттар буда, бо номи ''«қрч»'' маъруф буд ва барои корд, табар ва дос ба кор мерафт.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt; Пас аз гудозиш, соҳиби кӯра оҳангареро даъват мекард, ки якчанд рӯз дар хонаи ӯ кор карда, оҳани хомро ба маснуот табдил медод; дар ивази хӯроки хонагӣ, ангишт ва дастёрони дамкунӣ, оҳангар аз ҳар даҳ маснуоти сохташуда якто (яъне 1/10-и маҳсулот)-ро ҳамчун музди худ мегирифт.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt;

Аз оҳани коркардшуда дар Ванҷ маснуоти зерин истеҳсол мешуд: ''«новк»'' (новак, нӯги сипор), ''«табар»'' (табар), ''«каноҷ»'' (зоғнӯл), ''«кланд»'' (каланд), ''«теша»'', ''«дос»'', ''«корча»'' (кордча, корд), ''«дравш»'' (дарафш), ''«севун»'' (сӯҳон), ''«наъл»'', ''«ожбр»'' (ошбур, кордҳои махсуси ошпазӣ) ва ''«қайчин»'' (миқроз, қайчии пашмтарошӣ).&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt; Тиҷорати ин маснуот бо минтақаҳои ҳамсоя пурра ба таври мубодилавӣ сурат мегирифт: харидорон худашон ба Ванҷ меомаданд, на баръакс. Вахиёчиён аз ағбаҳои бузург гузашта, матоъҳои пашмини дастбоф (чакман, чодар, товарза) ва намак (тамоми намаки Ванҷ аз Вахиё меомад) меоварданд; дарвозиён карбос, салла ва намак (ки худашон аз Нижголои Вахиёи Поён мехариданд) меоварданд; язғуломиён ҷӯроби пашмӣ, тасмаи зинпӯши пашмӣ, зардолуи хушк ва чоруқи маҳаллӣ пешниҳод мекарданд; шуғнониён халатҳои пашмӣ, ҷӯроб ва пӯст (барои дӯхтани пойафзол) меоварданд; аз тарафи Афғонистон бошад, асосан матои карбос ворид мешуд.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt;

Дар мавриди решаи маънавии ин ҳунар, Андреев қайд кардааст, ки пуштивони оҳангарон, мисли дигар оҳангарони мусулмони Осиё, пайғамбар Довуд дониста мешавад; пеш аз афрӯхтани кӯра барои ӯ дуо мекарданд ва ваъда медоданд, ки қисме аз маҳсулоти оянда ба номи ӯ бахшида шавад.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt; Ривояти пайдоиши ин ҳунар – бо номи ''«Рисола»'' – назди устои калон нигоҳ дошта мешуд ва пеш аз оғози кор хонда мешуд; тибқи ин ривоят, шогирди ҷавони пайғамбар Довуд бо номи ''«Усто-Хурдак»'' боре беадолатӣ карда, оҳанро аввал барои марди сарватманд, на камбағал, кор карда буд ва ба ҷазои ин даст ва бозуяш сӯхт; пас аз тавба, пайғамбар Довуд ба ӯ истифодаи анбурро омӯзонд, зеро то он замон кордсозон оҳани тафтаро бевосита бо даст мегирифтанд.&lt;ref name=&quot;ref52&quot; /&gt;

=== Кофарсилохи Ғҷовас ===
Дар қаламрави ноҳия, дар мавзеи Ғҷовас, маҳалли бостонии Кофарсилох ҷой дорад, ки аҳамияти таърихию бостоншиносии он то ҳол ба таври илмӣ омӯхта нашудааст.&lt;ref name=&quot;ref2162&quot;&gt;&quot;КОФАРСИЛОХИ ҒҶОВАС&quot; (маводи таърихӣ-фарҳангӣ, аз Анҷумани Ванҷ).&lt;/ref&gt; Тибқи ривояти сокинони маҳаллӣ, чунин маконҳо, ки бо номи умумии ''«Кофарсилох»'' маъруфанд, дар чандин мавзеи дигари Ванҷ низ ба назар мерасанд, вале бар асари селу тармарезиҳои даврӣ қисми зиёди онҳо пӯшида ва ноаён гардидаанд.&lt;ref name=&quot;ref2162&quot; /&gt; Худи истилоҳи ''«Кофарсилох»'' шаҳодат медиҳад, ки маҳаллан ин макон бо давраи пеш аз ислом – эҳтимолан бо пайравони динҳои қадимаи маҳаллӣ – алоқаманд дониста мешавад. Сокинони маҳаллӣ таъкид мекунанд, ки ин мавзеъ то ҳол мавриди ҳафриёти бостоншиносӣ қарор нагирифтааст ва бо ин сабаб моҳияти дақиқи таърихии он номаълум боқӣ мемонад.&lt;ref name=&quot;ref2162&quot; /&gt;

=== Сағунаи Рави Тор ===
Дигар мавзеи таърихии қаламрави Ванҷ Сағунаи Рави Тор аст, ки дар он харобаҳои деворҳои деҳаи аз байн рафтае боқӣ мондаанд.&lt;ref name=&quot;ref2172&quot;&gt;&quot;САҒУНАИ РАВИ ТОР&quot; (маводи таърихӣ, аз Анҷумани Ванҷ).&lt;/ref&gt; Тибқи иттилои сокинони маҳаллӣ, харобаҳои Рави Тор то солҳои наздик вуҷуд доштанд, вале маълумоти дақиқ дар бораи он ки аҳолии ин деҳа кай дар он ҷо зиндагӣ мекарданд ва кай онро тарк намуданд, то кунун ба таври мустанад муайян нашудааст.&lt;ref name=&quot;ref2172&quot; /&gt; Мавҷудияти харобаҳои сангину гилини хонаву девор дар ин мавзеъ гувоҳи он аст, ки дар гузашта дар ин минтақа фарҳанги нисбатан баланди меъморӣ вуҷуд дошта, сокинон бо истифода аз масолеҳи маҳаллӣ – санг ва гил – иншооти устувор бунёд мекарданд. Маводи шифоҳие, ки тавассути сокинони пиронсоли маҳал аз насл ба насл нақл мешавад, то ҳол ягона сарчашмаи маълумот дар бораи ин мавзеи таърихӣ боқӣ мемонад.&lt;ref name=&quot;ref2172&quot; /&gt;

== Мардум ==
Аксарияти аҳолии ноҳия тоҷиконанд; инчунин теъдоди ангуштшумори русҳо ва намояндагони халқҳои дигар низ зиндагӣ мекунанд. Аҳолии ноҳия аз рӯи диёнат мусулмони суннии ҳанафимазҳабанд.&lt;ref name=&quot;ref1&quot; /&gt;

Мардумшиноси рус Л. Ф. Моногарова дар пажӯҳиши бунёдии худ доир ба таркиби қавмии ВМКБ, дар бораи гузаштаи қавмии ванҷиён чунин навиштааст:

''«В прошлом из припамирских народностей наиболее тесно соприкасались с горными таджиками ванчцы (правильнее ванджи), коренное население долины р. Ванч (Вандж), входившей в Бухарский эмират. Духовенство эмирата проводило насильственное обращение в суннизм всех, исповедовавших другую религию. Под влиянием суннитской идеологии у ванчцев изменились общественные и семейные взаимоотношения, моральные нормы, бытовой уклад в целом. Постепенное экономическое и культурное сближение ванчцев с таджиками привело к утрате ванчцами своего родного языка, замене его таджикским (ванчским или ванджским говором таджикского языка), а в конечном итоге к слиянию ванчцев с таджиками. Население остальных районов республики считает ванчцев таджиками. «Судя по некоторым признакам, „ванджский язык“, входя в северную подгруппу памирских языков, наиболее тесно примыкал к язгулемскому языку» [32, 131].»''

Тарҷума: ''«Дар гузашта, аз миёни халқиятҳои помирӣ, ванҷиён (дурусттараш — ванҷӣ), аҳолии бумии водии дарёи Ванҷ (Вандж), ки ҷузъи аморати Бухоро буд, бештар аз ҳама бо тоҷикони кӯҳистонӣ дар тамос буданд. Рӯҳониёни аморат нисбат ба ҳамаи пайравони дигар эътиқодҳо табдили ҷабрии мазҳаби суннӣ мегузарониданд. Таҳти таъсири мазҳаби суннӣ дар байни ванҷиён муносибатҳои ҷамъиятиву оилавӣ, меъёрҳои ахлоқӣ ва тарзи зиндагӣ дар маҷмуъ тағйир ёфтанд. Наздикшавии тадриҷии иқтисодиву фарҳангии ванҷиён бо тоҷикон боиси аз даст рафтани забони модарии ванҷиён гардид: он бо забони тоҷикӣ (гӯиши ванҷии забони тоҷикӣ) иваз шуд ва дар ниҳоят ба омезиши ванҷиён бо тоҷикон анҷомид. Аҳолии дигар ноҳияҳои ҷумҳурӣ ванҷиёнро тоҷик мешуморанд. «Бино бар баъзе аломатҳо, „забони ванҷӣ“, ки ба зершохаи шимолии забонҳои помирӣ дохил мешуд, аз ҳама наздиктар ба забони язғуломӣ буд» [32, 131].»''.&lt;ref name=&quot;ref74&quot;&gt;Моногарова Л. Ф. Этнический состав и этнические процессы в Горно-Бадахшанской автономной области Таджикской ССР // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 185–186.&lt;/ref&gt;

Дар бораи мазорҳои муқаддаси эҳтиромшавандаи Ванҷ дар охири асри XIX, капитан Кузнецов чунин сабт кардааст:

''«Населеніе Дарвоза не отличается особой набожностью и имѣетъ весьма малое число молитвенныхъ домовъ–мечетей, по за то въ Дарвозѣ есть нѣсколько могилъ святыхъ, весьма почитаемыхъ жителями. Наибольшимъ почитаніемъ отличаются могилы: Хазретъ-и-Бурхъ на р. оби-Мазаръ, Пой-Мазаръ-Хазретъ-Садыръ-Сеибъ въ верховьяхъ р. Ванчъ и Ходжа-и-Миратбашъ-Султанъ-Сеидъ на сѣверномъ склонѣ Дарвозскихъ горъ, противъ кишлака Кальпъ.»''

Тарҷума: ''«Аҳолии Дарвоз бо диндории хосае фарқ намекунад ва шумораи хонаҳои ибодат — масҷидҳо — дар он хеле кам аст, вале дар ивазаш, дар Дарвоз якчанд мазори авлиё ҳаст, ки сокинон онҳоро сахт эҳтиром мекунанд. Бештарин эҳтиромро мазорҳои зерин доранд: Ҳазрати Бурх дар канори дарёи оби-Мазор, дар Пойи Мазор - ҳазрати Садр-соҳиб дар болооби дарёи Ванҷ ва Хоҷаи Муродбошӣ Султонсаъид дар нишеби шимолии кӯҳҳои Дарвоз, рӯ ба рӯи рустои Калп»''.&lt;ref name=&quot;ref75&quot;&gt;Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 65.&lt;/ref&gt;

Бар асоси омори саршумории саросарии [[Иттиҳоди Шӯравӣ]] аз соли 1939, аҳолии Ванҷ 9218 нафар буд: 9031 нафарашон ванҷиёни бумӣ, 134 нафар – рус, 6 нафар – тотор, 5 нафар – узбак ва 1 нафар – қазоқ.&lt;ref name=&quot;ref76&quot;&gt;Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сёл союзных республик СССР: Ванчский район (рус.) // Демоскоп Weekly. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Бино ба омори соли 1979 аҳолии Ванҷ 15 855 нафар ва тибқи омори 1992 – 22 700 нафарро ташкил медод. Тибқи маълумоти расмӣ, соли 2009 дар ноҳия 30 700 нафар зиндагӣ мекард ва тамоми аҳолии он деҳотист.&lt;ref name=&quot;ref3&quot; /&gt; Тибқи омори соли 2024 аҳолии Ванҷ ба 35 400 нафар расид. Бар асоси муқоисаи ин ду омор метавон чунин натиҷагирӣ кард, ки тайи 85 сол суръати миёнаи афзоиши солонаи аҳолии Ванҷ тақрибан 1,6 % будааст. Мардуми водии Язғулом ҳиссаи назарраси аҳолии ноҳияро ташкил медиҳанд.

Азбаски беш аз 90 дарсади масоҳати умумии ноҳия (4430,5 км²)-ро лозурҳо, қуллаҳои баландкӯҳ ва нишебиҳои санглохи корношоям фаро мегиранд, зичии расмии аҳолӣ (тақрибан 7,7-8 нафар дар як километри мураббаъ) манзараи воқеии ҷойгиршавии аҳолиро пурра инъикос намекунад – амалан тамоми сокинон дар як рахи танги қад-қади дарёҳои Ванҷобу Язғулом мутамарказ шудаанд.&lt;ref name=&quot;ref3&quot; /&gt; Ин номутаносибии шадид миёни рушди табиии аҳолӣ ва маҳдудияти мутлақи заминҳои корам (соли 2012 ҳамагӣ 1381 гектар, баъдан бо азхудкунии заминҳои нав ба 2601 гектар расида)&lt;ref name=&quot;ref3&quot; /&gt; яке аз сабабҳои асосии муҳоҷирати меҳнатии ноҳия маҳсуб мешавад (ниг. бахши ''«Муҳоҷирати меҳнатӣ»'').
{| class=&quot;wikitable&quot;
!'''Ҷадвали 3. Динамикаи шумораи аҳолӣ (ҳазор нафар), 1939-2013'''
|-
|'''сол'''
|'''1939'''
|'''1979'''
|'''1992'''
|'''1995'''
|'''2000'''
|'''2002'''
|'''2003'''
|'''2004'''
|'''2005'''
|'''2006'''
|'''2007'''
|'''2008'''
|'''2009'''
|'''2011'''
|'''2012'''
|'''2013'''
|-
|шумора
|9,2
|15,9
|22,7
|28,4&lt;ref name=&quot;ref47&quot; /&gt;
|28,5&lt;ref name=&quot;ref47&quot; /&gt;
|28,3&lt;ref name=&quot;ref47&quot; /&gt;
|29,9&lt;ref name=&quot;ref47&quot; /&gt;
|30,1&lt;ref name=&quot;ref47&quot; /&gt;
|28,8&lt;ref name=&quot;ref47&quot; /&gt;
|30,3&lt;ref name=&quot;ref47&quot; /&gt;
|33,4&lt;ref name=&quot;ref47&quot; /&gt;
|29,7&lt;ref name=&quot;ref47&quot; /&gt;
|30,7&lt;ref name=&quot;ref3&quot; /&gt;
|30,8
|31,1
|31,3
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
!'''Ҷадвали 4. Динамикаи шумораи аҳолӣ (ҳазор нафар), 2014-2024'''
|-
|'''сол'''
|'''2014'''
|'''2015'''
|'''2016'''
|'''2017'''
|'''2018'''
|'''2019'''
|'''2020'''
|'''2021'''
|'''2022'''
|'''2023'''
|'''2024'''
|-
|шумора
|31,7
|31,9
|32,4
|32,9
|33,6&lt;ref name=&quot;ref77&quot;&gt;Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2019 года. Сообщение Агентства по статистике при Президенте Республики Таджикистан (рус.).&lt;/ref&gt;
|34,1&lt;ref name=&quot;ref77&quot; /&gt;
|34,4&lt;ref name=&quot;ref78&quot;&gt;Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2020 года (рус.) // Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;
|34,1
|34,4
|35,1
|35,4
|}
Барои солҳои 1995-2008 омори мазкур (арзиши ''«умумӣ»'', яъне аҳолии доимии сабтшуда) бар асоси таҳлили муфассали демографии Р. Масов ва Ҳ. Пирумшоев дар ''«Файзи истиқлол дар &quot;Боми ҷаҳон&quot;»'' (Душанбе, 2011, саҳ. 362-363) илова карда шуд. Барои солҳои 1992 ва 2009 бошад, бо мақсади нигоҳ доштани пайдарпаии рақамҳои аллакай сабтшуда аз сомонаи расмии badakhshon.tj, арзиши аслии қаблӣ боқӣ монд.

Дар тавсифи хислатҳои зоҳирию ботинии сокинони Ванҷ, аъзои экспедитсияи илмии Академияи илмҳои СССР ба Помир (солҳои 1928-1933) чунин навиштаанд: ''«Тоҷикони муқими Ванҷ як қавми ободнишини дорои фарҳанги куҳан астанд. Онҳо бо пешонии баланд, риши сиёҳи анбӯҳ ва нигоҳи амиқи андешаманд мутамоизанд. Ин наҷобати зоҳирӣ бо сиришти ахлоқи ботинии тоҷикон созгор аст. Онон як ишораи хеле зебо доранд: ҳангоми сипосгузорӣ кардан, дасти худро болои сар мебардоранд.»&lt;ref name=&quot;ref2062&quot;&gt;Крыленко Н. В., Щербаков Д. И., Марков К. К. Пять лет по Памиру (Итоги памирских экспедиций 1928, 1929, 1931, 1932, 1933 гг.). — Москва—Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 1935. — С. 20–21.&lt;/ref&gt; Зикри чунин хислатҳо аз ҷониби муҳаққиқони хориҷӣ гувоҳи он аст, ки мардуми ин диёр, бо вуҷуди зиндагӣ дар минтақаи душворгузари кӯҳистон, тавонистаанд фарҳанги волои маънавии худро, аз ҷумла анъанаи меҳмоннавозии гарму дастархони пурнозу неъмат, парвариш дода нигоҳ доранд.''

=== Фарҳанги моддӣ: либоси анъанавӣ ===
Дар шароити сарди кӯҳистони Ванҷу Бадахшон, дар гузашта истифодаи матоъҳои пашмину чармӣ бартарӣ дошт ва мероси бофандагии маҳаллӣ ба истеҳсоли матоъҳои худӣ бо рангҳои табиии гиёҳии кӯҳӣ асос меёфт.&lt;ref name=&quot;ref79&quot;&gt;Таҳқиқоти этнолингвистии лексикаи гӯйиши тоҷикони водии Ғорон // Диссертатсия. Санҷида шуд 24 июли 2026.&lt;/ref&gt; Либоси занонаи суннатӣ асосан аз курта, эзор, пойафзол, сарбанд ва ороишоти гуногун иборат буд; таърихан ду намуди курта маъмул буд – куртаи якқади камартангу доманвасеъ, ки пиразанон мепӯшиданд, ва куртаҳои камзулчадор бо гиребони буғак (уфуқӣ буридашуда бо зеҳгулу гулдӯзӣ), ки духтарону арӯсон ба бар мекарданд.&lt;ref name=&quot;ref80&quot;&gt;[[Либоси миллии тоҷикон]] // Википедиа. Санҷида шуд 24 июли 2026.&lt;/ref&gt; Дар минтақаи Бадахшон, аз ҷумла Ванҷу Язғулом, унсурҳои хоси либоси кӯҳистонӣ – тоқии мудаввар бо нақшҳои гулдӯзии дақику пӯпак ва ҷӯробҳои ғафси пашмин бо нақшҳои ҳандасии бисёрранг (нақши офтоб, шохи қӯчқор, чалипо ва ғайра) – то имрӯз аҳамияти худро гум накардаанд.&lt;ref name=&quot;ref80&quot; /&gt;

=== Фарҳанги моддӣ: манзил ва хоҷагии деҳот (тибқи маълумоти асри XIX) ===
Тавсифи қадимтарини хусусиятҳои хоси манзилу хоҷагии Ванҷ ба А. А. Семёнов (1898) тааллуқ дорад. Ӯ анборчаҳои хоси болои сутунро ба қайд гирифтааст: ''«На Ванджѣ и мѣстами по Пянджу встрѣчаются подъ хижинъ еще небольшіе, съ плоскими крышами, амбарчики (амбаръ) для хлѣба и разнаго скарба... они воткнуты надъ землею на четырехъ (подъ углами) камняхъ или столбахъ»'' (тарҷума: ''«Дар Ванҷ ва ҷо-ҷо дар Панҷ, наздики хонаҳо анборчаҳои хурди боми ҳамвор (амбор) барои нону дигар молу ашё вомехӯранд... онҳо болои замин, бар чор санг ё сутуни чоркунҷа гузошта шудаанд»'').&lt;ref name=&quot;ref81&quot;&gt;Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 34.&lt;/ref&gt;

Дар бораи нақшу нигори деворҳои хонаҳои Ванҷ низ маълумот овардааст: ''«По Сурхобу и Хингобу, Ванджу и Пянджу на стѣнахъ многихъ хижинъ попадаются и орнаменты въ видѣ пятенъ, различныхъ безпорядочныхъ линій или же въ видѣ дѣтски намалеванныхъ фантастическихъ деревьевъ»'' (тарҷума: ''«Дар канори Сурхобу Хингов, Ванҷу Панҷ дар деворҳои бисёр хонаҳо нақшу нигор ба шакли доғ, хатҳои бетартиби гуногун ё дарахтони хаёлии кӯдакона кашидашуда вомехӯранд»'').&lt;ref name=&quot;ref82&quot;&gt;Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 36.&lt;/ref&gt;

Хонаи тобистонаи хоси Ванҷ (''«чолёб»'') низ дар ин асар қайд шудааст: ''«По Ванджу и отчасти на Пянджу, кромѣ описанныхъ зимнихъ помѣщеній, встрѣчаются еще спеціальныя лѣтнія жилища (чолѣбъ), чего нѣтъ нигдѣ въ прочихъ мѣстахъ»'' (тарҷума: ''«Дар Ванҷ ва қисман дар Панҷ, ба ғайр аз хонаҳои зимистонаи тавсифшуда, боз хонаҳои махсуси тобистона (чолёб) вомехӯранд, ки дар ҷойҳои дигар вуҷуд надоранд»'').&lt;ref name=&quot;ref83&quot;&gt;Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 44.&lt;/ref&gt;

Ниҳоят, Семёнов камбизоатии заминҳои Ванҷ ва такягоҳи мардум ба дарахти туг (мевадиҳандаи табиъӣ)-ро тавсиф кардааст: ''«Мѣстами, какъ, напримѣръ, на Вахіо, на Ванджѣ и въ Дарвазъ по Пянджу, гдѣ природа бѣдна и преобладаетъ каменистая почва... существованіе населенія находится въ тѣсной зависимости отъ тута»'' (тарҷума: ''«Дар баъзе ҷойҳо, масалан дар Ваҳё, дар Ванҷ ва дар Дарвози канори Панҷ, ки табиат камбизоату хоки санглох бартарӣ дорад... мавҷудияти аҳолӣ ба тут вобастагии зич дорад»'').&lt;ref name=&quot;ref84&quot;&gt;Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 56.&lt;/ref&gt;

Дар ҳамин китоб, ду намунаи фолклори мардуми Ванҷ низ бори аввал сабт гардидаанд: масали ''«Инсон ва Мор»'' ва ҳикояи ''«Писари вазир»'', ки ҳарду аз забони як шахси мушаххас – Соҳибназар аз деҳаи Техарви болооби Ванҷ – навишта шудаанд: ''«Записано со словъ Сохиб-Назара, изъ кишлака Техарвъ, въ верховьяхъ р. Ванджа въ Дарвазѣ»'' (тарҷума: ''«Аз забони Соҳибназар, аз рустои Техарв, аз болооби рӯди Ванҷ дар Дарвоз, сабт шудааст»'').&lt;ref name=&quot;ref85&quot;&gt;Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. — М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903. — С. 99–100.&lt;/ref&gt;

=== Расму оинҳои мотамӣ ===
Маросимҳои марбут ба давраҳои муҳими зиндагии инсон, аз ҷумла маросими мотаму дафн, дар Ванҷу Язғулом хусусиятҳои бениҳоят куҳан ва омехта аз эътиқодоти пешазисломию исломӣ (синкретӣ) то ба имрӯз нигоҳ доштаанд; ин расмҳо аз ҷониби мардумшиносони барҷаста, аз ҷумла М. С. Андреев, И. Л. Моногарова ва А. З. Розенфелд, мавриди таҳқиқ қарор гирифтаанд.&lt;ref name=&quot;ref86&quot;&gt;Расму оин ва анъанаҳо дар рӯзгори мардуми тоҷик мавқеи муҳим доранд // АМИТ «Ховар», сентябри 2017. Санҷида шуд 24 июли 2026.&lt;/ref&gt; Дар ҷаҳонбинии мардуми кӯҳистон марг на анҷоми мутлақ, балки гузариш ба дунёи дигар ва оғози сафари нави рӯҳ дониста мешавад. Аз ҷумла, агар марҳум ҷавон бошад, барои гусели ӯ тобути махсусе бо матоъҳои равшану рангоранг (на сиёҳ) омода мекунанд, ки бо номи ''«гаҳвораи ноз»'' маъруф аст – ташбеҳи мустақими марг бо таваллуди дубора дар олами дигар, ки Розенфелд онро расми хеле куҳан ва боқимонда аз тасаввуроти бостонии мардуми ориёӣ арзёбӣ кардааст.&lt;ref name=&quot;ref86&quot; /&gt;

=== Маросими никоҳ ва қалин ===
Дар байни мардуми Ванҷ, мисли аксари халқиятҳои Осиёи Марказӣ, анъанаи пардохти қалин барои арӯс маъмул буд. Тибқи маводи мардумшинос А. А. Семёнов, ки ба солҳои аввали асри XX тааллуқ дорад, ҳаҷми қалин вобаста ба вазъи иҷтимоиву иқтисодии оила фарқ мекард: марди сарватманд барои писараш ҳамчун қалин барои зан 3 асп, 6 гов, 3 гӯсфанд, 3 милтиқ, 2 шамшер, 3 ҷомаи пахтагин, матои дастбофи ''«карбос»'' барои 12 даст либос ва як батман гандум медод, дар ҳоле ки марди камбағал бояд 2 гов, як гӯсфанд, як милтиқ, 2 шамшер, салла, як пироҳани мардона, як ҷуфти мӯза ва 2 пуд гандум пешниҳод мекард.&lt;ref name=&quot;ref2122&quot;&gt;Кисляков Н. А. Калым и приданое у таджиков // Сборник статей по истории и филологии народов Средней Азии, посвящённый 80-летию со дня рождения А. А. Семенова. — Сталинабад, 1953.&lt;/ref&gt; Таносуби қалини сарватманду камбағал тахминан баробари 3:1 буда, ин нишонаи тафовути назарраси иҷтимоӣ дар ҷомеаи анъанавии Ванҷ мебошад; ҳамзамон, мавҷудияти аслиҳа (милтиқ, шамшер) дар таркиби қалин гувоҳи он аст, ки ин ашё дар зиндагии рӯзгори мардуми Ванҷ барои амнияти оила ва ҳифзи молу мулк аҳамияти калон дошт.&lt;ref name=&quot;ref2122&quot; /&gt; Дар баробари ин, одати пардохти қалин ҳамчун кафолати иҷтимоӣ низ хидмат мекард: дар сурати вайрон шудани ақди никоҳ, ин маблағ метавонист барои таъмини зиндагии минбаъдаи зан истифода шавад.

=== Анъанаҳои ҷамъиятӣ: таъзим ва ёлогӯӣ ===
Дар одатҳои имрӯзаи мардуми Ванҷ, амали таъзими домоду арӯс дар рӯзи тӯй маъмул гардидааст; бо вуҷуди ин, тибқи мушоҳидаи мардумшиносони маҳаллӣ, ин анъана иқтибосӣ буда, бо фарҳанги аслии минтақа комилан созгор нест.&lt;ref name=&quot;ref2132&quot;&gt;&quot;Дар одатои мардми Ванҷ дар рӯзи тӯй&quot; (маводи мардумшиносии шифоҳӣ, аз Анҷумани Ванҷ).&lt;/ref&gt; Аз рӯи ривояти пиронсолони маҳал, ҳанӯз 10-20 сол пеш дар тӯйҳои Ванҷ таъзим кардан хеле кам ба назар мерасид ва он тадриҷан ҳамчун ҷузъи «одатҳои ванҷӣ» пазируфта шудааст; тибқи тафаккури суннатии мардуми маҳаллӣ, ки амиқан таҳти таъсири ақидаҳои исломӣ қарор дорад, таъзим танҳо дар пеши Худованд ва ҳангоми намоз ҷоиз шумурда мешавад, дар ҳоле ки таъзим дар назди инсони дигар номуносиб дониста мешавад.&lt;ref name=&quot;ref2132&quot; /&gt;

Яке аз одатҳои фаромӯшшудаи мардуми Ванҷ маросими ''«ёлогӯӣ»'' буд, ки ҳангоми ба анҷом расидани корҳои дастаҷамъонаи умумӣ – мисли ҳашар, даравидани ғалла ё бардоштани девор – баргузор мегардид.&lt;ref name=&quot;ref2142&quot;&gt;&quot;ОДАТИ ЁЛОГӮӢ&quot; (маводи мардумшиносии шифоҳӣ, аз Анҷумани Ванҷ).&lt;/ref&gt; Калимаи ''«ёло»'' шакли кӯтоҳшудаи ибораи ''«ё Аллоҳ»'' буда, дар поёни кори дастаҷамъона ҳамчун дуо ва изҳори шукргузорӣ барои анҷоми муваффақиятомези кор ба забон меомад.&lt;ref name=&quot;ref2142&quot; /&gt; Ин анъана, ки имрӯз аз истеъмол баромадааст, нишони ваҳдати рӯҳонӣ ва ҳамкории иҷтимоии мардуми Ванҷ буда, нақши муҳими тамоюлҳои динӣ ва фарҳанги коллективиро дар зиндагии рӯзгори онон инъикос мекунад.

=== Айлоқравӣ ва расму оинҳои кишоварзӣ ===
Иқтисодиёти суннатии мардуми Ванҷ ба ду унсури ба ҳам вобаста – кишоварзӣ дар водиҳои танги поёнӣ ва чорводорӣ дар чарогоҳҳои баландкӯҳӣ – такя мекунад. Ҳар сол дар аввали тобистон, вақте ки заминҳои поёнӣ барои кишти ғалла, картошка ва сабзавот истифода мешаванд, раванди муҳоҷирати мавсимии подаи чорво ба чарогоҳҳои тобистонаи баландкӯҳ, ки бо номи ''«айлоқ»'' маъруф аст, оғоз мегардад.&lt;ref name=&quot;ref86&quot; /&gt; Хусусияти ҷолиби ин кӯчиш дар он аст, ки қариб тамоми аҳли деҳа, бахусус занону кӯдакон, дар як рӯзи муайяншуда дастаҷамъӣ ба айлоқ мераванд, дар ҳоле ки қисме аз мардон дар деҳа мемонанд, то корҳои саҳроӣ ва обёрии заминро анҷом диҳанд.

Дар айлоқҳо занон тамоми тобистон машғули ҷӯшидани шир, тайёр кардани маска, равғани зард, дӯғу мосту тарфу ва қурут мешаванд.&lt;ref name=&quot;ref86&quot; /&gt;

== Забон ==
Мардуми Ванҷ бо гӯиши ванҷии забони тоҷикӣ сухан мегӯянд. Дар водии Язғулом бошад, яке аз забонҳои помирӣ – забони язғуломӣ роиҷ аст.

Лаҳҷаи ванҷии забони тоҷикӣ дар водии Ванҷ аз нимаи дуюми асри XIX густариш ёфта, забони бумии помириро, ки бо номи ванҷӣ маъруф буд, дар поёни ҳамин аср аз байн бурд. Забони ванҷӣ наздиктарин хеши забони язғуломӣ буда, ба гурӯҳи ''«шимолии»'' забонҳои помирӣ дар қатори язғуломӣ ва (эҳтимолан) саргуломӣ дохил мешуд. Мутахассисон аз байн рафтани онро ба охири асри XIX нисбат медиҳанд; мардумшиносон дар ибтидои асри XX аз ин забон танҳо чанд даҳ вожаро сабт карда тавонистаанд.&lt;ref name=&quot;ref87&quot;&gt;Памирские языки (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref88&quot;&gt;[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/2701306 Памирские языки] (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Лаҳҷаҳои ванҷии забони тоҷикӣ мавзӯи таҳқиқи бунёдии эроншиноси рус А. З. Розенфелд гардидаанд, ки соли 1964 дар [[Ленинград]] монографияи махсуси ''«Ванджские говоры таджикского языка»''-ро дар ҳаҷми 151 саҳифа ба табъ расонидааст.&lt;ref name=&quot;ref89&quot;&gt;Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — 151 с.&lt;/ref&gt; Дар гуфтугӯи мардуми Ванҷ ҷӯйборҳои лозурӣ, ки деҳаҳо дар канораи онҳо бино ёфтаанд, ''«даргов»'' номида мешаванд; ба ақидаи Ҳ. Пирумшоев, ин вожа гунаи тағйирёфтаи ибораи ''«даргоҳи об»'' аст.&lt;ref name=&quot;ref2&quot; /&gt; Аммо дуруст он аст, ки аслаш дарагоб/дараоб (обе ки аз дара меояд) аст, зеро дар форсии миёна &quot;дара&quot; &quot;дараг&quot; навишта ва талаффуз мешудааст. Тибқи фарзияи дигари забоншиносӣ, метавон решаи вожаи ''«дарғов»''-ро бо калимаи осетинии ''«dærg»'' (''«дароз»'') пайванд дод, яъне маънои аслии он ''«оби дароз»'' бошад.&lt;ref name=&quot;ref90&quot;&gt;Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §50–52.&lt;/ref&gt;

Тибқи таснифи Розенфелд, гӯишҳои ванҷӣ ҷузъи таркибии гӯишҳои дарвозӣ буда, якҷоя бо онҳо ба гурӯҳи васеътари гӯишҳои ҷанубу шарқии забони тоҷикӣ дохил мешаванд.&lt;ref name=&quot;ref91&quot;&gt;Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §59.&lt;/ref&gt; Хусусияти муҳимтарини гӯишҳои дарвозиву-ванҷӣ – ҷобаҷогузории зарраи ''«ме-»''-и замони ҳозира-оянда аз аввали феъл ба охири он (миёни асос ва флексия) мебошад, ки дар ҳамаи гӯишҳои ин гурӯҳ, ба ғайр аз гӯиши болои Ванҷ, мушоҳида мешавад.&lt;ref name=&quot;ref92&quot;&gt;Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §60, §61.&lt;/ref&gt; Аз миёни гӯишҳои дарвозӣ, ба гӯиши ванҷӣ аз ҳама наздиктар гӯиши ягидӣ (алалхусус ба зерлаҳҷаи водхудии поёни Ванҷ) ва гӯиши миёнаи дарвозиву-ваҳиёӣ (ба лаҳҷаи миёнаи Ванҷ) мебошанд.&lt;ref name=&quot;ref93&quot;&gt;Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §62.&lt;/ref&gt;

Гуфтанист, ки таснифи забоншиносии соли 1906-и Снесарев аз таснифи дақиқтари баъдинаи Розенфелд каме фарқ мекард: ба гуфтаи ӯ, сокинони водии Язғулом ва болооби Ванҷ ба яке аз лаҳҷаҳои забони шуғнонӣ сухан мегуфтанд — тасниферо, ки пажӯҳиши забоншиносии баъдина, бо ҷудо кардани забони ванҷӣ ба унвони узви алоҳидаи гурӯҳи шимолии забонҳои помирӣ (ниг. боло), дақиқтар намуд.&lt;ref name=&quot;ref2192&quot; /&gt;

=== Лаҳҷаҳои дохилии гӯиши ванҷӣ ===
Розенфелд дар дохили гӯиши ванҷӣ се лаҳҷаи асосиро фарқ мекунад: лаҳҷаи поёни Ванҷ, лаҳҷаи миёнаи Ванҷ (ки онро боз лаҳҷаи ваҳиёиву-ванҷӣ низ меноманд) ва лаҳҷаи болои Ванҷ.&lt;ref name=&quot;ref94&quot;&gt;Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §54.&lt;/ref&gt;

Лаҳҷаи поёни Ванҷ дар деҳаҳои соҳили рости дарёи Ванҷ (аз резишгоҳ ба боло) – Вискроғ, Бичхарвак, Рохарв (маркази ноҳия), Бовид ва Одешт – ва дар соҳили чап – Дашти Роғ, Лангар, Гишхун ва Ғумаяк, инчунин дар деҳаҳои ҷамоати Водхуд роиҷ аст; аксарияти сокинони поёни Ванҷ ва Водхуд муҳоҷиронанд, ки бештарашон аз Дарвоз ва қисман аз болои Ванҷ ба ин ҷо кӯчидаанд.&lt;ref name=&quot;ref15&quot; /&gt; Дар дохили ин лаҳҷа ду зерлаҳҷа – водхудӣ ва гишхунӣ – фарқ карда мешаванд; барои зерлаҳҷаи водхудӣ лабиалишавии қавии садоноки ''«о»'', мавҷудияти зарфи ''«fru/fre»'' ба маънои ''«поён»'' ва истифодаи шакли дуюми замони ҳозира-ояндаи феъл дар шахсҳои якум ва саввуми танҳо бо флексияи ''«-a»'' (масалан, ''«gama»'', ''«ravama»'' ба ҷои шакли маъмули дарвозиву-ванҷии ''«game»'', ''«rave»'') хос аст.&lt;ref name=&quot;ref95&quot;&gt;Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §56, саҳ. 12.&lt;/ref&gt;

Лаҳҷаи миёнаи Ванҷ (ваҳиёиву-ванҷӣ) аз деҳаи Бунай то деҳаҳои Доршир (дар соҳили рост) ва Гуҷовас (дар соҳили чап), то деҳаи болотарини водӣ – Поймазор – паҳн аст. Сокинони ин минтақаро ''«ваҳиёчиён»'' меноманд, зеро аксарашон муҳоҷироне мебошанд, ки аз водии Ваҳиёи Боло ба ин ҷо кӯчидаанд. Барои ин лаҳҷа мавҷудияти ҳамсадоҳои болофаринголии ''«ҳ»'' ва ''«айн»'', истифодаи пасванди ''«-ak»'' дар шахси саввуми танҳои замони гузашта (''«umadastak»'' – ''«ӯ омад»''), калимаи ''«oča»'' ба маънои ''«модар»'' (ба ҷои ''«muma»''-и роиҷ дар дигар лаҳҷаҳои ванҷӣ) ва номи ''«ruzan»'' барои равзанаи дуд хос аст; ин лаҳҷа аз рӯи аломатҳои зикршуда ба лаҳҷаи ваҳиёиву-дарвозӣ наздик мешавад.&lt;ref name=&quot;ref96&quot;&gt;Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §57, саҳ. 12.&lt;/ref&gt;

Лаҳҷаи болои Ванҷ аз деҳаи Доршир то сарчашмаҳои дарёи Ванҷ – дар деҳаҳои Сетарғ, Мурғутга, Ван-Вани Боло ва Поён (соҳили рост) ва Гуҷовас, Гумаст, Рованд, Гармчашма, Сунгад (соҳили чап) – паҳн аст. Сокинони ин минтақа худро ''«ванҷиҳо»'' ё ''«ванҷиёни туптӣ»'' (яъне бумӣ) меноманд ва маҳз дар ҳамин лаҳҷа лексикаи бештар архаистӣ, аз ҷумла боқимондаҳои алоҳидаи забони куҳани ванҷӣ, то имрӯз нигоҳ дошта шудааст.&lt;ref name=&quot;ref97&quot;&gt;Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §58, саҳ. 12–13.&lt;/ref&gt; Хусусияти муҳимтарини лаҳҷаи болои Ванҷ дар он аст, ки зарраи ''«ме-»'' дар аввали шакли феълӣ боқӣ мемонад ва ба охири он нагузашта; маҳз бо ҳамин аломат, ин лаҳҷа аз ҳамаи дигар гӯишҳои дарвозиву-ванҷӣ фарқ мекунад.&lt;ref name=&quot;ref92&quot; /&gt;

Аз лиҳози овоӣ (фонетикӣ), гӯишҳои ванҷӣ бо паҳншавии васеи фонемаи ''«ə»'' (ки ба садонокҳои кӯтоҳи забони адабӣ рост меояд) ва мулоимшавии садоноки ''«ӯ»'' тавсиф мешаванд.&lt;ref name=&quot;ref98&quot;&gt;Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §1–3, саҳ. 5–6.&lt;/ref&gt; Далели дигари куҳансолии ин гӯишҳо паҳншавии васеи фонемаи ''«ж»'' аст, ки дар забони адабии тоҷикӣ танҳо дар се-чор калима боқӣ мондааст, ҳол он ки дар гӯишҳои ванҷӣ гурӯҳи назарраси калимаҳо бо ин ҳамсадо сабт шудаанд (масалан, ''«жеғ»'' – якрав, ''«жовидан»'' – ҷавидан).&lt;ref name=&quot;ref99&quot;&gt;Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §15, саҳ. 6–7.&lt;/ref&gt; Афтодани ҳамсадои ''«д»'' дар миёни калима, ки хоси гӯишҳои дарвозиву-ванҷист, ба сохти флексияи феълӣ низ таъсир расонидааст: дар замони гузашта шахси саввуми танҳо флексияи ''«-и»''-ро мегирад (масалан, ''«babori»'' – ''«борид»''), шахси саввуми ҷамъ бошад – флексияи ''«-ин»''.&lt;ref name=&quot;ref100&quot;&gt;Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §11.&lt;/ref&gt;

Дар морфология, ҷамъбандии исм тавассути пасвандҳои ''«-о»'' (умумӣ), ''«-ун»'' (барои исмҳои ҷондор) ва ''«-гала»'' (барои гурӯҳи одамон) сурат мегирад.&lt;ref name=&quot;ref16&quot; /&gt;

Лексикаи гӯишҳои ванҷӣ, нисбат ба гӯишҳои дарвозӣ низ, дараҷаи баландтари архаизмро нишон медиҳад: дар он калимаҳое нигоҳ дошта шудаанд, ки дар забонҳои адабии тоҷикӣ ва форсӣ дигар истифода намешаванд, вале дар ашъори Фирдавсӣ ё дар фарҳангҳои қадимӣ сабт гардидаанд (масалан, ''«кӯп»'' ба маънои ''«санг»'', ''«харсанг»'').&lt;ref name=&quot;ref101&quot;&gt;Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — §48.&lt;/ref&gt; Илова бар қабати калони калимаҳои помирӣ, дар гӯишҳои ванҷӣ гурӯҳи калимаҳое низ ба назар мерасанд, ки бо забони яғнобӣ ва ҳатто бо забони бостонии осетинӣ (аз шохаи шимолии забонҳои эронӣ) муштараканд.&lt;ref name=&quot;ref90&quot; /&gt; Дар ''«Феҳристи калимаҳои куҳани ванҷӣ»'', ки ҳамчун замима ба монография пайваст шудааст, Розенфелд бар пояи таҳлили лексикӣ ва фонетикӣ ба хулосае мерасад, ки забони куҳани ванҷӣ ба гурӯҳи шуғнонию рӯшонии забонҳои помирӣ тааллуқ доштааст.&lt;ref name=&quot;ref102&quot;&gt;Розенфелд А. З. Ванджские говоры таджикского языка. — Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. — Замимаи «Феҳристи калимаҳои куҳани ванҷӣ».&lt;/ref&gt;

Бархе донишмандони рус, монанди И. И. Зарубин, А. З. Розенфелд ва дигарон, назарияеро дар бораи вуҷуди куҳанзабони ванҷӣ (русӣ: старованджский язык) ироя кардаанд, ки тибқи он ин забон тақрибан дусад сол пеш аз байн рафта, гӯиши кунунии ванҷӣ ҷойгузинаш шудааст. И. И. Зарубин дар ин маврид мегӯяд:

&quot;Забони куҳнаи ванҷӣ дар водии Ванҷ (шохоби рости Панҷ) ва саргуломӣ дар болооби дарёи Саргулом, дар шарқи вилояти Файзободи Афғонистон ривоҷ дошт. Тақрибан дусад сол пеш лаҳҷаҳои тоҷикӣ ҷои онҳоро гирифтанд&quot;.

Забоншинос Т. Н. Пахалина дар баррасии муқоисавии забонҳои помирӣ, забони ванҷиро дар силсилаи забонҳои помирӣ чунин ҷой додааст:

''«Ванджский язык, известный в настоящее время по небольшому количеству слов, зафиксированных в 1924 г. И. И. Зарубиным [6], а позднее — А. З. Розенфельд [28; 29] (в прошлом был распространен в долине Ванджа — правого притока Пянджа).»''

Тарҷума: ''«Забони ванҷӣ, ки имрӯз танҳо бо шумораи ками вожаҳо маълум аст ва соли 1924 аз ҷониби И. И. Зарубин ва баъдтар аз ҷониби А. З. Розенфелд сабт шудааст (дар гузашта дар водии Ванҷ — шохоби рости Панҷ — роиҷ буд).»''.&lt;ref name=&quot;ref103&quot;&gt;Пахалина Т. Н. Сравнительный обзор памирских языков // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 222.&lt;/ref&gt;

Шаҳодати дигаре дар бораи фарҷоми ин забон дар мақолаи Т. Г. Абаева дар бораи пажӯҳишҳои А. В. Станишевский омадааст:

''«Укором в адрес лингвистов звучало сообщение о том, что в долине Ванча недавно умерли последние старики, владевшие ванчским языком.»''

Тарҷума: ''«Хабаре барои забоншиносон ҳамчун сарзаниш садо дод ва он ҳам дар бораи он, ки дар водии Ванҷ, ба наздикӣ пиронсолони охироне, ки забони куҳнаванҷиро медонистанд, аз дунё гузаштанд.»''.&lt;ref name=&quot;ref104&quot;&gt;Абаева Т. Г. Исследования А. В. Станишевского (Азиза Ниалло) о Памире // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 290.&lt;/ref&gt;

Дар байни намунаҳои камшумори боқимондаи забони куҳани ванҷӣ, ки дар хотираи шифоҳии пиронсолони маҳал нигоҳ дошта шудаанд, ибораи ''«Агни капол, пасни двол, чангола вол»'' сабт гардидааст.&lt;ref name=&quot;ref2152&quot;&gt;&quot;ҶМЛАЕ АЙ ЗАБУНИ КУНАИ ВАНҶӢ&quot; (маводи забоншиносии шифоҳӣ, аз Анҷумани Ванҷ).&lt;/ref&gt; Тибқи тахмини муҳаққиқони маҳаллӣ, ин ибора метавонад ба маънои тахминии ''«оташ дар пешонӣ, пас дар девор, бо чанголҳо бархез»'' тарҷума шавад; мавҷудияти вожаи ''«агни»'' (оташ), ки дар забони санскрит низ бо ҳамин маъно ба кор меравад, аз бостонии решаҳои ин забон гувоҳӣ медиҳад.&lt;ref name=&quot;ref2152&quot; /&gt; Ин намуна, ҳарчанд аз нигоҳи забоншиносии илмӣ то ҳол таҳлили муфассал нашудааст, аҳамияти он дар нигоҳдории бехатари охирин осори шифоҳии забони куҳани ванҷӣ, ки гӯяндагони охирини он – тавре ки дар боло зикр гардид – аллакай даҳсолаҳо пеш аз дунё гузаштаанд, нуҳуфта аст.

Забони язғуломӣ, ки дар шаш деҳаи ҷамоати Язғулом ба кор меравад, забони бехат аст ва шумораи гӯяндагонаш тақрибан 3 ҳазор нафарро ташкил медиҳад; аксари язғуломиён дузабонаанд ва забони тоҷикиро низ медонанд.&lt;ref name=&quot;ref105&quot;&gt;Язгулямский язык (рус.) // Лингвистический энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref106&quot;&gt;[https://old.bigenc.ru/linguistics/text/4924529 Язгулямский язык] (рус.) // Большая российская энциклопедия. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Таҳқиқи бунёдии ин забон ба қалами эроншиноси маъруф Д. И. Эделман тааллуқ дорад, ки соли 1966 дар [[Маскав]] монографияи ''«Забони язғуломӣ»''-ро ба табъ расонидааст.&lt;ref name=&quot;ref107&quot;&gt;Эдельман Д. И. Язгулямский язык. — М.: Наука, 1966.&lt;/ref&gt; Пас аз муҳоҷирати соли 1954 бахше аз язғуломизабонон дар ноҳияи Куйбишеви водии Вахш низ сокин шуданд ва забони язғуломӣ то кунун дар он ҷо низ ба кор меравад.&lt;ref name=&quot;ref60&quot; /&gt;

Дар ''«Атласи забонҳои дар хатар қарордоштаи ҷаҳон»''-и ЮНЕСКО (таҳти таҳрири Кристофер Мозли, соли 2010), забони язғуломӣ ба зумраи забонҳои осебпазир (Vulnerable) дохил гардидааст.&lt;ref name=&quot;ref108&quot;&gt;Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World\\\'s Languages in Danger. — 3rd ed. — Paris: UNESCO Publishing, 2010.&lt;/ref&gt; Тибқи ҳамин Атлас, аз 15 забони дар хатар қарордоштаи Осиёи Марказӣ, 11-тояш дар Тоҷикистон, бештараш дар ҳудуди ВМКБ, роиҷ аст.&lt;ref name=&quot;ref109&quot;&gt;[https://old.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/society/20170629/unesco-publishes-atlas-of-the-worlds-languages-in-danger UNESCO publishes atlas of the world\\\'s languages in danger] (англ.) // Тоҷикистон Ньюз Азия-Плюс, 29 июни 2017. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Пажӯҳиши ҷомеашиносии забонии Д. Пол, Э. Аббесс, К. Мюллер, К. Тиссен ва Г. Тиссен нишон медиҳад, ки муносибати сокинони водии Язғулом ба ҳарду забон – язғуломӣ ва тоҷикӣ – мусбат аст: забони модарӣ дар зиндагии рӯзмарра пурқувват боқӣ монда, ҳеҷ нишонае аз ҷойивазкунии он бо забони тоҷикӣ мушоҳида намешавад, ҳарчанд забони тоҷикиро низ дар баъзе ҳавзаҳо муфид медонанд.&lt;ref name=&quot;ref110&quot;&gt;Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. — SIL International, 2010.&lt;/ref&gt; Дар пойгоҳи байналмилалии таснифи забонҳо ''«Глоттолог»'' забони куҳани ванҷӣ бо рамзи ''«oldw1238»'' ва забони язғуломӣ бо рамзи ''«yazg1240»'' сабт шудаанд.&lt;ref name=&quot;ref111&quot;&gt;Glottolog 5.0, коди «oldw1238» (забони куҳани ванҷӣ) ва «yazg1240» (забони язғуломӣ).&lt;/ref&gt;

== Бахшбандӣ ==
Бар асоси Қонуни тақсимоти маъмурию ҳудудии кишвар, ноҳияи Ванҷ аз 1 шаҳрак (Ванҷ) ва 6 ҷамоат иборат аст:&lt;ref name=&quot;ref112&quot;&gt;Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. — Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2013. — 332 с.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!'''Ҷадвали 5. Ҷамоатҳои ноҳияи Ванҷ'''
|-
|'''Ҷамоат'''
|'''Аҳолӣ (нафар)'''
|'''Деҳаҳо'''
|-
|ба номи Маҳмадулло Абдуллоев
|10 983
|Бичхарв, Бодалд, Ускроғ, Роғ, Дашти Роғ, Панҷшанбеобод, Убари Даргов, Рохарв, Гушхун, Ғумаяк, Бовуд, Одешт, Ҷангали Зуго
|-
|Водхуд
|2178
|Пшихарв, Даштак, Лугад, Бунига, Узбай, Лахш, Баравн, Баравни Таг, Баравни Тор, Ваҳдат, Вравз
|-
|Ҷовидон
|4201
|Бунай, Рав, Жовуд, Потов, Арнавад, Убго
|-
|Рованд
|5573
|Ширговад, Ғиҷоваст, Мудеҳарв, Вишхарвак, Старғ, Ғӯмас, Мурғутга, Рованд, Гармчашма, Ван-Ван, Сунгад, Поймазор
|-
|Техарв
|3401
|Гич, Садвадг, Сед, Шаврӯ, Техарв, Чихох, Удоб, Равгада
|-
|Язғулом
|6065
|Мотравн, Вишхарв, Будун, Шавуд, Андарбоғ, Жамаг
|}
Дар санадҳои расмии солҳои охир ҷамоати марказии ноҳия бо номи ''«деҳоти Маҳмадулло Абдуллоев»'' зикр мегардад.&lt;ref name=&quot;ref4&quot; /&gt;

Барои муқоиса, тибқи гузориши капитан Кузнецов, дар соли 1892 бекигарии Дарвоз (ки Ванҷ ҷузъи он буд) ба 11 амлокдорӣ тақсим мешуд:

''«Въ административномъ отношеніи Дарвозское бекство дѣлится на 11 амилякдарствъ: Чиль-Даринское, Тавиль-Даринское, Сагри-Даштское, Кала-и-Хумбское, Шикайское, Куфское, Хагонское, Май-Майское, Джумарчское, Ванчское, Вахія-болё и два особыхъ отдѣла–Язгулемскій и Тангъ-Шивскій.»''

Тарҷума: ''«Аз ҷиҳати маъмурӣ, бекигарии Дарвоз ба 11 амлокдорӣ тақсим мешавад: Чилдарин, Тавилдарин, Сағридашт, Қалъаи Хумб, Шикай, Куф, Ҳагон (Деҳхагон), Моймай, Ҷумарҷ, Ванҷ, Вахиёи Боло ва ду шӯъбаи алоҳида — Язғулом ва Тангшив»''.&lt;ref name=&quot;ref113&quot;&gt;Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 68.&lt;/ref&gt;

Аз ин тақсимот бармеояд, ки Ванҷ дар соли 1892 аллакай ҳамчун амлокдории алоҳида, ва Язғулом ҳамчун шӯъбаи ниммустақилу ба таври алоҳида идорашаванда фарқ карда мешуданд — падидае, ки то андозае бо бахшбандии имрӯзаи ноҳия, ки дар он Язғулом ҷамоати алоҳида аст, монандӣ дорад.

Тақрибан ҳаштод сол пас аз гузориши Кузнецов, забоншинос Д. И. Эделман, бар пояи маводи саҳроии худ ва пажӯҳиши А. З. Розенфелд, рӯйхати муфассали рустоҳои Ванҷро чунин овардааст:

''«Население Ванджа ныне говорит по-таджикски, хотя сравнительно недавно здесь еще бытовал ванджский язык, принадлежавший к памирской группе языков. Названия кишлаков по течению Пянджа: Даштак, Узбай, Лахш, Варавз, Лангарак, Бараун, Водхуд; по Ванджу: Бич-харвак, Рог, Лангар, Гишхун, Рохарв (официально Ванч), Гумаяк, Одешт, Бунай, Потоу, Жовид, Чихох, Сед, Техарв, Гуджовас, Ширговат, Доршир, Гумаст, Сетарг, Рованд, Мургытга, Сунгад, Ван-Ван, Поймазор.»''

Тарҷума: ''«Аҳолии Ванҷ имрӯз бо забони тоҷикӣ гуфтугӯ мекунад, ҳарчанд то ба ҳамин наздикӣ, дар ин ҷо, ҳанӯз, забони куҳнванҷӣ роиҷ буд, ки ба гурӯҳи забонҳои помирӣ тааллуқ дошт. Номҳои рустоҳо дар масири Панҷ: Даштак, Взбай, Лахш, Вароваз, Лангарак, Баравн, Водхуд; дар масири Ванҷ: Бичхарвак, Роғ, Лангар, Гишхун, Рохарв (расман Ванҷ), Ғумаяк, Одешт, Бунай, Потов, Жовид, Чхох, Сед, Техарв, Ғҷовас, Шрговад, Дуршер, Ғӯмас, Старғ, Рованд, Мурғтга, Смгад, Ван-Ван, Поймазор.»''.&lt;ref name=&quot;ref114&quot;&gt;Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. — М.: Наука (ГРВЛ), 1975. — С. 50.&lt;/ref&gt;

== Хоҷагидорӣ ==
Соҳаҳои асосии хоҷагидории ноҳия ғаллакорӣ, чорводорӣ, боғдорӣ ва сабзавоткорист; дар замони шӯравӣ тамокукорӣ низ соҳаи асосӣ буд. Соли 1939 дар тамоми ВМКБ 123 колхоз мавҷуд буд, аз ҷумла дар Ванҷ 30 колхоз таъсис дода буданд.

Водии Водхуд аз қадим бо ҳосилхезии замин ва фаровонии тути худ ном баровардааст: захираи ғалла ва меваи хушки ин мавзеъ (тут, зардолу, себ) на танҳо сокинони маҳаллӣ, балки деҳоти камзамини ҳамсояро низ аз танқисӣ мераҳонд ва ибораи мардумии ''«тути Водхуд пухт, имсол ҳам ҷон ба саломат бурдем»'' аз ҳамин воқеият бармеояд.&lt;ref name=&quot;ref2&quot; /&gt;

Дар ноҳия 53 хоҷагии деҳқонӣ мавҷуд аст. Майдони умумии заминҳои хоҷагӣ 14 417 гектар аст, аз ҷумла заминҳои корам – 1381 гектар (2012), чарогоҳҳо – 1219 гектар, боғҳо – 734 гектар. Тибқи омори соли 2012 дар ноҳияи Ванҷ 2478 тонна ғалла, 1924 тонна гӯшт, 1 млн дона тухм, 3742 тонна шир, 157 тонна чормағз, 6353 тонна сабзавот ва 11 295 тонна картошка ба даст омад. Бар асоси омори соли 2011, шумораи чорво дар хоҷагиҳо чунин буд: гов – 15 234 сар, гӯсфанду буз – 32 498 сар.

Дар давоми даҳсолаи охир сохтори хоҷагидории ноҳия ба таври куллӣ дигаргун шуд: ба ҷои 53 хоҷагии деҳқонии соли 2012, имрӯз 14 ассотсиатсияи хоҷагиҳои деҳқонӣ 120 хоҷагии инфиродиро бо фарогирии 3217 саҳмдор муттаҳид месозад.&lt;ref name=&quot;ref115&quot;&gt;Ванҷ. Рушди соҳаи кишоварзӣ дар ноҳия // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Майдони умумии заминҳои корам ба 2601 гектар расидааст, ки аз он бештар аз 1080 гектарро боғҳои мевадиҳанда ташкил медиҳанд; танҳо дар бист соли охир 282 гектар замини нав аз худ карда шудааст.&lt;ref name=&quot;ref116&quot;&gt;[https://khovar.tj/2025/11/dar-no-iyai-van-so-ai-bo-parvar-rushd-meyobad/ Дар ноҳияи Ванҷ соҳаи боғпарварӣ рушд меёбад] // АМИТ «Ховар», 18 ноябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Тибқи таҳлилҳои муқоисавӣ, дар зарфи се даҳсолаи охир истеҳсоли ғалладонагиҳо тақрибан 6 баробар, картошка 8 баробар, сабзавот 16 баробар ва мева 42 баробар афзудааст.&lt;ref name=&quot;ref117&quot;&gt;Ванҷ. Ҷашни истиқлол мондагор хоҳад буд // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Танҳо то охири моҳи октябри соли 2025 аз боғоти ноҳия 2205 тонна меваи тару тозаву хушк ба бозорҳои хориҷӣ ва шаҳрҳои калони ҷумҳурӣ содирот гардид,&lt;ref name=&quot;ref116&quot; /&gt; ва моҳи августи соли 2023 кишоварзони ноҳия дар ярмаркаи Боғи ''«Куруши Кабир»''-и Душанбе зиёда аз 13 тонна маҳсулоти тару тоза ба сокинони пойтахт пешниҳод карданд.&lt;ref name=&quot;ref118&quot;&gt;Намоиш-фурӯши маҳсулоти кишоварзӣ аз ҷониби кишоварзони ноҳияи Ванҷ // АМИТ «Ховар», августи 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Аз соли 2009, вақте ки дар ноҳия аввалин ду гармхонаи намунавӣ ба кор дароварда шуданд,&lt;ref name=&quot;ref119&quot;&gt;Дар Ванҷ гармхонаҳо ба кор даромаданд // АМИТ «Ховар», августи 2009. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; технологияи гармхонагӣ дар қисматҳои поёнии ноҳия паҳн шудааст. Дар давраи охир, дар ҳамкорӣ бо мутахассисони минтақаи илмӣ-таҷрибавии ''«Ҷангали Зуго»''-и Институти биологии Помир, соҳибкор Ҳайдар Фаёзов аз деҳаи Гишхун дар ноҳия парвариши озмоишии лимӯ ва дигар меваҳои ситрусиро оғоз кард – навъе, ки то ҳол дар ВМКБ танҳо хоси баъзе минтақаҳои ноҳияи Дарвоз буд.&lt;ref name=&quot;ref120&quot;&gt;Ванҷ. Авлавият ба рушди лимӯпарварӣ // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

=== Таърихи иқтисодиёт: аз мубодилаи молӣ то бозор (асри XIX) ===
Дар асри XIX иқтисодиёти Ванҷ, монанди тамоми Дарвоз, хусусияти патриархалӣ ва асосан мубодилавӣ (натуралӣ) дошт. Тибқи маълумоти И. Юхновский, ки соли 1894 дар рӯзномаи ''«Туркестанские Ведомости»'' ба нашр расидааст, дар водии Ванҷ пул, ченаку вазн қариб номаълум буда, тиҷорат асосан ба таври мубодилавӣ сурат мегирифт; танҳо мансабдорони бухороӣ чой менӯшиданд, аҳолии таҳҷоӣ бошад, ин нӯшокиро танҳо дар ҷашнҳои оилавӣ истифода мебурд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Ҳангоми муайян кардани арзиши маҳсулот, воҳиди ченаки ''«карбос»'' (порчаи дастбофти маҳаллӣ) барои матоъ ва ''«тӯппӣ»'' барои маҳсулоти донагӣ ба кор мерафт.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Тибқи нархномаи ҳамон давра, як ишак (тахминан 4 пуд) ғалла аз 4 то 6 танга, як гӯсфанди калон 6-7 танга ва як гӯсфанди хурд 4 танга арзиш дошт; тангаи нуқрагини бухороӣ вазни 3,36 грамм дошт.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Аз Ванҷ асосан оҳани дар конҳои болооби дарёи Ванҷ истихроҷшуда ва қисман ғалладона ба минтақаҳои ҳамсояи Дарвоз, тавассути Қалъаи Хумб, содир мегардид.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt;

Дар бекигариҳои шимолу шарқии Бухоро — Қаратегину Дарвоз, ки Ванҷ ба ҳайати онҳо дохил буд — тибқи арзёбии Юхновский (1894), тақрибан сад ҳазор нафар сокин зиндагӣ мекард, ки эҳтиёҷоташон хеле маҳдуд буд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Гарчанде ғаллакорию чорводорӣ шуғли асосии аҳолӣ буд, ҳаҷми истеҳсоли онҳо барои қонеъ кардани ҳатто эҳтиёҷоти хурдтарин кофӣ набуд; нони Дарвоз бештар аз бекигарии Кӯлобу дигар минтақаҳо ворид карда мешуд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Аз ин рӯ, аҳолӣ маҷбур мешуд, ки ба муҳоҷирати мавсимии меҳнатӣ ба Фарғона ва ҳатто [[Тошканд]] рӯй орад, зеро зироаткорӣ, ба сабаби норасоии замини корам, ҳатто барои эҳтиёҷоти нисбатан мӯътадил кофӣ набуд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Танҳо шумораи ками сокинон аз нони холиси гандум истифода мебурданд; орди гандумро бо орди лӯбиё меомехтанд ва дар водиҳои Ванҷ, Язғулому Панҷ ҳатто орд аз мурчи хушкидаи тут, пиёзи кӯҳӣ ва дигар решаҳои кӯҳӣ тайёр мекарданд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Чорводорӣ низ наметавонист рушд кунад, зеро кӯҳҳои Дарвоз нисфи сол ва бештар зери барф мемонданд ва аҳолӣ фақат барои миқдори ками чорво (ки дар он гӯсфанд бартарӣ дошт) захираи алаф ҷамъ карда метавонист; гӯшти шикор — шикорварзӣ яке аз шуғлҳои асосии дарвозиён буд — дар баробари гӯсфанд яке аз молҳои асосии мубодилавӣ маҳсуб мешуд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt;

Қалъаҳои Ғарму Қалъаи Хумб, ки маркази маъмурии беки Қаратегину Дарвоз буданд, ягона бозорҳои мубодилаи маҳсулоти маҳаллӣ ба шумор мерафтанд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Аз Кӯлоб тоҷирон бо ду-се асп матои бязӣ ва дигар матоъҳои дағал барои ҷома меоварданд ва барои ҳар 12 арш бязӣ як пӯсти рӯбоҳ мегирифтанд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Маркази умумии тиҷоратии тамоми Қаратегину Дарвоз шаҳри Кӯлоб буд; агар қаратегиниён боз ба бозорҳои [[Ӯротеппа|Ӯротеппаву]] Қӯқанд мерафтанд, дарвозиён танҳо ба Кӯлоб рӯй меоварданд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Аз Кӯлоб инчунин ранги «бузгунч» — маҳсулоте, ки аз варами баргҳои дарахтони писта, ки нишебиҳои кӯҳҳои Кӯлобро мепӯшониданд, ба даст меомад — ворид карда мешуд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt;

Юхновский тарзи бинокории маҳаллиро низ тасвир кардааст: пойдевори баланди сангин бо гил, деворҳои хишти хоми калону бетартибшакл ва боми чӯбине, ки бо ках ва шохча пӯшонида, аз рӯй бо гил андова карда мешуд; сохтмон одатан аз аввали баҳор то нимаи тирамоҳ (аз апрел то сентябр) идома меёфт, дар ҳоле ки санг ва гил ҳамеша дар дастрас буданд ва чӯб — аз дарахтони тут, бед ва сафедор — аз боғоти маҳаллӣ, арча бошад аз кӯҳҳо оварда мешуд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Тибқи нархномаи ҳамон давра, як бревна ба дарозии 2,5 арш ду танга, се даста хошок (ҳар кадом 2,5 арш) ду танга, як даста ках як танга ва як батмон (8 пуд) оҳак ду танга арзиш дошт; барои тайёр кардани ҳазор хишти хом дар як рӯз чор нафар коргар лозим буд ва музди рӯзонаи коргарони оддӣ тахминан як танга буд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Оҳани маҳаллӣ аз конҳои болооби дарёи Ванҷ истихроҷ мешуд; як пораи оҳан ба дарозии 2,5 арш ва диаметри ¾ арш арзиши 300 тангаро дошт.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Дар шаҳраки Рохар танҳо як оҳангар ва ду наҷҷор фаъолият доштанд; музди рӯзонаи чунин устод бо шогирду асбобҳояш тахминан панҷ танга буд, ва абзорҳои маъруфи ин ҳунармандон арра, теша, чакуш, ранда ва табар буданд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Дар бораи нархи маводи хӯрока, равғани гов барои ҳар панҷ фунт як танга, мурғ даҳ тин, тухм 64 дона барои як танга ва алафи себарга аз 25 то 30 даста барои як танга арзиш дошт; намак, ки аз Кӯлоб ворид мешуд, гарон буд — барои як тӯппии намак чор тӯппии ғалла медоданд; биринҷ аз Қалъаи Хумб харидорӣ мешуд ва нархаш вобаста ба мавҷудияш аз чор то панҷ танга барои панҷ фунт таҳаввул мекард.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Дар мавсими зимистон таъмини ем ва озуқа мушкил мегардид, аз ин рӯ захираи зимистона аз тирамоҳ омода карда мешуд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt;

Тавре Юхновский таъкид мекунад, миқдори дақиқи содироти солонаи оҳанро муайян кардан ғайриимкон буд, зеро мақомоти маҳаллӣ дар бораи рақами он тасаввуроти дақиқ надоштанд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Чою дигар молҳои ҳиндӣ тавассути Шуғнону Рӯшон умуман ворид намешуданд; миқдори ками онҳо аз Бадахшон тавассути Куф ва Қалъаи Хумб, ва асосан тавассути Кӯлоб, ба даст меомад.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt;

=== Кишоварзии анъанавӣ: ангури Ванҷӣ ===
Яке аз навъҳои қадимаи ангури маҳаллӣ, ки то имрӯз парвариш карда мешавад, навъи ''«Ванҷӣ»'' аст. Тибқи Энсиклопедияи миллии тоҷик, ин навъи ангури миёнапаз баргҳои калони гирда, хӯшаҳои калони махрутшакли 350-400 грамма ва ғужбҳои калони байзашакли сафеди зардчаро доро буда, дар таркиби меваи пухтааш 20-21,5 фоиз қанд ҷамъ мешавад.&lt;ref name=&quot;ref2182&quot;&gt;Энсиклопедияи миллии тоҷик, ҷилди 3. — Душанбе, 2014.&lt;/ref&gt; Ангури Ванҷӣ нимаи моҳи май гул карда, мевааш нимаи августи ҳамон сол мепазад ва давраи нашъунамои он 135-145 рӯзро дар бар мегирад; ин навъ барои хӯрдан ва хушконидан мувофиқ буда, то 24 фоиз мавизи баландсифат медиҳад ва то моҳи январ нигоҳ дошта мешавад.&lt;ref name=&quot;ref2182&quot; /&gt; Мутаассифона, токи ин навъи ангур ба сармо ва бемории гарда тобовар нест, ки ин омил боиси маҳдудияти парвариши он дар минтақаҳои хунуктар мегардад.&lt;ref name=&quot;ref2182&quot; /&gt;

=== Ҳунармандии анъанавӣ ===
Дар соҳаи ҳунармандӣ, мардуми Ванҷ таърихан ба истеҳсоли пойафзол (чоруқ, нимпоймонак) аз пӯсти дағалона коркардшуда ва либос аз матои ''«карбос»''-и худбоф машғул буданд, ки занон онро аз пашми дағал мебофтанд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Матоъ ва баъзе маҳсулоти дигар – аз ҷумла пӯсти рӯбоҳу гурба – ҳамчунин аз водиҳои ҳамсояи Шуғнону Рӯшон, тавассути пиёдагардон ва бо миқдори ками пинҳонӣ, ворид карда мешуданд, ки ин далели мавҷудияти шабакаи мубодилаи тиҷоратӣ дар байни аҳолии гуногуни Бадахшон аст.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt;

Мӯзаро (пойафзоли пошнадор) сокинони Ванҷ на дар маҳал, балки дар бозори Қалъаи Хумб мехариданд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt; Сабаби маҳдуд будани ин навъи воридот дар он буд, ки ҳокимияти Шуғнону Рӯшон содироти маҳсулоти маҳаллиро ба ҳама ҷо, ба ҷуз [[Кобул]], манъ карда буд.&lt;ref name=&quot;ref2112&quot; /&gt;

=== Чорводорӣ ва занбӯриасалпарварӣ ===
Дар муқоиса бо давраи пеш аз истиқлол, дар ноҳия саршумори чорвои калону майда дар маҷмуъ 2 баробар, истеҳсоли гӯшт 4 баробар ва истеҳсоли тухм 31 баробар афзудааст.&lt;ref name=&quot;ref117&quot; /&gt; Тибқи омори соли 2023, саршумори чорвои калони шохдор ба 17 135 сар (нисбат ба 15 234 сар дар соли 2011) ва моли майда (гӯсфанду буз) ба 41 000 сар (нисбат ба 32 498 сар) расидааст; ҳамчунин дар хоҷагиҳои ноҳия 41 350 сари парранда ва 1082 оилаи занбӯри асал ба қайд гирифта шудааст.&lt;ref name=&quot;ref117&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref115&quot; /&gt; Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон рушди занбӯриасалпарвариро яке аз воситаҳои пасткунандаи камбизоатӣ ва таъминкунандаи шуғли деҳот муайян кардааст.

Сарватҳои зеризаминии ноҳия: пахтасанги кӯҳӣ (асбест), молибден, мармар ва ғайра; инчунин конҳои никел, оҳансанг ва оҳак мавҷуданд.

=== Муҳоҷирати меҳнатӣ ===
Мисли аксари минтақаҳои кӯҳии Тоҷикистон, иқтисодиёти хонаводаҳои Ванҷ ба таври назаррас аз муҳоҷирати меҳнатӣ ва ҳаволапулиҳо вобаста аст. Тибқи арзёбии [[Бонки Ҷаҳонӣ]] аз моҳи ноябри соли 2025, ҳаволапулиҳои муҳоҷирони меҳнатӣ беш аз 30 фоизи маҷмуи маҳсулоти дохилии Тоҷикистонро ташкил медиҳанд ва, гарчанде вобастагӣ ба ин маблағҳо сатҳи камбизоатиро коҳиш додааст, нобаробарии даромад (нишондиҳандаи Гини) аз 32 то 38 дар байни солҳои 2021 ва 2023 афзудааст; ВМКБ дар қатори минтақаҳое зикр шудааст, ки бо маҳдудиятҳои шадиди ҷуғрофиву иқлимӣ рӯбарӯянд.&lt;ref name=&quot;ref121&quot;&gt;[https://www.worldbank.org/en/country/tajikistan/publication/poverty-and-equity-assessment Tajikistan Poverty and Equity Assessment] (англ.) // Бонки Ҷаҳонӣ, 22 сентябри 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Пажӯҳиши умумимиллии соҳаи тандурустӣ доир ба муҳоҷирони меҳнатии Тоҷикистон нишон додааст, ки дар байни панҷ минтақаи кишвар (Душанбе, ВМКБ, Хатлон, Суғд ва ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ), ҳиссаи муҳоҷирони меҳнатӣ дар аҳолии ВМКБ (49,59 фоиз аз намунаи пажӯҳишӣ) назар ба дигар минтақаҳо (камтар аз 32 фоиз) хеле баландтар будааст.&lt;ref name=&quot;ref122&quot;&gt;[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11679146/ Inclusion of Labor Migrants as a Potential Key Population for HIV: A Nationwide Study from Tajikistan] (англ.) // PMC/NCBI. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Дар маҷмуи умумимиллӣ, беш аз як миллион шаҳрванди Тоҷикистон ҳарсола барои кор ба Русия мераванд; ҳаволапулиҳо дар соли 2013 қариб нисфи маҷмуи маҳсулоти дохилии кишварро ташкил медоданд, ки то соли 2018 ба тақрибан 30 фоиз (2,2 миллиард доллари ИМА) коҳиш ёфт.&lt;ref name=&quot;ref123&quot;&gt;[https://www.migrationpolicy.org/article/dependent-remittances-tajikistan-prospects-dim-economic-growth Dependent on Remittances, Tajikistan\\\'s Long-Term Prospects for Economic Growth and Poverty Reduction Remain Dim] (англ.) // Migration Policy Institute. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

=== Саноат ===
Дар ноҳия корхонаҳои хурди саноатӣ – сехи чӯҷабарорӣ, заводи хишти ''«Лугад»'', ҶДММ ''«Хрустал»'' – фаъолият доранд. Дар Ванҷ бозорҳои марказӣ ва марзӣ низ амал мекунанд.

25 июни соли 2025 дар ноҳия корхонаи истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК ''«Мармар Стоун»'' ба кор шурӯъ кард, ки иқтидори солонаи он 40 ҳазор тонна маҳсулот буда, 40 сокини маҳаллиро бо ҷои кори доимӣ таъмин намудааст. Корхона чор хатти истеҳсолӣ дорад ва дар он беш аз 20 навъи санги табиӣ коркард мешавад; иқтидори истеҳсоли тахтасангҳои ороишӣ (мозаика) 10 ҳазор м³ ва коркарди санги мармар 160 ҳазор м³ дар як солро ташкил медиҳад.&lt;ref name=&quot;ref124&quot;&gt;[https://asiaplustj.info/tj/node/350189 Сафари Эмомалӣ Раҳмон ба ВМКБ аз Ванҷ оғоз шуд. Президент дар ин ноҳия кадом иншоотро ба истифода дод?] // Asia-Plus, 25 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref125&quot;&gt;Ифтитоҳи корхонаҳои истеҳсоли калсит, коркарди мармар ва сангҳои ороишии ҶСК «Мармар Стоун» дар ноҳияи Ванҷ // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.&lt;/ref&gt;

Дар ҳамон рӯз Парки саноатии ноҳия мавриди истифода қарор гирифт, ки дар масоҳати 788 м² ҷойгир буда, 6 корхонаи хурди истеҳсолиро фаро мегирад: истеҳсоли макарон, бандубасти маҳсулоти лӯбиёгӣ, коркарди равғани чормағз, коркард ва бандубасти меваи хушк, истеҳсоли собун ва дару тирезаҳои пластикӣ. Фаъолияти парк дар маҷмуъ 36 сокини маҳаллиро бо кор таъмин мекунад.&lt;ref name=&quot;ref124&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref126&quot;&gt;Ифтитоҳи Парки саноатии ноҳияи Ванҷ // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.&lt;/ref&gt;

Дар доираи ҳамин парк, инчунин корхонаи коркарди равғани ангат (Hippophae rhamnoides) – растании шифобахши худрӯй, ки дар қад-қади дарёҳои ноҳия фаровон мерӯяд – ба кор шурӯъ кардааст; иқтидори он то 500 килограмм равғани холис дар як сол буда, аз ин ашё то 12 навъи маҳсулоти фармасевтию косметологӣ омода карда мешавад.&lt;ref name=&quot;ref127&quot;&gt;Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ноҳияи Ванҷ // Кумитаи рушди сайёҳии назди Ҳукумати ҶТ, июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Пеш аз таъсиси ин корхона, дар деҳаи Ғуҷоваст соҳибкорзан Васила Ғафурова коргоҳи хурди коркарди ангатро таъсис дода буд, ки маводи он берун аз ноҳия низ харидор пайдо кардааст.&lt;ref name=&quot;ref124&quot; /&gt; Барои дастгирии соҳибкории хурду миёна дар солҳои 2018-2019 ба соҳибкорони ноҳия зиёда аз 6,5 миллион сомонӣ қарзи имтиёзнок дода шудааст.&lt;ref name=&quot;ref128&quot;&gt;Сафарҳои дохилӣ // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

=== Энергетика ===
Дар Ванҷ чандин неругоҳи хурди барқи обӣ (НБО) фаъолият мекунад. Аз ҷумла, НБО-и ''«Техарв»'' дар дарёи Ванҷ бо иқтидори 400 кВт таҷдид гардида, ба шабакаи ягонаи барқи кишвар пайваст карда шудааст; НБО-и ''«Андарбак»'' дар водии Язғулом ба шабакаи ширкати ''«Помир Энерҷӣ»'' пайваст аст.&lt;ref name=&quot;ref129&quot;&gt;[http://www.cawater-info.net/best-practices/ru/base/marker/21 Реконструкция МГЭС Техарв на реке Ванч мощностью 400 кВт в Ванчском районе Горно-Бадахшанской автономной области] (рус.) // CAWater-Info. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Таҳлилҳои соли 2021 нишон дода буданд, ки шабакаҳои барқии ноҳия ҳамагӣ 2,6 мегаватт барқ истеҳсол мекунанд, дар ҳоле ки барои фаъолияти пуриқтидори корхонаҳои нави саноати кӯҳӣ (ба мисли ''«Мармар Стоун»'') беш аз 5,6 мегаватт лозим буд.&lt;ref name=&quot;ref130&quot;&gt;Имсол дар Ванҷ дар 15 гектар боғи нав бунёд карда шуд // АМИТ «Ховар», июли 2021. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Моҳи июни соли 2025 хатти интиқоли барқи дузанҷираи 35 ва 110-киловолтаи Хоруғ-Рӯшон бо дарозии 67,5 км ва зеристгоҳи ''«Ҷангал»'' ба маблағи умумии 114 миллион сомонӣ ба истифода дода шуд, ки интиқоли муназзами неруи барқро ба ноҳияҳои Рӯшон, Ванҷ ва Дарвоз ба маротиб беҳтар мегардонад; ҳамзамон сохтмони хатти 42-километраи интиқоли барқи 110-киловолта аз маркази ноҳияи Рӯшон то зеристгоҳи ''«Вознавд»'' оғоз ёфт, ки ба истифода додани он дар нимсолаи аввали соли 2026 пешбинӣ шудааст.&lt;ref name=&quot;ref131&quot;&gt;[https://khovar.tj/2025/06/suhanronii-prezidenti-um-urii-to-ikiston-peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-mulo-ot-bo-ro-baron-va-faoloni-viloyati-muhtori-k-istoni-badahshon/ Суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон дар мулоқот бо роҳбарон ва фаъолони Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон] // АМИТ «Ховар», июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

=== Нақлиёт ===
Нақлиёти ноҳия асосан автомобилист; як фурудгоҳи хурд ҳам дар шаҳраки Ванҷ (Рохарв) вуҷуд дорад. Қаламрави ғарбии ноҳия дар масири шоҳроҳи байналмилалии Душанбе-Кӯлоб-Дарвоз-Хоруғ-Мурғоб-Қулма қарор дорад; лоиҳаи таъмиру таҷдиди қитъаи ин шоҳроҳ аз Қалъаихумб то Ванҷ ва сарҳади ноҳияи Рӯшон арзиши умумии 2,5 миллиард сомониро ташкил медиҳад, ки то имрӯз корҳо ба маблағи 900 миллион сомонӣ анҷом ёфтаанд.&lt;ref name=&quot;ref132&quot;&gt;Суханронӣ дар мулоқот бо роҳбарону фаъолон ва сокинони ноҳияи Ванҷ // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; 25 июни соли 2025 роҳи мошингарди маркази ноҳия то нуқтаи пайвастшавӣ ба ин шоҳроҳ, иборат аз ду хатти ҳаракат бо дарозии умумии 16 км, пас аз таҷдид ба истифода дода шуд; дар дарозои роҳ истгоҳҳои нақлиётӣ ва гузаргоҳҳо барои пиёдагардон бунёд гардидаанд.&lt;ref name=&quot;ref124&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref133&quot;&gt;Ифтитоҳи роҳи маркази ноҳияи Ванҷ то нуқтаи пайвастшавӣ ба шоҳроҳи Душанбе-Кулма // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.&lt;/ref&gt;

23 июни соли 2025 ширкати ҳавопаймоии ''«Тоҷик Эйр»'' пас аз ёздаҳ соли танаффус (парвози охирин соли 2014 сурат гирифта буд) хатсайри ҳавоии Душанбе-Ванҷ-Душанберо аз нав кушод: парвози нахустин бо 15 мусофир анҷом ёфт. Парвоз дар ин масир 50 дақиқа тӯл кашида, тибқи ҷадвал ҳафтае як маротиба, рӯзҳои ҷумъа, бо ҳавопаймои Ан-28 иҷро мешавад ва нархи чипта дар як самт 750 сомонӣ муайян гардидааст.&lt;ref name=&quot;ref134&quot;&gt;[https://asiaplustj.info/tj/node/350087 Оғози парвози ҳавопаймоӣ миёни Душанбе ва Ванҷ. Аввалин парвоз кай ва нархи чипта чанд аст?] // Asia-Plus, июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref135&quot;&gt;[https://asiaplustj.info/tj/node/350121 Пас аз 11 сол. Аввалин парвози ҳавопаймо дар масири Душанбе-Ванҷ-Душанбе анҷом ёфт] // Asia-Plus, 23 июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Дар доираи татбиқи ''«Барномаи давлатии кабудизоркунии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2040»'' (қабулшуда 28 июни соли 2024), 24 феврали соли 2026 дар шафати роҳҳои мошингарди ноҳияи Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳоли дарахтони ҳамешасабзу ороишӣ ва сояафкану мевадиҳанда шинонида шуд.&lt;ref name=&quot;ref136&quot;&gt;[https://khovar.tj/2026/02/daraht-binshon-dar-shafati-ro-oi-moshingardi-van-besh-az-2000-beh-ni-ol-shinonida-shud/ ДАРАХТ БИНШОН! Дар шафати роҳҳои мошингарди Ванҷ беш аз 2000 бех ниҳол шинонида шуд] // АМИТ «Ховар», 24 феврали 2026. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

== Фарҳангу маориф ==
Пеш аз инқилоб аҳолии маҳаллии Ванҷ дар масҷидҳо ва хонаҳои муллоён хатту савод меомӯхтанд ва на ҳама ақшори мардум фурсат ва имкони саводомӯзӣ доштанд. Аз ин рӯ нисбати саводнокӣ дар миёни онҳо хеле паст буд ва ба сахтӣ метавонист ба 3-10 % бирасад. Саводомӯзии саросарии аҳолиро ҳукумати шӯравӣ ба роҳ монд.

Соли 1926 нахустин мактаб дар минтақа фаъолияти худро оғоз намуд: дар он танҳо 1 муаллим – Одил Боқиев (аз деҳаи Чихох) кор мекард ва 25 талаба дар он ҷо дарс меомӯхтанд. Соли 1930 шумораи муаллимон ба 7 нафар расид. Дар авохири даҳаи 30-юми асри XX тақрибан дар ҳамаи маҳалҳои сераҳолии деҳшӯроҳои Ванҷ мактабҳои ибтидоӣ таъсис ёфтанд, ки бештари бачагону наврасон дар онҳо таҳсил мекарданд.

Тобистони соли 1941 (дар арафаи [[Ҷанги Бузурги Ватанӣ]]) дастгоҳи кинонамоишдиҳӣ дар Ванҷ сохта, ба марҳалаи истифода расид. Соли 1941 дар вилоят 41 китобхона вуҷуд дошт, аз ҷумла китобхонаи ноҳиявӣ дар маркази Ванҷ ва 12 чойхонаи сурх. Дар аввали моҳи апрели соли 1930 дар яке аз деҳаҳои баландкӯҳи водии Ванҷ – Рованд нахустин маҷлиси ҷавонон баргузор шуд.

Дар соли таҳсилии 2011-2012 дар ноҳияи Ванҷ 50 мактаб, аз ҷумла 23 мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ, 4 мактаби таҳсилоти умумии асосӣ, 13 мактаби ибтидоӣ, мактаб-интернат ва муассисаи томактабӣ вуҷуд дошт. Дар ҳамин сол дар мактабҳои ноҳия 7437 талаба таҳсил мекард, ки ба онҳо 928 муаллими соҳибмаълумоти олӣ дарс медоданд.

25 июни соли 2025 дар деҳаҳои Мотравн, Будун, Вишхарв, Жамаг, Бунай, Техарв ва Ғиҷовасти ноҳия 7 кӯдакистони нав ифтитоҳ гардид: чор кӯдакистон аз ҳисоби буҷети маҳаллии вилоят ва се кӯдакистони дигар аз ҳисоби сокинони деҳаҳо тариқи ҳашар сохта шудаанд. Ин муассисаҳо аз 20 синфхона иборат буда, барои 380 тарбиятгиранда пешбинӣ шудаанд ва дар онҳо 34 нафар бо кори доимӣ таъмин гардидаанд.&lt;ref name=&quot;ref124&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref137&quot;&gt;[https://khovar.tj/2025/06/peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-no-iyai-van-ba-tavri-ma-oz-7-muassisai-talimii-tomaktabiro-iftito-namudand/ Ифтитоҳи 7 кӯдакистон дар ноҳияи Ванҷ] // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.&lt;/ref&gt;

Дар Ванҷ 45 муассисаи фарҳангӣ, аз ҷумла 1 театр, 13 клуб, 2 автоклуб, 5 хонаи фарҳанг, 25 китобхона бо фонди 114 960 нусха китоб фаъолият мекунад. Рӯзномаи ноҳиявӣ бо номи ''«Ватан»'' нашр мешавад: тибқи маълумоти Энсиклопедияи миллии тоҷик, ин нашрия соли 1937 ҳамчун органи Кумитаи Ҳизби коммунистӣ ва кумитаи иҷроияи Шӯрои депутатҳои халқи ноҳия бо номи ''«Ҳақиқати Ванҷ»'' ба нашр расида, нахустин сардабираш Пирумшо Роҳатов буд; аз соли 1963 он бо номи ''«Ватан»'' моҳе як бор нашр мешавад ва адади нашраш дар соли 2014 ба 1200 нусха расидааст.&lt;ref name=&quot;ref2182&quot; /&gt; Рӯзнома дар тӯли даҳсолаҳо нақши муҳимро дар инъикоси ҳаёти фарҳангӣ, иҷтимоӣ ва иқтисодии Ванҷ бозидааст.

Ванҷ ҳамчунин дорои мероси ғании эҷодиёти шифоҳии мардумӣ – афсонаҳо, қиссаҳо, зарбулмасалҳо ва чистонҳо – мебошад, ки аз насл ба насл интиқол ёфта, ҷаҳонбинӣ ва арзишҳои ахлоқии сокинони минтақаро инъикос мекунанд; намунаҳои қадимтарини сабтшудаи чунин фолклор ба маҷмуаи Семёнов (1903) тааллуқ доранд (ниг. боло, бахши ''«Осори таърихӣ»''). Бо вуҷуди ин, қисми зиёди ин мероси шифоҳӣ то ҳол ба таври пурра ҷамъоварӣ ва илман таҳқиқ нашудааст.

== Тиб ==
Аввалин иттилои тиббии сабтшуда дар бораи Ванҷ ба гузориши капитан Кузнецов (соли 1892) рост меояд, ки паҳншавии бемории зоб (гулбандварамӣ)-ро дар байни дигар бемориҳои маъмули Дарвоз махсус қайд кардааст:

''«Изъ другихъ болѣзней особенно развитыхъ въ Дарвозѣ, слѣдуетъ отмѣтить зобъ, главнымъ образомъ по рѣкѣ Ванчъ.»''

Тарҷума: ''«Аз дигар бемориҳое, ки дар Дарвоз хеле паҳн шудаанд, бояд зобро қайд кард, ки асосан дар канори дарёи Ванҷ вомехӯрад»''.&lt;ref name=&quot;ref138&quot;&gt;Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). — Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893. — С. 51.&lt;/ref&gt;

Соли 1939 дар Ванҷ маркази тиббӣ ва бемористоне барои 10 кат сохта шуда буд. Ин иттифоқ дар канори душвориҳои азиме ба вуҷуд омад: то оғози асри XX дар водӣ тибби илмӣ вуҷуд надошт ва сокинон танҳо ба гиёҳдармонӣ ва дуохонӣ такя мекарданд, ки боиси сатҳи баланди фавти модарону кӯдакон мегардид.&lt;ref name=&quot;ref49&quot; /&gt; Тибқи як таҳқиқи диссертатсионӣ, гузариш ба тибби муосир бо муқовимати шадид ҳамроҳ буд: соли 1929 табиби рус Спажев, ки барои расонидани кумаки аввалияи тиббӣ ба Ванҷ фиристода шуда буд, аз ҷониби дастаҳои босмачӣ ба қатл расонида шуд – ҳодисае, ки соли 1931 бо қатли табиб Олхов дар ноҳияи ҳамҷавори Қалъаихумб такрор ёфт.&lt;ref name=&quot;ref139&quot;&gt;Диссертатсия // Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ.&lt;/ref&gt; Муҳоҷирати маҷбурии соли 1954-и сокинони водии Язғулом ба водии гарми Вахш низ оқибатҳои вазнини беҳдоштӣ – бемории оммавӣ ва фавти зиёди кӯдакон – ба бор овард, ки яке аз сабабҳои бозгашти тадриҷии як қисми муҳоҷирон ба зодгоҳашон гардид.&lt;ref name=&quot;ref49&quot; /&gt;

Ҳоло дар ноҳия як беморхонаи марказӣ (дар шаҳраки Рохарв, дорои 6 шуъбаи бистарикунонӣ), як беморхонаи минтақавӣ дар водии Язғулом, 22 бунгоҳи тиббӣ, маркази назорати беҳдоштӣ (санитарию эпидемиологӣ) ва 4 дорухона фаъолият доранд. Тибқи маълумоти соли 2023, ба ин шабака 57 310 нафар бемор муроҷиат кардааст – ба ҳисоби миёна беш аз 1,6 маротиба барои ҳар сокини ноҳия дар як сол.&lt;ref name=&quot;ref140&quot;&gt;Ванҷ. Роҳандозии тадбирҳо дар самти тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоӣ // Ҷумҳурият. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Дар сохтори марказии шабака 47 духтури дорои маълумоти олӣ ва 193 корманди миёнаи тиббӣ кор мекунанд; рақами 369 нафар пизишки дорои маълумоти олӣ, ки дар маъхазҳои умумӣ оид ба ноҳия зикр мешавад, эҳтимол тамоми мутахассисони тиббии ҳудуди ноҳияро – аз ҷумла дорухонаҳо, СЭС ва муассисаҳои хусусиро – дар бар мегирад.&lt;ref name=&quot;ref140&quot; /&gt;

Дар водии дурдасти Язғулом, ки пеш аз истиқлол мардум маҷбур буданд беморони вазнинро тавассути чорвои борбар ба масофаҳои дур интиқол диҳанд, имрӯз як дармонгоҳи минтақавӣ, ду маркази саломатӣ, се бунгоҳи тиббӣ дар деҳаҳои дурдаст ва як таваллудхонаи махсусгардонидашуда фаъолият доранд.&lt;ref name=&quot;ref140&quot; /&gt; Дар деҳаи Гармчашмаи ҷамоати Рованд, наздики лозури Ванҷях, як маркази саломатии муосир бо ҳамкории Вазорати тандурустӣ ва Хадамоти ҳифзи сиҳатии [[Бунёди Оғохон]] (Aga Khan Health Services) сохта шудааст.&lt;ref name=&quot;ref141&quot;&gt;Ифтитоҳи маркази саломатӣ дар ноҳияи Ванҷ // АМИТ «Ховар», сентябри 2015. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Дар доираи барномаи миллии рушди инфрасохтори тиббӣ, соли 2025 сохтмони бинои нави Беморхонаи марказӣ барои 120 кат бо арзиши 114 миллион сомонӣ оғоз гардид.&lt;ref name=&quot;ref142&quot;&gt;Суханронӣ дар мулоқот бо роҳбарону фаъолони ноҳияи Ванҷ // Президенти Тоҷикистон, 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Барои ҳалли норасоии кадрҳо, тайи давраи соҳибистиқлолӣ 142 нафар хатмкунандаи ноҳияи Ванҷ дар муассисаҳои олии тиббии ҷумҳурӣ (пеш аз ҳама Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ ибни Сино) таҳсил кардаанд, ки аз ин шумора 40 нафар тавассути квотаи президентӣ буда, соли 2025 боз 22 нафари дигар ба ҳамин квота фаро гирифта шуданд.&lt;ref name=&quot;ref142&quot; /&gt; Барномаи ''«Корвони саломатӣ»''-и Вазорати тандурустӣ низ борҳо ба Ванҷ ташриф оварда, ба табибони маҳаллӣ таҷрибаандӯзӣ фароҳам овардааст.&lt;ref name=&quot;ref143&quot;&gt;«Корвони саломатӣ». Сокинони ноҳияҳои Дарвоз ва Ванҷ бо хизматрасонии ройгони тиббӣ фаро гирифта шуданд // АМИТ «Ховар», майи 2022. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Бо сабаби баландкӯҳ будани минтақа, Ванҷ таърихан ба минтақаҳои паҳншавии бемории ҷоғвар (норасоии йод) мансуб буд; тибқи маълумоти таҳлилӣ, дар натиҷаи стратегияи миллии йодизатсияи намак сатҳи паҳншавии ин беморӣ дар давраи солҳои 2019-2023 то 72 фоиз коҳиш ёфтааст.&lt;ref name=&quot;ref144&quot;&gt;Авҷи Зуҳал, № 2, 2025.&lt;/ref&gt; Бо назардошти сатҳи баланди муҳоҷирати меҳнатии сокинони ноҳия, маркази маҳаллии мубориза бар зидди ВНМО (ВИЧ) корҳои фаҳмондадиҳиро дар байни ҷавонон пайваста мегузаронад.&lt;ref name=&quot;ref140&quot; /&gt; Дар давраи пандемияи [[COVID-19]] Беморхонаи марказии Ванҷ шуъбаи бемориҳои сироятиро ба реҷаи фавқулодда гузаронид, ва моҳи июни соли 2020 тибқи барномаи дастгирии [[Иттиҳоди Аврупо]] ба ин муассиса таҷҳизоти муҳофизати инфиродӣ (PPE) расонида шуд.&lt;ref name=&quot;ref145&quot;&gt;EU timeframe for PPE distribution // Хадамоти амали берунии Иттиҳоди Аврупо (EEAS), июни 2020. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Беморхонаи марказӣ соли 2014 пурра ба низоми гармкунии барқӣ (аз ҳисоби неругоҳҳои хурди барқи обӣ) гузашт, ҳарчанд барои ҳолатҳои фавқулодда ҳарсола захираи эҳтиётии сӯзишворӣ нигоҳ дошта мешавад.&lt;ref name=&quot;ref146&quot;&gt;Беморхонаи Ванҷ ба низоми гармкунии барқӣ гузашт // АМИТ «Ховар», январи 2014. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Тибқи санҷиши Агентии амнияти кимиёвӣ, биологӣ, радиатсионӣ ва ядроии Академияи миллии илмҳо (июли 2024), Беморхонаи марказии Ванҷ талаботи қонунгузории бехатарии радиатсиониро пурра риоя намуда, дараҷаи хатари фаъолияти он ''«паст»'' арзёбӣ шудааст.&lt;ref name=&quot;ref147&quot;&gt;[https://cbrn.tj/ Феҳристи Агентии амнияти кимиёвӣ, биологӣ, радиатсионӣ ва ядроӣ (cbrn.tj)]. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

== Варзиш ==
Ванҷ аз даврони қадим бо гуштигирони номвари худ шуҳратёр буд. Номи паҳлавонони ванҷӣ – Амонат, Сулаймон, Дилдор, Хушдил, Худоӣ, Ҳиммат, Ш. Дилов, Алифбек ва дигарон то кунун ба некӣ ёд мешавад ва қиссаҳои майдондориашон ҳанӯз вирди забони хосу ом аст. Соли 2024 гӯштини миллии тоҷикӣ ([[гӯштингирӣ]]) дар Вазорати адлияи Швейтсария ба қайд гирифта шуда, мақоми расман байналмилалӣ касб кард; шумораи мусобиқаҳои ин намуди варзиш дар саросари ҷумҳурӣ аз 485 адад дар соли 2020 то тақрибан 4000 адад дар соли 2022 афзудааст.&lt;ref name=&quot;ref148&quot;&gt;[https://mfa.tj/tg/brussels/view/12033/gushtini-tojiki-maqomi-bainalmilali-girift Гӯштини тоҷикӣ мақоми байналмилалӣ гирифт] // Вазорати корҳои хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Паҳлавони ванҷӣ [[Шакармамад Мирмамадов]], ки дар якчанд намуди варзиш (ҷудо, кураш, гӯштингирӣ) рақобат мекунад, яке аз муваффақтарин варзишгарони вазни сангини Тоҷикистон дар даҳсолаи охир аст: соҳиби медали биринҷии Бозиҳои XVIII осиёии соли 2018 дар Ҷакарта (ҷудо, +100 кг),&lt;ref name=&quot;ref149&quot;&gt;Бозиҳои XVIII осиёӣ: Шакармамад ҳам соҳиби медали биринҷӣ гардид // Радиои Озодӣ. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; медали тиллои Чемпионати 13-уми Осиё оид ба кураш дар Теҳрон (июни 2024)&lt;ref name=&quot;ref150&quot;&gt;Шакармамад Мирмамадов қаҳрамони Осиё оид ба кураш // Варзиш ТВ. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; ва медали тиллои Нахустин Чемпионати ҷаҳон оид ба гӯштингирӣ дар Душанбе (28-31 августи 2024, бо иштироки беш аз 200 варзишгар аз 63 давлат) гардид.&lt;ref name=&quot;ref151&quot;&gt;Варзишгари тоҷик Шакармамад Мирмамадов дар нахустин Чемпионати ҷаҳон оид ба гӯштингирӣ медали тилло ба даст овард // АМИТ «Ховар», августи 2024. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Дар мусобиқаҳои Наврӯзии байналмилалӣ дар Хоруғ (марти 2025) ва Рашт (апрели 2026) низ ғолиб омада, ҳарду бор соҳиби автомобил гардид.&lt;ref name=&quot;ref1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref152&quot;&gt;[https://khovar.tj/2026/04/mu-ammadin-shodmon-far-od-va-shakarmamad-so-ibi-sho-oiza-oi-musobi-ai-g-shtini-millii-no-iyai-rasht-shudand/ Муҳаммадин, Шодмон, Фарҳод ва Шакармамад соҳиби шоҳҷоизаҳои мусобиқаи гӯштини миллии ноҳияи Рашт гардиданд] // АМИТ «Ховар», 15 апрели 2026. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

25 марти соли 2020 дар ҷамоати деҳоти Язғулом бахшида ба Наврӯз мусобиқаи ҷумҳуриявии гӯштини миллӣ баргузор гардид, ки дар он беш аз 300 нафар паҳлавон на танҳо аз Ванҷ, балки аз Душанбе, [[Бохтар]], Кӯлобу Хоруғ ва ноҳияҳои Дарвозу Рӯшон иштирок карданд.&lt;ref name=&quot;ref1&quot; /&gt;

Дар ноҳия беш аз 40 иншооти варзишӣ мавҷуд аст. 25 июни соли 2025 дар деҳаи Убари Даргов толори варзишӣ бо масоҳати умумии 615 м², иборат аз толори асосӣ, толори тенниси рӯи миз ва ҳуҷраҳои ёрирасон, ба истифода дода шуд.&lt;ref name=&quot;ref124&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref153&quot;&gt;Ифтитоҳи толори варзишӣ дар деҳаи Убари Даргови ноҳияи Ванҷ // Сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 25 июни 2025.&lt;/ref&gt; Ҳамчунин, 15 ноябри соли 2025, дар арафаи Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, дар деҳаи Андарбоғи ҷамоати Язғулом толори варзишии замонавӣ, ки бо маблағи 480 ҳазор сомонӣ бунёд ёфтааст, ба истифода дода шуд.&lt;ref name=&quot;ref14&quot; /&gt; Пеш аз ин, 11 сентябри соли 2018 бо ташаббуси Вазорати корҳои дохилӣ дар ҳамин ҷамоати Язғулом низ як толори варзишӣ ба истифода дода шуда буд.&lt;ref name=&quot;ref15&quot; /&gt;

Ба ғайр аз гӯштин, дар солҳои охир [[волейбол]] низ дар ноҳия рушд кардааст: дар мусобиқаи маҳаллӣ 7 дастаи волейболи ҷавонон иштирок доранд, ва дастаи ноҳияи Ванҷ дар Мусобиқаи кушоди ҷумҳуриявии волейбол дар ноҳияи Восеъ дар қатори дастаҳои пуриқтидоре чун ''«Регар ТадАЗ»'' ва дастаи шаҳри Душанбе иштирок карда, рақобати арзанда нишон додааст.&lt;ref name=&quot;ref154&quot;&gt;[https://khovar.tj/2025/06/regar-tadaz-dar-musobi-a-oid-ba-volejbol-dar-no-iyai-vose-sazovori-sho-oiza-gardid/ «Регар ТадАЗ» дар мусобиқа оид ба волейбол дар ноҳияи Восеъ сазовори Шоҳҷоиза гардид] // АМИТ «Ховар», июни 2025. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Дар Бозиҳои осиёии соли 2018, ки [[самбо]] бори аввал ба барномаи он дохил шуда буд, Тоҷикистонро дар қатори дигарон ду варзишгари ҷавон – Ҷомии Ҳасанӣ ва Сомон Сангов – намояндагӣ карданд.&lt;ref name=&quot;ref149&quot; /&gt;

== Шахсиятҳои маъруф ==
[[Мулло Муҳаммадёри Ванҷӣ]] (машҳур ба Мулло Ёр) – шоири маъруфи мардумии тоҷик, зодаи деҳаи Ғумаяки водии Ванҷ; мероси ӯ то имрӯз дар байни мардуми кӯҳистони тоҷик маҳбубият дорад.&lt;ref name=&quot;ref2&quot; /&gt;

=== Илмҳои гуманитарӣ ва ҷомеашиносӣ ===
Раҳим Масов (16 ноябри 1939, деҳаи Мудеҳарви ноҳияи Ванҷ – 21 июни 2018, Душанбе) – таърихшиноси барҷастаи тоҷик, доктори илмҳои таърих, академики Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон; солҳои 1988–2015 директори Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи Аҳмади Дониш.&lt;ref name=&quot;ref155&quot;&gt;[https://khovar.tj/rus/2022/11/akademik-rahim-masov-zhizn-posvyashhennaya-otstaivaniyu-natsionalnyh-interesov-tadzhikistana-segodnya-velikomu-uchenomu-ispolnilos-by-83-goda/ Академик Рахим Масов: жизнь, посвящённая отстаиванию национальных интересов Таджикистана] (рус.) // НИАТ «Ховар», 16 ноябри 2022. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref156&quot;&gt;[https://asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20180621/segodnya-v-dushanbe-skonchalsya-akademik-rahim-masov Сегодня в Душанбе скончался академик Рахим Масов] (рус.) // Азия-Плюс, 21 июни 2018. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Ҳайдаршо Пирумшоев (таваллуд 30 декабри 1944, ноҳияи Ванҷ) – таърихшинос, доктори илмҳои таърих, профессор; муаллифи асарҳои ''«Ванҷ»'' (М., 2004), ''«Ванҷи ману ганҷи ман»'' (Душанбе, 2013) ва таҳқиқоти сершумор оид ба таърихи Бадахшону Помир.&lt;ref name=&quot;ref157&quot;&gt;[https://asiaplustj.info/tj/node/356410 Субҳ ба хайр, Тоҷикистон! Як рӯз дар таърих, зодрӯзи шахсиятҳо... 30 декабри соли 2025] // Asia-Plus. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

[[Комил Бекзода]] (Беков Комилҷон; таваллуд 9 январи 1945, деҳаи Узбайи ноҳияи Ванҷ) – файласуфи тоҷик, доктори илмҳои фалсафа.&lt;ref name=&quot;ref158&quot;&gt;[https://www.ozodi.org/a/600091.html Комил Бекзода Наврузро ҷашни орзуҳо медонад - Радиои Озодӣ]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt; Хатмкардаи шуъбаи забони арабии факултаи шарқшиносии Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон (1967), беш аз ҳафт сол дар Миср ва Яман ба ҳайси тарҷумон кору фаъолият намуд.&lt;ref name=&quot;ref159&quot;&gt;[https://kmt.tj/komil-bekzoda-fajlasufe-bo-andeshai-milly/ Комил Бекзода – файласуфе бо андешаи миллӣ - Китобхонаи миллии Тоҷикистон]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt; Соли 1988 рисолаи номзадӣ дар мавзӯи «Муҳаммади Шаҳристонӣ – муаррихи дин ва фалсафа» ва соли 2019 рисолаи доктории худро таҳти унвони «Нақши шуубия дар таърихи худшиносии халқи тоҷик» ҳимоя намуд.&lt;ref name=&quot;ref159&quot; /&gt;

Авсамад (Абдусамад) Ҳайдаров (таваллуд 1 октябри 1961, деҳаи Бунайи ноҳияи Ванҷ) – забоншинос ва педагог, номзади илмҳои педагогӣ, дотсент.&lt;ref name=&quot;ref160&quot;&gt;[[Авсамад Ҳайдаров|Авсамад Ҳайдаров — Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt; Хатмкардаи факултети шарқшиносии Донишгоҳи миллии Тоҷикистон (1986), солҳои 1986–1988 дар ҳайати қувваҳои мусаллаҳи Иттиҳоди Шӯравӣ дар Афғонистон хидмат кард.&lt;ref name=&quot;ref160&quot; /&gt; Соли 2012 рисолаи номзадии худро дар мавзӯи ислоҳоти маорифи Аҳмади Дониш дифоъ намуд ва соли 2019 китоби ''«Фарҳанги тафсирии мухтасари луғоти шеваи ҷанубу шарқии забони тоҷикӣ»''-ро таълиф кард, ки дар он, аз ҷумла, этимологияи вожаи «Ванҷ» таҳлил шудааст.&lt;ref name=&quot;ref10&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref160&quot; /&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!'''Ҷадвали 6. Намояндагони барҷастаи илмҳои гуманитарӣ ва ҷомеашиносӣ аз ноҳияи Ванҷ'''
|-
|'''Ному насаб'''
|'''Соҳаи фаъолият'''
|'''Асарҳо ва дастовардҳои калидӣ'''
|'''Унвони илмӣ / Мақом'''
|-
|Раҳим Масов
|Таърихнигорӣ
|Таҳқиқи тақсимоти ҳудудии миллӣ дар Осиёи Миёна
|Академик, директори Институти таърих (1988–2015)
|-
|Ҳайдаршо Пирумшоев
|Таърихнигорӣ
|''«Ванҷ»'' (2004), ''«Ванҷи ману ганҷи ман»'' (2013)
|Доктори илмҳои таърих, профессор
|-
|Авсамад Ҳайдаров
|Педагогика, забоншиносӣ
|Таҳқиқи афкори Аҳмади Дониш, ''«Фарҳанги тафсирии мухтасари луғот...»''
|Номзади илмҳои педагогӣ, дотсент
|}

=== Илмҳои табиатшиносӣ ===
Кабут Вазиров (15 ноябри 1938 – 13 июли 2019) – муҳандис-геолог, номзади илмҳои геология ва минералогия (1975), профессор, узви вобастаи Академияи илмҳои муҳандисии Тоҷикистон (2003).&lt;ref name=&quot;ref161&quot;&gt;[[Кабут Вазиров|Кабут Вазиров — Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt; Зодаи ноҳияи Ванҷ, хатмкардаи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон (1961), муаллифи зиёда аз 400 мақолаи илмию методӣ, 4 китоби дарсӣ ва 3 монография оид ба сарватҳои зеризаминии Тоҷикистон.&lt;ref name=&quot;ref161&quot; /&gt; Пас аз даргузашти ӯ хонаводааш 638 нусха китоб аз китобхонаи шахсиаш ба Китобхонаи миллии Тоҷикистон тақдим намуданд.&lt;ref name=&quot;ref162&quot;&gt;[http://old.kmt.tj/beshtar-az-600-kitobi-kabut-vazirov-ba-kitobhonai-milli-takdim-shud Бештар аз 600 китоби Кабут Вазиров ба Китобхонаи миллӣ тақдим шуд]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Саид Савлатов (таваллуд 17 майи 1940, деҳаи Чихохи ноҳияи Ванҷ) – биолог, дотсент, номзади илмҳои биологӣ (1972).&lt;ref name=&quot;ref163&quot;&gt;[[Саид Савлатов|Саид Савлатов — Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt; Таҳқиқоти ӯ ба масъалаҳои растанипарварӣ, ҳашаротшиносӣ ва меросгузории аломатҳо дар наслҳои гибридии пахта бахшида шудаанд; солҳои 1984–1989 мудири кафедраи зоологияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ буд ва бо нишони «Аълочии маорифи халқи Тоҷикистон» (1984) сарфароз гардидааст.&lt;ref name=&quot;ref163&quot; /&gt;

=== Адабиёт ва рӯзноманигорӣ ===
Дар марҳилаи адабиёти шӯравӣ ва пасошӯравӣ, Басир Расо (13 июли 1931 – 11 июли 2010), зодаи деҳаи Водхуд, ба яке аз чеҳраҳои шинохтаи адабиёти танзу ҳаҷви тоҷик табдил ёфт; дар кӯдакӣ тарбиятгирандаи хонаи бачагон буд ва дар ансамбли этнографии бачагонаи Помир иштирок мекард, ва фаъолияти меҳнатии худро солҳои 1948–1949 ба ҳайси пионервожатӣ оғоз намуд.&lt;ref name=&quot;ref19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref164&quot;&gt;[https://navisandagan.tj/tj/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BE-%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B8%D1%80/ РАСО БАСИР - ИТТИФОҚИ НАВИСАНДАГОНИ ТОҶИКИСТОН]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref165&quot;&gt;[[Басир Расо|Басир Расо — Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt; Пас аз хатми факултети филологияи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон (1956), фаъолияти рӯзноманигории худро дар рӯзномаи «Маориф ва маданият» ва маҷаллаи «Хорпуштак» оғоз намуд ва аз соли 1964 то охири умраш – беш аз чиҳил сол – сармуҳаррири маҷаллаи ҳаҷвии «Хорпуштак» боқӣ монд.&lt;ref name=&quot;ref166&quot;&gt;[https://www.ozodi.org/a/2097189.html Даргузашти сардабири &quot;Хорпуштак&quot; - Радиои Озодӣ]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref164&quot; /&gt; Маҷмӯаҳои ашъори ӯ, аз қабили ''«Дар боргоҳи нур»'', ''«Нидои дӯст»'' ва ''«Баҳори орзӯ»'', ба жанри ғазал ва шеъри лирикӣ низ тааллуқ доранд; ӯ дорои унвони «Ходими шоистаи маданияти Тоҷикистон» буд.&lt;ref name=&quot;ref165&quot; /&gt;

Дар соҳаи журналистикаи муосир ва таҳлилӣ, рӯзноманигори собиқадор Аслам Додихудоев (1946–2023) нақши босазо дошт ва дар инкишофи матбуоти даврӣ ва мактаби журналистикаи таҳлилии кишвар саҳм гузоштааст.&lt;ref name=&quot;ref167&quot;&gt;[[:ru:Додихудоев|Додихудоев - Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt; Тибқи феҳристи категорияи «Зодагони ноҳияи Ванҷ»-и Википедияи тоҷикӣ, дигар аҳли қалам ва рӯзноманигорони зодаи ин ноҳия – аз ҷумла Хилватшоҳи Маҳмуд, Бурҳон Раҳмон, Наврӯз Гулзода ва Насрин Идибеков – низ дар ғанигардонии фазои адабӣ ва иттилоотии кишвар саҳм доранд.&lt;ref name=&quot;ref168&quot;&gt;[[:Гурӯҳ:Зодагони ноҳияи Ванҷ|Гурӯҳ:Зодагони ноҳияи Ванҷ — Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;

=== Санъати тасвирӣ ва мусиқӣ ===
Анваршо Сайфиддинов, Арбоби ҳунар ва Ходими хизматнишондодаи санъати Тоҷикистон, аз соли 1984 узви Иттифоқи рассомони собиқ ИҶШС буда, дар доираҳои ҳунарӣ ба унвони ғайрирасмии «Шоҳи рангҳо» маъруф аст.&lt;ref name=&quot;ref169&quot;&gt;[https://farah-info.com/habari-ruz/nigohi-purasrori-anvarsho-sajfiddinov-ba-gety/ Нигоҳи пурасрори Анваршо Сайфиддинов ба гетӣ - Асосӣ - Фараҳ]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt; Осори ӯ – аз наққошӣ то санъати монументалӣ – рамзҳои фарҳанги бостонии тоҷиконро бо услубҳои муосир омезиш медиҳад; намунаҳои эҷодиёташ дар Осорхонаи миллии Тоҷикистон ва коллексияҳои Русия, Аврупо ва Осиё маҳфузанд, ва ӯ ҳамчун омӯзгор дар Коллеҷи ҷумҳуриявии рассомии ба номи М. Олимов фаъолият дорад.&lt;ref name=&quot;ref169&quot; /&gt; Дар соҳаи санъати амалӣ, устод Маҳмадкарим Рақибов, омӯзгори Донишкадаи давлатии санъати тасвирӣ ва дизайни Тоҷикистон, дар эҳёи ҳунарҳои мардумӣ ва нақшҳои миллӣ фаъолият мебарад.&lt;ref name=&quot;ref170&quot;&gt;[https://ddstdt.tj/10524-2/ МУСАВВИР - Донишкадаи давлатии санъати тасвирӣ ва дизайни Тоҷикистон]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt; Дар соҳаи санъати овозхонӣ, Нуқраи Суннатниё низ ҳамчун яке аз хонандагони шинохтаи зодаи ноҳия ном бурда мешавад.&lt;ref name=&quot;ref168&quot; /&gt;

=== Идоракунии давлатӣ ва сиёсат ===
Қодири Қосим (таваллуд 9 апрели 1961, ноҳияи Ванҷ) – ходими давлатӣ ва ҷамъиятӣ, раиси Федератсияи иттифоқҳои касабаи мустақили Тоҷикистон.&lt;ref name=&quot;ref171&quot;&gt;Председатель Федерации независимых профсоюзов Таджикистана Кодири Косим выдвинут кандидатом в депутаты Маджлиси намояндагон (рус.) // НИАТ «Ховар», январи 2020. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Маҳмадулло Абдуллоев роҳбарии ноҳияи Ванҷро зиёда аз 20 сол (тахминан солҳои 1980-ум) ба ҳайси котиби якум бар ӯҳда дошт; таҳти роҳбарии ӯ соли 1984 нахустин корхонаи истеҳсоли санги мармар дар Бадахшон ба кор даромад ва боғдории минтақа (аз ҷумла парвариши чормағз дар мавзеи «Ҷангали Зуго» ва навъҳои гуногуни тут) рушд ёфт.&lt;ref name=&quot;ref172&quot;&gt;[[Деҳоти Маҳмадулло Абдуллоев|Деҳоти Маҳмадулло Абдуллоев — Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt; Ба ифтихори ин хидматҳо, ҷамоати марказии ноҳия (собиқ ҷамоати Ванҷ) расман ба номи Маҳмадулло Абдуллоев номгузорӣ шудааст.&lt;ref name=&quot;ref173&quot;&gt;[[:ru:Махмадулло_Абдуллоев_(джамоат)|Махмадулло Абдуллоев (джамоат) - Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Ҷанги шаҳрвандии солҳои 1992–1997 ба ҷомеаи зиёии Ванҷ низ талафоти вазнин овард: тибқи феҳристи қурбониён ва бедарак гумшудагони даврони ҷанг, ашхосе чун Қурбонназар Халифаев (соли таваллуд 1967, муаллим), Қурбон Абдуллоев (соли таваллуд 1938) ва Муҳаммадӣ Назарихудоев (соли таваллуд 1955, мудири шуъбаи комиҷроияи ноҳияи Ҷилликӯл) дар байни бедарак гумшудагону кушташудагони ин давра ёд мешаванд.&lt;ref name=&quot;ref174&quot;&gt;[https://www.ozodi.org/a/31911429.html Рӯйхат. Номи гуруҳе аз қурбониён ва гумшудаҳои ҷанги дохилии Тоҷикистон]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!'''Ҷадвали 8. Намояндагони идоракунии давлатӣ ва ниҳодҳои ҷамъиятӣ аз ноҳияи Ванҷ'''
|-
|'''Ному насаб'''
|'''Давраи фаъолият'''
|'''Вазифа ва саҳми асосӣ'''
|-
|Маҳмадулло Абдуллоев
|Солҳои 1980-ум
|Роҳбари ноҳия (&gt;20 сол), бунёди корхонаи мармар (1984), рушди боғдории саноатӣ
|-
|Қодири Қосим
|Давраи муосир
|Ходими давлатӣ, раиси Федератсияи иттифоқҳои касабаи мустақил
|}

=== Варзиш ===
Устоди варзиши Иттиҳоди Шӯравӣ [[Мурувватшо Бачабеков]] (1 майи 1944 – 9 сентябри 2023, деҳаи Баравни ҷамоати Водхуд) – бунёдгузори мактаби муосири гӯштини Ванҷ; солҳои 1972–1994 устоди кафедраи тарбияи ҷисмонии Донишкадаи давлатии омӯзгории Тоҷикистон (ҳоло ДДОТ ба номи С. Айнӣ) буд.&lt;ref name=&quot;ref175&quot;&gt;[https://www.bomdod.com/2023/09/12/ustodi-pahlavononi-vanj-muruvvatsho-bachabekov-az-dunyo-raft/ Устоди паҳлавонони Ванҷ Мурувватшо Бачабеков аз дунё рафт] // Бомдод, 12 сентябри 2023. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt; Маҳмадшариф Сулаймонов (зодаи деҳаи Рованд) – устоди дигари варзиши Иттиҳоди Шӯравӣ дар гӯштини миллӣ, ки зиёда аз панҷоҳ сол дар майдони паҳлавонӣ фаъолият дорад.&lt;ref name=&quot;ref176&quot;&gt;Суфраи паҳлавонӣ // Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Носир Хусравов (1958 – 9 январи 2024), хатмкардаи Донишкадаи тарбияи ҷисмонии Тоҷикистон, мураббии варзидаи гӯштини миллӣ ва самбо буд; ҳамчун мудири мактаби варзишии ноҳияи Ванҷ ва сармураббии дастаи мунтахаби самбои ВМКБ даҳҳо варзишгари сатҳи байналмилалиро тарбия кардааст.&lt;ref name=&quot;ref177&quot;&gt;[https://www.ozodi.org/a/32767418.html Падари ҷаҳонпаҳлавон Хушқадам Хусравов даргузашт - Радиои Озодӣ]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Хушқадам Хусравов (таваллуд 1 январи 1993, деҳаи Рохарв), писар ва шогирди Носир Хусравов, дар вазни 62 кг оид ба самбо рақобат мекунад.&lt;ref name=&quot;ref178&quot;&gt;[[:en:Khushqadam_Khusravov|Khushqadam Khusravov - Wikipedia]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt; Соли 2013 ӯ қаҳрамони ҷаҳон байни ҷавонон гардид, соли 2014 дар Тошканд қаҳрамони Осиё шуд ва соли 2018 дар Бухарести Руминия унвони қаҳрамони ҷаҳон оид ба самборо ба даст овард.&lt;ref name=&quot;ref179&quot;&gt;[https://khovar.tj/2015/03/medali-tilloi-hush-1179-adam-husravov-dar-1206-omi-1207-a-1203-onii-sambo/ Медали тиллои Хушқадам Хусравов дар Ҷоми ҷаҳонии самбо | АМИТ &quot;Ховар&quot;]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref180&quot;&gt;[[Хушқадам Хусравов|Хушқадам Хусравов — Википедия]]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Дастоварди олимпии таърихиро Сомон Маҳмадбеков (таваллуд 24 марти 1999, Иркутск, Русия) ба даст овард; вай дар хонаводаи тоҷикони муҳоҷир, зодагони ноҳияи Ванҷ (Моёншоҳ Маҳмадбеков ва Ҷамила Парвонаева), ба дунё омадааст. Дар Бозиҳои олимпии Париж (2024) ӯ барандаи медали биринҷӣ дар намуди ҷудо гардид.&lt;ref name=&quot;ref181&quot;&gt;[https://www.bomdod.com/2024/07/31/nahustin-medali-tojikiston-dar-bozihoi-olimpii-poris-ofarinat-supersomon/ НАХУСТИН МЕДАЛИ ТОҶИКИСТОН ДАР БОЗИҲОИ ОЛИМПИИ ПОРИС. ОФАРИНАТ, СУПЕРСОМОН! - Пойгоҳи хабарии &quot;Бомдод&quot;]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Дар деҳаи Вишхарвак муаллими мактаб Рамазон Синонов барои наҷоти як наврас бо хирси ваҳшӣ дастбагиребон шуда, онро мағлуб кард – ҳодисае, ки дар матбуоти маҳаллӣ ҳамчун намунаи паҳлавонии ғайривaрзишии сокинони Ванҷ инъикос ёфт.&lt;ref name=&quot;ref182&quot;&gt;[https://www.bomdod.com/2021/10/21/muallimi-pahlavoni-vanji-hirsro-haluk-andohtu-ba-zamin-afkand/ МУАЛЛИМИ ПАҲЛАВОНИ ВАНҶӢ ХИРСРО ҲАЛУК АНДОХТУ БА ЗАМИН АФКАНД]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!'''Ҷадвали 7. Натиҷаҳои барҷастаи варзишгарони мактаби Ванҷ дар сатҳи байналмилалӣ'''
|-
|'''Варзишгар'''
|'''Намуди варзиш'''
|'''Унвон ва мусобиқа'''
|'''Дастовард'''
|-
|Сомон Маҳмадбеков
|Ҷудо
|Бозиҳои олимпӣ (2024, Париж, Фаронса)
|Медали биринҷӣ
|-
|Хушқадам Хусравов
|Самбо
|Чемпионати ҷаҳон (2018, Бухарест, Руминия)
|Медали тилло
|-
|Хушқадам Хусравов
|Самбо
|Чемпионати Осиё (2014, Тошканд, Ӯзбекистон)
|Медали тилло
|-
|Шакармамад Мирмамадов
|Гӯштингирӣ
|Чемпионати ҷаҳон (2024, Душанбе, Тоҷикистон)
|Медали тилло
|-
|Шакармамад Мирмамадов
|Ҷудо
|Бозиҳои осиёӣ (2018, Ҷакарта, Индонезия)
|Медали биринҷӣ
|-
|Шакармамад Мирмамадов
|Кураш
|Чемпионати Осиё (2024, Теҳрон, Эрон)
|Медали тилло
|}

=== Соҳибкории иҷтимоӣ ва диаспора ===
Баҳор Мирзоев, зодаи деҳаи Бунайи ҷамоати Ҷовидон, дар доираи солҳои 2019–2021 аз пасандозҳои шахсии худ 140 ҳазор сомонӣ барои сохтани пули пиёдагузари замонавӣ болои дарёчаи кӯҳии Даргов (тақрибан 35 метр дарозӣ) сарф намуд, ки барои чор нафар сокинони маҳаллии баргашта аз муҳоҷират ҷойи кори муваққатӣ фароҳам овард.&lt;ref name=&quot;ref183&quot;&gt;[https://migration.tj/%D1%81%D0%BE%D2%B3%D0%B8%D0%B1%D0%BA%D0%BE%D1%80%D3%A3-%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D2%B7%D3%A3-%D0%BF%D1%83%D0%BB%D0%B8-%D0%BF%D0%B8%D1%91%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%B7%D0%B0%D1%80-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%BE/ Соҳибкорӣ Ванҷӣ пули пиёдагузар месозад - Хадамоти муҳоҷирати Вазорати меҳнат, муҳоҷират ва шуғли аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Марҳум Эҳсоншо Мунавваров ва Моёншо Маҳмадбеков ҳамчун тоҷирони шинохта дар Федератсияи Русия, ҳамчун мададрасон ва пуштибони иҷтимоии диаспораи тоҷикони ноҳияи Ванҷ дар хориҷ аз кишвар эътироф шудаанд.&lt;ref name=&quot;ref184&quot;&gt;[https://pressa.tj/so%D2%B3ibkori-muvaffa%D2%9Bi-van%D2%B7%D3%A3-dar-rusiya-darguzasht/ Соҳибкори муваффақи ванҷӣ дар Русия даргузашт - Pressa.tj]. Санҷида шуд 26 июли 2026.&lt;/ref&gt;

Тибқи феҳристи категорияи «Зодагони ноҳияи Ванҷ»-и Википедияи тоҷикӣ, дар қатори шахсиятҳои маъруфи соҳаҳои гуногун инчунин метавон аз Мадатбек Тоҷибеков, Меҳровар Ғайратов, Муриват Бекназаров, Саломи Нуриёни Баравнӣ, Саттор Қувватов, Сафина Иронова, Толиббек Бухориев, Тоҳир Гулов, Шумқор Одинабеков, Ғайратшо Роҳатов ва Қобиламоҳ Баротова ном бурд, ки ҳар кадоме дар рушди бахшҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии кишвар саҳм доранд.&lt;ref name=&quot;ref168&quot; /&gt;

== Ҳукумат ==
Сарвари ноҳияи Ванҷ Раиси ноҳия аст, ки аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин мегардад.&lt;ref name=&quot;ref3&quot; /&gt; Ниҳоди намояндагии ноҳия – Маҷлиси вакилони халқ мебошад, ки аз тарафи мардуми ноҳия ба муддати 5 сол интихоб мешавад.&lt;ref name=&quot;ref3&quot; /&gt;

Раисони ноҳия дар тӯли фаъолияти маъмурии он борҳо иваз шудаанд; барои мисол, 17 ноябри соли 2021 бо фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Ҷабори Қосим аз мансаби раиси ноҳияи Ванҷ озод карда шуда, ба ҷои ӯ Мардзода Одинашо Миршаб ба ҳайси иҷрокунандаи вазифаи раиси ноҳия таъин гардид.&lt;ref name=&quot;ref185&quot;&gt;[https://sputnik.tj/20211117/barkanori-jabbori-qosim-nazarshozoda-vanj-roshtqala-1043601608.html Раисони Ванҷу Роштқалъа барканор шуданд: раҳбарони нав киянд?] // Sputnik Тоҷикистон, 17 ноябри 2021. Санҷида шуд 23 июли 2026.&lt;/ref&gt;

== Эзоҳ ==
{{Reflist|30em}}

== Манобеъ ==

# Андреев М. С. Выработка железа в долине Ванча (верховья Аму-Дарьи). – Ташкент, 1926.
# Арандаренко Г. А. Дарваз и Каратегин // Военный сборник. – 1883. – № 11–12.
# Бубнова М. А. Горно-Бадахшанская автономная область. Западный Памир (памятники каменного века – XX в.). – Душанбе, 2008. – (Археологическая карта Таджикистана).
# Бурхан-уд-Дин-хан Кушкеки. Путеводитель по Каттагану и Бадахшану. – Ташкент, 1926.
# Гамильтон А. Афганистан / пер. С. П. Голубинова. – СПб., 1908.
# Гулшанӣ. Таърихи ҳумоюн. – Душанбе, 2006.
# Искандаров Б. И. Восточная Бухара и Памир во второй половине XIX в. Ч. 1-2. – Душанбе, 1962-1963.
# Кисляков Н. А. Калым и приданое у таджиков // Сборник статей по истории и филологии народов Средней Азии, посвящённый 80-летию со дня рождения А. А. Семенова. – Сталинабад, 1953.
# Крыленко Н. В., Щербаков Д. И., Марков К. К. Пять лет по Памиру (Итоги памирских экспедиций 1928, 1929, 1931, 1932, 1933 гг.). – Москва–Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 1935.
# Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX – начала XIII вв. – Ташкент, 1996.
# Кузнецов А. Дарвоз (Рекогносцировка Ген. Шт. Капитана Кузнецова въ 1892 г.). – Новый Маргелан: Типография Ферганского областного правления, 1893.
# Лашкарбеков Б. Б. Старованджский язык (vanǰivor) // Основы иранского языкознания: Среднеиранские и новоиранские языки / под ред. В. А. Ефимова. – М.: Восточная литература, 2008. – С. 61-109.
# Масов Р. М. К истории Ванчской долины // Мероси ниёгон. – Душанбе, 1999. – № 4. – С. 20-30.
# Мушкетов Д. И. Рохаръ (Кала-и-Ванчъ). – Петроградъ: Типографія М. М. Стасюлевича, 1916. – (Отдѣльный оттискъ изъ тома LII (1916 г.) Извѣстій Императорскаго Русскаго Географическаго Общества № 876).
# Пирумшоев Ҳ. Ванҷ. – М., 2004.
# Пирумшоев Ҳ., Зафаров А. Ванҷи ману ганҷи ман (очерки таърихӣ). – Душанбе, 2013.
# Постников А. В. Схватка на «Крыше Мира»: политики, разведчики и географы в борьбе за Памир в XIX веке. – М.: Памятники исторической мысли, 2001. – ISBN 5-88451-100-0.
# Розенфельд А. З. Ванджские говоры таджикского языка / ЛГУ им. А. А. Жданова. – Л.: Изд-во Ленинградского университета, 1964. – 151 с.
# Семёнов А. А. Этнографические очерки Зарафшанских гор, Каратегина и Дарваза. – М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсона, 1903.
# Снесарев А. Е. Восточная Бухара (военно-географический очерк) // Сборник географических, топографических и статистических материалов по Азии. Вып. LXXIX. – СПб.: Военная типография, 1906.
# Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. – Душанбе: СИЭМТ, 2013.
# Энсиклопедияи миллии тоҷик, ҷилди 3. – Душанбе, 2014.
# Эдельман Д. И. Язгулямский язык. – М.: Наука, 1966.
# Эдельман Д. И. Географические названия Памира // Страны и народы Востока. Вып. XVI: Памир / под ред. Д. А. Ольдерогге. – М.: Наука (ГРВЛ), 1975. – С. 41-62.
# Языки мира: Иранские языки. III. Восточноиранские языки. – М.: Индрик, 2000.
# Юхновский И. Нѣсколько словъ объ условіяхъ жизни въ горахъ Дарваза и въ долинѣ рѣки Ванча // Туркестанские Ведомости. – 1894. – № 65. – С. 64–65.
# Moseley Chr. (ed.) Atlas of the World's Languages in Danger. – 3rd ed. – Paris: UNESCO Publishing, 2010.
# Paul D., Abbess E., Müller K., Tiessen C., Tiessen G. Language Access and Tajik Language Proficiency among the Yazghulami of Tajikistan. – SIL International, 2010.

== Пайвандҳо ==

* [https://www.vanjiman.com/ Сомонаи vanjiman.com] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20220521114511/http://www.vanjiman.com/ |date=2022-05-21 }}
* [https://vanj.info/ Торнамои Ванҷ (vanj.info)]
* [http://badakhshon.tj/?page_id=11224 Саҳифаи ноҳияи Ванҷ дар сомонаи расмии ВМКБ]
* [[c:Category:Vanj_District|Парвандаҳо дар Викианбор (Vanj District)]]
{{тоҷикистон-ҷуғ-нопурра}}
{{Тақсимоти маъмурии ВМКБ}}
{{Ноҳияи_Ванҷ}}
[[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]]
[[Гурӯҳ:Ноҳияҳои Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]]
[[Гурӯҳ:Ноҳияи Ванҷ]]</text>
      <sha1>t30pwoldtl8in9ga381dxnt3uk5yvqh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Соли 2004</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8666</id>
    <revision>
      <id>1483058</id>
      <parentid>1483000</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T14:21:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>/* Соли 2004 */ ислоҳ</comment>
      <origin>1483058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13668" sha1="1qlkv1v2q0xa0h39bq8svav9saqggo7" xml:space="preserve">{{Сол|2004}}
{{Новбарии сол|2004}}
{{Оғози сол|2004}}

== Рӯйдодҳо ==
=== [[Январ]] ===
* '''[[27 январ]]'''— бахши тоҷикии [[Википедияи Тоҷикӣ|Донишномаи интернетии «Википедия»]] таъсис дода шуд. Бахши тоҷикӣ ҳамчун яке аз бахшҳои забонии Википедия фаъолият намуда, барои таҳия, истифода ва таҳрири озоди мақолаҳои энсиклопедӣ ба [[забони тоҷикӣ]] замина фароҳам овард.
=== [[Май]] ===
* '''[[17 май]]''' — Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон як қатор санадҳои муҳими ҳуқуқиро ба имзо расонид. Аз ҷумла, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 17 майи соли 2004 №24 «Дар бораи минтақаҳои озоди иқтисодӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон» қабул гардид. Қонун асосҳои ташкилӣ, ҳуқуқию иқтисодии таъсис, фаъолият ва барҳамдиҳии минтақаҳои озоди иқтисодиро муайян карда, масъалаҳои маблағгузорӣ ва фаъолияти соҳибкориро дар чунин минтақаҳо ба танзим даровард. &lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/Search/DocumentView?DocumentId=4852
|title=Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 17 майи соли 2004 №24 «Дар бораи минтақаҳои озоди иқтисодӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон»
|website=ADLIA — Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[17 май]]''' — Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 17 майи соли 2004 №38 «Дар бораи ташкилотҳои маблағгузории хурд» қабул гардид. Санади мазкур асосҳои ҳуқуқӣ ва ташкилии фаъолияти ташкилотҳои маблағгузории хурдро муайян намуда, ба ташаккул ва рушди бозори хизматрасониҳои маблағгузории хурд ва дастгирии соҳибкорӣ равона шуда буд. &lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=24851&amp;compareid=162797
|title=Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 17 майи соли 2004 №38 «Дар бораи ташкилотҳои маблағгузории хурд»
|website=ADLIA — Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[17 май]]''' — Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 17 майи соли 2004 №34 «Дар бораи маориф» қабул гардид. Қонун асосҳои ҳуқуқӣ, ташкилӣ ва иҷтимоию иқтисодии рушди низоми маорифро муайян намуда, сохтори низоми маориф, принсипҳои идоракунӣ ва ваколатҳои мақомоти дахлдорро муқаррар кард. &lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=24866&amp;compareid=162801
|title=Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 17 майи соли 2004 №34 «Дар бораи маориф»
|website=ADLIA — Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[17 май]]''' — Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 17 майи соли 2004 №28 «Дар бораи мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатӣ» қабул гардид. Қонуни конститутсионӣ асосҳои ташкилӣ ва ҳуқуқии фаъолияти мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатиро муайян намуда, масъалаҳои фаъолияти иқтисодӣ, молиявӣ ва муносибати онҳо бо моликияти ҷумҳуриявиро танзим кард. &lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=24876&amp;compareid=162831
|title=Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 17 майи соли 2004 №28 «Дар бораи мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатӣ»
|website=ADLIA — Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;
=== [[Июн]] ===
'''Ислоҳоти соҳаи маориф''' 
* '''[[30 июн]]''' —  [[Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон]] Қарори №291 '''«Дар бораи Нақшаи татбиқи ислоҳоти соҳаи маориф барои солҳои 2004–2009»'''-ро қабул намуд. Қарор бо мақсади паст кардани сатҳи камбизоатӣ ва баланд бардоштани ҳавасмандии моддии омӯзгорон қабул гардида буд. Мувофиқи қарор, аз 1 сентябри соли 2004 музди меҳнати омӯзгорони муассисаҳои таҳсилоти умумӣ 25 фоиз зиёд карда шуд. Ҳамзамон, меъёри сарбории таълимии омӯзгорони синфҳои 1–4 ба 18 соат ва синфҳои 5–11 ба 16 соат дар як ҳафта муқаррар гардид. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=25105|title=Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 30 июни соли 2004 №291 «Дар бораи Нақшаи татбиқи ислоҳоти соҳаи маориф барои солҳои 2004–2009»|website=ADLIA — Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|access-date=2026-08-08}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=25105
|title=Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 30 июни соли 2004 №291 «Дар бораи Нақшаи татбиқи ислоҳоти соҳаи маориф барои солҳои 2004–2009»
|website=ADLIA — Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;
=== [[Июл]] ===
* '''[[15 июл]]''' — Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 июли соли 2004 №45 '''«Дар бораи боздоштани татбиқи ҷазои қатл»''' қабул гардид. Мувофиқи қонун, татбиқи ҷазои қатл барои як қатор ҷиноятҳои дар Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон пешбинишуда, инчунин иҷрои ҳукмҳои қатл боздошта шуд. Дар давраи боздоштани татбиқи ҷазои қатл барои чунин ҳолатҳо ҷазои маҳрум сохтан аз озодӣ ба муҳлати 25 сол пешбинӣ гардид. [[Қонун]] аз [[30 апрел|30 апрели]] [[соли 2004]] мавриди амал қарор дода шуд. &lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=25157
|title=Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 июли соли 2004 №45 «Дар бораи боздоштани татбиқи ҷазои қатл»
|website=ADLIA — Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;
=== [[Октябр]] ===
* '''[[16 октябр]]''' — дар доираи созишҳои Тоҷикистону Русия мақоми ҳуқуқии ҳузури низомии дивизияи 201-уми тирандози моторикунонидашудаи [[Русия]] дар [[Тоҷикистон]] ба таври нав танзим гардид. Президенти Русия [[Владимир Путин]] ва Президенти Тоҷикистон [[Эмомалӣ Раҳмон]] созишномаи таъсиси ҳузури доимии воҳидҳои дивизияи 201-умро ба имзо расониданд. Баъдан ин воҳиди низомӣ ба пойгоҳи ҳарбии 201-уми Русия табдил ёфт.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/rus/2019/05/projden-slozhnyj-put-niat-hovar-rasskazyvaet-o-tom-kak-razvivalis-pogranichnye-vojska-respubliki-tadzhikistan/
|title=Пройден сложный путь. НИАТ «Ховар» рассказывает о том, как развивались Пограничные войска Республики Таджикистан
|website=АМИТ «Ховар»
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://asiaplustj.info/en/news/tajikistan/20111020/strength-russian-military-base-tajikistan-partially-renewed
|title=Strength of Russian military base in Tajikistan partially renewed
|website=Asia-Plus
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;
=== [[Соли 2004]] ===
* '''[[Соли 2004]]''' —  шаҳри [[Душанбе]] барои саҳми назаррас дар таҳкими сулҳ ва арзишҳои башарӣ, таҳаммулпазирӣ ва ҳамраъйӣ бо '''Ҷоизаи «Шаҳри сулҳ»'''-и [[ЮНЕСКО]] дар минтақаи [[Осиё]] ва Уқёнуси Ором сарфароз гардид. [[АМИТ «Ховар»]] ин рӯйдодро ҳамчун яке аз дастовардҳои байналмилалии пойтахти Тоҷикистон арзёбӣ намуда, қайд мекунад, ки Душанбе солҳои 2002–2003 аз ҷониби ЮНЕСКО ҳамчун '''«Шаҳри сулҳ»''' шинохта шуда, соли 2004 ба ҷоизаи мазкур сарфароз гардид. Ин ташаббус ба таҳкими мақоми Душанбе ҳамчун маркази баргузории ҳамоишҳои байналмилалӣ ва муколамаи сулҳ равона гардида буд. &lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://khovar.tj/2016/11/dushanbe-bo-oizai-sha-ri-sul-i-bunyodi-ro-i-abreshim-adrdon-gardid/
 |title=Душанбе бо ҷоизаи «Шаҳри сулҳ» қадрдонӣ гардид
 |website=АМИТ «Ховар»
 |access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2016/11/dushanbe-bo-oizai-sha-ri-sul-i-bunyodi-ro-i-abreshim-adrdon-gardid/
|title=Душанбе бо ҷоизаи «Шаҳри сулҳ»-и Бунёди «Роҳи абрешим» қадрдонӣ гардид
|website=АМИТ «Ховар»
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;
* '''[[Соли 2004]]''' —  роҳи автомобилгарди Мурғоб–Қулма–Қароқорум ба истифода дода шуд. Ин масири нақлиётӣ Тоҷикистонро бо [[Ҷумҳурии Мардумии Чин]] пайваст намуда, барои рушди робитаҳои тиҷоратӣ ва иқтисодии ду кишвар аҳамияти стратегӣ пайдо кард. [[АМИТ «Ховар»]] дар маводи худ тасдиқ мекунад, ки роҳи мошингарди Мурғоб–Қулма [[соли 2004]] кушода шудааст. &lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2008/12/ro-1202-i-moshingardi-mur-1170-ob-1178-ulma-basta-shud/
|title=Роҳи мошингарди Мурғоб–Қулма баста шуд
|website=АМИТ «Ховар»
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;
* '''[[Соли 2004]]''' — Мувофиқи [[Азия-Плюс]] - Оҷонсии иттилоотии мустақили Тоҷикистон ASIA-Plus, маҷмааи «Окно» дар [[Норак]] моҳи марти соли 2004 ба истифода дода шуда, барои назорат ва пайгирии объектҳои кайҳонӣ пешбинӣ гардида буд.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://asiaplustj.info/en/news/tajikistan/20061120/space-surveillance-center-norak-officially-transferred-russia
 |title=Space-surveillance center in Norak officially transferred to Russia
 |website=Asia-Plus
 |access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;

== Нигаред низ ==
{{новбарӣ}}
{{дарахти мақолаҳо|Соли 2004}}
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Соли 2004]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои соли 2004]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои солҳои 2000-ум]]</text>
      <sha1>1qlkv1v2q0xa0h39bq8svav9saqggo7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Соли 2005</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10200</id>
    <revision>
      <id>1483067</id>
      <parentid>1482989</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T15:10:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>/* Соли 2005 */ илова</comment>
      <origin>1483067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19588" sha1="2o4h2x2z0gv91hbke1iytbuvmil7ll2" xml:space="preserve">{{Новбарии сол|2005}}
{{Оғози сол|2005}}

== Рӯйдодҳо ==
=== [[Феврал]]=== 
*  '''[[27 феврал]]''' –  интихоботи вакилони [[Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] баргузор гардид. Интихобот барои 63 курсии Маҷлиси намояндагон баргузор шуда, даври дуюми интихобот [[13 март|13 марти]] соли 2005 баргузор гардид. Созмони амният ва ҳамкорӣ дар Аврупо ([[САҲА]]) тавассути Дафтари институтҳои демократӣ ва ҳуқуқи инсон (СДИҲИ) ҷараёни интихоботро мушоҳида намуд. Мувофиқи арзёбии ниҳоии СДИҲИ, дар раванди интихобот як қатор камбудиҳо ва номутобиқатӣ бо ӯҳдадориҳои САҲА оид ба интихоботи демократӣ ба қайд гирифта шуданд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://odihr.osce.org/odihr/elections/tajikistan/eoms/parliamentary_2005
|title=Parliamentary Elections, 27 February and 13 March 2005
|author=OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights
|website=OSCE/ODIHR
|publisher=Organization for Security and Co-operation in Europe
|date=2005
|language=en
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://odihr.osce.org/odihr/elections/tajikistan/41878
|title=Tajikistan, Parliamentary Elections, First Round, 27 February 2005: Preliminary Statement
|author=OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights
|website=OSCE/ODIHR
|publisher=Organization for Security and Co-operation in Europe
|date=2005-02-28
|language=en
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://odihr.osce.org/odihr/elections/tajikistan/39204
|title=Tajikistan, Parliamentary Elections, 27 February 2005: Needs Assessment Mission Report
|author=OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights
|website=OSCE/ODIHR
|publisher=Organization for Security and Co-operation in Europe
|date=2005-01-04
|language=en
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;
=== [[Март]]===
*  '''[[22 март]]''' – татбиқи '''Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои ҳаёт», солҳои 2005–2015''', оғоз гардид. Даҳсолаи мазкур тибқи қатъномаи A/RES/58/217 эълон шуда, оғози расмии он ба [[22 март|22 марти]] [[соли 2005]] — [[Рӯзи ҷаҳонии об]] рост омад. Ин даҳсола бо ташаббуси [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] дар доираи [[Созмони Милали Муттаҳид]] эълон шуда, барои ҷалби таваҷҷуҳи ҷомеаи ҷаҳонӣ ба масъалаҳои захираҳои об, дастрасӣ ба оби ошомиданӣ, санитария ва идоракунии устувори захираҳои об равона гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://digitallibrary.un.org/record/509594
|title=International Decade for Action, “Water for Life”, 2005–2015
|author=United Nations General Assembly
|website=United Nations Digital Library
|publisher=United Nations
|date=2004-02-09
|language=en
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://digitallibrary.un.org/record/603225
|title=Water for Life Decade, 2005–2015
|author=United Nations Department of Public Information
|website=United Nations Digital Library
|publisher=United Nations
|date=2005
|language=en
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.un.org/pga/69/300315_statement-hl-water-for-life/
|title=Statement at the High-Level Interactive Dialogue on International Decade for Action, “Water for Life”, 2005–2015
|author=United Nations General Assembly
|website=United Nations
|publisher=United Nations
|date=2015-03-30
|language=en
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;
=== [[Апрел]]=== 
*  '''[[21 апрел]]''' – сохтмони [[Нерӯгоҳи барқи обии Сангтӯда-1]] расман оғоз гардид. Сохтмони ин иншооти бузурги энергетикӣ дар доираи ҳамкории Тоҷикистону Федератсияи Русия амалӣ гардида, яке аз лоиҳаҳои муҳими стратегии соҳаи энергетикаи кишвар ба ҳисоб мерафт. Баъдан  [[НБО Сангтӯда-1]] ба яке аз манбаъҳои асосии истеҳсоли неруи барқ дар Тоҷикистон табдил ёфт.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2019/07/amit-hovar-muarrifi-inshoot-oi-azimi-to-ikiston-az-r-zi-ba-istifoda-suporidani-nerugo-i-bar-i-obii-sangt-da-1-raso-10-sol-sipar-gardid/
|title=АМИТ «Ховар» — муаррифии иншоотҳои азими Тоҷикистон. Аз рӯзи ба истифода супоридани Неругоҳи барқи обии «Сангтӯда—1» расо 10 сол сипарӣ гардид
|author=АМИТ «Ховар»
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=Хадамоти иттилоотии Тоҷикистон
|date=2019-07
|language=tg
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2016/05/peshvoi-millat-emomal-ra-mon-va-rushdi-so-ai-energetika/
|title=Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон ва рушди соҳаи энергетика
|author=АМИТ «Ховар»
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=Хадамоти иттилоотии Тоҷикистон
|date=2016-05
|language=tg
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/Search/DocumentView?DocumentId=26620
|title=Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 11 феврали соли 2005, №64 «Дар бораи таъсиси Ҷамъияти саҳомии кушодаи “Нерӯгоҳи обии барқии Сангтӯда-1”»
|website=ADLIA — Маркази миллии қонунгузорӣ
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=2005-02-11
|language=tg
|access-date=2026-08-08}}&lt;/ref&gt;
=== [[Июл]]=== 
*  '''[[13 июл]]''' — марҳилаи асосии интиқоли масъулияти ҳифзи сарҳади давлатии Тоҷикистону Афғонистон аз сохторҳои сарҳадии Русия ба сохторҳои миллии Тоҷикистон анҷом ёфт. Дар маросиме, ки дар дидбонгоҳи сарҳадии Панҷ баргузор гардид, назорати қитъаи ғарбии сарҳад ба ҷониби Тоҷикистон супорида шуд. Ин раванд оғози марҳилаи нави таҳкими иқтидори миллии ҳифзи сарҳади давлатӣ гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.rferl.org/a/1143438.html
|title=Newsline — July 14, 2005: Ceremony marks final handover of border security from Russian to Tajik control
|author=Radio Free Europe/Radio Liberty
|website=RFE/RL
|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty
|date=2005-07-14
|language=en
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;
=== [[Август]]=== 
*  '''[[22 август]]''' — бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаҳои таъсис ва фаъолияти муассисаи давлатии «[[Телевизиони Сафина]]» дар шаҳри Душанбе ба танзим дароварда шуданд. Баъд аз таъсиси муассиса, 3 сентябри соли 2005 пахши барномаҳои телевизиони «Сафина» оғоз гардид. Шабакаи мазкур ба яке аз телевизионҳои умумимиллии Тоҷикистон табдил ёфта, асосан ба пахши барномаҳои фарҳангӣ, маърифатӣ ва фароғатӣ машғул гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2020/09/safina-15-sola-shud-peshvoi-millat-o-ozi-faoliyati-shabakai-navi-televizioniro-mar-ilai-navii-rushdi-far-ang-unvon-karda-budand/
|title=«Сафина» 15-сола шуд. Пешвои миллат оғози фаъолияти шабакаи нави телевизиониро марҳилаи нави рушди фарҳанг унвон карда буданд
|author=АМИТ «Ховар»
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=Хадамоти иттилоотии Тоҷикистон
|date=2020-09-02
|language=tg
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2018/11/21-noyabr-r-zi-umumi-a-onii-televizion-imr-z-barnoma-oi-shabaka-oi-televizioni-to-ikistonro-million-o-nafar-dar-mamlakat-va-berun-az-on-tamosho-mekunand/
|title=21 ноябр — Рӯзи умумиҷаҳонии телевизион
|author=АМИТ «Ховар»
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=Хадамоти иттилоотии Тоҷикистон
|date=2018-11-21
|language=tg
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;
=== [[Сентябр]]===
*  '''[[ 3 сентябр]]''' — пахши барномаҳои «[[Телевизиони Сафина]]» дар шаҳри [[Душанбе]] оғоз гардид. Шабакаи мазкур ба яке аз телевизионҳои умумимиллии Тоҷикистон табдил ёфта, асосан ба пахши барномаҳои фарҳангӣ, маърифатӣ ва фароғатӣ машғул гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2020/09/safina-15-sola-shud-peshvoi-millat-o-ozi-faoliyati-shabakai-navi-televizioniro-mar-ilai-navii-rushdi-far-ang-unvon-karda-budand/
|title=«Сафина» 15-сола шуд. Пешвои миллат оғози фаъолияти шабакаи нави телевизиониро марҳилаи нави рушди фарҳанг унвон карда буданд
|author=АМИТ «Ховар»
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=Хадамоти иттилоотии Тоҷикистон
|date=2020-09-02
|language=tg
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2018/11/21-noyabr-r-zi-umumi-a-onii-televizion-imr-z-barnoma-oi-shabaka-oi-televizioni-to-ikistonro-million-o-nafar-dar-mamlakat-va-berun-az-on-tamosho-mekunand/
|title=21 ноябр — Рӯзи умумиҷаҳонии телевизион
|author=АМИТ «Ховар»
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=Хадамоти иттилоотии Тоҷикистон
|date=2018-11-21
|language=tg
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;
=== [[Октябр]]===
*  '''[[20 октябр]]''' — [[Ҳизби ислоҳоти иқтисодии Тоҷикистон]] таъсис ёфт. Таъсиси ҳизби мазкур ба ташаккули минбаъдаи низоми бисёрҳизбӣ ва намояндагии неруҳои сиёсие, ки масъалаҳои рушди иқтисодӣ ва ислоҳоти иқтисодиро муҳим арзёбӣ мекарданд, мусоидат намуд. [[АМИТ «Ховар»]] таъсиси Ҳизби ислоҳоти иқтисодии Тоҷикистонро ба моҳи октябри соли 2005 мансуб медонад.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2019/12/dar-dushanbe-an-umani-vii-izbi-islo-oti-i-tisodii-to-ikiston-barguzor-gardid/
|title=Дар Душанбе Анҷумани VII Ҳизби ислоҳоти иқтисодии Тоҷикистон баргузор гардид
|author=АМИТ «Ховар»
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=Хадамоти иттилоотии Тоҷикистон
|date=2019-12
|language=tg
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2023/06/amshed-obidzoda-va-dati-to-ikon-samarai-za-matu-talosh-oi-sul-ofarii-peshvoi-millat-mu-taram-emomal-ra-mon-ast/
|title=Ҷамшед Обидзода: «Ваҳдати тоҷикон самараи заҳмату талошҳои сулҳофарии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аст»
|author=АМИТ «Ховар»
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=Хадамоти иттилоотии Тоҷикистон
|date=2023-06-17
|language=tg
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;
== [[Ноябр]]и соли [[2005]] ==
*  [[1 ноябр]]  — дар шаҳри [[Хоруғ]] маросими кушодашавӣ ва ба истифода додани агрегатҳои навбатии Неругоҳи барқи обии «Помир–1» баргузор гардид. Ба истифода додани иқтидорҳои нави неругоҳ дар беҳтар намудани таъминоти барқи шаҳри Хоруғ ва [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] аҳамияти муҳим дошт.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://president.tj/event/domestic_trips/10714
|title=Ба истифода додани агрегатҳои навбатии НБО-и «Помир-1»
|author=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=2005-11-01
|language=tg
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2006/01/emomal-ra-mon-va-soli-far-angi-olamgir/
|title=Эмомалӣ Раҳмон ва соли фарҳанги оламгир
|author=АМИТ «Ховар»
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=Хадамоти иттилоотии Тоҷикистон
|date=2006-01
|language=tg
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;
*  [[2 ноябр]]  — дар доираи сафари кории Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] маросими кушодашавӣ ва ба истифода додани қитъаи '''роҳи автомобилгарди Шкев–Зиғар''' баргузор гардид. Ҳамзамон, корҳои сохтмонии '''роҳи Кӯлоб–Қалъаи Хумб''' идома доштанд. Рушди ин роҳҳо барои беҳтар намудани робитаҳои нақлиётӣ бо Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон ва рушди долонҳои минтақавии нақлиётӣ аҳамияти стратегӣ дошт.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://president.tj/event/domestic_trips/10714
|title=Ба истифода додани агрегатҳои навбатии НБО-и «Помир-1»
|author=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=2005-11-01
|language=tg
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2006/01/emomal-ra-mon-va-soli-far-angi-olamgir/
|title=Эмомалӣ Раҳмон ва соли фарҳанги оламгир
|author=АМИТ «Ховар»
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=Хадамоти иттилоотии Тоҷикистон
|date=2006-01
|language=tg
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;
*  '''[[15 ноябр]]'''  — [[Ҳизби аграрии Тоҷикистон]] таъсис ёфт. Таъсиси ҳизби мазкур яке аз рӯйдодҳои муҳими рушди низоми бисёрҳизбии Тоҷикистон ба шумор мерафт. Ҳизби нав масъалаҳои рушди кишоварзӣ, манфиатҳои деҳқонон ва такмили сиёсати аграриро ба самти асосии фаъолияти худ табдил дод.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2023/06/amshed-obidzoda-va-dati-to-ikon-samarai-za-matu-talosh-oi-sul-ofarii-peshvoi-millat-mu-taram-emomal-ra-mon-ast/
|title=Ҷамшед Обидзода: «Ваҳдати тоҷикон самараи заҳмату талошҳои сулҳофарии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аст»
|author=АМИТ «Ховар»
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=Хадамоти иттилоотии Тоҷикистон
|date=2023-06-17
|language=tg
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;
==  Соли [[2005]] ==
*   '''[[Соли 2005]]'''   — робитаҳои мунтазами нақлиётӣ дар самтҳои минтақаҳои ҷанубӣ ва [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] тадриҷан беҳтар гардиданд. Дар ин давра сохтмон ва навсозии қитъаҳои муҳими роҳи байналмилалии Кӯлоб–Қалъаи Хумб–Қулма–Қароқурум, [[Роҳи автомобилгарди Шкев -Зиғар]] ва дигар масирҳои нақлиётӣ идома ёфт.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/yekonomika/
|title=Иқтисодӣ
|author=АМИТ «Ховар»
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=Хадамоти иттилоотии Тоҷикистон
|language=tg
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.president.tj/node/19625
|title=Сафарҳои дохилӣ — рушди инфрасохтор ва энергетика
|author=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|language=tg
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;
*   '''[[Соли 2005]]'''  — сохтмони роҳи автомобилгарди '''Душанбе–Ҷиргатол–Саритош''', то сарҳади [[Ҷумҳурии Қирғизистон]], идома ёфт. Ин лоиҳа дар рушди долонҳои минтақавии нақлиётӣ ва баланд бардоштани иқтидори транзитии Тоҷикистон аҳамияти стратегӣ дошт.
*   '''[[Соли 2005]]'''  — дар соҳаи саноат ва энергетика навсозии иқтидорҳои истеҳсолӣ ва татбиқи як қатор лоиҳаҳои сармоягузорӣ идома ёфт. Аз ҷумла, сохтмони [[Нерӯгоҳи барқи обии Сангтӯда-1]] ва дигар иншооти энергетикӣ ба самти афзалиятноки сиёсати иқтисодии давлат табдил ёфт.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.president.tj/node/198
|title=Суханронӣ оид ба муносибатҳои Тоҷикистону Федератсияи Русия
|author=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=2005
|language=tg
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;

== Нигаред низ ==
{{новбарӣ}}
{{дарахти мақолаҳо|Соли 2005}}

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Соли 2005]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои солҳои 2000-ум]]</text>
      <sha1>2o4h2x2z0gv91hbke1iytbuvmil7ll2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ПОМИР-1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16114</id>
    <redirect title="Неругоҳи барқи обии «Помир–1»" />
    <revision>
      <id>1483072</id>
      <parentid>740501</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:15:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>1543</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ислоҳи масири дукарата ба [[Неругоҳи барқи обии «Помир–1»]]</comment>
      <origin>1483072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="614qt21xjnjsaarn15yd8iqekp4m6ga" xml:space="preserve">#равона [[Неругоҳи барқи обии «Помир–1»]]</text>
      <sha1>614qt21xjnjsaarn15yd8iqekp4m6ga</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>НБО «Хоруғ»</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21674</id>
    <redirect title="Неругоҳи барқи обии «Помир–1»" />
    <revision>
      <id>1483073</id>
      <parentid>1454563</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:15:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>1543</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ислоҳи масири дукарата ба [[Неругоҳи барқи обии «Помир–1»]]</comment>
      <origin>1483073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="614qt21xjnjsaarn15yd8iqekp4m6ga" xml:space="preserve">#равона [[Неругоҳи барқи обии «Помир–1»]]</text>
      <sha1>614qt21xjnjsaarn15yd8iqekp4m6ga</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нерӯгоҳи Помир-1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95900</id>
    <redirect title="Неругоҳи барқи обии «Помир–1»" />
    <revision>
      <id>1483074</id>
      <parentid>740492</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:15:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>1543</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ислоҳи масири дукарата ба [[Неругоҳи барқи обии «Помир–1»]]</comment>
      <origin>1483074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="614qt21xjnjsaarn15yd8iqekp4m6ga" xml:space="preserve">#равона [[Неругоҳи барқи обии «Помир–1»]]</text>
      <sha1>614qt21xjnjsaarn15yd8iqekp4m6ga</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баҳс:Нерӯгоҳи Помир-1</title>
    <ns>1</ns>
    <id>95901</id>
    <redirect title="Баҳс:Неругоҳи барқи обии «Помир–1»" />
    <revision>
      <id>1483071</id>
      <parentid>740494</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:15:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>1543</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ислоҳи масири дукарата ба [[Баҳс:Неругоҳи барқи обии «Помир–1»]]</comment>
      <origin>1483071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="24xl50rqrwupepgsdc2szoob95fc812" xml:space="preserve">#равона [[Баҳс:Неругоҳи барқи обии «Помир–1»]]</text>
      <sha1>24xl50rqrwupepgsdc2szoob95fc812</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дaшaмир Ҷикa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151073</id>
    <revision>
      <id>1483081</id>
      <parentid>1148319</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T00:05:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>10891</id>
      </contributor>
      <comment>[[Тирaне]] ➯ [[Тирана]]</comment>
      <origin>1483081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3148" sha1="aoopfbdw922p6v376nw03k6exnfgsnq" xml:space="preserve">{{Варақаи футболбоз
 |embed = no
 |ном = Дaшaмир Ҷикa
 |акс = 
 |андозаи_акс = 200
 |alt = 
 |шарҳи_акс = 
 |номи_пурра = Дaшaмир Ҷикa&lt;br&gt;(Dashamir Xhika)
 |ном_ҳангоми_таваллуд = 
 |санаи_таваллуд = {{таърихи таваллуд ва син|df=yes|1989|5|23}}
 |макони_таваллуд = [[Тирана]], [[Албания]]&lt;ref group=қайд&gt;[[:en:Albania|Albania]], [[:en:Tiranë|Tiranë]]&lt;/ref&gt;
 |санаи_вафот = 
 |макони_вафот = 
 |қад = {{convert|1.87|m|ftin|0|abbr=on}}
 |мавқеъ = {{afp|GK}}
 |бошгоҳи_кунунӣ = {{расми парчам|Албания}} [[Пaртизaни Тирaнa|Пaртизaни]][[:en:FK Partizani Tirana|&lt;sup&gt;en&lt;/sup&gt;]]
 |рақам = 1

 |солҳои_ҷавонӣ1 = 
 |бошгоҳҳои_ҷавонӣ1 = {{расми парчам|Албания}} [[Пaртизaни Тирaнa|Пaртизaни]][[:en:FK Partizani Tirana|&lt;sup&gt;en&lt;/sup&gt;]]

 |солҳо1 = 2006–2010
 |бошгоҳҳо1 = {{расми парчам|Албания}} [[Пaртизaни Тирaнa|Пaртизaни]][[:en:FK Partizani Tirana|&lt;sup&gt;en&lt;/sup&gt;]]
 |баромадҳо1 = 26
 |голҳо1 = 0
 |солҳо2 = 2011–2013
 |бошгоҳҳо2 = {{расми парчам|Албания}} [[Бeселидя Леже|Бeселидя]][[:en:Besëlidhja Lezhë|&lt;sup&gt;en&lt;/sup&gt;]]
 |баромадҳо2 = 56
 |голҳо2 = 2
 |солҳо3 = 2013–2014
 |бошгоҳҳо3 = {{расми парчам|Албания}} [[Тербуни Пуке (бошгоҳи футболӣ)|Тербуни Пуке]][[:en:KF Tërbuni Pukë|&lt;sup&gt;en&lt;/sup&gt;]]
 |баромадҳо3 = 28
 |голҳо3 = 0
 |солҳо4 = 2014–
 |бошгоҳҳо4 = {{расми парчам|Албания}} [[Пaртизaни Тирaнa|Пaртизaни]][[:en:FK Partizani Tirana|&lt;sup&gt;en&lt;/sup&gt;]]
 |баромадҳо4 = 13
 |голҳо4 = 0

 |солҳои_умумӣ = 
 |баромадҳои_умумӣ = 
 |голҳои_умумӣ =

 |шаблонҳои_медал-title = 
 |шаблонҳои_медал = 
 |шаблонҳои_медал-expand = 
 |module = 
 |азнавсозии_бошгоҳ = 
 |азнавсозии_дастаи_миллӣ = 
 }}
'''Дaшaмир Ҷикa''' (тав. [[23 Май|23 майи]] [[1989]]) —  футболбози [[Албания|Албанӣ]], {{afp|gk}}.&lt;ref&gt;[[:en:Dashamir Xhika|Dashamir Xhika]]&lt;/ref&gt;

== Зиндагинома ==
{{васеъкунии фасл}}

== Маснади бошгоҳӣ ==

== Мунтахаби миллӣ ==

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ|group=қайд|liststyle=lower-alpha}}
== Пайвандҳо ==
{{эзоҳ}}

__FORCETOC__

[[Гурӯҳ:Зодагони соли 1989]]
[[Гурӯҳ:Зодагони 23 май]]
[[Гурӯҳ:Дарвозабонони футбол]]
[[Гурӯҳ:Футболбозони Албания]]
[[Гурӯҳ:Бозингарони Пaртизaни Тирaнa]]
[[Гурӯҳ:Бозингарони Бeселидя Леже]]
[[Гурӯҳ:Бозингарони Б.Ф. Тербуни Пуке]]


{{Albania-footy-bio-stub}}</text>
      <sha1>aoopfbdw922p6v376nw03k6exnfgsnq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҳоҷатхона</title>
    <ns>0</ns>
    <id>208634</id>
    <revision>
      <id>1483100</id>
      <parentid>1380303</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T05:45:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1483100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3479" sha1="erdzs0vshd6hyxb5vcbup8oegha53bd" xml:space="preserve">*Ҳоҷатхона
*Хало
*Мабраз
*Туалет
'''Ҳоҷатхона''', '''Туалет''' (аз калимаи фаронсавии ''toilettes'' гирифта шудааст), маънояш ''халоҷо'', ''ҳоҷатхона'' ва ''мабраз'' мебошад, ки ҷоест барои қазои ҳоҷат, пешоб ва ғайраро хориҷ кардан. Дар хуҷраи ҳоҷатхона унитаз ва дигар воситаҳои санитарию-техникӣ насб мешаванд, масалан ''раковина'' ва ''биде''. Туалетҳои ҳозиразамон ба қубурҳои ахлотхориҷкунӣ пайваст карда шудаанд ё ашёҳои ҳаҷмдореанд, ки баъди пуршуданашон бурда холӣ карда мешаванд, дар деҳот одатан таги замин гуронида мешаванд.
*Инчунин нақл-ҳуҷраҳои ''биотуалет'' низ ҳаст.

==Адабиёт==
* Куманецкий К.История культуры Древней Греции и Рима. М., 1990. С. 167.
* Сосуды тайн Туалеты и урны в культурах народов мира Спб.: Азбука-Классика, 2002
* Уборная // Краткая энциклопедия домашнего хозяйства. —М.: Государственное Научное издательство «Большая Советская энциклопедия», 1959.
* Unitas, или Краткая история туалета М.:Новое литературное обозрение, 2007. — 192 с.
* http://findarticles.com/p/articles/mi_m1594/is_n2_v9/ai_20492815«Flushed {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20080516182922/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1594/is_n2_v9/ai_20492815/print |date=2008-05-16 }} with success: new waste-reducing design in modern toiletry» by Jim Motavalli.E: The Environmental Magazine, March-April, 1998
* http://www.outhousemuseum.com/wall_harrison.htmlGarden{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Houses and Privies, Authentic Details for Design and Restorationby Peter Joel Harrison. John Wiley &amp; Sons, 2002.ISBN 0-471-20332-7Member of theOuthouse Wall of Fame
* Slanguage — a Dictionary of Irish slangby Bernard Share. (Dublin,1997)ISBN 0-7171-2683-8
* Temples of Convenience — And Chambers of Delightby Lucinda Lambton(NPI Media Group, 2006)ISBN 0-7524-3893-X
* Thunder, Flush and Thomas Crapperby Adam Hart-Davis (Michael O’Mara Books, 1997),ISBN 1-57076-081-0.
* Clean and Decent — The Fascinating History of the Bathroom and the Water Closetby Lawrence Wright (Routledge and Kegan Paul, London, 1960).
* Teresi, Dick.Lost Discoveries: The Ancient Roots of Modern Science--from the Babylonians to the Maya. — New York : Simon &amp; Schuster, 2002. — P. 351–352. —ISBN 0-684-83718-8.
* Compendium of Sanitation Systems and Technologies— freely available PDF.
* The hidden roomA Short History of the ‘Privy’ by Johnny Ragland
* The Principles And Practice Of Modern House-Construction: Chapter VIII. Interception Or Dry Systems

==Эзоҳ==
* [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D1%83%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82 мақола дар асоси '''Википедияи русӣ''' навишта шудааст.]

[[Гурӯҳ:Ҳоҷатхона]]</text>
      <sha1>erdzs0vshd6hyxb5vcbup8oegha53bd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рӯйдодҳои соли 2003</title>
    <ns>0</ns>
    <id>209931</id>
    <revision>
      <id>1483055</id>
      <parentid>1482974</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T14:10:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>илова</comment>
      <origin>1483055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6938" sha1="lqoj115asfy9cbihs3zwewqwenfmhhy" xml:space="preserve">{{Новбарии сол|2003}}
{{Оғози сол|2003}}

== Рӯйдодҳо ==
=== [[Март]]и соли [[2003]] === 
* Марти соли 2003 — оғози сиёсати маблағгузории хурд.
Дар моҳи марти [[соли 2003]] дар [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] татбиқи сиёсати давлатии рушди маблағгузории хурд оғоз гардид. Ҳадафи он густариши дастрасии соҳибкорони хурд ва миёна ба хизматрасониҳои молиявӣ, дастгирии [[соҳибкор|соҳибкорӣ]] ва коҳиши сатҳи [[камбизоат|камбизоатӣ]] буд. Ин сиёсат баъдан ба ташкили низоми ташкилотҳои маблағгузории хурд ва рушди бозори молиявии [[кишвар]] мусоидат намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://www.imf.org/external/np/loi/2003/tjk/01/
 |title=Republic of Tajikistan — Letter of Intent, Supplemental Memorandum of Economic and Financial Policies
 |website=International Monetary Fund
 |publisher=IMF
 |date=2003-06-21
 |language=en
 |access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://www.imf.org/external/np/loi/2003/tjk/02/
 |title=Republic of Tajikistan — Letter of Intent, Memorandum of Economic and Financial Policies
 |website=International Monetary Fund
 |publisher=IMF
 |date=2003-12-19
 |language=en
 |access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
=== [[Август]]и соли [[2003]]=== 
* Августи соли 2003 — таъсиси аввалин бонки молиявии хурд
Моҳи [[август|августи]] [[соли 2003]] [[ҶСП «Аввалин Бонки молиявии хурд»]] (First MicroFinanceBank Tajikistan) баъди бақайдгирии давлатӣ таъсис ёфт. Дар моҳи сентябри ҳамон сол Бонки миллӣ ба он иҷозатномаи фаъолияти бонкӣ дод. Бонк нахустин муассисаи бонкии махсусгардонидашудаи маблағгузории хурд дар [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://en.wikipedia.org/wiki/ICB_Tajikistan
 |title=ICB Tajikistan (First MicroFinanceBank)
 |website=Wikipedia
 |access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://www.imf.org/external/np/loi/2003/tjk/01/
 |title=Republic of Tajikistan — Letter of Intent
 |website=International Monetary Fund
 |publisher=IMF
 |date=2003-06-21
 |language=en
 |access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2004/280/article-A001-en.xml
|title=Republic of Tajikistan: Poverty Reduction Strategy Paper Progress Report
|website=International Monetary Fund
|publisher=IMF
|language=en
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
=== [[Декабр]]и соли [[2003]]===
* 8 декабри соли 2003 — Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи таҳсилоти олии касбӣ ва таҳсилоти баъд аз муассисаи таҳсилоти олии касбӣ»
[[8 декабр|8 декабри]] [[соли 2003]] Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон '''«Дар бораи таҳсилоти олии касбӣ ва таҳсилоти баъд аз муассисаи таҳсилоти олии касбӣ»''' қабул гардид. Қонун асосҳои ҳуқуқии фаъолияти муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ, тайёр намудани мутахассисон ва низоми таҳсилоти баъдидипломиро муайян намуд. 
&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Law on Higher and Postgraduate Professional Education (2003)
|url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/154891468114540289/pdf/ACS103830WP0P100sector0study0final.pdf
|website=World Bank
|publisher=World Bank
|language=en
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
* 23 декабри соли 2003 — '''«Даҳсолаи байналмилалии амал “Об барои ҳаёт”»'''
[[23 декабр|23 декабри]] [[соли 2003]] Ассамблеяи Генералии [[Созмони Милали Муттаҳид]] бо қабули Қатъномаи 58/217, ки бар асоси ташаббуси Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Эъломияи Душанбе таҳия гардида буд, солҳои 2005–2015-ро «Даҳсолаи байналмилалии амал “Об барои ҳаёт”» эълон намуд. Ин ташаббус яке аз муҳимтарин иқдомҳои байналмилалии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи дипломатияи об ба ҳисоб меравад.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.mfa.tj/en/main/view/4264/tajikistan-global-initiatives-within-the-un
|title=Tajikistan global initiatives within the UN
|website=Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Tajikistan
|publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Tajikistan
|language=en
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.mfa.tj/en/main/view/697/high-level-international-conference-on-the-implementation-of-the-international-decade-for-action-water-for-life-2005-2015
|title=High Level International Conference on the implementation of the International Decade for Action &quot;Water for Life&quot;, 2005–2015
|website=Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Tajikistan
|publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Tajikistan
|language=en
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;

* [[Соли 2003]] — таҷдиди шабакаи алоқаи телефонӣ
Дар солҳои 2003–2005 бо ҷалби маблағгузории [[Бонки Аврупоии Таҷдид ва Рушд]] (EBRD) татбиқи барномаи навсозии шабакаҳои алоқа оғоз гардида, марказҳои телефонӣ тадриҷан ба низоми рақамии АТС гузаронида шуданд. Ин барнома барои рушди инфрасохтори телекоммуникатсионии ҷумҳурӣ аҳамияти калон дошт.
&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.ebrd.com/
|title=Tajikistan – Telecommunications projects
|website=European Bank for Reconstruction and Development
|publisher=EBRD
|language=en
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
== Адабиёт ==
* Ҳотамов Н.Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). – Душанбе,2011, – С. 555.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}} 

[[Гурӯҳ:Соли 2003| ]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои солҳои 2000-ум]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои соли 2003]]</text>
      <sha1>lqoj115asfy9cbihs3zwewqwenfmhhy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рӯйдодҳои соли 2004</title>
    <ns>0</ns>
    <id>209932</id>
    <revision>
      <id>1483059</id>
      <parentid>1482978</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T14:35:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>ислоҳ</comment>
      <origin>1483059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14015" sha1="25pm0vst9i3gfqmxkn5g9mt8lt9n6b2" xml:space="preserve">{{Новбарии сол|2004}}
{{Оғози сол|2004}}

== Рӯйдодҳо ==
=== [[Январ]] ===
* '''[[27 январ]]'''— бахши тоҷикии [[Википедияи Тоҷикӣ|Донишномаи интернетии «Википедия»]] таъсис дода шуд. Бахши тоҷикӣ ҳамчун яке аз бахшҳои забонии Википедия фаъолият намуда, барои таҳия, истифода ва таҳрири озоди мақолаҳои энсиклопедӣ ба [[забони тоҷикӣ]] замина фароҳам овард.
=== [[Май]] ===
* '''[[17 май]]''' — [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] як қатор санадҳои муҳими ҳуқуқиро ба имзо расонид. Аз ҷумла, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 17 майи соли 2004 №24 '''«Дар бораи минтақаҳои озоди иқтисодӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон»''' қабул гардид. Қонун асосҳои ташкилӣ, ҳуқуқию иқтисодии таъсис, фаъолият ва барҳамдиҳии минтақаҳои озоди иқтисодиро муайян карда, масъалаҳои маблағгузорӣ ва фаъолияти соҳибкориро дар чунин минтақаҳо ба танзим даровард. &lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/Search/DocumentView?DocumentId=4852
|title=Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 17 майи соли 2004 №24 «Дар бораи минтақаҳои озоди иқтисодӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон»
|website=ADLIA — Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[17 май]]''' — Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 17 майи соли 2004 №38 '''«Дар бораи ташкилотҳои маблағгузории хурд»''' қабул гардид. Санади мазкур асосҳои ҳуқуқӣ ва ташкилии фаъолияти ташкилотҳои маблағгузории хурдро муайян намуда, ба ташаккул ва рушди бозори хизматрасониҳои маблағгузории хурд ва дастгирии соҳибкорӣ равона шуда буд. &lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=24851&amp;compareid=162797
|title=Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 17 майи соли 2004 №38 «Дар бораи ташкилотҳои маблағгузории хурд»
|website=ADLIA — Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[17 май]]''' — Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 17 майи соли 2004 №34 '''«Дар бораи маориф»''' қабул гардид. Қонун асосҳои ҳуқуқӣ, ташкилӣ ва иҷтимоию иқтисодии рушди низоми маорифро муайян намуда, сохтори низоми маориф, принсипҳои идоракунӣ ва ваколатҳои мақомоти дахлдорро муқаррар кард. &lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=24866&amp;compareid=162801
|title=Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 17 майи соли 2004 №34 «Дар бораи маориф»
|website=ADLIA — Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;

* '''[[17 май]]''' — Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 17 майи соли 2004 №28 '''«Дар бораи мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатӣ»''' қабул гардид. Қонуни конститутсионӣ асосҳои ташкилӣ ва ҳуқуқии фаъолияти мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатиро муайян намуда, масъалаҳои фаъолияти иқтисодӣ, молиявӣ ва муносибати онҳо бо моликияти ҷумҳуриявиро танзим кард. &lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=24876&amp;compareid=162831
|title=Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 17 майи соли 2004 №28 «Дар бораи мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатӣ»
|website=ADLIA — Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;
=== [[Июн]] ===
* '''[[30 июн]]''' —  [[Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон]] Қарори №291 '''«Дар бораи Нақшаи татбиқи ислоҳоти соҳаи маориф барои солҳои 2004–2009»'''-ро қабул намуд. Қарор бо мақсади паст кардани сатҳи камбизоатӣ ва баланд бардоштани ҳавасмандии моддии омӯзгорон қабул гардида буд. Мувофиқи қарор, аз [[1 сентябр|1 сентябри]] [[соли 2004]] музди меҳнати омӯзгорони муассисаҳои таҳсилоти умумӣ 25 фоиз зиёд карда шуд. Ҳамзамон, меъёри сарбории таълимии омӯзгорони синфҳои 1–4 ба 18 соат ва синфҳои 5–11 ба 16 соат дар як ҳафта муқаррар гардид. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=25105|title=Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 30 июни соли 2004 №291 «Дар бораи Нақшаи татбиқи ислоҳоти соҳаи маориф барои солҳои 2004–2009»|website=ADLIA — Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|access-date=2026-08-08}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=25105
|title=Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 30 июни соли 2004 №291 «Дар бораи Нақшаи татбиқи ислоҳоти соҳаи маориф барои солҳои 2004–2009»
|website=ADLIA — Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;
=== [[Июл]] ===
* '''[[15 июл]]''' — Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 июли соли 2004 №45 '''«Дар бораи боздоштани татбиқи ҷазои қатл»''' қабул гардид. Мувофиқи қонун, татбиқи ҷазои қатл барои як қатор ҷиноятҳои дар Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон пешбинишуда, инчунин иҷрои ҳукмҳои қатл боздошта шуд. Дар давраи боздоштани татбиқи ҷазои қатл барои чунин ҳолатҳо ҷазои маҳрум сохтан аз озодӣ ба муҳлати 25 сол пешбинӣ гардид. [[Қонун]] аз [[30 апрел|30 апрели]] [[соли 2004]] мавриди амал қарор дода шуд. &lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=25157
|title=Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 июли соли 2004 №45 «Дар бораи боздоштани татбиқи ҷазои қатл»
|website=ADLIA — Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;
=== [[Октябр]] ===
* '''[[16 октябр]]''' — дар доираи созишҳои Тоҷикистону Русия мақоми ҳуқуқии ҳузури низомии дивизияи 201-уми тирандози моторикунонидашудаи [[Русия]] дар [[Тоҷикистон]] ба таври нав танзим гардид. Президенти Русия [[Владимир Путин]] ва Президенти Тоҷикистон [[Эмомалӣ Раҳмон]] созишномаи таъсиси ҳузури доимии воҳидҳои дивизияи 201-умро ба имзо расониданд. Баъдан ин воҳиди низомӣ ба '''пойгоҳи ҳарбии 201-уми Русия''' табдил ёфт.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/rus/2019/05/projden-slozhnyj-put-niat-hovar-rasskazyvaet-o-tom-kak-razvivalis-pogranichnye-vojska-respubliki-tadzhikistan/
|title=Пройден сложный путь. НИАТ «Ховар» рассказывает о том, как развивались Пограничные войска Республики Таджикистан
|website=АМИТ «Ховар»
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://asiaplustj.info/en/news/tajikistan/20111020/strength-russian-military-base-tajikistan-partially-renewed
|title=Strength of Russian military base in Tajikistan partially renewed
|website=Asia-Plus
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;
=== [[Соли 2004]] ===
* '''[[Соли 2004]]''' —  шаҳри [[Душанбе]] барои саҳми назаррас дар таҳкими сулҳ ва арзишҳои башарӣ, таҳаммулпазирӣ ва ҳамраъйӣ бо '''Ҷоизаи «Шаҳри сулҳ»'''-и [[ЮНЕСКО]] дар минтақаи [[Осиё]] ва Уқёнуси Ором сарфароз гардид. [[АМИТ «Ховар»]] ин рӯйдодро ҳамчун яке аз дастовардҳои байналмилалии пойтахти Тоҷикистон арзёбӣ намуда, қайд мекунад, ки Душанбе солҳои 2002–2003 аз ҷониби ЮНЕСКО ҳамчун '''«Шаҳри сулҳ»''' шинохта шуда, соли 2004 ба ҷоизаи мазкур сарфароз гардид. Ин ташаббус ба таҳкими мақоми [[Душанбе]] ҳамчун маркази баргузории ҳамоишҳои байналмилалӣ ва муколамаи сулҳ равона гардида буд. &lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://khovar.tj/2016/11/dushanbe-bo-oizai-sha-ri-sul-i-bunyodi-ro-i-abreshim-adrdon-gardid/
 |title=Душанбе бо ҷоизаи «Шаҳри сулҳ» қадрдонӣ гардид
 |website=АМИТ «Ховар»
 |access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2016/11/dushanbe-bo-oizai-sha-ri-sul-i-bunyodi-ro-i-abreshim-adrdon-gardid/
|title=Душанбе бо ҷоизаи «Шаҳри сулҳ»-и Бунёди «Роҳи абрешим» қадрдонӣ гардид
|website=АМИТ «Ховар»
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;
* '''[[Соли 2004]]''' —  [[Роҳи Мурғоб – Кулма|роҳи автомобилгарди Мурғоб–Қулма–Қароқорум]] ба истифода дода шуд. Ин масири нақлиётӣ [[Тоҷикистон|Тоҷикистонро]] бо [[Ҷумҳурии Мардумии Чин]] пайваст намуда, барои рушди робитаҳои тиҷоратӣ ва иқтисодии ду кишвар аҳамияти стратегӣ пайдо кард. [[АМИТ «Ховар»]] дар маводи худ тасдиқ мекунад, ки [[Роҳи Мурғоб – Кулма|роҳи автомобилгарди Мурғоб–Қулма–Қароқорум]] [[соли 2004]] кушода шудааст. &lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2008/12/ro-1202-i-moshingardi-mur-1170-ob-1178-ulma-basta-shud/
|title=Роҳи мошингарди Мурғоб–Қулма баста шуд
|website=АМИТ «Ховар»
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;
* '''[[Соли 2004]]''' — Оҷонсии иттилоотии мустақили Тоҷикистон ASIA-Plus, хабар медиҳад, ки '''маҷмааи «Окно» дар [[Норак]]''' моҳи марти соли 2004 ба истифода дода шуда, барои назорат ва пайгирии объектҳои кайҳонӣ пешбинӣ гардида буд.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://asiaplustj.info/en/news/tajikistan/20061120/space-surveillance-center-norak-officially-transferred-russia
 |title=Space-surveillance center in Norak officially transferred to Russia
 |website=Asia-Plus
 |access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;
== Адабиёт ==
* Ҳотамов Н.Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). – Душанбе,2011, – С. 555.
== Нигаред низ ==
{{новбарӣ}}
{{дарахти мақолаҳо|Соли 2004}}
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Соли 2004| ]] 
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои соли 2004]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои солҳои 2000-ум]]</text>
      <sha1>25pm0vst9i3gfqmxkn5g9mt8lt9n6b2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рӯйдодҳои соли 2005</title>
    <ns>0</ns>
    <id>209933</id>
    <revision>
      <id>1483060</id>
      <parentid>1323089</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T14:41:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>азнавсозии вироиши мақола</comment>
      <origin>1483060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19532" sha1="ssihz0mhqba9ns55prol6q0xjadyj8h" xml:space="preserve">{{Новбарии сол|2005}}
{{Оғози сол|2005}}
== Рӯйдодҳо ==
=== [[Феврал]]=== 
*  '''[[27 феврал]]''' –  интихоботи вакилони [[Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] баргузор гардид. Интихобот барои 63 курсии Маҷлиси намояндагон баргузор шуда, даври дуюми интихобот [[13 март|13 марти]] соли 2005 баргузор гардид. Созмони амният ва ҳамкорӣ дар Аврупо ([[САҲА]]) тавассути Дафтари институтҳои демократӣ ва ҳуқуқи инсон (СДИҲИ) ҷараёни интихоботро мушоҳида намуд. Мувофиқи арзёбии ниҳоии СДИҲИ, дар раванди интихобот як қатор камбудиҳо ва номутобиқатӣ бо ӯҳдадориҳои САҲА оид ба интихоботи демократӣ ба қайд гирифта шуданд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://odihr.osce.org/odihr/elections/tajikistan/eoms/parliamentary_2005
|title=Parliamentary Elections, 27 February and 13 March 2005
|author=OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights
|website=OSCE/ODIHR
|publisher=Organization for Security and Co-operation in Europe
|date=2005
|language=en
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://odihr.osce.org/odihr/elections/tajikistan/41878
|title=Tajikistan, Parliamentary Elections, First Round, 27 February 2005: Preliminary Statement
|author=OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights
|website=OSCE/ODIHR
|publisher=Organization for Security and Co-operation in Europe
|date=2005-02-28
|language=en
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://odihr.osce.org/odihr/elections/tajikistan/39204
|title=Tajikistan, Parliamentary Elections, 27 February 2005: Needs Assessment Mission Report
|author=OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights
|website=OSCE/ODIHR
|publisher=Organization for Security and Co-operation in Europe
|date=2005-01-04
|language=en
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;
=== [[Март]]===
*  '''[[22 март]]''' – татбиқи '''Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои ҳаёт», солҳои 2005–2015''', оғоз гардид. Даҳсолаи мазкур тибқи қатъномаи A/RES/58/217 эълон шуда, оғози расмии он ба [[22 март|22 марти]] [[соли 2005]] — [[Рӯзи ҷаҳонии об]] рост омад. Ин даҳсола бо ташаббуси [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] дар доираи [[Созмони Милали Муттаҳид]] эълон шуда, барои ҷалби таваҷҷуҳи ҷомеаи ҷаҳонӣ ба масъалаҳои захираҳои об, дастрасӣ ба оби ошомиданӣ, санитария ва идоракунии устувори захираҳои об равона гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://digitallibrary.un.org/record/509594
|title=International Decade for Action, “Water for Life”, 2005–2015
|author=United Nations General Assembly
|website=United Nations Digital Library
|publisher=United Nations
|date=2004-02-09
|language=en
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://digitallibrary.un.org/record/603225
|title=Water for Life Decade, 2005–2015
|author=United Nations Department of Public Information
|website=United Nations Digital Library
|publisher=United Nations
|date=2005
|language=en
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.un.org/pga/69/300315_statement-hl-water-for-life/
|title=Statement at the High-Level Interactive Dialogue on International Decade for Action, “Water for Life”, 2005–2015
|author=United Nations General Assembly
|website=United Nations
|publisher=United Nations
|date=2015-03-30
|language=en
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;
=== [[Апрел]]=== 
*  '''[[21 апрел]]''' – сохтмони [[Нерӯгоҳи барқи обии Сангтӯда-1]] расман оғоз гардид. Сохтмони ин иншооти бузурги энергетикӣ дар доираи ҳамкории Тоҷикистону Федератсияи Русия амалӣ гардида, яке аз лоиҳаҳои муҳими стратегии соҳаи энергетикаи кишвар ба ҳисоб мерафт. Баъдан  [[НБО Сангтӯда-1]] ба яке аз манбаъҳои асосии истеҳсоли неруи барқ дар Тоҷикистон табдил ёфт.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2019/07/amit-hovar-muarrifi-inshoot-oi-azimi-to-ikiston-az-r-zi-ba-istifoda-suporidani-nerugo-i-bar-i-obii-sangt-da-1-raso-10-sol-sipar-gardid/
|title=АМИТ «Ховар» — муаррифии иншоотҳои азими Тоҷикистон. Аз рӯзи ба истифода супоридани Неругоҳи барқи обии «Сангтӯда—1» расо 10 сол сипарӣ гардид
|author=АМИТ «Ховар»
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=Хадамоти иттилоотии Тоҷикистон
|date=2019-07
|language=tg
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2016/05/peshvoi-millat-emomal-ra-mon-va-rushdi-so-ai-energetika/
|title=Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон ва рушди соҳаи энергетика
|author=АМИТ «Ховар»
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=Хадамоти иттилоотии Тоҷикистон
|date=2016-05
|language=tg
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/Search/DocumentView?DocumentId=26620
|title=Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 11 феврали соли 2005, №64 «Дар бораи таъсиси Ҷамъияти саҳомии кушодаи “Нерӯгоҳи обии барқии Сангтӯда-1”»
|website=ADLIA — Маркази миллии қонунгузорӣ
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=2005-02-11
|language=tg
|access-date=2026-08-08}}&lt;/ref&gt;
=== [[Июл]]=== 
*  '''[[13 июл]]''' — марҳилаи асосии интиқоли масъулияти ҳифзи сарҳади давлатии Тоҷикистону Афғонистон аз сохторҳои сарҳадии Русия ба сохторҳои миллии Тоҷикистон анҷом ёфт. Дар маросиме, ки дар дидбонгоҳи сарҳадии Панҷ баргузор гардид, назорати қитъаи ғарбии сарҳад ба ҷониби Тоҷикистон супорида шуд. Ин раванд оғози марҳилаи нави таҳкими иқтидори миллии ҳифзи сарҳади давлатӣ гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.rferl.org/a/1143438.html
|title=Newsline — July 14, 2005: Ceremony marks final handover of border security from Russian to Tajik control
|author=Radio Free Europe/Radio Liberty
|website=RFE/RL
|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty
|date=2005-07-14
|language=en
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;
=== [[Август]]=== 
*  '''[[22 август]]''' — бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаҳои таъсис ва фаъолияти муассисаи давлатии «[[Телевизиони Сафина]]» дар шаҳри Душанбе ба танзим дароварда шуданд. Баъд аз таъсиси муассиса, 3 сентябри соли 2005 пахши барномаҳои телевизиони «Сафина» оғоз гардид. Шабакаи мазкур ба яке аз телевизионҳои умумимиллии Тоҷикистон табдил ёфта, асосан ба пахши барномаҳои фарҳангӣ, маърифатӣ ва фароғатӣ машғул гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2020/09/safina-15-sola-shud-peshvoi-millat-o-ozi-faoliyati-shabakai-navi-televizioniro-mar-ilai-navii-rushdi-far-ang-unvon-karda-budand/
|title=«Сафина» 15-сола шуд. Пешвои миллат оғози фаъолияти шабакаи нави телевизиониро марҳилаи нави рушди фарҳанг унвон карда буданд
|author=АМИТ «Ховар»
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=Хадамоти иттилоотии Тоҷикистон
|date=2020-09-02
|language=tg
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2018/11/21-noyabr-r-zi-umumi-a-onii-televizion-imr-z-barnoma-oi-shabaka-oi-televizioni-to-ikistonro-million-o-nafar-dar-mamlakat-va-berun-az-on-tamosho-mekunand/
|title=21 ноябр — Рӯзи умумиҷаҳонии телевизион
|author=АМИТ «Ховар»
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=Хадамоти иттилоотии Тоҷикистон
|date=2018-11-21
|language=tg
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;
=== [[Сентябр]]===
*  '''[[ 3 сентябр]]''' — пахши барномаҳои «[[Телевизиони Сафина]]» дар шаҳри [[Душанбе]] оғоз гардид. Шабакаи мазкур ба яке аз телевизионҳои умумимиллии Тоҷикистон табдил ёфта, асосан ба пахши барномаҳои фарҳангӣ, маърифатӣ ва фароғатӣ машғул гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2020/09/safina-15-sola-shud-peshvoi-millat-o-ozi-faoliyati-shabakai-navi-televizioniro-mar-ilai-navii-rushdi-far-ang-unvon-karda-budand/
|title=«Сафина» 15-сола шуд. Пешвои миллат оғози фаъолияти шабакаи нави телевизиониро марҳилаи нави рушди фарҳанг унвон карда буданд
|author=АМИТ «Ховар»
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=Хадамоти иттилоотии Тоҷикистон
|date=2020-09-02
|language=tg
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2018/11/21-noyabr-r-zi-umumi-a-onii-televizion-imr-z-barnoma-oi-shabaka-oi-televizioni-to-ikistonro-million-o-nafar-dar-mamlakat-va-berun-az-on-tamosho-mekunand/
|title=21 ноябр — Рӯзи умумиҷаҳонии телевизион
|author=АМИТ «Ховар»
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=Хадамоти иттилоотии Тоҷикистон
|date=2018-11-21
|language=tg
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;
=== [[Октябр]]===
*  '''[[20 октябр]]''' — [[Ҳизби ислоҳоти иқтисодии Тоҷикистон]] таъсис ёфт. Таъсиси ҳизби мазкур ба ташаккули минбаъдаи низоми бисёрҳизбӣ ва намояндагии неруҳои сиёсие, ки масъалаҳои рушди иқтисодӣ ва ислоҳоти иқтисодиро муҳим арзёбӣ мекарданд, мусоидат намуд. [[АМИТ «Ховар»]] таъсиси Ҳизби ислоҳоти иқтисодии Тоҷикистонро ба моҳи октябри соли 2005 мансуб медонад.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2019/12/dar-dushanbe-an-umani-vii-izbi-islo-oti-i-tisodii-to-ikiston-barguzor-gardid/
|title=Дар Душанбе Анҷумани VII Ҳизби ислоҳоти иқтисодии Тоҷикистон баргузор гардид
|author=АМИТ «Ховар»
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=Хадамоти иттилоотии Тоҷикистон
|date=2019-12
|language=tg
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2023/06/amshed-obidzoda-va-dati-to-ikon-samarai-za-matu-talosh-oi-sul-ofarii-peshvoi-millat-mu-taram-emomal-ra-mon-ast/
|title=Ҷамшед Обидзода: «Ваҳдати тоҷикон самараи заҳмату талошҳои сулҳофарии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аст»
|author=АМИТ «Ховар»
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=Хадамоти иттилоотии Тоҷикистон
|date=2023-06-17
|language=tg
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;
== [[Ноябр]]и соли [[2005]] ==
*  [[1 ноябр]]  — дар шаҳри [[Хоруғ]] маросими кушодашавӣ ва ба истифода додани агрегатҳои навбатии Неругоҳи барқи обии «Помир–1» баргузор гардид. Ба истифода додани иқтидорҳои нави неругоҳ дар беҳтар намудани таъминоти барқи шаҳри Хоруғ ва [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] аҳамияти муҳим дошт.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://president.tj/event/domestic_trips/10714
|title=Ба истифода додани агрегатҳои навбатии НБО-и «Помир-1»
|author=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=2005-11-01
|language=tg
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2006/01/emomal-ra-mon-va-soli-far-angi-olamgir/
|title=Эмомалӣ Раҳмон ва соли фарҳанги оламгир
|author=АМИТ «Ховар»
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=Хадамоти иттилоотии Тоҷикистон
|date=2006-01
|language=tg
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;
*  [[2 ноябр]]  — дар доираи сафари кории Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] маросими кушодашавӣ ва ба истифода додани қитъаи '''роҳи автомобилгарди Шкев–Зиғар''' баргузор гардид. Ҳамзамон, корҳои сохтмонии '''роҳи Кӯлоб–Қалъаи Хумб''' идома доштанд. Рушди ин роҳҳо барои беҳтар намудани робитаҳои нақлиётӣ бо Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон ва рушди долонҳои минтақавии нақлиётӣ аҳамияти стратегӣ дошт.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://president.tj/event/domestic_trips/10714
|title=Ба истифода додани агрегатҳои навбатии НБО-и «Помир-1»
|author=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=2005-11-01
|language=tg
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2006/01/emomal-ra-mon-va-soli-far-angi-olamgir/
|title=Эмомалӣ Раҳмон ва соли фарҳанги оламгир
|author=АМИТ «Ховар»
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=Хадамоти иттилоотии Тоҷикистон
|date=2006-01
|language=tg
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;
*  '''[[15 ноябр]]'''  — [[Ҳизби аграрии Тоҷикистон]] таъсис ёфт. Таъсиси ҳизби мазкур яке аз рӯйдодҳои муҳими рушди низоми бисёрҳизбии Тоҷикистон ба шумор мерафт. Ҳизби нав масъалаҳои рушди кишоварзӣ, манфиатҳои деҳқонон ва такмили сиёсати аграриро ба самти асосии фаъолияти худ табдил дод.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2023/06/amshed-obidzoda-va-dati-to-ikon-samarai-za-matu-talosh-oi-sul-ofarii-peshvoi-millat-mu-taram-emomal-ra-mon-ast/
|title=Ҷамшед Обидзода: «Ваҳдати тоҷикон самараи заҳмату талошҳои сулҳофарии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аст»
|author=АМИТ «Ховар»
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=Хадамоти иттилоотии Тоҷикистон
|date=2023-06-17
|language=tg
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;
==  Соли [[2005]] ==
*   '''[[Соли 2005]]'''   — робитаҳои мунтазами нақлиётӣ дар самтҳои минтақаҳои ҷанубӣ ва [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] тадриҷан беҳтар гардиданд. Дар ин давра сохтмон ва навсозии қитъаҳои муҳими '''роҳҳои байналмилалии Кӯлоб–Қалъаи Хумб–Қулма–Қароқурум, Шкев–Зиғар''' ва дигар масирҳои нақлиётӣ идома ёфт.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/yekonomika/
|title=Иқтисодӣ
|author=АМИТ «Ховар»
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=Хадамоти иттилоотии Тоҷикистон
|language=tg
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.president.tj/node/19625
|title=Сафарҳои дохилӣ — рушди инфрасохтор ва энергетика
|author=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|language=tg
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;
*   '''[[Соли 2005]]'''  — сохтмони роҳи автомобилгарди '''Душанбе–Ҷиргатол–Саритош''', то сарҳади [[Ҷумҳурии Қирғизистон]], идома ёфт. Ин лоиҳа дар рушди долонҳои минтақавии нақлиётӣ ва баланд бардоштани иқтидори транзитии Тоҷикистон аҳамияти стратегӣ дошт.
*   '''[[Соли 2005]]'''  — дар соҳаи саноат ва энергетика навсозии иқтидорҳои истеҳсолӣ ва татбиқи як қатор лоиҳаҳои сармоягузорӣ идома ёфт. Аз ҷумла, сохтмони [[НБО «Сангтӯда–1»]] ва дигар иншооти энергетикӣ ба самти афзалиятноки сиёсати иқтисодии давлат табдил ёфт.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.president.tj/node/198
|title=Суханронӣ оид ба муносибатҳои Тоҷикистону Федератсияи Русия
|author=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=2005
|language=tg
|access-date=2026-08-08
}}&lt;/ref&gt;

== Нигаред низ ==
{{новбарӣ}}
{{дарахти мақолаҳо|Соли 2005}}

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Соли 2005]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои солҳои 2000-ум]]</text>
      <sha1>ssihz0mhqba9ns55prol6q0xjadyj8h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рӯйдодҳои соли 2006</title>
    <ns>0</ns>
    <id>209934</id>
    <revision>
      <id>1483061</id>
      <parentid>1483030</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T14:49:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>азнавсозии вироиши мақола</comment>
      <origin>1483061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16753" sha1="pabljk45x3nbaag41e0lv7r2urkj2r3" xml:space="preserve">{{Новбарии сол|2006}}
{{Оғози сол|2006}}

== Рӯйдодҳо ==
== [[Март]]и соли [[2006]] == 
*  [[3 март]]  — Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон бо қарори №94 '''«Дар бораи тасдиқи Консепсияи миллии тарбия дар Ҷумҳурии Тоҷикистон»''' қарор қабул намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=27168&amp;compareid=163085
|title=Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 марти соли 2006, №94 «Дар бораи тасдиқи Консепсияи миллии тарбия дар Ҷумҳурии Тоҷикистон»
|website=ADLIA — Махзани муттаҳидаи иттилоотии ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=3 марти 2006
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt;
* Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 марти соли 2006 №171 «Оид ба ворид намудани тағйирот ба Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи омори давлатӣ”&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=7170
|title=Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 марти соли 2006 №171 «Оид ба ворид намудани тағйирот ба Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи омори давлатӣ”»
|website=ADLIA — Махзани муттаҳидаи иттилоотии ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=3 марти 2006
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt;
* Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 марти соли 2006 №154 «Дар бораи ворид намудани тағйирот ба Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи системаи иҷрои ҷазои ҷиноятӣ”»&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=7152
|title=Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 марти соли 2006 №154 «Дар бораи ворид намудани тағйирот ба Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи системаи иҷрои ҷазои ҷиноятӣ”»
|website=ADLIA — Махзани муттаҳидаи иттилоотии ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=3 марти 2006
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt;
* Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 марти соли 2006 №164 «Дар бораи ворид намудани тағйирот ба Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи хизмати давлатӣ”»&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=27165&amp;compareid=27165
|title=Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 марти соли 2006 №164 «Дар бораи ворид намудани тағйирот ба Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи хизмати давлатӣ”»
|website=ADLIA — Махзани муттаҳидаи иттилоотии ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=3 марти 2006
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt;
* Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 марти соли 2006 №158 «Дар бораи ворид намудани тағйирот ба Кодекси меҳнати Ҷумҳурии Тоҷикистон»&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=27119&amp;compareid=27119
|title=Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 марти соли 2006 №158 «Дар бораи ворид намудани тағйирот ба Кодекси меҳнати Ҷумҳурии Тоҷикистон»
|website=ADLIA — Махзани муттаҳидаи иттилоотии ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=3 марти 2006
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt;
== [[Май—]]и соли [[2006]] == 
*   [[3 май]] - Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон Консепсияи сиёсати давлатии мусоидат ба шуғли аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2006–2012-ро тасдиқ намуд.
&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=27297&amp;compareid=27297
|title=Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 майи соли 2006 №183 «Дар бораи тасдиқи Консепсияи сиёсати давлатии мусоидат ба шуғли аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2006–2012»
|website=ADLIA — Махзани муттаҳидаи иттилоотии ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=3 майи 2006
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt;
== [[Июн]]и соли [[2006]] ==
*   [[3 июн]] - Консепсияи миллии сиёсати ҷавонон дар Ҷумҳурии Тоҷикистон тасдиқ гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=27373&amp;compareid=27373
|title=Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи тасдиқи Консепсияи миллии сиёсати ҷавонон дар Ҷумҳурии Тоҷикистон»
|website=ADLIA — Махзани муттаҳидаи иттилоотии ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=3 июни 2006
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt; 
*   [[27 июн]] – бо фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Эмомалӣ Раҳмон]]  [[Нусратулло Махсум]] (Лутфуллоев) ва [[Шириншоҳ Шоҳтемур]] бо унвони олӣ «[[Қаҳрамони Тоҷикистон]]» сарфароз гардиданд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://president.tj/event/%27news/22577
|title=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=2006
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Ҳотамов Н.Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). – Душанбе,2011, – С. 555.&lt;/ref&gt;
== [[Июл]]и соли [[2006]] == 
*   [[11 июл]] – тармим ва таъмири шоҳроҳи автомобилгарди Душанбе – Айнӣ – Шаҳристон – Истаравшан – Хуҷанд – Бӯстон – Чанак (сарҳади Ӯзбекистон), бо нақби «Шаҳристон» оғоз ёфт.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
== [[Август]] [[2006]] ==
* [[22 Август]] — [[Эмомалӣ Раҳмон]], раиси ҷумҳури [[Тоҷикистон]] имрӯз зимни ширкат дар маросими вижае дар [[ноҳияи Шаҳристон]], вокеъ дар 230-километрии шимоли шаҳри [[Душанбе]], ба корҳои сохтмони дар [[тунели «Шаҳристон»]] оғоз бахшид. Нақб дар масири Душанбе — Хуҷанд, байни [[ноҳияи Айнӣ]] ва [[ноҳияи Шаҳристон]]и [[вилояти Суғд]] ҷойгир буда, дарозии он 5253 метр мебошад.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2012/10/na-1179-bi-sha-1203-riston-iftito-1203-yoft/
|title=Нақби «Шаҳристон» ифтитоҳ ёфт
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=АМИТ «Ховар»
|date=27 октябри 2012
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://archive.is/20130707023743/www.bbc.co.uk/persian/tajikistan/story/2006/08/060822_er_tajtoday_cyr.shtml]&lt;/ref&gt;
=== [[Сентябр]] [[2006]] ===
* [[1 сентябр]] - Дар арафаи ҷашнҳои 15-солагии истиқлоли давлатии [[Тоҷикистон]], соли бузургдошти тамаддуни ориёӣ, [[2700 - солагии шаҳри [[Кӯлоб]]]] ва анҷумани шашуми тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон мақолаи навбатии илмию таърихии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Эмомалӣ Раҳмонов]] зери унвони &quot;[[Арзишҳои ориёӣ дар тамаддуни ҷаҳонӣ]]&quot; дар шумораи 105 (21 161) - и рӯзномаи [[Ҷумҳурият]] аз [[29 август]]и соли равон ба чоп расид.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.khovar.tj/tj/index.php?id=2426&amp;page=1 |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2018-12-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928083547/http://www.khovar.tj/tj/index.php?id=2426&amp;page=1 |archivedate=2007-09-28 }}&lt;/ref&gt;
* [[16 сентябр]]  — оғози сохтмони ХИБ «Ҷануб — Шимол»&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2021/09/ta-vimi-amit-hovar-imr-z-16-sentyabr-pan-shanbe-259-umin-r-zi-soli-2021-ast-2/
|title=Тақвими АМИТ «Ховар»: имрӯз 16 сентябр, панҷшанбе, 259-умин рӯзи соли 2021 аст
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=АМИТ «Ховар»
|date=16 сентябри 2021
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2007/01/emomal-ra-mon-va-soli-tamadduni-oriyo/
|title=Эмомалӣ Раҳмон ва соли тамаддуни ориёӣ
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=АМИТ «Ховар»
|date=январи 2007
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt;
== [[Октябр]] [[2006]] ==
* [[9 Октябр]] — [[Фирӯза Алифова]], сарояндаи маъруфи тоҷик барои услуби вижаи овозхониаш барандаи ҷоизаи Вазорати фарҳанг ва иттилооти [[Қазоқистон]] шуд. Аз миёни шашсад ширкатдори озмуни байналмилалии мусиқии &quot;[[Остона 2006]]&quot; ӯ дар давраи ниҳоии озмун дар қатори 14 сароянда ба бурдани чунин ҷоиза мушарраф шуд.&lt;ref&gt;[http://ozodi.tj/specialsarticle/2006/10/DF0E4CE0-97C7-4DF7-A549-ABB56790AFA4.html]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[14 Октябр]] - Дар кохи синамои «Ҷомӣ» нахустнамоиши филми нави ҳунарӣ «[[Вақте, ки болои шаҳр борон мерехт]]» баргузор гардид. [[Филм]] роҷеъ ба [[муҳаббат]], [[садоқат]] ва фарҳанги хонаводагист, ки заҳмати килки [[Абдурофеъ Рабиев]], [[филмнавис]]и маъруфи [[тоҷик]] аст.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ozodi.org/specialsarticle/2006/10/409D392F-AB4B-4BF5-A466-480EEB80D659.html |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2018-12-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929102804/http://www.ozodi.org/specialsarticle/2006/10/409D392F-AB4B-4BF5-A466-480EEB80D659.html |archivedate=2007-09-29 }}&lt;/ref&gt;

=== [[Ноябр]] [[2006]] ===
* [[1 ноябр]]  —  Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон бо қарори №484 «Дар бораи Консепсияи рушди таҳсилоти касбӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон» қарор қабул намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=10098
|title=Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 1 ноябри соли 2006 №484 «Дар бораи Консепсияи рушди таҳсилоти касбӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон»
|website=ADLIA — Махзани муттаҳидаи иттилоотии ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=1 ноябри 2006
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== [[Декабр]] [[2006]] ===
* [[8 Декабр]] - Аввалин бор дар таърихи ширкати худ дар [[Бозиҳои Осиё]], аз соли [[1994]] то имрӯз, [[варзишгар]]они [[тоҷик]] ба ҷоизаи тилои ин мусобиқот даст ёфтанд. &lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2018/09/bozi-oi-osiyo-nazare-ba-tarihi-on-o-ismi-12/
|title=БОЗИҲОИ ОСИЁ: назаре ба таърихи онҳо. Қисми 12
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=АМИТ «Ховар»
|date=2018
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ozodi.tj/news/2006/12/09.html#28f2141e-666f-4e39-9292-cd6e50e34279 |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2018-12-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927011311/http://www.ozodi.tj/news/2006/12/09.html#28f2141e-666f-4e39-9292-cd6e50e34279 |archivedate=2007-09-27 }}&lt;/ref&gt;

===  [[Соли 2006]] ===
*  [[Соли 2006]] – Дар Тоҷикистон «Соли тамаддуни ориёӣ» эълон гардид. Соли 2006 ҳамчун соли татбиқи чорабиниҳои бузурги таърихию фарҳангӣ, аз ҷумла Соли тамаддуни ориёӣ ва ҷашни 2700-солагии Кӯлоб аст.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.president.tj/node/303
|title=Мулоқот бо зиёиён
|website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=2006
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2007/01/emomal-ra-mon-va-soli-tamadduni-oriyo/
|title=Эмомалӣ Раҳмон ва соли тамаддуни ориёӣ
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=АМИТ «Ховар»
|date=январи 2007
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.president.tj/node/303
|title=Мулоқот бо зиёиён
|website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=2006
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt;
 
[[Соли 2006]] — оғози як қатор лоиҳаҳои бузурги инфрасохторӣ  аз ҷумла таҷдиди роҳи Душанбе — Хуҷанд — Бӯстон — Чанак бо сохтмони нақби «Шаҳристон», бунёди хатти баландшиддати «Ҷануб — Шимол» ва нақби «Шаршар» дар соли 2006 оғоз гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/2007/01/emomal-ra-mon-va-soli-tamadduni-oriyo/
|title=Эмомалӣ Раҳмон ва соли тамаддуни ориёӣ
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=АМИТ «Ховар»
|date=январи 2007
|language=tg
|access-date=1 августи 2026
}}&lt;/ref&gt;
 
== Адабиёт ==
* Ҳотамов Н.Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). – Душанбе,2011, – С. 555.
== Нигаред низ ==
{{новбарӣ}}
{{дарахти мақолаҳо|Соли 2006}} 

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
[[Гурӯҳ:Соли 2006]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои соли 2006]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои солҳои 2000-ум]]</text>
      <sha1>pabljk45x3nbaag41e0lv7r2urkj2r3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чарлз Фрэнсис Рихтер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>281671</id>
    <revision>
      <id>1483092</id>
      <parentid>1441337</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T02:41:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1483092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11008" sha1="qslna5zekxaulwe67voslsshtat9yrw" xml:space="preserve">{{Олим
 |ном               = Чарлз Фрэнсис Рихтер
 |номи аслӣ         = {{lang-en|Charles Francis Richter}} 
 |тасвир            = 
 |бар               = 
 |тавсифи тасвир    = 
 |таърихи таваллуд    = 26.04.1900
 |зодгоҳ            = {{Зодгоҳ|Батлер (Оҳайо)}}, [[ИМА]] 
 |таърихи даргузашт        = 30.09.1985
 |маҳалли даргузашт      = {{МаҳаллиМарг|Пасадена (Калифорния)}}, [[Лос Анҷелес (округ)|Лос Анҷелес]], [[ИМА]] 
 |шаҳрвандӣ         = {{Парчамбандӣ|ИМА}} 
 |фазои илмӣ        = [[Геофизика]]&lt;br&gt;[[Зилзилашиносӣ]] 
 |ҷойҳои кор        = [[Донишгоҳи технологии Калифорния]]&lt;br&gt;[[Донишгоҳи Стэнфорд]]&lt;br&gt;[[Донишгоҳи Калифорнияи Ҷанубӣ]]
 |дараҷаи илмӣ      = 
 |унвонҳои илмӣ     = 
 |алма-матер        = [[Донишгоҳи технологии Калифорния]]&lt;br&gt;[[Донишгоҳи Стэнфорд]]&lt;br&gt;[[Донишгоҳи Калифорнияи Ҷанубӣ]]
 |роҳбари илмӣ      = 
 |шогирдони маъруф  = 
 |маъруф ба         = сохтани [[Ҷадвали Рихтер]] 
 |ҷоизаҳо           = 
 |имзо              = 
 |бари имзо         = 
 |сайт              = 
 |викитека          = 
 |викианбор         = 
}}
'''Чарлз Фрэнсис Рихтер''' ({{lang-en|Charles Francis Richter}}, [[26 апрел]]и [[1900]] — [[30 сентябр]]и [[1985]]) — [[Зилзилашиносӣ|зилзилашноси]] амрикоӣ, ки [[соли 1935]] ҷадвали баҳодиҳии қувваи [[заминларза]]ро дар манбаи он пешниҳод кардааст. Вай ҷадвали худро ([[ҷадвали Рихтер]]) якҷоя бо зилзилашиноси амрикоӣ [[Бено Гутенберг]] дар солҳои 1941-1945 аз ҷиҳати назариявӣ асоснок кард, ки пас аз он ҷадвал дар тамоми ҷаҳон шинохта шуд.

== Зиндагинома ==
Падару модари ӯ деҳқон буданд. Соли 1909, оила аз [[Оҳайо]] ба минтақаи ободтар - [[Калифорния]] кӯчид. Дар мактаб, Чарлзи ҷавон қобилияти [[физика]]ро кашф кард. Ва на танҳо ба [[механика]] ё статика, балки ба [[физикаи атомӣ]]: ба ӯ ин ҷаҳони ноаёни молекулаҳо, атомҳо, ядроҳо ва ҳама чизҳое, ки дар он рӯй медиҳанд, писанд омад.

Пас аз хатми мактаб, Рихтер ба [[Донишгоҳи Стэнфорд]] дохил шуд ва баъд дар синни барои як олим хеле ҷавон буданаш рисолаи докторӣ дифоъ кард. [[Роберт Милликан]], барандаи [[ҷоизаи Нобел]], Чарлзро мушоҳида кард ва дар лабораторияи зилзилашиносӣ кор пешниҳод кард. Чарлз ба омӯзиши зилзилашиносӣ шурӯъ кард. Дар он замон бисёр мафҳумҳо дар мактабҳои гуногуни илмӣ на танҳо бо ҳам зид буданд, балки аксар вақт якдигарро инкор мекарданд. Вай ду китоби дарсӣ бо забони содда ва дастрас навиштааст. Онҳо дар [[асри XXI]] аҳамияти худро гум накардаанд, донишҷӯёни донишгоҳҳо то ҳол бо истифода аз онҳо таҳсил мекунанд.

Рихтер аз [[Ҷадвали Меркаллӣ|ҷадвали муайян кардани қувваи заминҷунбӣ]], ки он замон вуҷуд дошт, ҳанӯз [[соли 1902]] аз ҷониби коҳин ва геологи итолиёӣ Ҷузеппе Меркали пешниҳод карда шуда буд, камтар нигарон набуд. Дар ин ҷо заминаи илмӣ кам буд, аммо [[субъективизм]]аш бисёр буд. Яъне, қувваи таконҳо бо он чен карда мешуд, ки чӣ қадар одамон ба воҳима афтоданд. Агар ба шахс муяссар шавад, ки аз хонаи вайрона берун ояд, пас миқдори холҳо камтар, ва агар дар зери харобаҳо ҳалок шавад, пас, мувофиқан, холҳо зиёдтар ҳисоб мешуд. Он замон [[Бено Гутенберг]], зодаи [[Олмон]], ба ҳайси мудири озмоишгоҳи зилзилашиносӣ кор мекард. Онҳо якҷоя ҳар як хабари заминҷунбиро бо ҷидду ҷаҳд омӯхтанд ва кӯшиш карданд, ки ҳам шакли ин офатҳои табииро муайян кунанд ва ҳам имконоти ба онҳо таъсир расониданро нишон диҳанд ва қувваи онҳоро суст кунанд.  Соли 1935, онҳо як [[Магнитудаи зилзила|системаи мувофиқро]] сохтанд, ки он дар асоси хонишҳои [[Зилзиласанҷ|асбобҳои зилзилашиносӣ]], ки ларзишҳои заминро сабт мекарданд, сохта шудааст. Гузашта аз ин, принсипи логарифмӣ асоси система гардид.  Ҳамин тавр, қувваи таконҳои се хола аз чор хол даҳ маротиба заифтар ва аз панҷ хол сад маротиба камтар буд. Ин имкон дод, ки дар арзёбии қувваи таконҳо ҳадафи бештар дошта бошад.

Аммо тартиб додани ҷадвали ба номи ӯ танҳо як ҷузъи он чизе аст, ки Рихтер кардааст.  Дар тӯли тамоми ҳаёти худ ӯ барои пурзӯр кардани меъёрҳои сохтмонӣ, барои бераҳмона нест кардани изофаҳои гуногуни меъмории нолозим аз лоиҳаҳо, ба монанди масалан, дар қолаби болоии биноҳо ҷойгир кардани қолибҳои стукавии бисёртоннагӣ устуворона мубориза мебурд. Албатта, ӯ на ҳамеша меъморонро бовар кунонда метавонист, аммо истодагарии ӯ дар наҷот додани даҳҳо нафар ҳангоми зилзила кумак кард.

Дар ҳаёти ҳаррӯза, Рихтер бештар романтик буд. Вай велосипедронӣ, моҳидорӣ, сайрро дӯст медошт, ки дар давоми он тавонад шабро дар хайма дар биёбон гузаронад. Рихтер 7 забон, аз ҷумла забони русиро медонист.
== Ҳаёти шахсӣ ==
Рихтер [[Натуризм|натурист]]и фаъол ва содиқ буд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://findarticles.com/?noadc=1|title=FindArticles.com {{!}} CBSi|website=findarticles.com|accessdate=2020-11-07|archive-date=2012-07-10|archive-url=https://archive.today/20120710083334/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2005_July_28/ai_n14834293/|deadlink=no|archivedate=2019-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190614015245/http://findarticles.com/?noadc=1}}&lt;/ref&gt;.  Вай бо занаш ба бисёр ҷамоатҳои нудистӣ сафар кардааст.

Рихтер бо вуҷуди [[Атеизм|атеист]] буданаш, инчунин узви конгресси Кауфман буд.

Дар шабнишинии бознишастагии худ, як гурӯҳи ҳамкоронаш аз [[донишкадаи технологии Калифорния]] бо номи «Квиднунки» сурудеро бо номи &quot;Ҷадвали Рихтер&quot; навохта суруданд, ки намунаҳои заминларзаҳоро дар таърихи Амрико овардааст, ки бо услуби баллада нақл шудааст&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://oralhistories.library.caltech.edu/95/1/OH_Clark_K.pdf |title=Источник |access-date=2020-11-07 |archive-date=2021-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210417145656/https://oralhistories.library.caltech.edu/95/1/OH_Clark_K.pdf |deadlink=no |accessdate=2023-05-04 |archivedate=2021-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210417145656/https://oralhistories.library.caltech.edu/95/1/OH_Clark_K.pdf }}&lt;/ref&gt;.  Рихтер дар аввал аз ин суруд шармгин буд ва бовар дошт, ки он илмро паст мезанад.  Аммо, нависандаи суруд Кент Кларк дар мусоҳибаи соли 1989 изҳор дошт, ки ба Рихтер ин сурудро писанд омада буд.

== Вафот ==
Рихтер 30 сентябри 1985 дар [[Пасадена]], [[Калифорния]] аз [[Норасоии қалб|норасоии дуру дарози дил]] даргузашт.  Ӯ дар Алтадена, қабристони Калифорния, Маунтин-Вю ва Мавзолей дафн карда шудааст&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_gx5221/is_2005/ai_n19139797|title=Charles F. Richter {{!}} UXL Newsmakers {{!}} Find Articles|website=web.archive.org|date=2012-03-07|accessdate=2020-11-07|archivedate=2012-04-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120408021032/http://findarticles.com/p/articles/mi_gx5221/is_2005/ai_n19139797/}}&lt;/ref&gt;.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Нигаред низ ==
* [[Ҷадвали Рихтер]]
* [[Магнитудаи заминларза]] 
* [[Қонуни Гутенберг — Рихтер]]

== Пайвандҳо ==
* [https://web.archive.org/web/20131203090823/http://earthquake.usgs.gov/learn/topics/people/int_richter_2.php Мусоҳиба бо Рихтер дар соли 1971]{{ref-en}}
* [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&amp;GRid=3840 Ҷойгоҳи қабри Рихтер]{{ref-en}}
* [http://shkolazhizni.ru/archive/0/n-5342/ Чарлз Френсис Рихтер ки буд?]

[[Гурӯҳ:Физикони ИМА]]
[[Гурӯҳ:Зилзилашиносони ИМА]]</text>
      <sha1>qslna5zekxaulwe67voslsshtat9yrw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лоиқ Раҷабов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>297620</id>
    <revision>
      <id>1483098</id>
      <parentid>1438469</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T04:50:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>163</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Лоик_Раджабов.jpg|Лоик_Раджабов.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 2 August 2026.</comment>
      <origin>1483098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11062" sha1="dfdjdjbc2268fhfyy15tneus9g9c2as" xml:space="preserve">{{Размовари муҳорибаҳои омехта
 |Имя                 =
 |Фотография          =
 |Полное имя          =
 |Прозвище            = &quot;The Tajik Tank&quot;
 |Гражданство         = {{TJK}}
 |Санаи таваллуд      = 17.09.1990
 |Зодгоҳ              = {{Зодгоҳ|Данғара}}
 |Дата смерти         =
 |Проживание          = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]]
 |Рост                = 175.26 см
 |Весовая категория   = 70 кг
 |Размах рук          = 
 |Карьера             = 2012 — то ҳол
 |Команда             = Team Akbar
 |Тренер              =
 |Стиль               = [[Санъати муҳорибаҳои омехта|MMA]]
 |Степень мастерства  = 
 |Боёв                = 25
 |Побед               = 18
 |Побед болевым       = 5
 |Побед нокаутом      = 8
 |Побед решением      = 5
 |Побед других        = 
 |Поражений           = 6
 |Поражений нокаутом  = 1
 |Поражений болевым   = 0
 |Поражений решением  = 5
 |Ничьих              = 1
 |Не состоявшихся     =
 |Сайт                = [https://www.instagram.com/loikradzhabov/ Instagram]
 |Twitter             = [https://www.twitter.com/LoikRadzhabov/ Twitter]
 |Sherdog_ID          = 154357
 |Boxrec_ID           =
 |Медалҳо             = 
}}
'''Лоиқ Раҷабов''' (зод. [[17 сентябр]]и [[Соли 1990|1990]], [[Данғара]], [[Тоҷикистон]]) — размкори муҳорибаҳои омехта (MMA), дар вазни сабук. Ӯ дар мусобиқаҳои монанди [[EFC]], [[PFL]], [[GMC]] ширкат кардааст. Аз соли 2012 ба таври ҳирфаӣ ҳунарнамоӣ мекунад. Айни замон размкори ташкилоти [[UFC]] мебошад.

== Зиндагинома ==
Лоиқ Раҷабов 17-уми сентябри соли 1990 дар ноҳияи [[Данғара]]&lt;nowiki/&gt;и вилояти Хатлон ба дунё омадааст. Соли 1997 ба мактаби деҳаи Булёни болои Данғара ба синфи аввал рафта, синфи 11-ро дар мактаби №77-и шаҳри Душанбе ба итмом расондааст. Маълумот — олӣ, [[Донишгоҳи техникии Тоҷикистон]]&lt;nowiki/&gt;ро дар риштаи муҳандиси роҳи оҳан хатм намудааст.

Оиладор, соҳиби 3 фарзанд.

== Роҳ ба UFC ==
Бинобар даст кашидани [[Камуела Кирк]] як ҳафта қабл аз мусобиқа, Лоиқ Раҷабов ҳамчун ивазкунанда пешниҳод шуд. Лоиқ ин дархостро пазируфт, ҳарчанд размкорон ҳарифони худро 2-3 моҳ пеш интихоб мекунанд.

Рақиби ӯ размкори мағлубнопазири [[Аргентина|аргентинӣ]] [[Эстебан Рибович]]&lt;nowiki/&gt;и 26-сола буд. Набарди онҳо дар доираи мусобиқаи [[UFC 285]] субҳи 5-уми март дар толори &quot;T-Mobile&quot; дар [[Лас Вегас]]&lt;nowiki/&gt;и [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|Амрико]] баргузор гардид. Рақобат 3 раунд идома кард ва бо қарори якдилонаи доварон пирӯзӣ ба Лоиқ дода шуд. Лоиқ Раҷабов дар набарди аввал бо 11 партоби муваффақ (takedown) дар таърихи UFC миёни сабуквазнҳо рекорд гузошт.

== Дастовардҳои варзишӣ ==
=== [[Муҳорибаҳои омехта]] ===
* Ҷоми ҷаҳон оид ба [[Муҳорибаҳои омехта|ММА]] ([[Прага]] [[2015]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sherdog.com/events/WMMAA-2015-World-MMA-Championships-Finals-81277|title=WMMAA - 2015 World MMA Championships - Finals|author=Sherdog.com|website=Sherdog|accessdate=2021-04-05}}&lt;/ref&gt;) — {{2}}

== Омори MMA ==

{{MMArecordbox
|nc=0
|ko-wins=8
|ko-losses=1
|sub-wins=5
|sub-losses=0
|dec-wins=5
|dec-losses=5
|dq-wins=0
|dq-losses=0
|other-wins=0
|other-losses=0
|draws=1
}}

{{MMA record start}}
|-
|{{no2}}Бохт
|align=center|18-6-1
|{{Парчами ИМА}} Трей Огден
|Қарор (якдилона)
|UFC on ESPN 60
|{{dts|2024-07-20}}
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|5:300
|
|
|-
|{{yes2}}Ғалаба
|align=center|18-5-1
|{{Парчами ИМА}} Абдулкарим Ас-Селвадӣ
|KO (мушт)
|UFC Fight Night 238
|{{dts|2024-03-02}}
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|0:49
|
|
|-
|{{no2}}Бохт
|align=center|17-5-1
|{{Парчами Лаҳистон}} Матеуш Ребетски
|TKO (мушт)
|UFC ON ABC 5
|{{dts|2023-06-24}}
|align=&quot;center&quot;|2
|align=&quot;center&quot;|2:36
|
|
|-
|{{yes2}}Ғалаба
|align=center|17-4-1
|{{Парчами Аргентина}} Эстебан Рибович
|Қарор (якдилона)
|UFC 285
|{{dts|2023-03-04}}
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|5:00
|
|
|-
|{{yes2}}Ғалаба
|align=center|16-4-1
|{{Парчами ИМА}} Зак Зейн
|Гилйотина (бӯғӣ кардан)
|EFC 44
|{{dts|2022-01-28}}
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|3:23
|
|
|-
|{{no2}}Бохт
|align=center|15-4-1
|{{Парчами Бразилия}} Рауш Манфио
|Қарор (якдилона)
|PFL: финали мавсими 2021
|{{dts|2021-10-27}}
|align=&quot;center&quot;|5
|align=&quot;center&quot;|5:00
|
|
|-
|{{yes2}}Ғалаба
|align=center|15-3-1
|{{Парчами Парагвай}} Алекс Мартинез
|Қарор (якдилона)
|PFL 7: марҳилаи ҳазфии мавсими 2021
|{{dts|2021-08-13}}
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|5:00
|
|
|-
|{{yes2}}Ғалаба
|align=center|14-3-1
|{{Парчами Русия}} Аҳмад Алиев
|TKO (мушт)
|PFL 4: мавсими 2021
|{{dts|2021-06-10}}
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|0:27
|
|
|-
|{{no2}}Бохт
|align=center|13-3-1
|{{Парчами Парагвай}} Алекс Мартинез
|Қарор (ҷудогона)
|PFL 1: мавсими 2021
|{{dts|2021-04-23}}
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|5:00
|
|
|-
|{{no2}}Бохт
|align=center|13-2-1
|{{Парчами Бразилия}} Натан Шулте
|Қарор (якдилона)
|PFL: финали мавсими 2019
|{{dts|2019-12-31}}
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|5:00
|
|
|-
|{{yes2}}Ғалаба
|align=center|13-1-1
|{{Парчами ИМА}} Крис Вейд
|Қарор (якдилона)
|PFL 8: мавсими 2019
|{{dts|2019-10-17}}
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|5:00
|
|
|-
|{{draw}}Мусовӣ
|align=center|12-1-1
|{{Парчами Русия}} Ислам Мамедов
|Мусовӣ (раъйи аксари доварон)
|PFL 8: марҳилаи дуввуми ҳазфии мавсими 2019
|{{dts|2019-10-17}}
|align=&quot;center&quot;|2
|align=&quot;center&quot;|5:00
|
|
|-
|{{yes2}}Ғалаба
|align=center|12-1
|{{Парчами Фаронса}} Илёс Ҷирун
|Қарор (ҷудогона)
|PFL 5: мавсими 2019
|{{dts|2019-06-25}}
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|5:00
|
|
|-
|{{no2}}Бохт
|align=center|11-1
|{{Парчами Русия}} Рашид Магомедов
|Қарор (якдилона)
|PFL 2: мавсими 2019
|{{dts|2019-05-23}}
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|5:00
|
|
|-
|{{yes2}}Ғалаба
|align=center|11-0
|{{Парчами Туркия}} Садо Учар
|Анаконда (бӯғӣ кардан)
|MMA Live 2 2017 European Amateur MMA Championships
|{{dts|2017-12-09}}
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|2:25
|
|
|-
|{{yes2}}Ғалаба
|align=center|10-0
|{{Парчами Сербия}} Дамир Михайлович
|Қарор (ҷудогона)
|GMC German MMA Championship 12
|{{dts|2017-09-23}}
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|5:00
|
|
|-
|{{yes2}}Ғалаба
|align=center|9-0
|{{Парчами Хорватия}} Ивиса Ҷейкопик
|TKO (мушт)
|Pro-League Fighting Karlsruhe Fight Night Live
|{{dts|2017-05-25}}
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|1:41
|
|
|-
|{{yes2}}Ғалаба
|align=center|8-0
|{{Парчами Олмон}} Ислам Хапилаев
|TKO (таваққуф бо қарори пизишк)
|GMC 10 German MMA Championship 10
|{{dts|2017-01-07}}
|align=&quot;center&quot;|2
|align=&quot;center&quot;|1:58
|
|
|-
|{{yes2}}Ғалаба
|align=center|7-0
|{{Парчами Австрия}} Бурак Қизилирмак
|Шимол-ҷануб (бӯғӣ кардан)
|Sprawl &amp; Brawl Sprawl &amp; Brawl FC 4
|{{dts|2016-11-12}}
|align=&quot;center&quot;|2
|align=&quot;center&quot;|3:29
|
|
|-
|{{yes2}}Ғалаба
|align=center|6-0
|{{Парчами Олмон}} Игор Монтес
|KO (мушт)
|GFC Road to M-1 Germany Final
|{{dts|2016-08-14}}
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|1:07
|
|
|-
|{{yes2}}Ғалаба
|align=center|5-0
|{{Парчами Олмон}} Али Ҳассан
|KO (мушт)
|Sprawl &amp; Brawl Sprawl &amp; Brawl FC 3
|{{dts|2016-04-23}}
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|2:45
|
|
|-
|{{yes2}}Ғалаба
|align=center|4-0
|{{Парчами Тоҷикистон}} Фирӯз Қобилов
|TKO (мушт)
|TFC Tajikistan Fighting Championship
|{{dts|2015-05-25}}
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|0:59
|
|
|-
|{{yes2}}Ғалаба
|align=center|3-0
|{{Парчами Қирғизистон}} Расул Мансуров
|Аз самти пушт (бӯғӣ кардан)
|Tajikistan MMA Federation Battle of Champions 3
|{{dts|2015-03-28}}
|align=&quot;center&quot;|1
|align=&quot;center&quot;|0:53
|
|
|-
|{{yes2}}Ғалаба
|align=center|2-0
|{{Парчами Қазоқистон}} Христас Муратиди
|Шимол-ҷануб (бӯғӣ кардан)
|Alash Pride - Great Battle 2
|{{dts|2013-12-19}}
|align=&quot;center&quot;|2
|align=&quot;center&quot;|1:02
|
|
|-
|{{yes2}}Ғалаба
|align=center|1-0
|{{Парчами Қирғизистон}} Юсуф Маҳмудов
|TKO (мушт)
|Tajikistan MMA Federation Battle of Champions 2
|{{dts|2012-10-05}}
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|0:47
|
|{{Small|Қадами нахусти сатҳи ҳирфаӣ дар [[Муҳорибаҳои омехта|ММА]]}}&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.sherdog.com/fighter/Loik-Radzhabov-154357|title=Loik|author=Sherdog.com|website=Sherdog|access-date=2022-01-13}}&lt;/ref&gt;.
|}

== Пайвандҳо ==
* Саҳифаи Лоиқ Раҷабов дар сомонаи [https://www.sherdog.com/fighter/Loik-Radzhabov-154357/ Sherdog]
* Саҳифаи Лоиқ Раҷабов дар сомонаи [https://fighttime.ru/fighters/154357/Loik-Radzhabov.html/ Fighttime]
* {{Инстаграм|loikradzhabov|Лоиқ Раҷабов|lang=tg}}

== Эзоҳ ==
[[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи техникии Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>dfdjdjbc2268fhfyy15tneus9g9c2as</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Муҳаммадхоҷа Яъқубов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>297992</id>
    <revision>
      <id>1483054</id>
      <parentid>1301084</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T13:24:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1483054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4102" sha1="a160eyin5sh06q9zb0l5m942pt05rw9" xml:space="preserve">{{Варзишгар}}
'''Муҳаммадхоҷа Искандарович Яъқубов''' (таваллуд [[31 март|31 марти]] [[Соли 1995|1995]], [[Исфара]], [[Тоҷикистон]] ) — муштзан (боксёр)-и касбии тоҷик дар вазнҳои сабук ва нимасабук. Барандаи чандин унвони қаҳрамонии бокси минтақавӣ ва ҷавонон аз рӯи WBC, WBA, IBF ва WBO .

== Маснади варзишӣ ==
Муҳаммадхоҷа Яъқубов 12 декабри соли 2015 дар ринги ҳирфаӣ бори аввал бар Владимир Терехови рус ғолиб омад, ки ин қувваозмоӣ барои ӯ низ аввалин бор шуд. 15 ноябри соли 2016 дар набарди чоруми худ дар ринги ҳирфаӣ ӯ Николай Бузолини русро (5-2-1) бо нокаути техникӣ шикаст дод ва унвони Қаҳрамони бокси Осиё дар WBC-ро ба даст овард. 18 феврали соли 2017 ӯ унвони худро дар мубориза бар зидди Йогли Ҳеррера  аз Колумбиё (28-17)  ҳимоя кард.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=Muhammadkhuja Yaqubov (англ.) — статистика боёв на сайте BoxRec|title=Muhammadkhuja Yaqubov (англ.) — статистика боёв на сайте BoxRec}}&lt;/ref&gt;

2 майи соли 2017 ӯ бар муштзани ӯзбек Фирӯзбек Юлдошев (5-2) ғолиб омад ва унвони қаҳрамонии бокси ҷаҳон  (WBO) дар вазни сабуки ҷавононро ба даст овард. 9 июли ҳамон сол ӯ дар сабқат бар зидди Даяки Ичикаваи ҷопонӣ (9-2) унвони қаҳрамонии худро бори дигар ҳифз кард. Сипас ӯ ду муборизаи рейтингӣ (радабандӣ) баргузор кард, ки дар онҳо ғалабаи пеш аз вақт ба даст овард.

Соли 2019 Ёқубов ҳайати мураббиёни худро зиёд кард ва бо Фредди Роуч, Педро Гарсиа, Владимир Видов ва Жанна Попова ҳамкорӣ ба роҳ монд.

2 ноябри соли 2019 ӯ қаҳрамони феълии Мексика Абрахам Монтойяро мағлуб кард &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://allboxing.ru/news/20191102-2131/muhammad-yakubov-pobedil-abrahama-montoyyu-video|title=Мухаммад Якубов победил Абрахама Монтойю (видео)|date=2019-11-02|publisher=AllBoxing.ru - Все новости бокса, MMA, бои на видео|lang=ru|accessdate=2020-05-25|archivedate=2022-06-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630130637/https://allboxing.ru/news/20191102-2131/muhammad-yakubov-pobedil-abrahama-montoyyu-video}}&lt;/ref&gt;

7 марти соли 2020 Яъқубов сеюмин дифоъи унвони WBC International кард. Вай бо қарори доварон қаҳрамони собиқи ҷаҳон оид ба WBC Томас Рохасро мағлуб кард &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mmaboxing.ru/news/news-boxing/Muhammad-Yakubov-pobedil-po-ochkam-Tomasa-Rohasa-49856.html|title=Мухаммад Якубов победил по очкам Томаса Рохаса|date=2020-03-07|publisher=MMABoxing.ru|lang=en|deadlink=no|accessdate=2020-05-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200812232856/https://mmaboxing.ru/news/news-boxing/Muhammad-Yakubov-pobedil-po-ochkam-Tomasa-Rohasa-49856.html|archivedate=2020-08-12}}&lt;/ref&gt;

== Омор дар бокси касбӣ ==
{{легенда боксёрских боёв}}
[[Гурӯҳ:Зодагони шаҳри Исфара]]
[[Гурӯҳ:Шахсиятҳо аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Википедиа:Зиндагиномаи муосирон]]
[[Гурӯҳ:Зодагони 31 март]]</text>
      <sha1>a160eyin5sh06q9zb0l5m942pt05rw9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Октавио Лепаж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301733</id>
    <revision>
      <id>1483070</id>
      <parentid>1329302</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T15:52:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1483070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="946" sha1="6jx7shqmatdroqn5j4ye89yv4v3gggc" xml:space="preserve">{{Ходими давлатӣ}}
'''Октавио Лепаж Баррето''' ({{Lang-es|Octavio Lepage Barreto}}); {{ВД-Дебоча}}) — [[сиёсатмадор]] ва [[Адвокат|ҳуқуқшиноси]] [[Венесуэла]] буд.

Октавио Лепаж 6 январи соли 2017 дар синни 93-солагӣ даргузашт.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://globovision.com/article/fallecio-el-expresidente-interino-de-venezuela-octavio-lepage |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2022-10-27 |archivedate=2020-03-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302143222/https://globovision.com/article/fallecio-el-expresidente-interino-de-venezuela-octavio-lepage }}&lt;/ref&gt;

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
{{хурд}}

{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Президентҳои Венесуэла]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XX]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорон аз рӯи алифбо]]</text>
      <sha1>6jx7shqmatdroqn5j4ye89yv4v3gggc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ойдинҷик (Мерсин)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>312516</id>
    <revision>
      <id>1483069</id>
      <parentid>1380527</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T15:51:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1483069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3407" sha1="pe9bx0mqdt3fn6hwkcglg2jyvma3kw7" xml:space="preserve">{{дигар мазмунҳо|Ойдинҷик}}
{{ВМ
 |статус                  = Районный центр
 |русское название        = Айдынджык
 |оригинальное название   = {{lang-tr|Aydıncık}}
 |подчинение              = 
 |страна                  = Турция
 |герб                    = 
 |флаг                    = 
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
  |lat_dir = |lat_deg = 36|lat_min = 10|lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = 33|lon_min = 21|lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |размер карты страны     = 
 |размер карты региона    = 
 |размер карты района     = 
 |вид региона             = Административное деление Турции{{!}}Ил
 |регион                  = Мерсин
 |регион в таблице        = Мерсин (ил){{!}}Мерсин
 |вид района              = 
 |район                   = 
 |район в таблице         = 
 |вид общины              = 
 |община                  = 
 |община в таблице        = 
 |карта страны            = &lt;!-- альтернативная, но с такими же координатами краёв --&gt;
 |карта региона           = &lt;!-- альтернативная, но с такими же координатами краёв --&gt;
 |карта района            = &lt;!-- альтернативная, но с такими же координатами краёв --&gt;
 |внутреннее деление      = 
 |вид главы               = 
 |глава                   = 
 |дата основания          = 
 |первое упоминание       = 
 |прежние имена           = 
 |статус с                = 
 |площадь                 = 410
 |вид высоты              = 
 |высота центра НП        = 
 |климат                  = 
 |официальный язык        = 
  |плотность              = 
  |население агломерации   = 11.632
  |национальный состав    = 
  |конфессиональный состав= 
  |этнохороним            = 
 |часовой пояс            = +2
 |DST                     = есть
 |телефонный код          = 324
 |автомобильный код       = 33
 |вид идентификатора      = 
 |цифровой идентификатор  = 
 |сайт                    = http://www.aydincik.gov.tr/
 |язык сайта              = tr
 |add1n                   = Расположение&lt;br /&gt;района Айдынджык&lt;br /&gt;в иле Мерсин
 |add1                    = [[Акс:Mersin location Aydıncık.svg|200px]]
}}
'''Ойдинҷиқ''' ({{lang-tr|Aydıncık}}) — шаҳр ва ноҳия  дар [[вилояти Мерсин]] ([[Туркия]]).

== Таърих ==

== Пайвандҳо ==
* [http://www.aydincik.gov.tr/ Официальный сайт района] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20121031142327/http://www.aydincik.gov.tr/ |date=2012-10-31 }}

{{turkey-geo-stub}}
{{Мерсин}}

[[Гурӯҳ: Ноҳияҳои Мерсин]]</text>
      <sha1>pe9bx0mqdt3fn6hwkcglg2jyvma3kw7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қутби Шимолӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>322759</id>
    <revision>
      <id>1483099</id>
      <parentid>1425647</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T05:07:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1483099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11518" sha1="h9afi7b8iptzedvgplu3vfkknztxop9" xml:space="preserve">[[Акс:Nordpole-ru.png|мини| '''1''' — Қутби Шимолӣ.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; '''2''' — Қутби магнитии шимолӣ .&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; '''3''' — Қутби геомагнитии шимолӣ.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; '''4''' — Қутби шимолии дастнорас]]
'''Қутби Шимолӣ''' ё '''қутби шимолии ҷуғрофӣ''' — нуқтаи буриши меҳвари гардиши Замин бо сатҳи он дар нимкураи шимолӣ. Он дар қисми марказии [[уқёнуси Яхбастаи шимолӣ]] ҷойгир аст &lt;ref name=&quot;bse&quot;&gt;Северный полюс // [[Энсиклопедияи калони советӣ|Большая Советская Энциклопедия]] : в 30 т. Т. 23 : Сафлор — Соан / Гл. ред. А. М. Прохоров. — Изд. 3-е. — {{М.}} : Советская энциклопедия, 1978. — 640 с. — С. 134.&lt;/ref&gt;. Қутби Шимолиро набояд бо қутби магнитии шимол омехта кард.

Қутби шимолӣ дар муқобили қутби ҷанубӣ дар [[Антарктида]] ҷойгир аст. Ҳар нуқтаи дигари сатҳи [[Замин]] нисбат ба қутби шимолӣ ҳамеша дар самти ҷануб &lt;ref name=&quot;bse&quot;&gt;Северный полюс // [[Энсиклопедияи калони советӣ|Большая Советская Энциклопедия]] : в 30 т. Т. 23 : Сафлор — Соан / Гл. ред. А. М. Прохоров. — Изд. 3-е. — {{М.}} : Советская энциклопедия, 1978. — 640 с. — С. 134.&lt;/ref&gt; аст. [[Координатаҳои ҷуғрофӣ|Координатҳои ҷуғрофии]] Қутби Шимол инҳоянд: 90[[Дараҷа (зовия)|°]] 00′ 00 [[Дараҷа (зовия)|°]] [[Арзи ҷуғрофиёӣ|арзи]] шимолӣ; Қутб дарозӣ надорад, зеро он нуқтаи наздикшавии ҳамаи меридианҳо мебошад. Қутби Шимолӣ низ ба ягон [[Минтақаи замонӣ|минтақаи вақт]] тааллуқ надорад. [[Офтоби нимашаб|Рӯзи қутбӣ]], ба монанди шаби қутбӣ, дар ин ҷо тақрибан шаш моҳ давом мекунад.

Чуқурии уқёнус дар қутби шимолӣ {{Шумора|4261|метр}} аст (аз рӯи ченакҳои мошини амиқи баҳрии «Мир» дар соли 2007) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.paulsen.ru/data/files/40.pdf|title=Глубина 4261 метр|publisher=Paulsen|deadlink=yes|accessdate=2012-01-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/65BbF3RIU?url=http://www.paulsen.ru/data/files/40.pdf|archivedate=2012-02-03}}&lt;/ref&gt; ё {{Шумора|4087|метров}} (аз рӯи ченакҳои киштии зериобии америкоии «Наутилус» дар соли 1958) &lt;ref name=&quot;na&quot;&gt;{{Книга|автор=Андерсон У. Р.|часть=У Северного полюса|ссылка часть=militera.lib.ru/memo/usa/anderson_w/18.html|заглавие=Вокруг света под водой|ссылка=militera.lib.ru/memo/usa/anderson_w/index.html|место=М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1965|страницы=92—102|страниц=516|тираж=30000}}&lt;/ref&gt;.

Хушкии наздиктарин ба қутби шимолӣ ё [[Ҷазира|ҷазираи]] Каффеклуббен ё ҷазираи ATOW1996 ҳисобида мешавад; ва наздиктарин шаҳрак шаҳраки Алерт дар ҷазираи Элесмир (Территорияи Нунавут, [[Канада]]) дар {{Шумора|817|[[километр]]}} мебошад аз қутби шимолӣ.

Ҳарорати миёнаи ҳаво дар қутби шимолӣ дар фасли зимистон тақрибан {{Шумора|-40|[[Градус Цельсия|°C]]}} аст &lt;ref name=&quot;bse&quot;&gt;Северный полюс // [[Энсиклопедияи калони советӣ|Большая Советская Энциклопедия]] : в 30 т. Т. 23 : Сафлор — Соан / Гл. ред. А. М. Прохоров. — Изд. 3-е. — {{М.}} : Советская энциклопедия, 1978. — 640 с. — С. 134.&lt;/ref&gt;, дар тобистон — асосан тақрибан {{Шумора|0|°C}} &lt;ref name=&quot;bse&quot; /&gt; .

== Таърихи фатҳ ==
[[Акс:Mercator_north_pole_1595.jpg|чап|мини| Қутби Шимолӣ дар харитаи Жерард Меркатор (1595)]]
Дар бисёре аз фарҳангҳои қадим Заминро ҳамвор меҳисобиданд, аммо аллакай дар асри XI пеш аз милод файласуфони Юнони қадим, бахусус [[Фисоғурис|Пифагор]], пешниҳод карданд, ки Замин курашакл аст. Дар асри IV пеш аз милод ду намояндаи мактаби Пифагор Ҳитсетас ва Экфант аввалин шуда гардиши ҳаррӯзаи осмонро бо гардиши Замин дар атрофи меҳвари худ шарҳ доданд.

Истилоҳи «''қутби шимолӣ''» барои ифодаи нуқтае, ки меҳвари гардиши Замин бо сатҳи он дар нимкураи шимолӣ бурида мешавад, бори аввал дар миёнаҳои асри XV дучор омада буд&lt;ref name=&quot;etymology&quot; /&gt; Пеш аз ин, дар охири асри XIV, маъхазҳои хаттӣ онро «Қ''утби Арктикӣ''» (''Polus Arcticus'') меномиданд&lt;ref name=&quot;etymology&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?search=North+Pole|title=Online Etymology Dictionary|lang=en|deadlink=no|accessdate=2012-03-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140805123256/http://www.etymonline.com/index.php?search=North+Pole|archivedate=2014-08-05}}&lt;/ref&gt;

== Рузу шаб ==
Дар қутби шимолӣ [[Офтоби нимашаб|рӯзи қутбӣ]] тақрибан 186 рӯзу 10 соат давом мекунад &lt;ref name=&quot;bse&quot;&gt;Северный полюс // [[Энсиклопедияи калони советӣ|Большая Советская Энциклопедия]] : в 30 т. Т. 23 : Сафлор — Соан / Гл. ред. А. М. Прохоров. — Изд. 3-е. — {{М.}} : Советская энциклопедия, 1978. — 640 с. — С. 134.&lt;/ref&gt;,{{Сарчашма нест 2||||}} , аммо дар асл, аз сабаби шикастани нур, рӯз тақрибан 193 рӯз давом мекунад &lt;ref name=&quot;bse&quot; /&gt; . Шаби қутбӣ 178 рӯзу 14 соат &lt;ref name=&quot;bse&quot; /&gt; давом мекунад, аммо дар асл аз сабаби ҳамон шикастани нур тақрибан 172 рӯз давом мекунад &lt;ref name=&quot;bse&quot; /&gt;. Чанде пеш аз баробаршавии шабу рӯз (20 ё 21 март) Офтоб аз уфуқ боло мебарояд ва баъд ҳар рӯз дар давоми се моҳ баландтар мебарояд ва ба баландии баландтаринаш дар рӯзи офтобии тобистон (20 ё 21 июн) мерасад. Дар давоми се моҳи оянда Офтоб фурӯд меояд, то он даме, ки каме пас аз баробаршавии шабу рӯз (22 ё 23 сентябр) аз уфуқ поён фурояд &lt;ref name=&quot;bh&quot;&gt;{{Публикация|статья}}{{Санҷидашуда|15|1|2012}}&lt;/ref&gt;. Дар давоми рӯз, Офтоб дар саросари осмон дар доираҳои уфуқӣ, ё аниқтараш, дар як спирали нарм ҳаракат мекунад. 

== Ҳамчунин нигаред ==

* [[Қутби Ҷанубӣ]]
* Қутби магнитии шимолӣ
* Қутби шимолии дастнорас

== Эзоҳ ==
{{Эзоҳ|2}}

== Адабиёт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Полюсы Земли}}
* {{Книга|автор=Калверт Дж.|заглавие=Подо льдом к полюсу|оригинал=Surface at the Pole|ссылка=militera.lib.ru/memo/usa/kalvert_j/index.html|ответственный=Сокращённый перевод с английского Н. Г. Кузнецова|место=М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1962|страниц=208|тираж=15000}}
* {{Книга|автор=[[Корякин, Владислав Сергеевич|Корякин В. С.]]|заглавие=Фредерик Альберт Кук|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=2002|страниц=248|серия=Научно-биографическая литература|isbn=5-02-022730-7|ref=Корякин}}
* {{Книга|автор=Лактионов А. Ф.|заглавие=Северный полюс|издание=3-е изд., перераб. и доп|место=М.|издательство=[[Транспорт (издательство)|Морской транспорт]]|год=1960|страниц=525|тираж=9000}}
* {{Книга|автор=[[Нансен, Фритьоф|Нансен Ф.]]|заглавие=«Фрам» в полярном море|оригинал=Fram over Polhavet|ссылка=http://www.lithub.ru/read/138782/|ответственный=Перевод с норвежского А. Филиппова, А. Крубера|место=М.|издательство=[[Дрофа (издательство)|Дрофа]]|год=2008|страниц=992|серия=Библиотека путешествий|isbn=978-5-358-05627-5|тираж=3000}}{{Пайванди мурда|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (недоступная ссылка)
* {{Книга|автор=[[Папанин, Иван Дмитриевич|Папанин И. Д.]]|заглавие=Жизнь на льдине|место=М.|издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]]|год=1977|страниц=312|тираж=80000}}
* {{Книга|автор=[[Шпаро, Дмитрий Игоревич|Шпаро Д. И.]], Шумилов А. В.|заглавие=К полюсу|ссылка=http://antarctic.su/books/item/f00/s00/z0000011/index.shtml|место=М.|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год=1987|страниц=367|тираж=100000}}

== Пайвандҳо ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=TLWYJCsVmTw Наворҳои видеоӣ] аз веб-камераи насбшуда дар қутби шимолӣ аз апрел то сентябри соли 2010.
* [https://roerich.museum/roerich_pact Байраки харакати сулх]{{Пайванди мурда|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Гурӯҳ:Шимолгон]]
[[Гурӯҳ:Уқёнуси яхбастаи шимолӣ]]
[[Гурӯҳ:Қутби Шимолӣ]]
[[Гурӯҳ:Арзҳои ҷуғрофӣ]]</text>
      <sha1>h9afi7b8iptzedvgplu3vfkknztxop9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мнемоника</title>
    <ns>0</ns>
    <id>322871</id>
    <revision>
      <id>1483053</id>
      <parentid>1448901</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T12:33:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1483053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8440" sha1="pulo48yquwe3dr7y87rrcxlnlm512wn" xml:space="preserve">'''Мнемоника''' ({{Lang-grc|μνημονικόν}} — ''санъати дар хотир нигоҳ доштан''), '''мнемотехника''' — маҷмӯи усулҳои махсус ва тарзи [[Хотира (жанри бадеӣ)|дар хотир нигоҳ доштани]] иттилооти зарурӣ ва ҳаҷми [[Хотира (жанри бадеӣ)|хотираро]] тавассути ташкили [[ассотсиатсия (равоншиносӣ)]] зиёд ва васеъ мекунад.
[[Акс:Month_-_Knuckles_(ru).svg|мини|320x320пкс|Қоидаи мнемоникӣ барои дар хотир нигоҳ доштани шумораи рӯзҳо дар як моҳ бо истифода аз [[Ангушт|ангуштони худ]].]]

Мнемоника ба [[асотири Юнони Қадим]] олиҳаи хотира — [[Мнемосина]] алоқаманд аст.

== Усулҳо ==

=== Алифбои рақамӣ ===
Моҳияти он дар он аст, ки ба ҳар як рақам ҳарфҳои ҳамсадо таъин карда мешавад. Якчанд чунин алифбо маълум аст.

* '''0''' — ҳарфҳои '''H''' ва '''Л''' дар калимаи «'''Н''' o '''Л»''' ё ҳарфи '''X''' — салиб, набудани арзиши ададӣ.
* '''1''' — '''Р''' аз калимаи «'''Раз'''» ё ҳарфи '''К''', ки аз рақами 1 ба осонӣ кашида мешавад.
* '''2''' — '''D''' — «Д'''вa»'''
* '''3''' — '''T''' аз «'''Три'''», ё '''З''' — 
* '''4''' — '''Ч''' аз вожаи « '''Чор''' »'''Ж'''  ҳарфи '''Ц''', ки шабоҳат дорад.
* '''5''' — '''P''' — &quot; '''панҷ''' &quot; аз рӯи шабоҳати садо ё '''В''' аз рӯи намуди зоҳирӣ.
* '''6''' — '''Ш''' — “ '''Ш''' аст” ё '''Щ (''' инчунин дар асоси шабоҳати садо).
* '''7''' — '''С''' — « '''Хафт''' ».
* '''8''' - '''В''' - &quot; '''В''' ҳашт&quot; ё аз ҷиҳати садо ба '''F''' монанд.
* '''9''' - '''М''' аз калимаи « '''М''' ного», зеро 9 адади калонтарин аст.

== Мусобиқаҳои хотира ==
Аз соли 1991 инҷониб Чемпионати ҷаҳон оид ба хотира гузаронида мешавад. Дар аввал, ки дар Лондон баргузор шуд, бритониёӣ Доминик О'Брайен пирӯз шуд. Ҳоло дар 30 кишвари ҷаҳон мусобиқаҳо аз рӯи фанҳои зерин баргузор мешаванд: тасвирҳои абстрактӣ, калимаҳо, номҳо ва чеҳраҳо, кортҳо бо суръат, пайдарпайии кортҳо дар як соат, рақамҳо бо суръат, рақамҳо дар як соат, рақамҳои дуӣ бо суръат, санаҳои таърихӣ, рақамҳои шунидаро гуфтан ва ғайра{{Sfn|Матвеев, Станислав|2013|страницы=137}}.

== Дар адабиёт ==

* «Мнемон» — як ҳикояи кӯтоҳи фантастикии Роберт Шекли соли 1971.

== Ҳамчунин нигаред ==

* [[Тафаккури визуалӣ]]
* [[Тафаккури тасвирӣ]]
* [[Формулаи эпикӣ]]
* [[Объектҳо дар HTML]]
* [[Кипу]]

== Эзоҳ ==
{{Эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{БСЭ3|Мнемоника}}
* {{БСЭ3|Мнемотехника}}
* Мнемотехника // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
* {{Книга||автор=Денис Букин|заглавие=Развитие памяти по методике спецслужб|издательство=[[Альпина Паблишер]]|год=2014|место=М.|страниц=486|isbn=978-5-9614-4730-9}}
* ''Дёмин Р. Н.'' Танец как форма философствования и мнемотехники. //Философия — Детям. Человек среди людей: Материалы Второй Международной Научно-практической конференции. 25-28 мая 2006 г. — М., 2006. — С. 98—100.
* С.&amp;amp;nbsp;А.&amp;amp;nbsp;Гарибян. Школа памяти. Суперактивизация памяти через возрождение эмоций. — М.: Цицеро, 1992. — 64 с. — ISBN 5-8286-0017-6.
* [http://mnemotexnika.narod.ru/uchebnik.htm Козаренко В. А. Учебник мнемотехники, 2002, электронная публикация]
* ''Авшарян Г. Э. ''. [https://web.archive.org/web/20100429092534/http://www.fb2lib.net.ru/read_online/98789 Суперпамять. Проверенный тренинг для школьника]. — М.: АСТ, Прайм-Еврознак, АСТ Москва, ВКТ, 2008. — 224 с. — 4000 экз. — ISBN 978-5-226-00682-1.
* {{Книга|автор=Станислав Матвеев|заглавие=Феноменальная память. Методы запоминания информации|издательство=[[Альпина Паблишер]]|год=2013|место=М.|страниц=160|isbn=978-5-9614-1876-7|ref=Матвеев, Станислав}}
* Оакли Б. Думай как математик: Как решать любые задачи быстрее и эффективнее / Пер. с англ. — М.: Альпина Паблишер, 2015. — ISBN 978-5-9614-3080-6.
* ''Леонтьев&amp;amp;nbsp;А.&amp;amp;nbsp;Н.'' Развитие памяти. — М.-Л., 1931.

== Пайвандҳо ==
* [http://www.gramota.ru/class/memos/?page=2 Хофиз ба забони русй]
* [http://mnemotexnika.narod.ru В. Козаренко «Мнемотехника: ёддошт дар асоси тафаккури визуалӣ»]
* [http://samvel.ru/stp/metodika/ Мактаби муаллифии Самвел Гарибян]
* [http://psylib.org.ua/books/yates02/index.htm Фрэнсис Йейтс Санъати хотира]
* [http://chemworld.narod.ru/uchitel/mnemonic.html Маҷмӯаи қоидаҳои мнемоникӣ барои химия]
* [http://zapominalki.ru Mnemonics барои калимаҳои англисӣ] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20240624154352/http://zapominalki.ru/ |date=2024-06-24 }}
* [http://www.mnemonica.ru/ Мнемоника.] [http://www.mnemonica.ru/ EN — омӯзиши хотира]
* [http://www.remember-all.ru/ Омӯзиш ва рушди хотира]{{Пайванди мурда|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://stepanov.lk.net/mnemo/mnemoar.html Мақолаҳо дар бораи ёддоштҳо ва одамони муқобил] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210610082907/http://stepanov.lk.net/mnemo/mnemoar.html |date=2021-06-10 }}
* [https://ksw.net.ua/mnemonyka-yskusstvo-zapomynanyya/ Мнемоника: Санъати хотира] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20250220052632/https://ksw.net.ua/mnemonyka-yskusstvo-zapomynanyya/ |date=2025-02-20 }}
* [http://ctac.livejournal.com/7508.html Хурмои сабзӣ, фазанҳо, доираҳо ва шимҳои Пифагор (ё маҷмӯи ибораҳои ҷолиб)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20250220054136/https://ctac.livejournal.com/7508.html |date=2025-02-20 }} . Якчанд забонҳои олмонӣ, англисӣ ва фаронсавӣ мавҷуданд.
* [http://schatzwort.blogspot.de/ schatz-wort] Истифодаи дастгоҳҳои мнемоникӣ барои ба ёд овардани калимаҳои олмонӣ.
* [http://brainoff.ru/tehniki.htm Усулҳои дар хотир нигоҳ доштани маълумот] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20190927132903/http://brainoff.ru/tehniki.htm |date=2019-09-27 }}

[[Гурӯҳ:Хотира]]
[[Гурӯҳ:Усулҳои таълим]]</text>
      <sha1>pulo48yquwe3dr7y87rrcxlnlm512wn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Роҳҳои байналмилалии Кӯлоб–Қалъаи Хумб–Қулма–Қароқурум</title>
    <ns>0</ns>
    <id>325267</id>
    <revision>
      <id>1483064</id>
      <parentid>1435179</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T15:01:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Шухрат Саъдиев moved page [[Роҳи автвтомобилгарди Душанбе – Хоруғ – Қулма]] to [[Роҳҳои байналмилалии Кӯлоб–Қалъаи Хумб–Қулма–Қароқурум]]: ивази ном</comment>
      <origin>1435179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2481" sha1="ka8pqoj5y0n7jhtw49o398b71lu6czw" xml:space="preserve">'''Роҳи автвтомобилгарди Душанбе – Хоруғ – Қулма''' км дарозии умумии роҳ — 247,6 км.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.asiaplustj.info/tj/news/tajikistan/economic/20240821/kio-dar-toikiston-ro-mesozand-va-bo-chand-pul|title=Киҳо дар Тоҷикистон роҳ месозанд ва бо чанд пул?|lang=tg|accessdate=2025-05-31}}&lt;/ref&gt;
== Зарурият ==
Сохтмони қитъаи роҳи мошингарде, ки Душанберо бо ВМКБ тариқи вилояти Хатлон пайваст мекунад, низ муҳим шуморида мешавад. 
Роҳи автомобилгарди Душанбе – Хоруғ – Қулма яке аз сохтмони қитъаи роҳи мошингарде, ки Душанберо бо ВМКБ тариқи вилояти Хатлон пайваст мекунад, низ муҳим шуморида мешавад. 
Гап сари он аст, ки замони Иттиҳоди Шӯравӣ (СССР) равуои автомашинаҳо байни пойтахт бо ВМКБ танҳо ба воситаи ноҳияҳои шарқии Ноҳияҳои тобеи марказ ва дар идома ағбаи Хобуробод (баландиаш 3252 метр аз сатҳи баҳр) сурат мегирифт, ки бар асари боришоти зиёд дар фасли зимистон баста мешуд.

Дар доираи сохтмону таъмир ва навсозии ин роҳ қитъҳаҳои зерин сохта шуданд:

*  Шоҳон – Зиғар, масофа 33,8 км, арзиш 47 млн доллар;
*  Шоҳин – Шоҳон, масофа 40 км, арзиш 92,9 млн доллар;
*  [[Роҳи автомобилгарди Шкев -Зиғар| Шкев – Зиғар]], масофа 37,8 км, арзиш 32 млн доллар;
*  Душанбе – Данғара, масофа 136 км, арзиш 155 млн доллар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.asiaplustj.info/tj/news/tajikistan/economic/20240821/kio-dar-toikiston-ro-mesozand-va-bo-chand-pul|title=Киҳо дар Тоҷикистон роҳ месозанд ва бо чанд пул?|lang=tg|accessdate=2025-05-31}}&lt;/ref&gt;
* 
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
[[Гурӯҳ:Роҳҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]]</text>
      <sha1>ka8pqoj5y0n7jhtw49o398b71lu6czw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1483066</id>
      <parentid>1483064</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T15:09:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>илова</comment>
      <origin>1483066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2731" sha1="ryik4j12ybw9l4qvgsdfr0fm53y8gzd" xml:space="preserve">'''Роҳи автвтомобилгарди Душанбе – Хоруғ – Қулма''' км дарозии умумии роҳ — 247,6 км.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.asiaplustj.info/tj/news/tajikistan/economic/20240821/kio-dar-toikiston-ro-mesozand-va-bo-chand-pul|title=Киҳо дар Тоҷикистон роҳ месозанд ва бо чанд пул?|lang=tg|accessdate=2025-05-31}}&lt;/ref&gt;
== Зарурият ==
Сохтмони қитъаи роҳи мошингарде, ки [[Душанбе|Душанберо]] бо [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] тариқи [[вилояти Хатлон]] пайваст мекунад, низ муҳим шуморида мешавад. 
Роҳи автомобилгарди байналмилалии Кӯлоб–Қалъаи Хумб–Қулма–Қароқурум яке аз сохтмони қитъаи роҳи мошингарде, ки [[Душанбе|Душанберо]] бо [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] пайваст мекунад, низ муҳим шуморида мешавад. 
Гап сари он аст, ки замони [[Иттиҳоди Шӯравӣ]] (СССР) равуои автомашинаҳо байни пойтахт бо ВМКБ танҳо ба воситаи ноҳияҳои шарқии [[Ноҳияҳои тобеи марказ]] ва дар идома ағбаи Хобуробод (баландиаш 3252 метр аз сатҳи баҳр) сурат мегирифт, ки бар асари боришоти зиёд дар фасли зимистон баста мешуд.

Дар доираи сохтмону таъмир ва навсозии ин роҳ қитъҳаҳои зерин сохта шуданд:

*  [[Роҳи автомобилгарди Шоҳон – Зиғар|Шоҳон – Зиғар]], масофа 33,8 км, арзиш 47 млн доллар;
*  Шоҳин – Шоҳон, масофа 40 км, арзиш 92,9 млн доллар;
*  [[Роҳи автомобилгарди Шкев -Зиғар| Шкев – Зиғар]], масофа 37,8 км, арзиш 32 млн доллар;
*  Душанбе – Данғара, масофа 136 км, арзиш 155 млн доллар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.asiaplustj.info/tj/news/tajikistan/economic/20240821/kio-dar-toikiston-ro-mesozand-va-bo-chand-pul|title=Киҳо дар Тоҷикистон роҳ месозанд ва бо чанд пул?|lang=tg|accessdate=2025-05-31}}&lt;/ref&gt;
* 
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
[[Гурӯҳ:Роҳҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]]</text>
      <sha1>ryik4j12ybw9l4qvgsdfr0fm53y8gzd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ризошоҳ Паҳлавӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>326853</id>
    <revision>
      <id>1483076</id>
      <parentid>1458021</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:45:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1483076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10071" sha1="347c5xc0g6r48jy9ae4gjsegnrkkiec" xml:space="preserve">{{Давлатмард}}
'''Ризо Паҳлавӣ''' ё '''Ризошоҳи Бузург''' ([[Забони мозандаронӣ|Маз.]] رضاشا, {{Lang-fa|رضا پهلوی}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranchamber.com/history/reza_shah/reza_shah.php|title=Historic Personalities of Iran: Reza Shah Pahlavi|website=iranchamber.com|accessdate=9 квітня 2021|archivedate=2026-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260213005511/https://www.iranchamber.com/history/reza_shah/reza_shah.php}}&lt;/ref&gt; — ''Ризо Паҳлавӣ'' ; [[15 март]]и [[соли 1878]], [[Устони Мозандарон|Мозандарон]] — [[26 июл]]и [[Соли 1944|1944]], [[Йоҳаннесбург|Йоханнесбург]], Иттиҳоди Африқои Ҷанубӣ) — 34-умин [[шоҳаншоҳ]]и Эрон аз [[15 декабр]]и [[соли 1925]] (сардори муваққатии давлат [[31 октябр|аз 31 октябри соли 1925).]] — [[15 декабр]]и [[Соли 1925|1925]]), аввалин шоҳи [[Дудмони Паҳлавӣ|сулолаи Паҳлавӣ]] .

== Зиндагинома ==
Ризохон 15 марти соли 1878 дар деҳаи Алашти [[Шаҳристони Саводкӯҳ]]&lt;nowiki/&gt;и [[Устони Мозандарон]] дар хонадарони Аббос Алихон ва Нӯш-Офарин Айрумлу ба дунё омадааст.

Фаъолияти мехнатии худро аз аскари каторӣ дар Бригадаи казакҳои форсӣ оғоз намуда, то рутбаи генералӣ расид. Афсари эронӣ Ризо Паҳлавӣ соли 1921, бо кумаки ҳамсафони собиқ дар дивизияи казакҳо, ҳангоми авҷи нооромиҳо ва таҷовузи хориҷӣ, пойтахти [[Теҳрон|Эронро]] бо ҷангҳо забт кард ва аз ҷониби [[Аҳмадшоҳи Қоҷор|Аҳмадшоҳи Коҷор]] ба унвони волии низомӣ ва сарфармондеҳ таъин шуд ва пас аз муддате — вазири ҳарбии давлат таъин гардид. Соли 1923 Пахлавӣ Сарвазири ҳукумат таъин шуд. Бо истифода аз мавқеъ ва нуфузи худ вай сарнагунии [[Қоҷориён|сулолаи Қоҷорро]] омода кард. Маҷлиси муассисони Маҷлиси Эрон 31 октябри соли 1925 дар бораи аз қудрат дур кардани [[Аҳмадшоҳи Қоҷор]] хабар дод. 12 декабри соли 1925 Ризохон шоҳи нави Эрон эълон шуд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/REZA-SHAH_PEHLEVI.html|title=Реза-шах Пехлеви|author=Кругосвет|deadlink=no|accessdate=2010-03-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/65VvEcg1D?url=http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/REZA-SHAH_PEHLEVI.html|archivedate=2012-02-17}}&lt;/ref&gt; ва 15 декабр савганди хукмрон шуданро қабул намуд ва бо ҳамин [[Сулолаи Паҳлавӣ|сулолаи Пахлави]]&lt;nowiki/&gt;ро таъсис дод.

Дар навсозии кишвар саҳм гузоштааст. Соли 1935 аз давлатҳои хориҷӣ талаб кардааст, ки номгузории нав давлатро — [[Эрон]] — ба ҷои номи пештараи [[Порс]] расман истифода баранд.

Соли 1941, дар давоми [[Ҷанги ҷаҳонии дувум|Ҷанги дуюми ҷаҳонӣ,]] ӯ кӯшиш кард, ки [[Британияи Кабир|Бритониёи Кабир]] ва [[Иттиҳоди Шуравӣ|Иттиҳоди Шӯравӣ]] ба ҷойгир кардани артишҳои худ дар Эрон монеъ шавад ва пас аз он аз ҷониби қувваҳои низомии иттифоқчиён [[Британияи Кабир|Бритониёи Кабир]] ва [[Иттиҳоди Шуравӣ|Иттиҳоди Шӯравӣ]] маҷбур шуд, ки 16 сентябри соли 1941 аз тахт даст кашад .

Писараш [[Муҳаммадризо Паҳлавӣ]] ҷасади падарашро ба Эрон интиқол дод ва барои ӯ як мақбараи боҳашамат сохт, аммо пас аз [[Инқилоби исломӣ дар Эрон]] оромгоҳ бо фармони [[Оятуллоҳ]] таҳриб шуд.

== Мукофотҳо ==
* Ордени Шер ва Офтоб, дараҷаи 1 ([[Порс]], 1923)
* Занҷири бузурги ордени офтоб ([[Подшоҳии Афғонистон|Подшоҳиии Афғонистон]], 1928)
* Ордени «Уқоби сафед» (Ҷумҳурии Полша, 1929)
* Занҷираи ордени Муҳаммад Алӣ (Шоҳигарии Миср, 1932)
* Занҷири ордени Ҳошимии (Шоҳигарии Ироқ, 1932)
* Найвони ордени Серафим ([[Суэд|Шветсия]], 1934)
* Найвони ордени Фил ([[Дания]], 1937)
* Салиби бузурги ордени Леополди I ([[Белгия]], 1937)
* Салиби бузурги Легиони фахрӣ (Ҷумҳурии сеюми Фаронса, 1937)
* Найвони ордени Муқаддас ([[Подшоҳии Итолиё (1861—1946)|Подшоҳии Итали]]&lt;nowiki/&gt;ё, 1939)
* Салиби бузурги ордени муқаддасони Маврикий ва Лазар ([[Подшоҳии Итолиё (1861—1946)|Подшоҳии Итали]]&lt;nowiki/&gt;ё, 1939)

== Ҷузиёти таърихӣ ==
* Шоҳ комилан дар тамоми барориши ҳамаи [[Асъор|асъорҳои]], аввал [[Порс|давлати Порс]], баъд [[Эрон]] аз соли 1928 то 1943 тасвир шудааст.
* Тангаи тиллои форсӣ — Паҳлавӣ, ки аз соли 1927 сикка шудааст, низ ба шарафи ӯ номгузорӣ шудааст.

== Нигористон ==
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot;&gt;
Акс:Reza_shahpahlavi.jpg|пайванд=Файл:Reza_shahpahlavi.jpg
Акс:Antoin_Sevruguin_48_12_SI.jpg|пайванд=Файл:Antoin_Sevruguin_48_12_SI.jpg
Акс:Militaryparadetehran.jpg|пайванд=Файл:Militaryparadetehran.jpg
Акс:Reza_shah_coronation.jpg|пайванд=Файл:Reza_shah_coronation.jpg|алт=Церемонія коронації (на голові шаха Корона Пахлаві)| Маросими тоҷгузорӣ (дар сари шоҳ Тоҷи паҳлавӣ)
Акс:Reza_Shah_and_Atatürk-2.jpg|пайванд=Файл:Reza_Shah_and_Atatürk-2.jpg|алт=Шах і Ататюрк| Шоҳ ва [[Мустафо Камол Отатурк|Отатурк]]
Акс:Reza_Shah_on_stamp.jpg|пайванд=Файл:Reza_Shah_on_stamp.jpg|алт=Марка| Бренд
Акс:5_Pahlavi_-_Iranian_Golden_coin.jpg|пайванд=Файл:5_Pahlavi_-_Iranian_Golden_coin.jpg|алт=5 пехлеві| [[Риёли Эрон|5]] [[Риёли Эрон|риёл]]
Акс:IranP13-5Tomans-1928-donatedowl_f.jpg|пайванд=Файл:IranP13-5Tomans-1928-donatedowl_f.jpg|алт=5 туманів, аверс, 1928| 5 туман,  [[Соли 1928|1928]]
Акс:IranP20s-20Rials-AH1311(1932)-donatedarchintl98_f.jpg|пайванд=Файл:IranP20s-20Rials-AH1311(1932)-donatedarchintl98_f.jpg|алт=20 ріалів, 1932| 20 [[Риёли Эрон|риёл]], [[Соли 1932|1932]]
Акс:IranP25as-10Rials-(1934)-donatedowl_f.jpg|пайванд=Файл:IranP25as-10Rials-(1934)-donatedowl_f.jpg|алт=10 ріалів, 1934| 10 [[Риёли Эрон|риёл]], [[Соли 1934|1934]]
Акс:IranP27s-50Rials-AH1313(1934)-donatedarchintl98_f.jpg|пайванд=Файл:IranP27s-50Rials-AH1313(1934)-donatedarchintl98_f.jpg|алт=50 ріалів, 1934| 50 [[Риёли Эрон|риёл]], [[Соли 1934|1934]]
Акс:IranP37a-500Rials-AH1317(1938)-donatedoy_f.jpg|пайванд=Файл:IranP37a-500Rials-AH1317(1938)-donatedoy_f.jpg|алт=500 ріалів, 1938| 500 [[Риёли Эрон|риёл]], [[Соли 1938|1938]]
&lt;/gallery&gt;

== Нигаред низ ==
* [[Аҳмадшоҳи Қоҷор]]
* [[Дудмони Паҳлавӣ|Сулолаи Паҳлавӣ]]
* [[Муҳаммадризо Паҳлавӣ|Муҳаммадризо]]

== Эзоҳ ==
{{Эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* ''Рысард Капущински'' . [http://wg-lj.livejournal.com/538900.html?style=mine Шоҳаншоҳ] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20250223025213/https://wg-lj.livejournal.com/538900.html?style=mine |date=2025-02-23 }} .
* Паҳлавӣ. Казаки форсӣ. [http://smalltalks.ru/zoloto-i-vlast/171-pehlevi-1.html Энсиклопедияи ҳама чиз дар ҷаҳон.] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120406024114/http://smalltalks.ru/zoloto-i-vlast/171-pehlevi-1.html |date=2012-04-06 }}
{{Пайвандҳои беруна}}{{Шахиншахи Ірану}}{{Пахлаві}}{{Прем'єр-міністри Ірану}}{{Portal bar|Біографії|Іран}}{{DEFAULTSORT:Пахлаві Реза Шах}}
[[Гурӯҳ:Зодагони шаҳри Теҳрон]]
[[Гурӯҳ:Дорандагони Салиби бузурги ордени Леополди 1]]
[[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1944]]
[[Гурӯҳ:Даргузаштагони 26 июл]]
[[Гурӯҳ:Википедия:Мақолаҳои бо сарчашма аз Викидода]]
[[Гурӯҳ:Зодагони соли 1878]]
[[Гурӯҳ:Зодагони 15 март]]
[[Гурӯҳ:Шоҳҳои Эрон]]
[[Гурӯҳ:Вазирони ҳарбии Эрон]]
[[Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>347c5xc0g6r48jy9ae4gjsegnrkkiec</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фурудгоҳи байналмилалии Далян</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330275</id>
    <revision>
      <id>1483083</id>
      <parentid>1465271</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T00:34:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1483083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4083" sha1="dmf0v3cqbyue2jdn05b8bg9yqz38lrv" xml:space="preserve">{{Infobox airport
| ном            = Фурудгоҳи байналмилалии Далян
| nativename     = 大连周水子国际机场
| IATA           = DLC
| ICAO           = ZYTL
| type           = Ҷамъиятӣ
| operator       = Dalian Airport Group
| city-served    = [[Далян]]
| location       = [[Далян]], [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]]
| elevation-m    = 33
| coordinates    = {{coord|38|57|55|N|121|32|16|E|type:airport}}
| website        = {{URL|dlairport.com}}
| metric-elev    = Y
| metric-rwy     = Y
| r1-number      = 10/28
| r1-length-m    = 3300
| r1-surface     = Бетон
}}

'''Фурудгоҳи байналмилалии Далян''' — фурудгоҳи байналмилалии [[Далян]] — шаҳри бузурги бандарии устони [[Ляонин]] дар шимолу шарқии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мебошад.&lt;ref&gt;[https://www.dlairport.com Дар бораи фурудгоҳ] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20260405082012/https://www.dlairport.com/ |date=2026-04-05 }}. Dalian Airport Group.&lt;/ref&gt; Далян бандари муҳими Баҳри Зард ва маркази тиҷоратӣ ва сайёҳии минтақа мебошад. Соли [[2019]] фурудгоҳ 20,0 миллион мусофир қабул намуд.&lt;ref&gt;[https://www.aci.aero/data-centre/annual-traffic-data/ Омори мусофирони ҷаҳон]. ACI World.&lt;/ref&gt;

== Таърих ==
=== Солҳои аввал ===
Фурудгоҳ дар соли [[1972]] кушода шуд. Далян шаҳри соҳилии зебо дар нимҷазираи Ляодун мебошад.
=== Тараққиёт ===
Терминал борҳо навсозӣ шуд. Фурудгоҳи нави Ҷинчжоувон дар ҳоли сохтмон аст ва дар оянда ҷойгузини Чжоушуйзи мегардад.&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/ Dalian new airport construction]. Reuters, 2019.&lt;/ref&gt;
=== Замони муосир ===
Фурудгоҳ маркази ҳавоии шимолу шарқии Чин мебошад. Парвозҳо ба Пекин, Шанхай, Токио, Сеул ва шаҳрҳои дигар иҷро мешаванд. Далян шаҳри дӯстии Чин бо [[Ҷопон]] ва [[Кореяи Ҷанубӣ]] мебошад.

== Авиакомпанияҳо ва хатҳои парвоз ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:90%; width:70%;&quot;
! Ширкат !! Хатҳои асосӣ
|-
| [[Air China]] || Пекин
|-
| [[China Southern Airlines]] || Гуанҷжоу, Шанхай
|-
| [[Dalian Airlines]] || Пекин, Шанхай
|-
| [[Korean Air]] || Сеул
|-
| [[All Nippon Airways]] || Токио
|}

== Зерсохтор ==
=== Рохҳои парвоз ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Рақам !! Дарозӣ (м) !! Рӯйпӯш
|-
| 10/28 || 3 300 || Бетон
|}
=== Терминалҳо ===
Фурудгоҳ як терминал дорад. Фурудгоҳ дар наздикии маркази шаҳр ҷойгир аст. Фурудгоҳи нави Ҷинчжоувон дар оянда ҷойгузини он мегардад.

== Оморҳо ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Шумораи мусофирон
! Сол !! Мусофирон (млн)
|-
| [[2016]] || 16,8
|-
| [[2017]] || 18,5
|-
| [[2018]] || 18,8
|-
| [[2019]] || 20,0
|}

== Нигаред низ ==
* [[Далян]]
* [[Ляонин]]
* [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]]

== Эзоҳ ==
{{Эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* [https://www.dlairport.com Сайти расмии фурудгоҳ] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20260405082012/https://www.dlairport.com/ |date=2026-04-05 }}
* [https://www.flightradar24.com/airport/DLC Парвозҳо дар FlightRadar24]

[[Гурӯҳ:Фурудгоҳҳои Чин]]
[[Гурӯҳ:Фурудгоҳҳои байналмилалӣ]]
[[Гурӯҳ:Далян]]</text>
      <sha1>dmf0v3cqbyue2jdn05b8bg9yqz38lrv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фурудгоҳи Флоренсия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330608</id>
    <revision>
      <id>1483082</id>
      <parentid>1466783</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T00:24:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1483082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4184" sha1="9utv3ptxhwl2roah0ew883usy6o0w5d" xml:space="preserve">{{Infobox airport
| ном            = Фурудгоҳи Флоренсия
| nativename     = Aeroporto di Firenze-Peretola
| IATA           = FLR
| ICAO           = LIRQ
| type           = Ҷамъиятӣ
| operator       = Toscana Aeroporti
| city-served    = [[Флоренсия]]
| location       = [[Флоренсия]], [[Италия]]
| elevation-m    = 40
| coordinates    = {{coord|43|48|36|N|11|12|07|E|type:airport}}
| website        = {{URL|aeroporto.firenze.it}}
| metric-elev    = Y
| metric-rwy     = Y
| r1-number      = 05/23
| r1-length-m    = 1750
| r1-surface     = Асфалт
}}

'''Фурудгоҳи Флоренсия''' — фурудгоҳи [[Флоренсия]] буда, маркази минтақаи [[Тоскана]] дар [[Италия]] мебошад.&lt;ref&gt;[https://www.aeroporto.firenze.it Дар бораи фурудгоҳ] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160923222611/http://www.aeroporto.firenze.it/ |date=2016-09-23 }}. Toscana Aeroporti.&lt;/ref&gt; Флоренсия яке аз маъруфтарин шаҳрҳои фарҳангии ҷаҳон ва гаҳвораи [[Ренессанс]] мебошад. Соли [[2023]] фурудгоҳ 3,0 миллион мусофир қабул намуд.&lt;ref&gt;[https://www.aci.aero/data-centre/annual-traffic-data/ Омори мусофирони ҷаҳон]. ACI World.&lt;/ref&gt;

== Таърих ==
=== Солҳои аввал ===
Фурудгоҳ дар соли [[1931]] кушода шуд. Флоренсия маркази санъати Ренессанс ва ватани [[Леонардо да Винчӣ]], [[Микеланҷело]] ва [[Данте Алигерӣ]] мебошад.
=== Тараққиёт ===
Рохи парвоз кӯтоҳ аст (1750 м) ва ин имконияти қабули ҳавопаймоҳои бузургро маҳдуд мекунад. Лоиҳаи рохи парвози нав солҳо баҳсбарангез буд.&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/ Florence airport runway debate]. Reuters.&lt;/ref&gt;
=== Замони муосир ===
Фурудгоҳ дарвозаи ҳавоии Флоренсия ва Тоскана мебошад. Парвозҳо ба Лондон, Париж, Амстердам, Барселона ва шаҳрҳои Аврупо иҷро мешаванд. Флоренсия ҳар сол зиёда аз 15 миллион сайёҳ қабул мекунад.

== Авиакомпанияҳо ва хатҳои парвоз ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:90%; width:70%;&quot;
! Ширкат !! Хатҳои асосӣ
|-
| [[Vueling]] || Барселона, Париж-Орли
|-
| [[easyJet]] || Лондон-Гатвик, Париж
|-
| [[Volotea]] || Катания, Олбия
|-
| [[British Airways]] || Лондон-Сити
|-
| [[Air France]] || Париж-CDG
|}

== Зерсохтор ==
=== Рохҳои парвоз ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Рақам !! Дарозӣ (м) !! Рӯйпӯш
|-
| 05/23 || 1 750 || Асфалт
|}
=== Терминалҳо ===
Фурудгоҳ як терминал дорад. Рохи парвоз кӯтоҳ буда, танҳо ҳавопаймоҳои миёнаандоза қабул мекунад. Автобус ва трамвай фурудгоҳро ба маркази Флоренсия мепайвандад.

== Оморҳо ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Шумораи мусофирон
! Сол !! Мусофирон (млн)
|-
| [[2017]] || 2,7
|-
| [[2018]] || 2,6
|-
| [[2019]] || 2,9
|-
| [[2023]] || 3,0
|}

== Нигаред низ ==
* [[Флоренсия]]
* [[Италия]]
* [[Тоскана]]

== Эзоҳ ==
{{Эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* [https://www.aeroporto.firenze.it Сайти расмии фурудгоҳ] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160923222611/http://www.aeroporto.firenze.it/ |date=2016-09-23 }}
* [https://www.flightradar24.com/airport/FLR Парвозҳо дар FlightRadar24]

[[Гурӯҳ:Фурудгоҳҳои Италия]]
[[Гурӯҳ:Фурудгоҳҳои байналмилалӣ]]
[[Гурӯҳ:Флоренсия]]</text>
      <sha1>9utv3ptxhwl2roah0ew883usy6o0w5d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фотима Паҳлавӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331715</id>
    <revision>
      <id>1483080</id>
      <parentid>1474221</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T23:58:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1483080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13677" sha1="fqccfniqs4dfw5bm5tw1l5pb0evtbb4" xml:space="preserve">{{Short description|Шоҳдухтари эронӣ (1928–1987)}}
{{Use dmy dates|date=November 2023}}
{{Infobox royalty
| image = [[File:Princess Fatemeh Pahlavi.jpg|220px]]
| caption = Шоҳдухтар Фотима, солҳои 1970
| spouse = {{plainlist|

{{marriage|Vincent Lee Hillyer&lt;br/&gt;|1950|1959|reason=div}}
{{marriage|[[Mohammad Amir Khatami]]&lt;br/&gt;|1959|1975|reason=вафоти ҳамсар}}
}}
| issue = {{Collapsible list|state=collapsed| Kayvan Hillyer&lt;br&gt;Rana Hillyer&lt;br&gt;Dariush Hillyer&lt;br&gt;Kambiz Khatami&lt;br&gt;Pari Khatami&lt;br&gt;Ramin Khatami}}
| full name =
| house = [[Pahlavi dynasty|Сулолаи Паҳлавӣ]]
| father = [[Reza Shah|Ризошоҳ]]
| mother = [[Esmat Dowlatshahi|Исмат Давлатшоҳӣ]]
| birth_date = 30 October 1928
| birth_place = [[Tehran|Теҳрон]], [[Imperial State of Iran|Давлати императории Эрон]]
| death_date = {{death date and age|1987|5|27|1928|10|30|df=y}}
| death_place = [[London|Лондон]], Англия
| burial_place =
| signature =
}}

'''Фотима Паҳлавӣ''' ({{lang|fa|فاطمه پهلوی}}; 30 октябр 1928 – 27 май 1987) шоҳдухтари эронӣ аз сулолаи Паҳлавӣ буд. Ӯ даҳумин фарзанди [[Reza Pahlavi|Ризошоҳ]] ва хоҳари падарии [[Муҳаммадризошоҳ Паҳлавӣ]] буд. Дар [[Tehran|Теҳрон]] таваллуд шуда, пеш аз Инқилоби исломии Эрон дар соли 1979 аз Эрон хориҷ шуд. Паҳлавӣ дар соли 1987 дар [[Лондон]] аз бемории саратон даргузашт.

== Ҳаёти барвақт ва таҳсил ==
Фотима Паҳлавӣ 30 октябри 1928 дар Теҳрон таваллуд шудааст.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Iranian princess dies at age 58|access-date=4 November 2012
|url=https://news.google.com/newspapers?id=INlGAAAAIBAJ&amp;pg=1479,167212&amp;dq=reza+shah+and+his+children&amp;hl=en|newspaper=The Lewiston Journal
|date=2 June 1987}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ap2jun&quot;&gt;&quot;Princess Fatemeh Pahlavi&quot;, Associated Press, 2 June 1987.&lt;/ref&gt; Ӯ даҳумин фарзанди Ризошоҳ ва чоруми фарзанди ҳамсари чоруми ӯ Исмат Давлатшоҳӣ буд.&lt;ref name=&quot;tntribune&quot;&gt;&quot;Shah of Iran's half-sister dies&quot;, Rome News Tribune, 2 June 1987.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Childress2011&gt;{{cite book|author=Diana Childress|title=Equal Rights Is Our Minimum Demand: The Women's Rights Movement in Iran 2005|url=https://archive.org/details/equalrightsisour0000chil|url-access=registration|year=2011
|page=[https://archive.org/details/equalrightsisour0000chil/page/40 40]|publisher=Twenty-First Century Books|isbn=978-0-7613-7273-8
|location=Minneapolis, MN}}&lt;/ref&gt; Модараш аз сулолаи Қоҷориён буд ва соли 1923 бо Ризошоҳ издивоҷ кард.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Gholam Reza Afkhami|title=The Life and Times of the Shah|url=https://books.google.com/books?id=pTVSPmyvtkAC&amp;pg=PA605|year=2008|publisher=[[University of California Press]]|isbn=978-0-520-94216-5|page=605|location=Berkeley, CA|author-link=Gholam Reza Afkhami}}&lt;/ref&gt; Фотима хоҳари пурраи хурдии [[Абдулризо Паҳлавӣ]], [[Аҳмадризо Паҳлавӣ]] ва [[Маҳмудризо Паҳлавӣ]] ва хоҳари калонии [[Ҳамидризо Паҳлавӣ]] буд.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.iranchamber.com/history/reza_shah/reza_shah.php|title=Reza Shah Pahlavi|work=Iran Chamber Society|access-date=16 July 2013|accessdate=2026-05-27|archivedate=2026-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260213005511/https://www.iranchamber.com/history/reza_shah/reza_shah.php}}&lt;/ref&gt;

Паҳлавӣ дар Коллеҷи Конверс (ҳоло Университети Конверс) дар Спартанберг, Каролинаи Ҷанубӣ таҳсил кардааст.&lt;ref name=&quot;time&quot;&gt;&quot;Milestones, Apr. 24, 1950&quot;, Time magazine, 24 April 1950.&lt;/ref&gt; Ӯ дар соли таҳсили 1947–1948 ҳамроҳ бо ҳамроҳи шахсии худ Кокаб Моарифӣ дар ин коллеҷ таҳсил кард, вале таҳсилро идома надода, диплом нагирифт.&lt;ref name=&quot;time&quot;&gt;&quot;Milestones, Apr. 24, 1950&quot;, Time magazine, 24 April 1950.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Y's and Other Y's, 1948. Converse Yearbook 1948|url=https://cdm17281.contentdm.oclc.org/digital/collection/p17281coll8/id/766/rec/50|website=Spartanburg County Public Libraries
|access-date=15 June 2023|pages=78–79}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=:0/&gt; Моарифӣ бошад, то соли 1950 дар коллеҷ монда, онро хатм кард.&lt;ref name=:0&gt;{{Cite news|author=Nancy Atkins|date=12 April 1979|title=Shah of Iran's Sister Attended Converse in 1947-1948|page=1|work=Spartanburg Herald}}&lt;/ref&gt; Ӯ ва бародаронаш дар Қасри Мармар дар Теҳрон бо падару модарашон зиндагӣ мекарданд.&lt;ref name=Childress2011/&gt;

== Фаъолият ==
Дар давраи ҳукмронии бародари падарияш Муҳаммадризошоҳ Паҳлавӣ, Фотима Паҳлавӣ соҳиби клуби боулинг буд ва дар тиҷорат фаъолият мекард, аз ҷумла саҳмияҳо дар ширкатҳои сохтмон, истеҳсоли равғани растанӣ ва муҳандисӣ дошт.&lt;ref&gt;{{cite news|title=105 Iranian firms said controlled by royal family|url=https://news.google.com/newspapers?id=7X5VAAAAIBAJ&amp;pg=1063,1948802&amp;dq=abdul+reza+pahlavi&amp;hl=en|access-date=4 November 2012
|newspaper=The Leader Post|date=22 January 1979|agency=[[Associated Press]]|location=Tehran}}&lt;/ref&gt; Ӯ инчунин дорои сарвати тақрибан 500 миллион доллар буд.&lt;ref name=harris05&gt;{{cite journal|author=David Harris|title=Buying Loyalty in Iran|journal=The Long Term View|year=2005|volume=6|issue=3|pages=88–96|url=http://www.mslaw.edu/MSLMedia/LTV/6.3.pdf#page=88|access-date=14 November 2012|archive-date=14 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131014043151/http://www.mslaw.edu/MSLMedia/LTV/6.3.pdf#page=88|url-status=dead}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20131014043151/http://www.mslaw.edu/MSLMedia/LTV/6.3.pdf#page=88 |date=2013-10-14 }}&lt;/ref&gt; Ин сарват асосан аз «комиссияҳо»-е иборат буд, ки аз пудратчиёни низомӣ тавассути шавҳари дуюмаш Муҳаммад Амир Хатамӣ гирифта мешуд.&lt;ref name=harris05/&gt; Паҳлавӣ инчунин дар соҳаи таҳсилоти олӣ дар Эрон фаъолият дошт&lt;ref&gt;{{cite book|author=Edgar Burke Inlow|year=1979|location=Delhi|page=91
|title=Shahanshah: The Study of Monarchy of Iran|url=https://books.google.com/books?id=-2SWMAFL1JoC&amp;pg=PA91|publisher=Motilal Banarsidass
|isbn=978-81-208-2292-4}}&lt;/ref&gt; ва саҳмияҳо дар клуби футболи эронӣ «Пирӯзӣ» (Персеполис) дошт.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Houchang Chehabi
|date=Autumn 2002|title=A Political History of Football in Iran|journal=Iranian Studies|doi=10.1080/14660970600615328|volume=35|page=387
|issue=4|s2cid=144616657|author-link=Houchang Chehabi}}&lt;/ref&gt;
[[File:Princess Fatemeh Pahlavi.jpg|220px|Паҳлавӣ дар солҳои 1950]]Паҳлавӣ дар назди як халабони бритониёӣ курсҳои парвози чархболро гузашт&lt;ref name=&quot;bbc20&quot;&gt;“Watch presented to Shah by Apollo 11 crew sold by Dorset man”, BBC News, 19 February 2020.&lt;/ref&gt; ва аввалин зани эронӣ шуд, ки иҷозатномаи пилотии чархбол гирифт.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women in the IIAF |url=https://www.iiaf.net/women-in-the-iiaf/|website=iiaf.net|access-date=3 May 2023}}&lt;/ref&gt; Пас аз анҷоми парвози аввалини мустақилона, ӯ ба мураббияш соати «Omega Speedmaster»-ро ҳадя кард, ки онро кайҳоннавардони «Аполлон-11» соли 1969 ба шоҳ туҳфа карда буданд.&lt;ref name=&quot;bbc20&quot;&gt;“Watch presented to Shah by Apollo 11 crew sold by Dorset man”, BBC News, 19 February 2020.&lt;/ref&gt; Дар аввали соли 2021 ин соат дар музояда бо нархи 18 000 фунт фурӯхта шуд.&lt;ref name=&quot;bbc20&quot;&gt;“Watch presented to Shah by Apollo 11 crew sold by Dorset man”, BBC News, 19 February 2020.&lt;/ref&gt;

== Ҳаёти шахсӣ ==
Фотима Паҳлавӣ ду маротиба издивоҷ кардааст. Аввал бо Винсент Ли Ҳиллиер (1924 – 7 июли 1999) дар соли 13 апрели 1950 дар Чивитавеккия, Италия издивоҷи шаҳрвандӣ кард.&lt;ref name=&quot;tntribune&quot;&gt;&quot;Shah of Iran's half-sister dies&quot;, Rome News Tribune, 2 June 1987.&lt;/ref&gt; Ҳиллиер ба ислом гаравид.&lt;ref name=&quot;tntribune&quot;&gt;&quot;Shah of Iran's half-sister dies&quot;, Rome News Tribune, 2 June 1987.&lt;/ref&gt; Баъдан 10 май онҳо дар сафорати Эрон дар Париж никоҳи динӣ бастанд.&lt;ref name=&quot;tntribune&quot;&gt;&quot;Shah of Iran's half-sister dies&quot;, Rome News Tribune, 2 June 1987.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Iran. Part II (1950–1955)|url=http://www.iranianhotline.com/IranPhotos/Iran-1950-1955.pdf|work=Iranian Hotline|access-date=16 July 2013}}&lt;/ref&gt; Ҳиллиер дӯсти бародараш Абдулризо Паҳлавӣ буд.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Ali Akbar Dareini|title=The Rise and Fall of the Pahlavi Dynasty: Memoirs of Former General Hussein Fardust|url=https://books.google.com/books?id=SJZ_xgqCOMQC&amp;pg=PR7|year=1999|publisher=Motilal Banarsidass Publications|isbn=978-81-208-1642-8|page=123|location=Delhi}}&lt;/ref&gt; Онҳо се фарзанд доштанд: ду писар — Кейван ва Дорюш — ва як духтар Рано, ки соли 1954 дар кӯдакӣ дар натиҷаи садама фавтид.&lt;ref&gt;{{cite news
|url=https://news.google.com/newspapers?nid=348&amp;dat=19870602&amp;id=NQMIAAAAIBAJ&amp;pg=3428,192801|title=Shah of Iran's half-sister dies|access-date=25 July 2013|newspaper=[[Rome News-Tribune]]|date=2 June 1987}}&lt;/ref&gt; Онҳо дар моҳи сентябри 1959 ҷудо шуданд.&lt;ref&gt;{{cite news|title=US aided in ouster of Shah|url=https://news.google.com/newspapers?id=hd1eAAAAIBAJ&amp;pg=3597,1525053&amp;dq=fatimeh+pahlavi&amp;hl=en|access-date=4 November 2012|newspaper=St. Joseph News Press|date=9 August 1980|agency=[[Associated Press]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tblade23nov&quot;&gt;“Shah engaged”, Toledo Blade, 23 November 1960.&lt;/ref&gt;

Пас аз ҷудоӣ, ӯ бо Муҳаммад Амир Хатамӣ, фармондеҳи нерӯҳои ҳавоии Эрон, 22 ноябри 1959 издивоҷ кард.&lt;ref name=&quot;tblade23nov&quot;&gt;“Shah engaged”, Toledo Blade, 23 November 1960.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Abbas Milani|title=Eminent Persians: The Men and Women who Made Modern Iran, 1941-1979|url=https://books.google.com/books?id=ixU33FaG_dgC&amp;pg=PA196|location=Syracuse, NY|year=2008
|page=457|publisher=[[Syracuse University Press]]|isbn=978-0-8156-0907-0|author-link=Abbas Milani}}&lt;/ref&gt; Дар тӯйи онҳо шоҳ ва арӯси оянда Фараҳ Диба низ иштирок доштанд.&lt;ref name=&quot;tblade23nov&quot;&gt;“Shah engaged”, Toledo Blade, 23 November 1960.&lt;/ref&gt; Онҳо се фарзанд доштанд: Камбиз (1961), Ромин (1967) ва духтар Парӣ (1962).&lt;ref name=&quot;iich&quot;&gt;Ebrahim Hadidi, “Field Martial Mohammad Khatami”, Institute for Iranian History.&lt;/ref&gt;

== Солҳои охир ва марг ==
Паҳлавӣ пеш аз Инқилоби исломии 1979 Эронро тарк кард.&lt;ref name=&quot;Taromi-Rad2012&quot;&gt;H. Taromi-Rad (2012), *Pahlavi Dynasty: An Entry from Encyclopaedia of the World of Islam*, EWI Press.&lt;/ref&gt; Дар солҳои охири умраш дар Лондон зиндагӣ мекард.&lt;ref name=&quot;nyt3687&quot;&gt;&quot;Fatemeh Pahlevi Dies at 58&quot;, The New York Times, 3 June 1987.&lt;/ref&gt;

Ӯ 27 майи 1987 дар хонаи худ дар Лондон аз саратон даргузашт.&lt;ref name=&quot;ap2jun&quot;&gt;&quot;Princess Fatemeh Pahlavi&quot;, Associated Press, 2 June 1987.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;times&quot;&gt;&quot;Milestones, Apr. 24, 1950&quot;, Time magazine, 24 April 1950.&lt;/ref&gt; Ӯ 58-сола буд ва чор писар/фарзандаш боқӣ монданд.&lt;ref name=&quot;nyt3687&quot;&gt;&quot;Fatemeh Pahlevi Dies at 58&quot;, The New York Times, 3 June 1987.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;times&quot;&gt;&quot;Milestones, Apr. 24, 1950&quot;, Time magazine, 24 April 1950.&lt;/ref&gt;

== Ифтихорномаҳо ==
=== Миллӣ ===

[[File:Order_of_the_Pleiades_(Iran).gif|50px]] Дамаи Салиби Бузурги дараҷаи 2 Ордени «Сурайё»{{citation needed|date=August 2020}}

=== Хориҷӣ ===

[[File:GER Bundesverdienstkreuz 7 Grosskreuz.svg|50px]] Салиби Бузурги Ордени Шарафи Ҷумҳурии Федеративии Олмон (21 октябри 1965){{citation needed|date=August 2020}}

== Манбаъҳо ==
{{Reflist}}

== Пайвандҳои беруна ==
*{{Commons-inline}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Pahlavi, Fatemeh}}
[[Гурӯҳ:Зодагони соли 1928]]
[[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1987]]
[[Гурӯҳ:Шахсиятҳо аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Паҳлавии Эрон]]</text>
      <sha1>fqccfniqs4dfw5bm5tw1l5pb0evtbb4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҷалили Дӯстхоҳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331891</id>
    <revision>
      <id>1483102</id>
      <parentid>1475042</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T07:29:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Spitamana</username>
        <id>144920</id>
      </contributor>
      <comment>ислоҳ</comment>
      <origin>1483102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13732" sha1="fx78qpw7eocav84gxvyz8im5z5upbjd" xml:space="preserve">{{Олим|ном=Ҷалили Дӯстхоҳ|номи аслӣ=جلیل دوستخواه|тасвир=Jalil-Dostkhah.jpg|бар=|таърихи таваллуд=28.08.1933|зодгоҳ={{Зодгоҳ|Исфаҳон|}}, [[Эрони Паҳлавӣ]]|таърихи даргузашт=23.03.2026|шаҳрвандӣ={{парчамбандӣ|Эрон}}|маҳалли даргузашт=[[Австралия]]|фазои илмӣ=[[таърих]], [[адабиёт]], [[забоншиносӣ]],  [[авестошиносӣ]], [[эроншинос]], [[тарҷумон]]|дараҷаи илмӣ={{Дараҷаи илмӣ|доктор|илмҳои забон ва адабиёт}}|алма-матер=[[Донишгоҳи Исфаҳон]]}}

'''Ҷалили Дӯстхоҳ''' ({{lang-fa|جلیل دوستخواه}};  [[28 август|28 августи]] [[1933]], [[Исфаҳон]] — 23 марти 2026) — эроншинос, тарҷумон, пажӯҳишгари барҷастаи «[[Авесто|Авасто]]» ва [[Адабиёти форс-тоҷик|адабиёти классикии форс-тоҷик]], доктори илмҳои филология.

== Зиндагинома ==
Ҷалили Дӯстхоҳ 28 августи соли 1933 дар маҳаллаи Бозори Нав дар [[масҷиди Ҳаким]] дар [[Исфаҳон]], дар оилаи коргари камдаромад таваллуд шудааст. Аз соли 1938 то 1942, ӯ дар мактаби ибтидоӣ  се соли мактаби миёна ва ду соли мактаб-интернат дар зодгоҳаш Исфаҳон таҳсил кардааст. Ӯ соли таҳсили 1950-1953-ро ҳамчун муаллим дар деҳа сипарӣ кард ва дар арафаи соли дуюми омӯзгорӣ, бинобар иштирокаш дар ''муборизаҳои сиёсӣ боздошт ва бекор монд ва унвони &quot;интизори хидмат&quot; ва сипас &quot;омода барои хидмат&quot;-ро гирифт.'' Дар байни солҳои 1955-1956, ӯ 18 моҳ дар артиш дар [[Теҳрон]] ва [[Порс]] хидмат кард. 

=== Дохилшавӣ ба факултаи адабиёти Донишгоҳи Теҳрон ===
Аз соли 1955 то 1959, дар ҳоле ки рӯзона дар коргоҳҳои гуногун кор мекард, дар дарсҳои шабона иштирок мекард ва худро барои супоридани имтиҳони қабул ба донишгоҳ омода мекард ва соли 1959 ба факултаи адабиёти Донишгоҳи Теҳрон ҳамчун донишҷӯи забон ва адабиёти порсӣ қабул шуд. Ӯ инчунин дар мактаби миёнаи рӯзона ва якчанд мактабҳои шабона дарс медод ва дар баъзе нашрияҳои адабӣ ва фарҳангӣ дар Теҳрон кор мекард (аз ҷумла бо [[Рӯҳуллоҳ Холиқӣ]] ва сипас [[Эътимодзода Маҳмуд|''Баозин'']] дар тартиб ва нашри рӯзномаи ''&quot;Паёми Навин&quot;'' ва [[Эраҷ Афшор]] дар нашри [[рӯзномаи &quot;Дастури китоб&quot;]]  ҳамкорӣ мекард  ва то соли 1959 курси бакалаврии худро хатм карда, ''ҷои аввалро'' ба даст овард . 

=== PhD дар забон ва адабиёти порсӣ ===
Дар ҳамон сол, ӯ имтиҳони қабулро барои ''барномаи докторӣ аз фанни забон ва адабиёти'' ''порсӣ'' дар Донишгоҳи Теҳрон супорид ва дар баробари ду нафари дигар (Расул Шоиста ва [[Муҳаммад Ҷавод Шариат]]) аз байни 30 иштирокчӣ ба барнома қабул карда шуд . То соли 1968, ҳангоми хатми таҳсили докторӣ, бо даъвати [[Муҳаммад Муъин]] дар таҳияи [[Луғати деҳхудо]] ва [[Фарҳанги форсии Муъин|Ф''арҳанги'' ''порсӣ'']] кор кард. Дар моҳи ноябри соли 1968, ӯ рисолаи доктории худро бо номи &quot; ''Фарҳанги қаҳрамонӣ дар Эрони қадим (пажӯҳиш дар соҳаи омӯзиши Шоҳнома)&quot;'' таҳти роҳбарии устодаш [[Муҳаммад Муқаддам]] дар назди як гурӯҳ профессорон дифоъ кард ва он тасдиқ шуд. Ӯ инчунин аз шогирдии [[Иброҳим Пури Довуд]] баҳравар гардида буд. 

=== Ҳамкорӣ дар ҷанги Исфаҳон ===
Мақолаи асосӣ: ''[[Ҷанги Исфаҳон]]''

Дар аввали солҳои 1940, [[Ҳушанг Гулшерӣ]] ва ҳамкоронаш дар [[Исфаҳон]], ки баъдтар бо номи Ҷанги Исфаҳон маъруф шуд, як силсила мулоқотҳо ташкил карданд, то дурнамои нави худро дар муқобили равияҳои адабӣ ва анъанавии Анҷумани шеъри [[Соиби Табрезӣ|Соиб]] муаррифӣ кунанд. Аввалин вохӯриҳо дар паҳлӯи қабри Соиб баргузор шуданд . Аз ин мулоқотҳо нависандагон ва назарияпардозони адабиёти солҳои 1940 ва 1950 дар Эрон пайдо шуданд. Маҷаллаи &quot;Ҷанги Исфаҳон&quot; , шумораи 1, 1965, маҳсули ин давра аст.

Асоси тарафҳои даргир аз рӯи тартиби алифбо: [[Муҳаммад Ҳуқуқӣ|Муҳаммад]] [[Муҳаммад Ҳуқуқӣ|Ҳуқуқӣ]], Авранг Ҳазораӣ, [[Равшани Ромӣ]], [[Рустамиён]], [[Ҷалили Дӯстхоҳ]], [[Муҳаммад Колбосӣ]], [[Ҳушанг Гулшерӣ]] ва [[Аҳмад Гулшерӣ]].

=== Профессор ва профессори ёвар ===
Ӯ солҳои 1968-1978 ҳамчун ёвари профессор ва дотсенти доимӣ дар [[Донишгоҳи Исфаҳон]], инчунин ҳамчун профессори меҳмон дар [[Донишгоҳи Гундишопур|Донишгоҳи]] [[Донишгоҳи Гундишопур|Гундишопури]] [[Аҳвоз]] ва дар давоми як соли фурсати пажӯҳиш (1976-1977) дар [[Донишгоҳи Дурҳам]] (Durham University) дар шимолу шарқи [[Англия]] ба таълим ва пажӯҳиш машғул буд. Ӯ соли 1978 ба нафақа баромад ва аз он вақт инҷониб аксари вақти худро ба пажӯҳиши фарҳанг ва адабиёти бостонии [[Эрон]] сарф кардааст ва танҳо чанд соат дар як ҳафта дар [[Донишгоҳи Озоди Исломӣ]] ([[Шаҳрикурд]] ва [[Наҷафобод]]) дарс додааст.

== Корномаи пажӯҳишӣ ==
Ҷалил Дӯстхоҳ асосан дар соҳаи забон ва адабиёти порсӣ, бахусус шоҳномапажӯҳӣ ва шеъри ҳамосавӣ дар [[Эрон]] пажӯҳиш ва тарҷумаҳо анҷом додааст.  Дар соли 1963, ӯ китоби &quot;Ҳимолой&quot;, тарҷумаи мунтахаби шеъри понздаҳ шоири урдузабон аз нимҷазираи Ҳиндустон ва Покистон, бо ҳамкории [[Сайид Алӣ Ризо Нақвӣ]] нашр кард ва китобҳои &quot;Авасто&quot;, &quot;Номаи минуи ойини Зартушт&quot;, ки аз нав навишта шуда буд, дар соли 1964 таҳти назорати устодаш навишта шуда, ба ношир пешниҳод карда шуд ва он то соли 1987 шаш маротиба  чоп шуд. 

Соли 1984, ӯ тарҷумаи китоби &quot;Офариниш ва растохез&quot; пажӯҳиши маънишиносие дар бунёди ҷаҳонбинии қуръонӣ, ки аз ҷониби пажӯҳишгари ҷопонӣ Шиня Макино эҷод шудааст мунташир кард ки  соли 1997   дубора нашр шуд.

Соли 1987, ӯ китоби дуҷилдаи &quot;Авасто, кӯҳантарин сурудҳо ва матнҳои эронӣ&quot; (гузориш ва пажӯҳиши Ҷалдили Дӯстхоҳ)-ро, ки яке аз машҳуртарин асарҳои ӯст, барои таҷлили 3000-солагии таваллуди Зардушт ва 100-солагии таваллуди профессор [[Иброҳим Пури Довуд]] омода ва нашр кард аммо, китоб то нашри соли 1991 дар интизори тасдиқ монд. Ин китоб то соли 2010 понздаҳ маротиба  чоп шудааст. Ду нашри ин китоб инчунин дар [[Узбакистон]] ва [[Тоҷикистон]] бо хати кириллӣ нашр шудаанд. 

Дар охири соли 1989, ӯ маҷбур шуд ватани худро тарк кунад ва бо оилааш ба Австралия кӯчид . Аз он вақт инҷониб, ӯ дар шаҳри [[Таунсвилл]] дар [[Иёлоти Квинсиленд|иёлати Квинсленди]] [[Австралия]] зиндагӣ карда, корҳои тадқиқотии худро дар чаҳорчӯби &quot;Маркази пажӯҳишии эроншиносӣ&quot; ва ҳамкории васеъ бо муассисаҳои илмӣ ва пажӯҳишии [[Эрон]] ва дигар кишварҳо идома медиҳад.

== Осор ==

* Таҳқиқот дар Шоҳнома - Гузориш ва таҳрири Ҷалили Дӯстхоҳ (1932)
* Ҳимолой маҷмӯаи шеърҳо аз понздаҳ шоири урду - Тарҷума аз ҷониби Алиризо Нақвӣ ва Ҷалили Дӯстхоҳ
* Маросимҳо ва ривоятҳои Эрони Бостон ва Чин - Муаллиф: Ҷ.С. Кояҷӣ - Тарҷумаи Ҷалили Дӯстхоҳ (1975)
* «Авасто: куҳантарин сурудҳо ва матнҳои эронӣ» - гузориш ва пажӯҳиши Ҷалили Дӯстхоҳ(1987)
* Достони Эрон: Ёдгорие аз паси ҳазорсола (Сиву панҷ сухан ва баррасӣ ва танқиди Шоҳномаи маърифатӣ) - пажӯҳиш ва баррасии Ҷалили Дӯстхоҳ (2000)
* Дарки Номе ва Шоҳномаи Фирдавсӣ - (2005)
* Раванди таҳаввули ҳамосаи эронӣ пеш аз замони Фирдавсӣ - (2005)
* Эроншиносӣ: Бист таҳқиқоти эронӣ - Тарҷумаи Ҷалили Дӯстхоҳ
* «Ҳамосаи Эрон: ёдномномаи Фирдавсӣ» — Маҷмӯаи мақолот дар бораи Шоҳнома ва асотири эронӣ.
* «Шинохти оинҳои деринаи эронӣ» — Пажӯҳиш дар бораи [[Маздаясно|маздоясно]] ва [[меҳрпарастӣ]].
* Гузориши ҳафтхони Рустам бар асоси достоне аз &quot;Шоҳнома&quot;-и Фирдавсӣ, &quot;Қоқнус&quot; (2002)

== Адабиёт ==
* [https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%87%D9%86%D8%B1-6/1765566-%D8%AC%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA &quot;Ҷалил Дӯстхоҳ даргузашт&quot;]  
* [https://www.radiofarda.com/a/33716003.html Даргузашти Ҷалили Дӯстхоҳ-пажӯҳишгари номдори фарҳанги Эрони кӯҳан]
* [https://kayhan.london/1405/01/05/399351/ Ҷалили Дӯстхоҳ олими шоҳномапажӯҳ ва тарҷумони Авасто даргузашт]
* [https://www.rfi.fr/fa/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/20260326-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%DA%A9%D9%84%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%9B-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87-%D9%88-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3-%D8%A8%D8%B1%D8%AC%D8%B3%D8%AA%D9%87 Зиндагӣ бо калимаҳои мурда: Ёддоштҳои Ҷалили Дӯстхоҳ, олими барҷастаи авастошинос ва эроншинос]
* Дӯстхоҳ Ҷалил. Шиносномаи Фирдавсӣ ва Шоҳнома. [[ISBN]] [https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%DB%8C%DA%98%D9%87:%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9_%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8?isbn=964-379-060-6 964-379-060-6] 

== Инчунин нигаред ==
[[Гурӯҳ:Забоншиносони Эрон]]
[[Гурӯҳ:Эроншиносон]]
[[Гурӯҳ:Зодагони Исфаҳон]]
[[Гурӯҳ:Зодагони 1933]]
[[Гурӯҳ:Авастошиносон]]
[[Гурӯҳ:Шоҳномапажӯҳон]]
[[Гурӯҳ:Нависандаҳо]]</text>
      <sha1>fx78qpw7eocav84gxvyz8im5z5upbjd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Боҷу хироҷ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>332323</id>
    <revision>
      <id>1483097</id>
      <parentid>1478307</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T04:23:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <origin>1483097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2674" sha1="pzzasmgy7evkvg7qzuens8ew6gpga0d" xml:space="preserve">{{Рӯзнома
 |ном                 = 
 |номи аслӣ           = «Боҷу хироҷ» 
 |логотип             = 
 |тасвир              = 
 |имзо                = 
 |навъ                = 
 |формат              = 
 |асосгузорӣ          = 26 декабри 1998 
 |қатъи интишор       = 
 |нарх                = 
 |моликон             = Кумитаи андози назди Ҳу­кумати Ҷумҳурии Тоҷикистон
 |ношир               = 
 |мамлакат            = [[Тоҷикистон]]
 |муҳаррир            = 
 |сармуҳаррир         = 
 |штат                = 
 |сиёсӣ               = 
 |забон               = тоҷикӣ ва русӣ
 |даврият             = 
 |ҳаҷм                = 
 |теъдод              = 
 |дафтари марказӣ     = 
 |ISSN                = 
 |веб-сайт            = 
 |мукофотҳо           = 
}}
'''«Боҷу хироҷ»''' —  нашрияи Кумитаи андози назди Ҳу­кумати Ҷумҳурии Тоҷикистон.

== Таърих ==
Аз 26 декабри 1998 ба забонҳои тоҷикӣ ва русӣ ҳафтае як бор дар ҳаҷми 16 саҳифа нашр мешавад. То декабри 2002 «Паёми андоз» ном дошт. Аз январи 2003 «Боҷу хироҷ» ном гирифт. Дар саҳифаҳои «Боҷу хироҷ» роҷеъ ба фар­ҳан­гу иқ­тисоди андоз ва соҳибкорӣ, бонк ва фаъолияти бонкӣ, иқтисодиёту ҳуқуқ, ҳуқуқҳои андозгирону андозсупорандагон, тағйирот дар [[Кодекси андози Ҷумҳурии Тоҷи­кистон]], ойин­­номаҳои со­ҳибкорӣ, инчунин одобу ах­лоқ ва фар­ҳанги ҷомеаи ҷаҳон ва ғ. мавод ба табъ мерасанд. Дар «Боҷу хироҷ» амру фармонҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикис­тон, қарорҳои Ҳукумати ҷумҳурӣ, қонунҳои Ҷум­ҳу­рии Тоҷикистон дар бораи андоз низ дарҷ мегарданд. Адади нашраш 6 ҳазор нусха (2013).

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|«Боҷу хироҷ»|3|муаллиф=Ш. Тошева. }}
[[Гурӯҳ:Рӯзномаҳо аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Рӯзномаҳо]]
[[Гурӯҳ:Рӯзномаҳо аз рӯи кишвар]]</text>
      <sha1>pzzasmgy7evkvg7qzuens8ew6gpga0d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бохарз (мусиқӣ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>332682</id>
    <revision>
      <id>1483094</id>
      <parentid>1482069</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T03:52:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <origin>1483094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1610" sha1="0vdui6j1xox4qrw8i8vi03q7rlwbpzw" xml:space="preserve">'''Бохарз''' ({{lang-fa|(باخرز}} '''«Тези Бохарз»''' — дорои ду маъно мебошад:

# Оҳанги қадимии мавсимию маросимии эронӣ, ки [[Борбад|Борбади Марвӣ]] тасниф кардааст. «Тези Бохарз» ба қисми дуввуми силсилаи «Хусравонӣ»-и Борбад мансуб буда, тавсифи он дар адабиёти бадеии асрҳои XI–XII низ омадааст;
# Гӯшаи мусиқӣ дар таркиботи «[[Дувоздаҳмақом]]». Дар манбаъҳои мусиқии асрҳои XIII–XIV, аз ҷумла «[[Рисола дар илми мусиқӣ]]»-и [[Муҳаммади Нишопурӣ]] ва «[[Мақолиду-л-улум]]»-и [[Мирсаййид Алии Ҷурҷон]]&lt;nowiki/&gt;ӣ «Бохарз» дар қатори дигар гӯшаҳои мусиқии «Дувоздаҳмақом» номбар ва дар «[[Буҳуру-л-алҳон]]» ва «[[Дар илми мусиқӣ ва нисбати он ба арӯз]]»-и [[Фурсати Шерозӣ]] чун таркиботи созии «[[Ҳафтдастгоҳ]]» маънидод шудааст.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Бохарз|3|муаллиф= Аскаралӣ Раҷабов }}

== Пайвандҳо ==
* [[Дувоздаҳмақом]]
* [[Борбад]]
[[Гурӯҳ:Мусиқии форс-тоҷик]]
[[Гурӯҳ:Дувоздаҳмақом]]
[[Гурӯҳ:Гӯшаҳои мусиқӣ]]</text>
      <sha1>0vdui6j1xox4qrw8i8vi03q7rlwbpzw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Филми Ба Вақти Димишқ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>332901</id>
    <revision>
      <id>1483079</id>
      <parentid>1481815</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T23:48:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1483079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5172" sha1="252qnfdf16ao4y2qonl9x4saqpli8n3" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |
=== '''Ба Вақти Димишқ''' ===
[[https://fa.wikipedia.org/wiki/پرونده:Be_Vaghte_Sham.jpg|сарҳад|марказ|бе_чаҳорчӯба]]
|-
!''Коргардон''
|'''''[[Иброҳим Ҳотамикиё]]'''''
|-
!Таҳиякунанда
|'''''Муҳаммад Хазоӣ'''''
|-
!''Филмномаи'' 
|''[[Иброҳим Ҳотамикиё]]''
|-
!'''''Ҳунармандон'''''
|
* ''[[Бобак Ҳамидиён]]''
* ''[[Ҳодӣ Ҳиҷозифар]]''
* ''[[Пир Доғир]]''
* ''[[Холид Ас-Саид]]''
* ''Юсуф Салама''
* ''Румӣ Аттоуллоҳ''
* ''[[Лолаи Марзбон]]''
|-
!'''''Мусиқӣ'''''
|''[[Корун Ҳумоюнфар|Коран Ҳумоюнфар]]''
|-
!'''''Видеограф'''''
|''[[Маҳдӣ Ҷаъфарӣ]]''
|-
!'''''Муҳаррир'''''
|''[[Меҳрдоди Хушбахт]]''
|-
!'''''Ширкати'''''

'''''истеҳсолӣ'''''
|''[[Созмони Ҳунарию Расонаии Авҷ|СҲРА]]''
|-
!'''''Паҳнкунанда'''''
|''[[Эронфилм]]''
|-
!'''''Санаи пахш'''''
|''13 феврали соли 2018''
|-
!'''''Давомнокӣ'''''
|''115 дақиқа''
|-
!'''''Кишвар'''''
|''[[Эрон]]''
|-
!'''''Забон'''''
|''[[форсӣ]]''
''[[арабӣ]]''
''[[инглисӣ]]''
|}
'''''&quot;Ба Вақти Димишқ&quot;''''' филми драмавии соли 2018-и коргардони эронӣ [[Иброҳим Ҳотамикиё]] аст. Сюжет дар бораи ду халабони эронӣ падару писар меравад, ки ҳавопаймои онҳоро [[Давлати исломии Ироқу Шом|нерӯҳои ДОИШ]] дар [[Сурия]] ҳангоми интиқоли борҳои [[кумаки башардӯстона]] ба мардуми минтақаи ҷангӣ забт мекунанд, нақл мекунад. Дар филм [[Ҳодӣ Ҳиҷозифар]], [[Бобак Ҳамидиён]] ва як гурӯҳи ҳунарпешагони суриягӣ, ироқӣ ва лубнонӣ нақш бозидаанд.

== Хулосаи кӯтоҳ ==
Алӣ ва писараш Юнус нақшҳои халабононро иҷро мекунанд ва кӯшиш мекунанд шаҳрвандони осоиштаро, ки дар шарқи [[Сурия]] муҳосира ва таҳти ҳамлаи [[ДОИШ|нерӯҳои ДОИШ]] қарор доштанд, наҷот диҳанд. Халабонҳо барои кӯмак ба сокинони шаҳр дар фирор бо ҳавопаймои боркаши кӯҳнаи [[IL-76]] омадаанд.

== Ҷузъиёти филм ==
Филм мекӯшад, ки [[ДОИШ|воқеияти ДОИШ]] ва он чизеро, ки расонаҳои [[Аврупо|Ғарб]] мехоҳанд аз ҷаҳон дар бораи онҳо пинҳон кунанд, равшан кунад. Ҳотамикиё, Ҳумоюнфар ва Юсуф Салама, ҳунарпешаи лубнонӣ, ки дар филм нақши Абуумар Аш-Шишониро бозидааст, дар маросиме, ки дар кинотеатри Куруш баргузор шуд, ширкат карданд.

== Ҷоизаҳо ==
Дар [[Фестивали байналмилалии филми Фаҷр]] дар соли 2018, [[Иброҳим Ҳотамикиё]] бо ҷоизаи &quot; [[Кристалли Симурғ]]&quot; барои беҳтарин коргардонӣ сарфароз шуд.  [[Муҳаммадалӣ Ҷаъфарӣ]], фармондеҳи [[Сипоҳи посдорони Инқилоби исломӣ|Сипоҳи Посдорони Инқилоб]], Ҳотамикиёро бо гирифтани ин ҷоиза табрик гуфт.  Ин филм ду ҷоизаи дигарро барои &quot;Беҳтарин оҳангсоз&quot; ва &quot;Беҳтарин эффектҳои садоӣ&quot; ба даст овард ва рекорди номзад шудан дар ҳашт категорияро дорад. 

== Тавсифҳо ==
[[Муҳаммад Ҷаводи Зариф]], вазири корҳои хориҷии Эрон  ва [[Қосим Сулаймонӣ]], фармондеҳи [[Қудс (Теҳрон)|нерӯи Қудси Эрон]], ин филмро &quot;шоҳасар&quot; тавсиф карданд. [[Ҳодӣ Ҳиҷозифар]], ҳунарпешаи асосӣ, гуфт, ки аз нақши худ дар филм қаноатманд нест.  Тибқи гузоришҳо, нахустнамоиши филм дар [[Куриёи Ҷанубӣ]], [[Ҷопон]], [[Ироқ]] ва [[Лубнон]] ба нақша гирифта шудааст.

== Пайвандҳои беруна ==
''[https://fardisfilm.com/be-vaghte-sham-movie/ Ба Вақти Димишқ]{{Пайванди мурда|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''
[https://www.youtube.com/watch?v=g7XPMVrMV7c Damascus Time]
[https://www.youtube.com/watch?v=UMmYAv7MuSU Дамаскское время]</text>
      <sha1>252qnfdf16ao4y2qonl9x4saqpli8n3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҷамъият</title>
    <ns>0</ns>
    <id>332936</id>
    <revision>
      <id>1483101</id>
      <parentid>1482117</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T06:05:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1483101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36016" sha1="2w6oimp5w4j93lskgc0t29rhfon6cji" xml:space="preserve">[[Акс:Праздник &quot;Тирган&quot; в г. Душанбе 08.jpg|thumb|]]
[[Акс:Праздник Навруз - 2026 в городе Душанбе. Таджикистан 06.jpg|thumb|]]
[[File:Обряд в Душанбе.jpg|thumb|]]
'''Ҷамъият''' ё '''Ҷомеъа'''({{забон-фр|societe}}), ({{забон-фа|جمعیت}}) — як гурӯҳи [[афрод]]ест, ки дар муоширати доимии иҷтимоӣ иштирок мекунанд ё як [[гурӯҳи иҷтимоӣ|гурӯҳи бузурги иҷтимоӣ]], ки як [[қаламрав]]и фазоӣ ё иҷтимоиро тақсим мекунанд ва одатан таҳти ҳамон як [[қудрат|қудрати сиёсӣ]] ва интизориҳои фарҳангии бартаридошта қарор доранд. Ҷамъиятҳо бо намунаҳои муносибатҳо ( муносибатҳои иҷтимоӣ ) байни [[афрод]]е, ки [[фарҳанг]] ва [[Институти иҷтимоӣ|Институтҳои иҷтимоии]] хоси худро доранд, тавсиф мешаванд; ҷомеъаи мушаххасро метавон ҳамчун маҷмӯи чунин муносибатҳо байни аъзои таркибии он тавсиф кард.

Сохторҳои иҷтимоии инсон мураккаб ва хеле ҳамкорӣкунанда буда, дорои тахассуси меҳнат тавассути нақшҳои иҷтимоӣ мебошанд. Ҷамъиятҳо нақшҳо ва дигар намунаҳои [[рафтор|рафторро]] тавассути қабул ё қабул накардани амалҳо ё [[мафҳум|мафҳумҳои]] муайян эҷод мекунанд - ин интизориҳо дар бораи [[рафтор]] дар дохили ҷомеъаи муайян ҳамчун меъёрҳои иҷтимоӣ маълуманд. То он даме, ки ҷомеъа ҳамкорӣ аст, он метавонад ба аъзои худ имкон диҳад, ки ба тарзе [[манфиат]] гиранд, ки дар акси ҳол дар асоси инфиродӣ душвор хоҳад буд.

Ҷамъиятҳо вобаста ба сатҳи [[фанноварӣ]] ([[технология]]) ва намуди фаъолияти иқтисодӣ фарқ мекунанд. Ҷамъиятҳои калонтар бо изофаи зиёди ғизоӣ аксар вақт табақабандӣ ё намунаҳои бартариятро нишон медиҳанд. Ҷомеъаҳо метавонанд шаклҳои гуногуни идоракунӣ, роҳҳои гуногуни фаҳмидани хешовандӣ ва нақшҳои гуногуни [[гендер|гендерӣ]] дошта бошанд. Рафтори инсон байни ҷомеъаҳои гуногун ба таври назаррас фарқ мекунад; одамон ҷамъиятеро ташаккул медиҳанд, аммо ҷамъият дар навбати худ [[инсон|инсонро]] ташаккул медиҳад.

== Номшиносӣ ва истифода ==
Истилоҳи &quot;ҷамъият&quot; ({{забон-фр|societe}}) — одатан ба гурӯҳи калони [[одам|одамоне]] дахл дорад, ки дар як ҷомеаи муназзам дар дохили як кишвар ё дар саросари якчанд кишварҳои монанд зиндагӣ мекунанд, ё ба &quot;ҳолати бо дигарон будан&quot;, ба монанди ибораи &quot;онҳо дар ҷомеаи асримиёнагӣ зиндагӣ мекарданд&quot; &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |title=Meaning of society in English |website=[[Cambridge Advanced Learner's Dictionary|Cambridge Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326010448/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |archive-date=26 March 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt; ишора мекунад.

Ин [[истилоҳ]] ҳадди аққал ба [[соли 1513]] рост меояд ва аз ({{забон-фр|societe}})  фаронсавии [[асри XII]] сарчашма мегирад. (({{забон-фр|societe}})  муосири фаронсавӣ) ), ки маънояш «ширкат» аст. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |title=Society |website=[[Merriam-Webster Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |archive-date=7 May 2021 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;  Ин истилоҳи фаронсавӣ аз калимаи лотинии ({{забон-ла|societas}}) гирифта шудааст («муштаракӣ», «иттиҳод» ё «ассотсиатсия»), ки худ аз исми ({{забон-ла|socius}})  гирифта шудааст (''&quot;рафиқ&quot;, &quot; [[дӯст]] &quot; ё &quot;иттифоқчӣ&quot;''. &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Калимаи &quot;иҷтимоӣ&quot; аз калимаи лотинии socii гирифта шудааст. ('иттифоқчиён'). Он махсусан аз Socii итолиёвӣ гирифта шудааст давлатҳо, муттаҳидони таърихии Ҷумҳурии Рум, гарчанде ки онҳо дар Ҷанги Иҷтимоии солҳои 91-87 пеш аз милод бар зидди [[Имперотурии Рум]] [[исён]] бардоштанд. &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Salmon |first=E. T. |date=1962 |title=The Cause of the Social War |url=https://www.jstor.org/stable/1086945 |journal=Phoenix |volume=16 |issue=2 |pages=107–119 |doi=10.2307/1086945 |jstor=1086945 |issn=0031-8299|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

== Консепсияҳо ==

=== Дар биология ===
[[Одам]]он, дар баробари хешовандони наздиктарини худ - бонобоҳо ва [[шимпанзе|шимпанзеҳо]], [[ҳайвонот]]и хеле иҷтимоӣ мебошанд. Ин заминаи биологӣ нишон медиҳад, ки ҷомеъагароии аслӣ, ки барои ташаккули ҷомеъаҳо зарур аст, дар табиати [[инсон]] реша давондааст. &lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite book |last=Fukuyama |first=Francis |author-link=Francis Fukuyama |title=The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution |title-link=The Origins of Political Order |chapter=The State of Nature |year=2011 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |pages=26–48 |isbn=978-0-374-22734-0 |lccn=2010038534 |oclc=650212556 |edition=First |location=New York, NY}}&lt;/ref&gt; Ҷамъияти инсонӣ дорои сатҳи баланди ҳамкорӣ буда, аз гурӯҳҳои [[шимпанзе|шимпанзеҳо]] ва бонобоҳо, аз ҷумла нақши волидайнии наринаҳо, &lt;ref&gt;{{cite book |last=Godelier |first=Maurice |author-link=Maurice Godelier |year=2004 |title=Métamorphoses de la parenté |publisher=Fayard |isbn=2-213-61490-3 |lccn=2004459773 |oclc=61137773 |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |url=https://newleftreview.org/issues/ii36/articles/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |title=The Labyrinth of Kinship |journal=[[New Left Review]] |publication-place=London, UK |series=II |issue=36 |issn=0028-6060 |lccn=63028333 |oclc=1605213 |date=November–December 2005 |pages=127–139 |article-number=2592 |doi=10.64590/w7v |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106221836/http://newleftreview.org/II/36/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |archive-date=6 November 2018 |access-date=8 January 2024|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; истифодаи забон барои муошират, &lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; [[тахассус]]и [[меҳнат]], &lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; ва майли сохтани «лонаҳо» (урдугоҳҳо, шаҳракҳо ё шаҳракҳои бисёрнаслӣ), бо роҳҳои муҳим фарқ мекунад. &lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Angier |first=Natalie |author-link=Natalie Angier |date=April 2012 |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |title=Edward O. Wilson's New Take on Human Nature |magazine=[[Smithsonian Magazine]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221202723/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |archive-date=21 December 2023 |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt;

Баъзе биологҳо, аз ҷумла энтомолог Э.О. Вилсон, [[инсон]]ҳоро ҳамчун эусоциалӣ гурӯҳбандӣ мекунанд ва одамонеро, ки [[мӯрча]] доранд, дар сатҳи баландтарини иҷтимоӣ дар спектри этологияи [[ҳайвонот]] ҷойгир мекунанд, гарчанде ки дигарон бо ин розӣ нестанд. &lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; Шояд зиндагии гурӯҳҳои иҷтимоӣ дар одамон аз сабаби интихоби гурӯҳҳо дар муҳитҳои ҷисмонӣ, ки зинда монданро душвор мегардонд, [[таҳаввул]] ёфта бошад. &lt;ref&gt;{{cite book |last=Wilson |first=David Sloan |author-link=David Sloan Wilson |year=2007 |title=Evolution for Everyone: How Darwin's Theory Can Change the Way We Think About Our Lives |publisher=Delacorte |location=New York, NY |isbn=978-0-385-34092-2 |lccn=2006023685 |oclc=70775599}}&lt;/ref&gt;

=== Дар [[ҷомеашиносӣ]]===

Дар [[ҷомеашиносӣ|ҷомеашиносии]]  Ғарб се парадигмаи бартаридошта барои фаҳмидани ҷомеъа вуҷуд дорад: функсионализм (инчунин бо номи функсионализми сохторӣ маълум аст), назарияи [[низоъ]] ва мутақобилакунии рамзӣ. 

Аз нигоҳи [[Карл Маркс]], &lt;ref name=morrison&gt;Morrison, Ken. ''Marx, Durkheim, Weber. Formations of modern social thought''&lt;/ref&gt; инсонҳо аз ҷиҳати дохилӣ, ҳатман ва аз рӯи таъриф мавҷудоти иҷтимоӣ ҳастанд, ки ғайр аз &quot;махлуқоти гурӯҳӣ&quot;, наметавонанд зинда монанд ва ниёзҳои худро ба ҷуз аз ҳамкории иҷтимоӣ ва иттиҳод қонеъ гардонанд. Аз ин рӯ, хусусиятҳои иҷтимоии онҳо то андозае як далели объективӣ мебошанд, ки аз [[таваллуд]] ба онҳо мӯҳр зада шудааст ва бо [[раванд|равандҳои]] иҷтимоӣ тасдиқ карда мешавад; ва мувофиқи [[Карл Маркс]], [[одам]]он ҳангоми истеҳсол ва такрористеҳсоли ҳаёти моддии худ бояд ҳатман ба муносибатҳои истеҳсолӣ ворид шаванд, ки «аз иродаи онҳо мустақил» мебошанд.

Баръакс, масалан, [[ҷомеашинос]] [[Макс Вебер]] &lt;ref name=morrison/&gt; амали инсонро ҳамчун &quot;иҷтимоӣ&quot; муайян мекунад, агар бо назардошти маъноҳои субъективии [[афрод]], ки ба амал вобастаанд, он &quot;рафтори дигаронро ба назар мегирад ва бо ин васила дар самти худ равона карда мешавад&quot;.

== Ҷамъияти пӯшида ва кушода ==
'''Ҷамъият''' — гурӯҳи одамон, ки расман ташкил нашудаанд, вале манфиатҳо ва [[Арзиш (илми фалсафа)|арзишҳои]] муштарак доранд. Мафҳумҳои ҷомеъаи кушода ва пӯшида аз ҷониби Карл Поппер барои тавсифи низомҳои фарҳангӣ, таърихӣ ва сиёсии хоси ҷомеъаҳои гуногун дар марҳилаҳои гуногуни рушди онҳо муаррифӣ шудаанд &lt;ref&gt;[http://mirslovarei.com/content_pol/OBSHHESTVO-OTKRYTOE-I-ZAKRYTOE-5051.| Общество Открытое И Закрытое&amp;nbsp;— Мир словарей]{{Пайванди мурда|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; .

Ҷамъияти пӯшида — мувофиқи гуфтаи Поппер— навъи ҷомеъае, ки бо сохтори иҷтимоии статикӣ, ҳаракати маҳдуд, нотавонӣ барои [[навоварӣ]], анъанагароӣ ва [[Идеология|идеологияи]] [[Иқтидоргароӣ|авторитарии]] догматикӣ тавсиф мешавад (системае вуҷуд дорад, ки дар он аксарияти аъзои ҷомеа [[Арзиш (илми фалсафа)|арзишҳои]] ба онҳо додашударо ихтиёран қабул мекунанд, одатан [[Тамомиятхоҳӣ|ҷомеаи тоталитарӣ]] ) 

Ҷамъияти кушода — мувофиқи гуфтаи Поппер&amp;nbsp;— навъи ҷомеъае, ки бо сохтори иҷтимоии динамикӣ, ҳаракати баланд, қобилияти навоварӣ, танқиди озод, индивидуализм ва идеологияи плюралистии [[Демократия|демократӣ]] тавсиф мешавад &lt;ref&gt;[http://glossary.ru/ Глоссарий.ru] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20111129094941/http://www.glossary.ru/|date=2011-11-29}} {{Ref-ru}}&lt;span class=&quot;ref-info&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; title=&quot;російською мовою&quot;&gt;(рос.)&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; (дар ин ҷо ба [[шахс]] имкон дода мешавад, ки ҷаҳонбинӣ ва [[Арзиш (илми фалсафа)|арзишҳои]] ахлоқии худро интихоб кунад &lt;ref&gt;[http://www.psychologos.ru/Закрытое_и_открытое_общество Закрытое и открытое общество&amp;nbsp;— Психологос] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20100211133421/http://www.psychologos.ru/Закрытое_и_открытое_общество|date=2010-02-11}} {{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;. [[Идеология|Идеологияи]] давлатӣ вуҷуд надорад ва дар сатҳи [[Қонуни асосии давлат|конститутсионӣ]] принсипҳои озодии маънавӣ муқаррар карда шудаанд, ки [[шахс]] воқеан аз онҳо истифода мебарад. Яъне, худи ӯ кӯшиш мекунад, ки [[Арзиш (илми фалсафа)|арзишҳои]] асосиро пайдо кунад).

Ҷомеъаи пӯшида ба [[Тахассус|ихтисос]] майл дорад, дар ҳоле ки ҷомеъаи кушода...— ба эҷодкорӣ &lt;ref name=&quot;psychologos&quot;&gt;[http://www.psychologos.ru/Закрытое_и_открытое_общество Закрытое и открытое общество&amp;nbsp;— Психологос] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20100211133421/http://www.psychologos.ru/Закрытое_и_открытое_общество|date=2010-02-11}} {{Ref-ru}}&lt;span class=&quot;ref-info&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; title=&quot;російською мовою&quot;&gt;(рос.)&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; .

Дар ҷомеъаи кушода, ҳар як иштирокчӣ барои ҳаёти худ масъул аст ва пеш аз ҳама ба худаш ғамхорӣ мекунад, дар ҳоле ки ҳуқуқ ба моликияти хусусӣ ва шаъну шарафи шахсӣ дар ҷомеа эҳтиром карда мешавад. Дар ҷомеаи пӯшида, «вазифаи муқаддас»&amp;nbsp;— нисбат ба дигарон ва моликияти шахсӣ ғамхорӣ кунед&amp;nbsp;— масъала шубҳанок (ношоиста) ё ҳатто ҷиноятӣ, ношоиста аст.

Эзоҳ:

* Мулоҳизаҳои дар боло зикршуда дар бораи намудҳои ҷомеъаҳои пӯшида ва кушода танҳо барои ҷомеъаҳое, ки андозаи як [[давлат]] доранд, эътибор дошта метавонанд. Агар шахс дар ҷомеъаи кушода, бар хилофи ҷомеъаи пӯшида, мустақилона [[Арзиш (илми фалсафа)|арзишҳои]] асосиро пайдо кунад, пас ӯ метавонад бо дигар одамони ҳамфикр, ки бо ӯ ҷомеъаеро ташкил медиҳанд, ки метавонад [[Арзиш (илми фалсафа)|арзишҳои]] муштарак дошта бошад, аммо дар ин [[асос]] онҳоро ба ҷомеъаи пӯшида нисбат додан мумкин нест, ҳамзистӣ кунад.
* [[Арзиш (илми фалсафа)|Арзишҳои]] [[Башарият|умумибашарӣ]] вуҷуд доранд, ки барои тамоми [[башарият]] муштараканд, вагарна онро ҷамъияти [[Инсон|инсонӣ]] номидан мумкин набуд.

[[Фаъолияти сиёсӣ|Фаъолият]] ва рушди низоми иҷтимоӣ ҳатман тағйири наслҳои [[Одам|одамон]] ва аз ин рӯ, тақлиди иҷтимоиро дар бар мегирад.&amp;nbsp;— аъзоёни ҷомеъа [[дониш]] ва [[фарҳанг]]&lt;nowiki/&gt;ро аз насл ба насл интиқол медиҳанд. Бинед. «тарбия» ва «иҷтимоӣгардонӣ».

== Ҷомеъаи шаҳрвандӣ ==
{{Асосӣ|Ҷомеъаи шаҳрвандӣ}}
Дар охири [[асри XX]]. ва дар аввали [[асри XXI]], идеяи ҷомеъаи шаҳрвандӣ ҳамчун системаи муассисаҳои ғайриҳукуматӣ ва ғайритиҷоратӣ, ки худташкил ва рушди [[аҳолӣ|аҳолиро]] таъмин мекунад, ба таври васеъ баррасӣ мешавад. Мувофиқи ин консепсия, [[Созмон|созмонҳо]] ва ҷамъиятҳои [[шаҳрвандӣ|шаҳрвандони]] як [[давлат]] асоси ҷомеъаи воқеиро ташкил медиҳанд, ки новобаста аз [[низоми сиёсӣ]], вазифаҳои сохторҳои иҷроияи [[Давлат|давлатро]] пурра мекунад.

== Хусусиятҳо ==
=== Меъёрҳо ва нақшҳо ===
Меъёрҳои иҷтимоӣ меъёрҳои муштараки рафтори қобили қабул аз ҷониби гурӯҳҳо мебошанд. &lt;ref name=&quot;lapinski &amp; rimal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lapinski |first1=Maria Knight |last2=Rimal |first2=Rajiv N. |date=May 2005 |title=An Explication of Social Norms |journal=Communication Theory |volume=15 |issue=2 |pages=127–147 |doi=10.1093/ct/15.2.127 |issn=1050-3293 |lccn=91660236 |oclc=49374452}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Finnemore |first=Martha |url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |title=National Interests in International Society |date=1996 |publisher=Cornell University Press |pages=22–24, 26–27 |isbn=978-0-8014-8323-3 |jstor=10.7591/j.ctt1rv61rh |lccn=96013991 |oclc=34473682 |access-date=22 December 2023 |archive-date=1 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601221422/https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Меъёрҳои иҷтимоӣ, ки метавонанд ҳам фаҳмишҳои ғайрирасмӣ бошанд, ки рафтори аъзои ҷомеъаро танзим мекунанд ва ҳам ба қоидаҳо ва [[қонун]]ҳо табдил дода мешаванд &lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pristl |first1=Ann-Catrin |last2=Kilian |first2=Sven |last3=Mann |first3=Andreas |date=8 November 2020 |title=When does a social norm catch the worm? Disentangling social normative influences on sustainable consumption behaviour |journal=Journal of Consumer Behaviour |volume=20 |issue=3 |pages=635–654 |doi=10.1002/cb.1890 |doi-access=free |issn=1472-0817 |lccn=2005206515 |oclc=49883766 |s2cid=228807152 |s2cid-access=free |url=https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040049/https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, омилҳои пурқуввати рафтори [[инсон]] мебошанд. &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Legro |first=Jeffrey W. |author-link=Jeffrey W. Legro|date=Winter 1997 |title=Which Norms Matter? Revisiting the &quot;Failure&quot; of Internationalism |journal=International Organization |volume=51 |issue=1 |pages=31–63 |doi=10.1162/002081897550294 |issn=0020-8183 |jstor=2703951 |lccn=49001752 |s2cid=154368865}}&lt;/ref&gt;

Нақшҳои иҷтимоӣ меъёрҳо, вазифаҳо ва намунаҳои рафтор мебошанд, ки ба мақоми иҷтимоии [[шахс]] алоқаманданд.  Дар тафаккури функсионалистӣ, афрод сохтори ҷомеъаро бо ишғоли нақшҳои иҷтимоӣ ташкил медиҳанд. {{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} Мувофиқи тафаккури рамзӣ, [[афрод]] аз рамзҳо барои паймоиш ва муоширати нақшҳо истифода мебаранд. {{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=111}} Эрвинг Гоффман истиораи театрро барои таҳияи линзаи драматургӣ истифода бурд, ки изҳор медорад, ки нақшҳо сенарияҳоеро фароҳам меоранд, ки муносибатҳои иҷтимоиро танзим мекунанд. {{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=111}}
=== [[Гендер]] ва хешовандӣ ===
[[Акс:Donkey-drawn cart in Aswan 2019 with a man and three children.jpg|thumb|alt=refer to caption |Оилаи мисрӣ дар соли 2019 дар аробаи харсавор савор мешаванд. Муносибатҳои оилавӣ яке аз муҳимтарин принсипҳои ташкилӣ дар бисёр ҷомеъаҳо мебошанд..]]
Тақсимоти [[одам]]он ба нақшҳои ҷинсии [[мард]] ва [[зан]] аз ҷиҳати фарҳангӣ бо тақсимоти мувофиқи меъёрҳо, амалияҳо, либоспӯшӣ, рафтор, ҳуқуқҳо, вазифаҳо, имтиёзҳо, мақом ва қудрат қайд карда шудааст. Баъзеҳо баҳс мекунанд, ки нақшҳои ҷинсӣ табиатан аз фарқиятҳои ҷинсӣ ба вуҷуд меоянд, ки боиси тақсимоти меҳнат мегардад, ки дар он занон меҳнати репродуктивӣ ва дигар нақшҳои хонаводагиро ба ӯҳда мегиранд.  Нақшҳои гендерӣ аз ҷиҳати таърихӣ гуногун буданд ва дар бисёр ҷомеаҳо мушкилот бо меъёрҳои бартаридоштаи гендерӣ такрор шудаанд.
 
Ҳамаи ҷомеъаҳои инсонӣ намудҳои муносибатҳои иҷтимоиро дар асоси муносибатҳои байни волидон, [[фарзанд]]он ва дигар наслҳо ( [[Хешовандии сабабӣ]]) ва муносибатҳои тавассути издивоҷ ( [[Хешовандии сабабӣ]] ) ташкил, эътироф ва тасниф мекунанд. Инчунин навъи сеюми муносибатҳои оилавӣ вуҷуд дорад, ки нисбат ба волидони таъмидӣ ё фарзандони фарзандхонда ( фиктивӣ ) татбиқ мешаванд. Ин муносибатҳои аз ҷиҳати фарҳангӣ муайяншударо хешовандӣ меноманд. Дар бисёр [[ҷомеъа]]ҳо, он яке аз муҳимтарин принсипҳои ташкили иҷтимоӣ буда, дар интиқоли мақом ва мерос нақш мебозад. Ҳамаи ҷомеъаҳо қоидаҳои мамнӯъи никоҳҳои хешутаборӣ доранд, ки мувофиқи онҳо издивоҷ байни намудҳои муайяни муносибатҳои хешутаборӣ манъ аст; ва баъзе ҷомеъаҳо инчунин қоидаҳои издивоҷи имтиёзнок бо баъзе дигар хешутаборӣ доранд.

=== Қавмият === 
Гурӯҳҳои этникии инсон як гурӯҳи иҷтимоӣ мебошанд, ки дар асоси хусусиятҳои муштараке, ки онҳоро аз дигар гурӯҳҳо фарқ мекунанд, якҷоя ҳамчун гурӯҳ муайян мекунанд . Ин хусусиятҳои муштарак метавонанд маҷмӯи умумии [[анъана]]ҳо, [[аҷдод]], [[забон]], [[таърих]], [[ҷомеъа]], [[фарҳанг]], [[миллат]], [[дин]] ё муносибати иҷтимоӣ дар минтақаи зисти онҳо бошанд.  Таърифи умуман қабулшудаи он чизе, ки гурӯҳи этникиро ташкил медиҳад, вуҷуд надорад  ва одамон қобилияти тағйир додани мансубият бо гурӯҳҳои иҷтимоиро нисбатан ба осонӣ таҳаввул додаанд, аз ҷумла тарк кардани гурӯҳҳое, ки қаблан иттифоқҳои қавӣ доштанд, агар ин кор ҳамчун таъмини бартариятҳои шахсӣ ҳисобида шавад. Қавмият аз мафҳуми [[нажод]], ки бар асоси хусусиятҳои ҷисмонӣ асос ёфтааст, ҷудо аст, гарчанде ки ҳарду аз ҷиҳати иҷтимоӣ сохта шудаанд .  Муайян кардани мансубияти этникӣ ба аҳолии муайян мураккаб аст, зеро ҳатто дар дохили номҳои умумии этникӣ метавонад доираи гуногуни зергурӯҳҳо мавҷуд бошад ва таркиби ин гурӯҳҳои этникӣ метавонад бо мурури замон ҳам дар сатҳи коллективӣ ва ҳам дар сатҳи инфиродӣ тағйир ёбад.  Гурӯҳҳои этникӣ метавонанд дар ҳувияти иҷтимоӣ ва ҳамбастагии воҳидҳои этникӣ-сиёсӣ нақши муҳим бозанд. Ҳувияти этникӣ бо пайдоиши давлати миллӣ ҳамчун шакли бартаридоштаи созмони сиёсӣ дар асрҳои 19 ва 20 зич алоқаманд аст.
=== [[Ҳукумат]] ва [[сиёсат]] ===
[[Акс:United Nations Headquarters in New York City, view from Roosevelt Island.jpg|thumb|right|alt=refer to caption |Қароргоҳи [[Созмони Милали Муттаҳид]] дар шаҳри Ню-Йорк, ки яке аз бузургтарин созмонҳои сиёсии ҷаҳонро дар бар мегирад]]

Ҳукуматҳо [[қонун]]ҳо ва [[сиёсат|сиёсатҳоеро]] таҳия мекунанд, ки ба одамоне, ки онҳо идора мекунанд, таъсир мерасонанд. Дар тӯли таърихи инсоният шаклҳои зиёди ҳукумат вуҷуд доштанд, ки роҳҳои гуногуни тақсимоти қудрат ва сатҳҳо ва воситаҳои гуногуни назорат бар аҳолӣ доштанд.  Дар таърихи қадим, тақсимоти қудрати сиёсӣ аз рӯи мавҷудияти оби тоза, хокҳои ҳосилхез ва иқлими мӯътадили маконҳои гуногун муайян мешуд.  Ҳангоме ки аҳолии деҳқон дар [[ҷамоат]]ҳои калонтар ва зичтар ҷамъ мешуданд, муоширати байни гурӯҳҳои гуногун афзоиш ёфт, ки боиси рушди минбаъдаи идоракунӣ дар дохил ва байни [[ҷамоат]]ҳо гардид.

мувофиқи маълумоти [[The Economist]], 43% ҳукуматҳои миллӣ [[демократия]], 35% [[автократия]] ва 22% дорои унсурҳои ҳарду буданд. Бисёре аз кишварҳо созмонҳо ва иттифоқҳои сиёсии байналмилалиро таъсис додаанд, ки бузургтаринашон [[Созмони Милали Муттаҳид]] бо 193 [[кишвар]]и узв аст.

=== Тиҷорат ва иқтисод ===
[[Акс:Silk_Road_in_the_I_century_AD_-_en.svg|thumb|250x250px|alt=A map depicting the Silk Road and relevant trade routes |Роҳҳои тиҷорати ҳанутҳои масофаи дур дар [[Роҳи Абрешим]] (сабз) ва дигар масирҳо (сурх) тақрибан асри 1-и мелодӣ]]
[[Тиҷорати озод|Тиҷорат]], яъне мубодилаи ихтиёрии мол ва хизматрасонӣ, муддати тӯлонӣ ҷанбаи ҷомеаи инсонӣ буд ва он ҳамчун хусусияте дида мешавад, ки инсонро аз дигар ҳайвонот фарқ мекунад. Ҳатто тиҷорат ҳамчун амалияе зикр шудааст, ки ба Homo sapiens нисбат ба дигар гоминидҳо бартарии калон додааст; далелҳо нишон медиҳанд, ки [[Homo sapiens]]-и ибтидоӣ аз роҳҳои тиҷоратии масофаи дур барои мубодилаи мол ва ғояҳо истифода мебурданд, ки боиси таркишҳои фарҳангӣ мешуд ва дар вақти кам будани шикор манбаъҳои иловагии [[ғизо]]ӣ фароҳам меоварданд. Чунин шабакаҳои тиҷоратӣ барои неандерталҳои ҳоло аз байн рафта вуҷуд надоштанд. Тиҷорати ибтидоӣ маводеро барои сохтани асбобҳо, ба монанди обсидиан, дар масофаҳои кӯтоҳ мубодила мекард. Баръакс, дар тӯли қадим ва давраи асримиёнагӣ, баъзе аз масирҳои бонуфузтарини масофаи дур хӯрокворӣ ва молҳои боҳашамат, ба монанди тиҷорати ҳанут, интиқол медоданд.

Иқтисодиёти инсонии ибтидоӣ эҳтимолан бештар ба тӯҳфа додан асос ёфта буд, на ба низоми мубодилаи молҳо. [[Асъор]]и аввал аз молҳо иборат буд; қадимтаринаш шакли [[чорво]] ва маъмултаринаш садафҳои каури буд.  Аз он вақт инҷониб, [[асъор]] ба тангаҳои баровардашудаи давлатӣ, [[асъор]]и коғазӣ ва электронӣ табдил ёфт. Омӯзиши инсонии иқтисодиёт як илми иҷтимоӣ аст, ки ба тақсимоти захираҳои нодир дар байни одамони гуногун аз ҷониби ҷомеъаҳо менигарад.  Дар тақсимоти сарват байни одамон нобаробариҳои бузурге вуҷуд доранд; то соли [[соли 2018]] дар [[Чин]], [[Аврупо]] ва [[Иёлоти Муттаҳида]], даҳяки сарватмандтарин одамон беш аз ҳафт даҳяки сарвати умумии ин минтақаҳоро дар ихтиёр доранд.

=== [[Низоъ]] ===
[[Акс:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|alt=refer to caption |Ақибнишинии Наполеон пас аз ҳуҷуми номуваффақи ӯ ба Русия дар соли 1812 (расми равғанӣ аз ҷониби Адольф Нортен, 1851)]]
Омодагии одамон барои куштани оммавии дигар аъзоёни навъи худ тавассути низоъҳои муташаккил (яъне [[ҷанг]]) муддати тӯлонӣ мавзӯи баҳсҳо буд. Як мактаби [[ақида]] ин аст, ки [[ҷанг]] ҳамчун воситаи аз байн бурдани рақибон таҳаввул ёфтааст ва зӯроварӣ як хислати фитрии [[инсон]] аст. [[Одам]]он нисбат ба дигар [[одам]]он бо суръати қобили муқоиса бо дигар приматҳо зӯроварӣ мекунанд (гарчанде ки одамон калонсолонро бо суръати нисбатан баланд мекушанд ва сатҳи куштори кӯдаконро нисбатан паст доранд).

Як мактаби дигари [[ақида]] нишон медиҳад, ки [[ҷанг]] як падидаи нисбатан нав аст ва аз сабаби тағйирёбии шароити иҷтимоӣ пайдо шудааст. Гарчанде ки ҳанӯз муқаррар нашудаанд, далелҳои мавҷуда нишон медиҳанд, ки рафтори ҷангӣ танҳо тақрибан 10,000 сол пеш ва дар бисёр минтақаҳо ҳатто ба наздикӣ маъмул гаштааст.
Таҳлили филогенетикӣ пешгӯӣ мекунад, ки 2% марги [[одам]]он аз сабаби куштор ба амал меояд, ки тақрибан ба сатҳи куштор дар ҷомеъаҳои гурӯҳӣ баробар аст. Аммо, сатҳи [[зӯроварӣ]] мувофиқи меъёрҳои иҷтимоӣ хеле фарқ мекунад ва сатҳи куштор дар ҷомеъаҳое, ки системаҳои ҳуқуқӣ ва муносибати қавии [[фарҳанг]]ӣ нисбат ба [[зӯроварӣ]] доранд, тақрибан 0.01% -ро ташкил медиҳад.

{{хурд}}
{{ПБ}}

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
{{Мақолаи тарҷумашуда|ru|Oбщество}}
{{ТарҷумаКунед|en|Society}}

[[Гурӯҳ:Ҷамъият]]
[[Гурӯҳ:Одам]]
[[Гурӯҳ:Ҷомеашиносӣ]]</text>
      <sha1>2w6oimp5w4j93lskgc0t29rhfon6cji</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Соли 2003</title>
    <ns>0</ns>
    <id>333012</id>
    <revision>
      <id>1483057</id>
      <parentid>1482968</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T14:13:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>/* Эзоҳ */ илова</comment>
      <origin>1483057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7000" sha1="bvrwh7xyo022ec8jhxrech5aus08aak" xml:space="preserve">{{Сол|2003}}
{{Новбарии сол|2003}}
{{Оғози сол|2003}}

== Рӯйдодҳо ==
=== [[Март]]и соли [[2003]] === 
* Марти соли 2003 — оғози сиёсати маблағгузории хурд.
Дар моҳи марти [[соли 2003]] дар [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] татбиқи сиёсати давлатии рушди маблағгузории хурд оғоз гардид. Ҳадафи он густариши дастрасии соҳибкорони хурд ва миёна ба хизматрасониҳои молиявӣ, дастгирии [[соҳибкор|соҳибкорӣ]] ва коҳиши сатҳи [[камбизоат|камбизоатӣ]] буд. Ин сиёсат баъдан ба ташкили низоми ташкилотҳои маблағгузории хурд ва рушди бозори молиявии [[кишвар]] мусоидат намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://www.imf.org/external/np/loi/2003/tjk/01/
 |title=Republic of Tajikistan — Letter of Intent, Supplemental Memorandum of Economic and Financial Policies
 |website=International Monetary Fund
 |publisher=IMF
 |date=2003-06-21
 |language=en
 |access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://www.imf.org/external/np/loi/2003/tjk/02/
 |title=Republic of Tajikistan — Letter of Intent, Memorandum of Economic and Financial Policies
 |website=International Monetary Fund
 |publisher=IMF
 |date=2003-12-19
 |language=en
 |access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
=== [[Август]]и соли [[2003]]=== 
* Августи соли 2003 — таъсиси аввалин бонки молиявии хурд
Моҳи [[август|августи]] [[соли 2003]] [[ҶСП «Аввалин Бонки молиявии хурд»]] (First MicroFinanceBank Tajikistan) баъди бақайдгирии давлатӣ таъсис ёфт. Дар моҳи сентябри ҳамон сол Бонки миллӣ ба он иҷозатномаи фаъолияти бонкӣ дод. Бонк нахустин муассисаи бонкии махсусгардонидашудаи маблағгузории хурд дар [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://en.wikipedia.org/wiki/ICB_Tajikistan
 |title=ICB Tajikistan (First MicroFinanceBank)
 |website=Wikipedia
 |access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
 |url=https://www.imf.org/external/np/loi/2003/tjk/01/
 |title=Republic of Tajikistan — Letter of Intent
 |website=International Monetary Fund
 |publisher=IMF
 |date=2003-06-21
 |language=en
 |access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2004/280/article-A001-en.xml
|title=Republic of Tajikistan: Poverty Reduction Strategy Paper Progress Report
|website=International Monetary Fund
|publisher=IMF
|language=en
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
=== [[Декабр]]и соли [[2003]]===
* 8 декабри соли 2003 — Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи таҳсилоти олии касбӣ ва таҳсилоти баъд аз муассисаи таҳсилоти олии касбӣ»
[[8 декабр|8 декабри]] [[соли 2003]] Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон '''«Дар бораи таҳсилоти олии касбӣ ва таҳсилоти баъд аз муассисаи таҳсилоти олии касбӣ»''' қабул гардид. Қонун асосҳои ҳуқуқии фаъолияти муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ, тайёр намудани мутахассисон ва низоми таҳсилоти баъдидипломиро муайян намуд. 
&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=Law on Higher and Postgraduate Professional Education (2003)
|url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/154891468114540289/pdf/ACS103830WP0P100sector0study0final.pdf
|website=World Bank
|publisher=World Bank
|language=en
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
* 23 декабри соли 2003 — '''«Даҳсолаи байналмилалии амал “Об барои ҳаёт”»'''
[[23 декабр|23 декабри]] [[соли 2003]] Ассамблеяи Генералии [[Созмони Милали Муттаҳид]] бо қабули Қатъномаи 58/217, ки бар асоси ташаббуси Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Эъломияи Душанбе таҳия гардида буд, солҳои 2005–2015-ро «Даҳсолаи байналмилалии амал “Об барои ҳаёт”» эълон намуд. Ин ташаббус яке аз муҳимтарин иқдомҳои байналмилалии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи дипломатияи об ба ҳисоб меравад.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.mfa.tj/en/main/view/4264/tajikistan-global-initiatives-within-the-un
|title=Tajikistan global initiatives within the UN
|website=Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Tajikistan
|publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Tajikistan
|language=en
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.mfa.tj/en/main/view/697/high-level-international-conference-on-the-implementation-of-the-international-decade-for-action-water-for-life-2005-2015
|title=High Level International Conference on the implementation of the International Decade for Action &quot;Water for Life&quot;, 2005–2015
|website=Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Tajikistan
|publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Tajikistan
|language=en
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;

* [[Соли 2003]] — таҷдиди шабакаи алоқаи телефонӣ
Дар солҳои 2003–2005 бо ҷалби маблағгузории [[Бонки Аврупоии Таҷдид ва Рушд]] (EBRD) татбиқи барномаи навсозии шабакаҳои алоқа оғоз гардида, марказҳои телефонӣ тадриҷан ба низоми рақамии АТС гузаронида шуданд. Ин барнома барои рушди инфрасохтори телекоммуникатсионии ҷумҳурӣ аҳамияти калон дошт.
&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.ebrd.com/
|title=Tajikistan – Telecommunications projects
|website=European Bank for Reconstruction and Development
|publisher=EBRD
|language=en
|access-date=2026-08-06
}}&lt;/ref&gt;
== Адабиёт ==
Ҳотамов Н.Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). – Душанбе,2011, – С. 555.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}} 
== Нигаред низ ==
{{новбарӣ}}
{{дарахти мақолаҳо|Соли 2003}}
[[Гурӯҳ:Соли 2003| ]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои солҳои 2000-ум]]</text>
      <sha1>bvrwh7xyo022ec8jhxrech5aus08aak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Соли 2002</title>
    <ns>0</ns>
    <id>333014</id>
    <revision>
      <id>1483056</id>
      <parentid>1483016</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T14:12:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>/* Эзоҳ */ илова</comment>
      <origin>1483056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10381" sha1="o22eyx8vd5lbz7y00vwqiknpad3m7aw" xml:space="preserve">{{Сол|2002}}
{{Новбарии сол|2002}}
{{Оғози сол|2002}}
== Рӯйдодҳо ==
=== [[Апрел]]и соли [[2001]] ===
*  '''[[29 апрел]]''' - Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон (№199) [[Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон]] Қарори '''«Дар бораи ба низом даровардани қабули духтарон ба мактабҳои олии Ҷумҳурии Тоҷикистон мувофиқи квотаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2001–2005»'''-ро қабул намуд. Санади мазкур низоми қабули [[духтар|духтаронро]] аз ноҳияҳои дурдаст ба [[таҳсилоти олии касбӣ|муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ]] тибқи квотаи президентӣ муайян намуда, ба баланд бардоштани сатҳи таҳсилоти [[духтар|духтарон]] ва омода намудани кадрҳои соҳибихтисос мусоидат кард.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://tut.tj/kvotai-prezidentiz-rohekushoi-iqboli-duhtaron/
|title=КВОТАИ ПРЕЗИДЕНТӢ – РОҲКУШОИ ИҚБОЛИ ДУХТАРОН
|website=Донишгоҳи технологии Тоҷикистон
|publisher=Донишгоҳи технологии Тоҷикистон
|language=tg
|access-date=2026-08-05
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://ncl.tj/legislation
|title=Пойгоҳи қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон
|website=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Маркази миллии қонунгузорӣ
|language=tg
|access-date=2026-08-05
}}&lt;/ref&gt;
=== [[Май]]и соли [[2001]] ===
*  '''[[7 май]]''' - бо Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Эмомалӣ Раҳмон]] Шоири халқии Тоҷикистон, Қаҳрамони Меҳнати Сотсиалистӣ ва арбоби барҷастаи давлатӣ [[Мирзо Турсунзода]] (пас аз вафот) бо унвони олии давлатии «[[Қаҳрамони Тоҷикистон]]» сарфароз гардонида шуд. Ин мукофот барои хизматҳои бузург дар рушди адабиёти тоҷик, таҳкими худшиносии миллӣ ва саҳми арзанда дар фарҳанги тоҷик дода шуд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mts.tj/?lang=en&amp;page_id=310
|title=Heroes of Tajikistan
|website=Маркази тадқиқоти стратегии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Маркази тадқиқоти стратегии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|language=en
|access-date=2026-08-05
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://izar.tj/en/united-literary-museum/literary-museum-named-after-m-tursunzoda
|title=Literary Museum named after M. Tursunzoda
|website=Институти забон ва адабиёти ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ
|publisher=Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон
|language=en
|access-date=2026-08-05
}}&lt;/ref&gt;
=== [[Июн]]и соли [[2001]] ===
* '''[[15 июн]]'''- [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] дар шаҳри [[Шанхай]] яке аз давлатҳои муассиси [[Созмони ҳамкории Шанхай]] (СҲШ) гардид. Дар ҳамин рӯз аз ҷониби сарони шаш давлат Эъломияи таъсиси Созмони ҳамкории Шанхай ба имзо расид, ки заминаи нави ҳамкориҳои минтақавӣ дар соҳаҳои амният, иқтисод ва муносибатҳои байналмилалиро гузошт.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://eng.sectsco.org/about_sco/
|title=History of the Shanghai Cooperation Organisation
|website=Shanghai Cooperation Organization
|publisher=SCO Secretariat
|language=en
|access-date=2026-08-05
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://rtsu.tj/news/?ELEMENT_CODE=4030
|title=Таджикистан в годы независимости: 2001 год
|website=Российско-Таджикский (Славянский) университет
|publisher=РТСУ
|language=ru
|access-date=2026-08-05
}}&lt;/ref&gt;
=== [[Июл]]и соли [[2001]] ===
* '''[[31 июл]]''' - [[Қонун|Қонуни]] [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] №29 '''«Дар бораи мукофотҳои давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон»''' қабул гардид. Бо ин [[қонун]] низоми ягонаи мукофотҳои давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон муайян гардида, унвони олии давлатии «[[Қаҳрамони Тоҷикистон]]» расман дар низоми мукофотҳои давлатӣ муқаррар карда шуд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=21888
|title=Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мукофотҳои давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон»
|website=Маркази миллии иттилооти ҳуқуқии Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|date=2001-07-31
|language=tg
|access-date=2026-08-05
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mts.tj/?lang=en&amp;page_id=310
|title=Heroes of Tajikistan
|website=Маркази тадқиқоти стратегии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Маркази тадқиқоти стратегии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|language=en
|access-date=2026-08-05
}}&lt;/ref&gt;
=== [[Сентябр]]и соли [[2001]] ===
* '''[[Сентябр]]''' - дар [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] 2700-солагии [[Авесто|китоби муқаддаси «Авесто»]] бо тантана таҷлил гардид. Ба ин муносибат дар [[Душанбе]] ва дигар шаҳру ноҳияҳои мамлакат конфронсҳои байналмилалии илмӣ, намоишгоҳҳо, чорабиниҳои фарҳангӣ ва ҳамоишҳои адабӣ баргузор шуданд. Ҷашн ба эҳёи арзишҳои таърихию фарҳангии тамаддуни ориёӣ ва муаррифии мероси фарҳангии тоҷикон дар арсаи байналмилалӣ мусоидат намуд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.president.tj/
|title=Солномаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Соли 2001
|website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|language=tg
|access-date=2026-08-05
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://khovar.tj/
|title=Авесто — сарчашмаи тамаддуни ориёӣ
|website=АМИТ «Ховар»
|publisher=АМИТ «Ховар»
|language=tg
|access-date=2026-08-05
}}&lt;/ref&gt;
== [[Соли 2001]] ==
* '''[[Соли 2001]]''' - Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ворид намудани тағйиру иловаҳо ба Кодекси замини Ҷумҳурии Тоҷикистон» тағйиру иловаҳо ворид карда шуданд. Тағйироти мазкур ба такмили танзими ҳуқуқии муносибатҳои замин, рушди ислоҳоти кишоварзӣ, таҳкими ҳуқуқи истифодабарандагони замин ва баланд бардоштани самаранокии истифодаи захираҳои замин равона гардиданд.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://mmih.adlia.tj/
|title=Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ворид намудани тағйиру иловаҳо ба Кодекси замини Ҷумҳурии Тоҷикистон»
|website=Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Маркази миллии иттилооти ҳуқуқӣ
|language=tg
|access-date=2026-08-05
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://ncz.tj/
|title=Кодекси замини Ҷумҳурии Тоҷикистон
|website=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|publisher=Маркази миллии қонунгузорӣ
|language=tg
|access-date=2026-08-05
}}&lt;/ref&gt;

== Солномаҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Солномаи 2001 ==
Солнома 2001. Соли таҳкими истиқлолият. Филми 1. Сиёсати дохилӣ&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.prezident.tj/president/films
|title=Солнома 2001. Соли таҳкими истиқлолият. Филми 1. Сиёсати дохилӣ
|website=www.prezident.tj
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-01
}}&lt;/ref&gt;

Солнома 2001. Соли таҳкими истиқлолият. Филми 2. Сиёсати хориҷӣ&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.prezident.tj/president/films
|title=Солнома 2001. Соли таҳкими истиқлолият. Филми 2. Сиёсати хориҷӣ
|website=www.prezident.tj
|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
|lang=tg
|accessdate=2026-08-01
}}&lt;/ref&gt;
 
== Адабиёт ==
* Ҳотамов Н.Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). – Душанбе,2011, – С. 554.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
[[Гурӯҳ:Соли 2002]]
[[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои солҳои 2000-ум]]
== Нигаред низ ==
{{новбарӣ}}
{{дарахти мақолаҳо|Соли 2002}}</text>
      <sha1>o22eyx8vd5lbz7y00vwqiknpad3m7aw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Resident Evil Requiem</title>
    <ns>0</ns>
    <id>333023</id>
    <revision>
      <id>1483052</id>
      <timestamp>2026-08-09T11:59:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tiryar I</username>
        <id>144756</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: {{Infobox video game | image = | alt =  | caption =  | developer = [[Capcom]]{{efn|Кори הנוסף ва дастгирии таҳия аз ҷониби K2 Inc, M-Two ва Redworks}} | publisher = Capcom | director = Коши Наканиши | producer = {{ubl|Масачика Кавата|Масато Кумазава}} | designer = {{ubl|Кеиҷи Тераниши|Кенҷи Фукасава}} | programmer = Масаҳару Камо | artist = Томонори...</comment>
      <origin>1483052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6919" sha1="prl5axw61h6d6nn05eg05m9e450x224" xml:space="preserve">{{Infobox video game
| image =
| alt = 
| caption = 
| developer = [[Capcom]]{{efn|Кори הנוסף ва дастгирии таҳия аз ҷониби K2 Inc, M-Two ва Redworks}}
| publisher = Capcom
| director = Коши Наканиши
| producer = {{ubl|Масачика Кавата|Масато Кумазава}}
| designer = {{ubl|Кеиҷи Тераниши|Кенҷи Фукасава}}
| programmer = Масаҳару Камо
| artist = Томонори Такано
| writer = Ҳаррис Оркин
| composer = {{ubl|Нао Сато|Масаҳиро Оҳки|Шигеюки Камеда|Ҷозеф Ҳолидей}}
| series = ''[[Resident Evil]]''
| engine = [[RE Engine]]
| platforms = {{ubl|[[Nintendo Switch 2]]|[[PlayStation 5]]|[[Windows]]|[[Xbox Series X/S]]}}
| released = [[27 феврал]]и [[2026]]
| genre = [[Survival horror|Террори зиндамонӣ]]
| modes = [[Бозии яккаса]]
}}
'''''Resident Evil Requiem''''' (дар Ҷопон маъруф бо номи '''''Biohazard Requiem''''', {{lang-ja|バイオハザード レクイエム}}) — бозии видеоӣ дар жанри [[Survival horror|террори зиндамонӣ]], ки аз ҷониби ширкати [[Capcom]] таҳия ва [[27 феврал]]и соли [[2026]] ба фурӯш бароварда шудааст&lt;ref&gt;{{Cite web|title=『バイオハザード9 レクイエム』が2026年2月27日発売決定【Summer Game Fest 2025】|url=https://dengekionline.com/article/202506/44163|website=電撃オンライン|access-date=2026-03-11|language=ja}}&lt;/ref&gt;. Ин асар 11-ум қисми асосии силсилабозиҳои ''[[Resident Evil]]'' ба ҳисоб рафта, ба муносибати 30-солагии пайдоиши ин силсила бахшида шудааст&lt;ref&gt;{{Cite web|title=「バイオハザード」シリーズ30周年記念特設サイト {{!}} バイオハザード ポータル {{!}} CAPCOM|url=https://game.capcom.com/residentevil/ja/30th.html|website=バイオハザード ポータル|access-date=2025-11-18|language=ja}}&lt;/ref&gt;.

Азбаски ҳарфи «q» дар логотипи «Re'''q'''uiem» ба рақами «9» ишора мекунад&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ラクーンシティが舞台の「バイオハザード」最新作がついに正式発表 タイトルは『バイオハザード レクイエム』でゲームプレイにも変化あり|url=https://jp.ign.com/games/79718/news/|website=IGN Japan|date=2025-06-06|access-date=2026-03-11|language=ja|last=千葉芳樹}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=バイオ最新作『バイオハザード レクイエム』（バイオ9）が2026年2月27日発売決定【Summer Game Fest 2025】|url=https://dengekionline.com/article/202506/44163|website=電撃オンライン|access-date=2026-03-11|language=ja}}&lt;/ref&gt;, ин бозӣ амалан баробар ба '''''Resident Evil 9''''' дар силсилаи асосӣ мебошад&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.famitsu.com/article/202506/44162|title=【バイオ新作】『バイオハザード9』はラクーンシティが舞台！ PS5/XSX/Steamにて2026年2月27日発売予定【Summer Game Fest 2025】|newspaper=ファミ通.com|publisher=KADOKAWA Game Linkage|date=2025-06-07|accessdate=2025-06-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://news.denfaminicogamer.jp/news/2506072v|title=『バイオ9』こと新作『バイオハザード レクイエム』発表！2026年2月27日に発売へ。FBIが資料を操作する場面や、拘束具に囚われる女性が叫ぶ迫真のシーンが公開。PS5、Xbox Series X/S、PC（Steam）に対応予定|newspaper=電ファミニコゲーマー|publisher=マレ|date=2025-06-06|accessdate=2025-06-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=【バイオ9】『バイオハザード レクイエム』恐怖だけでなく、最高にエンタメなシーンも存在。複数の視点を切り替えられるようにした経緯や謎のアイテム“空のインクリボン”などについて開発陣に直撃【gamescom2025】 {{!}} ゲーム・エンタメ最新情報のファミ通.com|url=https://www.famitsu.com/article/202508/50833|website=ファミ通.com|access-date=2026-03-09|language=ja}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=『バイオ9』こと『バイオハザード レクイエム』は「ひとつの区切りとなる30周年記念タイトル」に、スタッフがコンセプトを語る映像が公開。「レオン」が主人公だとホラーと相性が悪いため「グレース」が抜擢|url=https://news.denfaminicogamer.jp/news/250627e|website=電ファミニコゲーマー – ゲームの面白い記事読んでみない？|date=2025-06-26|access-date=2026-03-09|language=ja|last=福山幸司}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=【バイオ9】『バイオハザード レクイエム』レビュー。すごく濁した言いかたになっちゃうけど「後半がすごい」。めっちゃ怖い、でもおもしろい……やめどき皆無の理想的なホラー作品だと確信 {{!}} ゲーム・エンタメ最新情報のファミ通.com|url=https://www.famitsu.com/article/202602/67004|website=ファミ通.com|access-date=2026-03-09|language=ja}}&lt;/ref&gt;.

== Баррасӣ ==
Шоҳбайли (слогани) таблиғотии бозӣ чунин аст: «'''Тарс барои зиндаҳо. Оромӣ барои мурдаҳо.'''»&lt;ref&gt;{{Cite press release|url=https://prtimes.jp/main/html/rd/p/000005109.000013450.html|title=シリーズ最新作『バイオハザード レクイエム』発表！ 2026年２月27日（金）発売予定！|publisher=カプコン|date=2025-06-07|accessdate=2025-06-09}}&lt;/ref&gt;.

Қаҳрамони асосии бозӣ, ки барои аввалин бор дар ин силсила пайдо мешавад, таҳлилгари [[Бюрои федералии таҳқиқот|ФБР]] '''Грейс Эшкрофт''' мебошад. Инчунин, ҳамчун қаҳрамони дигари асосӣ, '''Леон С. Кеннеди''' пас аз се қисми асосӣ аз замони ''[[Resident Evil 6]]'' дубора ба силсила бармегардад. Махлуқоти зомби низ пас аз ''6'' бори аввал ба бозӣ оварда шудаанд.

Воқеаҳои бозӣ дубора дар шаҳри [[Ракун-сити]], пас аз нобудшавии он тавассути амалиёти безараргардонӣ (стерилизатсия) сурат мегиранд{{efn|Аммо бо баҳисобгирии асарҳои иқтибосшуда, филми «[[Resident Evil: The Final Chapter|Resident Evil: Силсилаи охирин]]» низ пешнамунаи ин мавзӯъ буд.}}.

== Эзоҳҳо ==
{{Notelist}}

== Пайвандҳо ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>prl5axw61h6d6nn05eg05m9e450x224</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Роҳи автомобилгарди Мурғоб–Қулма</title>
    <ns>0</ns>
    <id>333024</id>
    <redirect title="Роҳи Мурғоб – Кулма" />
    <revision>
      <id>1483063</id>
      <timestamp>2026-08-09T14:52:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>равона</comment>
      <origin>1483063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="5f4mz0mjk350u2k9k5604z07ve5ic55" xml:space="preserve">#равона [[Роҳи Мурғоб – Кулма]]</text>
      <sha1>5f4mz0mjk350u2k9k5604z07ve5ic55</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Роҳи автвтомобилгарди Душанбе – Хоруғ – Қулма</title>
    <ns>0</ns>
    <id>333025</id>
    <redirect title="Роҳҳои байналмилалии Кӯлоб–Қалъаи Хумб–Қулма–Қароқурум" />
    <revision>
      <id>1483065</id>
      <timestamp>2026-08-09T15:01:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>Шухрат Саъдиев moved page [[Роҳи автвтомобилгарди Душанбе – Хоруғ – Қулма]] to [[Роҳҳои байналмилалии Кӯлоб–Қалъаи Хумб–Қулма–Қароқурум]]: ивази ном</comment>
      <origin>1483065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126" sha1="q62ax8xtumhzbpss56klam8ocxrsf53" xml:space="preserve">#равона [[Роҳҳои байналмилалии Кӯлоб–Қалъаи Хумб–Қулма–Қароқурум]]</text>
      <sha1>q62ax8xtumhzbpss56klam8ocxrsf53</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сигнус Х-1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>333026</id>
    <revision>
      <id>1483078</id>
      <timestamp>2026-08-09T23:40:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibrahim</username>
        <id>76</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: Сигнус Х-1 (Қуи Х-1) манбаи машҳури афканишоти рентгенӣ дар [[фазо]] мебошад, ки дар бурҷи Қу (Cygnus) ҷойгир аст. Соли [[1964]] ҳангоми парвози телескопи кайҳонии мадори паст кашф шуд ва яке аз бузургтарин манбаъҳои рентгенӣ дар осмон мебошад, ки афканишоти рентгениаш...</comment>
      <origin>1483078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2783" sha1="sdfriujmy7wc69ckja48v3pzxy0uzl8" xml:space="preserve">Сигнус Х-1 (Қуи Х-1) манбаи машҳури афканишоти рентгенӣ дар [[фазо]] мебошад, ки дар бурҷи Қу (Cygnus) ҷойгир аст. Соли [[1964]] ҳангоми парвози телескопи кайҳонии мадори паст кашф шуд ва яке аз бузургтарин манбаъҳои рентгенӣ дар осмон мебошад, ки афканишоти рентгениаш бо суръати 2.3×10⁻²³ Wm⁻²Hz⁻¹ тавлид мекунад.

Сигнус Х-1 яке аз эҳтимолтарин номзадҳо барои сиёҳчалға мебошад. Ҷисми он тақрибан 21.2 баробар аз массаи Офтоб бузургтар ҳисоб мешавад ва ҳама чизе, ки дар гирду атрофаш аст, чунин рафтор мекунад, ки гӯё дар наздикии сиёҳчалға қарор дорад. Шуоъи уфуқи рӯйдодаш 26 километр ҳисоб мешавад.

Сигнус Х-1 як системаи дугонаи рентгении пурмасса буда, тақрибан 6000 соли нурӣ аз Офтоб дур аст, ки аз як ғули кабуди тағйирёбанда бо номи HDE 226868 ва як диски афзоишёбанда, ки рентген тавлид мекунад, иборат мебошад.

Моддаҳои гирду атрофи ин сиёҳчалға дараҷаи ҳарорраташон миллионҳо Келвин (K) мебошад, ки ба ҳамин сабаб дар мавҷи рентгенӣ афканиш мекунанд. Як ҷуфти тейшаи кайҳонӣ (jets) ба таври амудӣ аз ду тарафи сиёҳчалға берун мешаванд.

Ин система узви гурӯҳи ситорагоне бо номи Cygnus OB3 мебошад, яъне Сигнус Х-1 тақрибан панҷ миллион сол қадамт дорад ва аз ситорае бо массаи беш аз 40 баробари Офтоб ташаккул ёфтааст. Аксари массаи ситораи кӯҳна дар натиҷаи гум шудани пӯсташ нест шудааст.

Марги ин ситора бо тароватзанҷир (сверхновая) ҳамроҳ буд ва натиҷаи таркиш он буд, ки маркази ситора ба сиёҳчалға табдил ёфт.

Сигнус Х-1 дар соли 1974 мавзӯи шарти илмӣ байни Стивен Хокинг ва Кип Торн буд, ки дар он Хокинг бовар дошт, ки ин ҷисм сиёҳчалға нест.</text>
      <sha1>sdfriujmy7wc69ckja48v3pzxy0uzl8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Боҷӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>333030</id>
    <revision>
      <id>1483095</id>
      <timestamp>2026-08-10T04:20:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: {{Олим}} '''Боҷӣ''', '''ал-Боҷӣ''' الباجى '''Абулвалид Сулаймон ибни Халаф ибни Саъд ибни Айюб ибни Ворис''' — (1013, Баталюс – 1081, Алмерияи Андалусия), қозӣ ва фақеҳи моликии ан­далусӣ.   == Зиндагинома ва фаъолияти илмӣ == Хонадони Боҷӣ аз Баталюс ба Боҷаи Андалус кӯчид ва...</comment>
      <origin>1483095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5192" sha1="kqfvnhkfa0urwqinox42o23qslye2lf" xml:space="preserve">{{Олим}}
'''Боҷӣ''', '''ал-Боҷӣ''' الباجى '''Абулвалид Сулаймон ибни Халаф ибни Саъд ибни Айюб ибни Ворис''' — (1013, Баталюс – 1081, Алмерияи Андалусия), қозӣ ва фақеҳи моликии ан­далусӣ. 

== Зиндагинома ва фаъолияти илмӣ ==
Хонадони Боҷӣ аз Баталюс ба Боҷаи Андалус кӯчид ва баъдҳо дар Қуртуба маскан гирифт. Боҷӣ дар шарқи Андалус мезист ва дар назди донишмандони он ҷо, аз ҷумла олими маъруф Абуласбағи Вашқӣ, таҳсили илм намуд. Дар ҳудуди соли 1035 барои идомаи таҳсил ба сафар баромада, муддати 3 сол дар Ҳиҷоз, 3 соли дигар дар Бағдод, чанде дар Димишқ, Миср ва Мавсил буд ва аз уламои маш­ҳури он замон, аз қабили Абузари Ҳиравӣ, Ибни Суҳ­нун, Ибни Муҳриз дар Ҳиҷоз, Хатиби Бағдодӣ, Абуисҳоқи Шерозӣ, Абутаййиби Табарӣ дар Ироқ касби илм намуд. Ба қавле, мансаби қазо (қозӣ)-и Ҳа­лабро ба уҳда дош­тааст. Боҷӣ пас аз 13 соли таҳсил ба Андалус бозгашт. Дар он ҷо гурӯ­ҳе, аз ҷумла Абубакри Тартушӣ, қозӣ Ибни Шиб­рин, қозӣ Абулқосими Маофирии Сабтӣ аз ӯ фиқҳ ва ҳадис омӯх­танд. Дар иддае аз ш-ҳои Андалус дар мансаби қазо фаъолият кард. Бо мақсади эҷоди сулҳ байни ҳокимони ш-ҳои Сарагоса, Валенсия, Мурсия ва Дония, ки ба тафри­қа ва ҷудоӣ гароида буданд, миёнравӣ мекард. Боҷӣ аз равиш­ҳои ҷадал ва мунозара огоҳии хуб дошт ва мунозирагари қави­ҳуҷҷат буд.Боҷӣ бо донишманди маъруфи он замон ''Иб­ни Ҳазм'' дар мавриди усули шариат мунозираҳо мекард ва пирӯзии ӯ дар ин мунозираҳо оқибат боиси аз Мируқа берун шудани ахирӣ гардид. Боҷӣ мунозираҳои худ­ро дар китобаш «ал-Фирақ» овардааст.

== Андешаҳои динӣ ==
Боҷӣ дар баҳси доир ба ҳадисе аз «Саҳеҳ»-и Бухорӣ гуфт, ки огоҳии Пайғамбар(с) аз китобат мушкиле надорад. Ӯ дар ин бора рисолаи «Таҳқиқу-л-мазҳаб»-ро навишт ва дар он хондану навиштани Пайғамбар (с)-ро мухолиф бо уммӣ (дарснахонда) будани он ҳазрат надонист, балки инро муъҷиза шумурд. Уламои Сақлаба низ ба дифоъ аз ин назария пардохтанд. Ин қавли Боҷӣ боиси инкор ва такфир аз ҷониби Ибни Соиғ, сабаби рӯ гардондани мардум аз ӯ ва лаъну таъни вай гардид.

== Осор ==
Боҷӣ муаллифи 30 асар дар улуми гуногун аст. Аз ҷумла, асарҳои ӯ «ал-Мунтақо фӣ шарҳи «ал-Муваттаъ»» (дар 7 ҷилд, Қоҳира, 1914), «Иҳкому-л-фусул фӣ аҳкоми-л-вусул» (Бейрут, 1986), «ал-Ҳудуд» (дар маҷ. «Мутолаоти исломии Мадрид», Мадрид, 1954) чоп шудаанд. Нусхаи осори хаттии Боҷӣ: «ал-Ишорот фӣ усули-л-фиқҳ» дар китобхонаи Азҳария; «ат-Таъдил ва-т-таҷриҳ ли ман хар­раҷа анҳу-л-Бухорӣ фи-л-Ҷомиъи-с-Саҳиҳ» дар китобхонаи «Нур»-и Усмония; «Сунану-с-солиҳин ва сунану-л-обидин» дар Леон; «Фусулу-л-аҳком ва баёну мо мазо биҳо ал-амалу инда-л-фуқаҳои ва-л-ҳукком» дар «Дору-л-кутуб»-и Миср; «Шарҳу китоби-с-Саводи-л-аъзам» дар Қоҳира; «ал-Минҳоҷу фӣ тартиби-л-ҳиҷоҷ» дар Рибот; «Васияту-л-Боҷӣ» дар Лейден ва Эскориал маҳфуз аст. Аз Боҷӣ ашъоре низ боқӣ мондааст.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Боҷӣ|3|муаллиф=С. Маҳмадуллоҳ.}}
[[Гурӯҳ:Олимонӣ исломӣ]]
[[Гурӯҳ:Муҳаддисон]]
[[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1081]]
[[Гурӯҳ:Зодагони соли 1013]]</text>
      <sha1>kqfvnhkfa0urwqinox42o23qslye2lf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1483096</id>
      <parentid>1483095</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T04:20:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <origin>1483096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5158" sha1="gu0131jowmuw0aq1mj29ppjb8r7oyc4" xml:space="preserve">{{Олим}}
'''Боҷӣ''', '''ал-Боҷӣ''' الباجى '''Абулвалид Сулаймон ибни Халаф ибни Саъд ибни Айюб ибни Ворис''' — (1013, Баталюс – 1081, Алмерияи Андалусия), қозӣ ва фақеҳи моликии ан­далусӣ. 

== Зиндагинома ва фаъолияти илмӣ ==
Хонадони Боҷӣ аз Баталюс ба Боҷаи Андалус кӯчид ва баъдҳо дар Қуртуба маскан гирифт. Боҷӣ дар шарқи Андалус мезист ва дар назди донишмандони он ҷо, аз ҷумла олими маъруф Абуласбағи Вашқӣ, таҳсили илм намуд. Дар ҳудуди соли 1035 барои идомаи таҳсил ба сафар баромада, муддати 3 сол дар Ҳиҷоз, 3 соли дигар дар Бағдод, чанде дар Димишқ, Миср ва Мавсил буд ва аз уламои маш­ҳури он замон, аз қабили Абузари Ҳиравӣ, Ибни Суҳ­нун, Ибни Муҳриз дар Ҳиҷоз, Хатиби Бағдодӣ, Абуисҳоқи Шерозӣ, Абутаййиби Табарӣ дар Ироқ касби илм намуд. Ба қавле, мансаби қазо (қозӣ)-и Ҳа­лабро ба уҳда дош­тааст. Боҷӣ пас аз 13 соли таҳсил ба Андалус бозгашт. Дар он ҷо гурӯ­ҳе, аз ҷумла Абубакри Тартушӣ, қозӣ Ибни Шиб­рин, қозӣ Абулқосими Маофирии Сабтӣ аз ӯ фиқҳ ва ҳадис омӯх­танд. Дар иддае аз ш-ҳои Андалус дар мансаби қазо фаъолият кард. Бо мақсади эҷоди сулҳ байни ҳокимони ш-ҳои Сарагоса, Валенсия, Мурсия ва Дония, ки ба тафри­қа ва ҷудоӣ гароида буданд, миёнравӣ мекард. Боҷӣ аз равиш­ҳои ҷадал ва мунозара огоҳии хуб дошт ва мунозирагари қави­ҳуҷҷат буд.Боҷӣ бо донишманди маъруфи он замон ''Иб­ни Ҳазм'' дар мавриди усули шариат мунозираҳо мекард ва пирӯзии ӯ дар ин мунозираҳо оқибат боиси аз Мируқа берун шудани ахирӣ гардид. Боҷӣ мунозираҳои худ­ро дар китобаш «ал-Фирақ» овардааст.

== Андешаҳои динӣ ==
Боҷӣ дар баҳси доир ба ҳадисе аз «Саҳеҳ»-и Бухорӣ гуфт, ки огоҳии Пайғамбар(с) аз китобат мушкиле надорад. Ӯ дар ин бора рисолаи «Таҳқиқу-л-мазҳаб»-ро навишт ва дар он хондану навиштани Пайғамбар (с)-ро мухолиф бо уммӣ (дарснахонда) будани он ҳазрат надонист, балки инро муъҷиза шумурд. Уламои Сақлаба низ ба дифоъ аз ин назария пардохтанд. Ин қавли Боҷӣ боиси инкор ва такфир аз ҷониби Ибни Соиғ, сабаби рӯ гардондани мардум аз ӯ ва лаъну таъни вай гардид.

== Осор ==
Боҷӣ муаллифи 30 асар дар улуми гуногун аст. Аз ҷумла, асарҳои ӯ «ал-Мунтақо фӣ шарҳи «ал-Муваттаъ»» (дар 7 ҷилд, Қоҳира, 1914), «Иҳкому-л-фусул фӣ аҳкоми-л-вусул» (Бейрут, 1986), «ал-Ҳудуд» (дар маҷ. «Мутолаоти исломии Мадрид», Мадрид, 1954) чоп шудаанд. Нусхаи осори хаттии Боҷӣ: «ал-Ишорот фӣ усули-л-фиқҳ» дар китобхонаи Азҳария; «ат-Таъдил ва-т-таҷриҳ ли ман хар­раҷа анҳу-л-Бухорӣ фи-л-Ҷомиъи-с-Саҳиҳ» дар китобхонаи «Нур»-и Усмония; «Сунану-с-солиҳин ва сунану-л-обидин» дар Леон; «Фусулу-л-аҳком ва баёну мо мазо биҳо ал-амалу инда-л-фуқаҳои ва-л-ҳукком» дар «Дору-л-кутуб»-и Миср; «Шарҳу китоби-с-Саводи-л-аъзам» дар Қоҳира; «ал-Минҳоҷу фӣ тартиби-л-ҳиҷоҷ» дар Рибот; «Васияту-л-Боҷӣ» дар Лейден ва Эскориал маҳфуз аст. Аз Боҷӣ ашъоре низ боқӣ мондааст.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Боҷӣ|3|муаллиф=С. Маҳмадуллоҳ.}}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Муҳаддисон]]
[[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1081]]
[[Гурӯҳ:Зодагони соли 1013]]</text>
      <sha1>gu0131jowmuw0aq1mj29ppjb8r7oyc4</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>