Википедиа tgwiki https://tg.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D2%B3%D0%B8%D1%84%D0%B0%D0%B8_%D0%B0%D1%81%D0%BB%D3%A3 MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Медиа Вижа Баҳс Корбар Баҳси корбар Википедиа Баҳси Википедиа Акс Баҳси акс Медиавики Баҳси медиавики Шаблон Баҳси шаблон Роҳнамо Баҳси роҳнамо Гурӯҳ Баҳси гурӯҳ Портал Баҳси портал Лоиҳа Баҳси Лоиҳа TimedText TimedText talk Модул Баҳси Модул Event Event talk 0 5032 1484081 1483793 2026-08-20T02:53:20Z InternetArchiveBot 30618 Add 1 book for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484081 wikitext text/x-wiki {{Кишвар |номи_маъмулӣ = Mauritius |парчам = Flag of Mauritius.svg |номи_аслӣ = {{ubl|{{lang-fr|République de Maurice}}|{{lang-mfe|Repiblik Moris}}}} |нишон=Coat of arms of Mauritius (Original version).svg |андозаи_нишон = 90 |шиор = {{native phrase|la|Stella Clavisque Maris Indici|italics=off}}<ref>{{Cite web|title=Government Information Service – Coat of Arms|url=http://gis.govmu.org/English/About%20Mauritius/Pages/Coats-of-Arms.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20200612094501/http://gis.govmu.org/English/About%20Mauritius/Pages/Coats-of-Arms.aspx|archive-date=12 June 2020|access-date=29 July 2019|publisher=govmu.org}}</ref><br />"Ситора ва калиди Уқёнуси Ҳинд" |номи_суруди_миллӣ= "[[Motherland (anthem)|Motherland]]"<div style="padding-top:0.5em;" class="center">[[File:Motherland_(instrumental).ogg]]</div> |Сохтори давлат= |Дар харита=Mauritius (orthographic projection with inset).svg |забони_расмӣ = нест (''de jure'')<br />{{nowrap|{{hlist|[[Забони англисӣ|Англисӣ]]|[[Забони фаронсавӣ|фаронсавӣ]]}} (''de facto'')<ref>[[Конститутсияи Маврикий]] ягон забони расмиро зикр намекунад. Дар Конститутсия танҳо гуфта шудааст, ки забони расмии Маҷлиси миллӣ забони англисӣ мебошад. Аммо ҳар як узви маҷлис метавонад ҳангоми муроҷиат ба раиси маҷлис инчунин аз забони фаронсавӣ истифода кунад. </ref>}} |Рӯзи истиқлол= |Соҳибистиқлол аз= |пойтахт = [[Порт Луис]] |Шаҳри калонтарин= |Вазифаи сарварон= |Сарварон= |Ҷой аз рӯи масоҳат= |Масоҳат=2040 |Фоизи об= |Ҷой аз рӯи аҳолӣ= |Аҳолӣ=1200206 |Соли ба шумор гирифтани аҳолӣ= |Зичии аҳолӣ=588.3 |ММД= |Соли ҳисоби ММД= |Ҷой дар ҷаҳон аз рӯи ММД= |ММД ба сари аҳолӣ= |Пули миллӣ= |Домен= |Коди телефон= |Соат= |Эзоҳот= }} '''Маврикий''', расман '''Ҷумҳурии Маврикий''', ({{lang-fr|République de Maurice}}, {{lang-mfe|label=[[Mauritian Creole]]|Repiblik Moris}}) як [[Давлати ҷазиравӣ|давлати ҷазиравӣ]] дар [[Уқёнуси Ҳинд|уқёнуси Ҳинд]] аст. Он тақрибан 2 000 километр дуртар аз соҳили ҷанубу шарқии [[Африқо]] ва дар шарқи ҷазираи [[Мадагаскар]] ҷойгир шудааст.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mauritius|title=Mauritius &#124; Currency, People, Language, Population, Maps, Religions, Chagos Archipelago, History, & Facts |website=Britannica.com|access-date=9 June 2026}}</ref> Ба ҳайати кишвар ҷазираи асосии Маврикий, инчунин ҷазираҳои Родригес, Агалега ва Сейнт Брендон (Каргадос Карахос) дохил мешаванд.<ref name="ICJ">{{Cite web|date=1 March 2018|title=Written Statement of the Republic of Mauritius|url=https://www.icj-cij.org/files/case-related/169/169-20180301-WRI-05-00-EN.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216031708/https://www.icj-cij.org/files/case-related/169/169-20180301-WRI-05-00-EN.pdf|archive-date=16 December 2018|access-date=15 December 2018|website=[[International Court of Justice]]|pages=23–24|volume=1}}</ref><ref name="PCA Memorial Vol 1" /> Ҷазираҳои Маврикий ва Родригес ҳамроҳ бо ҷазираи Реюнион ([[Департаментҳои бурунмарзии Фаронса|департаменти бурунмарзии Фаронса]]) қисми гурӯҳи ҷазираҳои Маскарен ба шумор мераванд. Аксари аҳолии кишвар дар ҷазираи асосии Маврикий зиндагӣ мекунанд. Пойтахт ва калонтарин шаҳри кишвар, Порт-Луис, дар ин ҷазира низ ҷойгир шудааст. Масоҳати Ҷумҳурии Маврикий 2 040 километри мураббаъро ташкил медиҳад. [[Минтақаи истисноии иқтисодӣ|Минтақаи истисноии иқтисодии]] он бошад, тақрибан 2 миллион километри мураббаъро фаро мегирад.<ref name="EEZ 1977">{{Cite book |url=https://files.pca-cpa.org//pcadocs/mu-uk/Annexes%20to%20Memorial/MM%20Charts.pdf |title=Memorial of the Republic of Mauritius |publisher=[[Permanent Court of Arbitration]] |year=2012 |volume=IV |chapter=Figure 7: Mauritius' EEZ: 1977 |access-date=12 October 2019}}</ref><ref>{{cite conference |url=https://www.gebco.net/sites/default/files/documents/poster_internship_ldeo_portrait.pdf |title=Managing Geophysical Data in the South West Indian Ocean using GeoMapApp |last1=Runghen |first1=H. |last2=Goodwille |first2=A. |last3=Ferrini |first3=V. |last4=Wigley |first4=R. |date=2014 |conference=Challenger 2014 Conference |access-date=22 April 2025}}</ref> Аз рӯи баъзе гипотезаҳои таърихшиносон, ки дар асоси харитаи португалии Кантино (1502) пешниҳод шудаанд, гӯё дарёгардони араб наздики соли 975 якум шуда, ин ҷазираи беаҳолиро кашф карданд ва онро "Дина Аробӣ" (''Dina Arobi'') номиданд.<ref>{{Cite web|title=History|url=https://mauritianarchaeology.sites.stanford.edu/history|access-date=1 August 2021|archive-date=28 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628000251/https://mauritianarchaeology.sites.stanford.edu/history|accessdate=2026-07-13|archivedate=2022-06-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220628000251/https://mauritianarchaeology.sites.stanford.edu/history}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=F_FnBwAAQBAJ&pg=PA344|title=International Education: An Encyclopedia of Contemporary Issues and Systems|date=17 March 2015|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-46751-9}}</ref> Дар харитаҳои аввали португалӣ ҷазира бо номҳои "Иля-ду-Сирне" (''Ilha do Cirne'') ё "Иля-ду-Серне" (''Ilha do Cerne'') нишон дода шудааст, чун дарёгардони португалӣ соли 1507 аз ин ҷазира омада расидаанд.<ref>{{Cite web|title=Republic of Mauritius- History|url=http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/Pages/History.aspx#dutch|access-date=12 March 2023|website=govmu.org|archive-date=16 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161016015207/http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/Pages/History.aspx#dutch|accessdate=2026-07-13|archivedate=2016-10-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161016015207/http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/Pages/History.aspx#dutch}}</ref> Соли 1598, флоти [[Ҳоланд|нидерландӣ]] таҳти фармондеҳии адмирал Ван Варвейк ба маҳалли имрӯзаи Гранд-Порт мерасад ва ҷазираро аз худ карда, онро ба муносибати [[Маврис, шоҳзодаи Оранж]] номгузорӣ мекунад. Зиёда аз сад сол нидерландиҳо кӯшиш мекунанд, то дар ҷазира маҳалли истиқомати доимӣ бунёд намоянд. Сабабаш он буд, ки онҳо мехостанд аз ҷангалҳои дарахти [[Обнӯс|обнӯс]] истифода баранд ва аз [[Найшакар|найшакар]] шакару арак истеҳсол кунанд. Барои ин онҳо ниҳолҳои найшакарро аз [[Ҷава]] ва зиёда аз сесад ғуломи малагасиро ба ҷазира меоваранд. Аммо ҳамаи ин кӯшишҳояшон ноком ба анҷом мерасад.<ref>{{cite journal |last1=Allen |first1=Richard B. |title=The Mascarene Slave-Trade and Labour Migration in the Indian Ocean during the Eighteenth and Nineteenth Centuries |journal=Slavery & Abolition |date=August 2003 |volume=24 |issue=2 |pages=33–50 |doi=10.1080/01440390308559154 }}</ref> Бо оғози мустамликадории [[Фаронса]] (соли 1715), номи ин ҷазира ба "Ил дӯ Франс" иваз карда мешавад. Соли 1810 [[Британияи Кабир]] ҷазираро ишғол мекунад. Баъдтар, аз рӯи Созишномаи Париж (1814), Фаронса Маврикий ва ҷазираҳои вобастаи онро расман ба Британияи Кабир месупорад. Мустамликаи Британиявии Маврикий он замон ҷазираҳои Родригес, Агалега, Сейнт Брендон, галаҷазираи Чагос ва то соли 1906 [[Сейшел|Сейшелро]] низ дар бар мегирифт.<ref name="ICJ"/><ref name="PCA Memorial Vol 1" /> == Таърих == == Ҷуғрофия == == Гуногунии муҳити зист == [[File:Dronte dodo Raphus cucullatus.jpg|thumb|upright=.8|Маврикий ягона ҷойи зисти [[додо]], парандаи бепарвози нобудшуда буд.]] [[File:Phelsuma ornata - journal.pbio.1001382.png|thumb|[[Геккони ороёфтаи рӯзгард]]]] Маврикий ватани баъзе аз камёбтарин рустаниву ҷонварони ҷаҳон мебошад. Аммо бо омадани одамон ба ҷазира ва ворид шудани набототу ҳайвоноти бегона, ба табиати он хатари ҷиддӣ эҷод шудааст.<ref name="BBC" /> Аз сабаби пайдоиши вулқонӣ, синну соли қадимӣ ва ҷудо буданаш аз дигар хушкиҳо, Маврикий дорои олами бойи набототу ҳайвонот мебошад. То расидани португалиҳо дар соли 1507, дар ҷазира ягон [[Ширхӯрон|ширхӯри]] хушкӣ вуҷуд надошт. Аз ҳамин сабаб дар он ҷо чандин намуди [[Парандаи бепарвоз|парандаҳои бепарвоз]] ва [[Хазандагон|хазандагони]] калонҷусса ба вуҷуд омада, рушд кардаанд. Вале бо омадани одамон, намудҳои бегонаи ҳайвонот ва наботот ба ҷазира ворид шуда, боиси тез нобуд шудани муҳити зист ва аз байн рафтани қисми зиёди рустаниву ҷонварони маҳаллии Маврикий гардидаанд. Махсусан аз байн рафтани додо — парандаи бепарвозе, ки танҳо дар Маврикий зиндагӣ мекард, имрӯз яке аз номдортарин намунаҳои аз байн рафтани ҳайвонот дар натиҷаи фаъолияти инсон ба шумор меравад.<ref>{{cite journal |last1=Shapiro |first1=Beth |last2=Sibthorpe |first2=Dean |last3=Rambaut |first3=Andrew |last4=Austin |first4=Jeremy |last5=Wragg |first5=Graham M. |last6=Bininda-Emonds |first6=Olaf R. P. |last7=Lee |first7=Patricia L. M. |last8=Cooper |first8=Alan |title=Flight of the Dodo |url=https://archive.org/details/sim_science_2002-03-01_295_5560/page/1683 |journal=Science |date=March 2002 |volume=295 |issue=5560 |pages=1683 |doi=10.1126/science.295.5560.1683 |pmid=11872833 |bibcode=2002Sci...295.1683S }}</ref><ref>{{Cite book|last=Smaill|first=Belinda|url=https://books.google.com/books?id=3y8eDQAAQBAJ&dq=dodo+extinction+emblematic&pg=PA76|title=Regarding Life: Animals and the Documentary Moving Image| page= 76 |date= 2016|publisher=SUNY Press|isbn=978-1-4384-6249-3}}</ref><ref>{{Cite book|last=Hollars|first=B. J.|url=https://books.google.com/books?id=K94nDwAAQBAJ&dq=dodo+%22poster+child%22&pg=PA3|title=Flock Together: A Love Affair with Extinct Birds|date=1 February 2017|publisher=U of Nebraska Press|isbn=978-0-8032-9642-8}}</ref> Додо инчунин яке аз рамзҳои миллии Маврикий аст ва ҳамчун яке аз ҷонварони нигаҳдорандаи сипари давлатии кишвар дар нишони давлатии Маврикий тасвир шудааст.<ref>{{Cite web|title=Republic of Mauritius- Coat of Arms|url=http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/NationalSymbols/Pages/Coat-of-Arms.aspx|access-date=27 March 2019|website=govmu.org|archive-date=27 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327180439/http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/NationalSymbols/Pages/Coat-of-Arms.aspx|accessdate=2026-07-13|archivedate=2019-03-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190327180439/http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/NationalSymbols/Pages/Coat-of-Arms.aspx}}</ref> Ҳоло камтар аз 2%-и ҷангалҳои маҳаллии Маврикий боқӣ мондааст. Ин ҷангалҳо асосан дар Боғи миллии дараҳои Дарёи Сиёҳ дар ҷанубу ғарб, қаторкӯҳи Бамбу дар ҷанубу шарқ ва қаторкӯҳҳои Мока–Порт Луис дар шимолу ғарб ҷойгиранд. Инчунин, боқимондаҳои табиати соҳилӣ ва дохилии ҷазираро дар кӯҳҳои Кор де Гарду Ле Морн Брабант ва якчанд ҷазираҳои хурди назди соҳил дидан мумкин аст. То имрӯз зиёда аз 100 намуди наботот ва ҳайвонот нест шуда, бисёр намудҳои дигар дар хатари нобудшавӣ қарор доранд. Аз солҳои 1980-ум барои ҳифзи табиат барномаҳои зиёд оғоз шуданд. Ин барномаҳо ба зиёд кардани шумораи парандаҳо ва рустаниҳои дар хатарбуда ва барқарор кардани муҳити зисти онҳо дар боғҳои миллӣ ва мамнӯъгоҳҳо равона шудаанд.<ref>{{Cite book|publisher=National Parks and Conservation Services, Government of Mauritius|title=Chapter 1. Introduction to the Republic of Mauritius|access-date=22 January 2015|url=http://npcs.govmu.org/English//DOCUMENTS/CHAP1.PDF|archive-date=3 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403104113/http://npcs.govmu.org/English//DOCUMENTS/CHAP1.PDF}}</ref> Соли 2011 Вазорати муҳити зист ва рушди устувори Маврикий гузориши "Нигоҳи муҳити зисти Маврикий"-ро нашр кард. Дар он пешниҳод шуд, ки Сейнт Брендон [[Минтақаи муҳофизатшудаи баҳрӣ|минтақаи муҳофизатшудаи баҳрӣ]] эълон шавад.<ref>{{Cite web|title=President's Report of the Mauritian Wildlife Foundation dated March 2016|url=http://www.mauritian-wildlife.org/application/includes/common/download.php?type=11&record=4E911EA9-BE8F-FB3C-1025-8CFF6C9D3136|access-date=29 August 2017}}</ref> [[Рӯбоҳи паррони маврикӣ]] охирон ширхӯри бумие аст, ки танҳо дар ин ҷазира зиндагӣ мекунад. Дар солҳои охир ин ҷонвар дар хатари ҷиддии азбайнравӣ дучор шудааст. Моҳи ноябри соли 2015 ҳукумат иҷозат додааст, то қисми зиёди ин кӯршабпаракҳои мевахӯр нобуд карда шаванд, чун онҳо ба боғҳои мева зараррасон шуморида мешаванд. Пеш аз соли 2015, аз сабаби кам шудани [[Тӯфон|тӯфонҳо]], шумораи онҳо зиёд шуда буд. Аз ҳамин сабаб, соли 2014 [[Иттиҳоди байналмилалии ҳифзи табиат|Иттиҳоди байналмилалии ҳифзи табиат (IUCN)]] мақоми онҳоро аз нобудшаванда (EN) ба осебпазир (VU) иваз карда буд. Аммо моҳи октябри соли 2018 боз барои нобуд кардани 20%-и шумораи онҳо, тақрибан 13 ҳазор аз 65 ҳазор кӯршапараки боқимонда, иҷозат дода шуд. То он вақт, бинобар нобудкуниҳои солҳои пеш, мақоми онҳо дубора ба **«дар хатари нобудшавӣ»** баргардонида шуда буд.<ref>{{Cite web|title=Welcome to the Mauritian Wildlife Foundation (MWF) – In The Field – Mauritius – Mauritius Fruit Bat|url=http://www.mauritian-wildlife.org/application/index.php?tpid=30&tcid=81|access-date=22 February 2019|website=mauritian-wildlife.org|archive-date=16 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160316190712/http://www.mauritian-wildlife.org/application/index.php?tpid=30&tcid=81}}</ref> == Сиёсат ва ҳукумат == [[File:Government House Port Louis.JPG|thumb|Бинои ҳукумат, Порт Луис]] Маврикий ҷумҳурии [[Демократияи намояндагӣ|демократии намояндагии]] [[Низоми парлумонӣ|парлумонӣ]] мебошад. Президент сарвари давлат буда, сарвазир роҳбари ҳукумат мебошад ва дар иҷрои вазифаҳояш ба ӯ Шӯрои вазирон кӯмак мерасонад. Дар Маврикий низоми бисёрҳизбӣ амал мекунад. [[Ҳокимияти иҷроия]] аз ҷониби ҳукумат амалӣ мешавад. [[Ҳокимияти қонунгузор]] бошад, ба ҳукумат ва Маҷлиси миллӣ тааллуқ дорад.<ref>{{Cite web |date=2021-08-31 |title=Toward a Global Framework For Coastal Public Access |url=https://www.planetreimagined.com/coastal-public-access-paper |publisher=Planet Reimagined |website=planetreimagined.com |author1=Kira Clingen |author2=Rai Saad Khan |author3=Keoni Rodriguez |quote=When Mauritius was decolonized in 1968, the nation adopted a Westminster parliamentary system, modeled on the British system of governance, as well as significant legal frameworks from the countries that colonized the island. }}</ref> == Тақсимоти маъмурӣ == {{main|Ҷазираҳои берунии Маврикий|Ноҳияҳои Маврикий}} {{Ноҳияҳои Маврикий|float=right}} Маврикий ҳамагӣ як воҳиди маъмурии дараҷаи якум дорад. Онро [[Ҷазираҳои берунии Маврикий]] ({{lang-fr|Îles éparses de Maurice}}) меноманд ва он аз якчанд ҷазираҳои дуртар аз [[Маврикий (ҷазира)|ҷазираи асосӣ]] ҷойгирбуда иборат аст.<ref name="gu">{{Cite web|title=Location – The territory of Mauritius|url=http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/Geography-People/Pages/GeographyPeople/Location.aspx|website=Government of Mauritius|access-date=22 January 2015|archive-date=27 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327103512/http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/Geography-People/Pages/GeographyPeople/Location.aspx|accessdate=2026-07-14|archivedate=2023-03-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230327103512/http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/Geography-People/Pages/GeographyPeople/Location.aspx}}</ref> Гурӯҳҳои ҷазираҳои Маврикий инҳоянд: * Ҷазираи [[Маврикий (ҷазира)|Маврикий]] * Ҷазираи [[Родригес (ҷазира)|Родригес]] * Ҷазираи [[Сейнт Брендон (ҷазира)|Сейнт Брендон]] * Ҷазираи [[Агалега (ҷазира)|Агалега]] Худи ҷазираи Маврикий ба [[Ноҳияҳои Маврикий|нӯҳ ноҳия]] тақсим мешавад ва онҳо воҳидҳои маъмурии дараҷаи дуюми кишвар ба ҳисоб мераванд. == Иқтисодиёт == == Мардум == == Фарҳанг ва маданият == == Забонҳо == Дар конститутсияи Маврикий ягон забони расмӣ ёдоварӣ нашудааст.<ref>{{cite web |last1=Hein |first1=Marc |title=Is English our official language? |date=30 November 2014 |url=https://lexpress.mu/idee/255742/english-our-official-language}}</ref> Дар он танҳо гуфта мешавад, ки забони расмии Маҷлиси миллӣ [[Забони инглисӣ|забони англисӣ]] мебошад; аммо ҳар як узви маҷлис метавонад ба раиси он бо [[Забони фаронсавӣ|забони фаронсавӣ]] низ муроҷиат кунад.<ref name="language">{{Cite web|title=Constitution of Mauritius – 49. Official language|url=http://mauritiusassembly.govmu.org/English/constitution/Pages/Constitution-Contd1.aspx#assembly|access-date=11 November 2017|website=[[National Assembly (Mauritius)|National Assembly]]}}</ref> Забонҳои англисӣ ва фаронсавӣ одатан ҳамчун забонҳои миллии Маврикий дониста мешаванд, зеро онҳо дар идораи давлатӣ, додгоҳҳо ва фаъолияти тиҷоратӣ истифода мешаванд.<ref>{{Cite web|title=Language|url=http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/Geography-People/Pages/Language.aspx|access-date=11 November 2017|website=Government of Mauritius|archive-date=21 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200521095341/http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/Geography-People/Pages/Language.aspx|accessdate=2026-07-13|archivedate=2017-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171020022212/http://www.govmu.org/English/ExploreMauritius/Geography-People/Pages/Language.aspx}}</ref> Конститутсияи Маврикий ба забони англисӣ навишта шудааст, дар ҳоле ки баъзе қонунҳо, аз ҷумла Кодекси шаҳрвандӣ ва Кодекси ҷиноятӣ, ба забони фаронсавӣ мебошанд. Дар пули Маврикий хатҳои лотинӣ, тамилӣ ва [[Девоногарӣ|девоногарӣ]] дида мешаванд. == Пайвандҳо == == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} {{Пайвандҳои беруна}} {{Кишварҳои Африқо}} [[Гурӯҳ:Давлатҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Давлатҳои Африқо]] [[Гурӯҳ:Маврикий]] [[Гурӯҳ:Давлатҳо — узви СММ]] 4a3eg39ns1rszct0kpzi195ttrj2gns 10 18526 1483977 329803 2026-08-19T17:15:31Z The Roden 130664 /* */ 1483977 wikitext text/x-wiki {{userbox-level | level = | id = [[Забони Форсӣ|fa]] | info = {{lang|fa|.زبان مادری این کاربر '''[[:Category:User fa|فارسی]]''' است}} | info-op = text-align:right; | usercategory = User fa | nocat = {{{nocat|}}} }}<noinclude> {{Documentation|Template:User x}} </noinclude> 3s03t1lrn6n0riylc7k605iywxgbi1i 0 30584 1484078 1483325 2026-08-20T02:50:39Z InternetArchiveBot 30618 Add 1 book for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484078 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | ном =Фурудгоҳи Гэтвик | номи маҳаллӣ = | номи маҳаллӣ-1 = | номи маҳаллӣ-2 = | акс = | акс-арз = | унвон = | акс2 =Gatwick_South_Terminal.jpg | акс2-арз = | унвон2 = | IATA =LGW | ICAO =EGKK | FAA = | TC = | LID = | GPS = | WMO = <center>{{Location map|Solomon Islands|width=200|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=LGW |position=bottom |lat_deg=51|lat_min=08|lat_sec=53|lat_dir=N |lon_deg=000|lon_min=11|lon_sec=25|lon_dir=W }}<small>муқеъият фурудгоҳи готуик дар кишвар [[Англия]]</small></center> | навъ =ҳамагона (умумӣ) | молик-муроқиб = | молик =Ivy Bidco Limited | гардонанда = | шаҳр =[[Лондон]] | муқеъият =[[Англия]] | марказ =[[بریتیش ایرویز]] | ҷузъ = <!-- фурудгоҳ низомӣ --> | бакор рафта дар = | фармондеҳ/мудир = | сокин = | metric-elev = | аз иртифоъи сатҳи дарё бар асоси фут =203 | аз иртифоъи сатҳи дарё бар асоси метр =62 | Мухтасот = | вебгоҳ =[http://www.gatwickairport.com/ www.gatwickairport.com] | metric-rwy =балӣ | R1-шумора =08L/26R | R1-тул-фут =8415 | R1-тул-метр =2565 | R1-сатҳ = [[асфалт]] ва [[бутун]] | H1-шумора = | H1-тул-фут = | H1-тул-метр = | H1-сатҳ = | тавзеҳ-Сол =2011 | тавзеҳ1-титр=Мусофирбарӣ | тавзеҳ1-Иттилоот = 33674264 | понавис = }} '''Фурудгоҳи Гэтвик''' ({{lang-en|Gatwick Airport}}) ({{IPAc-en|ˈ|ɡ|æ|t|w|ᵻ|k}};<ref>[https://web.archive.org/web/20191022160850/https://www.lexico.com/en/definition/gatwick Oxford Dictionaries] (дастрас 5 сентябри 2012) {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203015846/http://oxforddictionaries.com/pronounce/english/Gatwick|date=3 феврали 2014}}</ref> {{airport codes|LGW|EGKK|p=n}}) — ҳамчунин бо номи '''Фурудгоҳи Лондон Гэтвик''' маъруф аст, яке аз фурудгоҳҳои байналмилалӣ мебошад, ки ба [[Лондони Бузург|Лондони бузург]] ва ҷануби [[Англия]] хидмат мерасонад. Ин фурудгоҳ дар шаҳри [[Лондон]] кишвари [[Англия]] қарор дорад, ва дар баландии 62 метр аз сатҳи баҳр воқеъ шудааст. Он дар наздикии Кроули дар Уст-Сассекс ҷойгир буда, {{convert|30|mi}} ҷанубтар аз Маркази Лондон воқеъ аст. Дар соли 2024, Гэтвик дувумин фурудгоҳи сермусофиртарин аз рӯи ҷамъияти умумии мусофирон дар Британияи Кабир пас аз Фурудгоҳи Ҳитроу ва даҳумин сермусофиртарин дар Аврупо ба шумор мерафт.<ref name="Vinci2024">{{cite press release|title=Vinci Airports – Traffic 2024|url=https://www.globenewswire.com/news-release/2025/01/16/3010996/0/en/VINCI-Airports-Traffic-as-of-December-31-2024.html|date=16 January 2025|access-date=4 February 2025}}</ref> Масоҳати умумии он {{convert|674|ha}}-ро ташкил медиҳад.<ref>{{cite web|url=http://www.aerohabitat.eu/uploads/media/BAA_-_Gatwick_Interim_Master_Plana_2015.pdf|title=Gatwick Airport Interim Master Plan|access-date=15 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915225519/http://www.aerohabitat.eu/uploads/media/BAA_-_Gatwick_Interim_Master_Plana_2015.pdf|archive-date=15 September 2018|url-status=live}}</ref> Гэтвик дар охири солҳои 1920 ҳамчун аэродром кушода шуд; аз соли 1933 барои парвозҳои тиҷоратӣ истифода мешавад. Фурудгоҳ ду терминал дорад — Терминали Шимолӣ ва Терминали Ҷанубӣ, ки масоҳатҳои {{convert|98000|m2|sqft sqyd|abbr=on}} ва {{convert|160000|m2|sqft sqyd|abbr=on}}-ро фаро мегиранд.<ref>{{cite web|url=http://www.gatwickairport.com/business-community/about-gatwick/at-a-glance/facts-stats/|title=Facts and Stats|website=Gatwick Airport|year=2014|access-date=11 February 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130829080203/http://www.gatwickairport.com/business-community/about-gatwick/at-a-glance/facts-stats/|archive-date=29 August 2013|accessdate=2025-10-26|archivedate=2016-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160217201013/http://www.gatwickairport.com/business-community/about-gatwick/at-a-glance/facts-stats}}</ref> Он ҳамчун фурудгоҳи якмасир амал мекунад ва масири асосии он {{convert|3316|m|ft|abbr=out}} дарозӣ дорад. Масири дуюм низ мавҷуд аст, аммо бинобар наздикиаш ба масири асосӣ, танҳо дар ҳолате истифода мешавад, ки масири асосӣ фаъол набошад. Дар соли 2018, 46,1{{nbsp}}миллион мусофир тавассути фурудгоҳ сафар карданд, ки нисбат ба соли 2017 1,1% зиёдтар буд.<ref name="LGW_2018_GAL_Stats">{{cite web|url=http://mediacentre.gatwickairport.com/press-releases/2018/2019-01-16-gatwick-long-haul-traffic-grows-in-december.aspx|title=Gatwick long-haul traffic grows in December as 46.1m passengers travel through in 2018|date=16 January 2019|access-date=19 January 2019}} {{Dead link|date=August 2019|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> Гэтвик маркази дуюми British Airways дар Лондон буда, бузургтарин пойгоҳи амалиётии ширкати ҳавопаймоии арзонтарини [[easyJet]] ба ҳисоб меравад. == Таърих == === Солҳои аввал === [[Акс:Douglas_DC-6_EC-AUC_TASSA_LGW_29.08.64_edited-2.jpg|мини|[[Douglas DC-6]] дар назди терминали нав дар фурудгоҳи Гатвик, соли 1964]] [[Акс:BAC_111-201AC_One-Eleven,_British_Caledonian_Airways_AN1809004.jpg|мини|[[BAC 1-11]] бо бинои асосии терминали фурудгоҳи Гатвик, соли 1973]] Заминҳое, ки фурудгоҳи Гатвик дар онҳо ҷойгир аст, бори аввал дар охири солҳои 1920 ҳамчун [[аэродром]] рушд ёфтанд. Вазорати ҳавопаймоӣ дар соли 1933 парвозҳои тиҷоратиро аз ин маҳал иҷозат дод ва аввалин терминал, "The Beehive", соли 1935 бунёд гардид. Парвозҳои мунтазам аз терминали нав соли баъдӣ оғоз шуданд. Дар ҷанги дуюми ҷаҳонӣ, фурудгоҳ зери назорати низомӣ гузашт ва бо номи '''RAF Gatwick''' маъруф шуд. Баъди ҷанг, фурудгоҳ ба истифодаи шаҳрвандӣ баргашт. Фурудгоҳи муосир дар миёнаи солҳои 1950 сохта шуда, соли 1956 кушода шуд. Биноҳои фурудгоҳ аз ҷониби ширкати меъмории [[Yorke Rosenberg Mardall]] миёни солҳои 1955 то 1988 тарҳрезӣ шудаанд.<ref>{{cite book|first=Alan|last=Powers|title=In the Line of Development: FRS Yorke, E Rosenberg and CS Mardall to YRM, 1930–1992|year=1992|publisher=RIBA Heinz Gallery|isbn=1-872911-20-X}}</ref> Дар солҳои 1960, ширкатҳои British United Airways (BUA) ва Dan-Air ду ширкати мустақили бузурги ҳавопаймоии Британия дар Гэтвик буданд. BUA ҳамчун оператори асосии парвозҳои мунтазам дар фурудгоҳ муаррифӣ шуд ва инчунин шумораи зиёди парвозҳои ғайримунтазамро анҷом медод, дар ҳоле ки Dan-Air ба провайдери пешбари парвозҳои чартерии сафарҳои гурӯҳӣ табдил ёфт.<ref>Cooper, B., ''Got your number'', ''Golden Gatwick'', ''Skyport'', нашри Гатвик, Хаунслоу, 6 июни 2008, саҳ. 12</ref> Афзоиши босуръати парвозҳои чартерӣ дар Гатвик аз ҷониби [[Ministry of Aviation|Вазорати авиатсия]] ташвиқ мешуд, ки ба ширкатҳо супориш дод парвозҳои мунтазами чартериро аз Ҳитроу ба Гатвик интиқол диҳанд. Пас аз хариди BUA аз ҷониби [[Caledonian Airways]] дар оғози даҳаи 1970, ширкати нав, [[British Caledonian]] (BCal), дар солҳои 1970 ба оператори асосии парвозҳои мунтазам дар Гатвик табдил ёфт. BCal то охири солҳои 1970 (ҳамроҳ бо Dan-Air, [[Laker Airways]] ва [[British Airtours]]) яке аз ширкатҳои бузурги чартерии фурудгоҳ боқӣ монд.<ref name="... Bloomers">Iyengar, K., ''Bermuda Bloomers'', ''Golden Gatwick'', ''Skyport'', нашри Гатвик, Хаунслоу, 8 феврали 2008, саҳ. 18</ref> Дар натиҷаи шартҳое, ки Комиссияи Монополияҳо ва Муттаҳидшавиҳои Британия ҳангоми хариди BCal аз ҷониби [[British Airways]] (BA) дар охири солҳои 1980 муқаррар намуд, ширкатҳои Dan-Air ва [[Air Europe]] нақши BCal-ро ҳамчун оператори асосии парвозҳои кӯтоҳмасофаи мунтазам дар Гатвик ба уҳда гирифтанд, дар ҳоле ки BA дар нақши оператори асосии парвозҳои дурмасофа боқӣ монд. Пас аз муфлисшавии Air Europe ва Dan-Air дар аввали солҳои 1990, BA (пас аз хариди Dan-Air) оғоз ба густариши Гатвик ҳамчун [[Airline hub|маркази дуюми ҳавопаймоӣ]] намуд, ки маркази асосии он Ҳитроу боқӣ мондааст. Ин тағйирот боис шуд, ки BA то оғози асри XXI ба ширкати асосии Гатвик табдил ёбад.<ref name="... up">Iyengar, K., ''The only way is up'', ''Golden Gatwick'', ''Skyport'', нашри Гатвик, Хаунслоу, 11 апрели 2008, саҳ. 16</ref><ref>Iyengar, K., ''Heading North'', ''Golden Gatwick'', ''Skyport'', нашри Гатвик, Хаунслоу, 9 майи 2008, саҳ. 16</ref> Қарори баъдии BA барои коҳиши нақши марказии худ дар Гатвик имконият дод, ки [[easyJet]] пойгоҳи бузургтарини худро дар фурудгоҳ таъсис дода, ба ширкати ҳукмрон табдил ёбад.<ref>{{cite web|url=http://www.anna.aero/2012/08/02/easyjets-biggest-base-at-london-gatwick-reaches-50-aircraft-and-almost-100-routes/|title=Пойгоҳи бузургтарини easyJet дар Лондон Гатвик – 50 ҳавопаймо ва тақрибан 100 хатсайр; Испания бозори №1 дар тобистон|date=12 August 2012|publisher=Anna.Aero|access-date=4 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205013444/http://www.anna.aero/2012/08/02/easyjets-biggest-base-at-london-gatwick-reaches-50-aircraft-and-almost-100-routes/|archive-date=5 February 2017|url-status=live}}</ref> === Парвозҳои трансатлантикӣ ба Иёлоти Муттаҳида === Аз соли 1978 то 2008, бисёре аз парвозҳо байни Британия ва ИМА тавассути Гатвик анҷом мешуданд, зеро истифодаи Ҳитроу бо Созишномаи Бермуда II маҳдуд гардида буд.<ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1977/1977%20-%201999.html|title=Созишномаи Бермуда II|work=Flight International|date=2 July 1977|page=5|access-date=15 August 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120208084614/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1977/1977%20-%201999.html|archive-date=8 February 2012|url-status=live}}</ref> Пас аз татбиқи Созишномаи "Осмони кушод" байни ИА ва ИМА 30 марти 2008, якчанд ширкатҳо парвозҳои трансатлантикии худро аз Гатвик ба Ҳитроу кӯчонданд. Continental Airlines дувумин ширкати трансатлантикӣ (пас аз American Airlines) буд,<ref>{{cite web|url=http://news.icm.ac.uk/leisure/aa-ends-gatwick-operations/365/|title=AA амалиётҳои худро дар Гатвик қатъ мекунад|website=[[Institute of Commercial Management]]|date=17 March 2008|access-date=15 August 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111006033750/http://news.icm.ac.uk/leisure/aa-ends-gatwick-operations/365/|archive-date=6 October 2011|accessdate=2025-10-26|archivedate=2011-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111006033750/http://news.icm.ac.uk/leisure/aa-ends-gatwick-operations/365/}}</ref> ки баъди интиқоли хатсайри мавсимии Кливленд ба Ҳитроу 3 майи 2009, Гатвикро тарк кард.<ref>{{cite journal|journal=[[Aviation Week & Space Technology]]|volume=169|number=10|date=15 September 2008|title=Хайрухуш бо Гатвик|url=https://archive.org/details/sim_aviation-week-space-technology_2008-09-15_169_10/page/n15|page=16}}</ref><ref>{{cite news|last=Done|first=Kevin|date=9 September 2008|title=Continental фаъолияти худро дар Гатвик қатъ мекунад|work=Financial Times|url=https://www.ft.com/content/89075f0a-7e99-11dd-b1af-000077b07658|access-date=6 October 2023|archive-date=15 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231015224128/https://www.ft.com/content/89075f0a-7e99-11dd-b1af-000077b07658|url-status=live}}</ref> [[US Airways]], охирин ширкати ҳавопаймоии амрикоӣ, ки дар Гэтвик фаъолият дошт, хатсайри байни Гатвик ва [[Charlotte Douglas International Airport|Шарлотт]]-ро 30 марти 2013 қатъ кард.<ref name="US_LGWFinal">{{cite press release|url=http://www.usairways.com/en-US/aboutus/pressroom/pressreleases.html|title=US Airways ҷадвали парвозҳо байни Шарлотт ва Лондон Ҳитроуро эълон мекунад|publisher=US Airways|date=17 December 2012|access-date=18 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130126223852/http://www.usairways.com/en-US/aboutus/pressroom/pressreleases.html|archive-date=26 January 2013|url-status=live}}</ref> Ин бори аввал буд, ки пас аз 35 сол Гатвик бе ширкати амрикоии мунтазам монд.<ref>{{cite web|url=http://www.clippedb.org/hive/documents/braniff_history.html|title=Таърихи Braniff – Хронологияи соли 1978|publisher=clippedb.org (The Association of Former Braniff Flight Attendants)|access-date=18 December 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130602165143/http://www.clippedb.org/hive/documents/braniff_history.html|archive-date=2 June 2013|accessdate=2025-10-26|archivedate=2015-05-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150513205820/http://www.clippedb.org/hive/documents/braniff_history.html}}</ref> Пеш аз пандемияи COVID-19, [[Delta Air Lines]] ният дошт парвозҳо байни Гэтвик ва [[Boston Logan International Airport|Бостон]]-ро дар тобистони 2020 оғоз намояд, ки ин аввалин хидмати ширкати амрикоӣ пас аз қатъи US Airways дар соли 2013 мешуд, аммо буҳрони ҷаҳонии сафарҳо ин нақшаро номаҳдуд боздошт.<ref name="DeltaVirgin">{{cite press release|url=https://news.delta.com/delta-virgin-atlantic-boost-summer-flying-between-us-and-uk-2020|title=Delta ва Virgin Atlantic парвозҳоро миёни ИМА ва Британия зиёд мекунанд|publisher=Delta Airlines|date=15 August 2019|access-date=15 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190815144837/https://news.delta.com/delta-virgin-atlantic-boost-summer-flying-between-us-and-uk-2020|archive-date=15 August 2019|url-status=live}}</ref> Дар соли 2021, [[JetBlue]] аввалин ширкати амрикоӣ шуд, ки пас аз соли 2013 дар Гатвик фаъолият оғоз кард ва парвозҳо ба [[New York–JFK|Ню-Йорк (JFK)]] ва Бостонро анҷом дод. === Терминали Ҷанубӣ === Терминали Ҷанубӣ дорои 32 дарвоза бо [[Jetbridges|пулҳои боркунии ҳавопаймоҳо]] ва 7 дарвозаи дурдаст мебошад. Пиери 1 дорои дарвозаҳои 1–5 аст, ки ҳама бо [[jetbridges]] муҷаҳҳазанд; Пиери 2 дорои дарвозаҳои 10A ва 10–28 мебошад, ки ҳамаи онҳо (ба истиснои 10A) бо [[jetbridges]] таъмин шудаанд. Пиери 3 дорои дарвозаҳои 31–39 (бо [[jetbridges]]) ва 90–95 (дарвозаҳои автобусӣ) мебошад. Маросими расмии ифтитоҳи қисми марказии пиери ҳозираи Терминали Ҷанубӣ, ки 11 ҷойи ҳавопаймо дошт, 9 июни соли 1958 баргузор гардид. Гэтвик яке аз аввалин фурудгоҳҳои ҷаҳон буд, ки дорои терминали [[Pier (architecture)|пиерӣ]] бо пӯшида буд, ки мусофиронро имкон медод дар зери бом то минтақаҳои интизорӣ наздики ҳавопаймо роҳ раванд (бо масофаи кӯтоҳи берунӣ).<ref name="Gatwick_History" /> Як хусусияти дигари муҳими терминали нави ҳавоии Гэтвик [[Modular design|тарҳи модулӣ]] буд, ки имкони васеъкунии марҳилавиро фароҳам меовард.<ref name="GoldenGatwick_8">''Golden Gatwick—50 Years of Aviation'', Боби 8</ref> Бо зиёд шудани шумораи мусофирон, як пиери даврашакл ба бинои терминал илова карда шуд. Он тавассути аввалин низоми автоматии [[People mover|нақлиёти дохилитерминалӣ]] дар Британия ба бинои асосӣ пайваст гардид.<ref name="Gatwick_History" /> Ин система Пиери Шимолии ибтидоиро, ки аз соли 1962 вуҷуд дошт, иваз намуд; баъдан системаи people mover бо гузаргоҳ ва [[Moving walkway|поягоҳҳои ҳаракаткунанда]] иваз карда шуд. Терминали Ҷанубӣ аз моҳи июни 2020 муваққатан баста шуд ва ҳамаи ширкатҳои ҳавопаймоие, ки одатан аз ин терминал фаъолият мекарданд, бинобар коҳиши шадиди трафики мусофирон дар натиҷаи таъсири пандемияи COVID-19 ба Терминали Шимолӣ кӯчонида шуданд.<ref>{{cite web|url=http://www.mediacentre.gatwickairport.com/press-releases/2019/gatwick-introduces-covid19-protective-measures.aspx|title=Гатвик чораҳои муҳофизатии COVID-19-ро ҷорӣ мекунад ва барои кушодани дубораи Терминали Шимолӣ омодагӣ мебинад|website=www.mediacentre.gatwickairport.com|access-date=13 September 2020|archive-date=19 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200619041224/http://www.mediacentre.gatwickairport.com/press-releases/2019/gatwick-introduces-covid19-protective-measures.aspx|url-status=live|accessdate=2025-10-26|archivedate=2020-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200619041224/http://www.mediacentre.gatwickairport.com/press-releases/2019/gatwick-introduces-covid19-protective-measures.aspx}}</ref> Он пурра дар моҳи марти соли 2022 боз шуд.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-sussex-60888282|title=Терминали Ҷанубии фурудгоҳи Гатвик баъди басташавӣ аз пандемия дубора боз шуд|work=BBC News|location=Tunbridge Wells|publisher=BBC English Regions|date=27 March 2022|access-date=29 March 2022|archive-date=29 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220329211612/https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-sussex-60888282|url-status=live}}</ref> Дар давраи баста буданаш, он ҳамчун макони сабти дурдасти силсилаи чордаҳуми барномаи телевизионии [[Taskmaster (TV series)|''Taskmaster'']] истифода шуд.<ref>{{Cite web|url=https://beyondthejoke.co.uk/content/12606/taskmaster-review-fern|title=Баррасии ТВ: Taskmaster, силсилаи 14, C4|first=Bruce|last=Dessau|work=Beyond the Joke|date=30 September 2022}}</ref> === Терминали Шимолӣ === Терминали Шимолӣ дар моҳи марти соли 1988 аз ҷониби [[Елизаветаи II|Малика Елизавета II]] ифтитоҳ шуд.<ref>Gatwick Second Terminal Opens ''[[Australian Aviation]]'' issue 44 May 1988 page 16</ref> Он дорои 31 дарвоза бо jetbridges мебошад, аз ҷумла се дарвоза, ки метавонанд [[Airbus A380]]-ро дастгирӣ кунанд. Пиери 4 дорои дарвозаи автобусии 45 ва дарвозаҳои 46{{ndash}}55 (бо [[jetbridges]]) мебошад. Пиери 5 дорои дарвозаҳои 557–574 аст, ки ҳама бо [[jetbridges]] муҷаҳҳазанд. Пиери 6 дорои дарвозаҳои 101–113 мебошад, ки ҳамаи онҳо бо jetbridge таҷҳизонида шудаанд. Сохтмони Терминали Шимолӣ дар замине оғоз ёфт, ки дар нақшаи соли 1970 барои масири дуюми эҳтимолӣ пешбинӣ шуда буд. Ин бузургтарин лоиҳаи сохтмонӣ дар ҷануби Лондон дар солҳои 1980 буд ва £200{{nbsp}}миллион арзиш дошт.<ref name="runway_moratorium" /><ref name="1979_expansion_plans" /><ref>{{cite book|title=Above Us The Skies: The Story of BAA|year=1991|first=Michael|last=Donne|publisher=BAA plc|page=15}}</ref>{{r|Woodley 2014|p=101}} Дар соли 1991 пиери дуюми ҳавопаймоӣ ба Терминали Шимолӣ илова карда шуд. 16 майи соли 2005 Пиери нави 6 бо арзиши £110{{nbsp}}миллион кушода шуд, ки 11 ҷойи иловагии ҳавопаймо илова намуд. Пиер тавассути дуюмин [[Air passenger bridge|пули мусофирии ҳавоӣ]] дар ҷаҳон ба бинои асосии терминали шимолӣ пайваст аст,{{efn|Бузургтаринаш [[Seattle-Tacoma International Airport|Сиэтл–Такома]] аст, ки соли 2022 кушода шуд.<ref>{{cite web |title=Five Fast Facts about the IAF Pedestrian Walkway |url=https://www.portseattle.org/blog/five-fast-facts-about-iaf-pedestrian-walkway |website=Port of Seattle |access-date=12 July 2022 |archive-date=12 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220712133201/https://www.portseattle.org/blog/five-fast-facts-about-iaf-pedestrian-walkway |url-status=live }}</ref>}} ки аз болои роҳрав мегузарад ва ба мусофирон имкон медиҳад, ки манзараи ҳавопаймоҳо ва фурудгоҳро бинанд.<ref name="Woodley 2014">{{cite book|title=Gatwick Airport: The first 50 years|url=https://archive.org/details/gatwickairportfi0000char|last=Woodley|first=C.|publisher=[[The History Press]]|location=Stroud|year=2014}}</ref>{{rp|p=129}} Як васеъкунии бузурги терминал дар моҳи ноябри соли 2011 аз ҷониби нахуствазири собиқ [[John Major|Ҷон Мейҷор]] ифтитоҳ шуд.<ref>{{cite web|url=https://airportsinternational.keypublishing.com/4gatw1/|title=4)GATW~1|date=November 2011|publisher=Airports International|access-date=20 April 2020|archive-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801001331/https://airportsinternational.keypublishing.com/4gatw1/|url-status=live|accessdate=2025-10-26|archivedate=2020-08-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200801001331/https://airportsinternational.keypublishing.com/4gatw1/}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-15769869|title=Ҷон Мейҷор васеъкунии Терминали Шимолии Гатвикро ифтитоҳ мекунад|date=17 November 2011|publisher=BBC News|access-date=20 April 2020|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417194920/https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-15769869|url-status=live}}</ref> ==Ҷусторҳои вобаста== *[[Коди ИОТО]] *[[Коди ИКАО]] *[[Феҳристи фурудгоҳҳои Англия]] ==Манобеъ== <references/> {{Reflist}} * [http://worldaerodata.com World Aeronautical Database. Retrieved 29 July 2013] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120525203926/http://worldaerodata.com/ |date=2012-05-25 }} {{ref-en}} * [http://www.airport-data.com Airport and Aircraft information. Retrieved 29 July 2013] {{ref-en}} {{Фурудгоҳҳои Англия}} {{Фурудгоҳ-нопурра}} [[Гурӯҳ:Фурудгоҳҳо аз рӯи алифбо‎]] gzy32bvq33v22fos0f2eextuoeo7096 0 38673 1483944 1480568 2026-08-19T13:21:22Z Шухрат Саъдиев 5132 азнавсозии вироиши мақола 1483944 wikitext text/x-wiki {{Новбарии сол|2020}} {{Новбарии сада|21}} {{Мавзӯъҳои сол|2020}} == Рӯйдодҳо == == [[январ]]и [[соли 2020]] == * [[20 январ]]и [[соли 2020]] дар шаҳри [[Душанбе]] ҷаласаи васеи Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳти раёсати [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Эмомалӣ Раҳмон]] баргузор гардид. Дар ҷаласа натиҷаҳои фаъолияти соли 2019 ва вазифаҳои соли 2020, аз ҷумла татбиқи Стратегияи миллии рушди Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030, баррасӣ шуданд.<ref>{{Cite web |url=https://old.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/power/20200120/an-enlarged-session-of-government-taking-place-in-dushanbe-today |title=An enlarged session of government taking place in Dushanbe today |website=Asia-Plus |date=20 January 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2020/01/ |title=Январи соли 2020 |website=АМИТ «Ховар» |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref> * [[22 январ]]и [[соли 2020]] [[Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] созишномаи сармоягузорӣ оид ба ҷорӣ намудани низоми автоматикунонидашудаи назорат ва баҳисобгирии неруи барқ дар шаҳри Душанбе ро тасдиқ кард. Арзиши умумии лоиҳа '''88 миллион доллари ИМА''' буда, насби беш аз '''250 ҳазор''' ҳисобкунаки нави барқиро дар назар дошт.<ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/power/20200122/new-electricity-billing-meters-to-be-installed-in-dushanbe |title=New electricity billing meters to be installed in Dushanbe |website=Asia-Plus |date=22 January 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2020/01/ |title=Январи соли 2020 |website=АМИТ «Ховар» |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref> * [[23 январ]]и [[соли 2020]] [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]] номзадии Раиси шаҳри Душанбе [[Рустами Эмомалӣ]]ро ба вакилии Маҷлиси вакилони халқи шаҳри Душанбе пешбарӣ намуд.<ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/power/20200123/rustam-emomali-nominated-for-dushanbe-legislature |title=Rustam Emomali nominated for Dushanbe legislature |website=Asia-Plus |date=23 January 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2020/01/ |title=Январи соли 2020 |website=АМИТ «Ховар» |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref> == [[феврал]]и [[соли 2020]] == * [[21 феврал]]и [[соли 2020]] дар шаҳри Душанбе ба муносибати 27-солагии таъсиси [[Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] паради ҳарбӣ баргузор гардид.<ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplustj.info/en/rubrics/tajikistan/?page=352 |title=Tajikistan — February 2020 news archive |website=Asia-Plus |date=21 February 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2020/02/ |title=Феврали соли 2020 |website=АМИТ «Ховар» |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref> * [[25 феврал]]и [[соли 2020]] Бонки ҷаҳонӣ барои лоиҳаи барқарорсозии молиявии соҳаи энергетикаи Тоҷикистон '''134 миллион доллари ИМА''' маблағгузории грантӣ тасдиқ намуд. Ҳадафи лоиҳа баланд бардоштани устувории молиявӣ ва самаранокии ширкати «Барқи Тоҷик» ва беҳтар намудани таъминоти барқ буд.<ref>{{Cite web |url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2020/02/25/world-bank-supports-sustainable-and-efficient-power-sector-in-tajikistan |title=World Bank Supports Sustainable and Efficient Power Sector in Tajikistan |website=World Bank |date=25 February 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/economic/20200225/world-bank-approves-134-million-grant-for-tajikistans-power-sector |title=World Bank approves $134 million grant for Tajikistan's power sector |website=Asia-Plus |date=25 February 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> * [[29 феврал]]и [[соли 2020]] дар Тоҷикистон ҷаласаи нахустини Ситоди ҷумҳуриявӣ оид ба пешгирии сирояти коронавируси нави COVID-19 ва интиқоли он ба ҷумҳурӣ баргузор гардид.<ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2020/02/ |title=Феврали соли 2020 |website=АМИТ «Ховар» |date=29 February 2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/europe/news/item/01-05-2020-who-europe-covid-19-mission-on-route-to-tajikistan-at-government-s-request |title=WHO/Europe COVID-19 mission on route to Tajikistan at Government’s request |website=World Health Organization |date=1 May 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> == Нигаред низ == {{новбарӣ}} {{дарахти мақолаҳо|Соли 2020}} == Эзоҳ == {{эзоҳ|2}} {{сол-хурд}} [[Гурӯҳ:Соли 2020]] g06yyb6utn8n3c8lzkqsmibm4c4mwsz 1483961 1483944 2026-08-19T14:42:26Z Шухрат Саъдиев 5132 азнавсозии вироиши мақола 1483961 wikitext text/x-wiki {{Новбарии сол|2020}} {{Новбарии сада|21}} {{Мавзӯъҳои сол|2020}} == Рӯйдодҳо == == [[январ]] == * [[20 январ]] — дар шаҳри [[Душанбе]] ҷаласаи васеи [[Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон]] таҳти раёсати [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Эмомалӣ Раҳмон]] баргузор гардид. Дар ҷаласа натиҷаҳои фаъолияти соли 2019 ва вазифаҳои соли 2020, аз ҷумла татбиқи Стратегияи миллии рушди Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030, баррасӣ шуданд.<ref>{{Cite web |url=https://old.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/power/20200120/an-enlarged-session-of-government-taking-place-in-dushanbe-today |title=An enlarged session of government taking place in Dushanbe today |website=Asia-Plus |date=20 January 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2020/01/ |title=Январи соли 2020 |website=АМИТ «Ховар» |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref> * [[22 январ]] — [[Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] созишномаи сармоягузорӣ оид ба ҷорӣ намудани низоми автоматикунонидашудаи назорат ва баҳисобгирии неруи барқ дар шаҳри Душанбе ро тасдиқ кард. Арзиши умумии лоиҳа '''88 миллион доллари ИМА''' буда, насби беш аз '''250 ҳазор''' ҳисобкунаки нави барқиро дар назар дошт.<ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/power/20200122/new-electricity-billing-meters-to-be-installed-in-dushanbe |title=New electricity billing meters to be installed in Dushanbe |website=Asia-Plus |date=22 January 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2020/01/ |title=Январи соли 2020 |website=АМИТ «Ховар» |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref> * [[23 январ]] — [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]] номзадии Раиси шаҳри Душанбе [[Рустами Эмомалӣ]]ро ба вакилии Маҷлиси вакилони халқи шаҳри Душанбе пешбарӣ намуд.<ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/power/20200123/rustam-emomali-nominated-for-dushanbe-legislature |title=Rustam Emomali nominated for Dushanbe legislature |website=Asia-Plus |date=23 January 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2020/01/ |title=Январи соли 2020 |website=АМИТ «Ховар» |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref> == [[феврал]] == * [[21 феврал]] — дар шаҳри [[Душанбе]] ба муносибати 27-солагии таъсиси [[Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] паради ҳарбӣ баргузор гардид.<ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplustj.info/en/rubrics/tajikistan/?page=352 |title=Tajikistan — February 2020 news archive |website=Asia-Plus |date=21 February 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2020/02/ |title=Феврали соли 2020 |website=АМИТ «Ховар» |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref> * [[25 феврал]] — Бонки ҷаҳонӣ барои лоиҳаи барқарорсозии молиявии соҳаи энергетикаи Тоҷикистон '''134 миллион доллари ИМА''' маблағгузории грантӣ тасдиқ намуд. Ҳадафи лоиҳа баланд бардоштани устувории молиявӣ ва самаранокии ширкати «Барқи Тоҷик» ва беҳтар намудани таъминоти барқ буд.<ref>{{Cite web |url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2020/02/25/world-bank-supports-sustainable-and-efficient-power-sector-in-tajikistan |title=World Bank Supports Sustainable and Efficient Power Sector in Tajikistan |website=World Bank |date=25 February 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/economic/20200225/world-bank-approves-134-million-grant-for-tajikistans-power-sector |title=World Bank approves $134 million grant for Tajikistan's power sector |website=Asia-Plus |date=25 February 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> * [[29 феврал]] — дар [[Тоҷикистон]] ҷаласаи нахустини Ситоди ҷумҳуриявӣ оид ба пешгирии сирояти коронавируси нави [[Дунёгирии COVID-19 дар Тоҷикистон|COVID-19]] ва интиқоли он ба ҷумҳурӣ баргузор гардид.<ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2020/02/ |title=Феврали соли 2020 |website=АМИТ «Ховар» |date=29 February 2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/europe/news/item/01-05-2020-who-europe-covid-19-mission-on-route-to-tajikistan-at-government-s-request |title=WHO/Europe COVID-19 mission on route to Tajikistan at Government’s request |website=World Health Organization |date=1 May 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> == [[март]]== * [[1 март]] — дар Тоҷикистон интихоботи [[вакил|вакилон]] ба [[Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] баргузор гардид. Тибқи натиҷаҳои пешакӣ, Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон 50,40% овозҳои рӯйхати ҳизбиро гирифт.<ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2020/03/intihobot-2020-komissiyai-markazii-intihobot-va-rajpurs-nati-a-oi-peshakii-intihoboti-vakiloni-ma-lisi-namoyandagoni-ma-lisi-olii-um-urii-to-ikistonro-elon-namud/ |title=ИНТИХОБОТ-2020. Комиссияи марказии интихобот ва раъйпурсӣ натиҷаҳои пешакии интихоботи вакилони Маҷлиси намояндагонро эълон намуд |website=АМИТ «Ховар» |date=2 March 2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://data.ipu.org/parliament/TJ/TJ-LC01/election/TJ-LC01-E20200301 |title=Tajikistan House of Representatives March 2020 Election |website=Inter-Parliamentary Union |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://odihr.osce.org/odihr/elections/tajikistan/443986 |title=Parliamentary Elections, 1 March 2020 |website=OSCE/ODIHR |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> * [[2 март]] — Комиссияи марказии интихобот ва раъйпурсии Ҷумҳурии Тоҷикистон натиҷаҳои пешакии интихоботи [[1 март|1 марти]] [[соли 2020]] эълон намуд. Аз рӯи рӯихати ҳизбӣ [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]] — 50,40%, [[Ҳизби аграрии Тоҷикистон]] — 16,50%, [[Ҳизби ислоҳоти иқтисодии Тоҷикистон]] — 16,61%, [[Ҳизби сотсиалистии Тоҷикистон]] — 5,15% ва [[Ҳизби демократии Тоҷикистон]] — 5,10% овоз гирифтанд.<ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2020/03/intihobot-2020-komissiyai-markazii-intihobot-va-rajpurs-nati-a-oi-peshakii-intihoboti-vakiloni-ma-lisi-namoyandagoni-ma-lisi-olii-um-urii-to-ikistonro-elon-namud/ |title=Натиҷаҳои пешакии интихоботи вакилони Маҷлиси намояндагон |website=АМИТ «Ховар» |date=2 March 2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://data.ipu.org/parliament/TJ/TJ-LC01/election/TJ-LC01-E20200301 |title=Tajikistan House of Representatives March 2020 Election |website=Inter-Parliamentary Union |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> * [[13 март]] — Маҷлиси вакилони халқи шаҳри Душанбе номзадии [[Рустами Эмомалӣ|Рустами Эмомалиро]] ба узвияти [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешбарӣ намуд.<ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/power/20200313/dushanbe-mayor-nominated-for-majlisi-milli |title=Dushanbe mayor nominated for Majlisi Milli |website=Asia-Plus |date=13 March 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://data.ipu.org/parliament/TJ/TJ-UC01/ |title=National Assembly of Tajikistan |website=Inter-Parliamentary Union |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> * [[17 март]] — [[Маҳмадтоир Зокирзода]] дар иҷлосияи якуми [[Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]], даъвати шашум, Раиси Маҷлиси намояндагон интихоб гардид.<ref>{{Cite web |url=https://asiaplustj.info/tj/news/tajikistan/power/20200317/mamadtoir-zokirzoda-raisi-malisi-namoyandagon-intihob-shud |title=Маҳмадтоир Зокирзода раиси Маҷлиси намояндагон интихоб шуд |website=Asia-Plus |date=17 March 2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://data.ipu.org/parliament/TJ/TJ-LC01/election/TJ-LC01-E20200301 |title=Tajikistan House of Representatives March 2020 Election |website=Inter-Parliamentary Union |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> * [[18 март]] — [[Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон]] барои ҳамоҳангсозии чораҳои пешгирии паҳншавии [[Дунёгирии COVID-19 дар Тоҷикистон]] ситоди байниидоравиро таъсис дод ва нақшаи омодагӣ ва вокуниш ба пандемия таҳия гардид.<ref>{{Cite web |url=https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/334214/WHO-EURO-2020-1083-40829-55183-eng.pdf |title=COVID-19 technical mission of experts to Tajikistan |website=World Health Organization |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/about/accountability/results/who-results-report-2020-mtr/country-story/2020/laboratory-system-strengthening-in-tajikistan-important-factor-in-the-response-to-covid-19-during-2020 |title=Laboratory system strengthening in Tajikistan important factor in the response to COVID-19 during 2020 |website=World Health Organization |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> * [[27 март]] — интихоботи [[вакил|вакилони]] [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] баргузор гардид.<ref>{{Cite web |url=https://data.ipu.org/parliament/TJ/TJ-LC01/election/TJ-LC01-E20200301 |title=Tajikistan House of Representatives March 2020 Election |website=Inter-Parliamentary Union |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://data.ipu.org/parliament/TJ/TJ-UC01/ |title=National Assembly of Tajikistan |website=Inter-Parliamentary Union |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> == [[апрел]] == * [[2 апрел]] — Бонки ҷаҳонӣ барои Тоҷикистон ҷиҳати татбиқи Лоиҳаи фаврии[[Дунёгирии COVID-19 дар Тоҷикистон|COVID-19]] '''11,3 миллион доллари ИМА''' [[грант]] тасдиқ намуд. Маблағ барои хариди маҷмӯи ташхис, таҷҳизоти муҳофизатӣ ва омода намудани тақрибан 100 кати муҷаҳҳази бахши эҳё ва табобати шадид пешбинӣ шуда буд.<ref>{{Cite web |url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2020/04/02/tajikistan-gets-world-bank-financing-to-respond-to-covid-19-pandemic |title=Tajikistan Gets World Bank Financing to Respond to COVID-19 Pandemic |website=World Bank |date=2 April 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/europe/news/item/01-05-2020-who-europe-covid-19-mission-on-route-to-tajikistan-at-government-s-request |title=WHO/Europe COVID-19 mission on route to Tajikistan |website=World Health Organization |date=1 May 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> * [[17 апрел]] — Дар иҷлосияи якуми [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]], даъвати шашум, [[Рустами Эмомалӣ]] Раиси Маҷлиси миллӣ интихоб гардид. [[Раҷаббой Аҳмадзода]] муовини якум ва [[Ёдгор Файзов]] муовини Раиси Маҷлиси миллӣ интихоб шуданд.<ref>{{Cite web |url=https://www.mfa.tj/en/vienna/view/5928/address-by-the-president-of-tajikistan-at-the-first-session-of-majlisi-milli-national-assembly-sixth-convocation |title=Address by the President of Tajikistan at the First Session of Majlisi Milli |website=Ministry of Foreign Affairs of Tajikistan |date=17 April 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://asiaplustj.info/en/news/tajikistan/power/20200417/presidents-son-elected-to-hold-the-second-highest-post-in-tajikistan |title=President’s son elected to hold the second highest post in Tajikistan |website=Asia-Plus |date=17 April 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://data.ipu.org/parliament/TJ/TJ-UC01/ |title=National Assembly of Tajikistan |website=Inter-Parliamentary Union |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> * [[30 апрел]] — Тоҷикистон аввалин ҳолатҳои расман тасдиқшудаи сирояти [[Дунёгирии COVID-19 дар Тоҷикистон]]-ро эълон кард. Тибқи маълумоти [[Созмони ҷаҳонии тандурустӣ]], дар рӯзи аввал '''15 ҳолат''' тасдиқ шуда буд.<ref>{{Cite web |url=https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/334214/WHO-EURO-2020-1083-40829-55183-eng.pdf |title=COVID-19 technical mission of experts to Tajikistan |website=World Health Organization |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/about/accountability/results/who-results-report-2020-mtr/country-story/2020/laboratory-system-strengthening-in-tajikistan-important-factor-in-the-response-to-covid-19-during-2020 |title=Laboratory system strengthening in Tajikistan important factor in the response to COVID-19 during 2020 |website=World Health Organization |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> == [[май]] == * [[1 май]] — [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Эмомалӣ Раҳмон]] ҷаласа оид ба масъалаҳои мубориза бо бемориҳои сироятӣ, аз ҷумла [[Дунёгирии COVID-19 дар Тоҷикистон]], баргузор намуд. Ба мақомоти давлатӣ супориш дода шуд, ки чораҳои беҳдоштӣ, безараргардонии ҷойҳои ҷамъиятӣ ва корҳои фаҳмондадиҳиро пурзӯр намоянд.<ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/power/20200501/rahmon-holds-meeting-to-discuss-issues-of-combating-infectious-diseases-including-covid-19 |title=Rahmon holds meeting to discuss issues of combating infectious diseases, including COVID-19 |website=Asia-Plus |date=1 May 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/europe/news/item/01-05-2020-who-europe-covid-19-mission-on-route-to-tajikistan-at-government-s-request |title=WHO/Europe COVID-19 mission on route to Tajikistan |website=World Health Organization |date=1 May 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> * [[12 май]] — мақомоти шаҳри [[Душанбе]] бо мақсади пешгирии паҳншавии [[Дунёгирии COVID-19 дар Тоҷикистон]] қатъи фаъолияти бозорҳои фурӯши либосро то [[31 май]] тамдид карданд.<ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2020/05/habari-favr-shumorai-giriftoroni-koronavirus-dar-to-ikiston-ba-461-nafar-rasid/ |title=Қатъи фаъолияти бозорҳои фурӯши либос дар шаҳри Душанбе то 31 май тамдид карда шуд |website=АМИТ «Ховар» |date=12 May 2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ozodi.org/a/30635131.html |title=Дар Тоҷикистон гузарондани тӯю маъракаҳоро манъ карданд. Сабаб бемории COVID-19 |website=Радиои Озодӣ |date=26 May 2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref> * [[14 май]] — [[Тоҷикистон]] аз [[Созмони ҷаҳонии тандурустӣ]] барои расонидани кӯмаки дастаҳои махсуси тиббии ҳолатҳои фаврӣ дар мубориза бо [[Дунёгирии COVID-19 дар Тоҷикистон|COVID-19]] дархости расмӣ намуд. То 13 май дар кишвар 801 ҳолати сироят ва 28 фавт ба қайд гирифта шуда буд.<ref>{{Cite web |url=https://extranet.who.int/emt/content/emt-request-assistance-tajikistan-14-may-2020 |title=EMT Request for Assistance: Tajikistan |website=World Health Organization |date=14 May 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/europe/news/item/01-05-2020-who-europe-covid-19-mission-on-route-to-tajikistan-at-government-s-request |title=WHO/Europe COVID-19 mission on route to Tajikistan |website=World Health Organization |date=1 May 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> * [[20 май]] — Шӯрои уламои Маркази исломии Ҷумҳурии Тоҷикистон қарор кард, ки [[Иди Фитр]] рӯзи [[24 май]] таҷлил шавад ва бинобар вазъи эпидемиологӣ [[намоз|намози ид]] дар хонаҳо гузаронида шавад.<ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2020/05/dar-hona-samimona-idi-saidi-fitr-dar-to-ikiston-24-maj-ta-lil-karda-meshavad/ |title=Иди саиди Фитр дар Тоҷикистон 24 май таҷлил карда мешавад |website=АМИТ «Ховар» |date=20 May 2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ozodi.org/a/30623662.html |title=Иди Фитр дар Тоҷикистон 24 май аст, вале бе намози дастҷамъӣ |website=Радиои Озодӣ |date=20 May 2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref> * [[26 май]] — '''Кумитаи дин, танзими анъана ва ҷашну маросими''' назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ба мақомоти маҳаллӣ дастур дод, ки то беҳтар шудани вазъи эпидемиологӣ '''барои баргузории маросимҳои арӯсӣ иҷозат надиҳанд'''.<ref>{{Cite web |url=https://www.ozodi.org/a/30635131.html |title=Дар Тоҷикистон гузарондани тӯю маъракаҳоро манъ карданд. Сабаб бемории COVID-19 |website=Радиои Озодӣ |date=26 May 2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2020/05/ |title=Майи соли 2020 |website=АМИТ «Ховар» |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref> == [[июн]] == * [[10 июн]] — шумораи расман тасдиқшудаи ҳолатҳои [[Дунёгирии COVID-19 дар Тоҷикистон|COVID-19]] дар Тоҷикистон ба '''4763''' нафар расид; аз онҳо 2947 нафар шифо ёфта, шумораи фавтҳои расман вобаста ба коронавирус 48 нафар буд.<ref>{{Cite web |url=https://old.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/society/20200611/coronavirus-4763-officially-confirmed-covid-19-cases-reported-in-tajikistan-as-of-june-10-2020 |title=Coronavirus: 4,763 officially confirmed COVID-19 cases reported in Tajikistan as of June 10, 2020 |website=Asia-Plus |date=11 June 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/334214/WHO-EURO-2020-1083-40829-55183-eng.pdf |title=COVID-19 technical mission of experts to Tajikistan |website=World Health Organization |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> * [[17 июн]] — Тоҷикистон созишномаи маблағгузорӣ бо Фонди ОПЕК оид ба рушди байналмилалӣ барои ҷудо намудани '''40 миллион доллари ИМА''' барои сохтмони роҳи [[Обигарм]]–[[Нуробод]]ро тасдиқ намуд.<ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplustj.info/en/news/all?page=398 |title=Tajikistan news archive — June 2020 |website=Asia-Plus |date=17 June 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2020/06/ |title=Июни соли 2020 |website=АМИТ «Ховар» |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref> * [[18 июн]] — Тоҷикистон созишнома бо Бонки ҷаҳониро оид ба лоиҳаи барқарорсозии молиявии соҳаи энергетика тасдиқ кард. Барои татбиқи он гранти '''134 миллион доллари ИМА''' пешбинӣ шуда буд.<ref>{{Cite web |url=https://old.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/power/20200618/tajikistan-ratifies-agreement-with-world-bank-on-the-power-utility-financial-recovery-project |title=Tajikistan ratifies agreement with World Bank on the Power Utility Financial Recovery Project |website=Asia-Plus |date=18 June 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2020/02/25/world-bank-supports-sustainable-and-efficient-power-sector-in-tajikistan |title=World Bank Supports Sustainable and Efficient Power Sector in Tajikistan |website=World Bank |date=25 February 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> * [[24 июн]] — Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон пешниҳоди Ҳукумати Тоҷикистонро оид ба имтиёзҳо ба аҳолӣ ва соҳибкории хурду миёна дар шароити пандемияи[[Дунёгирии COVID-19 дар Тоҷикистон|COVID-19]] тасдиқ намуд.<ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplustj.info/en/rubrics/tajikistan/economic/1000?page=107 |title=Tajikistan economic news archive — June 2020 |website=Asia-Plus |date=24 June 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2020/12/23/tajikistan-economic-update-fall-2020 |title=Tajikistan’s Post COVID-19 Recovery Could be Faster and More Sustainable with Private Sector Participation |website=World Bank |date=23 December 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> == [[июл]] == * [[2 июл]] — дар шаҳри [[Хуҷанд]], дар мавзеи бозори марказии «Панҷшанбе», гузаргоҳи зеризаминӣ мавриди баҳрабардорӣ қарор гирифт. Арзиши сохтмони иншоот тақрибан '''20 миллион сомонӣ''' буда, масоҳати он 5054,4 метри мураббаъро ташкил медод.<ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2020/07/daroztarin-guzargo-i-zerizamin-dar-to-ikiston-va-osiyoi-markaz-on-imr-z-dar-sha-ri-hu-and-dar-mavzei-bozori-markazii-pan-shanbe-mavridi-istifoda-aror-doda-shud/ |title=Дарозтарин гузаргоҳи зеризаминӣ дар Тоҷикистон ва Осиёи Марказӣ |website=АМИТ «Ховар» |date=2 July 2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplustj.info/en/rubrics/tajikistan?page= |title=Tajikistan news archive — July 2020 |website=Asia-Plus |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> * [[6 июл]] — дар ноҳияи [[Данғара]]и вилояти Хатлон сохтмони маҷмааи бузурги парандапарварӣ дар деҳаи Хоҷа Шақиқи Балхии Ҷамоати деҳоти Себистон мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифт. Тибқи лоиҳа, маҷмаа аз 24 бинои мурғхона иборат буд.<ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2020/07/ab-ai-buzurgi-sozandag-dar-sha-ru-de-oti-to-ikiston-dar-dan-ara-kompleksi-mu-tashami-parandaparvar-ba-istifoda-doda-meshavad/ |title=Дар Данғара комплекси муҳташами парандапарварӣ ба истифода дода мешавад |website=АМИТ «Ховар» |date=6 July 2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplustj.info/en/rubrics/tajikistan/economic |title=Tajikistan economic news |website=Asia-Plus |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> * [[13 июл]] — Вазири адлияи Тоҷикистон иттилоъ дод, ки дар шаш моҳи аввали сол 41 маҳбус аз бемориҳои гуногун фавтидаанд, аз ҷумла 11 нафар аз илтиҳоби шуш.<ref>{{Cite web |url=https://asiaplus.news/en/news/tajikistan/society/20200713/41-prison-inmates-have-died-in-tajikistan-over-h1-2020 |title=41 prison inmates have died in Tajikistan over H1 2020 |website=Asia-Plus |date=13 July 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplustj.info/en/rubrics/tajikistan/society |title=Tajikistan society news |website=Asia-Plus |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> == [[август]] == * [[6 август]] — дар ҷаласаи муштараки Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон қарор қабул гардид, ки интихоботи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон рӯзи [[11 октябр]]и соли 2020 баргузор карда шавад.<ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2020/08/5555sfsyfr-zi-intihoboti-prezidenti-um-urii-to-ikiston-tain-karda-shud/ |title=Рӯзи Интихоботи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин карда шуд |website=АМИТ «Ховар» |date=6 August 2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/power/20200720/the-date-for-presidential-election-in-tajikistan-expected-to-be-on-august-6 |title=The date for presidential election in Tajikistan expected to be on August 6 |website=Asia-Plus |date=20 July 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> * [[11 август]] — тибқи маълумоти Вазорати тандурустӣ, шумораи ҳолатҳои расман тасдиқшудаи [[Дунёгирии COVID-19 дар Тоҷикистон|COVID-19]] дар Тоҷикистон ба '''7827''' нафар расид. Аз онҳо 6614 нафар шифо ёфта, шумораи фавтҳои расман вобаста ба COVID-19 ба 62 нафар расида буд.<ref>{{Cite web |url=https://asiaplus.news/en/2020/08/11/coronavirus-42-new-officially-confirmed-cases-of-covid-19-reported-in-tajikistan-yesterday-2/ |title=42 new officially confirmed cases of COVID-19 reported in Tajikistan yesterday |website=Asia-Plus |date=11 August 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/about/accountability/results/who-results-report-2020-mtr/country-story/2020/laboratory-system-strengthening-in-tajikistan-important-factor-in-the-response-to-covid-19-during-2020 |title=Laboratory system strengthening in Tajikistan important factor in the response to COVID-19 during 2020 |website=World Health Organization |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> == [[сентябр]] == * [[8 сентябр]]и [[соли 2020]] Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Эмомалӣ Раҳмон]] ба муносибати 29-умин солгарди истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон паёми шодбошӣ ирсол намуд.<ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2020/09/payomi-shodboshii-peshvoi-millat-emomal-ra-mon-ba-iftihori-29-umin-solgardi-isti-loli-davlatii-um-urii-to-ikiston/ |title=Паёми шодбошии Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон ба ифтихори 29-умин солгарди истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон |website=АМИТ «Ховар» |date=8 September 2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.president.tj/ |title=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref> * [[12 сентябр]]и [[соли 2020]] дар шаҳри [[Панҷакент]] ҷашни '''5500-солагии Саразм''' баргузор гардид. Саразм ҳамчун яке аз қадимтарин марказҳои протошаҳрии Осиёи Марказӣ соли 2010 ба Феҳристи мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО дохил шуда буд.<ref>{{Cite web |url=https://www.mfa.tj/en/london/view/4408/5500th-anniversary-of-the-ancient-city-of-sarazm |title=5 500th anniversary of the ancient city of Sarazm |website=Ministry of Foreign Affairs of Tajikistan |date=12 September 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://icesco.org/en/2020/09/14/almalik-icesco-works-unwaveringly-to-protect-islamic-world-heritage/ |title=AlMalik: ICESCO Works Unwaveringly to Protect Islamic World Heritage |website=ICESCO |date=14 September 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.mfa.tj/en/washington/view/4822/5500th-anniversary-of-the-ancient-city-of-sarazm |title=5,500th anniversary of the ancient city of Sarazm |website=Ministry of Foreign Affairs of Tajikistan |date=14 January 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> * [[15 сентябр]]и [[соли 2020]] барномаи интихоботии номзад ба мансаби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Эмомалӣ Раҳмон]] нашр гардид. Дар он аз ҷумла ду баробар зиёд намудани ҳаҷми маҷмӯи маҳсулоти дохилии кишвар дар давоми ҳафт соли минбаъда пешбинӣ мешуд.<ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/power/20200915/emomali-rahmon-promises-to-double-tajikistans-gdp-in-seven-years |title=Emomali Rahmon promises to double Tajikistan's GDP in seven years |website=Asia-Plus |date=15 September 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.mfa.tj/en/main/information/news-and-events |title=News and events of the Ministry of Foreign Affairs |website=Ministry of Foreign Affairs of Tajikistan |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> == [[октябр]] == * Аз [[1 октябр]] то [[15 октябр]]и [[соли 2020]] дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барӯйхатгирии аҳолӣ ва фонди манзил гузаронида шуд. Натиҷаҳои пешакии барӯйхатгирӣ бояд дар аввали соли 2021 пешниҳод мешуданд.<ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2020/10/imr-z-r-zi-umumi-a-onii-omor-nati-a-oi-peshakii-bar-jhatgirii-a-ol-va-fondi-manzil-dar-to-ikiston-avvali-soli-2021-peshni-od-meshavand/ |title=Натиҷаҳои пешакии барӯйхатгирии аҳолӣ ва фонди манзил дар Тоҷикистон аввали соли 2021 пешниҳод мешаванд |website=АМИТ «Ховар» |date=20 October 2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplustj.info/en/rubrics/tajikistan/society |title=Tajikistan society news |website=Asia-Plus |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> * [[11 октябр]]и [[соли 2020]] дар Тоҷикистон [[интихоботи президентии Тоҷикистон (2020)|интихоботи президентӣ]] баргузор гардид. Тибқи натиҷаҳои пешакӣ, Президенти амалкунанда [[Эмомалӣ Раҳмон]] бо гирифтани '''90,92%''' овозҳо барои муҳлати нави ҳафтсола интихоб шуд.<ref>{{Cite web |url=https://asiaplustj.info/en/news/tajikistan/power/20201012/emomali-rahmon-won-the-presidential-elections-in-tajikistan-for-the-fifth-time |title=Emomali Rahmon won the presidential elections in Tajikistan for the fifth time |website=Asia-Plus |date=12 October 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://odihr.osce.org/odihr/elections/tajikistan |title=Elections in Tajikistan |website=OSCE/ODIHR |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> * [[14 октябр]]и [[соли 2020]] Комиссияи марказии интихобот ва раъйпурсии Ҷумҳурии Тоҷикистон натиҷаҳои ниҳоии интихоботи президентиро эълон кард. Эмомалӣ Раҳмон '''3 853 987 овоз''' ё '''90,92%''' гирифта, интихобшуда эълон гардид; иштироки интихобкунандагон '''85,44%''' буд.<ref>{{Cite web |url=https://old.asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/power/20201014/tsik-tadzhikistana-oglasila-okonchatelnie-itogi-prezidentskih-viborov |title=ЦИК Таджикистана огласила окончательные итоги президентских выборов |website=Asia-Plus |date=14 October 2020 |access-date=2026-08-19 |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/power/20201015/central-electoral-commission-announces-the-final-results-of-the-presidential-elections |title=Central electoral commission announces the final results of the presidential elections |website=Asia-Plus |date=15 October 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> * [[30 октябр]]и [[соли 2020]] дар Қасри «Кохи Сомон»-и шаҳри Душанбе маросими савгандёдкунии [[Эмомалӣ Раҳмон]] барои муҳлати панҷуми президентӣ баргузор гардид.<ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/power/20201030/emomali-rahmon-swears-in-for-his-fifth-term-as-tajikistans-president |title=Emomali Rahmon swears in for his fifth term as Tajikistan's president |website=Asia-Plus |date=30 October 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://old.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/power/20201030/emomali-rahmon-swears-in-for-his-fifth-term-as-tajikistans-president |title=Emomali Rahmon swears in for his fifth term as Tajikistan's president |website=Asia-Plus |date=30 October 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> == [[ноябр]] == * [[2 ноябр]]и [[соли 2020]] Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон баъди интихоб шудани Президент [[Эмомалӣ Раҳмон]] истеъфои худро эълон кард. Баъдан ташкили ҳайати нави Ҳукумат оғоз гардид ва [[Қоҳир Расулзода]] вазифаи Сарвазирро нигоҳ дошт.<ref>{{Cite web |url=https://asiaplustj.info/en/rubrics/tajikistan/power?page=29 |title=Tajikistan power news archive — November 2020 |website=Asia-Plus |date=2 November 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://asiaplustj.info/en/news/tajikistan/power/20201104/cabinet-reshuffle-who-is-in-emomali-rahmons-new-cabinet |title=Cabinet reshuffle: Who is in Emomali Rahmon’s new cabinet |website=Asia-Plus |date=4 November 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> * [[10 ноябр]]и [[соли 2020]] дар Тоҷикистон [[Рӯзи милитсияи тоҷик]] таҷлил гардид ва Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон кормандони мақомоти корҳои дохилиро табрик намуд.<ref>{{Cite web |url=https://asiaplustj.info/en/rubrics/tajikistan/power?page=29 |title=Tajikistan power news archive — November 2020 |website=Asia-Plus |date=10 November 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.president.tj/ |title=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref> * [[13 ноябр]]и [[соли 2020]] дар ноҳияи Мурғобии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон неругоҳи офтобии '''220 киловатт''' ба истифода дода шуд. Он бо дастгирии [[USAID]] ва дар ҳамкорӣ бо Ҳукумати Тоҷикистон ва ширкати Pamir Energy сохта шуда, ҳамчун неругоҳи офтобии баландтарин аз сатҳи баҳр дар ҷаҳон муаррифӣ гардид.<ref>{{Cite web |url=https://asiaplustj.info/en/news/tajikistan/economic/20201113/tajikistans-largest-solar-power-plant-launched-in-gorno-badakhshan |title=Tajikistan’s largest solar power plant launched in Gorno Badakhshan |website=Asia-Plus |date=13 November 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://tj.usembassy.gov/ |title=U.S. Embassy in Tajikistan |website=U.S. Embassy in Tajikistan |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> * [[18 ноябр]]и [[соли 2020]] Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар сохтори мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии вилояти Суғд ва як қатор сохторҳои давлатӣ тағйироти кадрӣ ворид намуд.<ref>{{Cite web |url=https://asiaplustj.info/en/rubrics/tajikistan/power?page=29 |title=Tajikistan power news archive — November 2020 |website=Asia-Plus |date=18 November 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.president.tj/ |title=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref> * [[24 ноябр]]и [[соли 2020]] Ҳукумати Тоҷикистон барои анҷоми сохтмони [[Нерӯгоҳи барқи обии Роғун]] ҷалби қариб '''340 миллион доллари ИМА''' қарзҳои берунӣ ба нақша гирифт.<ref>{{Cite web |url=https://asiaplustj.info/en/news/tajikistan/economic/20201124/tajikistan-intends-to-attract-us340-million-of-external-loans-for-completion-of-construction-of-roghun-hpp |title=Tajikistan intends to attract US$340 million of external loans for completion of construction of Roghun HPP |website=Asia-Plus |date=24 November 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/tajikistan |title=World Bank in Tajikistan |website=World Bank |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> == [[декабр]] == * [[3 декабр]] — Бонки рушди Авруосиё гузориш дод, ки маҳдудиятҳои таъмини неруи барқ ба фаъолияти иқтисодии Тоҷикистон таъсири манфӣ мерасонанд. Дар баъзе ноҳияҳои деҳот таъмини барқ ба чанд соат дар як рӯз маҳдуд шуда буд.<ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/economic/20201203/electricity-rationing-hinders-economic-activity-in-tajikistan-says-edb-report |title=Electricity rationing hinders economic activity in Tajikistan, says EDB report |website=Asia-Plus |date=3 December 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.adb.org/countries/tajikistan/main |title=Tajikistan: Economy and development |website=Asian Development Bank |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> * [[9 декабр]] — ширкати «Барқи Тоҷик» хабар дод, ки аз [[10 декабр]] таъмини мунтазами неруи барқ дар тамоми минтақаҳои кишвар барқарор карда мешавад. Ширкат таъкид намуд, ки корҳои таъмир ва иваз намудани таҷҳизоти кӯҳна дар шабакаҳо ба анҷом мерасанд.<ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/economic/20201209/barqi-tojik-all-regions-will-have-regular-electricity-supplies-beginning-on-december-10 |title=Barqi Tojik: All regions will have regular electricity supplies beginning on December 10 |website=Asia-Plus |date=9 December 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/tajikistan |title=World Bank in Tajikistan |website=World Bank |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> * [[10 декабр]] — дар ҷаласаи муштараки Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳайати нави Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон тасдиқ гардид. Қоҳир Расулзода вазифаи Сарвазири Ҷумҳурии Тоҷикистонро нигоҳ дошт.<ref>{{Cite web |url=https://asiaplustj.info/en/news/tajikistan/power/20201210/parliament-approves-new-composition-of-government-today |title=Parliament approves new composition of government today |website=Asia-Plus |date=10 December 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.president.tj/ |title=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |website=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref> * [[10 декабр]] — тибқи маълумоти Вазорати тандурустӣ шумораи расман тасдиқшудаи ҳолатҳои [[Дунёгирии COVID-19 дар Тоҷикистон|COVID-19]] дар Тоҷикистон ба '''12 588''' нафар расид; 88 нафар фавтида ва қисми зиёди беморон шифо ёфта буданд.<ref>{{Cite web |url=https://asiaplus.news/en/2020/12/11/coronavirus-in-tajikistan-12588-officially-confirmed-cases-of-covid-19-reported-in-tajikistan-as-of-the-evening-of-december-10/ |title=Coronavirus in Tajikistan: 12,588 officially confirmed cases of COVID-19 reported in Tajikistan as of the evening of December 10 |website=Asia-Plus |date=11 December 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/about/accountability/results/who-results-report-2020-mtr/country-story/2020/laboratory-system-strengthening-in-tajikistan-important-factor-in-the-response-to-covid-19-during-2020 |title=Laboratory system strengthening in Tajikistan important factor in the response to COVID-19 during 2020 |website=World Health Organization |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> * [[23 декабр]] — баъди тақрибан даҳ соли таваққуф интиқоли гази табиии Ӯзбекистон ба вилояти Суғд аз нав оғоз гардид. Дар марҳилаи аввал газ барои корхонаҳои саноатӣ ва дигар истеъмолкунандагон пешбинӣ шуда буд.<ref>{{Cite web |url=https://asiaplus.news/ru/node/291686 |title=Гази Ӯзбекистон дубора баъди 10 сол ба Суғд омад |website=Asia-Plus |date=23 December 2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ozodi.org/a/31015476.html |title=Гази табии Узбекистон ба вилояти Суғд расид |website=Радиои Озодӣ |date=23 December 2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://sputnik.tj/20201223/Gazi-tabii-Uzbekiston-ba-Sugd-rasid-masulin-guftand-avval-ba-ki-medihand-1032510954.html |title=Гази табии Ӯзбекистон баъди 10 сол ба Суғд расид |website=Sputnik Тоҷикистон |date=23 December 2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref> * [[23 декабр]] — Бонки ҷаҳонӣ дар гузориши иқтисодии тирамоҳии худ қайд кард, ки пандемияи COVID-19 ба иқтисоди Тоҷикистон таъсири назаррас расонида, рушди иқтисодӣ дар нӯҳ моҳи соли 2020 то '''4,2%''' коҳиш ёфтааст, дар ҳоле ки дар ҳамин давраи соли 2019 ин нишондиҳанда 7,2% буд.<ref>{{Cite web |url=https://www.worldbank.org/en/country/tajikistan/publication/economic-update-fall-2020 |title=Tajikistan Economic Update – Fall 2020 |website=World Bank |date=23 December 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2020/12/23/tajikistan-economic-update-fall-2020 |title=Tajikistan’s Post COVID-19 Recovery Could be Faster and More Sustainable with Private Sector Participation |website=World Bank |date=23 December 2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> * [[24 декабр]] — дар минтақаи саноатии шаҳри Душанбе корхонаи коркарди сангҳои ороишӣ ва худҷилои ҶДММ «Асрори санг» мавриди баҳрабардорӣ қарор гирифт.<ref>{{Cite web |url=https://dushanbe.tj/articles/439-iftito-i-korhonai-korkardi-sang-oi-oroish-va-hud-iloi-dmm-asrori-sang-dar-sha-ri-dushanbe |title=Ифтитоҳи корхонаи коркарди сангҳои ороишӣ ва худҷилои ҶДММ «Асрори санг» дар шаҳри Душанбе |website=Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳри Душанбе |date=24 December 2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://sputnik.tj/20201224/Rahmon-guft-panj-sol-hojati-voridot-korkhona-sangi-khoro-marmar-1032515428.html |title=Ифтитоҳи корхонаи коркарди санги хоро ва мармар дар Душанбе |website=Sputnik Тоҷикистон |date=24 December 2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref> * [[24 декабр]] — дар минтақаи саноатии шаҳри Душанбе корхонаи коркарди санги хоро ва мармари «СТОУН Сервис» ба истифода дода шуд. Корхона аз ҷониби ҶДММ «Строй комплекс» сохта шуда, иқтидори солонаи он '''150 ҳазор метри мураббаъ''' маҳсулоти сангӣ буда, барои '''150 нафар''' ҷойи кори доимӣ фароҳам овард.<ref>{{Cite web |url=https://akn.tj/tj/2020/12/24/commissioning-of-a-granite-and-marble-processing-enterprise-in-dushanbe/ |title=Ифтитоҳи корхонаи коркарди санги хоро ва мармар дар шаҳри Душанбе |website=Агентии назорати маводи нашъаовари назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |date=24 December 2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.medt.tj/ru/news/novosti-ministerstva/1749-sdacha-v-ekspluatatsiyu-predpriyatiya-po-pererabotke-granita-i-mramora-v-gorode-dushanbe |title=Сдача в эксплуатацию предприятия по переработке гранита и мрамора в городе Душанбе |website=Вазорати рушди иқтисод ва савдои Ҷумҳурии Тоҷикистон |date=24 December 2020 |access-date=2026-08-19 |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://sputnik.tj/20201224/Rahmon-guft-panj-sol-hojati-voridot-korkhona-sangi-khoro-marmar-1032515428.html |title=Раҳмон гуфт, дар панҷ сол ҳоҷати воридот намемонад: ифтитоҳи корхонаи санги хоро ва мармар |website=Sputnik Тоҷикистон |date=24 December 2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref> * [[25 декабр]] — тибқи гузориши расонаҳои Тоҷикистон, ихтироъкори тоҷик Абдусафо Умарҷонов, декани факултети металлургияи Донишкадаи кӯҳию металлургии Тоҷикистон, аз ҷониби Академияи илмҳои табиии Русия бо сертификат ва медали ба номи Алфред Нобел қадрдонӣ гардид. Ӯ соҳиби беш аз даҳ патенти ихтироъкорӣ ва тақрибан 60 дастури таълимӣ, мақола ва монография буд.<ref>{{Cite web |url=https://asiaplustj.info/ru/node/291813 |title=Донишманди тоҷик медали Нобел ба даст овард |website=Asia-Plus |date=25 December 2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://peshina.jumhuriyat.tj/index.php?art_id=43041 |title=Олими тоҷик медали Нобел гирифт |website=Ҷумҳурият |date=8 January 2021 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref> * [[31 декабр]] — дар Тоҷикистон дар як шабонарӯз ҳолати нави сироятёбӣ аз [[Дунёгирии COVID-19 дар Тоҷикистон|COVID-19]] ба қайд гирифта нашуд. Аз оғози бақайдгирии беморӣ то ин сана дар кишвар '''13 296''' ҳолати сироят, '''12 851''' ҳолати шифоёбӣ ва '''90''' фавт ба қайд гирифта шуд.<ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2020/12/habari-hush-dar-yak-shabonar-zi-ohir-dar-to-ikiston-yagon-olati-siroyatyob-az-koronavirus-ba-ajd-girifta-nashudaast/ |title=Хабари хуш! Дар як шабонарӯзи охир дар Тоҷикистон ягон ҳолати сироятёбӣ аз коронавирус ба қайд гирифта нашудааст |website=АМИТ «Ховар» |date=31 December 2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/about/accountability/results/who-results-report-2020-mtr/country-story/2020/laboratory-system-strengthening-in-tajikistan-important-factor-in-the-response-to-covid-19-during-2020 |title=Laboratory system strengthening in Tajikistan important factor in the response to COVID-19 during 2020 |website=World Health Organization |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kchs.tj/node/1805 |title=Ситуация по коронавирусу на 31 декабря 2020 года: Таджикистан |website=Кумитаи ҳолатҳои фавқулода ва мудофиаи граждании назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон |date=31 December 2020 |access-date=2026-08-19 |language=ru}}</ref> == Нигаред низ == {{новбарӣ}} {{дарахти мақолаҳо|Соли 2020}} == Эзоҳ == {{эзоҳ|2}} {{сол-хурд}} [[Гурӯҳ:Соли 2020]] bs7kva4yskq6qgcmub6ob4azl3796c9 0 38675 1484122 1462251 2026-08-20T07:49:11Z Шухрат Саъдиев 5132 азнавсозии вироиши мақола 1484122 wikitext text/x-wiki {{Новбарии сол|2021}} {{Новбарии сада|21}} {{Мавзӯъҳои сол|2021}} == [[Январ]] == * [[1 январ]]— муқаррароти тағйиру иловаҳо ба '''Кодекси андози Ҷумҳурии Тоҷикистон''' ба амал даромад, ки аз ҷумла тартиби андозбандии хизматрасониҳои электронии шахсони хориҷиро танзим менамуд. Тағйирот дар заминаи рушди босуръати тиҷорати электронӣ ва хизматрасониҳои рақамӣ қабул гардиданд. ''Санади тасдиқкунанда: тағйиру иловаҳо ба Кодекси андози Ҷумҳурии Тоҷикистон.'' <ref>{{Cite web |url=https://www.andoz.tj/docs/kodex/KATJ2021_tj.pdf |title=Кодекси андози Ҷумҳурии Тоҷикистон |publisher=Кумитаи андози назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон |language=tg |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.andoz.tj/News?pageNumber=30 |title=Андоз аз хизматрасониҳои электронии шахсони хориҷӣ |publisher=Кумитаи андози назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон |date=2021-01-07 |language=tg |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/economic/20210125/nalogovii-komitet-otvetil-na-chasto-zadavaemie-voprosi-pro-nalog-na-gugl |title=Все о новом Налоговом кодексе: «налог на Google» |publisher=Asia-Plus |date=2021-01-25 |language=ru |accessdate=2026-08-20}}</ref> * [[15 январ]] — [[Тоҷикистон]] ва [[Ӯзбекистон]] ба барқарор намудани парвозҳои мунтазами ҳавоӣ байни [[Душанбе]] ва [[Тошканд]] розӣ шуданд. Парвозҳо пас аз танаффуси вобаста ба пандемияи [[Дунёгирии COVID-19 дар Тоҷикистон|COVID-19]] барқарор гардиданд. ''Санади тасдиқкунанда: қарори мақомоти ваколатдори Тоҷикистон оид ба иҷозаи барқарор намудани парвозҳо.'' <ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/economic/20210115/dushanbe-and-tashkent-reach-agreement-on-resumption-of-bilateral-regular-air-flights |title=Dushanbe and Tashkent reach agreement on resumption of bilateral regular air flights |publisher=Asia-Plus |date=2021-01-15 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://old.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/economic/20210422/somon-air-launches-the-second-flight-on-dushanbe-tashkent-air-route |title=Somon Air launches the second flight on Dushanbe-Tashkent air route |publisher=Asia-Plus |date=2021-04-22 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref> == [[Феврал]] == * [[1 феврал]] — [[Маркази исмоилияи Душанбе]] пас аз танаффусе, ки аз сабаби пандемияи [[Дунёгирии COVID-19 дар Тоҷикистон|COVID-19]] ба вуҷуд омада буд, барои адои ибодат дубора боз шуд. Марказ, ки [[соли 2009]] ҳамчун нахустин Маркази Исмоилия дар [[Осиёи Марказӣ]] ифтитоҳ шуда буд, ҳамчунин ҳамчун макони баргузории чорабиниҳои фарҳангӣ ва маърифатӣ истифода мешавад. ''Санади тасдиқкунанда: иттилои Маркази Исмоилия оид ба боз шудани он.'' <ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplustj.info/tg/news/tajikistan/society/20210127/markazi-ismoiliya-dar-dushanbe-1-fevral-daroi-hudro-boz-mekunad |title=Маркази Исмоилия дар Душанбе 1 феврал дарҳои худро боз мекунад |publisher=Asia-Plus |date=2021-01-27 |language=tg |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://old.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/society/20210127/dushanbe-ismaili-center-expected-to-open-its-doors-on-february-1 |title=Dushanbe Ismaili Center expected to open its doors on February 1 |publisher=Asia-Plus |date=2021-01-27 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref> * [[15 феврал]] — Мувофиқи маълумоти [[Бонки миллии Тоҷикистон]], давоми соли 2020 барориши кортҳои пардохтии бонкӣ ба таври назаррас афзоиш ёфт: шумораи умумии кортҳои аз ҷониби бонкҳои ватанӣ баровардашуда то охири соли 2020 зиёда аз 3,2 миллион ададро ташкил дод. То ҳолати 31 декабри соли 2020 шумораи банкоматҳо ва терминалҳои электронӣ дар Тоҷикистон мутаносибан, ба 1281 ва 5710 адад расидааст. Шумораи банкоматҳо давоми соли 2020 ба миқдори 403 адад ва шумораи терминалҳои электронӣ — 362 адад зиёд шудааст.<ref>[https://khovar.tj/2021/02/dar-to-ikiston-tedodi-amyon-oi-elektron-ta-riban-5-marotiba-afzoish-yoftaast/Дар Тоҷикистон теъдоди ҳамёнҳои электронӣ * тақрибан 5 маротиба афзоиш ёфтааст /khovar.tj/ 15.02.2021]{{Пайванди мурда|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[19 феврал]] — Вазири рушди иқтисод ва савдои Тоҷикистон [[Завқӣ Завқизода]] дар нишасти матбуотии солонаи вазорат '''фаъолияти Минтақаҳои озоди иқтисодии Тоҷикистонро''' баррасӣ намуд. Гуфта шуд, ки то январи соли 2021, ҳамагӣ 72 ширкатҳои саноатӣ номнавис шудаанд. 30 субъект дар [[Минтақаи озоди иқтисодии «Суғд»]], 25 субъект дар [[Минтақаи озоди иқтисодии «Данғара»]], 11 субъект дар [[Минтақаи озоди иқтисодии «Панҷ»]], 5 субъект дар [[Минтақаи озоди иқтисодии «Ишкошим»]] ва 1 субъект дар Минтақаи озоди иқтисодии “Кулоб”.<ref>{{Cite web |url=https://halva.tj/tj/news/dar_minta_a_oi_ozodi_i_tisodi_oi_to_ikiston_72_korkhona_faoliyat_mekunand/ |title=Дар минтақаҳои озоди иқтисодии Тоҷикистон 72 корхона фаъолият мекунанд /halva.tj/ 19.02.2021 |accessdate=2022-11-27 |archivedate=2021-05-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210513032354/https://halva.tj/tj/news/dar_minta_a_oi_ozodi_i_tisodi_oi_to_ikiston_72_korkhona_faoliyat_mekunand/ }}</ref> == [[Март]]== * [[9 март]] — Тоҷикистон аввалин кишвари [[Осиёи Марказӣ]] гардид, ки тавассути '''механизми COVAX 192 000 вояи ваксинаи AstraZeneca/Oxford''' бар зидди [[Дунёгирии COVID-19 дар Тоҷикистон|COVID-19-ро]] қабул кард. Ин аввалин интиқоли ваксинаҳои COVAX ба [[Осиёи Марказӣ]] буд. ''Санади тасдиқкунанда: иттилоияи расмии ЮНИСЕФ оид ба ворид шудани ваксина ба Тоҷикистон.'' <ref>{{Cite web |url=https://www.unicef.org/tajikistan/press-releases/tajikistan-becomes-first-country-central-asia-receive-covid-19-vaccine-through-0 |title=Tajikistan becomes first country in Central Asia to receive COVID-19 vaccine through COVAX Facility |publisher=UNICEF Tajikistan |date=2021-03-09 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.unicef.org/tajikistan/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81-%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D1%8B/%D0%B4%D0%BE%D0%B7%D1%8B-%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%BD%D1%8B-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2-covid-19-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%82-%D0%B2-%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%83%D1%8E-%D0%B8%D0%B7-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD-%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B9-%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B8 |title=Дозы вакцины против COVID-19 поступают в Таджикистан |publisher=UNICEF Tajikistan |date=2021-03-08 |language=ru |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/news/item/20-03-2021-circulating-vaccine-derived-poliovirus-type-2-detected-in-tajikistan |title=Circulating vaccine-derived poliovirus type 2 detected in Tajikistan |publisher=World Health Organization |date=2021-03-20 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref> * [[23 март]] — дар [[Тоҷикистон]] маъракаи расмии эмгузаронӣ бар зидди [[Дунёгирии COVID-19 дар Тоҷикистон|COVID-19-ро]] оғоз гардид. Намояндаи [[ЮНИСЕФ]] дар Тоҷикистон Усама Маккавӣ Хогалӣ аввалин шахсе шуд, ки дар доираи маъракаи расмӣ ваксина гирифт. ''Санади тасдиқкунанда: иттилоияи ЮНИСЕФ оид ба оғози маъракаи эмгузаронӣ.'' <ref>{{Cite web |url=https://www.unicef.org/tajikistan/covid-19-vaccination-campaign-started-tajikistan |title=COVID-19 vaccination campaign started in Tajikistan |publisher=UNICEF Tajikistan |date=2021-03-23 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.unicef.org/tajikistan/press-releases/tajikistan-becomes-first-country-central-asia-receive-covid-19-vaccine-through-0 |title=Tajikistan becomes first country in Central Asia to receive COVID-19 vaccine through COVAX Facility |publisher=UNICEF Tajikistan |date=2021-03-09 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref> == [[Апрел]] == * [[1 апрел]] — парвозҳои мунтазами ҳавоӣ байни Тоҷикистон ва [[Русия]] пас аз таваққуфи беш аз яксолаи вобаста ба пандемияи COVID-19 барқарор гардиданд. Парвози мунтазами хатсайри Душанбе—Москва аз ҷониби ширкатҳои [[Somon Air]] ва Utair анҷом дода шуд. ''Санади тасдиқкунанда: қарор дар бораи барқарор намудани алоқаи ҳавоии мунтазам.'' <ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplustj.info/en/node/295493 |title=Somon Air and Utair to operate regular flights between Dushanbe and Moscow |publisher=Asia-Plus |date=2021-03-26 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/economic/20210405/airlines-and-air-ticket-office-warned-not-to-sell-tickets-at-inflated-prices |title=Airlines and air ticket office warned not to sell tickets at inflated prices |publisher=Asia-Plus |date=2021-04-05 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://old.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/society/20210409/russia-finally-opens-its-borders-to-tajik-migrants-but-exorbitant-airfares-keeping-laborers-out |title=Russia finally opens its borders to Tajik migrants |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=2021-04-09 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref> == [[Май]] == * [[Май]] — [[Тоҷикистон]] барои пешгирии паҳншавии бемориҳои сироятӣ дар кӯдакон бо дастгирии [[Созмони ҷаҳонии тандурустӣ]] ва [[ЮНИСЕФ]] маъракаҳои иловагии эмгузаронӣ, аз ҷумла бар зидди фалаҷ, баргузор намуд. Дар соли 2021 барои эмгузаронии кӯдакон дар Тоҷикистон миллионҳо воя ваксина ворид карда шуд. ''Санади тасдиқкунанда: иттилооти ЮНИСЕФ ва ТУТ оид ба маъракаи иммунизатсия.'' <ref>{{Cite web |url=https://www.unicef.org/tajikistan/tg/%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%B3%D0%BE-%D2%B3%D0%B0%D1%91%D1%82%D1%80%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D2%B7%D0%BE%D1%82-%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D2%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B4-%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B8%D1%80%D0%BE%D1%82-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B8-%D0% наслҳо-гузашта-ҳозира-ва-ояндаи-кӯдакон |title=Ваксинаҳо ҳаётро наҷот медиҳанд |publisher=UNICEF Тоҷикистон |language=tg |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/news/item/20-03-2021-circulating-vaccine-derived-poliovirus-type-2-detected-in-tajikistan |title=Circulating vaccine-derived poliovirus type 2 detected in Tajikistan |publisher=World Health Organization |date=2021-03-20 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref> == [[Июн]] == * [[Июн]] — [[Тоҷикистон]] дар сатҳи байналмилалӣ масъалаи таъсири тағйирёбии иқлим ба захираҳои об, пиряхҳо ва рушди устуворро ҳамчун яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати хориҷии худ пеш бурд. Ин масъалаҳо дар фаъолияти Тоҷикистон дар доираи [[Созмони Милали Муттаҳид]] ва омодагӣ ба чорабиниҳои байналмилалии об мавқеи муҳим доштанд. ''Санади тасдиқкунанда: ҳуҷҷатҳои СММ оид ба ташаббусҳои обии Тоҷикистон.'' <ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/hi/desa/opening-remarks-international-decade-action- |title=International High-Level Conference on the International Decade for Action Water for Sustainable Development |publisher=United Nations |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://sdgs.un.org/ga75-statement/tajikistan |title=Tajikistan: Statement at the United Nations |publisher=United Nations |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref> == [[Июл]] == * [[5 июл]] — дар робита ба шиддат гирифтани вазъ дар шимоли [[Афғонистон]] ва наздик шудани нооромиҳо ба сарҳади Тоҷикистон ҷаласаи Шӯрои амнияти Ҷумҳурии Тоҷикистон баргузор гардид. Президенти Тоҷикистон [[Эмомалӣ Раҳмон]] дастур дод, ки барои таҳкими сарҳади давлатӣ бо Афғонистон '''20 ҳазор нафар низомиёни эҳтиётӣ''' сафарбар карда шаванд. ''Санади тасдиқкунанда: қарор ва супоришҳои ҷаласаи Шӯрои амнияти Ҷумҳурии Тоҷикистон.'' <ref>{{Cite web |url=https://www.president.tj/node/26120 |title=Ҷаласаи Шӯрои амнияти Ҷумҳурии Тоҷикистон |publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |date=2021-07-05 |language=tg |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/security/20210705/emomali-rahmon-poruchil-mobilizovat-20-tis-voennosluzhatshih-rezerva-dlya-ukrepleniya-tadzhiksko-afganskoi-granitsi |title=Эмомали Рахмон поручил мобилизовать 20 тыс. военнослужащих резерва для укрепления таджикско-афганской границы |publisher=Asia-Plus |date=2021-07-05 |language=ru |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n21/235/81/pdf/n2123581.pdf |title=Report of the Secretary-General on the situation in Afghanistan |publisher=United Nations |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref> == [[Август]] == * [[23 август]] — бо раёсати Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Раиси Шӯрои амнияти дастҷамъии Созмони Аҳдномаи амнияти дастҷамъӣ (СААД) [[Эмомалӣ Раҳмон]] иҷлосияи ғайринавбатии Шӯрои амнияти дастҷамъии СААД оид ба вазъи [[Афғонистон]] ва таъсири он ба амнияти давлатҳои узви созмон баргузор гардид. Кишварҳои узви СААД ба тақвияти ҳамкории амниятӣ ва таҳкими қитъаи Тоҷикистону Афғонистон таваҷҷуҳ карданд. ''Санади тасдиқкунанда: натиҷаҳои расмии иҷлосияи ғайринавбатии СААД.'' <ref>{{Cite web |url=https://en.odkb-csto.org/news/news_odkb/ob-itogakh-vneocherednoy-sessii-soveta-kollektivnoy-bezopasnosti-odkb-posvyashchennoy-situatsii-v-af/ |title=On the results of the extraordinary session of the CSTO Collective Security Council |publisher=CSTO |date=2021-08-23 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://odkb-csto.org/news/news_odkb/ob-itogakh-vneocherednoy-sessii-soveta-kollektivnoy-bezopasnosti-odkb-posvyashchennoy-situatsii-v-af/ |title=Об итогах внеочередной сессии Совета коллективной безопасности ОДКБ |publisher=ОДКБ |date=2021-08-23 |language=ru |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/politics/20210824/situation-in-afghanistan-was-the-topic-of-an-extraordinary-session-of-the-csto-collective-security-council |title=Situation in Afghanistan was the topic of an extraordinary session of the CSTO Collective Security Council |publisher=Asia-Plus |date=2021-08-24 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref> == [[Сентябр]] == * [[7 сентябр]] — [[Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «[Қонун дар бораи авф»-ро қабул кард. Қонун 7 сентябр бо рақами №1803 ба имзо расид ва ба муносибати 30-солагии [[Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] қабул гардид. Тибқи маълумоти расмӣ, татбиқи қонун тақрибан 11 500 нафарро аз ҷавобгарии ҷиноятӣ ё адои ҷазо озод намуд. ''Санади тасдиқкунанда: Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 7 сентябри соли 2021 №1803 «Дар бораи авф».'' <ref>{{Cite web |url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=140144 |title=Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 7 сентябри соли 2021, №1803 «Дар бораи авф» |publisher=ADLIA — Маркази миллии қонунгузорӣ |date=2021-09-07 |language=tg |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=140147 |title=Қарори Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 6 сентябри соли 2021, №485 |publisher=ADLIA |date=2021-09-06 |language=tg |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.president.tj/node/26414 |title=Пешниҳоди лоиҳаи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи авф» ба Маҷлиси намояндагон |publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |date=2021-08-30 |language=tg |accessdate=2026-08-20}}</ref> * [[9 сентябр]] — [[Тоҷикистон]] 30-юмин солгарди Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистонро таҷлил намуд. Дар [[Душанбе]] чорабиниҳои асосии ҷашнӣ, аз ҷумла роҳпаймоии осоиштаи идона баргузор гардиданд. ''Санади тасдиқкунанда: суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ҷаласаи ботантана ва чорабиниҳои ҷашнии 9 сентябр.'' <ref>{{Cite web |url=https://www.president.tj/event_by_theme/internal_politics/independence/23918 |title=Суханронӣ дар ҷаласаи ботантана ба муносибати 30-солагии истиқлоли давлатӣ |publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |date=2021-09-08 |language=tg |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://president.tj/node/26497 |title=Иштирок дар роҳпаймоии осоиштаи ҷашнӣ ба ифтихори 30-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон |publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |date=2021-09-09 |language=tg |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://president.tj/node/28034 |title=Эмомалӣ Раҳмон ва 30-соли истиқлоли давлатӣ |publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |language=tg |accessdate=2026-08-20}}</ref> * [[15 сентябр]] — [[16 сентябр]] — дар [[Душанбе]] ҷаласаҳои сохторҳои оинномавии Созмони Аҳдномаи амнияти дастҷамъӣ баргузор шуданд. Дар ҷаласаи Шӯрои амнияти дастҷамъии СААД вазъи байналмилалӣ ва минтақавӣ, махсусан вазъи Афғонистон ва таъсири он ба амнияти кишварҳои узви созмон баррасӣ гардид. ''Санади тасдиқкунанда: санадҳо ва натиҷаҳои ҷаласаи Шӯрои амнияти дастҷамъии СААД.'' <ref>{{Cite web |url=https://en.odkb-csto.org/session/2021/sovet-kollektivnoy-bezopasnosti-16-sentyabrya-v-dushanbe-obsudil-problemy-mezhdunarodnoy-i-regionaln/ |title=On September 16, in Dushanbe, the Collective Security Council discussed international and regional security problems |publisher=CSTO |date=2021-09-16 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://en.odkb-csto.org/news/news_odkb/na-sovmestnom-zasedanii-smid-smo-i-kssb-v-dushanbe-15-sentyabrya-obsudili-voenno-politicheskuyu-obst/ |title=The military-political situation in the CSTO zone of responsibility discussed in Dushanbe |publisher=CSTO |date=2021-09-15 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://odkb-csto.org/session/2021/sovet-kollektivnoy-bezopasnosti-16-sentyabrya-v-dushanbe-obsudil-problemy-mezhdunarodnoy-i-regionaln/ |title=Совет коллективной безопасности 16 сентября 2021 года в Душанбе |publisher=ОДКБ |date=2021-09-16 |language=ru |accessdate=2026-08-20}}</ref> * [[16 сентябр]] — [[17 сентябр]] — дар шаҳри Душанбе саммити 20-солагии [[Созмони ҳамкории Шанхай]] баргузор гардид. Дар натиҷаи саммит 30 санад қабул шуда, аз ҷумла Эъломияи Душанбегии 20-солагии СҲШ ва қарорҳо вобаста ба тавсеаи созмон ба имзо расиданд. ''Санади тасдиқкунанда: Эъломияи Душанбегии 20-солагии СҲШ ва маҷмӯи санадҳои саммит.'' <ref>{{Cite web |url=https://eng.sectsco.org/20210917/782639.html |title=Dushanbe Declaration on the 20th Anniversary of the SCO |publisher=Shanghai Cooperation Organisation |date=2021-09-17 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://rus.sectsco.org/20210917/779946.html |title=По итогам юбилейного саммита в Душанбе подписано 30 документов |publisher=Shanghai Cooperation Organisation |date=2021-09-17 |language=ru |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.president.tj/event_by_theme/international_structures/sco/23976 |title=Изҳороти матбуотӣ пас аз ҷаласаи Шӯрои сарони давлатҳои узви СҲШ |publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |date=2021-09-17 |language=tg |accessdate=2026-08-20}}</ref> * [[23 сентябр]] — Президенти Тоҷикистон [[Эмомалӣ Раҳмон]] дар ҷаласаи 76-уми Маҷмаи умумии [[Созмони Милали Муттаҳид]] суханронӣ намуда, масъалаҳои амнияти минтақавӣ, вазъи [[Афғонистон]], тағйирёбии иқлим ва масъалаҳои обро баррасӣ кард. ''Санади тасдиқкунанда: матни суханронии Президенти Тоҷикистон дар Маҷмаи умумии СММ.'' <ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/ga/info/meetings/76schedule.shtml |title=Schedule of General Assembly plenary and related meetings |publisher=United Nations |date=2021-09-23 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://estatements.un.org/estatements/10.0010/20210923/5DX0mCyb94TX/7gFmxNvNm7PQ_en.pdf |title=Statement by the President of the Republic of Tajikistan |publisher=United Nations |date=2021-09-23 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref> == [[Октябр]] == * [[12 октябр]] — Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон натиҷаҳои пешакии Барӯйхатгирии аҳолӣ ва фонди манзили Тоҷикистон дар соли 2020-ро муаррифӣ намуд. Тибқи маълумоти пешниҳодшуда, ба ҳолати [[1 октябр|1 октябри]] [[соли 2020]] '''аҳолии Тоҷикистон 9 миллиону 661 ҳазор нафарро ташкил дод''', нисбат ба барӯйхатгирии [[соли 2010]] 2 миллиону 97 ҳазор нафар ё 27,7 фоиз зиёд шудааст. ''Санади тасдиқкунанда: натиҷаҳои пешакии Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон.'' <ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplustj.info/tj/news/tajikistan/society/20211012/dar-10-sol-shumorai-aolii-toikiston-besh-az-2-mln-ziyod-shudaast |title=Дар 10 сол шумораи аҳолии Тоҷикистон беш аз 2 млн зиёд шудааст |publisher=Asia-Plus |date=2021-10-12 |language=tg |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2020/10/imr-z-r-zi-umumi-a-onii-omor-nati-a-oi-peshakii-bar-jhatgirii-a-ol-va-fondi-manzil-dar-to-ikiston-avvali-soli-2021-peshni-od-meshavand/ |title=Натиҷаҳои пешакии барӯйхатгирии аҳолӣ ва фонди манзил дар Тоҷикистон |publisher=АМИТ «Ховар» |language=tg |accessdate=2026-08-20}}</ref> * [[29 октябр]] — дар [[Душанбе]] намояндагии «Ҷабҳаи муқовимати миллии Афғонистон» таъсис ёфт. Масъала дар шароити шиддат гирифтани вазъи сиёсиву низомӣ дар Афғонистон ва афзоиши таваҷҷуҳи байналмилалӣ ба шимоли ин кишвар матраҳ гардид. ''Санади тасдиқкунанда: иттилои сафорати Афғонистон ва гузориши расонаҳои Тоҷикистон.'' <ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplustj.info/tj/news/tajikistan/politics/20211029/korshinoson-dar-dushanbe-daftari-abai-muovimati-millii-afoniston-boz-shud |title=Дар Душанбе дафтари Ҷабҳаи муқовимати миллии Афғонистон кушода шуд |publisher=Asia-Plus |date=2021-10-29 |language=tg |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/sg/en/content/sg/note-correspondents/2021-07-19/note-correspondents-the-joint-declaration-the-islamic-republic-of-afghanistan-and-the-taliban |title=Note to Correspondents on Afghanistan |publisher=United Nations |date=2021-07-19 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref> == [[Ноябр]] == * [[3 ноябр]] — [[Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] таҳрири нави Кодекси андози Ҷумҳурии Тоҷикистонро қабул кард. Кодекси нав шумораи андозҳоро аз 10 то 7 намуд кам намуда, меъёри андоз аз арзиши иловашударо аз соли 2022 паст кардан ва як қатор имтиёзҳои андозиро пешбинӣ намуд. ''Санади тасдиқкунанда: қарори Маҷлиси намояндагон аз 3 ноябри соли 2021 №549.'' <ref>{{Cite web |url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=140740&compareid=166024 |title=Кодекси андози Ҷумҳурии Тоҷикистон |publisher=ADLIA |date=2021-11-03 |language=tg |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://asiaplustj.info/en/news/tajikistan/economic/20211103/tajikistan-adopts-the-new-tax-code |title=Tajikistan adopts the new Tax Code |publisher=Asia-Plus |date=2021-11-03 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.president.tj/event/missives/24852 |title=Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |date=2021-12-21 |language=tg |accessdate=2026-08-20}}</ref> == [[Декабр]] == * [[16 декабр]] — [[ЮНЕСКО]] мусиқии анъанавии тоҷикии [[Фалак (мусиқии анъанавӣ)|«Фалак»]]-ро ба [[Феҳристи мероси фарҳангии ғайримоддии башарият дар ЮНЕСКО| Феҳристи мероси фарҳангии ғайримоддии башарият дар ЮНЕСКО]] ворид кард. Қарор дар ҷаласаи 16-уми Кумитаи байниҳукуматии ЮНЕСКО қабул гардид. ''Санади тасдиқкунанда: қарори ЮНЕСКО 16.COM 8.B.41.'' <ref>{{Cite web |url=https://ich.unesco.org/en/decisions/16.COM/8.B.41 |title=Decision of the Intergovernmental Committee: 16.COM 8.B.41 — Falak |publisher=UNESCO |date=2021-12-16 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ich.unesco.org/en/RL/falak-01725 |title=Falak — Tajikistan |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ich.unesco.org/en-state/tajikistan-TJ |title=Tajikistan — Intangible Cultural Heritage |publisher=UNESCO |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref> * [[17 декабр]] — [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] Кодекси нави андози Ҷумҳурии Тоҷикистонро ҷонибдорӣ намуд. Кодекс, ки 23 декабр бо имзои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба расмият даромад, аз 1 январи соли 2022 мавриди амал қарор гирифт. ''Санади тасдиқкунанда: қарори Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 17 декабри соли 2021 №217.'' <ref>{{Cite web |url=https://mmih.adlia.tj/SEARCH/DocumentView?DocumentId=140740&compareid=166024 |title=Кодекси андози Ҷумҳурии Тоҷикистон |publisher=ADLIA |date=2021-12-17 |language=tg |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://asiaplustj.info/en/news/tajikistan/economic/20211103/tajikistan-adopts-the-new-tax-code |title=Tajikistan adopts the new Tax Code |publisher=Asia-Plus |date=2021-11-03 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.president.tj/event/missives/24852 |title=Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ» |publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |date=2021-12-21 |language=tg |accessdate=2026-08-20}}</ref> * [[21 декабр]] — [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Эмомалӣ Раҳмон]] дар Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии кишварро барои солҳои минбаъда муайян намуд. Дар Паём солҳои [[2022]]—[[2026]] ҳамчун давраи нави рушди саноатӣ пешниҳод шуда, ба рушди саноат, таъсиси ҷойҳои корӣ, рушди иқтисоди «сабз», рақамикунонӣ ва баланд бардоштани сатҳи зиндагии аҳолӣ таваҷҷуҳ зоҳир гардид. ''Санади тасдиқкунанда: Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 21 декабри соли 2021.'' <ref>{{Cite web |url=https://www.president.tj/event/missives/24852 |title=Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ» |publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон |date=2021-12-21 |language=tg |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://mmk.tj/archive/202112 |title=Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон |publisher=Маркази миллии қонунгузорӣ |date=2021-12-21 |language=tg |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://asiaplustj.info/tj/news/tajikistan/politics/20211221/maosh-kallaoi-hol-itisodi-sabz-ushi-sun-muimtarin-nuktaoi-imsolai-payomi-emomal-ramon |title=Муҳимтарин нуктаҳои Паёми Эмомалӣ Раҳмон |publisher=Asia-Plus |date=2021-12-21 |language=tg |accessdate=2026-08-20}}</ref> == Нигаред низ == {{новбарӣ}} {{дарахти мақолаҳо|Соли 2021}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Соли 2021]] [[Гурӯҳ:Рӯйдодҳои солҳои 2000-ум]] afutxa7wocnmshoayam95xx6gg5hftu 0 59368 1484095 1430190 2026-08-20T03:56:32Z VASHGIRD 8035 1484095 wikitext text/x-wiki {{Адиб |ном = Ҳадиса Қурбонова |номи аслӣ = |тасвири адиб = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |номи пурра = |тахаллусҳо = |таърихи таваллуд = 17.02.1940 |зодгоҳ = деҳаи Шураки [[Сарихосор]], [[Ноҳияи Балҷувон|ноҳияи Балҷувон]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = 20.08.2026 |маҳалли даргузашт = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]] |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|ИҶШС}}<br>{{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |навъи фаъолият = [[шоир]], [[нависанда]], [[драматург]], [[тарҷумон]] |самт = |жанр = [[шеър]], [[достон]], [[драма]], [[очерк]] |забони осор = [[забони тоҷикӣ]] |дебют = |ҷоизаҳо = [[Шоири халқии Тоҷикистон]] (2010)<br>[[Корманди шоистаи маданияти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (1994)<br>[[Ҷоизаи ба номи Мирзо Турсунзода]] (2003) |ҷоизаҳои адабӣ = Нишони «Сухан» |Lib = |сайт = |викигуфтовард = |имзо = }} '''Ҳадиса Қурбонова''' (17 феврали 1940, деҳаи Шураки [[Сарихосор]], [[ноҳияи Балҷувон]], [[ҶШС Тоҷикистон]] — 20 августи 2026, [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]]) — [[шоир]], [[нависанда]], [[драматург]] ва [[тарҷумон]]. [[Шоири халқии Тоҷикистон]] (2010) ва узви Иттифоқи журналистони Тоҷикистон (1969), узви Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон (1978). == Зиндагинома == Ҳадиса Қурбонова 17 феврали соли 1940 дар деҳаи Шураки Сарихосори ноҳияи Балҷувон дар оилаи оҳангар ба дунё омадааст. Баъди аз падару модар ятим мондан, дар хонаи кӯдакони Сарихосор тарбия ёфтааст. Соли 1958 ба факултаи филологияи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон]] дохил шуда, соли 1963 онро хатм намудааст. Аз соли 1963 дар нашриёти «Ирфон» дар шуъбаи адабиёти бачаҳо ба кор шурӯъ кард. Солҳои 1967—1969 дар рӯзномаи «Пионери Тоҷикистон», 1969—1973 дар Кумитаи давлатии назди Совети Вазирони ҶШС Тоҷикистон оид ба табъу нашр, полиграфия ва савдои китоб фаъолият дошт. Аз соли 1973 то 1988 дар нашриёти «Адиб» фаъолияти босамар намудааст.<ref name="Ҳадиса Қурбонова">{{Cite web|url=http://navisandagan.tj/tj/index.php/2017-08-18-10-05-26/shoiron/345-adisa|title=Ҳадиса Қурбонова |author=|website=www.navisandagan.tj |date=|publisher= |lang=tg|accessdate=2020-08-18}}</ref> == Эҷодиёт == Аз овони мактабхонӣ ба шеъргӯйӣ пардохтааст. Муаллифи маҷмӯаҳои шеърии «Паймон» (1972), «Шукрона» (1980), «Нури Октябр» (1981), «Сомон» (1984), «Даргоҳи Офтоб» (1986), «Дунёи ҷавонӣ» (1987), «Эҳсон» (2000), «Лоиқ намеояд дигар» (2001), «Мадина» (2003), «Чакомаи Душанбе» (2003), «Сояи миҷгон» (2006), «Ҳилолӣ» (2008), «Хатлон» (2008), «Меҳвари ишқ» (2008), «Соҳати дил» (2010), «Тӯфон» (2010), «Хаймаи Хайём» (2012), «Саддом Ҳусейн» (2014), «Шоҳин» (2014), «Сарир» (2014) ва «Девон» (дар ду ҷилд, 2014) мебошад. Силсилаи очеркҳояш дар маҷмӯаҳои «Аз пайроҳа то шоҳроҳ» (1976), «Боғҳои шаҳдрез» (1983), «Теғи одамкуш» (Маскав, 2008) ва «Мазҳари Хуршед» (дар ду ҷилд, 2013) ба табъ расидаанд. Дар соҳаи драматургия намоишномаи «Мӯниса» (1973), «Машъали ҷовид», «Дуроҳа», «Зиндагӣ» ва «Савти нотамом»-ро навиштааст. Осори А. Белевич («Дарду ғами Хатин»), С. Мавлонов («Арчаи сурх»), шеърҳои алоҳидаи Махдумқулӣ, С. Капутикян, Зулфия ва Гулчеҳраро ба забони тоҷикӣ тарҷума кардааст. Шеърҳои худи ӯ низ ба забонҳои русӣ, белорусӣ, арабӣ ва чехӣ чоп шудаанд.<ref name="Ҳадиса Қурбонова" /> == Ҷоизаҳо == * [[Шоири халқии Тоҷикистон]] (2010) * [[Корманди шоистаи маданияти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (1994) * [[Ҷоизаи ба номи Мирзо Турсунзода]] (2003) — барои китоби «Лоиқ намеояд дигар» * Аълочии матбуоти Тоҷикистон * Аълочии фарҳанги Тоҷикистон * Аълочии маорифи Тоҷикистон * Нишони «Сухан»-и Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон == Намунаи ашъор == '''Бигӯ, ки модарамро дидаӣ ту?''' <poem> Ту орӣ дасти ларзонро ба сӯям, Нигаҳ созӣ ба чашму рӯю мӯям. Фидо гардам ба ожанги ҷабинат, Ба қалби дар бузургӣ чун заминат. Ба тори мӯйҳои сап-сафедат, Ба чашми боумеду ноумедат. Ҳамехоҳӣ, ки сози пурсупосам, Магар, эй пиразан бар ту шиносам? Бигӯ, ки модарамро дидаӣ ту? Ягон ҳарфе аз ӯ бишнидаӣ ту? Садои аллагӯиҳои модар Диҳад акси садо аз кӯҳи кишвар. Вале бар ёди ман не рӯи ӯ монд, На мавзун қомату не бӯи ӯ монд. Бар чашмам ҳар гули зебои олам, Чу модар менамояд поку хуррам. </poem><ref>Ҳадиса Қурбонова. Соҳати дил: Маҷмӯаи ашъор.- Душанбе: Адиб, 2010. — 288 с.</ref> == Осор == * Паймон: Шеърҳо. — Душанбе: Ирфон, 1972. — 64 с. * Аз нимароҳ то шоҳроҳ. — Душанбе: Ирфон, 1976. — 64 с. * Шукрона. — Душанбе: Ирфон, 1980. — 224 с. * Нури октябр: Шеърҳо. — Душанбе: Маориф, 1981. — 24 с. * Боғҳои шаҳдрез. — Душанбе: Ирфон, 1983. — 40 с. * Сомон. — Душанбе: Ирфон, 1984. — 224 с. * Даргоҳи офтоб: Маҷмӯа. — Душанбе: Ирфон, 1986. — 224 с. * Дунёи ҷавонӣ: Шеърҳо. — Душанбе: Адиб, 1987. — 144 с. * Эҳсон: Маҷмӯаи шеърҳо. — Душанбе: Адиб, 1988. — 80 с. * Арғувон. — Душанбе: Адиб, 1991. — 288 с. * Гулафшон: Маҷмӯаи шеърҳо. — Душанбе: Адиб, 2000. — 176 с. * Мадина. — Душанбе: Адиб, 2003. — 47 с. * Хатлон: Достон. — Душанбе: Эҷод, 2009. — 292 с. * Соҳати дил: Маҷмӯаи ашъор. — Душанбе: Адиб, 2010. — 288 с. * Ҳилолӣ, Меҳвари ишқ: Достонҳо. — Душанбе: Адиб, 2012. — 288 с. * Сарир: Девон. Ҷилди 1. — Душанбе: Адиб, 2013. — 780 с. * Сарир: Девон. Ҷилди 2. — Душанбе: Адиб, 2013. — 748 с.<ref>Гулбаргҳои меҳр: Маълумотномаи библиографӣ. — Душанбе, 2013. — C. 54</ref> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Зодагони ноҳияи Балҷувон]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони Душанбе]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони 20 августи соли 2026]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 2026]] [[Гурӯҳ:Нависандагон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Нависандагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Шоирони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Аъзои Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Рӯзноманигорони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Аъзои Иттифоқи журналистони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Намоишноманависони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Занон-нависандаҳои асри XX-и Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Занон-нависандаҳои асри XXI-и Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Шоирони халқии Тоҷикистон]] ez4k6ick73opydbiu3rv61vdqce8rm1 1484097 1484095 2026-08-20T03:59:43Z VASHGIRD 8035 1484097 wikitext text/x-wiki {{Адиб |ном = Ҳадиса Қурбонова |номи аслӣ = |тасвири адиб = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |номи пурра = |тахаллусҳо = |таърихи таваллуд = 17.02.1940 |зодгоҳ = деҳаи Шураки [[Сарихосор]], [[Ноҳияи Балҷувон|ноҳияи Балҷувон]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = 20.08.2026 |маҳалли даргузашт = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]] |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|ИҶШС}}<br>{{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |навъи фаъолият = {{шоир|Тоҷикистон}}, {{нависанда|Тоҷикистон}}, [[драматург]], {{тарҷумон|Тоҷикистон}}, |самт = |жанр = [[шеър]], [[достон]], [[драма]], [[очерк]] |забони осор = [[забони тоҷикӣ]] |дебют = |ҷоизаҳо = [[Шоири халқии Тоҷикистон]] (2010)<br>[[Корманди шоистаи маданияти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (1994)<br>[[Ҷоизаи ба номи Мирзо Турсунзода]] (2003) |ҷоизаҳои адабӣ = Нишони «Сухан» |Lib = |сайт = |викигуфтовард = |имзо = }} '''Ҳадиса Қурбонова''' (17 феврали 1940, деҳаи Шураки [[Сарихосор]], [[ноҳияи Балҷувон]], [[ҶШС Тоҷикистон]] — 20 августи 2026, [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]]) — [[шоир]], [[нависанда]], [[драматург]] ва [[тарҷумон]]. [[Шоири халқии Тоҷикистон]] (2010) ва узви Иттифоқи журналистони Тоҷикистон (1969), узви Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон (1978). == Зиндагинома == Ҳадиса Қурбонова 17 феврали соли 1940 дар деҳаи Шураки Сарихосори ноҳияи Балҷувон дар оилаи оҳангар ба дунё омадааст. Баъди аз падару модар ятим мондан, дар хонаи кӯдакони Сарихосор тарбия ёфтааст. Соли 1958 ба факултаи филологияи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон]] дохил шуда, соли 1963 онро хатм намудааст. Аз соли 1963 дар нашриёти «Ирфон» дар шуъбаи адабиёти бачаҳо ба кор шурӯъ кард. Солҳои 1967—1969 дар рӯзномаи «Пионери Тоҷикистон», 1969—1973 дар Кумитаи давлатии назди Совети Вазирони ҶШС Тоҷикистон оид ба табъу нашр, полиграфия ва савдои китоб фаъолият дошт. Аз соли 1973 то 1988 дар нашриёти «Адиб» фаъолияти босамар намудааст.<ref name="Ҳадиса Қурбонова">{{Cite web|url=http://navisandagan.tj/tj/index.php/2017-08-18-10-05-26/shoiron/345-adisa|title=Ҳадиса Қурбонова |author=|website=www.navisandagan.tj |date=|publisher= |lang=tg|accessdate=2020-08-18}}</ref> == Эҷодиёт == Аз овони мактабхонӣ ба шеъргӯйӣ пардохтааст. Муаллифи маҷмӯаҳои шеърии «Паймон» (1972), «Шукрона» (1980), «Нури Октябр» (1981), «Сомон» (1984), «Даргоҳи Офтоб» (1986), «Дунёи ҷавонӣ» (1987), «Эҳсон» (2000), «Лоиқ намеояд дигар» (2001), «Мадина» (2003), «Чакомаи Душанбе» (2003), «Сояи миҷгон» (2006), «Ҳилолӣ» (2008), «Хатлон» (2008), «Меҳвари ишқ» (2008), «Соҳати дил» (2010), «Тӯфон» (2010), «Хаймаи Хайём» (2012), «Саддом Ҳусейн» (2014), «Шоҳин» (2014), «Сарир» (2014) ва «Девон» (дар ду ҷилд, 2014) мебошад. Силсилаи очеркҳояш дар маҷмӯаҳои «Аз пайроҳа то шоҳроҳ» (1976), «Боғҳои шаҳдрез» (1983), «Теғи одамкуш» (Маскав, 2008) ва «Мазҳари Хуршед» (дар ду ҷилд, 2013) ба табъ расидаанд. Дар соҳаи драматургия намоишномаи «Мӯниса» (1973), «Машъали ҷовид», «Дуроҳа», «Зиндагӣ» ва «Савти нотамом»-ро навиштааст. Осори А. Белевич («Дарду ғами Хатин»), С. Мавлонов («Арчаи сурх»), шеърҳои алоҳидаи Махдумқулӣ, С. Капутикян, Зулфия ва Гулчеҳраро ба забони тоҷикӣ тарҷума кардааст. Шеърҳои худи ӯ низ ба забонҳои русӣ, белорусӣ, арабӣ ва чехӣ чоп шудаанд.<ref name="Ҳадиса Қурбонова" /> == Ҷоизаҳо == * [[Шоири халқии Тоҷикистон]] (2010) * [[Корманди шоистаи маданияти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (1994) * [[Ҷоизаи ба номи Мирзо Турсунзода]] (2003) — барои китоби «Лоиқ намеояд дигар» * Аълочии матбуоти Тоҷикистон * Аълочии фарҳанги Тоҷикистон * Аълочии маорифи Тоҷикистон * Нишони «Сухан»-и Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон == Намунаи ашъор == '''Бигӯ, ки модарамро дидаӣ ту?''' <poem> Ту орӣ дасти ларзонро ба сӯям, Нигаҳ созӣ ба чашму рӯю мӯям. Фидо гардам ба ожанги ҷабинат, Ба қалби дар бузургӣ чун заминат. Ба тори мӯйҳои сап-сафедат, Ба чашми боумеду ноумедат. Ҳамехоҳӣ, ки сози пурсупосам, Магар, эй пиразан бар ту шиносам? Бигӯ, ки модарамро дидаӣ ту? Ягон ҳарфе аз ӯ бишнидаӣ ту? Садои аллагӯиҳои модар Диҳад акси садо аз кӯҳи кишвар. Вале бар ёди ман не рӯи ӯ монд, На мавзун қомату не бӯи ӯ монд. Бар чашмам ҳар гули зебои олам, Чу модар менамояд поку хуррам. </poem><ref>Ҳадиса Қурбонова. Соҳати дил: Маҷмӯаи ашъор.- Душанбе: Адиб, 2010. — 288 с.</ref> == Осор == * Паймон: Шеърҳо. — Душанбе: Ирфон, 1972. — 64 с. * Аз нимароҳ то шоҳроҳ. — Душанбе: Ирфон, 1976. — 64 с. * Шукрона. — Душанбе: Ирфон, 1980. — 224 с. * Нури октябр: Шеърҳо. — Душанбе: Маориф, 1981. — 24 с. * Боғҳои шаҳдрез. — Душанбе: Ирфон, 1983. — 40 с. * Сомон. — Душанбе: Ирфон, 1984. — 224 с. * Даргоҳи офтоб: Маҷмӯа. — Душанбе: Ирфон, 1986. — 224 с. * Дунёи ҷавонӣ: Шеърҳо. — Душанбе: Адиб, 1987. — 144 с. * Эҳсон: Маҷмӯаи шеърҳо. — Душанбе: Адиб, 1988. — 80 с. * Арғувон. — Душанбе: Адиб, 1991. — 288 с. * Гулафшон: Маҷмӯаи шеърҳо. — Душанбе: Адиб, 2000. — 176 с. * Мадина. — Душанбе: Адиб, 2003. — 47 с. * Хатлон: Достон. — Душанбе: Эҷод, 2009. — 292 с. * Соҳати дил: Маҷмӯаи ашъор. — Душанбе: Адиб, 2010. — 288 с. * Ҳилолӣ, Меҳвари ишқ: Достонҳо. — Душанбе: Адиб, 2012. — 288 с. * Сарир: Девон. Ҷилди 1. — Душанбе: Адиб, 2013. — 780 с. * Сарир: Девон. Ҷилди 2. — Душанбе: Адиб, 2013. — 748 с.<ref>Гулбаргҳои меҳр: Маълумотномаи библиографӣ. — Душанбе, 2013. — C. 54</ref> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Аъзои Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Аъзои Иттифоқи журналистони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Намоишноманависони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Занон-нависандаҳои асри XX-и Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Занон-нависандаҳои асри XXI-и Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Шоирони халқии Тоҷикистон]] 1ztx7wvf8gakw1m30tiu2ryjsmq68yq 1484099 1484097 2026-08-20T04:01:20Z VASHGIRD 8035 1484099 wikitext text/x-wiki {{Адиб |ном = Ҳадиса Қурбонова |номи аслӣ = |тасвири адиб = |тавсифи тасвир = |ном ҳангоми таваллуд = |номи пурра = |тахаллусҳо = |таърихи таваллуд = 17.02.1940 |зодгоҳ = деҳаи Шураки [[ноҳияи Сарихосор]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = 20.08.2026 |маҳалли даргузашт = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]] |шаҳрвандӣ = {{Парчамбандӣ|ИҶШС}}<br>{{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}} |навъи фаъолият = {{шоир|Тоҷикистон}}, {{нависанда|Тоҷикистон}}, [[драматург]], {{тарҷумон|Тоҷикистон}}, |самт = |жанр = [[шеър]], [[достон]], [[драма]], [[очерк]] |забони осор = [[забони тоҷикӣ]] |дебют = |ҷоизаҳо = [[Шоири халқии Тоҷикистон]] (2010)<br>[[Корманди шоистаи маданияти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (1994)<br>[[Ҷоизаи ба номи Мирзо Турсунзода]] (2003) |ҷоизаҳои адабӣ = Нишони «Сухан» |Lib = |сайт = |викигуфтовард = |имзо = }} '''Ҳадиса Қурбонова''' (17 феврали 1940, деҳаи Шураки [[ноҳияи Сарихосор]], [[ҶШС Тоҷикистон]] — 20 августи 2026, [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]]) — [[шоир]], [[нависанда]], [[драматург]] ва [[тарҷумон]]. [[Шоири халқии Тоҷикистон]] (2010) ва узви Иттифоқи журналистони Тоҷикистон (1969), узви Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон (1978). == Зиндагинома == Ҳадиса Қурбонова 17 феврали соли 1940 дар деҳаи Шураки Сарихосори ноҳияи Балҷувон дар оилаи оҳангар ба дунё омадааст. Баъди аз падару модар ятим мондан, дар хонаи кӯдакони Сарихосор тарбия ёфтааст. Соли 1958 ба факултаи филологияи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон]] дохил шуда, соли 1963 онро хатм намудааст. Аз соли 1963 дар нашриёти «Ирфон» дар шуъбаи адабиёти бачаҳо ба кор шурӯъ кард. Солҳои 1967—1969 дар рӯзномаи «Пионери Тоҷикистон», 1969—1973 дар Кумитаи давлатии назди Совети Вазирони ҶШС Тоҷикистон оид ба табъу нашр, полиграфия ва савдои китоб фаъолият дошт. Аз соли 1973 то 1988 дар нашриёти «Адиб» фаъолияти босамар намудааст.<ref name="Ҳадиса Қурбонова">{{Cite web|url=http://navisandagan.tj/tj/index.php/2017-08-18-10-05-26/shoiron/345-adisa|title=Ҳадиса Қурбонова |author=|website=www.navisandagan.tj |date=|publisher= |lang=tg|accessdate=2020-08-18}}</ref> == Эҷодиёт == Аз овони мактабхонӣ ба шеъргӯйӣ пардохтааст. Муаллифи маҷмӯаҳои шеърии «Паймон» (1972), «Шукрона» (1980), «Нури Октябр» (1981), «Сомон» (1984), «Даргоҳи Офтоб» (1986), «Дунёи ҷавонӣ» (1987), «Эҳсон» (2000), «Лоиқ намеояд дигар» (2001), «Мадина» (2003), «Чакомаи Душанбе» (2003), «Сояи миҷгон» (2006), «Ҳилолӣ» (2008), «Хатлон» (2008), «Меҳвари ишқ» (2008), «Соҳати дил» (2010), «Тӯфон» (2010), «Хаймаи Хайём» (2012), «Саддом Ҳусейн» (2014), «Шоҳин» (2014), «Сарир» (2014) ва «Девон» (дар ду ҷилд, 2014) мебошад. Силсилаи очеркҳояш дар маҷмӯаҳои «Аз пайроҳа то шоҳроҳ» (1976), «Боғҳои шаҳдрез» (1983), «Теғи одамкуш» (Маскав, 2008) ва «Мазҳари Хуршед» (дар ду ҷилд, 2013) ба табъ расидаанд. Дар соҳаи драматургия намоишномаи «Мӯниса» (1973), «Машъали ҷовид», «Дуроҳа», «Зиндагӣ» ва «Савти нотамом»-ро навиштааст. Осори А. Белевич («Дарду ғами Хатин»), С. Мавлонов («Арчаи сурх»), шеърҳои алоҳидаи Махдумқулӣ, С. Капутикян, Зулфия ва Гулчеҳраро ба забони тоҷикӣ тарҷума кардааст. Шеърҳои худи ӯ низ ба забонҳои русӣ, белорусӣ, арабӣ ва чехӣ чоп шудаанд.<ref name="Ҳадиса Қурбонова" /> == Ҷоизаҳо == * [[Шоири халқии Тоҷикистон]] (2010) * [[Корманди шоистаи маданияти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (1994) * [[Ҷоизаи ба номи Мирзо Турсунзода]] (2003) — барои китоби «Лоиқ намеояд дигар» * Аълочии матбуоти Тоҷикистон * Аълочии фарҳанги Тоҷикистон * Аълочии маорифи Тоҷикистон * Нишони «Сухан»-и Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон == Намунаи ашъор == '''Бигӯ, ки модарамро дидаӣ ту?''' <poem> Ту орӣ дасти ларзонро ба сӯям, Нигаҳ созӣ ба чашму рӯю мӯям. Фидо гардам ба ожанги ҷабинат, Ба қалби дар бузургӣ чун заминат. Ба тори мӯйҳои сап-сафедат, Ба чашми боумеду ноумедат. Ҳамехоҳӣ, ки сози пурсупосам, Магар, эй пиразан бар ту шиносам? Бигӯ, ки модарамро дидаӣ ту? Ягон ҳарфе аз ӯ бишнидаӣ ту? Садои аллагӯиҳои модар Диҳад акси садо аз кӯҳи кишвар. Вале бар ёди ман не рӯи ӯ монд, На мавзун қомату не бӯи ӯ монд. Бар чашмам ҳар гули зебои олам, Чу модар менамояд поку хуррам. </poem><ref>Ҳадиса Қурбонова. Соҳати дил: Маҷмӯаи ашъор.- Душанбе: Адиб, 2010. — 288 с.</ref> == Осор == * Паймон: Шеърҳо. — Душанбе: Ирфон, 1972. — 64 с. * Аз нимароҳ то шоҳроҳ. — Душанбе: Ирфон, 1976. — 64 с. * Шукрона. — Душанбе: Ирфон, 1980. — 224 с. * Нури октябр: Шеърҳо. — Душанбе: Маориф, 1981. — 24 с. * Боғҳои шаҳдрез. — Душанбе: Ирфон, 1983. — 40 с. * Сомон. — Душанбе: Ирфон, 1984. — 224 с. * Даргоҳи офтоб: Маҷмӯа. — Душанбе: Ирфон, 1986. — 224 с. * Дунёи ҷавонӣ: Шеърҳо. — Душанбе: Адиб, 1987. — 144 с. * Эҳсон: Маҷмӯаи шеърҳо. — Душанбе: Адиб, 1988. — 80 с. * Арғувон. — Душанбе: Адиб, 1991. — 288 с. * Гулафшон: Маҷмӯаи шеърҳо. — Душанбе: Адиб, 2000. — 176 с. * Мадина. — Душанбе: Адиб, 2003. — 47 с. * Хатлон: Достон. — Душанбе: Эҷод, 2009. — 292 с. * Соҳати дил: Маҷмӯаи ашъор. — Душанбе: Адиб, 2010. — 288 с. * Ҳилолӣ, Меҳвари ишқ: Достонҳо. — Душанбе: Адиб, 2012. — 288 с. * Сарир: Девон. Ҷилди 1. — Душанбе: Адиб, 2013. — 780 с. * Сарир: Девон. Ҷилди 2. — Душанбе: Адиб, 2013. — 748 с.<ref>Гулбаргҳои меҳр: Маълумотномаи библиографӣ. — Душанбе, 2013. — C. 54</ref> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Аъзои Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Аъзои Иттифоқи журналистони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Намоишноманависони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Занон-нависандаҳои асри XX-и Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Занон-нависандаҳои асри XXI-и Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Шоирони халқии Тоҷикистон]] rhi25pbzq7bdn7fb5plzxj6jk63vtg3 0 62690 1484079 1483282 2026-08-20T02:51:18Z InternetArchiveBot 30618 Add 1 book for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484079 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image = Invertebrate montage (2022).jpg | regnum = Ҷонварон | latin = Invertebrata | rang = Бе ранга | parent = Animalia }} '''Бемӯҳраҳо''' ({{lang-la|Invertebrata}}) — як гурӯҳи калони [[Ҷонварон|ҷонварон]]е ҳастанд, ки мӯҳра надоранд. Ба ин гурӯҳ [[соддатаринҳо]], [[исфанҷҳо]], [[рӯдаковокҳо]], [[нармбаданҳо]], [[бандпойҳо]], [[сӯзанпӯстон]] ва ғайра дохил мешаванд. == Гуногунӣ == Бемӯҳраҳо ҳамагӣ 16 типро дар бар гиранд ҳам, аксари ҳайвонони олам қисми ин гурӯҳ мебошанд, ки дар баъзе сарчашмаҳо ин шумора ба 97% мерасад.<ref>{{cite journal|first=Robert M.|last=May|date=16 September 1988|title=How Many Species Are There on Earth?|journal=Science|volume=241|issue=4872|pages=1441–9|url=http://www.ciesin.org/docs/002-253/002-253.html|jstor=1702670|pmid=17790039|doi=10.1126/science.241.4872.1441|bibcode=1988Sci...241.1441M|s2cid=34992724|access-date=17 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115011411/http://www.ciesin.org/docs/002-253/002-253.html|archive-date=15 November 2016|url-status=dead|url-access=subscription}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20161115011411/http://www.ciesin.org/docs/002-253/002-253.html |date=2016-11-15 }}</ref> Бемӯҳраҳо дар тамоми рӯйи замин паҳн шудаанд. Тақрибан 1 млн 260 ҳазор намуди бемӯҳраҳо маълум буда, зиёда аз 1 миллиони онҳо (дар асл на кам аз 2 млн) [[Ҳашара|ҳашарот]], 25 ҳазорашон содатаринҳо, исфанҷҳо 5, рӯдаковокҳо 9 ҳазор, кирмҳо 20, нармба­данҳо 107, бандпойҳо (бе ҳашарот) тақрибан 79 ҳазор намудро ташкил медиҳанд. Бемуҳраҳо дар [[обҳои ширин]], баҳру уқёнус, [[хушкӣ]], қабати хок паҳн шудаанд; бисёрии онҳо паразити ҳайвоноту наботот мебошанд. Аҳаммияти бемуҳраҳо дар табиат хеле калон аст. Боқимондаи бемуҳраҳои қадимӣ ба таркиби ҷинсҳои таҳшинӣ дохил мешаванд. Баъзан онҳо қисми асосии ҷинси таҳшинро ташкил медиҳанд (масалан, оҳаксанг қариб пурра аз скелети бемуҳраҳои мунқариз иборат аст). Қисме аз бемуҳраҳо ё маҳсуле, ки онҳо ҳосил мекунанд, чун озуқаи инсон (масалан, асал, харчангшаклҳо, нармбаданҳо ва ғайра), хӯроки [[ҳайвон]]от, [[Парранда|паран­даҳо]] ва [[моҳиҳо]], ашёи техникӣ (пиллаи кирмаки абрешим, марворид, скелети марҷонҳо ва ғайра) муҳим аст. Барои мубориза бар зидди ҷонварони зараррасон аз бемуҳраҳои паразит ва даранда истифода мекунанд. Дар байни бемуҳраҳо паразити одаму ҳайвонот низ бисёранд. Баъзе бемуҳраҳо ангезандаҳои [[бемориҳои сироятӣ]] ва паразитиро паҳн мекунанд. Олами ҳайвонотро ба бемӯҳраҳо ва [[Муҳрадорон|мӯҳрадорон]] бори аввал соли 1801 биологи фаронсавӣ Ж. Б. Ламарк ҷудо карда буд, вале он дар таснифот истифода нагашт. Бо вуҷуди ин истилоҳи «бемӯҳраҳо» дар адабиёти илмӣ ва таълимӣ мавриди корбаст қарор дорад. == Гурӯҳбандӣ == Бемӯҳараҳоро ба чанд Invertebrates can be classified into several main categories, some of which are [[Biological classification|taxonomically]] obsolescent or debatable, but still used as terms of convenience. Each however appears in its own article at the following links.<ref>{{cite web| url=https://www.reference.com/science/main-groups-invertebrates-30b0365b4702b5f8| title=What Are the Main Groups of Invertebrates?| date=4 August 2015| access-date=17 January 2019| archive-date=17 January 2019| archive-url=https://web.archive.org/web/20190117070101/https://www.reference.com/science/main-groups-invertebrates-30b0365b4702b5f8| url-status=live}}</ref> * [[Sponges]] (Porifera) * [[Comb jellies]] (Ctenophora) * [[Cnidaria|Medusozoans and corals]] (Cnidaria) * [[Xenacoelomorpha|Acoels]] (Xenacoelomorpha) * [[Flatworm]]s (Platyhelminthes) * [[Annelid|Bristleworms, earthworms and leeches]] (Annelida) * [[Arthropod|Insects, springtails, crustaceans, myriapods, chelicerates]] (Arthropoda) * [[Mollusca|Chitons, snails, slugs, bivalves, tusk shells, cephalopods]] (Mollusca) * [[Nematodes|Roundworms or threadworms]] (Nematoda) * [[Rotifers]] (Rotifera) * [[Tardigrades]] (Tardigrada) * [[Scalidophora|Scalidophores]] (Scalidophora) * [[Lophophorata|Lophophorates]] (Lophophorata) * [[Velvet worms]] (Onychophora) * [[Arrow worms]] (Chaetognatha) * [[Nematomorph|Gordian worms or horsehair worms]] (Nematomorpha) * [[Nemertea|Ribbon worms]] (Nemertea) * [[Placozoa]] * [[Loricifera]] * [[Echinoderm|Starfishes, sea urchins, sea cucumbers, sea lilies and brittle stars]] (Echinodermata) * [[Hemichordata|Acorn worms, cephalodiscids and graptolites]] (Hemichordata) * [[Amphioxiformes|Lancelets]] (Amphioxiformes) * [[Tunicates|Salps, pyrosomes, doliolids, larvaceans and sea squirts]] (Tunicata) * [[Symbion|Cycliophora]] An informal classification of invertabrates between macroinvertebrates, which can be seen withe the naked eye, and microinvertebrates which cannot be seen by the unaided eye is used for convenience. The line is arbitrarily drawn at a length of about 1mm.<ref>Michaluk, Sonja. "macroinvertebrate". Encyclopedia Britannica, 27 Nov. 2025, https://www.britannica.com/animal/macroinvertebrate. Accessed 4 December 2025.</ref><ref> microinvertebrate. Oxford Reference. Retrieved 4 Dec. 2025, from https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110810105410141. </ref> == Таърих == Қадимтарин сангшудаҳои ҳайвонот ба гурӯҳи бемӯҳраҳо тааллуқ доранд. Сангшудаҳои 665 миллионсола дар формацияи Трезона, воқеъ дар Флиндерс, Австралияи Ҷанубӣ, ҳамчун исфанҷҳои барвақтӣ шарҳ дода шудаанд.<ref name="roseMaloof">{{cite journal | author1= Maloof, Adam C. |author2= Rose, Catherine V. |author3= Beach, Robert |author4= Samuels, Bradley M. |author5= Calmet, Claire C. |author6= Erwin, Douglas H. |author7= Poirier, Gerald R. |author8= Yao, Nan |author9= Simons, Frederik J.|title= Possible animal-body fossils in pre-Marinoan limestones from South Australia |journal= Nature Geoscience | volume= 3 | page= 653 |date= 17 August 2010 |doi=10.1038/ngeo934 | issue= 9 | bibcode=2010NatGe...3..653M }}</ref> Some paleontologists suggest that animals appeared much earlier, possibly as early as 1&nbsp;billion years ago<ref>{{cite book|title=Biology|url=https://archive.org/details/isbn_9780536970923|year=2005|publisher=Pearson, Benjamin Cummings|isbn=978-0-8053-7171-0|author=Campbell. Neil A.|edition=7|author2=Jane B. Reece|page=[https://archive.org/details/isbn_9780536970923/page/526 526]}}</ref> though they probably became multicellular in the [[Tonian]]. [[Trace fossil]]s such as tracks and burrows found in the late [[Neoproterozoic]] Era indicate the presence of [[triploblastic]] worms, roughly as large (about 5&nbsp;mm wide) and complex as [[earthworm]]s.<ref name="Seilacher1998">{{cite journal | title=Animals More Than 1 Billion Years Ago: Trace Fossil Evidence from India | url=https://archive.org/details/sim_science_1998-10-02_282_5386/page/80 | journal=Science | volume=282 | pages=80–83 | date=October 1998 | last1=Seilacher|first1=A. | last2=Bose |first2=P.K. | last3=Pflüger |first3=F. | doi=10.1126/science.282.5386.80 | pmid=9756480 | issue=5386 |bibcode = 1998Sci...282...80S }}</ref> Around 453 MYA, animals began diversifying, and many of the important groups of invertebrates diverged from one another. Fossils of invertebrates are found in various types of sediment from the [[Phanerozoic]].<ref name=clarkson>{{cite book |last=Clarkson |first=Euan Neilson Kerr |title=Invertebrate palaeontology and evolution |url=https://archive.org/details/invertebratepala0000clar_d2d6 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-0-632-05238-7 |year=1998}}</ref> Fossils of invertebrates are commonly used in stratigraphy.<ref name=Kummel>{{cite book |last=Kummel |first=Bernhard |title=Status of invertebrate paleontology, 1953 |page=93 |isbn=978-0-405-12715-1 |year=1954 |publisher=Ayer Publishing}}</ref> === Classification === [[Carl Linnaeus]] divided these animals into only two groups, the Insecta and the now-obsolete [[Vermes]] ([[worm]]s). [[Jean-Baptiste Lamarck]], who was appointed to the position of "Curator of Insecta and Vermes" at the [[Muséum National d'Histoire Naturelle]] in 1793, both coined the term "invertebrate" to describe such animals and divided the original two groups into ten, by splitting Arachnida and Crustacea from the Linnean Insecta, and Mollusca, Annelida, [[Barnacle|Cirripedia]], [[Radiata]], [[Coelenterata]] and [[Infusoria]] from the Linnean Vermes. They are now classified into over 30 [[phylum|phyla]], from simple organisms such as [[sea sponge]]s and [[flatworm]]s to complex animals such as arthropods and molluscs. == Адабиёт == * {{ЭМТ|Бемӯҳраҳо |2|муаллиф=}} * Горностаев Г. Н. Насекомые. Москва, 1998; * Рупперт Э. Э. Зоологиябеспозвоночных: функциональные и эволюционные аспекты. Москва, 2008. [[Гурӯҳ:Бемӯҳраҳо| ]] adn7gbph2cm9jra9uoxcximd197haxs 0 116825 1484067 1483252 2026-08-20T02:33:42Z InternetArchiveBot 30618 Add 1 book for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484067 wikitext text/x-wiki '''Шариат''' ({{Lang-ar|شريعة|sharīʿa}}) — маҷмӯи [[Аҳкоми дин|қонунҳои динӣ аст]], ки бахше аз анъанаҳои [[Ислом|исломиро]] ташкил медиҳад.<ref name="Bassiouni">{{Cite book|last=Bassiouni|first=M. Cherif|author-link=M. Cherif Bassiouni|year=2014|orig-year=2013|chapter=The ''Sharīa'', Islamic Law (''Fiqh''), and Legal Methods (''Ilm Uṣūl al-Fiqh'')|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Tbj1AAAAQBAJ&pg=PA18|editor-last=Bassiouni|editor-first=M. Cherif|title=The Shari'a and Islamic Criminal Justice in Time of War and Peace|location=[[Cambridge]]|publisher=[[Cambridge University Press]]|pages=18–87|doi=10.1017/CBO9781139629249.003|isbn=9781139629249|lccn=2013019592|access-date=17 October 2021|archive-date=17 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211017234851/https://books.google.com/books?id=Tbj1AAAAQBAJ&pg=PA18}}</ref> <ref name="oxforddic">{{Cite web|url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/sharia|title=British & World English: sharia|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|accessdate=4 December 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208120345/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/sharia|archivedate=8 December 2015}}</ref> Он аз [[Аркони Ислом|аҳкоми динии ислом]] гирифта шуда, бар китобҳои муқаддаси ислом, бахусус [[Қуръон]] ва [[ҳадис]] асос ёфтааст.<ref name="Bassiouni" /> Дар [[забони арабӣ]] истилоҳи шариат ба қонуни илоҳии ''тағйирнопазири'' Худо ишора мекунад ва бо ''[[фиқҳ]]'', ки ба тафсири илмии инсонии он ишора мекунад, муқоиса карда мешавад.<ref name="ODI">{{Cite encyclopedia|title=Islamic Law|encyclopedia=The Oxford Dictionary of Islam|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2014|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/print/opr/t125/e1107|accessdate=29 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190331154513/http://www.oxfordislamicstudies.com/print/opr/t125/e1107|archivedate=31 March 2019}}</ref> Дар рафти таърих фирқаҳои фиқҳӣ ба вуҷуд омадаанд, ки аз номи афроде, ки ба омӯзиши назариявӣ (усули) ва амалӣ (Аҳком/ фатво) таваҷҷӯҳ доранд, афзалиятҳои баъзе ҷомеаҳо ва идораҳои давлатиро инъикос мекунанд. аммо шариат ҳеҷ гоҳ ба таври худкор як низоми ҳуқуқии дуруст набуд. Назарияи суннатии фиқҳи исломӣ чаҳор сарчашмаи шариатро эътироф мекунад: ''[[Қуръон]]'', ''[[суннат]]'' (ҳадиси саҳеҳ), ''қиёс'' (далелҳои аналогӣ),{{Refn|[[Twelver]] Shia jurisprudence does not recognize the use of qiyas, but relies on reason (''ʿaql'') in their place. {{sfn|Dahlén|loc=chpt. 4c|2003}} {{sfn|Schneider|2014}}}} ва ''иҷмо'' (иҷмоъи ҳуқуқӣ). Мактабҳои гуногуни ҳуқуқӣ, ки барҷастатаринашон [[Ҳанафӣ]], [[Моликӣ]], [[Шофеъӣ|Шофиъӣ]], Ҳанбалӣ ва Ҷаъфарӣ мебошанд, методологияи гирифтани ҳукмҳои шариатро аз сарчашмаҳои Навиштаҷот бо истифода аз раванде, ки бо номи ''иҷтиҳод'' маъруф аст, таҳия кардаанд.<ref name="ODI"/> Ҳуқуқшиносии суннатӣ ( ''фиқҳ'' ) ду шохаи асосии ҳуқуқро ҷудо мекунад, 'ибодат ( ''маросим) ва муъамолат'' ''('' муносибатҳои иҷтимоӣ), ки дар якҷоягӣ доираи васеи мавзӯъҳоро дар бар мегиранд.<ref name="ODI" /> Қарорҳои он ба меъёрҳои ахлоқӣ ҳам ба меъёрҳои ҳуқуқӣ дахл доранд,{{Sfn|Coulson|El Shamsy|2019}} амалҳоро ба яке аз панҷ категория : [[Фарз|ҳатмӣ]], [[Мандуб|тавсияшаванда]], бетараф, нафратовар ва [[Ҳаром|мамнӯъ]].<ref name="ODI" />{{Sfn|Vikør|2014}}Ин тасниф низ бо шиори амр ба маъруф ва наҳй аз мункар, ки ҳамчун як навъи [[ҷиҳод]] пазируфта мешавад ва дар Қуръон ҷойгоҳи тақрибан 30 такрор дорад, ҳамгиро шудааст.<ref>{{Cite journal|url=https://acikerisim.cumhuriyet.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/20.500.12418/12268/10282445.pdf?sequence=1&isAllowed=y|title=ĠSLAM MEZHEPLERĠNDE EMR-Ġ BĠ'L MA'RÛF VE NEHY-Ġ AN'ĠL MÜNKER YÖNTEMĠ}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20220930084321/https://acikerisim.cumhuriyet.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/20.500.12418/12268/10282445.pdf?sequence=1&isAllowed=y |date=2022-09-30 }}</ref> Фиқҳ дар тӯли садсолаҳо бо ақидаҳои ҳуқуқӣ ( фатвоҳо ) аз ҷониби фақеҳони варзида ( [[Муфтӣ|муфтиҳо]] ) таҳия шуда, таърихан дар судҳои шариат аз ҷониби қозиҳои аз ҷониби ҳоким таъиншуда татбиқ карда мешуд<ref name="ODI" /> бо қонунҳои гуногуни иқтисодӣ, ҷиноятӣ ва маъмурӣ, ки аз ҷониби ҳокимони [[мусулмон]] бароварда шудаанд, пурра карда шудааст.{{Sfn|Stewart|2013|p=500}} Дар асри 21 нақши шариат дар саросари ҷаҳон ба мавзӯи баҳсбарангез табдил ёфтааст{{Sfn|Vikør|2014}} махсусан дар заминаи сиёсӣ . Афроди пешрафтае ҳастанд, ки талош мекунанд баҳс кунанд, ки шариат бо [[Демократия|демократия]], [[Ҳуқуқҳои инсон|ҳуқуқи инсон]], озодии фикр, ҳуқуқи занон, ҳуқуқи ЛГБТ ва [[Бонк|бонкдорӣ]] мувофиқат мекунад.<ref name="naim96">{{Cite book|first=Abdullahi A|last=An-Na'im|chapter=Islamic Foundations of Religious Human Rights|chapter-url={{Google books|aqyWwF5YA1gC |page=337 |plainurl=yes}}|title=Religious Human Rights in Global Perspective: Religious Perspectives|pages=337–59|editor-last=Witte|editor-first2=Johan D.|editor-last2=van der Vyver|year=1996|isbn=978-9041101792}}</ref><ref name="hajjar2004">{{Cite journal|author=Hajjar|first=Lisa|title=Religion, State Power, and Domestic Violence in Muslim Societies: A Framework for Comparative Analysis|url=https://archive.org/details/sim_law-social-inquiry_winter-2004_29_1/page/1|journal=Law & Social Inquiry|volume=29|issue=1|year=2004|pages=1–38|doi=10.1111/j.1747-4469.2004.tb00329.x}}</ref> Додгоҳи аврупоии ҳуқуқи башар дар Страсбург дар чанд парванда ҳукм кард, ки шариат "бо принсипҳои бунёдии демократия созгор нест". <ref>Siehe auch sueddeutsche.de, 14. Sept. 2017: [http://www.sueddeutsche.de/1.3666617 ''Gegen Scheidungen nach Scharia-Recht'']</ref> [[Ҷиҳод]], ки яке аз амалҳои бар пояи фаҳмиши классикии шариат аст, аз мавзӯъҳое аст, ки дар чаҳорчӯби ҷиноятҳои ҷангӣ ва [[Ҷиноятҳои зидди инсоният|ҷиноятҳои зидди башарӣ]] аз рӯи арзишҳои ғарбӣ алоҳида баррасӣ мешавад. Тарзи татбиқи он дар замони муосир мавриди баҳси миёни мусалмонон ва пешрафтҳо қарор гирифтааст.<ref name="oxforddic"/>{{Sfn|Amanat|2009}} Дар замони муосир қонунҳои анъанавӣ дар ҷаҳони мусулмонӣ ба таври васеъ бо қонунҳое иваз карда шуданд, ки аз моделҳои аврупоӣ илҳом гирифта шудаанд.{{Sfn|Vikør|2014}}Тартиботи судӣ ва таълими ҳуқуқӣ низ ба таҷрибаи аврупоӣ мутобиқ карда шуданд.{{Sfn|Vikør|2014}} Дар ҳоле ки дар конститутсияҳои аксари давлатҳои мусулмоннишин ишора ба шариат мавҷуд аст, қоидаҳои он асосан танҳо дар қонуни оилавӣ нигоҳ дошта мешаванд.{{Sfn|Vikør|2014}} Эҳёи исломии охири асри 20 бо даъватҳои ҷунбиши исломӣ барои татбиқи пурраи шариат, аз ҷумла ҷазоҳои ҷисмонии ''худуд'', аз қабили сангсоркунӣ, овард.{{Sfn|Vikør|2014}} Имрӯзҳо фундаменталистҳо ва исломгароёни модернист аз татбиқи тафсирҳои гуногуни шариат тавассути созмонҳои динӣ-сиёсӣ ҷонибдорӣ мекунанд.{{Sfn|Rabb|2009d}} == Сарчашмаҳои таърихӣ == Консепсияи ҳуқуқии шабеҳи ''чашм барои чашм'' бори аввал дар Кодекси Ҳаммурапи сабт шудааст. [[Қисас|қасосpo]] амалияе буд, ки дар ҷомеаи араби пеш аз ислом ҳамчун василаи ҳалли низоъҳои байни қабилаҳо истифода мешуд. Асоси ин қарор аз он иборат буд, ки як узви қабилае, ки қотил ба он мансуб аст, барои қатл ба хонаводаи ҷабрдида дода мешавад, ки ба мақоми иҷтимоии шахси кушташуда баробар аст.<ref>{{Cite web|url=https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a|title=Conflict and Conflict Resolution in the pre-Islamic Arab Society &#124; SADIK KIRAZLI &#124; download|date=3 March 2016|publisher=Zh.booksc.eu|accessdate=15 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129180325/https://zh.booksc.eu/book/52479161/c42c5a|archivedate=29 January 2022}}</ref> '''Шарти баробарии иҷтимоӣ;''' Масалан, танҳо як ғуломро барои ғулом ва занро барои зан куштан мумкин буд. Дар ҳолатҳои дигар, ''пардохти ҷуброн ( Диё )'' метавонад ба оилаи шахси кушташуда пардохт карда шавад. Бар замми ин фаҳмиши пеш аз ислом баҳсеро илова кард, ки оё дар давраи исломӣ як мусалмонро барои ғайри мусалмон эъдом кардан мумкин аст. Ояти асосие, ки дар Ислом татбиқ мешавад, ояти Бақара, ояти 178: «Эй мӯъминон! Дар бораи кушташудагон қасос бар шумо муқаррар шуд. Озод бар зидди озод, асир бо асир, зан бар зидди зан......... ». [[Акс:Blue_koran_sanaa.jpg|мини| Дастнависҳо дар Санъо ёфт шудаанд . Дастнависҳо дар Санъо ёфт шуданд. "Зерҳоти пинҳонӣ"-и бо истифода аз нури ултрабунафш ошкоршуда аз Қуръони имрӯза хеле фарқ мекунанд. Герд Р.Пойн боварӣ дошт, ки ин матни таҳаввулшавандаро дорад.<ref>{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1999/01/what-is-the-koran/304024/|title=What Is the Koran?|author=Lester|first=Toby|website=The Atlantic|date=1 January 1999|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120825233826/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1999/01/what-is-the-koran/304024/|archivedate=25 August 2012}}</ref> Ибораи шабеҳро Лоуренс Конрад барои тарҷумаи ҳоли Муҳаммад истифода кардааст. Зеро, бино ба пажӯҳишҳои ӯ, назари илмии исломӣ дар бораи санаи таваллуди Паёмбар то қарни дувуми ҳиҷрӣ дар тӯли 85 сол гуногунранг нишон додааст.<ref>{{Cite journal|title=Abraha and Muhammad: Some Observations Apropos of Chronology and Literary topoi in the Early Arabic Historical Tradition|accessdate=29 January 2020|author=Conrad|first=Lawrence I.|date=June 1987|issue=2|page=239|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies|url=https://www.cambridge.org/core/journals/bulletin-of-the-school-of-oriental-and-african-studies/article/abs/abraha-and-muhammad-some-observations-apropos-of-chronology-and-literary-topoi-in-the-early-arabic-historical-tradition1/3C7779B2986050C4381A72D79D2B8F3F|volume=50|doi=10.1017/S0041977X00049016}}</ref>]] == Таълимот ва ташаккули фиқҳи анъанавӣ (''фиқҳ'') == Тибқи ақидаи суннатпарасти мусулмонӣ (Атарӣ), аҳкоми асосии шариат мустақиман аз паёмбари ислом [[Муҳаммад]] бидуни “инкишофи таърихӣ” <ref name="Forte-1978-8">{{Cite journal|author=Forte|first=David F.|title=Islamic Law; the impact of Joseph Schacht|journal=Loyola Los Angeles International and Comparative Law Review|date=1978|volume=1|page=8|url=http://www.soerenkern.com/pdfs/islam/IslamicLawTheImpactofJosephSchacht.pdf|accessdate=19 April 2018}}</ref> интиқол ёфтаанд ва пайдоиши фиқҳи исломӣ ( ''фиқҳ'' ) низ ба замони зиндагии Муҳаммад.{{Sfn|Vikør|2014}} Ба ин назар, саҳобагон ва [[Асҳоб|пайравонаш]] он чиро, ки ӯ кардааст ва писандида буд, намуна ( [[суннат]] ) гирифта, ин маълумотро ба наслҳои баъдӣ дар шакли [[ҳадис]] интиқол додаанд.{{Sfn|Calder|2009}} Ин гузоришҳо нахуст ба баҳси ғайрирасмӣ ва сипас тафаккури муназзами ҳуқуқӣ, ки дар қарнҳои ҳаштум ва нӯҳум аз ҷониби фақиҳҳои устод [[Абуҳанифа Нуъмон ибни Собит|Абу Ҳанифа]], [[Молик ибни Анас]], [[Муҳаммад ибни Идриси Шофеъӣ|Шофеӣ]] ва [[Аҳмад ибни Ҳанбал]] бо муваффақият баён шуда буданд, оварда расонид.{{Sfn|Calder|2009}} Ҳуқуқшиносони классикӣ бар ин назаранд, ки ақли инсон атои Худост, ки бояд то ҳадди имкон истифода шавад.{{Sfn|Hallaq|2009|p=15}} Бо вуҷуди ин, онҳо боварӣ доштанд, ки истифодаи ақл танҳо барои фарқ кардани дуруст аз ботил (<nowiki><a href="./Husn_and_Kubh" rel="mw:WikiLink" data-linkid="167" class="new cx-link" data-mw-i18n="{&amp;quot;title&amp;quot;:{&amp;quot;lang&amp;quot;:&amp;quot;x-page&amp;quot;,&amp;quot;key&amp;quot;:&amp;quot;red-link-title&amp;quot;,&amp;quot;params&amp;quot;:[&amp;quot;Husn and Kubh&amp;quot;]}}" id="mwAaQ" title="Husn and Kubh" typeof="mw:LocalizedAttrs">Ҳусн ва Кубҳ</a></nowiki>) нокифоя аст ва далелҳои оқилона бояд мундариҷаи худро аз маҷмӯи донишҳои транссенденталии дар Қуръон ва суннати Муҳаммад нозилшуда гиранд.{{Sfn|Dahlén|2003|loc=chpt. 4c}} Иборахое, ки дар Куръон ва хадисхои сахех ба кор рафтаанд, забон, маъно, максад, мазмун, микьёс, махдудият ва гайра мебошанд. мавриди баррасї ќарор гирифта, муќоисањои нав анљом дода, доираи онњо васеъ карда мешавад ё истисно (иљтињод) мешавад. Назарияи классикии хукук пешгуй мекунад, ки хамаи проблемахои хукуки башариро бо хамин рох хал кардан мумкин аст. ==== Сарчашмаҳои ҳуқуқии шариат/Легализатсияи Аҳком ==== Донишманди ислом Сайид Рашид Ридо (1865 — 1935 мелодӣ) чаҳор сарчашмаи асосии шариати исломро номбар мекунад, ки аз ҷониби тамоми [[Суннӣ|мусулмонони суннимазҳаб]] ба мувофиқа расидаанд:<blockquote>«“Дар ислом чаҳор сарчашмаи қонунгузорӣ вуҷуд доранд: ''[[Қуръон]]'', суннат, иҷмоъи уммат ва иҷтиҳод, ки ҳуқуқшиносони салоҳиятдор амал мекунанд.”<ref>{{Cite book|last=Rashīd Riḍā|first=Muhammad|title=The Muhammadan Revelation|publisher=Al-Saadawi Publications|year=1996|isbn=1-881963-55-1|location=Alexandria, VA|page=127}}</ref></blockquote> * ''[[Қуръон]]'' : Дар Ислом Қуръон муқаддастарин сарчашмаи шариат маҳсуб мешавад.{{Sfn|Hallaq|2009|pp=16–18}} Ҳуқуқшиносони классикӣ якпорчагии матни онро бешубҳа бешубҳа медонистанд, зеро он аз ҷониби афроди зиёде дар ҳар насл ба насл расидааст, ки онро "такрор" ё "интиқоли ҳамзамон" ( ''тавотур'' ) меноманд.{{Sfn|Ziadeh|2009}} Танҳо чандсад оятҳои Қуръон робитаи мустақими ҳуқуқӣ доранд ва онҳо дар чанд бахшҳои мушаххас, ба монанди мерос мутамарказ шудаанд, гарчанде ки порчаҳои дигар ҳамчун сарчашма барои принсипҳои умумие истифода шудаанд, ки паёмадҳои ҳуқуқии онҳо буданд.{{Sfn|Vikør|2014}} Мувофиқи ақидаи фақеҳони асосии классикӣ, оёти баъдии Қуръон шояд чизҳои қаблиро маҳдуд ё бекор карда бошад.<ref name="JBSILITA1990:43-44,56-59,122-124">[[Sharia#JBSILITA1990|Burton, ''Islamic Theories of Abrogation'', 1990]]: pp. 43-44, 56-59, 122-124</ref> Ба ѓайр аз Зайдиё ва Мўътазила, исломгароёни муосир<ref name="MiaMITMC">{{Cite book|last=Steenbrink|first=Karel|editor-last=Wijsen|editor-last2=Nissen|editor-first2=Peter|title='Mission is a Must': Intercultural Theology and the Mission of the Church|date=2002|publisher=Rodopi.|page=218|chapter-url=https://books.google.com/books?id=EfmuC6lO3RsC&q=Naskh+mohamed+taha&pg=PA218|access-date=16 December 2015|chapter=Muslims and the Christian Other|isbn=9042010819}}</ref> ва Ќуръонї назарияи насхро рад карданд. Оё суннат метавонад Қуръонро маҳдуд кунад ё не, баҳсбарангез боқӣ монд. * ''[[Ҳадис]]'' : Маҷмӯаи ҳадис дастурҳои муфассалтар ва амалии ҳуқуқӣ медиҳад, аммо дар аввал эътироф карда шуд, ки на ҳамаашон саҳеҳанд.{{Sfn|Hallaq|2009|pp=16–18}} Олимони аввали ислом методологияи баҳодиҳии дурустии онҳоро тавассути арзёбии эътимоднокии афроде, ки дар занҷирҳои интиқоли онҳо номбар шудаанд, таҳия кардаанд.{{Sfn|Hallaq|2009|pp=16–18}} Ҳадисҳое, ки ҳамзамон интиқол ёфтаанд, бешак саҳеҳ дониста мешуданд; Аммо аксари кулли ҳадисҳо танҳо аз ҷониби як ё чанд ривоҷ ирсол шудаанд ва аз ин рӯ дида мешуд, ки танҳо дониши эҳтимолӣ медиҳад.{{Sfn|Hallaq|2009|pp=16-18}} Мушаххас будани забоне, ки дар баъзе ҳадисҳо ва порчаҳои Қуръон омадааст, ин номуайянӣ боз ҳам бештар шуд.{{Sfn|Hallaq|2009|pp=16–18}} Ихтилофот дар мавриди бартарияти нисбї ва тафсири манобеъи матнї ба донишмандони њуќуќ имкон дод, ки дар тањияи њукмњои алтернативаї иќтидори назаррасе дошта бошанд.{{Sfn|Vikør|2014}} * ''Иҷмо'' : Ин иттифоқест, ки аслан метавонад ҳукмеро бар асоси далелҳои эҳтимолӣ ба итминони мутлақ боло барад.{{Sfn|Hallaq|2009|pp=21–22}} {{Sfn|Vikør|2014}} Ин таълимоти классикӣ эътибори худро аз як силсила ҳадисҳо гирифтааст, ки мегӯянд, ки ҷомеаи исломӣ ҳеҷ гоҳ дар иштибоҳ ба тавофуқ намеояд.{{Sfn|Hallaq|2009|pp=21–22}} Бо вуҷуди ин, мушкилии амалии ба даст овардан ва муайян кардани чунин созишнома маънои онро дошт, ки он ба рушди ҳуқуқ таъсири кам дошт.{{Sfn|Hallaq|2009|pp=21–22}} {{Sfn|Vikør|2014}} Як шакли бештар прагматикии ризоият, ки онро метавон бо машварати осори фақеҳи маъруф муайян кард, барои тасдиқи ҳукм истифода мешуд, то он барои муҳокимаи минбаъда боз нашавад.{{Sfn|Vikør|2014}} Ҳолатҳое, ки дар мавриди онҳо ҳисоби консенсус мавҷуд буд, камтар аз 1 фоизи маҷмӯаи ҳуқуқшиносии классикиро ташкил медиҳанд.{{Sfn|Hallaq|2009|pp=21–22}} * ''Қиёс'': Ин тафаккури аналогӣ аст, ки барои ба даст овардани ҳукм дар бораи вазъияте, ки дар Навиштаҳо зикр нашудааст, бо қиёс бо як қоидаи бар Навиштаҷот асосёфта истифода мешавад.{{Sfn|Ziadeh|2009}} Дар мисоли классикӣ, манъи нӯшидани шароб дар Қуръон ба тамоми моддаҳои масткунанда, бар асоси "сабаб" ( ''<nowiki/>'illa'' ) дар ин ҳолатҳо муштарак аст, ки дар ин маврид мастӣ дониста мешавад.{{Sfn|Ziadeh|2009}} Азбаски сабаби пайдоиши қоида маълум нест, интихоби он одатан боиси баҳсу мунозираҳои васеъ гардид.{{Sfn|Hallaq|2009|pp=23–24}} Аксарияти [[Суннӣ|мусулмонони суннӣ]] ''Қиёсро'' як рукни марказии ''иҷтиҳод медонанд''.<ref name="overview">{{Cite book|last=Irshad Abdel Haqq|url=https://books.google.com/books?id=5ZS7EaHTQX8C&q=Islamic+law%3A+An+Overview+of+Its+Origins+and+Elements&pg=PA1|title=Understanding Islamic Law: From Classical to Contemporary|publisher=Rowman Altamira|year=2006|isbn=9780759109919|editor-last=Ramadan|author-link=Islamic law: An Overview of Its Origins and Elements|access-date=17 August 2016|archive-date=20 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210920215257/https://books.google.com/books?id=5ZS7EaHTQX8C&q=Islamic+law:+An+Overview+of+Its+Origins+and+Elements&pg=PA1}}</ref> Аз тарафи дигар; Зоҳириён, [[Аҳмад ибни Ҳанбал]], [[Имом Бухорӣ|Ал-Бухорӣ]], Ҳанбалии аввал ва ғайра ''қиёсро'' дар миёни сунниҳо рад карданд.<ref>{{Cite book|last=B. Hallaq|first=Wael|title=The Origins and Evolution of Islamic Law|url=https://archive.org/details/originsevolution0000hall|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2005|isbn=978-0-521-80332-8|location=Cambridge, UK|pages=[https://archive.org/details/originsevolution0000hall/page/124 124], 127}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Lucas|first=Scott C.|date=2006|title=The Legal Principles of Muhammad B. Ismāʿīl Al-Bukhārī and Their Relationship to Classical Salafi Islam|journal=Islamic Law and Society|volume=13|issue=3|page=292|doi=10.1163/156851906778946341}}</ref><ref>Mansoor Moaddel, ''Islamic Modernism, Nationalism, and Fundamentalism: Episode and Discourse'', pg. 32. [[Chicago]]: [[University of Chicago Press]], 2005.</ref> Фиқҳи дувоздаҳ шиа низ корбурди ''қиёсро'' эътироф намекунад, балки дар ҷои он ба ақл (''<nowiki/>'Aql'') такя мекунад.{{Sfn|Schneider|2014}} Куръоншиносӣ (ал-Қуръония ё Исломи танҳо Қуръон) Куръоншиносӣ (ал-Қуръон ё танҳо Исломи Қуръонӣ) муътақид аст, ки рӯҳониёни суннатӣ динро фасод мекунанд ва ҳидояти исломӣ бояд ба таври қатъӣ танҳо бар [[Қуръон]] асос ёбад.<ref name="The Quranists">{{Cite journal|author=Musa|first=Aisha Y.|date=2010|title=The Qur'anists|journal=Religion Compass|publisher=John Wiley & Sons|volume=4|issue=1|pages=12–21|doi=10.1111/j.1749-8171.2009.00189.x}}</ref> <ref>{{Cite book|last=Mansour|first=Ahmed Subhy|url=https://www.amazon.com/Understand-Quran-works-Ahmed-Mansour-ebook/dp/B07B6FRQVM/ref=sr_1_1?dchild=1&qid=1630000849&refinements=p_27:Dr.+Ahmed+Subhy+MansourBook+21&s=digital-text&sr=1-1&text=Dr.+Ahmed+Subhy+MansourBook+21|title=How to Understand the Holy Quran|date=2018-03-02|publisher=Amin Refaat|editor-last=Refaat|editor-first=Amin}}</ref> Қуръоншиносон бар ин боваранд, ки қонунҳои динӣ, ки аллакай дар Қуръон омадааст, равшан ва комил аст.<ref>{{Cite book|last=Yuksel|first=Edip|title=Running Like Zebras|date=2012-02-20|isbn=978-0982586730}}</ref> Куръоншиносон иддаъо мекунанд, ки аксари кулли адабиёти хадис метавонад бофта бошад ва худи Куръон хадисро чи аз чихати техникй ва хам ба маънои умумй интиқод мекунад.<ref name="62-rida">''al-Manar'' 12(1911): 693–99; cited in Juynboll, ''Authenticity'', 30; cited in [[Sharia#DWBRTMIT1996|D.W. Brown, ''Rethinking tradition in modern Islamic thought'', 1996]]: p.120</ref><ref name="The Quranists" /> <ref name="Voss">Richard Stephen Voss, [http://www.masjidtucson.org/publications/books/sp/1996/apr/page1.html Identifying Assumptions in the Hadith/Sunnah Debate], 19.org, Accessed December 5, 2013</ref> <ref name=":6">{{Cite web|url=https://19.org/|title=19.org|author=admin|website=19.org|lang=en-US|accessdate=2021-02-06}}</ref> <ref name=":7">{{Cite web|url=http://www.canertaslaman.com/2019/09/12/kurani-bilimsel-teoloji-bilimsel-kurani-teoloji-ve-kurani-ahenksel-teoloji/|title=KUR'ANİ-BİLİMSEL-TEOLOJİ, BİLİMSEL-KUR'ANİ-TEOLOJİ VE KUR'ANİ-AHENKSEL-TEOLOJİ – Caner Taslaman|lang=tr-TR|accessdate=2021-02-06}}</ref> <ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=19|title=Hadis & Sünnet: Şeytani Bidatler|website=Teslimolanlar|accessdate=2021-05-25|archivedate=2021-05-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210525090921/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=19}}</ref> ===== Нишон додани рафторҳо (фиқҳ, ''ахком'' ё ''одоб'') ===== [[Акс:Islamic_coin,_Time_of_the_Rashidun._Khosrau_type._AH_31-41_AD_651-661.jpg|мини|180x180пкс| Фиқҳ динамикӣ ва тағйирёбанда аст; Тангахои исломии Хилофати [[Хилофати Рошидин|Рошидун]] (656). (Нипайкараи тақлид ба ҳокими Сосонӣ Хусрави II, Ситораи-Ҳилоф, оташи [[Маздаясно|зардуштии]], Басмала) Чуноне, ки дар мисолхои зиёд мушохида мешавад, релефхо, расмхо ва хатто рамзхои динхои дигар, ки дар аввал мушкил набуданд, бо шархи уламо мункар дониста шуда, аз хаёти ичтимои хорич карда шудаанд.]] Фиқҳ ҳам ба меъёрҳои ахлоқӣ, ҳамзамон бо меъёрҳои ҳуқуқӣ алоқаманд аст ва мекӯшад на танҳо он чиро, ки шаръӣ аст ва ғайриқонунӣ аст, балки он чи аз ҷиҳати ахлоқӣ дуруст ва нодуруст аст, муайян кунад.{{Sfn|Hallaq|2010|p=145}} Ҳукмҳои шаръӣ ба яке аз панҷ гурӯҳ, ки бо номи "панҷ қарор" ( ''ал-аҳкам ал-ҳамса'' '')'' маъруфанд, дохил мешаванд: [[Фарз|ҳатмӣ]] ( ''фарҳ'' ё воҷиб), [[Мандуб|тавсия]] ( ''мандуб'' ё ''мустаҳаб'' ), бетараф ( ''мубоҳ'' ), маҳкумшаванда ( ''макруҳ'' ) ва [[ҳаром]] ( ''ҳаром'' ).{{Sfn|Schneider|2014}} Вожаҳои дигаре, ки дар жаргонҳои мазҳабӣ истифода мешаванд, ибораҳое мисли "ҷоиз аст ", "махзур" (мушкилот), "ҳаша" ё "sümme hasha" ( бидъат, ҳатто дар бораи он фикр накунед) дохил мешаванд. Иҷрои амали ҳаром ё анҷом надодани амали ҳатмӣ гуноҳ ё ҷиноят аст.{{Sfn|Vikør|2014}} Аз амалҳои мазамматӣ худдорӣ бояд кард, аммо дар додгоҳ онҳо гунаҳкор ва муҷозот дониста намешаванд.{{Sfn|Hallaq|2009|p=20}} ''[[Ҳалол|Фаќењ дар мавриди он ки истилоњи халол]]'' се тоифаи аввалро фаро мегирад ё чор тоифаи аввалро дарбар мегирад, ихтилофи назар доранд.{{Sfn|Vikør|2014}} Ҳукми ҳуқуқӣ ва ахлоқӣ аз он вобаста аст, ки оё амал аз рӯи зарурат ( ''харура'' ) содир шудааст ва аз нияти аслӣ ( ''ниё'' ), ки дар максими ҳуқуқӣ ифода шудааст, «амалҳо аз рӯи ният [баҳо дода мешаванд]».{{Sfn|Vikør|2014}} Тавре ки дар бисёр мисолҳо дида мешавад, гурӯҳбандӣ нисбӣ аст. Масалан, эътиқод ба ҳастӣ ва мӯъҷизаҳои Авлиё аз ҷониби бисёре аз нависандагони барҷастаи ақидаҳои суннимазҳаб, аз қабили Ат-Таҳовӣ ва Насафӣ<ref name="Jonathan A.C. Brown 2012 p. 123">Jonathan A. C. Brown, "Faithful Dissenters: Sunni Skepticism about the Miracles of Saints", ''Journal of Sufi Studies'' 1 (2012), p. 123</ref><ref name="Christopher Taylor 1999 pp. 5-6">Christopher Taylor, ''In the Vicinity of the Righteous'' (Leiden: Brill, 1999), pp. 5–6</ref> ҳамчун “шарт”-и исломи ортодоксӣ муаррифӣ шудааст ва дар сунниҳо ва шиъаҳои суннатӣ пазируфта шудааст. Аммо ин фаҳмиш дар баробари изҳори эҳтиром ва зиёрати қабрҳои авлиё аз ҷониби ҷараёнҳои покизаву наҳзати исломӣ, аз қабили [[Салафӣ|салафия]], [[ваҳҳобия]] ва [[модернизми исломӣ]], бидъати ғайри қобили қабул дониста мешавад.<ref name="ReferenceA">{{Cite encyclopedia|title=Encyclopedia of Islam|year=2012|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]]|isbn=978-90-04-16121-4}}</ref> == Барномаҳои муосир == === Дар қонунҳои давлатӣ === [[Акс:Use of Sharia law by country XML map.svg|мини|Истифодаи шариат аз рӯи кишвар<br /><br /><br /><br />]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Ҳуқуқи динӣ]] [[Гурӯҳ:Кодекс]] [[Гурӯҳ:Истилоҳоти исломӣ]] [[Гурӯҳ:Ҳуқуқи исломӣ]] pat74rd5lnn1iepay0offc7z4aco0uj 0 140224 1483989 1311414 2026-08-19T17:44:33Z Noesh 149586 такмили феҳрист 1483989 wikitext text/x-wiki {{ВМ |Ранг1 = #A5D570 |Номи тоҷикӣ = Сари чашма |Номи аслӣ = Ҷамоати Сари чашма |Нишон = |Парчам = |Бари нишон = |Бари парчам = |Тавсифи нишон = |Тавсифи парчам = |Кишвар = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = TJ |type = city |Дараҷа = |CoordScale = |Суруди миллӣ = |Мақом = ҷамоат |Тобеъи = [[Ноҳияи Шамсиддин Шоҳин]] |Шомили = 14 деҳа |Пойтахт = |Шаҳри бузургтарин = |Шаҳрҳои бузургтарин = |Таъсис = |Барҳамхӯрӣ = |Номҳои пешина = |Раис = |Шакли роҳбарӣ = Раиси ҷамоат |Раис2 = |Шакли роҳбарӣ2 = |Раис3 = |Шакли роҳбарӣ3 = |ММД = |Соли ММД = |Ҷой аз рӯи ММД = |ММД ба сари аҳолӣ = |Ҷой аз рӯи ММД ба сари аҳолӣ = |Забон = [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]] |Забонҳо = |Аҳолӣ = |Соли барӯйхатгирӣ = |Фоиз аз аҳолӣ = |Ҷой аз рӯи аҳолӣ = |Баҳодиҳии аҳолӣ = |Соли баҳодиҳӣ = |Зичӣ = |Ҷой аз рӯи зичӣ = |Ҳайати миллӣ = [[Мардуми тоҷик|тоҷикон]] |Ҳайати динӣ = [[мусулмон]]он-[[суннӣ|суннҳо]] |Масоҳат = |Фоиз аз масоҳат = |Ҷой аз рӯи масоҳат = |Баландии бештарин = |Баландии миёна = |Баландии камтарин = |Харита = Location of Shamsiddin Shohin District in Tajikistan.png |Андозаи харита = |Харита2 = |Андозаи харита = |Минтақаи замонӣ = UTC+5 |Сарвожа = |ISO = |Шиносаи ададӣ = |Шакли шиноса = |Шиносаи ададӣ2 = |Шакли шиноса2 = |Шиносаи ададӣ3 = |Шакли шиноса3 = |FIPS = |Коди телефон = +992 |Нишонаи почта = 735180 |Домени интернет = tj |Коди мошинҳо = 03 TJ |Вебгоҳ = |Гурӯҳ дар Commons = Shuroobod District |Эзоҳ = }} '''Ҷамоати Сари чашма''' — Ҷамоат дар [[Ноҳияи Шамсиддин Шоҳин]]и, [[вилояти Хатлон]]. Ва бар оморӣ соли (2010) Ҷамоати Доғистон 4 818 тан ҷамъият доштааст. == Сохтори маъмурию ҳудудии ҷамоат == {{Дар нақша}} == Шароитҳои табиию иқлимӣ ва захираҳо == {{Дар нақша}} == Мардум == {{Дар нақша}} Инак, ҷадвали комилу якҷояшуда бо сӯҳбати вики-код барои Википедия: == Деҳоти ҷамоат == {| class="wikitable" width="50%" |- | colspan="2" style="text-align:center; background:#ffdead;"|'''Ҷамоати Саричашма'''Феҳристи номи маҳалҳои Тоҷикистон. — Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2013. — 332 с. |- ! width=50% | Деҳа ! width=50% | Аҳолӣ |- |[[Саричашма (деҳа, н. Шоҳин)|Саричашма]] || |- |[[Анҷиркон]] || |- |[[Арабо]] || |- |[[Баҳорак (деҳа, н. Шоҳин)|Баҳорак]] || |- |[[Боғ (деҳа, н. Шоҳин)|Боғ]] || |- |[[Бушолак]] || |- |[[Деҳаи Гулистон (н. Ш. Шоҳин)|Гулистон]] || |- |[[Дарелон]] || |- |[[Деҳи Қозӣ (н. Ш. Шоҳин)|Деҳи Қозӣ]] || |- |[[Кӯҳдоман (деҳа, н. Шоҳин)|Кӯҳдоман]] || |- |[[Неъматобод]] || |- |[[Одинабой]] || |- |[[Пистамазор]] || |- |[[Қавоқ (деҳа, н. Шоҳин)|Қавоқ]] || |- |[[Файзобод (деҳа, н. Шоҳин)|Файзобод]] || |- |[[Хуҷагалтон]] || |- |[[Чашмасор (деҳа, н. Шоҳин)|Чашмасор]] || |- |[[Шоҳиён (деҳа, н. Шоҳин)|Шоҳиён]] ''(собиқ Мирзоалӣ)'' || |} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{тоҷикистон-ҷуғ-нопурра}} [[Гурӯҳ:Ҷамоати Саричашма]] [[Гурӯҳ:Ҷамоатҳои ноҳияи Шамсиддин Шоҳин]] 3qqd86q0emido769p3lmaw27lnnz6pt 0 174182 1484121 1144151 2026-08-20T07:34:16Z Goalkeeper92 26041 https://www.premierliga.ru/players/Dzagoev-Alan/?category=profile 1484121 wikitext text/x-wiki {{Варақаи футболбоз |embed = no |ном = Алан Дзагоев |акс = CSKA-Spartak (3).jpg |андозаи_акс = 200 |alt = |шарҳи_акс = Dzagoev with [[PFC CSKA Moscow|CSKA Moscow]] in 2014 |номи_пурра = Алан Елизбарович Дзагоев<br>(Alan Yelizbarovich Dzagoev) |ном_ҳангоми_таваллуд = |санаи_таваллуд = {{таърихи таваллуд ва син|df=yes|1990|6|17}} |макони_таваллуд = [[Беслан]], [[ҶШФС Русия]]<ref group=қайд>[[:en:Russian SFSR|Russian SFSR]], [[:en:Beslan|Beslan]]</ref> |санаи_вафот = |макони_вафот = |қад = {{қад|m=1.78}} |мавқеъ = {{afp|MF}} |бошгоҳи_кунунӣ = PFC CSKA Moscow[[:en:PFC CSKA Moscow|^en]] |рақам = 10 |солҳои_ҷавонӣ1 = |бошгоҳҳои_ҷавонӣ1 = Yunost Vladikavkaz[[:en:Yunost Vladikavkaz|^en]] |солҳои_ҷавонӣ2 = |бошгоҳҳои_ҷавонӣ2 = Konoplyov football academy[[:en:Konoplyov football academy|^en]] |солҳо1 = 2006–2007 |бошгоҳҳо1 = FC Akademiya Tolyatti[[:en:FC Akademiya Tolyatti|^en]] |баромадҳо1 = 37 |голҳо1 = 6 |солҳо2 = 2008– |бошгоҳҳо2 = PFC CSKA Moscow[[:en:PFC CSKA Moscow|^en]] |баромадҳо2 = 212 |голҳо2 = 50 |солҳои_умумӣ = |баромадҳои_умумӣ = |голҳои_умумӣ = |солҳои_миллӣ1 = 2009–2013 |дастаи_миллӣ1 = {{Футбол то|21|Russia}}[[:en:Russia national under-21 football team|^en]] |баромадҳои_миллӣ1 = 3 |голҳои_миллӣ1 = 1 |солҳои_миллӣ2 = 2008– |дастаи_миллӣ2 = {{Футбол|Russia}}[[:en:Russia national football team|^en]] |баромадҳои_миллӣ2 = 51 |голҳои_миллӣ2 = 9 |шаблонҳои_медал-title = |шаблонҳои_медал = {{Medal|Team|[[PFC CSKA Moscow|CSKA Moscow]]}} {{Medal|W|[[Russian Cup (football)|Russian Cup]]|[[2007-08 Russian Cup|2008]]}} {{Medal|W|[[Russian Cup (football)|Russian Cup]]|[[2008-09 Russian Cup|2009]]}} {{Medal|W|[[Russian Super Cup]]|[[2009 Russian Super Cup|2009]]}} {{Medal|RU|[[Russian Super Cup]]|[[2010 Russian Super Cup|2010]]}} {{Medal|W|[[Russian Cup (football)|Russian Cup]]|[[2010-11 Russian Cup|2011]]}} {{Medal|RU|[[Russian Super Cup]]|[[2011 Russian Super Cup|2011]]}} {{Medal|W|[[Russian Cup (football)|Russian Cup]]|[[2012-13 Russian Cup|2013]]}} {{Medal|W|[[Russian Super Cup]]|[[2013 Russian Super Cup|2013]]}} |шаблонҳои_медал-expand = |module = |азнавсозии_бошгоҳ = |азнавсозии_дастаи_миллӣ = }} '''Алан Елизбарович Дзагоев''' ({{lang-ru|Алан Елизбарович Дзагоев}}; [[17 июн]]и [[1990]], [[Беслан]], [[ҶШФС Русия]]) — футболбози [[Русия|русӣ]], {{afp|mf}}.<ref>[[:en:Alan Dzagoev|Alan Dzagoev]]</ref> == Зиндагинома == {{васеъкунии фасл}} == Маснади бошгоҳӣ == == Мунтахаби миллӣ == == Эзоҳ == {{эзоҳ|group=қайд|liststyle=lower-alpha}} == Пайвандҳо == {{эзоҳ}} __FORCETOC__ [[Гурӯҳ:Зодагони 17 июн]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1990]] [[Гурӯҳ:Ниммуҳофизатгарони футбол]] [[Гурӯҳ:Футболбозони Русия]] [[Гурӯҳ:Футболбозони тими миллии футболи Русия]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ Akademiya Tolyatti]] [[Гурӯҳ:Бозингарони БФ PFC CSKA Moscow]] {{Russia-footy-bio-stub}} ji8arkg6c1hachoegzt9poh2qd4em11 10 206690 1483994 987315 2026-08-19T17:54:43Z Zosya95 54344 1483994 wikitext text/x-wiki {{Барои ҳазф}} prczml6xdxi3dl1rr8059l2p3tt7wd8 10 206692 1483992 987317 2026-08-19T17:50:28Z Zosya95 54344 1483992 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent= Aves |rang=Қатор|latin=Galliformes|name=Мурғшаклҳо}} 7lcjs4mqytxq77r99mhzwilcumn0uaa 0 220031 1484058 1442152 2026-08-20T02:22:16Z InternetArchiveBot 30618 Add 1 book for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484058 wikitext text/x-wiki {{Биологияи таҳаввулӣ|expanded=all}} '''Эволютсия''', '''фаргашт''' ё '''таҳаввул''' ({{lang-la|evolutio}} — «инкишоф, густариш») — раванди табиии инкишофёбии [[табиат]]и зинда, ки бо тағйирёбии таркиби генетикии [[популятсия]]ҳо, ташаккули [[Мутобиқшавӣ (биология)|мутобиқшавӣ]], [[ҷинспайдошавӣ]] ва [[нобудшавии намудҳо]], дар маҷмӯъ табдилёбии [[экосистема]]ҳо ва [[биосфера]] мебошад.<ref name="Kutschera">{{статья|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15241603|автор=Kutschera U, Niklas KJ|заглавие=The modern theory of biological evolution: an expanded synthesis|оригинал=|автор издания=|издание=Naturwissenschaften|тип=|место=|издательство=|год=2004|выпуск=|том=91|номер=6|страницы=255-276|isbn=|issn=|doi=|pmid=|язык=en}}</ref> <ref>Калимаҳои монанд ва тарҷумаи истилоҳи Эволютсия: '''таҳаввул''' ({{lang-ar|تحول}}), '''татаввур''' ({{lang-ar|تطور}}), '''такомул''' ({{lang-ar|تکامل}}), '''фаргашт''' ({{lang-fa|فرگشت}})</ref> '''Эволютсия''' — тағйирёбии табии [[Хусусияти фенотипӣ|хусусиятҳои]] [[Ирсият|ирсии]] [[популятсия]]и биологӣ дар [[насл]]ҳои оянда мебошад.<ref>{{harvnb|Hall|Hallgrímsson|2008|pp=[https://books.google.com/books?id=jrDD3cyA09kC&pg=PA4 4–6]}}</ref><ref>{{cite web |title=Evolution Resources |location=Washington, DC |publisher=[[National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine]] |year=2016 |url=http://www.nas.edu/evolution/index.html |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160603230514/http://www.nas.edu/evolution/index.html |archivedate=2016-06-03}}</ref> Ин хусусиятҳо ифодаи [[ген]]ҳоест, ки ҳангоми [[афзоиш]] аз волидайн ба насл мегузаранд. Хусусиятҳои гуногун дар дохили ҳар як популятсия одатан дар натиҷаи [[мутатсия]], [[рекомбинатсияи генетикӣ]] ва дигар манбаъҳои [[тағйирпазирии ирсӣ]], мавҷуд мебошанд.<ref name="Futuyma2017c">{{harvnb|Futuyma|Kirkpatrick|2017|pp=79–102|loc=Chapter 4: Mutation and Variation}}</ref> Эволютсия вақте рух медиҳад, ки равандҳои таҳаввулотӣ ба монанди [[интихоби табиӣ]] (аз ҷумла [[интихоби ҷинсӣ]]) ва [[дрейфи генетикӣ]] ба ин тағйирпазирӣ таъсир мерасонанд, ки дар натиҷа хусусиятҳои муайян дар дохили популятсия бештар паҳн ё нодир мешаванд.<ref name="Scott-Phillips">{{cite journal |last1=Scott-Phillips |first1=Thomas C. |last2=Laland |first2=Kevin N. |last3=Shuker |first3=David M. |last4=Dickins |first4=Thomas E. |last5=West |first5=Stuart A. |author-link5=Stuart West |date=May 2014 |title=The Niche Construction Perspective: A Critical Appraisal |url=https://archive.org/details/sim_evolution_2014-05_68_5/page/n2 |journal=[[Evolution (journal)|Evolution]] |volume=68 |issue=5 |pages=1231–1243 |doi=10.1111/evo.12332 |issn=0014-3820 |pmid=24325256 |pmc=4261998 |url-status=live |quote=Evolutionary processes are generally thought of as processes by which these changes occur. Four such processes are widely recognized: natural selection (in the broad sense, to include sexual selection), genetic drift, mutation, and migration (Fisher 1930; Haldane 1932). The latter two generate variation; the first two sort it.}}</ref> Маҳз ҳамин раванди таҳаввулот [[Биорангорангӣ|гуногунии биологиро]] дар ҳама сатҳҳои [[ташкилоти биологӣ]], аз ҷумла сатҳи [[Намуд (биология)|намудҳо]], [[организм]]ҳои инфиродӣ ва [[молекула]]ҳо, ба вуҷуд овард.<ref>{{harvnb|Hall|Hallgrímsson|2008|pp=3–5}}</ref><ref name="Voet2016a">{{harvnb|Voet|Voet|Pratt|2016|pp=1–22|loc=Chapter 1: Introduction to the Chemistry of Life}}</ref> [[Назарияи илмӣ|Назарияи илмии]] эволютсия бо интихоби табиӣ аз ҷониби [[Чарлз Дарвин]] ва [[Алфред Рассел Уоллес]] дар нимаи садаи XIX мустақилона таҳия карда шуд ва дар китоби Дарвин дар бораи [[Пайдоиши намудҳо (китоб)|пайдоиши намудҳо]] (1859) муфассал баён карда шудааст.<ref>{{harvnb|Darwin|1859}}</ref> == Пайвандҳо == * [[Корбар:TajikMaterialist/Сиёҳнавис/Таҳаввул|Таҳаввул (сиёҳнавис)]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Ҳаволаҳои беруна == {{Пайвандҳои_беруна}} [[Гурӯҳ:Назарияҳои биологӣ]] [[Гурӯҳ:Биологияи таҳаввулӣ]] [[Гурӯҳ:Таҳаввул]] 88xz7twm2vw84rfdjhah3ya3un10ddg 0 276677 1484105 1377560 2026-08-20T05:25:10Z VASHGIRD 8035 1484105 wikitext text/x-wiki {{main|Дунёгирии COVID-19}}[[Акс:COVID-19 progress in Tajikistan.svg|thumb|Харитаи сар задани беморӣ дар Тоҷикистон аз рӯи минтақаҳо (то 4 майи соли 2020)]] [[30 апрел]]и [[соли 2020]] тибқи маълумоти Вазорати тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоии аҳолии [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[29 апрел]]и [[соли 2020]] — 15 ҳодисаи тасдиқшудаи бемории сироятии коронавирусии CОVID-19, аз ҷумла дар [[Вилояти Суғд]] — 10 (даҳ) ҳодиса ва дар [[шаҳри Душанбе]] — 5 (панҷ) ҳодиса аз намунаҳои биологии ҳодисаҳои гумонбар ба қайд гирифта шудааст.<ref>{{cite web |url=http://khovar.tj/2020/04/vmyhabari-favr-dar-to-ikiston-odisai-tasdi-shudai-bemorii-siroyatii-covid-19-az-namuna-oi-biologii-odisa-oi-gumonbar-ba-ajd-girifta-shud/ |title=ХАБАРИ ФАВРӢ: Дар Тоҷикистон ҳодисаҳои тасдиқшудаи бемории сироятии CОVID-19 аз намунаҳои биологии ҳодисаҳои гумонбар ба қайд гирифта шуд |publisher=[[АМИТ Ховар]] |lang=tg |accessdate=2020-04-30 |archivedate=2020-05-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200501194848/https://khovar.tj/2020/04/vmyhabari-favr-dar-to-ikiston-odisai-tasdi-shudai-bemorii-siroyatii-covid-19-az-namuna-oi-biologii-odisa-oi-gumonbar-ba-ajd-girifta-shud/ }}</ref> == Вақт == === Феврали 2020 === {{манбаъ}} Рӯзи 10 феврал, ҳавопаймои чартерии ширкати [[Сомон Эйр]] ба [[Вуҳон]], Ҳубеи [[Чин]] парвоз кард, то панҷоҳ нафар шаҳрвандони Тоҷикистонро дар ин шаҳр эвакуатсия кунанд. Ҳавопаймо бори инсонӣ, аз ҷумла лавозимоти тиббиро аз [[Тоҷикистон]] ба Вуҳан [[Чин]] интиқол додааст. 13 феврал, 13,000 нусха роҳнамо ва тавсияҳои ТУТ оид ба кам кардани хатари сирояти коронавирус нашр ва ба шаҳрвандони [[Тоҷикистон]] тақсим карда шуд. Он замон беш аз 900 шаҳрванди [[Тоҷикистон]], ки аз [[Чин]] ба Ватан омада буданд, дар табобатгоҳҳо таҳти назорати табибон қарор доштанд. Ҳеч гуна ҳолати коронавирус ба қайд гирифта нашудааст. 21 феврал, Президент [[Эмомалӣ Раҳмон]] аз Раиси [[Ҷумҳурии Мардумии Чин]] [[Сӣ Ҷинпинг]] паём қабул намуд, ки ба Раҳмон барои дастгирии ӯ дар робита ба сар задани коронавирус изҳори миннатдорӣ кард. То 21 феврал 1066 шаҳрванди Тоҷикистон, ки пас аз 1 феврал аз [[Чин]] омадаанд, дар беморхонаҳои бемориҳои сироятӣ барои карантин гузошта шуда, 577 нафарашон аллакай ҷавоб дода шуда буданд. Дар байни карантин ҳеч як ҳолати коронавирус тасдиқ карда нашудааст. 26 феврал, шасту се шаҳрванди Тоҷикистон (чилу шаш донишҷӯи тоҷик аз [[Вуҳон]] (заб. русӣ Ухан) ва ҳафт нафар аз ҳайати «Сомон Эйр» барои дарёфт кардани онҳо 11 феврал фиристода шуданд) аз карантин раҳо ёфтанд. Ҳеч кадоме аз шахсони карантиншуда аломатҳои бемории зукомро нишон намедиҳанд. Дар таърихи 24 феврал, 148 шаҳрванди Тоҷикистон, ки 1 феврал аз [[Чин]] омадаанд, дар карантин қарор дошта, 955 нафарашон аллакай ҷавоб дода шудаанд. === Марти 2020 === {{манбаъ}} Дар оғоз Тоҷикистон воридшавии шаҳрвандони 35 кишвар, аз ҷумла [[Бритониёи Кабир]], [[Иёлоти Муттаҳида]] ва [[Канада]]ро масдуд кардааст. 3 марти соли 2020, [[Тоҷикистон]] мамнӯъиятро ба панҷ кишвар коҳиш дод: [[Чин]], [[Эрон]], [[Афғонистон]], [[Кореяи Ҷанубӣ]] ва [[Италия]]. 4 март, баъзе масҷидҳо дар шаҳри [[Душанбе]] аз намозгузорон хоҳиш карданд, ки намози ҷумъа нараванд. Шитоб кардани захираи хӯрокворӣ боиси болоравии нархҳо ва норасоии орд ва дигар маҳсулот гардид. 5 март, Вазорати тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоӣ изҳор дошт, ки дар [[Тоҷикистон]] барои хӯроки аҳолии кишвар дар тӯли ду сол ғизои кофӣ вуҷуд дорад. Президент [[Эмомалӣ Раҳмон]] ба тоҷикон итминон дод, ки барои харидани ғизо ҳеч зарурате нест, аммо захира идома дорад. Тоҷикистон аз мардум хостааст, ки аз ҷамъомадҳои ҷамъиятӣ ва иштирок дар масҷидҳо худдорӣ кунанд. То 10 март 1583 шаҳрванди Тоҷикистон, ки аз 1 феврал, [[Чин]], [[Кореяи Ҷанубӣ]], [[Ҷопон]], [[Италия]], [[Эрон]] ва [[Афғонистон]] омадаанд, дар карантин гузошта шуда буданд ва 1114 нафарашон аллакай раҳо карда шуданд. Ягон ҳолати коронавирус дар кишвар тасдиқ нашудааст. Дар таърихи 14 март, 1,603 шаҳрванди Тоҷикистон, ки аз 1 феврал, [[Чин]], [[Кореяи Ҷанубӣ]], [[Ҷопон]], [[Италия]], [[Эрон]] ва [[Афғонистон]] омадаанд, дар карантин қарор дошта, 1280 нафарашон аллакай раҳо карда шудаанд. Дар кишвар ягон ҳолати коронавирус тасдиқ нашудааст. Аз 18 март, дар Тоҷикистон ягон ҳолати тасдиқшудаи сирояти коронавирус ба қайд гирифта нашудааст ва нақшаҳои ҷашн гирифтани Наврӯз бекор карда нашудааст. Дар охири моҳи март, басташавии сарҳад дар [[Русия]] ва [[Осиёи Марказӣ]] барои рафтани муҳоҷирони мавсимии тоҷик ба ҷои корашон монеъ шуд. Дар таърихи 18 март, 1890 шаҳрванди Тоҷикистон, ки пас аз 1 феврал аз кишварҳои хориҷӣ омадаанд, дар карантин қарор дошта, 1426 нафарашон аллакай ронда шудаанд. Вазорати тандурустӣ аз мардуми кишвар даъват ба амал овард, ки «ба ҳар гуна овозаҳои бардурӯғ оид ба тасдиқи ҳолатҳои коронавирус дар Тоҷикистон бовар накунед.» То 23 март, 5,038 шахсоне, ки пас аз 1 феврал аз кишварҳои хориҷӣ омада буданд, дар карантин қарор дода шуда буданд ва 1,981 аллакай холӣ шуда буд; 3,057 нафар (аз ҷумла 107 нафар шаҳрвандони хориҷӣ) дар карантин буданд. Ягон ҳолати коронавирус дар кишвар тасдиқ нашудааст. Комплекси тиббии Истиқлол дар шимоли Тоҷикистон барои карантини шаҳрвандони Тоҷикистон, ки аз хориҷа омадаанд, омода шуда буд. Маркази иттилоотии зиддибӯҳронии Вазорати тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоии рақами хати доимоамалкунанда (511) барои посух додан ба саволҳои ҷомеаи Тоҷикистон дар робита ба масъалаҳои коронавирус фаъол шудааст. 26 ва 27 март ҷаласаҳо оид ба омодагӣ ба пешгирии хуруҷи эҳтимолии хуруҷи коронавирус баргузор шуданд. То таърихи 27 март, 51919 шаҳрванди Тоҷикистон, ки пас аз 1 феврал аз хориҷа омадаанд, дар карантин қарор дошта, 2050 нафарашон аллакай ронда шудаанд. Ягон ҳолати коронавирус дар кишвар тасдиқ нашудааст. Ба ҳолати 30 марти соли ҷорӣ 6,159 шаҳрванди Тоҷикистон, ки пас аз 1 феврал аз хориҷа омадаанд, дар карантин қарор дошта, 2146 нафар аллакай бедарак шуда, 4,013 нафар дар карантин қарор доштанд. Ягон ҳолати коронавирус дар кишвар тасдиқ нашудааст. Дар охири моҳи март, Президент [[Эмомалӣ Раҳмон]] дар маҷлисҳои бузурги мардумӣ аксбардорӣ кард. === Апрели 2020 === {{манбаъ}} То 2 апрели соли равон, 6,272 нафаре, ки аз хориҷа ба Тоҷикистон омадаанд, пас аз 1 феврал дар карантин қарор доштанд ва 2359 нафар аллакай ронда шуда, 3913 нафар дар ҳоли ҳозир дар карантин қарор доранд. Ягонгон ҳолати коронавирус дар кишвар тасдиқ нашудааст. То 3 апрел, ниқобҳои рӯяк, гарчанде ки қонунан ваколатдор нашуда буданд, дар Тоҷикистон, аз ҷумла дар деҳаҳои дурдаст ва мактабҳо пас аз таътили баҳорӣ аз нав ба кор даромаданд. Худи ҳамон рӯз, Президент Раҳмон ва Президенти [[Ӯзбекистон]] [[Шавкат Мирзиёев]] гуфтугӯи телефонӣ анҷом доданд, аз ҷумла баррасии ҳамоҳангсозии коронавирус. Дар Беморхонаи марказии [[ноҳияи Ҷаббор Расулов]]и [[Вилояти Суғд]] як марди 60-солаи карантинӣ аз бемории пневмония фавтид ва кормандони тиббии табобаткарда карантин эълон карданд, ки овозаҳои онлайн дар бораи он, ки бемор аз коронавирус фавтидааст. Манбаъҳои бемористон гуфтаанд, ки бемор қабл аз вафот барои коронавирус манфӣ санҷидааст. Ба таърихи 6 апрел, 7,041 нафаре, ки ба [[Тоҷикистон]] аз кишварҳои хориҷӣ омадаанд, дар карантин қарор доштанд ва 4 291 нафар аллакай бароварда шуда, 2730 нафар дар ҳолати карантин қарор доштанд. Тақрибан 3000 нафар барои коронавирус озмуда шуда буданд ва ҳамаи онҳо натиҷаҳои манфӣ доштанд. Ягон ҳолати коронавирус дар кишвар тасдиқ нашудааст. Аз 5 апрел дар [[ноҳияи Ҷаббор Расулов]] ​​13 нафар карантин додаанд, ки барои коронавирус манфӣ озмуда шудааст. Шаш муассисаи тиббии [[шаҳри Хуҷанд]] ва дувоздаҳ дар дигар минтақаҳо барои карантинҳо омода карда шуданд ва ҳама ташхиси коронавирус бояд бепул гузаронида шаванд. 9 апрел, Президент Раҳмон ба президенти [[Қазоқистон]] [[Қосим-Ҷомарт Тоқаев]] занг зад ва якчанд мавзӯъҳо, аз ҷумла коронавирусро баррасӣ кард. [[Қазоқистон]] изҳор дошт, ки ба тавофуқ расидааст, ки ба Тоҷикистон панҷ ҳазор тонна орд фиристад. Худи ҳамон рӯз, Президент Раҳмон ва [[Президенти Ӯзбекистон]] Мирзиёев гуфтугӯи дигари телефонӣ, аз ҷумла баррасии ҳамоҳангсозии коронавирус баргузор карданд. То 10 апрел, 7677 нафаре, ки ба Тоҷикистон аз кишварҳои хориҷӣ омадаанд, дар карантин қарор доштанд ва 5,482 нафар аллакай ронда шуда буданд, ки 1880 нафар дар ҳолати карантин қарор доштанд. 13 апрел Вазири корҳои хориҷӣ [[Сироҷиддин Муҳриддин]] бо роҳбари ҳайати Иттиҳоди Аврупо дар Тоҷикистон Мэрилин Йозефсон мулоқот кард. Ҷозефсон тасмим гирифтааст, ки барои коҳиши оқибатҳои пандемия ба Тоҷикистон 48 миллион [[евро]] кумак кунад. 14 апрел Вазири тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоӣ [[Насим Олимзода]] гуфт, ки дар Тоҷикистон коронавирус ошкор карда нашудааст. Олимзода набудани ҳолатҳои тасдиқшудаи коронавирусро дар Тоҷикистон дар натиҷаи карантини ҷории ҳама шахсони аз хориҷа воридшуда бо сабаби хатари интиқоли асимптоматикӣ дар Тоҷикистон шарҳ дод. Вазорати ҳолатҳои фавқулоддаи [[Ӯзбекистон]] ба [[Тоҷикистон]], аз ҷумла ҳазор тонна орд, антисептикҳо ва дезинфектантҳо, халтаҳои тиббӣ, дастпӯшҳо, ниқобҳо ва пойафзолҳои тиббӣ, респираторҳо ва айнакҳо, ба Тоҷикистон кумак кард. Ширкати «[[Тоҷикгидроэлектромонтаж]]» ба Раёсати тандурустии Душанбе бо 20,000 ташхиси коронавирус, 10 мошини вентилятсия ва 500 маҷмӯи либоси махсуси тиббӣ ба маблағи умумии зиёда аз 5 миллион [[сомонӣ]] таъмин намуд. === Майи 2020 === {{манбаъ}} 1 май 32 ҳолати тасдиқшуда ба қайд гирифта шуд, ки аз онҳо 17 дар [[Душанбе]], 5 дар [[Ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ]] ва 10 нафар дар [[Вилояти Суғд]] ҳастанд. 2 май, 76 ҳолати тасдиқшуда ва 2 марги ба қайд гирифта шуд. Ҳангоми тарк кардани хона ҳама мардум бояд ниқобҳои рӯяк пӯшанд. 3 май шумораи ин сироятшудагон ба 128 расид. [[Раиси шаҳри Душанбе]] гуфт, ки онҳо барои табобати 3000 нафар беморхонаҳои муваққатӣ бунёд хоҳанд кард. 4 май 102 ҳолати иловагӣ тасдиқ карда шуд, ки шумораи онҳо 230 нафар расид, аз ҷумла 110 нафар дар [[шаҳри Душанбе]], 22 нафар дар [[Ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ]], 7 нафар дар [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]], 21 нафар дар [[Вилояти Хатлон]], 70 нафар дар [[Вилояти Суғд]]. Дар натиҷа ҳама минтақаҳо дорои сироятшудагон шуданд. 6 май [[Федератсияи футболи Тоҷикистон]] таваққуфи футболро ба муҳлати номуайян тамдид кард. Шумораи умумии сироятшудагон 379 аст, ки 8 фавт ва 246 ҷароҳат бардоштанд. === Июни 2020 === 8 июн раиси [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] [[Ёдгор Файзов]] дар ҷаласаи ситоди вилоятӣ хабар дод, ки то кунун 22 нафар дар вилоят аз сирояти СOVID-19 фавтидаанд.<ref>{{cite web |url=http://khovar.tj/2020/06/badahshon-shumorai-mubtaloyoni-covid-19-dar-viloyat-r-ba-kamshav-ni-odaast |title=Бадахшон: Шумораи мубталоёни COVID-19 дар вилоят рӯ ба камшавӣ ниҳодааст |publisher=[[АМИТ Ховар]] |lang=tg |accessdate=2020-06-09 |archivedate=2020-06-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200608201605/https://khovar.tj/2020/06/badahshon-shumorai-mubtaloyoni-covid-19-dar-viloyat-r-ba-kamshav-ni-odaast/ }}</ref> Ин нишон наздики 46 % шумораи умумии фавтидагонро дар [[Тоҷикистон]] ташкил медиҳад. === Июли 2020 === [[Акс:Sughd COVID-19 July.jpg|thumb|Раёсати САҲШ -и вилояти Суғд барои омори фавт дар нимсолаи I соли 2020]] 15 июл зимни нишасти матбуотии Раёсати сабти асноди ҳолати шаҳрвандии [[Вилояти Суғд]] маълум гашт, ки тӯли 6 моҳи соли ҷорӣ дар вилоят 203 нафар аз бемории илтиҳоби шуш ва 109 кас — аз бемории дил ва дигар касалиҳои шуш фавтидаанд. Дар ҳамин ҳол, таъкид карда шуд, ки «дар ҳеч кадоме аз маълумотномаҳои тиббӣ COVID-19 ба сифати сабаби марг зикр нашудааст»<ref>{{cite web |url=https://asiaplustj.info/tj/news/tajikistan/society/20200715/tli-nim-sol-dar-sud-6063-olati-favt-sabt-shuda-lekin-yagontoash-az-covid-19-nest |title=Тӯли ним сол дар Суғд 6063 ҳолати фавт сабт шуда, лекин ягонтоаш аз COVID-19 нест |publisher=[[Азия-Плюс]] |lang=tg |accessdate=2020-07-15 |archive-url=http://web.archive.org/web/20200718210852/https://asiaplustj.info/tj/news/tajikistan/society/20200715/tli-nim-sol-dar-sud-6063-olati-favt-sabt-shuda-lekin-yagontoash-az-covid-19-nest |archive-date=2020-07-18}}</ref>. 21 июл дар рафти нишасти матбуотии Раёсати тандурустии [[Вилояти Суғд]] қайд карда шуд, ки аз оғози пандемияи коронавирус дар кишвар, яъне аз 30 апрел то имрӯз дар вилоят 1938 сироятшудагони коронавирус ба қайд гирифта шудаанд, ки 1891 нафари онҳо алакай сиҳат гаштаанд, 31 нафар дар беморхонаҳо табобат мегиранд ва 16 нафари боқимонда фавтидаанд.<ref>{{cite web |url=https://asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20200721/16-zhitelei-sogdiiskoi-oblasti-stali-zhertvami-koronavirusa-covid-19 |title=16 жителей Согдийской области стали жертвами коронавируса |publisher=[[Азия-Плюс]] |lang=ru |accessdate=2020-07-21 |archive-url=http://web.archive.org/web/20200718210852/https://asiaplustj.info/tj/news/tajikistan/society/20200715/tli-nim-sol-dar-sud-6063-olati-favt-sabt-shuda-lekin-yagontoash-az-covid-19-nest |archive-date=2020-07-21}}</ref>. == Омор == Шумораи сироятшудагон ва фавтидагон, ки дар давраи пандемияи COVID-19 дар [[Тоҷикистон]] ошкор ва тасдиқ шудаанд: {{Омори сироятшудагон COVID-19 дар Тоҷикистон}} {{Омори фавтидагон COVID-19 дар Тоҷикистон}} == Нигаред низ == * [https://tg.wikipedia.org/wiki/Портал:Рӯйдодҳои_кунунӣ Портал: Рӯйдодҳои_кунунӣ:Омори умумии сироятёфтагон аз COVID-19 дар Тоҷикистон] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Бемориҳои вирусӣ]] [[Гурӯҳ:Дунёгирии COVID-19 аз рӯи кишварҳо|Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Дунёгирии COVID-19 дар Осиё|Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Тоҷикистон дар солҳои 2020-ум|Дунёгирии COVID-19]] [[Гурӯҳ:Осиё дар солҳои 2020-ум|Дунёгирии COVID-19]] [[Гурӯҳ:Дунёгирии COVID-19 дар Тоҷикистон| ]] [[Гурӯҳ:Хуруҷи бемориҳо дар Тоҷикистон]] m9hekbtv0sbi0het1lm9bsjqx3u3zj7 1484123 1484105 2026-08-20T08:08:54Z Шухрат Саъдиев 5132 илова 1484123 wikitext text/x-wiki {{main|Дунёгирии COVID-19}} [[Акс:COVID-19 progress in Tajikistan.svg|thumb|Харитаи сар задани беморӣ дар Тоҷикистон аз рӯи минтақаҳо (то 4 майи соли 2020)]] * [[1 феврал]] — [[Маркази исмоилияи Душанбе]] пас аз танаффусе, ки аз сабаби пандемияи [[Дунёгирии COVID-19 дар Тоҷикистон|COVID-19]] ба вуҷуд омада буд, барои адои ибодат дубора боз шуд. Марказ, ки [[соли 2009]] ҳамчун нахустин Маркази Исмоилия дар [[Осиёи Марказӣ]] ифтитоҳ шуда буд, ҳамчунин ҳамчун макони баргузории чорабиниҳои фарҳангӣ ва маърифатӣ истифода мешавад. ''Санади тасдиқкунанда: иттилои Маркази Исмоилия оид ба боз шудани он.'' <ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplustj.info/tg/news/tajikistan/society/20210127/markazi-ismoiliya-dar-dushanbe-1-fevral-daroi-hudro-boz-mekunad |title=Маркази Исмоилия дар Душанбе 1 феврал дарҳои худро боз мекунад |publisher=Asia-Plus |date=2021-01-27 |language=tg |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://old.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/society/20210127/dushanbe-ismaili-center-expected-to-open-its-doors-on-february-1 |title=Dushanbe Ismaili Center expected to open its doors on February 1 |publisher=Asia-Plus |date=2021-01-27 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref> * [[9 март]] — Тоҷикистон аввалин кишвари [[Осиёи Марказӣ]] гардид, ки тавассути '''механизми COVAX 192 000 вояи ваксинаи AstraZeneca/Oxford''' бар зидди [[Дунёгирии COVID-19 дар Тоҷикистон|COVID-19-ро]] қабул кард. Ин аввалин интиқоли ваксинаҳои COVAX ба [[Осиёи Марказӣ]] буд. ''Санади тасдиқкунанда: иттилоияи расмии ЮНИСЕФ оид ба ворид шудани ваксина ба Тоҷикистон.'' <ref>{{Cite web |url=https://www.unicef.org/tajikistan/press-releases/tajikistan-becomes-first-country-central-asia-receive-covid-19-vaccine-through-0 |title=Tajikistan becomes first country in Central Asia to receive COVID-19 vaccine through COVAX Facility |publisher=UNICEF Tajikistan |date=2021-03-09 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.unicef.org/tajikistan/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81-%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D1%8B/%D0%B4%D0%BE%D0%B7%D1%8B-%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%BD%D1%8B-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2-covid-19-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%82-%D0%B2-%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%83%D1%8E-%D0%B8%D0%B7-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD-%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B9-%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B8 |title=Дозы вакцины против COVID-19 поступают в Таджикистан |publisher=UNICEF Tajikistan |date=2021-03-08 |language=ru |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/news/item/20-03-2021-circulating-vaccine-derived-poliovirus-type-2-detected-in-tajikistan |title=Circulating vaccine-derived poliovirus type 2 detected in Tajikistan |publisher=World Health Organization |date=2021-03-20 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref> * [[23 март]] — дар [[Тоҷикистон]] маъракаи расмии эмгузаронӣ бар зидди [[Дунёгирии COVID-19 дар Тоҷикистон|COVID-19-ро]] оғоз гардид. Намояндаи [[ЮНИСЕФ]] дар Тоҷикистон Усама Маккавӣ Хогалӣ аввалин шахсе шуд, ки дар доираи маъракаи расмӣ ваксина гирифт. ''Санади тасдиқкунанда: иттилоияи ЮНИСЕФ оид ба оғози маъракаи эмгузаронӣ.'' <ref>{{Cite web |url=https://www.unicef.org/tajikistan/covid-19-vaccination-campaign-started-tajikistan |title=COVID-19 vaccination campaign started in Tajikistan |publisher=UNICEF Tajikistan |date=2021-03-23 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.unicef.org/tajikistan/press-releases/tajikistan-becomes-first-country-central-asia-receive-covid-19-vaccine-through-0 |title=Tajikistan becomes first country in Central Asia to receive COVID-19 vaccine through COVAX Facility |publisher=UNICEF Tajikistan |date=2021-03-09 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref> * [[30 апрел]]и [[соли 2020]] — тибқи маълумоти Вазорати тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоии аҳолии [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[29 апрел]]и [[соли 2020]] — 15 ҳодисаи тасдиқшудаи бемории сироятии коронавирусии CОVID-19, аз ҷумла дар [[Вилояти Суғд]] — 10 (даҳ) ҳодиса ва дар [[шаҳри Душанбе]] — 5 (панҷ) ҳодиса аз намунаҳои биологии ҳодисаҳои гумонбар ба қайд гирифта шудааст.<ref>{{cite web |url=http://khovar.tj/2020/04/vmyhabari-favr-dar-to-ikiston-odisai-tasdi-shudai-bemorii-siroyatii-covid-19-az-namuna-oi-biologii-odisa-oi-gumonbar-ba-ajd-girifta-shud/ |title=ХАБАРИ ФАВРӢ: Дар Тоҷикистон ҳодисаҳои тасдиқшудаи бемории сироятии CОVID-19 аз намунаҳои биологии ҳодисаҳои гумонбар ба қайд гирифта шуд |publisher=[[АМИТ Ховар]] |lang=tg |accessdate=2020-04-30 |archivedate=2020-05-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200501194848/https://khovar.tj/2020/04/vmyhabari-favr-dar-to-ikiston-odisai-tasdi-shudai-bemorii-siroyatii-covid-19-az-namuna-oi-biologii-odisa-oi-gumonbar-ba-ajd-girifta-shud/ }}</ref> * [[Май|майи]] [[соли 2020]] — [[Тоҷикистон]] барои пешгирии паҳншавии бемориҳои сироятӣ дар кӯдакон бо дастгирии [[Созмони ҷаҳонии тандурустӣ]] ва [[ЮНИСЕФ]] маъракаҳои иловагии эмгузаронӣ, аз ҷумла бар зидди фалаҷ, баргузор намуд. Дар соли 2021 барои эмгузаронии кӯдакон дар Тоҷикистон миллионҳо воя ваксина ворид карда шуд. ''Санади тасдиқкунанда: иттилооти ЮНИСЕФ ва ТУТ оид ба маъракаи иммунизатсия.'' <ref>{{Cite web |url=https://www.unicef.org/tajikistan/tg/%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%B3%D0%BE-%D2%B3%D0%B0%D1%91%D1%82%D1%80%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D2%B7%D0%BE%D1%82-%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D2%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B4-%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B8%D1%80%D0%BE%D1%82-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B8-%D0% наслҳо-гузашта-ҳозира-ва-ояндаи-кӯдакон |title=Ваксинаҳо ҳаётро наҷот медиҳанд |publisher=UNICEF Тоҷикистон |language=tg |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/news/item/20-03-2021-circulating-vaccine-derived-poliovirus-type-2-detected-in-tajikistan |title=Circulating vaccine-derived poliovirus type 2 detected in Tajikistan |publisher=World Health Organization |date=2021-03-20 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref> * [[8 июн|8 июни]] [[соли 2020]] раиси [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] [[Ёдгор Файзов]] дар ҷаласаи ситоди вилоятӣ хабар дод, ки то кунун 22 нафар дар вилоят аз сирояти СOVID-19 фавтидаанд.<ref>{{cite web |url=http://khovar.tj/2020/06/badahshon-shumorai-mubtaloyoni-covid-19-dar-viloyat-r-ba-kamshav-ni-odaast |title=Бадахшон: Шумораи мубталоёни COVID-19 дар вилоят рӯ ба камшавӣ ниҳодааст |publisher=[[АМИТ Ховар]] |lang=tg |accessdate=2020-06-09 |archivedate=2020-06-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200608201605/https://khovar.tj/2020/06/badahshon-shumorai-mubtaloyoni-covid-19-dar-viloyat-r-ba-kamshav-ni-odaast/ }}</ref> Ин нишон наздики 46 % шумораи умумии фавтидагонро дар [[Тоҷикистон]] ташкил медиҳад. [[Акс:Sughd COVID-19 July.jpg|thumb|Раёсати САҲШ -и вилояти Суғд барои омори фавт дар нимсолаи I соли 2020]] * [[15 июл|15 июли]] [[соли 2020]]зимни нишасти матбуотии Раёсати сабти асноди ҳолати шаҳрвандии [[вилояти Суғд]] маълум гашт, ки тӯли 6 моҳи соли ҷорӣ дар вилоят 203 нафар аз бемории илтиҳоби шуш ва 109 кас — аз бемории дил ва дигар касалиҳои шуш фавтидаанд. Дар ҳамин ҳол, таъкид карда шуд, ки «дар ҳеч кадоме аз маълумотномаҳои тиббӣ COVID-19 ба сифати сабаби марг зикр нашудааст»<ref>{{cite web |url=https://asiaplustj.info/tj/news/tajikistan/society/20200715/tli-nim-sol-dar-sud-6063-olati-favt-sabt-shuda-lekin-yagontoash-az-covid-19-nest |title=Тӯли ним сол дар Суғд 6063 ҳолати фавт сабт шуда, лекин ягонтоаш аз COVID-19 нест |publisher=[[Азия-Плюс]] |lang=tg |accessdate=2020-07-15 |archive-url=http://web.archive.org/web/20200718210852/https://asiaplustj.info/tj/news/tajikistan/society/20200715/tli-nim-sol-dar-sud-6063-olati-favt-sabt-shuda-lekin-yagontoash-az-covid-19-nest |archive-date=2020-07-18}}</ref>. == Омор == Шумораи сироятшудагон ва фавтидагон, ки дар давраи пандемияи COVID-19 дар [[Тоҷикистон]] ошкор ва тасдиқ шудаанд: {{Омори сироятшудагон COVID-19 дар Тоҷикистон}} {{Омори фавтидагон COVID-19 дар Тоҷикистон}} == Нигаред низ == * [https://tg.wikipedia.org/wiki/Портал:Рӯйдодҳои_кунунӣ Портал: Рӯйдодҳои_кунунӣ:Омори умумии сироятёфтагон аз COVID-19 дар Тоҷикистон] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Бемориҳои вирусӣ]] [[Гурӯҳ:Дунёгирии COVID-19 аз рӯи кишварҳо|Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Дунёгирии COVID-19 дар Осиё|Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Тоҷикистон дар солҳои 2020-ум|Дунёгирии COVID-19]] [[Гурӯҳ:Осиё дар солҳои 2020-ум|Дунёгирии COVID-19]] [[Гурӯҳ:Дунёгирии COVID-19 дар Тоҷикистон| ]] [[Гурӯҳ:Хуруҷи бемориҳо дар Тоҷикистон]] pnfbgiohf4jcsw4vgad59ulfx62cbls 1484128 1484123 2026-08-20T11:19:23Z Шухрат Саъдиев 5132 илова 1484128 wikitext text/x-wiki {{main|Дунёгирии COVID-19}} [[Акс:COVID-19 progress in Tajikistan.svg|thumb|Харитаи сар задани беморӣ дар Тоҷикистон аз рӯи минтақаҳо (то 4 майи соли 2020)]] * [[1 феврал]] — [[Маркази исмоилияи Душанбе]] пас аз танаффусе, ки аз сабаби пандемияи [[Дунёгирии COVID-19 дар Тоҷикистон|COVID-19]] ба вуҷуд омада буд, барои адои ибодат дубора боз шуд. Марказ, ки [[соли 2009]] ҳамчун нахустин Маркази Исмоилия дар [[Осиёи Марказӣ]] ифтитоҳ шуда буд, ҳамчунин ҳамчун макони баргузории чорабиниҳои фарҳангӣ ва маърифатӣ истифода мешавад. ''Санади тасдиқкунанда: иттилои Маркази Исмоилия оид ба боз шудани он.'' <ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplustj.info/tg/news/tajikistan/society/20210127/markazi-ismoiliya-dar-dushanbe-1-fevral-daroi-hudro-boz-mekunad |title=Маркази Исмоилия дар Душанбе 1 феврал дарҳои худро боз мекунад |publisher=Asia-Plus |date=2021-01-27 |language=tg |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://old.asiaplustj.info/en/news/tajikistan/society/20210127/dushanbe-ismaili-center-expected-to-open-its-doors-on-february-1 |title=Dushanbe Ismaili Center expected to open its doors on February 1 |publisher=Asia-Plus |date=2021-01-27 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref> * [[9 март]] — Тоҷикистон аввалин кишвари [[Осиёи Марказӣ]] гардид, ки тавассути '''механизми COVAX 192 000 вояи ваксинаи AstraZeneca/Oxford''' бар зидди [[Дунёгирии COVID-19 дар Тоҷикистон|COVID-19-ро]] қабул кард. Ин аввалин интиқоли ваксинаҳои COVAX ба [[Осиёи Марказӣ]] буд. ''Санади тасдиқкунанда: иттилоияи расмии ЮНИСЕФ оид ба ворид шудани ваксина ба Тоҷикистон.'' <ref>{{Cite web |url=https://www.unicef.org/tajikistan/press-releases/tajikistan-becomes-first-country-central-asia-receive-covid-19-vaccine-through-0 |title=Tajikistan becomes first country in Central Asia to receive COVID-19 vaccine through COVAX Facility |publisher=UNICEF Tajikistan |date=2021-03-09 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.unicef.org/tajikistan/ru/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81-%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D1%8B/%D0%B4%D0%BE%D0%B7%D1%8B-%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%BD%D1%8B-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2-covid-19-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%82-%D0%B2-%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%83%D1%8E-%D0%B8%D0%B7-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD-%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B9-%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B8 |title=Дозы вакцины против COVID-19 поступают в Таджикистан |publisher=UNICEF Tajikistan |date=2021-03-08 |language=ru |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/news/item/20-03-2021-circulating-vaccine-derived-poliovirus-type-2-detected-in-tajikistan |title=Circulating vaccine-derived poliovirus type 2 detected in Tajikistan |publisher=World Health Organization |date=2021-03-20 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref> * [[23 март]] — дар [[Тоҷикистон]] маъракаи расмии эмгузаронӣ бар зидди [[Дунёгирии COVID-19 дар Тоҷикистон|COVID-19-ро]] оғоз гардид. Намояндаи [[ЮНИСЕФ]] дар Тоҷикистон Усама Маккавӣ Хогалӣ аввалин шахсе шуд, ки дар доираи маъракаи расмӣ ваксина гирифт. ''Санади тасдиқкунанда: иттилоияи ЮНИСЕФ оид ба оғози маъракаи эмгузаронӣ.'' <ref>{{Cite web |url=https://www.unicef.org/tajikistan/covid-19-vaccination-campaign-started-tajikistan |title=COVID-19 vaccination campaign started in Tajikistan |publisher=UNICEF Tajikistan |date=2021-03-23 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.unicef.org/tajikistan/press-releases/tajikistan-becomes-first-country-central-asia-receive-covid-19-vaccine-through-0 |title=Tajikistan becomes first country in Central Asia to receive COVID-19 vaccine through COVAX Facility |publisher=UNICEF Tajikistan |date=2021-03-09 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref> * [[30 апрел]]и [[соли 2020]] — тибқи маълумоти Вазорати тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоии аҳолии [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[29 апрел]]и [[соли 2020]] — 15 ҳодисаи тасдиқшудаи бемории сироятии коронавирусии CОVID-19, аз ҷумла дар [[Вилояти Суғд]] — 10 (даҳ) ҳодиса ва дар [[шаҳри Душанбе]] — 5 (панҷ) ҳодиса аз намунаҳои биологии ҳодисаҳои гумонбар ба қайд гирифта шудааст.<ref>{{cite web |url=http://khovar.tj/2020/04/vmyhabari-favr-dar-to-ikiston-odisai-tasdi-shudai-bemorii-siroyatii-covid-19-az-namuna-oi-biologii-odisa-oi-gumonbar-ba-ajd-girifta-shud/ |title=ХАБАРИ ФАВРӢ: Дар Тоҷикистон ҳодисаҳои тасдиқшудаи бемории сироятии CОVID-19 аз намунаҳои биологии ҳодисаҳои гумонбар ба қайд гирифта шуд |publisher=[[АМИТ Ховар]] |lang=tg |accessdate=2020-04-30 |archivedate=2020-05-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200501194848/https://khovar.tj/2020/04/vmyhabari-favr-dar-to-ikiston-odisai-tasdi-shudai-bemorii-siroyatii-covid-19-az-namuna-oi-biologii-odisa-oi-gumonbar-ba-ajd-girifta-shud/ }}</ref> * [[Май|майи]] [[соли 2020]] — [[Тоҷикистон]] барои пешгирии паҳншавии бемориҳои сироятӣ дар кӯдакон бо дастгирии [[Созмони ҷаҳонии тандурустӣ]] ва [[ЮНИСЕФ]] маъракаҳои иловагии эмгузаронӣ, аз ҷумла бар зидди фалаҷ, баргузор намуд. Дар соли 2021 барои эмгузаронии кӯдакон дар Тоҷикистон миллионҳо воя ваксина ворид карда шуд. ''Санади тасдиқкунанда: иттилооти ЮНИСЕФ ва ТУТ оид ба маъракаи иммунизатсия.'' <ref>{{Cite web |url=https://www.unicef.org/tajikistan/tg/%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%B3%D0%BE-%D2%B3%D0%B0%D1%91%D1%82%D1%80%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D2%B7%D0%BE%D1%82-%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D2%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B4-%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B8%D1%80%D0%BE%D1%82-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B8-%D0% наслҳо-гузашта-ҳозира-ва-ояндаи-кӯдакон |title=Ваксинаҳо ҳаётро наҷот медиҳанд |publisher=UNICEF Тоҷикистон |language=tg |accessdate=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/news/item/20-03-2021-circulating-vaccine-derived-poliovirus-type-2-detected-in-tajikistan |title=Circulating vaccine-derived poliovirus type 2 detected in Tajikistan |publisher=World Health Organization |date=2021-03-20 |language=en |accessdate=2026-08-20}}</ref> * [[8 июн|8 июни]] [[соли 2020]] раиси [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] [[Ёдгор Файзов]] дар ҷаласаи ситоди вилоятӣ хабар дод, ки то кунун 22 нафар дар вилоят аз сирояти СOVID-19 фавтидаанд.<ref>{{cite web |url=http://khovar.tj/2020/06/badahshon-shumorai-mubtaloyoni-covid-19-dar-viloyat-r-ba-kamshav-ni-odaast |title=Бадахшон: Шумораи мубталоёни COVID-19 дар вилоят рӯ ба камшавӣ ниҳодааст |publisher=[[АМИТ Ховар]] |lang=tg |accessdate=2020-06-09 |archivedate=2020-06-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200608201605/https://khovar.tj/2020/06/badahshon-shumorai-mubtaloyoni-covid-19-dar-viloyat-r-ba-kamshav-ni-odaast/ }}</ref> Ин нишон наздики 46 % шумораи умумии фавтидагонро дар [[Тоҷикистон]] ташкил медиҳад. [[Акс:Sughd COVID-19 July.jpg|thumb|Раёсати САҲШ -и вилояти Суғд барои омори фавт дар нимсолаи I соли 2020]] * [[15 июл|15 июли]] [[соли 2020]] — зимни нишасти матбуотии Раёсати сабти асноди ҳолати шаҳрвандии [[вилояти Суғд]] маълум гашт, ки тӯли 6 моҳи соли ҷорӣ дар [[вилоят]] 203 нафар аз бемории илтиҳоби шуш ва 109 кас — аз бемории [[дил]] ва дигар касалиҳои [[шуш]] фавтидаанд. Дар ҳамин ҳол, таъкид карда шуд, ки «дар ҳеч кадоме аз маълумотномаҳои тиббӣ COVID-19 ба сифати сабаби [[марг]] зикр нашудааст»<ref>{{cite web |url=https://asiaplustj.info/tj/news/tajikistan/society/20200715/tli-nim-sol-dar-sud-6063-olati-favt-sabt-shuda-lekin-yagontoash-az-covid-19-nest |title=Тӯли ним сол дар Суғд 6063 ҳолати фавт сабт шуда, лекин ягонтоаш аз COVID-19 нест |publisher=[[Азия-Плюс]] |lang=tg |accessdate=2020-07-15 |archive-url=http://web.archive.org/web/20200718210852/https://asiaplustj.info/tj/news/tajikistan/society/20200715/tli-nim-sol-dar-sud-6063-olati-favt-sabt-shuda-lekin-yagontoash-az-covid-19-nest |archive-date=2020-07-18}}</ref>. * [[31 декабр]] — дар [[Тоҷикистон]] дар як шабонарӯз ҳолати нави сироятёбӣ аз [[Дунёгирии COVID-19 дар Тоҷикистон|COVID-19]] ба қайд гирифта нашуд. Аз оғози бақайдгирии [[беморӣ]] то ин сана дар [[кишвар]] '''13 296''' ҳолати сироят, '''12 851''' ҳолати шифоёбӣ ва '''90''' фавт ба қайд гирифта шуд.<ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2020/12/habari-hush-dar-yak-shabonar-zi-ohir-dar-to-ikiston-yagon-olati-siroyatyob-az-koronavirus-ba-ajd-girifta-nashudaast/ |title=Хабари хуш! Дар як шабонарӯзи охир дар Тоҷикистон ягон ҳолати сироятёбӣ аз коронавирус ба қайд гирифта нашудааст |website=АМИТ «Ховар» |date=31 December 2020 |access-date=2026-08-19 |language=tg}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/about/accountability/results/who-results-report-2020-mtr/country-story/2020/laboratory-system-strengthening-in-tajikistan-important-factor-in-the-response-to-covid-19-during-2020 |title=Laboratory system strengthening in Tajikistan important factor in the response to COVID-19 during 2020 |website=World Health Organization |date=2020 |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kchs.tj/node/1805 |title=Ситуация по коронавирусу на 31 декабря 2020 года: Таджикистан |website=Кумитаи ҳолатҳои фавқулода ва мудофиаи граждании назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон |date=31 December 2020 |access-date=2026-08-19 |language=ru}}</ref> == Омор == Шумораи сироятшудагон ва фавтидагон, ки дар давраи пандемияи COVID-19 дар [[Тоҷикистон]] ошкор ва тасдиқ шудаанд: {{Омори сироятшудагон COVID-19 дар Тоҷикистон}} {{Омори фавтидагон COVID-19 дар Тоҷикистон}} == Нигаред низ == * [https://tg.wikipedia.org/wiki/Портал:Рӯйдодҳои_кунунӣ Портал: Рӯйдодҳои_кунунӣ:Омори умумии сироятёфтагон аз COVID-19 дар Тоҷикистон] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Бемориҳои вирусӣ]] [[Гурӯҳ:Дунёгирии COVID-19 аз рӯи кишварҳо|Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Дунёгирии COVID-19 дар Осиё|Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Тоҷикистон дар солҳои 2020-ум|Дунёгирии COVID-19]] [[Гурӯҳ:Осиё дар солҳои 2020-ум|Дунёгирии COVID-19]] [[Гурӯҳ:Дунёгирии COVID-19 дар Тоҷикистон| ]] [[Гурӯҳ:Хуруҷи бемориҳо дар Тоҷикистон]] hjhw2l1tzql60sfuui7qsstv0rvfo7e 0 278560 1484052 1355155 2026-08-20T02:13:56Z InternetArchiveBot 30618 Add 1 book for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484052 wikitext text/x-wiki [[Акс:Still de L'Assassinat du duc de Guise.jpg|thumb|Кадр аз филми таърихии L'Assassinat du duc de Guise (1908)]] '''Филми таърихӣ''' ё '''костюмӣ''' [[жанри синамо]] мебошад, ки давраҳои мушаххаси таърихӣ, рӯйдодҳо ва шахсиятҳои гузаштаро инъикос мекунанд. Дар он филмҳои таърихӣ ва [[филми биографӣ|биографӣ]] дар бораи шахсиятҳои воқеии таърихӣ буда роҳи зиндагии онҳоро тасвир мекунанд ("[[Қисмати шоир (филм)|Қисмати шоир]]", "[[Спартак (филм)|Спартак]] ") ва филмҳои таърихию [[филми моҷароӣ|ҳодисавӣ]] дар бораи қаҳрамонҳои бофтаи солҳои гузаштаро таҷассум мекунад. Филмҳои таърихӣ аксар вақт мутобиқсозии романҳои таърихӣ мебошанд ("Ҷанг ва Сулҳ" -и Л. Н. Толстой). == Жанрҳо == Синамои костюмӣ аксар вақт бо жанрҳои [[филми ҳодисавӣ|филмҳои ҳодисавӣ]] ва [[филми ҷангӣ|ҷангӣ]] бо ҳам мепайвандад, зеро аксар вақт рӯйдодҳои драмавӣ ва тақдирсоз, ҷангҳо, табаддулот ва амсоли инҳо мавзӯи филм мешаванд. Мувофиқи вақт ва хусусияти амал якчанд намуди филмҳои таърихӣ мавҷуданд: * [[Филми ҷангӣ]] - филмҳо дар бораи [[Ҷанги Бузурги Ватанӣ]] махсусан дар [[синамои шӯравӣ]] паҳн шуда буданд. * [[Вестерн]] - жанр тавлиди [[Амрико]] буда дар филмҳои таърихӣ-пурмоҷаро дида мешавад, ки дар [[Ғарби Ваҳшӣ]] дар [[асри XIX]] рух медиҳад. Баъдан, ғарбиҳо, ки ба хусусиятҳои миллӣ мутобиқ шудаанд, дар дигар кишварҳо ба навор гирифта шуданд (ниг. [[спагетти-вестерн]], [[остерн]]). * [[Остерн]] филми ҳодисавии шӯравӣ дар Шарқ рух медиҳад, дар қисматҳои осиёии [[ИҶШС]], асосан дар давраи [[ҷанги шаҳрвандӣ]]. * [[Пеплум]] - филмҳои баландбуҷет дар бораи ҷаҳони қадим бо костюмҳо ва комплектҳои боҳашамат, аксар вақт бо изофаҳои таъсирбахш. Ин жанр аз [[Италия]] сарчашма гирифтааст, аммо дар авохири солҳои 50-ум ва аввали солҳои 60-ум дар [[Ҳолливуд]] ба авҷи аъло расидааст ([[Бен-Ҳур]], [[Спартак (филм)|Спартак]], [[Клеопатра]]). * [[Синамои Самурай|Самурай]] — [[Синамои Ҷопон|синамои ҷопонӣ]] дар бораи самурайҳост, ки бузургтарин устоди он [[Акира Куросава]] ("Ҳафт самурай", "Тахт дар хун") буд. * Уся - синамои ҳодисавии таърихии чинӣ бо муҳорибаи фантастикии [[санъатҳои ҷангӣ|муболиғаомези шарқист]] (Crouching Tiger, Hidden Dragon, House of Flying Djgers). * [[Филми ҷома ва шамшер]] - синамои костюмӣ бо инкишофи динамикии амалиёт ва муҳорибаи [[шамшербозӣ]] мебошад. Бисёртар филмҳои романҳои моҷароҷӯёнаи муаллифон, аз қабили [[Александр Дюма (падар)|Александр Дюма]], [[Роберт Стивенсон]] ва [[Майн Рид]] дар бораи [[мушкетёрҳо]], [[Роҳзании баҳрӣ|роҳзанҳои баҳрӣ]] ва дигар моҷароҷӯён мебошанд. [[Дуглас Фэрбенкс]], [[Эррол Флинн]], [[Жан Маре]], [[Михаил Боярский]] дар нақшҳои қаҳрамонони ҷасур ва ғоратгарони бузург инъикос ёфтаанд. == Сабти филмҳо аз рӯи романҳои классикӣ == Солҳои 1930-юм, продюсери афсонавӣ [[Дэвид Селзник]] дар банаворгирии адабиёти классикӣ маъруф шудааст. Филми "Gone with the Wind", ки аз ҷониби ӯ маблағгузорӣ ва таҳия шудааст, кайҳост, ки рекорди хазинавӣ дорад. Гурӯҳи махсуси филмҳои таърихӣ аз романҳои сершумори [[Ҷейн Аустен]] (воқеа дар давраи [[Ҷангҳои Наполеон]] сурат мегирад) ва [[Чарлз Дикенс]] (манзараи асосӣ [[Лондон]] дар [[давраи Виктория]] мебошад) иборат мебошад. Онҳо махсусан ба [[синамои Бритониё]] хосанд. == Синамои муаллифӣ == Бузургтарин устодони синамои пешазҷангӣ, аз ҷумла [[Дэвид Гриффит]] (Таҳаммулнопазирӣ) ва [[Сергей Эйзенштейн]] ([[Александр Невский (филм)|Александр Невский]], [[Иван Грозный (филм)|Иван Грозний]]) кор карданро дар соҳаи синамои таърихӣ авлотар донистанд. Дар солҳои 1950 ва 1960 мунавварони [[истилоҳи синамои муаллифӣ|синамои муаллифӣ]] на як бору ду бор амали филмҳоро ба муҳити зоҳирии [[асрҳои миёна]] интиқол додаанд, зеро инъикоси мавзӯъҳои ахлоқӣ ва мазҳабиро пешгӯӣ карда буданд ("Ugetsu", "Det Sjunde Inseglet", "[[Андрей Рублёв (фильм)|Андрей Рублёв]]").<ref>{{cite journal |last1=Robé |first1=Chris |title=Taking Hollywood Back: The Historical Costume Drama, the Biopic, and Popular Front U.S. Film Criticism |url=https://archive.org/details/sim_cinema-journal_winter-2009_48_2/page/n71 |journal=Cinema Journal |date=2009 |volume=48 |issue=2 |pages=70–87 |doi=10.1353/cj.0.0082 |jstor=20484449 |s2cid=153354352 }}</ref> Аз нуқтаи назари дурустии бозсозии таърихӣ дар синамо ду равиш нишон дода шудааст. Дар солҳои 70-ум равиши бойгонӣ-ҳуҷҷатии [[Роберто Росселини]] ("Омадани Людовики XIV ба қудрат") маъмул буд, ки дар апофеози худ дар "[[Барри Линдон]]" -и [[Станлий Кубрик]] (1975) расид.<ref name="KuhnWestwell2012">{{cite book|author1=Annette Kuhn|author2=Guy Westwell|title=A Dictionary of Film Studies|url=https://books.google.com/books?id=g5oyAwAAQBAJ&pg=PA98|date=21 June 2012|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-103465-7|pages=98–}}</ref> Дар солҳои 90-ум навсозии воқеиятҳои таърихӣ мӯд шуд (ба мисли [[La Reine Margot]]-и [[Патрис Шеро]]), аммо дар баъзе ҳолатҳо ҳудуди байни давраҳоро комилан нест мекунад ([[Эдуард II (филм)|Эдуард II]]-и [[Дерек Ҷарман]]) ё дидаву дониста аз нав сабт кардани рӯйдодҳои таърихӣ (масалан - сӯзондани [[Адолф Ҳитлер]] дар кинотеатри [[Париж]] дар филми [[Ҳаромзодаҳои лаънатӣ]]).<ref>{{cite journal |author-last=Carver |author-first=Terrell |date=Spring 2005 |title=Oliver Stone's ''Alexander'' |journal=[[Film & History: An Interdisciplinary Journal of Film and Television Studies]] |publisher=Center for the Study of Film & History |volume=35 |issue=2 |pages=83–84 |doi=10.1353/flm.2005.0033 |s2cid=191432461 |issn=0360-3695 |eissn=1548-9922 }}</ref> == Нигаред низ == * [[Драмаи таърихӣ]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == [[Гурӯҳ:Жанрҳои синамо]] [[Гурӯҳ:Филмҳои таърихӣ]] 7k7mx8dje1fok5r032j8q3itwxvjbw4 0 279003 1484035 1342711 2026-08-20T01:39:50Z InternetArchiveBot 30618 Add 1 book for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484035 wikitext text/x-wiki [[File:Map of Persian speakers.svg|thumb|450px|Харитаи сарзаминҳои форсизабон]] Дар ин ҷо '''Феҳристи сарзаминҳое, ки [[Забони порсӣ|форсӣ]] забони расмиашон аст,''' ироа шуда аст. ==Забони расмӣ== {| class="wikitable sortable" ! rowspan=2|Кишвар ! rowspan=2|Минтақа ! rowspan=2|Аҳолӣ ! colspan=2|Форсӣ-забонон |- ! Забони нахуст ! Маҷмӯ |- | {{Парчам|Эрон}} | Осиё |align="left" | 83,713,012<ref>{{cite web|url=https://www.amar.org.ir/english/Population-help|title=Statistical Center of Iran > Population help|website=www.amar.org.ir|access-date=22 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202213712/https://www.amar.org.ir/english/Population-help|archive-date=2 February 2017|url-status=dead}}</ref> |50,568,000<ref>{{cite web|url=https://www.ethnologue.com/language/pes|title=Persian, Iranian|website=[[Ethnologue]]|accessdate=11 December 2018}} Total Persian dialects in Iran.</ref> |~70,000,000<ref name="UNESCO">{{cite web|url=http://data.uis.unesco.org/Index.aspx?DataSetCode=EDULIT_DS&popupcustomise=true&lang=en#|title=Adult literacy rate, population 15+ years (both sexes, female, male)|publisher=[[UNESCO]]|work=[[UNESCO Institute for Statistics|UIS]] Data Centre|accessdate=20 November 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170905185501/http://data.uis.unesco.org/Index.aspx?DataSetCode=EDULIT_DS&popupcustomise=true&lang=en|archivedate=2017-09-05}}</ref> |- | {{Парчам|Афғонистон}} | Осиё |align="left" | 32,890,171<ref>{{cite report|title=د هېواد د وګړو اټکل برآورد نفوس کشور1399|language=ar,en|trans-title=Estimated Population of Afghanistan 2020-21|url=https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2020/06/%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B3%DB%B9%DB%B9-%D9%86%D8%B3%D8%AE%DB%80-%D8%A7%D9%88%D9%84.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200703171906/https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2020/06/%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B3%DB%B9%DB%B9-%D9%86%D8%B3%D8%AE%DB%80-%D8%A7%D9%88%D9%84.pdf|archive-date=2020-07-03|date=|access-date=1 July 2020|dead-url=yes}}</ref> |16,650,000<ref name="Factbook">{{cite web |url=https://www.worldometers.info/world-population/afghanistan-population/ |title=Afghanistan |work=Worldmeters |publisher=www.worldmeters.info |accessdate=2019-05-30 }}</ref> |~30,000,000<ref>{{Cite journal |last=Reinman |first=Suzanne L. |date=2010-09-21 |title=The World Factbook |journal=Reference Reviews |volume=24 |issue=7 |pages=7–8 |doi=10.1108/09504121011077057 |issn=0950-4125}}</ref> |- | {{Парчам|Тоҷикистон}} | Осиё |align="left" | 9,313,800<ref>{{cite web|url=https://www.stat.tj/|title=Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон / Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=www.stat.tj|access-date=22 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20091213094447/http://www.stat.tj/|archive-date=13 December 2009|url-status=live|accessdate=2020-09-16|archivedate=2009-12-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091213094447/https://www.stat.tj/}}</ref> |6,373,834<ref>[https://web.archive.org/web/20130116004155/http://stat.tj/en/img/526b8592e834fcaaccec26a22965ea2b_1355502192.pdf]</ref> |~9,300,000<ref name="UNESCO"/> |- | {{Парчам|Доғистон}}<ref>[[Constitution of the Republic of Dagestan]]: Chapter I, Article 11: "The state languages ​​of the Republic of Dagestan are Russian and the languages ​​of the peoples of Dagestan."</ref> | Аврупо |align="left" | 3,132,268<ref name=est18>{{cite web|title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации|url=https://www.gks.ru/storage/mediabank/PrPopul2021.xls|publisher=Главная::Федеральная служба государственной статистики|accessdate=6 February 2021}}{{Пайванди мурда|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |2,010<ref>[https://www.ethnologue.com/language/ttt Tat, Muslim], ''[[Ethnologue]]'', Retrieved 7 March 2021</ref> |~2,100 |- | style="text-align:left;" | '''Маҷмӯ''' || || '''129٬020٬184''' || '''73٬593٬834''' || '''109,300,000''' |} ==Забони Ақалият== {| class="wikitable sortable" ! rowspan=2| Кишвар ! rowspan=2| Минтақа ! rowspan=2| Аҳолӣ ! colspan=2|Форсӣ-забонон |- ! Аҳолӣ ! Дарсад |- | {{Парчам|Ӯзбекистон}} | Осиё |align="left" | 34,412,349<ref>{{cite web|url=https://stat.uz/uz/2-uncategorised/5221-o-zbekiston-aholisi|title=Statistika qo'mitasi — O'ZBEKISTON AHOLISI|website=stat.uz|access-date=19 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190120093503/https://stat.uz/uz/2-uncategorised/5221-o-zbekiston-aholisi|archive-date=20 January 2019|url-status=live|accessdate=2020-09-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190120093503/https://stat.uz/uz/2-uncategorised/5221-o-zbekiston-aholisi|archivedate=2019-01-20}}</ref> |align="left" |1,544,700<ref>https://web.archive.org/web/20180822145750/https://www.stat.uz/en/press-center/news-committee/435-analiticheskie-materialy-en1/2075-demographic-situation-in-the-republic-of-uzbekistan</ref>−10,000,000<ref name="Lena Jonson 2006. pg 108">Jonson, Lena (1976) ''Tajikistan in the New Central Asia'', I.B.Tauris, {{ISBN|085771726X}}, p. 108: "According to official Uzbek statistics there are slightly over 1 million Tajiks in Uzbekistan or about 3% of the population. The unofficial figure is over 6 million Tajiks. They are concentrated in the Sukhandarya, Samarqand and Bukhara regions."</ref><ref name=Foltz2>{{cite journal|authorlink=Richard Foltz|author=Richard Foltz|title=The Tajiks of Uzbekistan|url=https://archive.org/details/sim_central-asian-survey_1996-06_15_2/page/213|journal=Central Asian Survey|volume= 15|issue=2|pages= 213–216 |year=1996|doi=10.1080/02634939608400946}}</ref><ref name="cornellcaspian.com">{{cite journal|doi=10.1080/09662830008407454|url=http://www.cornellcaspian.com/pub/0010uzbekistan.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090505153156/http://www.cornellcaspian.com/pub/0010uzbekistan.htm|archivedate=5 May 2009|title=Uzbekistan: A Regional Player in Eurasian Geopolitics?|year=2000|last1=Cornell|first1=Svante E.|journal=European Security|volume=9|issue=2|page=115|url-status=dead}}</ref> |align="left" |4,8−30% |- | {{Парчам|Баҳрайн}} | Осиё |align="left" | 1,592,000<ref>{{cite web|url=http://www.cio.gov.bh/cio_ara/English/Publications/Statistical%20Abstract/ABS2011/CH2/2013%2012%2019%20Bahrain%20%20Population%20Projections.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170206163647/http://www.cio.gov.bh/cio_ara/English/Publications/Statistical%20Abstract/ABS2011/CH2/2013%2012%2019%20Bahrain%20%20Population%20Projections.pdf|archive-date=6 February 2017|title=Mid-Year Population Projections for the Kingdom of Bahrain - (2012 - 2032)|script-title=ar:2012 – 2032 إسقاطات منتصف العام لسكان مملكة البحرين|language=ar,en|publisher=Kingdom of Bahrain - Central informatics Organisation|accessdate=2020-09-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160919171749/http://www.cio.gov.bh/cio_ara/English/Publications/Statistical%20Abstract/ABS2011/CH2/2013%2012%2019%20Bahrain%20%20Population%20Projections.pdf|archivedate=2016-09-19}}</ref> |align="left" |100,000<ref name=intlhistory>[http://intlhistory.blogspot.com/2015/10/the-ajam-of-manama.html?m=1 The Ajam of Manama]</ref> |align="left" |14%<ref>[http://intlhistory.blogspot.com/2015/10/the-ajam-of-manama.html?m=1].</ref> |} == Сарчашма == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Кишварҳои форсизабон]] kaeqye1y3dywnrpytueg1jlyutvks77 0 289158 1484082 1483257 2026-08-20T02:55:04Z InternetArchiveBot 30618 Add 2 books for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484082 wikitext text/x-wiki '''Муноқиша ё Низоъ''' - як бархӯрди манфиатҳо мебошад. Асоси муноқиша метавонад гуногун бошад, аммо он ҳамеша як нишонаи ҷомеа аст. Асоси [[низоъ]] метавонад шахсӣ, [[нажод]]ӣ, синфӣ, қавмӣ, [[Сиёсат|сиёсӣ]] ва байналмилалӣ бошад. Муноқишаҳо дар гурӯҳҳо аксар вақт бо як низоми мушаххас мегузаранд. ''Муштараки гурӯҳи реҷаи'' аст, аввал аз ҷониби ''низои аввалия'' вайрон, аксаран бо тафовути боиси [[Ақида|андеша]], ихтилофи байни аъзоён ё норасоии захираҳои. Дар ин лаҳза, гурӯҳ дигар муттаҳид нест ва метавонад ба эътилофҳо тақсим шавад. Ин давраи ''ташаннуҷи муноқишаҳо'' дар баъзе ҳолатҳо ба ''марҳилаи ҳалли низоъҳо'' роҳ медиҳад, ки пас аз он гурӯҳ метавонад дар ниҳоят ба ''ҳамкории муқаррарии гурӯҳӣ'' баргардад. == Таърифҳо == [[Низоъ]] кам ба назар созанда ҳисобида мешавад; аммо, дар заминаҳои муайян (масалан, рақобат дар варзиш), сатҳҳои мӯътадили муноқиша метавонанд ба якдигар фоидаовар, мусоидат ба фаҳмиш, таҳаммулпазирӣ, омӯзиш ва самаранокӣ ҳисобида шаванд. Профессори Донишгоҳи Ғарбии Кентуккӣ М. Афзалур қайд мекунад, ки таърифи ягонаи аз ҷониби ҳама қабулшудаи [[низоъ]] вуҷуд надорад. Вай қайд мекунад, ки як масъалаи баҳс ин аст, ки муноқиша вазъият аст ё як навъи рафтор. Бо истинод ба баррасии таърифҳои муноқишаҳои муташаккил дар соли 1990 аз ҷониби Роберт А.Барон,<ref>{{Cite book|last=Rahim, M. Afzalur.|title=Managing conflict in organizations|url=https://archive.org/details/managingconflict0004rahi|date=2011|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-4128-1456-0|edition=4th|location=New Brunswick, N.J.|oclc=609872245}}</ref> Афзалур қайд мекунад, ки ҳамаи таърифҳои муноқиша манфиатҳои маълуми мухолиф ва раванди кӯшиши боздоштани нуқтаи назар ё ақидаҳои мухолифро дар бар мегиранд. Дар асоси он, таърифи пешниҳодшудаи низоъ аз ҷониби Афзалур "раванди интерактивӣ мебошад, ки дар номувофиқӣ, ихтилофи назар ё ихтилофи назар дар дохили созмонҳои иҷтимоӣ ё байни онҳо зоҳир мешавад." Афзалур инчунин қайд мекунад, ки муноқиша метавонад танҳо бо як шахс маҳдуд карда шавад, ки дар дохили худ ихтилоф дорад (низои шахсӣ). Афзалур баъзе зуҳуроти рафтори муноқишаҳоро номбар мекунад, ки аз ихтилофот сар шуда, пас аз бадрафторӣ ва дахолати лафзӣ сар мезананд. Таърифи дигари низоъро Майкл Николсон, профессори робитаи дохилии Донишгоҳи Сусекс пешниҳод кардааст,<ref>{{Cite web|url=http://www.theguardian.com/news/2001/oct/20/guardianobituaries.socialsciences|title=Obituary: Michael Nicholson|author=MacLean|first=John|website=the Guardian|date=2001-10-20|lang=en|accessdate=2020-07-18}}</ref> онро ҳамчун фаъолият муайян мекунад, ки дар он вақте мавҷудоти бошуур (шахсони алоҳида ё гурӯҳҳо) мехоҳанд амалҳои мутақобилан номувофиқро оид ба хоҳишҳои худ ба амал оранд, эҳтиёҷот ё уҳдадориҳо.<ref name=":3">{{Cite book|last=Nicholson|first=Michael|title=Rationality and the analysis of international conflict|url=https://archive.org/details/rationalityanaly0000nich|date=1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-39125-3|location=Cambridge|oclc=23687612}}</ref> Низоъ шиддат гирифтани ихтилофот мебошад, ки шарти асосии он аст ва бо мавҷудияти рафтори низоъ тавсиф карда мешавад, ки дар он мавҷудот кӯшиши ба ҳамдигар зарар расонидан доранд. мо метавонем == Нақши эҳсосот дар муносибатҳои байни гурӯҳӣ == Бозингари асосӣ дар муносибатҳои байни гурӯҳӣ ва муноқиша эҳсоси дастаҷамъӣ мебошад, ки гурӯҳи шахс (дар гурӯҳ) нисбати гурӯҳи дигар (берун аз гурӯҳ) ҳис мекунад. Ин эҳсосоти байни гурӯҳӣ одатан манфӣ мебошанд ва шиддатнокии худро аз эҳсоси нороҳатӣ ҳангоми муносибат бо аъзои гурӯҳи дигари дигар то пур аз нафрат ба гурӯҳи дигар ва аъзои он фарқ мекунанд. Масалан, дар тадқиқоти ташкилии Фишер дар [[Донишгоҳи Оксфорд]], низои байни гурӯҳҳо ба дараҷае «тафсон» буд, ки он ба ҳамдигар харобиовар ва ҳалнашаванда шуд, ки дар натиҷа боиси фурӯпошии ташкилӣ гардид.<ref>{{Cite journal|author=Fischer|first=Michael D.|date=September 2012|title=Organizational Turbulence, Trouble and Trauma: Theorizing the Collapse of a Mental Health Setting|journal=Organization Studies|language=en|volume=33|issue=9|pages=1153–1173|doi=10.1177/0170840612448155|issn=0170-8406}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Fischer|first=Michael Daniel|date=January 2013|title=Resisting hybridisation between modes of clinical risk management: Contradiction, contest, and the production of intractable conflict|journal=Accounting, Organizations and Society|language=en|volume=38|issue=1|pages=30–49|doi=10.1016/j.aos.2012.11.002}}</ref> === Ҳасад === Ҳасад вақте натиҷа медиҳад, ки гурӯҳи берунӣ дорои салоҳияти баланд, аммо гармии паст аст (Cuddy, Fiske & Glick, 2007). Гурӯҳҳои ҳасуд одатан ба дастовардҳои рамзӣ ва моддии гурӯҳи дигар ҳасад мебаранд ва ин гурӯҳро ҳамчун рақобат мешуморанд (Forsyth, 2010). === Нафрат === Вақте ки гуруҳи берунӣ ҳам дар салоҳият ва ҳам дар самти паст қарор гирифтаанд, нафрат натиҷа медиҳад (Cuddy, Fiske & Glick, 2007). Тибқи гуфтаи Форсит, нафрат яке аз эҳсосоти бештарини байни гурӯҳҳо ба ҳисоб меравад. Дар ин вазъият, гурӯҳи берунӣ барои нокомиҳои худ масъул аст. Аъзои дохили гурӯҳ инчунин чунин мешуморанд, ки ихтилофи онҳо бо гурӯҳи беруна ҳеч гоҳ ҳал намешавад (Форсит, 2010). === Афсӯс === Гурӯҳҳое, ки аз ҷониби гурӯҳ боварӣ доранд, ки гармии баланд доранд, аммо салоҳияташон паст аст, раҳмдиланд (Cuddy, Fiske & Glick, 2007). Одатан, гурӯҳҳои раҳмдил аз ҷиҳати мақомот нисбат ба гурӯҳ пасттаранд ва бовар намекунанд, ки онҳо барои нокомиҳояшон ҷавобгар бошанд (Форсит, 2010). === Мафтункунӣ === Ҳайрат вақте рух медиҳад, ки гурӯҳи берунӣ ҳам дар самти гармӣ ва ҳам дар салоҳият баланд бошад, аммо мафтункунӣ хеле кам ба назар мерасад, зеро ин ду шарт хеле кам иҷро мешаванд (Cuddy, Fiske & Glick, 2007). Гурӯҳи ба ҳайратомада комилан сазовори дастовардҳои худ ҳисобида мешавад. Чунин мешуморанд, ки эҳтимолан мафтункунӣ вақте пайдо мешавад, ки узви гурӯҳ метавонад аз дастовардҳои берунӣ фахр кунад ва вақте ки гурӯҳи берунӣ ба гурӯҳ таъсир намерасонад (Форсит, 2010). == Намудҳои муноқиша == Ин ҳолатҳои муноқишаи дохили гурӯҳӣ, ихтилофи байни як шахс ва гурӯҳе мебошанд, ки онҳо узви он мебошанд.<ref>{{Cite journal|author=Sidorenkov|first=Andrey V|date=October 2018|title=Group size and composition of work groups as precursors of intragroup conflicts|journal=Psychology Research and Behavior Management|volume=11|pages=511–523|doi=10.2147/prbm.s178761|pmid=30498379|issn=1179-1578}}</ref> Онҳо инчунин метавонанд намунаҳои ''муноқишаи байнидавлатӣ'', муноқишаи байни ду ва ё зиёда одамон бошанд.<ref>{{Cite web|url=https://www.highspeedtraining.co.uk/hub/types-of-group-conflict-guide-for-managers/|title=Types of Group Conflict: Guide for Managers {{!}} High Speed Training|website=The Hub {{!}} High Speed Training|date=2017-03-06|lang=en-GB|accessdate=2020-07-18}}</ref> Ба намудҳои мушаххаси муноқиша инҳо дохил мешаванд. * Муноқишаи андешаҳо вақте рух медиҳад, ки афрод дар бораи ҳалли як масъалаи муайян ихтилофи назар доранд. Ин метавонад як чизи хуб бошад, зеро он имкон дорад, ки баҳсро афзоиш диҳад ва ҳавасмандиро афзоиш диҳад.<ref>{{Cite book|title=Social psychology in sport|url=https://archive.org/details/socialpsychology0000unse_j1g6|date=2007|publisher=Human Kinetics|last=Jowett|first=Sophia|last2=Lavallee|first2=David|isbn=978-0-7360-5780-6|location=Champaign, IL|oclc=64770988}}</ref> * Ҷанҷоли муносибатҳо вақте рух медиҳад, ки шахсон дар бораи якдигар ихтилофи назар доранд. Ин муноқишаҳои релятсионӣ самаранокӣ, садоқат, қаноатмандӣ ва уҳдадориҳоро коҳиш медиҳанд ва одамонро асабонӣ, манфӣ ва шубҳанок мегардонанд. Ин аз носозгории байни шахсият сарчашма мегирад. Ин огоҳӣ дар бораи ихтилофотест, ки аз ноумедӣ, озор ва хашм ба вуҷуд омадаанд. Муноқишаи муносибатӣ бо муноқишаи аффективӣ ва маърифатӣ, ки мутаносибан Амасон ва Пинкли муайян кардаанд, қобили муқоиса аст.<ref>{{Cite journal|author=Jehn|first=K. A.|title=The Dynamic Nature of Conflict: A Longitudinal Study of Intragroup Conflict and Group Performance|url=https://archive.org/details/sim_academy-of-management-journal_2001-04_44_2/page/238|date=2001-04-01|journal=Academy of Management Journal|language=en|volume=44|issue=2|pages=238–251|doi=10.2307/3069453|issn=0001-4273}}</ref> * Муноқишаи раванд ба ихтилофи назар дар мавриди муносибати гурӯҳ ба вазифа, усулҳо ва раванди гурӯҳии он ишора мекунад. Онҳо қайд мекунанд, ки ҳарчанд муноқишаи ихтилоф ва муноқишаи раванд зараровар аст, вале ихтилофи вазифа муфид дониста мешавад, зеро он гуногунии андешаҳоро ташвиқ мекунад, гарчанде ки эҳтиёт бояд кард, то он ба раванд ё муноқишаи муносибатҳо табдил наёбад. * Ихтилофи вазифа бо ихтилофи назарҳо ва ақида дар бораи вазифаи мушаххас дар танзимоти гурӯҳ алоқаманд аст. Он бо ду таъсири ба ҳам алоқаманд ва судманд алоқаманд аст. Аввал ин сифати қарорҳои гурӯҳӣ мебошад. Зиддияти вазифаҳо [[Шинохт|фаҳмиши]] бештари маърифатии масъалаи муҳокимашавандаро бармеангезад. Ин боиси қабули қарорҳои беҳтар барои гурӯҳҳое мегардад, ки ихтилофи вазифаҳоро истифода мебаранд. Дуввум қабули аффективии қарорҳои гурӯҳӣ. Низои вазифа метавонад боиси афзоиши қаноатмандӣ аз қарори гурӯҳ ва хоҳиши дар гурӯҳ мондан гардад.<ref>{{Cite journal|author=Järvisalo|first=J.|date=1975-09-15|title=Action of propranolol on mitochondrial functions--effects on energized ion fluxes in the presence of valinomycin|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/13|journal=Biochemical Pharmacology|volume=24|issue=18|pages=1701–1705|doi=10.1016/0006-2952(75)90009-x|issn=0006-2952|pmid=13}}</ref> * Конфликти аффективӣ - муноқишаи эҳсосӣ мебошад, ки дар натиҷаи носозгорӣ ва баҳсҳои байни шахсӣ таҳия шудааст. Он аксар вақт шубҳа, нобоварӣ ва душманиро ба вуҷуд меорад. Аз ин рӯ, он ҳамчун як муноқишаи манфӣ ва монеа барои касоне, ки онро таҷриба мекунанд, дониста мешавад ва ҳамчун "номутаносиб" тавсиф карда мешавад.<ref>{{Cite journal|author=Amason|first=Allen C.|date=August 1997|title=The Effects of Top Management Team Size and interaction Norms on Cognitive and Affective Conflict|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-management_1997_23_4/page/495|journal=Journal of Management|language=en|volume=23|issue=4|pages=495–516|doi=10.1177/014920639702300401|issn=0149-2063}}</ref> * Конфликти маърифатӣ ҳангоми иҷрои вазифаҳо рух медиҳад ва аз тафовути нуқтаи назар ва доварӣ бармеояд. Он қабули қарорҳоро такмил медиҳад ва ба мубодилаи озодтар байни аъзоёни гурӯҳ имкон медиҳад. Конфликти маърифатӣ ҳамчун шиддати мусбат ба ҳисоб меравад, ки ба кори хуби гурӯҳҳо мусоидат мекунад. Дар зер намунаҳои муноқиша оварда шудаанд, ки метавонанд ҳамгурӯҳ ё ихтилофи байни гурӯҳҳо бошанд. * [[Бархӯрди манфиатҳо|Ихтилофи манфиатҳо]] ин ҷалб шудан ба манфиатҳои гуногун мебошад, ки метавонанд ангеза ва қабули қарорро вайрон кунанд. * Муноқишаи фарҳангӣ як навъ муноқишаест, ки ҳангоми бархӯрд бо арзишҳо ва эътиқодоти гуногуни фарҳангӣ рух медиҳад.<ref>{{Cite book|last=Lee|first=Yueh-Ting|title=The psychology of ethnic and cultural conflict|publisher=Praeger|year=2004|isbn=9780275979836|location=Westport, Conn}}</ref> * Низои қавмӣ ин ихтилофи байни ду ва ё зиёда гурӯҳҳои қавмии ба ҳам зид мебошад. * Ҷанҷоли байни гурӯҳӣ ин ихтилофи байни ду ва ё зиёда гурӯҳҳо мебошад.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.highspeedtraining.co.uk/hub/types-of-group-conflict-guide-for-managers/|title=Types of Group Conflict: Guide for Managers {{!}} High Speed Training|website=The Hub {{!}} High Speed Training|date=2017-03-06|lang=en-GB|accessdate=2020-07-18}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.highspeedtraining.co.uk/hub/types-of-group-conflict-guide-for-managers/ "Types of Group Conflict: Guide for Managers | High Speed Training"]. </cite></ref> * Ҷанҷоли ташкилӣ ин ихтилофест, ки дар натиҷаи мухолифати ниёзҳо, арзишҳо ва манфиатҳои байни одамоне, ки дар якҷоягӣ кор мекунанд, ба вуҷуд меояд.<ref>{{Cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/organizational-conflict|title=Organizational conflict {{!}} definition in the Cambridge English Dictionary|website=dictionary.cambridge.org|lang=en-US|accessdate=2020-07-18}}</ref> * Низои нақшӣ талаботҳои номувофиқеро, ки нисбати шахс ба тарзе иҷро карда мешавад, ки иҷрои ҳарду мушкилотро дар бар мегирад.<ref>{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/browse/role-conflict|title=Definition of role conflict {{!}} Dictionary.com|website=www.dictionary.com|lang=en|accessdate=2020-07-18}}</ref> * Зиддияти иҷтимоӣ мубориза барои бартарӣ ё мустақилияти байни табақаҳои иҷтимоӣ мебошад. * Кор ва муноқишаи оилавӣ талаботҳои номувофиқи байни кор ва нақшҳои оилавии шахсро дар бар мегирад.<ref>{{Cite web|url=https://onlinemasters.baylor.edu/articles/work-family-conflict.aspx|title=What Is Work-Family Conflict? {{!}} Baylor Online|website=Baylor University MBA Online Degree Program|lang=en|accessdate=2020-07-18}}</ref> == Панҷ эътиқод, ки гурӯҳҳоро ба муноқиша тела медиҳанд == Рой ва Ҷуди Эйделсон (2003) баъзе нақшҳои муҳимеро, ки эътиқод метавонанд дар оғоз ё маҳдуд кардани муноқиша байни гурӯҳҳо бозӣ кунанд, таҳқиқ карданд. Дар асоси баррасии адабиёти марбута, панҷ соҳаи эътиқод махсусан ба назар намоёнанд: бартарӣ, беадолатӣ, осебпазирӣ, нобоварӣ ва нотавонӣ. === Бартарӣ === ''Эътиқоди аслии сатҳи инфиродӣ'' : Ин эътиқодест, ки фард аз ҳар каси дигар беҳтар аст ва аз ин рӯ бисёре аз сохторҳои иҷтимоӣ аз он сабабанд, ки шахс фикрҳои худро "имтиёзнок" мешуморад ва аз ин рӯ бо дигарон хуб муносибат намекунад. Одамоне, ки ба ин эътиқод доранд, аксар вақт муносибати "махсусият, шоистагӣ ва ҳуқуқ" доранд. ''Ҷаҳонбинии сатҳи гурӯҳӣ'' : Ҳангоми гузариш аз эътиқоди аслии сатҳи инфиродӣ ба ҷаҳонбинии сатҳи гурӯҳӣ аксарияти мафҳумҳо бетағйир боқӣ мемонанд. Фарқи асосӣ дар он аст, ки ин муносибатҳо ба ҷои шахсони алоҳида ба гурӯҳҳои калон дахл доранд. Яке аз намунаҳои ин "якмаданияти этносентристӣ" мебошад, ки маънояш он аст, ки касе мероси фарҳангии худро нисбат ба мероси дигар беҳтар медонад. === Беадолатӣ === ''Эътиқоди аслии сатҳи инфиродӣ'' : Ин эътиқод дар он аст, ки бо шахсе бадрафторӣ карда шудааст, ки ба онҳо ба таври назаррас таъсир мерасонад. Ин муносибати бераҳмона бештар шарҳи "ноумедӣ ва хиёнат" аст. ''Ҷаҳонбинии сатҳи гурӯҳӣ'' : Ин охири қабулкунандаи сатҳи гурӯҳӣ мебошад. Ин гурӯҳ шикоятро аз гурӯҳи дигар бо ҳамон сабабҳо қабул мекунад, ки фард ба гурӯҳи дигар шикоят мекунад. Барои ноадолатиҳо аз ноумедӣ, хиёнат ва муносибати бад. === Осебпазирӣ === ''Эътиқоди аслии сатҳи инфиродӣ'' : Ин ташвиши доимист. Маҳз он вақте ки инсон ҳис мекунад, ки ӯ назорат намекунад ва худро тавре ҳис мекунад, ки гӯё онҳо "ҳамеша дар роҳи зарар" зиндагӣ мекунанд. ''Ҷаҳонбинии сатҳи'' гурӯҳӣ: Гурӯҳе, ки бинобар таҳдиди тахайюлӣ дар оянда осебпазириро ҳис мекунад. Ин робитаҳои гурӯҳро тақвият медиҳад ва ба онҳо имкон медиҳад, ки "рафтори гурӯҳро ба самтҳои мушаххасе, ки хусуматро дар бар мегиранд, равона кунанд." === Нобоварӣ === ''Эътиқоди аслии сатҳи инфиродӣ'' : Ин ба "адовати тахминӣ ва нияти ашаддӣ, ки дар дигарон дида мешавад" асос ёфтааст. Он касро ба рафтори душманона тела медиҳад ва аз эҷоди муносибатҳои солим монеъ мешавад. ''Ҷаҳонбинии сатҳи гурӯҳӣ'' : Ин гурӯҳро аз гуруҳ бо тарзе ҷудо мекунад, ки ба осонӣ ислоҳ намешавад, зеро дар гурӯҳ як стереотипи пойдорро ташкил медиҳад, ки нисбати гурӯҳ истифода мешавад ва бояд аз ҷониби шахсони бегона рад карда шавад. гурӯҳ. === Дармондагӣ === ''Эътиқоди аслии сатҳи инфиродӣ'' : Эътиқоди амиқе, ки новобаста аз он, ки шахс чӣ кор мекунад, натиҷаи номусоид хоҳад дошт. Чуноне ки шахс "қобилияти зарурӣ надорад" ё эътиқод дорад, ки шахс кумаки кофӣ надошт ё муҳити атроф бар зидди онҳост. ''Ҷаҳонбинии сатҳи гурӯҳӣ'' : Вақте ки гурӯҳ ҳамон эътиқодҳои вобастагӣ ва нотавониро дошта бошад. Ин инчунин инъикос мекунад, ки муҳити зист чӣ қадар афзоиш дорад. == Густариши низоъ == Гарчанде ки ҷонибҳои ҷалбшуда метавонанд ба зудӣ ҳалли баҳси худ умедвор бошанд, аммо омилҳои психологӣ ва шахсӣ метавонанд кӯшишҳои онҳоро барои назорати низоъ барбод диҳанд ва дар ин ҳолат авҷ гирифтани низоъ ба амал меояд. Густариши низоъ "метавонад ҳамчун шиддат гирифтани муноқиша дар робита бо андозаи мушоҳидашуда ва воситаҳои истифодашуда фаҳмида шавад". Як қатор омилҳо, аз ҷумла афзоиши садоқат ба мавқеи худ, истифодаи тактикаи сахттарини таъсиррасонӣ ва ташкили эътилофҳо шиддат гирифтани муноқишаро таҳрик медиҳанд.<ref>Forsyth, D.R. (2010).</ref> === Номуайянӣ ва уҳдадорӣ === Бо зиёд шудани муноқишаҳо, шубҳа ва номуайянии аъзои гурӯҳ бо садоқати қатъӣ ба мавқеи худ иваз карда мешавад. Одамон интихоби худро пас аз он, ки онҳоро интихоб кардаанд, оқилона мекунанд: онҳо маълумотеро меҷӯянд, ки ақидаҳои онҳоро дастгирӣ мекунанд, маълумотеро, ки ақидаҳои онҳоро тасдиқ мекунанд, рад мекунанд ва дар мавқеи аслии худ мустаҳкамтар мешаванд (инчунин нигаред ба ғарази тасдиқкунанда ).<ref>Ross, L., & Ward, A. (1995).</ref> Ғайр аз он, одамон чунин мешуморанд, ки вақте ки онҳо ба ягон вазифа ошкоро уҳдадоранд, бояд бо он вафо кунанд. Баъзан, онҳо метавонанд камбудиҳои нуқтаи назари худро дарк кунанд, аммо онҳо ҳимояи ин ақидаҳоро идома медиҳанд ва дар муқобили рақибони худ танҳо барои наҷот додани рӯй баҳс мекунанд.<ref>Wilson, D. C. (1992).</ref> Ниҳоят, агар мухолифон шадидан баҳс кунанд, вокуниш ба вуқӯъ мепайвандад ва аъзои гурӯҳ ба мавқеъ содиқтар мешаванд.<ref>Brehm, S. S., & Brehm, J. W. (1981).</ref><ref>Curhan, J.R., Neale, M.A., & Ross, L. (2004).</ref> === Дарк ва дарки нодуруст === Реаксияи афрод ба муноқиша тавассути дарки онҳо дар бораи вазъ ва одамони дар вазъият ташаккулёфта. Дар вақти муноқиша, хулосаҳои мухолифон дар бораи қудрат, муносибат, арзишҳо ва сифатҳои шахсии якдигар одатан тахриф мешаванд.<ref>Thompson, L., & Nadler, J. (2000).</ref> === Тақсимот === Дар вақти муноқиша одамон амалҳои рақибони худро бо тарзе шарҳ медиҳанд, ки мушкилотро бадтар кунанд. Хатогии мансубияти асосӣ вақте рух медиҳад, ки агар рафтори рақибон на аз омилҳои вазъӣ (муҳити атроф), балки аз ҷиҳати шахсӣ (ихтилофӣ) ба вуҷуд омада бошад.<ref>Ross, L. (1977).</ref> Вақте ки муноқиша барои муддате идома меёбад, мухолифон метавонанд қарор диҳанд, ки ин муноқиша ҳалнашаванда аст. Одамон одатан мунтазиранд, ки муноқишаҳои ҳалнашаванда тӯлонӣ, шадид ва ҳалли онҳо хеле душвор аст.<ref>Bar-Tal, D. (2007).</ref> === Дарк кардани ангезаҳо === Дар вақти муноқиша, рақибон аксар вақт ба якдигар нобоварӣ пайдо мекунанд, ки оё ангезаҳои кооперативии онҳо бо рақобатҳо иваз карда мешаванд. Ин гум шудани эътимод баргаштан ба муносибатҳои кооперативиро мушкил мекунад. Одамоне, ки самтҳои рақобати иҷтимоии рақобатпазир ( SVO ) доранд, дар дарки ҳавасмандии рақибон аз ҳама нодуруст мебошанд. Онҳо аксар вақт фикр мекунанд, ки дигарон бо онҳо рақобат мекунанд, дар сурате, ки рақобат идома надорад.<ref>Sattler, D. N., & Kerr, N. L. (1991).</ref> Рақибон инчунин дар ҷустуҷӯи маълумоте, ки гумони онҳоро дар бораи рақобат кардани дигарон бо онҳо тасдиқ мекунанд, ғаразноктаранд.<ref>Van Kleef, G. A., & De Dreu, C. K. W. (2002).</ref> Онҳо инчунин майл доранд қасдан таҳрикоти ниятҳои худро нишон диҳанд ва баъзан даъво кунанд, ки нисбат ба воқеият бештар ба ҳамкорӣ нигаронида шудаанд.<ref>Steinel, W., and De Dreu, C. K. W. (2004).</ref> === Усули нарм ва найрангҳои сахт === Мардум дар оғози муноқиша тактикаи мулоимро истифода мебаранд, аммо бо шиддат гирифтани он тактика қавитар ва сахттар мешавад. Барои нишон додани ин падида, Миколич, Паркер ва Прюитт (1997) <ref>Mikolic, J. M., Parker, J. C., & Pruitt, D. G. (1997).</ref> вазъияти конфликтиро бо роҳи ташкили "корхонаи кортҳои зодрӯз" бо иштирокчиёни таҳқиқот, ки барои ҳар як корти истеҳсолкардаи онҳо бо истифода аз коғаз, нишонгузорҳои ранга ва каме музд мегиранд тасмаҳо. Кор то он даме пеш рафт, ки конфедератсияи муҳаққиқон, ки худро ҳамчун иштирокчии дигар муаррифӣ мекард, ба ҷамъоварии маводи истеҳсолӣ шурӯъ кард. Дар аввал, аъзоёни гурӯҳ кӯшиш карданд, ки масъаларо бо изҳорот ва дархостҳо ҳал кунанд. Вақте ки ин усулҳо ноком шуданд, онҳо ба талабот ва шикоятҳо, сипас ба таҳдид, сӯиистифода ва хашм гузаштанд. Гарчанде ки найрангҳои сахт рақибро мағлуб карда метавонанд, аммо онҳо аксар вақт ихтилофотро шадидтар мекунанд. Мортон Дойч ва Роберт Краусс (1960) <ref>Deutsch, M., & Krauss, R.M. (1960).</ref> таҷрибаи бозии нақлиёти автомобилиро истифода бурда, нишон доданд, ки қобилияти таҳдид ба дигарон муноқишаро шадидтар мекунад. Онҳо инчунин нишон доданд, ки ташкили робитаи коммуникатсионӣ на ҳамеша ба ҳалли баҳс мусоидат мекунад.<ref>Krauss, R. M., & Morsella, E. (2000/2007).</ref> Агар як тараф ба тарафи дигар таҳдид кунад, ҳизби таҳдидшуда беҳтар хоҳад буд, агар он наметавонад бо таҳдиди ҷавоб посух диҳад.<ref>Borah, L.A., Jr. (1963).</ref><ref>Gallo, P. S. (1966).</ref> Аммо, рақибони баробарқудрат, агар тарси интиқом баланд бошад, аз истифодаи қудрат канорагириро меомӯзанд.<ref>Lawler, E. J., Ford, R. S., & Blegen, M. A. (1988).</ref> === Мутақобилият ва ихтилофоти боло === Дар бисёр ҳолатҳо, раванди муноқишавӣ ба боло бо меъёрҳои мутақобила дастгирӣ карда мешавад: агар як гурӯҳ ё шахс гурӯҳи дигарро танқид кунад, шахси танқидшуда ё гурӯҳ дар ин кор худро сафед мешуморад. Дар ҳолатҳои муноқишавӣ, рақибон аксар вақт меъёри мутақобилаи дағалиро риоя мекунанд, яъне ба ивази онҳо аз ҳад зиёд (изофаборкунӣ) ё кам (каммасраф) медиҳанд. Дар сатҳи пасти муноқиша, рақибон таҳдидҳои худро аз ҳад мегузаронанд, дар ҳоле, ки дар низоъҳои баланд онҳо таҳдидҳои худро ба назар намегиранд. Аз ҳад зиёд гузоштан метавонад ҳамчун як огоҳие сахт бошад, дар ҳоле ки камзӯркунӣ метавонад барои фиристодани паёмҳои мусолиҳа истифода шавад.<ref>Youngs, G. A., Jr. (1986).</ref> === Кам ва бисёр === Ҳангоми сар задани муноқишаҳо, аъзои гурӯҳ аз эътилофҳо истифода бурда, таносуби қудратро ба манфиати худ меандозанд ва дар тӯли вақт коҳиш ёфтани ихтилофоти бисёрҳизбӣ маъмул аст. Эътилофҳо дар муноқиша саҳм мегиранд, зеро онҳо бештар аъзои гурӯҳро ба афро ҷалб мекунанд. Афрод дар эътилофҳо на танҳо барои таъмини натиҷаҳои худ, балки бадтар кардани натиҷаҳои аъзои ғайри эътилоф низ кор мекунанд. Онҳое, ки аз эътилоф хориҷ карда шудаанд, бо хусумат муносибат мекунанд ва кӯшиш мекунанд, ки бо ташкили эътилофи худ қудратро ба даст оранд. Ҳамин тариқ, эътилофҳоро бояд ҳамеша тавассути гуфтушунидҳои стратегӣ ва гуфтушунидҳо нигоҳ доштанд.<ref>Mannix, E. A. (1993).</ref> === Асабоният ва хашм === Одатан ором будан ва дар вазъияти муноқишавӣ ҷамъ омадан барои аксар одамон душвор аст. Аммо афзоиши ІН (яъне хашм) таніо ихтилофи аввалияро тезу тунд мекунад. Ҳатто вақте ки аъзоёни гурӯҳ мехоҳанд мавқеи худро оромона ва хунсардона муҳокима кунанд, пас аз он ки онҳо ба мавқеъҳои худ содиқанд, изҳори эҳсосотӣ аксар вақт муҳокимаи мантиқиро иваз мекунад.<ref>De Dreu, C. K. W., Beersma, B., Steinel, W., & Van Kleef, G. A. (2007).</ref> Ғазаб инчунин гузаранда аст: вақте ки аъзои гурӯҳ бо касе, ки хашмгин аст, гуфтушунид мекунад, онҳо худашон хашмгин мешаванд.<ref>Van Kleef, G. A., De Dreu, C. K. W., & Manstead, A. S. R. (2004).</ref> == Ҳалли муноқиша == Николсон қайд мекунад, ки муноқиша ҳангоми ҳалли номувофиқии хоҳишҳо ва амалҳои тарафҳо ҳал карда мешавад. Музокирот як ҷузъи муҳими ҳалли муноқишаҳо мебошад ва ҳама гуна тарҳрезии раванде, ки аз ибтидои худ муноқишаи мусбатро дар бар мегирад, бояд эҳтиёткор бошад, то он ба намуди манфии муноқиша дучор нашавад. === Миёнаравӣ дар муноқиша === Низоъ як раванди иҷтимоӣ мебошад, ки вақте аъзои алоҳидаи гурӯҳ дар баҳс ҷонибдорӣ мекунанд, шадидтар мешавад. Аз ҷумлаи усулҳои ҳалли муноқиша миёнаравии баҳс аз ҷониби аъзои гурӯҳе мебошад, ки ҳоло дар баҳс иштирок намекунанд. Мушаххастар, миёнарав шахсе муайян карда мешавад, ки кӯшиши ҳалли муноқишаи байни ду аъзои гурӯҳро тавассути дахолат дар ин муноқиша мекунад. Соддатар карда гӯем, миёнаравро метавон ҳамчун роҳнамои бетараф баҳсбарангезро тавассути раванди таҳияи роҳи ҳалли ихтилоф равона кард (Форсит, 2010). Гарчанде ки тамоюли беҷавоб мондани аъзои гурӯҳе хоҳад буд, ки дар баҳс алоқаманд нестанд, дар баъзе ҳолатҳо, шиддати шадиди муноқиша то он ҷо боло хоҳад рафт, ки миёнаравӣ ногузир аст. Миёнаравӣ аз ҷониби сеюм барои муноқиша байни аъзои гурӯҳ дар муноқиша роҳҳо мекушояд. Он ба аъзоён имкон медиҳад, ки андешаҳояшонро баён кунанд ва тавзеҳоти нуқтаи назари аъзои дигарро талаб кунанд, дар ҳоле, ки миёнарав ҳамчун як шакли ҳимоя аз ҳар гуна шармандагӣ ё "аз даст додани чеҳра", ки баҳсбарангез метавонад ба амал ояд, амал мекунад. Ин мумкин аст бо роҳи равшан кардани мусолиҳае, ки дар раванди миёнаравӣ ба даст оварда шудааст, анҷом дода шавад. Масалан, агар мувофиқа карда шуда бошад, ки ду кассир рӯзҳои истироҳати корашонро иваз мекунанд, миёнарав метавонад қайд кунад, ки ҳоло ҳар як коргар дар ҳар ду ҳафта истироҳат мегирад (Форсит, 2010). Миёнарав инчунин метавонад дар такмил додани ҳалли масъалаҳо ва пешниҳоди муқобил пешниҳодҳо байни аъзоён, танзими вақт ва маҳалли вохӯриҳо кумак пешниҳод кунад, то онҳо барои ҳарду ҷониб қаноатбахш бошанд (Форсит, 2010). Мувофиқи Форсит (2010), се усули асосии миёнаравӣ мавҷуданд: # Тартиби инквизитсионӣ: Бо истифода аз ин тартиб, миёнарав ба ҳар яке аз баҳсбарандагон як қатор саволҳо медиҳад, ду маҷмӯаи посухҳоро баррасӣ мекунад ва сипас ба аъзоён ҳалли ҳатмӣ таъйин мекунад. Тартиби инквизитсионӣ усули аз ҳама маъмултарин ба миёнаравӣ мебошад. # Ҳакамӣ: Дар ин ҷо, миёнаравӣ ду баҳсбарангезро дар бар мегирад, ки далелҳои худро ба миёнарав шарҳ медиҳанд, ки дар асоси далелҳои пешниҳодшуда ҳалли худро меофаранд. Арбитраж барои муноқишаи шадидтарин беҳтар аст, аммо услуби маъмултарин дар маҷмӯъ ба ҳисоб меравад. # Moot: Муносибати ночиз баҳси ошкоро байни баҳсбарандагон ва миёнаравро дар бораи мушкилот ва роҳҳои ҳалли эҳтимолӣ дар бар мегирад. Дар муносибати ҷиддӣ, миёнарав наметавонад роҳи ҳалли ҳатмиро гузорад. Пас аз ҳакамӣ, услуб тарзи интихобкардаи медиатсия мебошад. Дар амал, ҳалли низоъҳо аксар вақт бо фаъолияти ҳаррӯза, ба монанди дар ташкилотҳо, ҷойҳои корӣ ва муассисаҳо алоқаманд аст. Масалан, кормандон ва сокинон дар муҳити ғамхории ҷавонон ташвишҳои ҳамарӯзаро (хӯрок, дарсҳо, танаффусҳо, вохӯриҳо ё дигар лоиҳаҳои оддӣ, вале мувофиқашуда) бо баҳсҳои байниҳамдигарӣ мепечонанд.<ref>http://jce.sagepub.com/content/40/1/39.short{{Пайванди мурда|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Wästerfors, David (2011) "Disputes and Going Concerns" ''Journal of Contemporary Ethnography'' (40) 1: 39-70</ref> == Инчунин нигаред == * * Ҷанҷол * Назарияҳои низоъ * Қабули қарорҳо * Омӯзиши сулҳ ва низоъ * Низои иҷтимоӣ * Ҷомеашиносии сулҳ, ҷанг ва низои иҷтимоӣ * [[Ҷанг]] == Адабиёт ==  {{Reflist|2|refs=<ref name="Jowett2007">{{cite book|author=Sophia Jowett|title=Social Psychology in Sport|url=https://books.google.com/books?id=t6sx0cj3GUoC&pg=PA34|access-date=11 October 2012|year=2007|publisher=Human Kinetics|isbn=978-0-7360-5780-6|page=34}}</ref> <ref name="Nicholson1992-13">{{cite book|author=Michael Nicholson|title=Rationality and the Analysis of International Conflict|url=https://books.google.com/books?id=y9w4TF_GItoC&pg=PA13|access-date=11 October 2012|date=27 March 1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-39810-7|page=13}}</ref> <ref name="Rahim2010-15">{{cite book|author=M. Afzalur Rahim|title=Managing Conflict in Organizations|url=https://books.google.com/books?id=qauUlGypkhEC&pg=PA15|access-date=11 October 2012|date=31 October 2010|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-4128-1456-0|page=15}}</ref> <ref name="Rahim2010-16">{{cite book|author=M. Afzalur Rahim|title=Managing Conflict in Organizations|url=https://books.google.com/books?id=qauUlGypkhEC&pg=PA16|access-date=11 October 2012|date=31 October 2010|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-4128-1456-0|page=16}}</ref> <ref name=":7">{{Cite journal|last1=Eidelson|first1=Roy|last2=Eidelson|first2=Judy|title=Dangerous ideas: Five beliefs that propel groups toward conflict|journal=American Psychologist|volume=58}}</ref>}}{{Authority control }} [[Гурӯҳ:Носозгорӣ]] [[Гурӯҳ:Муноқишаҳо]] [[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]] pumymll3dno3t4tm4os0a15ffym2cbb 0 289670 1484084 1449535 2026-08-20T02:59:24Z InternetArchiveBot 30618 Add 1 book for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484084 wikitext text/x-wiki '''Шаҳрнишинӣ''' ({{lang-fa|شهرنشینی}}), '''урбанизатсия''' (аз {{lang-la|urbanus}} — шаҳрӣ) — интиқоли ҷамъият аз манотиқи рустоӣ ба манотиқи шаҳрӣ, афзоиши тадриҷӣ нисбати афроди сокини шаҳрҳо ва роҳҳое, ки ҳар ҷомеъа худро бо ин тағйирот созгор мекунанд. Шаҳрнишинӣ, куллан ба мафҳуми зиндагӣ як ҷамъият дар шаҳрҳо ба кор меравад, вале маъмулан ба афзоиши шумор сокинони шаҳрҳо нисбат ба сокинони рустои як кишвар ё минтақа ишора дорад. Шаҳрнишинӣ ва афзоиши он, бар иқтисод ва муҳитти зисти як минтақа таъсири зиёде дорад. Ҳамчунин рӯҳиёт ва шеваи зиндагии мардуми шаҳрнишин, бо густариши шаҳрнишинӣ дастхуши дигаргуниҳои нисбатан зиёде мешавад. Шаҳрнишинии беравия ва густариши пуршитоби падидаи шаҳрнишинӣ дар бисёре кишварҳо боиси ба вуҷуд омадани падидаҳои ҳамчун ҳошиянишинӣ, зоғанишинӣ, такдигарӣ, ташкили шаҳрҳои хобгоҳӣ, афзоиши бекорӣ, ҷинояткорӣ ва мушкилоту носозгориҳои фарҳангӣ мешавад. == Таърихча == Аз замони [[Тарафдории иқтисодӣ|рушди]] шаҳрҳои ибтидоии [[Месопотамия]] ва [[Миср]] то асри ҳаждаҳум, ҳамоҳангии байни аксарияти аҳолӣ, ки дар [[деҳа]] ба зиндагии асосан кишоварзӣ машғул буданд ва марказҳои хурди аҳолӣ дар шаҳрҳо, ки асосан фаъолиятҳои иқтисодӣ доштанд, вуҷуд дошт. Ба сабаби [[тиҷорат]] ва [[Истеҳсол (иқтисод)|истеҳсолоти]] хурд дар [[Бозори нав|бозорҳо]] ва ба далели ҳолати [[Бадиенишин|бадиянишин]] ва нисбатан статикии [[кишоварзӣ]] дар тамоми ин давра, нисбати аҳолии деҳот ба шаҳр дар ҳолати устувор боқӣ мемонд. Бо вуҷуди ин, афзоиши назарраси ҳиссаи аҳолии шаҳрнишин дар миқёси ҷаҳонӣ дар [[Ҳазораи аввал (пеш аз милод)|ҳазораи аввал]] пеш аз милод мушоҳида мешавад.<ref>{{cite journal|year=2006|title=A compare quantitative analysis|url=https://www.academia.edu/26447633|journal=History & Mathematics|volume=2|issue=|pages=115–53}}</ref> Афзоиши назарраси дигарро дар [[тамаддун]] [[Империяи Моғули Ҳинду|муғулҳои ҳинд]] низ дидан мумкин аст, ки 15% аҳолӣ дар асрҳои 16–17 дар марказҳои шаҳр зиндагӣ мекарданд.<ref name="eraly">[[Abraham Eraly]] (2007), [https://books.google.com/books?id=Zpa8gyGW_twC&pg=PA5 ''The Mughal World: Life in India's Last Golden Age'', p. 5], [[Penguin Books]]</ref><ref name="habib170">{{cite book|author1=Irfan Habib|author2-link=Dharma Kumar|author2=Dharma Kumar|author3-link=Tapan Raychaudhuri|author3=Tapan Raychaudhuri|title=The Cambridge Economic History of India|volume=1|page=170|year=1987|publisher=[[Cambridge University Press]]|url=http://www.hkrdb.kar.nic.in/documents/Downloads/Good%20Reads/The%20Cambridge%20Economic%20History%20of%20India,%20Volume%201.pdf#page=186|author1-link=Irfan Habib}}</ref> Дар боло, дар соли 1800 ҳиссаи аҳолии [[Аврупои пеш аз муосир|аврупоии]] шаҳрнишин 8–13% буд.<ref>{{cite book|title=Pre-Modern European Economy: One Thousand Years (10th-19th Centuries)|author=Paolo Malanima|publisher=[[Brill Publishers]]|year=2009|page=244|url=https://books.google.com/books?id=C1Ej4VEPwSgC&pg=PA244|isbn=978-9004178229|author-link=Paolo Malanima}}</ref> Аз миёнаҳои асри ҳаждаҳум шаҳрнишинии аҳолӣ ба таври зуд суръат гирифт.<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the City|last=Caves|first=R. W.|publisher=Routledge|year=2004|isbn=978-0-415-86287-5|pages=738}}</ref> Бо оғози [[Инқилоби кишоварзии Британия|инқилоби кишоварзӣ]] ва [[Инқилоби саноатӣ]] дар Англия дар охири асри ҳаждаҳум, ниҳояти масъала ва нисбати аҳолии шаҳр ва деҳа шикаст. Дар тӯли асри ҳаждаҳум, ҳам аз тариқи давом додани муҳоҷират аз атрофи шаҳр ва ҳам ба сабабҳои зиёди дигар, афзоиши беназир дар аҳолии шаҳрнишин ба вуҷуд омад. Бо ин афзоиши аҳолӣ дар шаҳрҳо, дар Англия ва [[Уэлс]] нисбати аҳолии шаҳрҳо бо зиёда аз 20 000 нафар, аз 17% дар соли 1801 ба 54% дар соли 1891 расид. Ғайр аз ин, бо таърифи васеътар аз шаҳрнишинӣ, аҳолии шаҳрнишин дар соли 1751, дар [[Англия]] ва Уэлс 72% аз ҳамаи аҳолӣ, дар [[Фаронса]] 37%, дар [[Пруссия]] 41% ва дар [[Иёлоти Муттаҳида]] 28% буд. Аз он сабаб, ки коргарон ба сабаби пешрафт дар истеҳсоли кишоварзӣ бештар, аз кор дар замин озод шуданд, дар шаҳрҳои нави саноатӣ мисли [[Манчестер]] ва [[Бирмингем]] ба кор даромаданд, ки дар тиҷорат ва саноат таҷриба доштанд ва кору фаъолияташон рушд мекард. Тиҷорат дар саросари ҷаҳон афзоиш ёфта, воридоти ғалла аз [[Амрикои Шимолӣ]] ва гӯшт яхкарда аз [[Австралия]] ва [[Амрикои Ҷанубӣ]] низ имконпазир шуд. Шаҳрҳо аз нуқтаи васеъшавӣ низ ба сабаби рушди системаҳои [[Нақлиёт|ҳамлу нақли]] ҷамъиятӣ, ки ҳаракат дар масофаҳои дуртари маркази шаҳрро барои [[пойгоҳи коргар]] осон мекард, васеъ шуданд. Ба ҳамин тариқ, шаҳрнишинӣ ба зудӣ дар [[Ҷаҳони Ғарб]] паҳн шуд ва метавон гуфт, ки аз солҳои 1950, рохбарӣ пайдо кард. Дар оғози [[Асри 20 (милодӣ)|асри бистум]], танҳо 15% аҳолии ҷаҳон дар шаҳрҳо зиндагӣ мекард.<ref>{{cite book|last1=Annez|first1=Patricia Clarke|last2=Buckley|first2=Robert M.|chapter=Urbanization and Growth: Setting the Context|chapter-url=http://www2.lawrence.edu/fast/finklerm/chapter1urban.pdf|title=Urbanization and Growth|editor1-last=Spence|editor1-first=Michael|editor2-last=Annez|editor2-first=Patricia Clarke|editor3-last=Buckley|editor3-first=Robert M.|isbn=978-0-8213-7573-0|year=2009}}</ref> Дар ҳоле ки тибқи маълумоти [[СММ|Созмони Милали Муттаҳид]], соли 2007 бори аввал дар таърих нуқтаи гардиш рӯй дод, ки беш аз 50% аҳолии [[Ҷаҳониён|ҷаҳон]] дар шаҳрҳо зиндагӣ мекарданд.<ref name="urbanization">{{Cite conference|title=Trends in urbanisation|year=1993|author=Christopher Watson|editor1=K.B. Wildey|editor2=Wm H. Robinson|conference=Proceedings of the First International Conference on Urban Pests|citeseerx=10.1.1.522.7409}}</ref> [[Донишгоҳи Йел]] дар моҳи июни 2016 маълумоти шаҳрнишинӣ аз соли 3700 [[пеш аз милод]] то 2000 милодӣ нашр кард. Аз ин [[маълумот]] барои тайёр кардани видеое истифода шуд, ки рушди шаҳрҳо дар ҷаҳон дар ин давра нишон медиҳад.<ref>{{Cite journal|last1=Reba|first1=Meredith|last2=Reitsma|first2=Femke|last3=Seto|first3=Karen C.|authorlink3=Karen Seto|date=2016-06-07|title=Spatializing 6,000 years of global urbanization from 3700 BC to AD 2000|journal=Scientific Data|volume=3|pages=160034|bibcode=2016NatSD...360034R|doi=10.1038/sdata.2016.34|issn=2052-4463|pmc=4896125|pmid=27271481}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.urban.yale.edu/data|title=Research Data–Seto Lab|website=www.urban.yale.edu|access-date=2016-07-09|archive-date=۱۸ مه ۲۰۱۹|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518122843/https://urban.yale.edu/data|url-status=dead|accessdate=2026-01-10|archivedate=2019-05-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190518122843/https://urban.yale.edu/data}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=yKJYXujJ7sU|title=The History of Urbanization, 3700 BC – 2000 AD|website=YouTube|access-date=2018-09-24}}</ref> Ҳамчунин манбаъ ва густариши марказҳои шаҳрӣ дар саросари ҷаҳон аз ҷониби [[Бостоншиносӣ|бостоншиносон]] [[харитакашӣ]] шудааст.<ref name="Stephens 897–902">{{Cite journal|last1=Stephens|first1=Lucas|last2=Fuller|first2=Dorian|last3=Boivin|first3=Nicole|last4=Rick|first4=Torben|last5=Gauthier|first5=Nicolas|last6=Kay|first6=Andrea|last7=Marwick|first7=Ben|last8=Armstrong|first8=Chelsey Geralda|last9=Barton|first9=C. Michael|date=2019-08-30|title=Archaeological assessment reveals Earth's early transformation through land use|url=https://archive.org/details/science_2019-08-30_365_6456/page/897|journal=Science|language=en|volume=365|issue=6456|pages=897–902|bibcode=2019Sci...365..897S|doi=10.1126/science.aax1192|issn=0036-8075|pmid=31467217|hdl-access=free|hdl=10150/634688|s2cid=201674203}}</ref> == Шаҳрнишинии пойдор == Раванди шаҳрнишинӣ ҷузъи асосии динамикаи ҷомеаҳои инсонӣ мебошад. Шаҳрҳо тавассути тағйирот дар тақсимоти фазоии аҳолӣ ва захираҳо, робитаи мутақобили минтақаҳои шаҳрӣ ва деҳот, бахшҳои иқтисодӣ, табақаҳо ва гурӯҳҳои иҷтимоиро инъикос мекунанд. Ин раванд таъсирот ва пайомадҳои гуногун, ҳам мусбӣ ва ҳам манфӣ дорад. Аз муҳимтарин таъсироти манфии шаҳрнишинӣ хатар ба муҳити зист, истифодаи беҷо ва аз ҳад зиёди захираҳо ва таҳдид ба ҳаёти инсон дар оянда ва пайомадҳои манфии [[Ҷомеашиносӣ|иҷтимоӣ]] ва иқтисодӣ мебошад. Дар самти ҳалли ин мушкилот тадқиқотҳои зиёде анҷом ёфтаанд ва раванди шаҳрнишинӣ дар минтақаҳои гуногуни ҷаҳон аз ҷиҳатҳои гуногун мавриди таҳлил ва баррасӣ қарор гирифтааст. Яке аз ин ҷиҳатҳо мавзӯи [[Ташаккулёбии иқтисодӣ|тараққиёт]] мебошад, ки таваҷҷӯҳи зиёди муҳаққиқони соҳаи шаҳрро ба худ ҷалб кардааст. Умуман, хусусиятҳои калидии устувории шаҳрӣ, ки аксаран дар [[Адабиёт|адабиёти]] мавзӯъ ва санадҳо зикр мешаванд, иборатанд аз: баробарӣ дар дохили наслҳо, баробарӣ байни наслҳо, ҳифзи [[Муҳити зист|муҳити табиӣ]], истифодаи ҳадди ақали захираҳои барқарорнашаванда, устувории иқтисодӣ ва [[Таърифи гуногунии биологӣ|гуногунӣ]], ҷомеаи худтакя, фаровонии инфиродӣ ва қонеъ кардани ниёзҳои асосии шахсони [[ҷомеа]]. == Ҷусторҳои вобаста == * [[Феҳрист кишварҳо бар асоси шаҳрнишинӣ]] * [[Феҳрист кишварҳо бар асоси аҳолии шаҳрӣ]] * [[Муҳоҷиратҳои дохилӣ]] * [[Бекорӣ]] * [[Шаҳрҳои калон]] * [[Мегалополис]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳои беруна == * [https://web.archive.org/web/20170710184532/https://esa.un.org/unpd/wup/index.htm World Urbanization Prospects, the 2014 Revision], Сомонаи Департаменти аҳолии СММ * [http://academo.org/demos/night-time-satellite-imagery/ NASA Night Satellite Imagery] – Равшанӣҳои шаҳр метавонад ченак ёдкардаи визуалии осон барои шаҳрнишинӣ бошад * [http://habitat.aq.upm.es/boletin/n21/almum.en.html The Natural History of Urbanization], аз ҷониби [[Lewis Mumford]] * [http://ssrn.com/abstract=1703534 The World System urbanization dynamics], аз ҷониби [[Andrey Korotayev]] * [http://gsociology.icaap.org/report/socsum.html Brief review of world socio-demographic trends] баррасии тамоюлҳои ҷаҳонии шаҳрнишинӣ * [https://www.un.org/en/development/desa/policy/wess/wess_current/wess2013/WESS2013.pdf World Economic and Social Survey 2013], Департаменти иқтисодӣ ва иҷтимоии Созмони Милал === Воситаҳои расонаӣ === * {{youtube|SUee_kQPN18|Таърихи рушди синфи миёнаи шаҳрнишин дар Эрон}} * {{youtube|Tf6tF8LXP-8|Оғози синфи миёнаи шаҳрнишин дар Эрон}} {{Викианбор|Category:Urbanization}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Шаҳр]] [[Гурӯҳ:Шаҳргароӣ]] nfcatpxol9ctf6z0upy3r0aj3rat5kc 0 292358 1484044 1382501 2026-08-20T02:04:27Z InternetArchiveBot 30618 Add 3 books for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484044 wikitext text/x-wiki {{Адиб}} '''Абдурраззоқ Гурна''' ({{lang-en|Abdulrazak Gurnah}}; {{ВД-Дебоча}}) — нависандаи тонзониёӣ, барандаи ҷоизаи Нобел дар бахши адабиёт (2021). Яке аз романҳои ӯ ''[[Биҳишт (Абдулразак Гурна)|Биҳишт]]'' (1994), мебошад, ки сазовори ҷоизаи баргузидатарин осори мухтасари [[Ҷоизаи Man Booker|Букер]] ва [[ҷоизаи Whitbread]] гардида аст;Ҳамчунин ''[[Биёбон (роман)|Биёбон]]'' (2005); ва ''[[Бо баҳр|Дар соҳили баҳр]]'' (2001), ки дар рӯйхати баргузидаҳои Букер қарор гирифтаанд барои муаллиф ҷоизаи китоби ''[[Los Angeles Times|Лос Анҷелес Таймс]]'' ро ба армуғон оварданд. Ӯ 7 октябри соли 2021 « барои таҳқиқи оштинопазир ва дилсузонаи таъсири мустамликадорӣ ва сарнавишти паноҳандагон дар тақсимоти фарҳангҳо ва қитъаҳо» сазовори Ҷоизаи Нобел дар бахши адабиёт шуд.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/summary/|title=The Nobel Prize in Literature 2021|website=NobelPrize.org|date=7 October 2021|accessdate=7 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211007151626/https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/summary/|archivedate=7 October 2021}}</ref><ref name=":2">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2021/oct/07/abdulrazak-gurnah-wins-the-2021-nobel-prize-in-literature|title=Abdulrazak Gurnah wins the 2021 Nobel prize in literature|first=Alison|author=Flood|work=The Guardian|date=7 October 2021|accessdate=7 October 2021|archivedate=7 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211007122935/https://www.theguardian.com/books/2021/oct/07/abdulrazak-gurnah-wins-the-2021-nobel-prize-in-literature}}</ref><ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-58828947|title=Nobel Literature Prize 2021: Abdulrazak Gurnah named winner|publisher=BBC News|date=7 October 2021|accessdate=7 October 2021|archivedate=7 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211007151627/https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-58828947}}</ref> == Зиндагӣ ва пеша == Абдурраззоқ Гурна 20 декабри соли 1948<ref>{{Cite book|last=Loimeier|first=Manfred|url=https://books.google.com/books?id=G0vvDAAAQBAJ|title=Metzler Lexikon Weltliteratur: Band 2: G–M|date=2016-08-30|publisher=Springer|isbn=978-3-476-00129-0|editor-last=Ruckaberle|editor-first=Axel|pages=82–83|language=de|chapter=Gurnah, Abdulrazak|access-date=7 October 2021|archive-date=7 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211007151643/https://books.google.com/books?id=G0vvDAAAQBAJ}}</ref> дар Султонии Занзибар (ҳоло бахше аз [[Танзания]]и имрӯза) таваллуд шудааст.<ref name="king2004">{{Cite book|last=King|first=Bruce|url=https://archive.org/details/oxfordenglishlit0013unse|title=The Oxford English Literary History|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2004|isbn=978-0-19-957538-1|editor-last=Bate|editor-first=Jonathan|volume=13|location=Oxford|pages=336|oclc=49564874|editor-last2=Burrow|editor-first2=Colin}}</ref> Вай ҳамчун донишҷӯ дар соли 1968 ба Бритониё сафар карда аст,<ref>{{Cite web|url=https://literature.britishcouncil.org/writer/abdulrazak-gurnah|title=Abdulrazak Gurnah - Literature|author=Prono|first=Luca|date=2005|publisher=[[British Council]]|accessdate=2021-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190803094503/https://literature.britishcouncil.org/writer/abdulrazak-gurnah|archivedate=3 August 2019}}</ref> Ҳангоми 18-солагияш аз таъқиби шаҳрвандони араб аз Занзибар дар замони Инқилоби Занзибар фирор кардааст.<ref name="flood2021">{{Cite news|date=2021-10-07|author=Flood|first=Alison|title=Abdulrazak Gurnah wins the 2021 Nobel prize in literature|url=https://www.theguardian.com/books/2021/oct/07/abdulrazak-gurnah-wins-the-2021-nobel-prize-in-literature|accessdate=2021-10-07|work=[[The Guardian]]|language=en|archivedate=7 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211007122935/https://www.theguardian.com/books/2021/oct/07/abdulrazak-gurnah-wins-the-2021-nobel-prize-in-literature}}</ref> Вай дар ибтидо дар [[Коллеҷи Калисои Масеҳ, Кентербери|Коллеҷи Кристи Черч, Кентербери таҳсил кардааст,]] ки унвони илимияшро он замон аз ҷониби [[Донишгоҳи Лондон|Донишгоҳи Лондон ба даст овардааст]] .<ref>{{Cite book|last=Hand|first=Felicity|chapter=Abdulrazak Gurnah (1948–)|title=The Literary Encyclopedia|url=https://grupsderecerca.uab.cat/ratnakara/sites/grupsderecerca.uab.cat.ratnakara/files/Literary_encyclopedia_people_11741.pdf|access-date=2021-10-07|archive-date=19 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180619181555/http://grupsderecerca.uab.cat/ratnakara/sites/grupsderecerca.uab.cat.ratnakara/files/Literary_encyclopedia_people_11741.pdf}}</ref> Сипас,ба Донишгоҳи Кент рафт ва дар он ҷо соли 1982 рисолаи докторияшро ҳимоя кард.<ref name="king2004">{{Cite book|last=King|first=Bruce|url=https://archive.org/details/oxfordenglishlit0013unse|title=The Oxford English Literary History|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2004|isbn=978-0-19-957538-1|editor-last=Bate|editor-first=Jonathan|volume=13|location=Oxford|pages=336|oclc=49564874|editor-last2=Burrow|editor-first2=Colin}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKing2004">King, Bruce (2004). Bate, Jonathan; Burrow, Colin (eds.). <span class="cs1-lock-registration" title="Free registration required">''[[iarchive:oxfordenglishlit0013unse|The Oxford English Literary History]]''</span>. '''13'''. Oxford: [[Нашрияи Донишгоҳи Оксфорд|Oxford University Press]]. p. 336. [[Стандарти байналмилалии рақамгузории китоб|ISBN]] [[Махсус: BookSources/978-0-19-957538-1|<bdi>978-0-19-957538-1</bdi>]]. [[OCLC (идентификатор)|OCLC]] [//www.worldcat.org/oclc/49564874 49564874].</cite></ref> Аз соли 1980 то 1983, Гурна дар [[Донишгоҳи Байеро Кано]] дар [[Нигерия]] ба тадрис машғул будааст. Ӯ то замони бознишастагӣ профессори кафедраи забони англисии Донишгоҳи Кент буд.<ref name="flood2021">{{Cite news|date=2021-10-07|author=Flood|first=Alison|title=Abdulrazak Gurnah wins the 2021 Nobel prize in literature|url=https://www.theguardian.com/books/2021/oct/07/abdulrazak-gurnah-wins-the-2021-nobel-prize-in-literature|accessdate=2021-10-07|work=[[The Guardian]]|language=en|archivedate=7 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211007122935/https://www.theguardian.com/books/2021/oct/07/abdulrazak-gurnah-wins-the-2021-nobel-prize-in-literature}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">Flood, Alison (7 October 2021). [https://www.theguardian.com/books/2021/oct/07/abdulrazak-gurnah-wins-the-2021-nobel-prize-in-literature «Abdulrazak Gurnah wins the 2021 Nobel prize in literature»]. ''[[The Guardian]]''. [https://web.archive.org/web/20211007122935/https://www.theguardian.com/books/2021/oct/07/abdulrazak-gurnah-wins-the-2021-nobel-prize-in-literature Archived] from the original on 7 October 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 October</span> 2021</span>.</cite></ref> Гурна ду ҷилди « ''Очеркҳо мактуба дар бораи Африқо» -ро'' таҳрир карда, дар бораи як қатор нависандагони муосири постколониалӣ мақолаҳо чоп кардааст, ки машҳуртарини онҳо В.С Найпал VS Naipaul, Салмон Рушдӣ ва Зое Викомб мебошанд.Ӯ муҳаррири ''A Companion to Salman Rushdie аст, ки соли 2007 аз'' Донишгоҳи Кембриҷ мунташир шудааст. Вай аз соли 1987 ''муҳаррир ва саҳмгузори Васафирӣ буд''<ref>{{Cite web|url=https://www.wasafiri.org/person/abdulrazak-gurnah/|title=Abdulrazak Gurnah|publisher=[[Wasafiri]]|lang=en-GB|accessdate=2021-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190803094504/https://www.wasafiri.org/person/abdulrazak-gurnah/|archivedate=3 August 2019}}</ref> Гурна довар оид ба мукофотҳо буд, аз ҷумла Ҷоизаи Кейн барои Навиштаҳои Африқо<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/2129351.stm|title=Kenyan wins African writing prize|date=16 July 2002|publisher=BBC News}}</ref> ва Ҷоизаи Букер низ маҳсуб мешавад.<ref>{{Cite web|url=https://blogs.kent.ac.uk/english-news/2016/10/26/abdulrazak-gurnah-on-being-appointed-as-man-booker-prize-judge/|title=Abdulrazak Gurnah on being appointed as Man Booker Prize judge|date=26 October 2016|publisher=University of Kent|accessdate=7 October 2021}}</ref> Гурна дар Британияи Кабир зиндагӣ мекунад<ref name="marshallalter2021">{{Cite news|author=Marshall|first=Alex|date=2021-10-07|title=Abdulrazak Gurnah Is Awarded the Nobel Prize in Literature|language=en-US|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2021/10/07/books/nobel-prize-literature-abdulrazak-gurnah.html|accessdate=2021-10-07|archivedate=7 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211007121712/https://www.nytimes.com/2021/10/07/books/nobel-prize-literature-abdulrazak-gurnah.html}}</ref> == Ҷоизаҳо ва мукофотҳо == Гурна соли 2006 узви Ҷамъияти Подшоҳии Адабиёт интихоб шуд<ref>{{Cite web|url=https://rsliterature.org/fellow/abdulrazak-gurnah-3/|title=Abdulrazak Gurnah|publisher=[[Royal Society of Literature]]|lang=en-GB|accessdate=2021-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201010131256/https://rsliterature.org/fellow/abdulrazak-gurnah-3/|archivedate=10 October 2020}}</ref> Рӯзи 7{{Фосила}}Октябри 2021, ӯ «барои таҳқиқи оштинопазир ва дилсузонаи таъсири мустамликадорӣ ва сарнавишти паноҳандагон дар тақсимоти фарҳангҳо ва қитъаҳо» сазовори ҷоизаи Нобел дар соҳаи адабиёт гардид.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/summary/|title=The Nobel Prize in Literature 2021|website=NobelPrize.org|date=7 October 2021|accessdate=7 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211007151626/https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/summary/|archivedate=7 October 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/summary/ «The Nobel Prize in Literature 2021»]. ''NobelPrize.org''. 7 October 2021. [https://web.archive.org/web/20211007151626/https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/summary/ Archived] from the original on 7 October 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 October</span> 2021</span>.</cite></ref><ref name=":2">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2021/oct/07/abdulrazak-gurnah-wins-the-2021-nobel-prize-in-literature|title=Abdulrazak Gurnah wins the 2021 Nobel prize in literature|first=Alison|author=Flood|work=The Guardian|date=7 October 2021|accessdate=7 October 2021|archivedate=7 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211007122935/https://www.theguardian.com/books/2021/oct/07/abdulrazak-gurnah-wins-the-2021-nobel-prize-in-literature}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFFlood2021">Flood, Alison (7 October 2021). [https://www.theguardian.com/books/2021/oct/07/abdulrazak-gurnah-wins-the-2021-nobel-prize-in-literature «Abdulrazak Gurnah wins the 2021 Nobel prize in literature»]. ''The Guardian''. [https://web.archive.org/web/20211007122935/https://www.theguardian.com/books/2021/oct/07/abdulrazak-gurnah-wins-the-2021-nobel-prize-in-literature Archived] from the original on 7 October 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 October</span> 2021</span>.</cite></ref><ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-58828947|title=Nobel Literature Prize 2021: Abdulrazak Gurnah named winner|publisher=BBC News|date=7 October 2021|accessdate=7 October 2021|archivedate=7 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211007151627/https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-58828947}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-58828947 «Nobel Literature Prize 2021: Abdulrazak Gurnah named winner»]. BBC News. 7 October 2021. [https://web.archive.org/web/20211007151627/https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-58828947 Archived] from the original on 7 October 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 October</span> 2021</span>.</cite></ref> == Мавзӯъҳои эҷодиёт == Бисёре аз корҳои Гурна дар мавриди соҳили [[Африқои Шарқӣ|Африқои Шарқӣ мебошад]] . {{Sfn|Lavery|2013|p=118}} Мунаққиди адабиёт Брюс Кинг чунин мепиндорад, ки романҳои Гурна қаҳрамонони Африқои Шарқиро дар заминаи васеи байналмилалии онҳо ҷойгир карда, чунин ба назар мерасад, ки дар афсонаи Гурна «африкоиҳо ҳамеша як қисми ҷаҳони бузургтар ва тағйирёбанда буданд». {{Sfn|King|2006|p=86}} Ба гуфтаи Кинг, қаҳрамонҳои Гурна аксаран барои решакан кардани, одоти номатлуби бегонагон талош мекнанд ва дар ин роҳ қурбон мешаванд". {{Sfn|King|2006|p=86}} == Навиштаҳо == === Романҳо === * ''Хотироти рафтан'' (1987)<ref>{{Cite journal|author=Hand|first=Felicity|date=2015-03-15|title=Searching for New Scripts: Gender Roles in Memory of Departure|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00111619.2014.884991|journal=Critique: Studies in Contemporary Fiction|language=en|volume=56|issue=2|pages=223–240|doi=10.1080/00111619.2014.884991|issn=0011-1619|accessdate=7 October 2021}}</ref> * ''Роҳи Ҳоҷиён'' (1988)<ref>{{Cite journal|author=Mirmotahari|first=Emad|date=May 2013|title=From Black Britain to Black Internationalism in Abdulrazak Gurnah's Pilgrims Way|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00138398.2013.780679|journal=English Studies in Africa|language=en|volume=56|issue=1|pages=17–27|doi=10.1080/00138398.2013.780679|issn=0013-8398|accessdate=7 October 2021}}</ref> * ''Дотти'' (1990)<ref>{{Cite journal|author=Lewis|first=Simon|date=May 2013|title=Postmodern Materialism in Abdulrazak Gurnah's Dottie : Intertextuality as Ideological Critique of Englishness|url=https://archive.org/details/sim_english-studies-in-africa_2013-05_56_1/page/39|journal=English Studies in Africa|language=en|volume=56|issue=1|pages=39–50|doi=10.1080/00138398.2013.780680|issn=0013-8398}}</ref> * <nowiki><i id="mwgw">Биҳишт</i></nowiki> (1994)<ref name=":0">{{Cite journal|author=Kohler|first=Sophy|date=2017-05-04|title='The spice of life': trade, storytelling and movement in ''Paradise'' and ''By the Sea'' by Abdulrazak Gurnah|journal=Social Dynamics|language=en|volume=43|issue=2|pages=274–285|doi=10.1080/02533952.2017.1364471|issn=0253-3952}}</ref> (дар рӯйхати мухтасар барои Ҷоизаи Букер<ref name="irishtimesnobel">{{Cite news|title=Nobel Prize in Literature 2021: Abdulrazak Gurnah honoured|date=2021-10-07|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/nobel-prize-in-literature-2021-abdulrazak-gurnah-honoured-1.4693669|accessdate=2021-10-07|work=[[The Irish Times]]|language=en|archivedate=7 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211007151629/https://www.irishtimes.com/culture/books/nobel-prize-in-literature-2021-abdulrazak-gurnah-honoured-1.4693669}}</ref> ва Ҷоизаи Уитбенд<ref name="irishtimesnobel" />) * ''Таҳсини сукут'' (1996)<ref>{{Cite journal|author=Olaussen|first=Maria|date=May 2013|title=The Submerged History of the Indian Ocean in ''Admiring Silence''|url=https://archive.org/details/sim_english-studies-in-africa_2013-05_56_1/page/65|journal=English Studies in Africa|language=en|volume=56|issue=1|pages=65–77|doi=10.1080/00138398.2013.780682|issn=0013-8398}}</ref> * ''Дар соҳили баҳр'' (2001)<ref name=":0" /> (воридшуда дар рӯйхати тӯлонитарини Ҷоизаи Букер;<ref name="bookerprizeofficial">{{Cite web|url=https://thebookerprizes.com/the-booker-library/authors/abdulrazak-gurnah|title=Abdulrazak Gurnah|publisher=[[Booker Prize]]|lang=en|accessdate=2021-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211007151628/https://thebookerprizes.com/the-booker-library/authors/abdulrazak-gurnah|archivedate=7 October 2021}}</ref> рӯйхати кӯтоҳтарин асарҳои барои ҷоизаи китоби <nowiki><i id="mwmg">Лос Анҷелес Таймс</i></nowiki><ref name="bookerprizeofficial" />) * ''Биёбон'' (2005)<ref>{{Cite web|url=http://www.theguardian.com/books/2005/may/15/fiction.features1|title=It was all going so well|author=Mars-Jones|first=Adam|website=[[The Observer]]|date=2005-05-15|lang=en|accessdate=2021-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210126135809/https://www.theguardian.com/books/2005/may/15/fiction.features1|archivedate=26 January 2021}}</ref> * Охирин ҳадя(2011)<ref>{{Cite journal|author=Kaigai|first=Kimani|date=May 2013|title=At the Margins: Silences in Abdulrazak Gurnah's ''Admiring Silence'' and ''The Last Gift''|url=https://archive.org/details/sim_english-studies-in-africa_2013-05_56_1/page/128|journal=English Studies in Africa|language=en|volume=56|issue=1|pages=128–140|doi=10.1080/00138398.2013.780688|issn=0013-8398}}</ref> * ''Шикасти дил'' (2017)<ref>{{Cite journal|author=Bosman|first=Sean James|date=2021-07-03|title='A Fiction to Mock the Cuckold': Reinvigorating the Cliché Figure of the Cuckold in Abdulrazak Gurnah's ''By the Sea'' (2001) and ''Gravel Heart'' (2017)|journal=Eastern African Literary and Cultural Studies|language=en|volume=7|issue=3|pages=176–188|doi=10.1080/23277408.2020.1849907|issn=2327-7408}}</ref> * ''Зиндагии пас аз марг'' (2020)<ref>{{Cite web|url=http://www.theguardian.com/books/2020/sep/30/afterlives-by-abdulrazak-gurnah-review-living-through-colonialism|title=Afterlives by Abdulrazak Gurnah review – living through colonialism|author=Mengiste|first=Maaza|website=[[The Guardian]]|date=2020-09-30|lang=en|accessdate=2021-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210914193520/https://www.theguardian.com/books/2020/sep/30/afterlives-by-abdulrazak-gurnah-review-living-through-colonialism|archivedate=14 September 2021}}</ref> === Ҳикояҳои кӯтоҳ === * «Қафасҳо» (1984), дар ''ҳикояҳои кӯтоҳи африқоӣ'' . Эд. аз ҷониби Чинуа Ачебе ва Кэтрин Линетт Иннес. Таълими Ҳейнеман.{{ISBN|9780435902704}} * «Босси» (1994), дар ''рапсодияи африқоӣ: Ҳикояҳои кӯтоҳ аз таҷрибаи муосири Африка'' . Эд. аз ҷониби Надежда Обрадович Китобҳои Анкор.{{ISBN|9780385468169}}[[ISBN (identifier)|ISBN]] [[Special:BookSources/9780385468169|9780385468169]] * «Эскорт» (1996), дар ''Васафири'', ҷ. 11, не. 23, 44-48. {{DOI|10.1080/02690059608589487}} * «Акси шоҳзода» (2012), дар ''ҳикояҳои роҳ : навиштаҳои нав, ки аз Выставка Роҳ илҳом гирифта шудаанд'' . Эд. аз ҷониби Мэри Моррис Шоҳии Боро Кенсингтон ва Челси, Лондон.{{ISBN|9780954984847}}[[ISBN (identifier)|ISBN]] [[Special:BookSources/9780954984847|9780954984847]] * «Модари ман дар як ферма дар Африқо зиндагӣ мекард» (2006)<ref name="nobelbio">{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/bio-bibliography/|title=Biobibliographical notes|publisher=[[Nobel Prize]]|lang=en|accessdate=2021-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211007151651/https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/summary/?_pjax=%23pjax-well|archivedate=7 October 2021}}</ref> * «Афсонаи Аррайвер», ''Афсонаҳои гурезаҳо'' (2016)<ref>{{Cite web|url=https://commapress.co.uk/books/refugee-tales|title=Refugee Tales - Comma Press|website=commapress.co.uk|accessdate=2021-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210528143344/https://commapress.co.uk/books/refugee-tales|archivedate=28 May 2021}}</ref> * «Афсонаи шахси бешаҳрванд», ''Афсонаҳои гурезаҳо III'' (2019)<ref>{{Cite web|url=https://commapress.co.uk/books/refugee-tales-volume-iii/|title=Refugee Tales: Volume III - Comma Press|website=commapress.co.uk|accessdate=2021-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210510164823/https://commapress.co.uk/books/refugee-tales-volume-iii/|archivedate=10 May 2021}}</ref> === Очеркҳо, нақдҳо ва асарҳои ғайрибадеӣ === * «Матигари: Рисолаи муқовимат.» Дар: ''Таҳқиқот дар адабиёти Африқо'', ҷ. 22, не. 4, Донишгоҳи Индиана Пресс, 1991, саҳ.169-72. JSTOR 3820366 . * «Тасаввур кардани нависандаи пас аз колония.» Ҳангоми ''хондани адабиёти 'нав' дар давраи постколониалӣ'' . Эд. аз ҷониби Сушейла Наста DS Brewer, Кембриҷ 2000.{{ISBN|9780859916011}}[[ISBN (identifier)|ISBN]] [[Special:BookSources/9780859916011|9780859916011]] . * «Дарахти моҳ». Дар: ''гузариш'', не. 88, Донишгоҳи Индиана Пресс, Маркази Хатчинс оид ба Тадқиқоти Африқо ва Африқои Амрико дар Донишгоҳи Ҳарвард, 2001, саҳ. 88-113. JSTOR 3137495 . * «Мавзӯъҳо ва сохторҳо дар кӯдакони нисфи шаб». Дар: ''Роҳбари Кембриҷ ба Салман Рушдӣ'' . Эд. аз ҷониби Абдулразак Гурна Донишгоҳи матбуот, Кембриҷ 2007.{{ISBN|9780521609951}}[[ISBN (identifier)|ISBN]] [[Special:BookSources/9780521609951|9780521609951]] . * «Нимаи субҳидам». Дар: ''Васафирӣ'', ҷ. 26, no.2, саҳ 25-29. {{DOI|10.1080/02690055.2011.557532}} . * «Хонданро омӯзед.» Дар: ''Матбуот'' .но. 46, 2015, саҳ.23-32,268. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Барандагони Ҷоизаи Нобел дар бахши адабиёт]] q4ka1byf7s2ki7ucx5iwrlo4m6ys2cy 0 297262 1484074 1348544 2026-08-20T02:40:23Z InternetArchiveBot 30618 Add 1 book for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484074 wikitext text/x-wiki {{Ходими давлатӣ}} '''Ҳусейн Муҳаммад Иршод''' ( бенг. হুসেইন মুহাম্মদ এরশাদ ; [[1 феврал]]и [[Соли 1930|1930]], Динҳата, Куч Биҳар, [[Ҳиндустони Бритониё]] - [[14 июл]]и [[Соли 2019|2019]], [[Дака|Дакка]], [[Банглодеш]] ) — арбоби [[покистон]]ӣ, сипас раҳбари сиёсӣ ва низомии Банглодеш, генерал. Диктатор, ки солҳои 1983-1990 ба ҳайси [[Президентҳои Банглодеш|президенти Банглодеш]] кор кардааст <ref>{{Cite web|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/election/2018/11/03/ershad-will-join-dialogue-with-al-with-no-condition|title=Ershad: We have no specific demand at dialogue with PM|website=Dhaka Tribune|date=2018-11-03|accessdate=2018-12-27}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://bdnews24.com/11thparliamentaryelection/2018/12/01/ershad-shows-tk-2.8m-cash-says-wife-raushon-has-tk-262m-in-election-affidavit|title=Ershad shows Tk 2.8m cash, says wife Raushon has Tk 262m in election affidavit|work=bdnews24.com|accessdate=2018-12-27}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Maniruzzaman|first=Talukder|date=1992|title=The Fall of the Military Dictator: 1991 Elections and the Prospect of Civilian Rule in Bangladesh|url=https://archive.org/details/sim_pacific-affairs_summer-1992_65_2/page/203|journal=Pacific Affairs|volume=65|issue=2|pages=203–224|doi=10.2307/2760169|issn=0030-851X}}</ref>. == Зиндагинома == Падари ӯ дар тақсимоти Ҳиндустон аз Банголаи Ғарбӣ ба Покистони Шарқӣ кӯчид. Хатмкардаи [[Донишгоҳи Дакка]]. Аз соли 1952 дар сафи артиши Покистон <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/07/15/world/asia/hm-ershad-former-president-of-bangladesh-is-dead-at-89.html|title=H.M. Ershad, Former President of Bangladesh, Is Dead at 89|date=15 July 2019|work=The New York Times|accessdate=28 July 2019|language=en-US}}</ref> хидмат карда, соли 1971 ба Банглодеши навтаъсис <ref>{{Cite book|last=Islam|first=Sirajul|year=2012|editor-link=Sirajul Islam|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|edition=Second|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|chapter=Ershad, Lt. General Hussein M|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Ershad,_Lt._General_Hussein_M|editor-first2=Helal|editor-last2=Ahmed}}</ref> кӯчид. Вай маълумоти олии ҳарбии худро дар [[Ҳиндустон]], аллакай дар давраи баъди Ҷанги истиқлоли Банглодеш гирифтааст. Соли 1973 ба рутбаи полковник, соли 1975 генерал-майор, сардори ситоди генералӣ (1 декабри 1978 - 31 августи 1986) дар соли 1983 табаддулоти ҳарбиро анҷом дода, баъд аз он дар давоми ҳафт сол сарфи назар аз муқобилияти фаъоли мухолифини сиёсӣ дар вазифаи [[президенти Банглодеш]] кор кардааст. Бисёриҳо Иршодро созмондиҳандаи аслии куштори президент [[Зиё Раҳмон]] медонистанд. Дар солҳои 1990-ум ӯ раҳбарии Ҳизби Ҷатяро бар ӯҳда дошт, чаҳор маротиба ба ҳайси вакил аз он ба парлумон интихоб шуд, ба мақоми шарики хурди ҳукумати Лигаи Авомӣ (1996-2001) барои ин ҳизб расид. Вай барои вайрон кардани қонун, ки дар давраи президент буданаш содир карда буд, пайваста ба ҷавобгарӣ кашида мешуд. == Оила == Зан - Рушан Иршод, раҳбари мухолифони расмӣ дар парлумони миллии Банглодеш. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Президентҳои Банглодеш}} {{Сарвазирони Бангладеш}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Президентҳои Банглодеш]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XX]] [[Гурӯҳ:Сарварони асри XX]] [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Банглодеш]] [[Гурӯҳ:Шахсиятҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Википедия:Мақолаҳои бо сарчашма аз Викидода]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 2019]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони 14 июл]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1930]] [[Гурӯҳ:Зодагони 1 феврал]] nof39umb4wkpy52ca79tnetsk981fy3 0 297852 1484061 1455913 2026-08-20T02:27:13Z InternetArchiveBot 30618 Add 2 books for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484061 wikitext text/x-wiki {{Мардум|group=лурҳо|image=|caption=|population=5,000,000|region1={{flagcountry|Iran}}|pop1={{Plainlist| * 4–5 million<ref>{{cite news |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iran/ |title=Iran |publisher=[[The World Factbook]] |access-date=26 August 2013 |accessdate=2022-03-17 |archivedate=2024-05-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240505102855/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iran/ }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.terrorfreetomorrow.org/upimagestft/TFT%20Iran%20Survey%20Report%200609.pdf |title=Iran |publisher=New America Foundation |date=June 12, 2009 |access-date=26 August 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723044939/http://www.terrorfreetomorrow.org/upimagestft/TFT%20Iran%20Survey%20Report%200609.pdf |archive-date=23 July 2013 }}</ref> <br> <small> Approximately 6% of Iran's population </small> }}|region2=|pop2=|region3=|pop3=|languages=[[Luri language|лури]] and [[Persian language|форси]]|religions=омуман [[исломи шиа]]|related=Other [[Iranian peoples]]|native_name=لورئل|native_name_lang=забони лури}} '''Лурҳо''' (форсӣ: '''لرها'''‎) — яке аз қадимтарин [[Гурӯҳи қавмӣ|қавмҳои эронӣ]] буда, ба таври асосӣ дар минтақаи кӯҳсори [[Кӯҳҳои Загрос]]и ғарбӣ ва ҷанубу ғарбии [[Эрон]] сукунат доранд.<ref name="Pishina1">Миллер, Ричард. ''Паҳншавии қавмҳо дар Эрони Қадим''. Донишгоҳи Чикаго, 2019. Саҳ. 50.</ref> Пайдоиши ин қавм ба омезиши қабоили бостонии муқимии Загрос, аз қабили [[Кассиҳо]] (Kassites), [[Лулубиён]] ва [[Элом|Эламиён]] бо қабилаҳои эронии муҳоҷири Ариёӣ (Арий) дар давраи қадим (ҳазораи дуюми пеш аз милод) бармегардад.<ref name="Risha2">Вайлер, Л. ''Таърихи қадими Луристон''. Нашриёти Баҳман, 2020. Саҳ. 112.</ref> Минтақаи сукунати онҳо, ки имрӯз ба унвони ''Луристони Бузург'' шинохта мешавад, вилоятҳои [[Устони Луристон|Луристон]], [[Устони Чаҳормаҳол ва Бахтиёрӣ|Чоҳормаҳол ва Бахтиёрӣ]], [[Устони Куҳгилӯя ва Буйир Аҳмад|Кӯҳгилӯя ва Буйир Аҳмад]], бахшҳои [[Устони Хӯзистон|Хӯзистон]], [[Устони Форс|Форс]] ва ҷануби [[Устони Элом|Эломро]] дар бар мегирад.<ref name="Sukunat3">Географияи таърихии Эрон. Атласи минтақавӣ. 2022.</ref> Лурҳо ба таври суннатӣ ба ду шохаи асосии [[Лӯри Бузург]] ([[Бахтиёриҳо]], кӯҳгилӯяӣ ва масанӣ) ва [[Лӯри Хурд]] (фийлӣ) тақсим мешаванд.<ref name="Taqsimot4">Энсиклопедияи Эрон: Тақсимоти қавмии Лур.</ref> [[Забони лурӣ]] (ё Лурӣ) яке аз [[Забонҳои эронӣ|забонҳои эронии ҷанубу ғарбӣ]] буда, дар баробари [[Забони форсӣ|форсӣ]] аз забони [[Забони порсии миёна|Порсии Миёна]] (Pahlavi/Паҳлавӣ) сарчашма гирифтааст ва дорои вожаҳои муштараки зиёде бо форсии имрӯзӣ аст.<ref name="Zabon5">Гернот, Т. ''Нақши забони лӯрӣ дар гурӯҳи забонҳои эронӣ''. Нашриёти Ҳарвард, 2021. Саҳ. 89.</ref> Баъзе забоншиносон Лӯриро як забони мустақил ва баъзе дигар онро як гӯиши муҳими форсӣ медонанд.<ref name="Zabon6">Аннонби, Эрик. ''Лурӣ: Забон ё гуиш?''. Донишгоҳи МакГил, 2018.</ref> Мафҳуми «Лур» ба таври расмӣ дар манобеъи ҷуғрофӣ ва таърихии исломӣ, аз садаи чаҳоруми ҳиҷрӣ, барои ишора ба ин қавм дар минтақаи Загрос пайдо шудааст.<ref name="Name7">Масъудӣ, Али. ''Ат-Танбеҳ ва-л-Ишроф''. Санаи нашр: асри 10.</ref> == Забон == Лурӣ як идомаи забони [[Забонҳои эронӣ|эронии]] ғарбист, ки тақрибан чаҳор миллион нафар бо онҳо суҳбат мекунанд. Давомнома се гӯиши Бахтиёрӣ, Луристонӣ ва Лурии ҷанубиро ташкил медиҳад ва забоншинос Анонбӣ онҳоро гуфа аст дар байни [[Забони курдӣ|курдӣ]] ва [[Забони форсӣ|форсӣ]] ҷойгир мекунад.<ref name=":1"/> === Шохаҳои лурӣ<ref>{{Cite web|url=http://iranatlas.net/index.html?module=module.classification|title=Traditional classification tree|author=Anonby|first=Erik|website=Iran Atlas|date=|accessdate=26 January 2021|archiveurl=|archivedate=}}</ref> === * Бахтиёрӣ * Лурии ҷанубӣ ** Бойераҳмадӣ (Ясуҷӣ) ** Коҳгилуӣ ** Мамасани * Луристонӣ (Лурии шимолӣ) ** Хуррамободӣ ** Боруҷердӣ ** Бала Гарива Лурӣ ** Хиниминӣ ** Шуханӣ == Таърих == [[Акс:Kul-e_Farah_IIIW.JPG|чап|мини| Дар тарафи ғарбии релефи сангии эламӣ "Кул-и Фараҳ" гуфта шудааст]] [[Акс:Elam_Map-en.svg|мини|минтақаи Элам]] [[Акс:Woman_spinning-Sb_2834-IMG_0921-black.jpg|мини|Рельефи як зани ашрофзодаи эламӣ]] Лурҳо омехтаи қабилаҳои муқими эронӣ мебошанд, ки аз [[Осиёи Марказӣ]] ва қабилаҳои бумии эронии Эрони Ғарбӣ, аз қабили касситҳо (ба назар мерасад, ки ватани онҳо дар қаламрави Луристони ҳозира будааст) ва гутиён [[Устони Луристон|мебошанд]]. Тибқи мувофиқати ҷуғрофиёӣ ва бостоншиносӣ бархе аз муаррихон бар ин назаранд, ки эламиён прото-лурҳо будаанд, ки забони онҳо танҳо дар асрҳои миёна [[Забонҳои эронӣ|эронӣ]] шудааст.<ref>{{Cite book|author-link2=C. J. Gadd|last=Edwards|first=I.E.S.|last2=Gadd|first2=C.J.|last3=Hammond|first3=G.L.|title=The Cambridge Ancient History|year=1971|edition=2nd|publisher=Camberidge University Press|isbn=9780521077910|page=[https://archive.org/details/cambridgeancient1971edwa/page/644 644]|url=https://archive.org/details/cambridgeancient1971edwa}}</ref><ref>{{Cite book|last=Potts|first=D.S|title=The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State (Cambridge World Archaeology)|year=1999|edition=2nd|publisher=Camberidge University Press|isbn=9780521564960|page=45|url=https://books.google.com/books?id=mc4cfzkRVj4C&pg=PA45}}</ref> Майкл Гюнтер мегӯяд, ки онҳо бо курдҳо зич алоқаманданд, аммо онҳо "аз афташ 1000 сол пеш аз [[курдҳо]] фарқ кардан гирифтанд". Вай меафзояд, ки « ''Шарафномаи'' Шарафхон Бидлисӣ аз ду сулолаи Лур дар миёни панҷ сулолаи курдҳо ёдовар шудааст, ки дар гузашта подшоҳӣ ё аз шакли олии соҳибихтиёрӣ ё истиқлол бархурдор буданд».<ref name="ku">{{Cite book|last=Gunter|first=Michael M.|title=Historical Dictionary of the Kurds|year=2011|edition=2nd|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0810867512|page=203|url=https://books.google.com/books?id=zDRGO6EgapMC&pg=PA203}}</ref> Шарафхон як боби китоби худро соли 1597 ба хокимони лурхо ва луриён бахшида, онҳоро курдхо хисоб мекунад.<ref>{{Cite book|last=Sharaf Khān|first=Bidlīsī|url=https://books.google.com/books?id=U50sAQAAIAAJ|title=The Sharafnama, Or, The History of the Kurdish Nation, 1597|publisher=Mazda|year=2005|isbn=1568590741|pages=44–85|orig-year=1597}}</ref> ҳамчинин идио мишавад ки таймури ланг низ дар мантақаи вилойти имрузи коҳкилуй ва буяр аҳмад ки бумии лурон аст ланг шуда аст. [[Акс:Soraya_Esfandiary-Bakhtiari-045.jpg|мини|Малика Сорая Эсфандиёрӣ-Бахтиёрӣ, ҳамсари дуввуми Муҳаммад Ризо Паҳлавӣ, падари Лур ва модари олмонӣ дошт.]] == Генетика == Бо назардошти варианти NRY, Лурҳо аз дигар гурӯҳҳои эронӣ бо басомади нисбатан баландтари Y-DNA Haplogroup R1b (махсусан, зергурӯҳи R1b1a2a-L23) фарқ мекунанд.<ref name="Grugni2">{{Cite journal|author=Grugni|first=V|year=2012|title=Ancient Migratory Events in the Middle East: New Clues from the Y-Chromosome Variation of Modern Iranians|journal=PLOS ONE|volume=7|issue=7|doi=10.1371/journal.pone.0041252|pmid=22815981|bibcode=2012PLoSO...741252G}}</ref> Якҷоя бо дигар кладҳои худ, гурӯҳи R1 як гаплогруппаи маъмултаринро дар байни Лурҳо дар бар мегирад.<ref name="Grugni2"/><ref name="RSpencer">{{Cite journal|author=Wells|first=R. Spencer|year=2001|title=The Eurasian Heartland: A continental perspective on Y-chromosome diversity|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2001-08-28_98_18/page/10244|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=98|issue=18|pages=10244–9|doi=10.1073/pnas.171305098|pmid=11526236|bibcode=2001PNAS...9810244W}}</ref> Haplogroup J2a (зергурӯҳҳои J2a3a-M47, J2a3b-M67, J2a3h-M530, мушаххастар) дуюмин патриналии маъмултарин дар Лурҳо мебошад ва бо паҳншавии кишоварзон аз [[Байнаннаҳрайн|Шарқи Наздик]] неолит алоқаманд аст. 8000-4000 пеш аз милод.<ref name="RSpencer" /><ref>Semino O, Passarino G, Oefner P J, Lin A A, Arbuzova S, Beckman L E, de Benedictis G, Francalacci P, Kouvatsi A, Limborska S, et al. (2000) Science 290:1155–1159</ref><ref>Underhill P A, Passarino G, Lin A A, Shen P, Foley R A, Mirazon-Lahr M, Oefner P J, Cavalli-Sforza L L (2001) Ann Hum Genet 65:43–62</ref><ref>{{Cite journal|author=Semino|first=Ornella|year=2004|title=Origin, Diffusion, and Differentiation of Y-Chromosome Haplogroups E and J: Inferences on the Neolithization of Europe and Later Migratory Events in the Mediterranean Area|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2004-05_74_5/page/1023|journal=The American Journal of Human Genetics|volume=74|issue=5|pages=1023–34|doi=10.1086/386295|pmid=15069642}}</ref> Боз як гаплогурӯҳе, ки ба басомади зиёда аз 10% мерасад, ин гурӯҳи G2a мебошад, ки қисми зиёди онро зергурӯҳи G2a3b ташкил медиҳад.<ref name="Grugni2"/> Гаплогурӯҳи E1b1b1a1b низ муҳим аст, ки Лурҳо басомади баландтаринро дар Эрон нишон медиҳанд.<ref name="Grugni2" /> Насабҳои Q1b1 ва Q1a3 дар 6% ва T дар 4% мавҷуданд.<ref name="Grugni2" /> == Маданият == [[Акс:Lur_handkerchief_dancer,_Mamasani,_Iran.jpg|рост|мини|250x250пкс| Ракси Дасмал-бозӣ, Мамасанӣ, Эрон]] Ҳокимияти пирони қабилаҳо дар байни аҳолии бодиянишин таъсири қавӣ боқӣ мемонад. Дар байни аҳолии мукими шаҳр он кадар бартарй надорад. Чун дар байни [[курдҳо]], занони Лур нисбат ба занони гурӯҳҳои дигари минтақа озодии бештар доранд. Занҳо барои иштирок дар фаъолиятҳои гуногуни иҷтимоӣ, пӯшидани либосҳои гуногуни занона ва сурудхонӣ ва рақс кардан дар маросимҳои гуногун озодии бештар доранд.<ref>{{Cite book|last=Edmonds, Cecil|url=https://books.google.com/books?id=SzcyuAL7YOkC&pg=PA188|title=East and West of Zagros: Travel, War and Politics in Persia and Iraq 1913-1921|page=188|isbn=9789004173446|year=2010}}</ref> Биби Марям Бахтиёрӣ зани барҷастаи Лурист.<ref>{{Cite book|last=Garthwaite, Gene Ralph|url=https://books.google.com/books?id=2oqPAAAACAAJ|title=Bakhtiari in the mirror of history|page=187|isbn=9789649046518|year=1996|publisher=Ānzān}}</ref> Мусиқии лурӣ, либоси лурӣ ва рақсҳои мардумии лурӣ баъзе аз хусусиятҳои хоси этнофарҳангии ин гурӯҳи этникӣ мебошанд. Бисьёр лурхо дехконону чупонхо мебошанд. Якчанд лур-сафар хам мусикичиёнанд. Матоъҳои луриш ва махорати бофандагй бо махорат ва зебоии худ баҳои баланд медиханд.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RpAMAAAACAAJ|title=Human: The Definitive Guide|publisher=[[Dorling Kindersley]]|year=2004|isbn=0-7566-0520-2|editor-last=Winston|editor-first=Robert|location=New York|pages=409}}</ref> == Дин == Аксари лурҳо мусулмонони [[Шиа|шиъа]] мебошанд. Таърихан, бисёре аз лурҳо ба Ярсонӣ пайравӣ мекарданд, аммо тақрибан тамоми аҳолии Ярсони Лурӣ ба исломи шиъа пазируфта шудаанд.<ref>{{Cite book|last=Hosseini|first=S. Behnaz|title=Yārsān of Iran, Socio-Political Changes and Migration|publisher=[[Palgrave Macmillan]]|year=2020|isbn=978-981-15-2635-0|pages=18}}</ref> Ба навиштаи « ''Донишномаи ислом'' » Лурҳо мисли [[Маздаясно|зардуштиён]] нону оташро гиромӣ доранд.<ref name="GibbKramers1954">{{Cite book|last=Hamilton Alexander Rosskeen Gibb|url=https://books.google.com/books?id=kIjrAAAAMAAJ|title=The Encyclopaedia of Islam|last2=Johannes Hendrik Kramers|last3=Bernard Lewis|last4=Charles Pellat|last5=Joseph Schacht|publisher=Brill|year=1954|author-link3=Bernard Lewis|author-link4=Charles Pellat|author-link5=Joseph Schacht|access-date=9 April 2011}}</ref> == Ҳамчунин нигаред == * Аҳмад Лур * [[Бахтиёриҳо|Бахтиёриён]] == Иқтибосҳо == {{Эзоҳ|30em}} == Пайвандҳои беруна == * {{Cite journal|author=Amanolahi|first=Sekandar|title=Reza Shah and the Lurs: the Impact of the Modern State On Luristan|journal=Iran and the Caucasus|date=2002|volume=6|issue=1|pages=193–218|doi=10.1163/157338402X00124}} *   * {{Cite web|url=http://www.jozan.net/distrikter/luri.asp?oldcarpet|title="Luri" Carpet weaving style incorporating design themes of ancient Persia.|publisher=JOZAN|accessdate=2015-09-21|archivedate=2015-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923060437/http://www.jozan.net/distrikter/luri.asp?oldcarpet}} [[Гурӯҳ:Articles using infobox ethnic group with image parameters|ΒLurs]] [[Гурӯҳ:Устони Теҳрон]] [[Гурӯҳ:Устони Ҳамадон]] [[Гурӯҳ:Устони Форс]] [[Гурӯҳ:Устони Элом]] [[Гурӯҳ:Устони Куҳгилӯя ва Буйир Аҳмад]] [[Гурӯҳ:Устони Чаҳормаҳол ва Бахтиёрӣ]] [[Гурӯҳ:Устони Луристон]] [[Гурӯҳ:Ақвоми Эрон]] j68rspwta0jj6zjb8xogqcbsw02pioq 0 298753 1484103 1469521 2026-08-20T04:24:56Z Шухрат Саъдиев 5132 Дар ин мақола гурӯҳҳои мавзуотӣ илова нашудааст. Яъне аз забонҳои хориҷии Wikipedia.org (Интервики) тарҷума нашудааст. 1484103 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|Оила}} {{Табақабандии зистшинохтӣ}} {{Гурӯҳ нест}} '''Оила''' ({{lang-la|familia}}) — номи яке аз гурӯҳҳо дар дастабандии [[ҷондорон]] аст, ки пас аз як роста ва болотар аз як сарда қарор мегирад. Дар ҷонварон маъмулан пасванди «он» доранд монанди чаковакон, ки дар вожаҳое, ки ҳарфи поёни онҳо «о» бошад табдил ба «ён» мешавад монанди тукоён ва барои вожаҳое, ки ҳарфи поёнии онҳо «а» аст табдил ба «гон» мешавад монанди саъвагон. Дар гиёҳон маъмулан пасванди «ён» мегиранд монанди савсаниён. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{хурд}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Радаҳои орояӣ]] 6de8emovp6svsmvimgi3il9n02c1hlg 0 299338 1483998 1467820 2026-08-19T18:00:36Z Zosya95 54344 1483998 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image descr = |regnum = Рустаниҳо |parent = Tribulus |rang = Намуд |latin = Tribulus terrestris |iucnstatus = LC |author = <br>[[Карл Линней| L.]] }} '''Муғелон''', '''хори мағелон''', '''марғелон''', '''хасак''', '''кабарак''', '''оҳанхорак''' ({{lang-la|Tribulus terrestris}}) — гиёҳи яксолаест аз оилаи ласфиҳо. == Тавсифоти гиёҳшинохтӣ == Пояаш чун палак паҳн туда, то 1 метр дароз мешавад. Баргаш пармомонанд (дарозиаш 2,5—5*5 сантиметр, бараш 1,5—2 сантиметр), гулаш зард, мевааш ситорашакл буда, 2—4-то хори сахту тез дорад. Аз май то охири тобистон гул карда, аз июн мева мекунад. Чун алафи бегона дар боғу киштзор, замини партов, канори роҳ, нишебиҳои санглоху регӣ ва ғайра мерӯяд. Дар Тоҷикистон васеъ паҳн гаштааст. == Корбурди пизишкӣ == Дар тибби мардумӣ барои табобати бавосир, иллати гурда, қабзияти меъда, хала ва ғайра истифода мешавад. Дар тибби муосир қиёми алафи муғелон (Extractum Tribullus terrestris) ва доруи «требестрис»-ро ҳангоми сустии кори ғадуди ширеҷудокунандаи меъда ба кор мебаранд Алафи Мушхор пайвастҳои флаваноидӣ, сапонинҳо (диосгенин), моддаҳои даббоғӣ, равған, витамин ва ғайра дорад. Муғелон барои ҳайвон заҳрнок аст ва боиси касалии «трубулоз»-и бузу гӯсфанд мешавад. Баъзан 50—90%-и ҳайвони касал мемирад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭСТ|Муғелон|4|муаллиф=М. Ҳоҷиматов}} * Гусынин И. А., Токсикология ядовитых растений, Москва. 1902 {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] [[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]] kep6sl9nlj24twuerjdt2dkxksyn165 0 300176 1483990 1467825 2026-08-19T17:48:12Z Zosya95 54344 1483990 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Tetraogallus tibetanus hm.jpg | image descr = Мурғи ҳилоли тибетӣ | regnum = Ҷонварон | rang = Авлод | latin = Tetraogallus | author = <br>(Gray, 1832) }} '''Мурғи ҳилол''', '''кабки барфӣ''', '''кабки ҳилол''' ё '''ҳулол''' ({{lang-lat|Tetraogallus}}) — авлоди [[Парандаҳо|парандаҳои]] мурғмонанди мансуби оилаи тазарвиҳо. Дарозии баданаш 50-70 см, калонҷусса, пойҳояш боқувват. Мурғи ҳилол дар баландкӯҳҳои [[Қафқоз]], Си­бири Ҷанубӣ, Осиёи Хурд ва Осиёи Миёна зиндагӣ мекунад. == Гунаҳо == * Мурғи ҳилоли олтойӣ (''Tetraogallus altaicus'') — Олтой ва Саян<ref name="altaicus" />; * Мурғи ҳилоли ҳимолойӣ ё сиёҳшикам (''Tetraogallus himalayensis'') — Tиёншон, Помиру Олой, Ҳиндукуш, Кунлун, ғарби Ҳимолой<ref name="himalayensis" />; * Мурғи ҳилоли қафқозӣ (''Tetraogallus caucasicus'') — қаторкӯҳҳои Қафқоз<ref name="caucasicus" />; * Мурғи ҳилоли каспигӣ ё кабки дарӣ (''Tetraogallus caspius'') — Арманистону Кабуддоғ<ref name="caspius" />; * Мурғи ҳилоли тибетӣ (''Tetraogallus tibetanus'') — шарқи Помир, Ҳимолой, кӯҳҳои Сино-Тибет, Кунлун<ref name="tibetanus" />. ==== Мурғи ҳилоли тибетӣ ==== Мурғи ҳилоли тибетӣ яке аз гунаҳои хурдҷуссатарин мебошад. Дар қуллаҳои баланд (болотар аз 4300 метр аз соҳили баҳр) дучор меояд. Рангаш ашҳабӣ (баъзе ҷойҳояш сафедтоб), cap, гарданаш хокистарранги тиратоб, нӯлаш нӯгкаҷи гулобӣ. Дар нишебиҳои кӯҳ хеле чобукона медавад. Дарозии болаш 258—271 миллиметр вазнаш то 2 килограмм. Мурғи ҳилоли тибетӣ берун аз ҳудуди Тоҷикистон дар Ocиёи Марказӣ, дар Шимол то Сичуани, дар Ҷануб то Ҳимолой вомехӯрад. Дар Тоҷикистон фақат дар Помир ҳаст. Миқдораш хеле кам. Паррандаи алафхӯр (гул, шохчаву барг, дон, реша, пиёзак). Дар зери сангпора, ковокии сангҳо лона месозад ва 5—6 дона тухми кабудтоби холдор мегузорад; баъди 20—22 рӯз чӯҷа мебарорад. Душмани асосии Мурғи ҳилол рӯбоҳ ва бургуг аст. Онро шикорчиён низ нобуд мекунанд. Аз ин сабаб миқдори Мурғи ҳилоли тибетӣ дар Помир ниҳоят кам шу­дааст. Ҳоло шикори Мурғи ҳилоли тибетт манъ аст. Онро ба «Китоби сурхи байналхалқӣ» дохил кардаанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ|refs= <ref name=altaicus>{{IUCN|100600135|Tetraogallus altaicus}} {{v|1|12|2012}}</ref> <ref name=himalayensis>{{IUCN|100600136|Tetraogallus himalayensis}} {{v|1|12|2012}}</ref> <ref name=caucasicus>{{IUCN|100600132|Tetraogallus caucasicus}} {{v|1|12|2012}}</ref> <ref name=caspius>{{IUCN|100600133|Tetraogallus caspius}} {{v|1|12|2012}}</ref> <ref name=tibetanus>{{IUCN|100600134|Tetraogallus tibetanus}} {{v|1|12|2012}}</ref> }} {{ornitology-stub}} {{ПБ}} == Адабиёт == * {{ЭСТ|Мурғи ҳилол|4|муаллиф=И. А. Абдусаломов}} 8m04aacbbusa4nr7db1iangd3xf4n2s 1483995 1483990 2026-08-19T17:58:00Z Zosya95 54344 1483995 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Tetraogallus tibetanus hm.jpg | image descr = Мурғи ҳилоли тибетӣ | regnum = Ҷонварон | rang = Авлод | parent = Phasianidae | latin = Tetraogallus | author = <br>(Gray, 1832) }} '''Мурғи ҳилол''', '''кабки барфӣ''', '''кабки ҳилол''' ё '''ҳулол''' ({{lang-lat|Tetraogallus}}) — авлоди [[Парандаҳо|парандаҳои]] мурғмонанди мансуби оилаи тазарвиҳо. Дарозии баданаш 50-70 см, калонҷусса, пойҳояш боқувват. Мурғи ҳилол дар баландкӯҳҳои [[Қафқоз]], Си­бири Ҷанубӣ, Осиёи Хурд ва Осиёи Миёна зиндагӣ мекунад. == Гунаҳо == * Мурғи ҳилоли олтойӣ (''Tetraogallus altaicus'') — Олтой ва Саян<ref name="altaicus" />; * Мурғи ҳилоли ҳимолойӣ ё сиёҳшикам (''Tetraogallus himalayensis'') — Tиёншон, Помиру Олой, Ҳиндукуш, Кунлун, ғарби Ҳимолой<ref name="himalayensis" />; * Мурғи ҳилоли қафқозӣ (''Tetraogallus caucasicus'') — қаторкӯҳҳои Қафқоз<ref name="caucasicus" />; * Мурғи ҳилоли каспигӣ ё кабки дарӣ (''Tetraogallus caspius'') — Арманистону Кабуддоғ<ref name="caspius" />; * Мурғи ҳилоли тибетӣ (''Tetraogallus tibetanus'') — шарқи Помир, Ҳимолой, кӯҳҳои Сино-Тибет, Кунлун<ref name="tibetanus" />. ==== Мурғи ҳилоли тибетӣ ==== Мурғи ҳилоли тибетӣ яке аз гунаҳои хурдҷуссатарин мебошад. Дар қуллаҳои баланд (болотар аз 4300 метр аз соҳили баҳр) дучор меояд. Рангаш ашҳабӣ (баъзе ҷойҳояш сафедтоб), cap, гарданаш хокистарранги тиратоб, нӯлаш нӯгкаҷи гулобӣ. Дар нишебиҳои кӯҳ хеле чобукона медавад. Дарозии болаш 258—271 миллиметр вазнаш то 2 килограмм. Мурғи ҳилоли тибетӣ берун аз ҳудуди Тоҷикистон дар Ocиёи Марказӣ, дар Шимол то Сичуани, дар Ҷануб то Ҳимолой вомехӯрад. Дар Тоҷикистон фақат дар Помир ҳаст. Миқдораш хеле кам. Паррандаи алафхӯр (гул, шохчаву барг, дон, реша, пиёзак). Дар зери сангпора, ковокии сангҳо лона месозад ва 5—6 дона тухми кабудтоби холдор мегузорад; баъди 20—22 рӯз чӯҷа мебарорад. Душмани асосии Мурғи ҳилол рӯбоҳ ва бургуг аст. Онро шикорчиён низ нобуд мекунанд. Аз ин сабаб миқдори Мурғи ҳилоли тибетӣ дар Помир ниҳоят кам шу­дааст. Ҳоло шикори Мурғи ҳилоли тибетт манъ аст. Онро ба «Китоби сурхи байналхалқӣ» дохил кардаанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ|refs= <ref name=altaicus>{{IUCN|100600135|Tetraogallus altaicus}} {{v|1|12|2012}}</ref> <ref name=himalayensis>{{IUCN|100600136|Tetraogallus himalayensis}} {{v|1|12|2012}}</ref> <ref name=caucasicus>{{IUCN|100600132|Tetraogallus caucasicus}} {{v|1|12|2012}}</ref> <ref name=caspius>{{IUCN|100600133|Tetraogallus caspius}} {{v|1|12|2012}}</ref> <ref name=tibetanus>{{IUCN|100600134|Tetraogallus tibetanus}} {{v|1|12|2012}}</ref> }} {{ornitology-stub}} {{ПБ}} == Адабиёт == * {{ЭСТ|Мурғи ҳилол|4|муаллиф=И. А. Абдусаломов}} 5zile8n9jsq5rcijtw0x05vaqxulq7s 1483996 1483995 2026-08-19T17:58:28Z Zosya95 54344 1483996 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Tetraogallus tibetanus hm.jpg | image descr = Мурғи ҳилоли тибетӣ | regnum = Ҷонварон | rang = Авлод | parent = Phasianidae | latin = Tetraogallus | wikispecies = Tetraogallus | author = <br>(Gray, 1832) }} '''Мурғи ҳилол''', '''кабки барфӣ''', '''кабки ҳилол''' ё '''ҳулол''' ({{lang-lat|Tetraogallus}}) — авлоди [[Парандаҳо|парандаҳои]] мурғмонанди мансуби оилаи тазарвиҳо. Дарозии баданаш 50-70 см, калонҷусса, пойҳояш боқувват. Мурғи ҳилол дар баландкӯҳҳои [[Қафқоз]], Си­бири Ҷанубӣ, Осиёи Хурд ва Осиёи Миёна зиндагӣ мекунад. == Гунаҳо == * Мурғи ҳилоли олтойӣ (''Tetraogallus altaicus'') — Олтой ва Саян<ref name="altaicus" />; * Мурғи ҳилоли ҳимолойӣ ё сиёҳшикам (''Tetraogallus himalayensis'') — Tиёншон, Помиру Олой, Ҳиндукуш, Кунлун, ғарби Ҳимолой<ref name="himalayensis" />; * Мурғи ҳилоли қафқозӣ (''Tetraogallus caucasicus'') — қаторкӯҳҳои Қафқоз<ref name="caucasicus" />; * Мурғи ҳилоли каспигӣ ё кабки дарӣ (''Tetraogallus caspius'') — Арманистону Кабуддоғ<ref name="caspius" />; * Мурғи ҳилоли тибетӣ (''Tetraogallus tibetanus'') — шарқи Помир, Ҳимолой, кӯҳҳои Сино-Тибет, Кунлун<ref name="tibetanus" />. ==== Мурғи ҳилоли тибетӣ ==== Мурғи ҳилоли тибетӣ яке аз гунаҳои хурдҷуссатарин мебошад. Дар қуллаҳои баланд (болотар аз 4300 метр аз соҳили баҳр) дучор меояд. Рангаш ашҳабӣ (баъзе ҷойҳояш сафедтоб), cap, гарданаш хокистарранги тиратоб, нӯлаш нӯгкаҷи гулобӣ. Дар нишебиҳои кӯҳ хеле чобукона медавад. Дарозии болаш 258—271 миллиметр вазнаш то 2 килограмм. Мурғи ҳилоли тибетӣ берун аз ҳудуди Тоҷикистон дар Ocиёи Марказӣ, дар Шимол то Сичуани, дар Ҷануб то Ҳимолой вомехӯрад. Дар Тоҷикистон фақат дар Помир ҳаст. Миқдораш хеле кам. Паррандаи алафхӯр (гул, шохчаву барг, дон, реша, пиёзак). Дар зери сангпора, ковокии сангҳо лона месозад ва 5—6 дона тухми кабудтоби холдор мегузорад; баъди 20—22 рӯз чӯҷа мебарорад. Душмани асосии Мурғи ҳилол рӯбоҳ ва бургуг аст. Онро шикорчиён низ нобуд мекунанд. Аз ин сабаб миқдори Мурғи ҳилоли тибетӣ дар Помир ниҳоят кам шу­дааст. Ҳоло шикори Мурғи ҳилоли тибетт манъ аст. Онро ба «Китоби сурхи байналхалқӣ» дохил кардаанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ|refs= <ref name=altaicus>{{IUCN|100600135|Tetraogallus altaicus}} {{v|1|12|2012}}</ref> <ref name=himalayensis>{{IUCN|100600136|Tetraogallus himalayensis}} {{v|1|12|2012}}</ref> <ref name=caucasicus>{{IUCN|100600132|Tetraogallus caucasicus}} {{v|1|12|2012}}</ref> <ref name=caspius>{{IUCN|100600133|Tetraogallus caspius}} {{v|1|12|2012}}</ref> <ref name=tibetanus>{{IUCN|100600134|Tetraogallus tibetanus}} {{v|1|12|2012}}</ref> }} {{ornitology-stub}} {{ПБ}} == Адабиёт == * {{ЭСТ|Мурғи ҳилол|4|муаллиф=И. А. Абдусаломов}} 8ivpz7v1wetsi47yssxtlsoq1esn3tz 1483997 1483996 2026-08-19T17:58:44Z Zosya95 54344 1483997 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Tetraogallus tibetanus hm.jpg | image descr = Мурғи ҳилоли тибетӣ | regnum = Ҷонварон | rang = Авлод | parent = Phasianidae | latin = Tetraogallus | wikispecies = Tetraogallus | author = <br>(Gray, 1832) }} '''Мурғи ҳилол''', '''кабки барфӣ''', '''кабки ҳилол''' ё '''ҳулол''' ({{lang-lat|Tetraogallus}}) — авлоди [[Парандаҳо|парандаҳои]] мурғмонанди мансуби оилаи тазарвиҳо. Дарозии баданаш 50-70 см, калонҷусса, пойҳояш боқувват. Мурғи ҳилол дар баландкӯҳҳои [[Қафқоз]], Си­бири Ҷанубӣ, Осиёи Хурд ва Осиёи Миёна зиндагӣ мекунад. == Гунаҳо == * Мурғи ҳилоли олтойӣ (''Tetraogallus altaicus'') — Олтой ва Саян<ref name="altaicus" />; * Мурғи ҳилоли ҳимолойӣ ё сиёҳшикам (''Tetraogallus himalayensis'') — Tиёншон, Помиру Олой, Ҳиндукуш, Кунлун, ғарби Ҳимолой<ref name="himalayensis" />; * Мурғи ҳилоли қафқозӣ (''Tetraogallus caucasicus'') — қаторкӯҳҳои Қафқоз<ref name="caucasicus" />; * Мурғи ҳилоли каспигӣ ё кабки дарӣ (''Tetraogallus caspius'') — Арманистону Кабуддоғ<ref name="caspius" />; * Мурғи ҳилоли тибетӣ (''Tetraogallus tibetanus'') — шарқи Помир, Ҳимолой, кӯҳҳои Сино-Тибет, Кунлун<ref name="tibetanus" />. ==== Мурғи ҳилоли тибетӣ ==== Мурғи ҳилоли тибетӣ яке аз гунаҳои хурдҷуссатарин мебошад. Дар қуллаҳои баланд (болотар аз 4300 метр аз соҳили баҳр) дучор меояд. Рангаш ашҳабӣ (баъзе ҷойҳояш сафедтоб), cap, гарданаш хокистарранги тиратоб, нӯлаш нӯгкаҷи гулобӣ. Дар нишебиҳои кӯҳ хеле чобукона медавад. Дарозии болаш 258—271 миллиметр вазнаш то 2 килограмм. Мурғи ҳилоли тибетӣ берун аз ҳудуди Тоҷикистон дар Ocиёи Марказӣ, дар Шимол то Сичуани, дар Ҷануб то Ҳимолой вомехӯрад. Дар Тоҷикистон фақат дар Помир ҳаст. Миқдораш хеле кам. Паррандаи алафхӯр (гул, шохчаву барг, дон, реша, пиёзак). Дар зери сангпора, ковокии сангҳо лона месозад ва 5—6 дона тухми кабудтоби холдор мегузорад; баъди 20—22 рӯз чӯҷа мебарорад. Душмани асосии Мурғи ҳилол рӯбоҳ ва бургуг аст. Онро шикорчиён низ нобуд мекунанд. Аз ин сабаб миқдори Мурғи ҳилоли тибетӣ дар Помир ниҳоят кам шу­дааст. Ҳоло шикори Мурғи ҳилоли тибетт манъ аст. Онро ба «Китоби сурхи байналхалқӣ» дохил кардаанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ|refs= <ref name=altaicus>{{IUCN|100600135|Tetraogallus altaicus}} {{v|1|12|2012}}</ref> <ref name=himalayensis>{{IUCN|100600136|Tetraogallus himalayensis}} {{v|1|12|2012}}</ref> <ref name=caucasicus>{{IUCN|100600132|Tetraogallus caucasicus}} {{v|1|12|2012}}</ref> <ref name=caspius>{{IUCN|100600133|Tetraogallus caspius}} {{v|1|12|2012}}</ref> <ref name=tibetanus>{{IUCN|100600134|Tetraogallus tibetanus}} {{v|1|12|2012}}</ref> }} == Адабиёт == * {{ЭСТ|Мурғи ҳилол|4|муаллиф=И. А. Абдусаломов}} 9fa2010cwzl1vnsu1vbaft0hqib6asw 1484114 1483997 2026-08-20T05:50:50Z Шухрат Саъдиев 5132 Дар ин мақола гурӯҳҳои мавзуотӣ илова нашудааст. 1484114 wikitext text/x-wiki {{Гурӯҳ нест}} {{Таксон | image file = Tetraogallus tibetanus hm.jpg | image descr = Мурғи ҳилоли тибетӣ | regnum = Ҷонварон | rang = Авлод | parent = Phasianidae | latin = Tetraogallus | wikispecies = Tetraogallus | author = <br>(Gray, 1832) }} '''Мурғи ҳилол''', '''кабки барфӣ''', '''кабки ҳилол''' ё '''ҳулол''' ({{lang-lat|Tetraogallus}}) — авлоди [[Парандаҳо|парандаҳои]] мурғмонанди мансуби оилаи тазарвиҳо. Дарозии баданаш 50-70 см, калонҷусса, пойҳояш боқувват. Мурғи ҳилол дар баландкӯҳҳои [[Қафқоз]], Си­бири Ҷанубӣ, Осиёи Хурд ва Осиёи Миёна зиндагӣ мекунад. == Гунаҳо == * Мурғи ҳилоли олтойӣ (''Tetraogallus altaicus'') — Олтой ва Саян<ref name="altaicus" />; * Мурғи ҳилоли ҳимолойӣ ё сиёҳшикам (''Tetraogallus himalayensis'') — Tиёншон, Помиру Олой, Ҳиндукуш, Кунлун, ғарби Ҳимолой<ref name="himalayensis" />; * Мурғи ҳилоли қафқозӣ (''Tetraogallus caucasicus'') — қаторкӯҳҳои Қафқоз<ref name="caucasicus" />; * Мурғи ҳилоли каспигӣ ё кабки дарӣ (''Tetraogallus caspius'') — Арманистону Кабуддоғ<ref name="caspius" />; * Мурғи ҳилоли тибетӣ (''Tetraogallus tibetanus'') — шарқи Помир, Ҳимолой, кӯҳҳои Сино-Тибет, Кунлун<ref name="tibetanus" />. ==== Мурғи ҳилоли тибетӣ ==== Мурғи ҳилоли тибетӣ яке аз гунаҳои хурдҷуссатарин мебошад. Дар қуллаҳои баланд (болотар аз 4300 метр аз соҳили баҳр) дучор меояд. Рангаш ашҳабӣ (баъзе ҷойҳояш сафедтоб), cap, гарданаш хокистарранги тиратоб, нӯлаш нӯгкаҷи гулобӣ. Дар нишебиҳои кӯҳ хеле чобукона медавад. Дарозии болаш 258—271 миллиметр вазнаш то 2 килограмм. Мурғи ҳилоли тибетӣ берун аз ҳудуди Тоҷикистон дар Ocиёи Марказӣ, дар Шимол то Сичуани, дар Ҷануб то Ҳимолой вомехӯрад. Дар Тоҷикистон фақат дар Помир ҳаст. Миқдораш хеле кам. Паррандаи алафхӯр (гул, шохчаву барг, дон, реша, пиёзак). Дар зери сангпора, ковокии сангҳо лона месозад ва 5—6 дона тухми кабудтоби холдор мегузорад; баъди 20—22 рӯз чӯҷа мебарорад. Душмани асосии Мурғи ҳилол рӯбоҳ ва бургуг аст. Онро шикорчиён низ нобуд мекунанд. Аз ин сабаб миқдори Мурғи ҳилоли тибетӣ дар Помир ниҳоят кам шу­дааст. Ҳоло шикори Мурғи ҳилоли тибетт манъ аст. Онро ба «Китоби сурхи байналхалқӣ» дохил кардаанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ|refs= <ref name=altaicus>{{IUCN|100600135|Tetraogallus altaicus}} {{v|1|12|2012}}</ref> <ref name=himalayensis>{{IUCN|100600136|Tetraogallus himalayensis}} {{v|1|12|2012}}</ref> <ref name=caucasicus>{{IUCN|100600132|Tetraogallus caucasicus}} {{v|1|12|2012}}</ref> <ref name=caspius>{{IUCN|100600133|Tetraogallus caspius}} {{v|1|12|2012}}</ref> <ref name=tibetanus>{{IUCN|100600134|Tetraogallus tibetanus}} {{v|1|12|2012}}</ref> }} == Адабиёт == * {{ЭСТ|Мурғи ҳилол|4|муаллиф=И. А. Абдусаломов}} 89w6w6xr5vhy05lx8qqap9a6285vrh4 0 300553 1483987 1467833 2026-08-19T17:40:25Z Zosya95 54344 1483987 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Rosa fedtschenkoana 2019-06-06 8846.jpg | image descr = | regnum = Рустаниҳо | rang = Намуд | parent = Rosa | latin = Rosa fedtschenkoana | author = <br>Regel | wikispecies = Rosa fedtschenkoana | wikicommons = Rosa fedtschenkoana }} '''Гулхор''', '''буттахор''', '''гулбутта''', '''хоргул''' ({{lang-la|Rosa fedtschenkoana}}) — як навъ буттаи сернавдаи хордор. == Тавсифоти гиёҳшинохтӣ == Аз 1 то 4 (баъзан то 6) метр қад мекашад. Пӯстлохи навдаҳояш ҷигарии бӯртоб, бо хорҳои махрутшакл (дарозиашон 1-2 см) фаро гирифта шудааст. Баргаш бепашмак, ғафси дандонадор (аз 3-7 баргча иборат аст, дарозиашон 1-2,5 см). Гулаш калон (қутраш 3-9 см), сафед, норанҷӣ. Ғуҷуммеваи сурхтоб, дарозрӯяи пашмакдор ё луччак, сершира ё бешира дорад (дарозиаш то 5 см). Давраи гулшукуфташ июн — июл, самараш моҳи сентябр мерасад. Гулхор дар арчазорҳои қаторкӯҳҳои Қурама, Туркистону Зарафшон, Ҳисору Дарвоз, Тоҷикистони Ҷанубӣ (дар баландии 1500-3200 м аз с. б.) мерӯяд. Меваи гулхор сервитамин мебошад. Дар таркиби самари расидаи он витаминҳои C, P, E, B2 ва K1, 12-27 мг% каротин, кислотаҳои органикӣ, 15-20 % қанд, флавоноидҳо, моддаҳои пектинӣ ва даббоғӣ (то 5 %) мавҷуданд. Мевааш 6,22-9,84 % кислотаи аскорбин, 1,7 % витамини P, 0,04 % витамини E, 27 % каротин дорад. == Корбурди пизишкӣ == Табибони халқӣ самари гулхорро чун воситаи талхарон ва афтонандаи санг, нақеи бо асал омехтаи онро ҳангоми илтиҳоби роҳҳои нафас, сурфа, ҷӯшобаи реша ва баргашро ҳангоми шикамдард, исҳоли хун ва чун воситаи пешоброн ба кор мебаранд. Бо нақеи гулхор (20 дона меваи онро дар 0,5 л оби ҷӯш андохта, як шаборӯз нигоҳ медоранд) зуком, сурфа, ғалаёни хун, гулӯзиндонакро муолиҷа мекунанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Гулхор|4|муаллиф=М. Ҳоҷиматов}} pi0qx9rlyvmc5kv9lx2wfv6i4xvrv8l 1484115 1483987 2026-08-20T05:52:49Z Шухрат Саъдиев 5132 Дар ин мақола гурӯҳҳои мавзуотӣ илова нашудааст. 1484115 wikitext text/x-wiki {{Гурӯҳ нест}} {{Таксон | image file = Rosa fedtschenkoana 2019-06-06 8846.jpg | image descr = | regnum = Рустаниҳо | rang = Намуд | parent = Rosa | latin = Rosa fedtschenkoana | author = <br>Regel | wikispecies = Rosa fedtschenkoana | wikicommons = Rosa fedtschenkoana }} '''Гулхор''', '''буттахор''', '''гулбутта''', '''хоргул''' ({{lang-la|Rosa fedtschenkoana}}) — як навъ буттаи сернавдаи хордор. == Тавсифоти гиёҳшинохтӣ == Аз 1 то 4 (баъзан то 6) метр қад мекашад. Пӯстлохи навдаҳояш ҷигарии бӯртоб, бо хорҳои махрутшакл (дарозиашон 1-2 см) фаро гирифта шудааст. Баргаш бепашмак, ғафси дандонадор (аз 3-7 баргча иборат аст, дарозиашон 1-2,5 см). Гулаш калон (қутраш 3-9 см), сафед, норанҷӣ. Ғуҷуммеваи сурхтоб, дарозрӯяи пашмакдор ё луччак, сершира ё бешира дорад (дарозиаш то 5 см). Давраи гулшукуфташ июн — июл, самараш моҳи сентябр мерасад. Гулхор дар арчазорҳои қаторкӯҳҳои Қурама, Туркистону Зарафшон, Ҳисору Дарвоз, Тоҷикистони Ҷанубӣ (дар баландии 1500-3200 м аз с. б.) мерӯяд. Меваи гулхор сервитамин мебошад. Дар таркиби самари расидаи он витаминҳои C, P, E, B2 ва K1, 12-27 мг% каротин, кислотаҳои органикӣ, 15-20 % қанд, флавоноидҳо, моддаҳои пектинӣ ва даббоғӣ (то 5 %) мавҷуданд. Мевааш 6,22-9,84 % кислотаи аскорбин, 1,7 % витамини P, 0,04 % витамини E, 27 % каротин дорад. == Корбурди пизишкӣ == Табибони халқӣ самари гулхорро чун воситаи талхарон ва афтонандаи санг, нақеи бо асал омехтаи онро ҳангоми илтиҳоби роҳҳои нафас, сурфа, ҷӯшобаи реша ва баргашро ҳангоми шикамдард, исҳоли хун ва чун воситаи пешоброн ба кор мебаранд. Бо нақеи гулхор (20 дона меваи онро дар 0,5 л оби ҷӯш андохта, як шаборӯз нигоҳ медоранд) зуком, сурфа, ғалаёни хун, гулӯзиндонакро муолиҷа мекунанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Гулхор|4|муаллиф=М. Ҳоҷиматов}} ebezc754inxxq140f62vvuj7m2krydz 0 300608 1483985 1480267 2026-08-19T17:31:18Z Zosya95 54344 1483985 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Gymnospermium darwasicum Darvaz Tajikistan.jpg | image descr = Гулҷеғ дар нишебии ҷанубии [[Қаторкӯҳи Дарвоз|қаторкӯҳи Дарвоз]], деҳаи [[Ёгед]] | regnum = Рустаниҳо | parent = Gymnospermium | rang = Намуд | latin = Gymnospermium darwasicum | author = <br>(Regel) Takht., 1970 | iucnstatus = VU | range map = Gymnospermium darwasicum range map Tajikistan.svg | eol = 5516185 | wikispecies = Gymnospermium darwasicum | wikicommons = Gymnospermium darwasicum }} '''Гулҷеғ''' ё '''гулҷиғ''' ({{lang-la|Gymnospermium darwasicum}}) — як намуди рустании худрӯй. Пояаш 25-30 см қад мекашад. Бехаш лӯнда (қутраш то 4 см). Баргҳои бехи решааш думчадарози тоқ, байзашакл, канорҳояш ҳамвор; баргҳои пояаш тоқ, баъзан ҷуфт, дар зери хӯшагул ҷой гирифтаанд. Хӯшагулаш сергул, 5-6- барга. Гулҷеғ моҳҳои апрел — май гул карда, тухм мебандад. Самараш ғӯза (1-4 тухм дорад), тухмаш сиёҳтоб. Гулҷеғ дар нишебиҳои санглохи кӯҳ, бешазори гармсер, миёни буттаҳо (дар баландии 1500—2000 м аз с. б.) вомехӯрад. Гиёҳи хосси қаторкӯҳҳои Ҳисору Дарвоз (дар мавзеи Шикай, наздикии дарёи Панҷ, инчунин болотар аз деҳаи Ёгеди ноҳияи Дарвоз месабзад) мебошад. Тӯда-тӯда ё ҷудо-ҷудо мерӯяд. Дар таркиби гулҷеғ тақр. 1 % алкалоидҳо (дарвазин, дарвазамин, дарвазолин, таспин ва ғ.), пайвастҳои сапонинӣ мавҷуданд. Гулҷеғ гиёҳи шифобахш аст. Барг, поя ва бехи онро табибони халқӣ чун воситаи муқаввии дилу тан тавсия медиҳанд. Он барои танзими ғалаёни хун ва рафъи захмҳои ҳозима низ муфид мебошад. Гулҷеғ дар аввали баҳор рӯида, мисли сиёҳгӯшу наврӯзӣ гули машҳур аст. Гулҷеғро ба «[[Китоби сурхи Тоҷикистон]]» дохил карданд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Гулҷеғ|4|муаллиф=М. Ҳоҷиматов}} [[Гурӯҳ:Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Рустаниҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Рустаниҳои Тоҷикистон]] duf3vd1772hs476acgtcw4f6atfztdl 1483986 1483985 2026-08-19T17:33:27Z Zosya95 54344 1483986 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Gymnospermium darwasicum Darvaz Tajikistan.jpg | image descr = Гулҷеғ дар нишебии ҷанубии [[Қаторкӯҳи Дарвоз|қаторкӯҳи Дарвоз]], деҳаи [[Ёгед]] | regnum = Рустаниҳо | parent = Gymnospermium | rang = Намуд | latin = Gymnospermium darwasicum | author = <br>(Regel) Takht., 1970 | iucnstatus = VU | range map caption = Паҳншавӣ | range map = Gymnospermium darwasicum range map Tajikistan.svg | eol = 5516185 | syn = {{btname|Leontice darwasica|Regel}} | wikispecies = Gymnospermium darwasicum | wikicommons = Gymnospermium darwasicum }} '''Гулҷеғ''' ё '''гулҷиғ''' ({{lang-la|Gymnospermium darwasicum}}) — як намуди рустании худрӯй. Пояаш 25-30 см қад мекашад. Бехаш лӯнда (қутраш то 4 см). Баргҳои бехи решааш думчадарози тоқ, байзашакл, канорҳояш ҳамвор; баргҳои пояаш тоқ, баъзан ҷуфт, дар зери хӯшагул ҷой гирифтаанд. Хӯшагулаш сергул, 5-6- барга. Гулҷеғ моҳҳои апрел — май гул карда, тухм мебандад. Самараш ғӯза (1-4 тухм дорад), тухмаш сиёҳтоб. Гулҷеғ дар нишебиҳои санглохи кӯҳ, бешазори гармсер, миёни буттаҳо (дар баландии 1500—2000 м аз с. б.) вомехӯрад. Гиёҳи хосси қаторкӯҳҳои Ҳисору Дарвоз (дар мавзеи Шикай, наздикии дарёи Панҷ, инчунин болотар аз деҳаи Ёгеди ноҳияи Дарвоз месабзад) мебошад. Тӯда-тӯда ё ҷудо-ҷудо мерӯяд. Дар таркиби гулҷеғ тақр. 1 % алкалоидҳо (дарвазин, дарвазамин, дарвазолин, таспин ва ғ.), пайвастҳои сапонинӣ мавҷуданд. Гулҷеғ гиёҳи шифобахш аст. Барг, поя ва бехи онро табибони халқӣ чун воситаи муқаввии дилу тан тавсия медиҳанд. Он барои танзими ғалаёни хун ва рафъи захмҳои ҳозима низ муфид мебошад. Гулҷеғ дар аввали баҳор рӯида, мисли сиёҳгӯшу наврӯзӣ гули машҳур аст. Гулҷеғро ба «[[Китоби сурхи Тоҷикистон]]» дохил карданд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Гулҷеғ|4|муаллиф=М. Ҳоҷиматов}} [[Гурӯҳ:Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Рустаниҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Рустаниҳои Тоҷикистон]] ht4rroj3fp41i34ghrkxorfa1qp9q3x 0 301600 1483984 1470111 2026-08-19T17:27:10Z Zosya95 54344 1483984 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Male House Sparrow 2 - crop.jpg | latin = Passer | rang = Авлод | author = <br>(Brisson, 1760) | regnum = Ҷонварон }} '''Гунҷишк''', '''чумчуқ''', '''бунҷишк''', '''ванҷ''', '''миргу''', '''мурғӯ''', '''усфур''', '''чоғу''', '''залич''' ё '''видич''' ({{lang-la|Passer}}) — як ҷинси парандаҳо; парандаи хурди маъруф. Пару болаш кӯтоҳи зич, нӯлаш боқувват. Рангаш ҷигарии хокистарӣ, холдор. Гунҷишки наринаро аз гунҷишки модина аз рӯи рангашон фарқ кардан мумкин аст (парҳои гардани гунҷишки нар сиёҳ мебошанд). Гунҷишкҳо 16 намуд дошта, дар Африқо, Аврупо ва Осиё паҳн шудаанд. Баъзе намудҳои онро ба Амрико, Австралия ва Зеландияи Нав бурдаанд. Дар Тоҷикистон 4 намуди гунҷишкҳо зиндагӣ мекунанд: [[гунҷишки хонагӣ]], [[гунҷишки синасиёҳ]], [[гунҷишки саксаулӣ]] ва [[гунҷишки даштӣ]]. Гунҷишк ҳашароти зараррасон ва тухми алафҳои бегонаро хӯрда фоида меорад. Бо вуҷуди ин, ғайр аз гунҷишки саксаулӣ дигар намудҳои гунҷишк ба кишоварзӣ ва боғдорӣ зарари ҷиддӣ мерасонанд. Гунҷишки хонагӣ ғалла, ангур, олуболу, гелосро мехӯрад, канаҳои анбор ва паразиту ангезандаи касалиҳои парандаҳои хонагиро паҳн мекунад. Дар мавзеъҳое, ки зарари гунҷишк бисёр аст, мулуҳҳои заҳрӣ ва воситаҳои хӯсонандаро истифода мебаранд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Гунҷишк|4|муаллиф=Р. Муродов}} * Абдусалямов И. А. Птицы долины озера Рангкуль на Памире. Д., 1961; * Иваницкий В. В. Воробьи и родственные им группы зерноядных птиц: поведение, экология, эволюция. М., 1997; * Балацкий Н. Н. Ревизия видов семейства Passeridae. М., 2001. {{ПБ}} 2yaz0w9qdbhp50v5sgakvyvnkj7299v 1484116 1483984 2026-08-20T05:55:09Z Шухрат Саъдиев 5132 Яъне гурӯҳҳои мавзутӣ аз забонҳои хориҷии Wikipedia.org (Интервики) тарҷума нашудааст. 1484116 wikitext text/x-wiki {{Гурӯҳ нест}} {{Таксон | image file = Male House Sparrow 2 - crop.jpg | latin = Passer | rang = Авлод | author = <br>(Brisson, 1760) | regnum = Ҷонварон }} '''Гунҷишк''', '''чумчуқ''', '''бунҷишк''', '''ванҷ''', '''миргу''', '''мурғӯ''', '''усфур''', '''чоғу''', '''залич''' ё '''видич''' ({{lang-la|Passer}}) — як ҷинси парандаҳо; парандаи хурди маъруф. Пару болаш кӯтоҳи зич, нӯлаш боқувват. Рангаш ҷигарии хокистарӣ, холдор. Гунҷишки наринаро аз гунҷишки модина аз рӯи рангашон фарқ кардан мумкин аст (парҳои гардани гунҷишки нар сиёҳ мебошанд). Гунҷишкҳо 16 намуд дошта, дар Африқо, Аврупо ва Осиё паҳн шудаанд. Баъзе намудҳои онро ба Амрико, Австралия ва Зеландияи Нав бурдаанд. Дар Тоҷикистон 4 намуди гунҷишкҳо зиндагӣ мекунанд: [[гунҷишки хонагӣ]], [[гунҷишки синасиёҳ]], [[гунҷишки саксаулӣ]] ва [[гунҷишки даштӣ]]. Гунҷишк ҳашароти зараррасон ва тухми алафҳои бегонаро хӯрда фоида меорад. Бо вуҷуди ин, ғайр аз гунҷишки саксаулӣ дигар намудҳои гунҷишк ба кишоварзӣ ва боғдорӣ зарари ҷиддӣ мерасонанд. Гунҷишки хонагӣ ғалла, ангур, олуболу, гелосро мехӯрад, канаҳои анбор ва паразиту ангезандаи касалиҳои парандаҳои хонагиро паҳн мекунад. Дар мавзеъҳое, ки зарари гунҷишк бисёр аст, мулуҳҳои заҳрӣ ва воситаҳои хӯсонандаро истифода мебаранд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Гунҷишк|4|муаллиф=Р. Муродов}} * Абдусалямов И. А. Птицы долины озера Рангкуль на Памире. Д., 1961; * Иваницкий В. В. Воробьи и родственные им группы зерноядных птиц: поведение, экология, эволюция. М., 1997; * Балацкий Н. Н. Ревизия видов семейства Passeridae. М., 2001. {{ПБ}} el66f5z9kitrwy0xebiwtfbr1ntx60h 0 301603 1483983 1470103 2026-08-19T17:25:39Z Zosya95 54344 1483983 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Passer Hispaniolensis Male.JPG | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Passer | latin = Passer hispaniolensis | author = <br>(Temminck, 1820) | iucnstatus = LC | iucn = 149101 | wikispecies = Passer hispaniolensis | wikicommons = Passer hispaniolensis | eol = 45513732 }} '''Гунҷишки синасиёҳ''' ё '''гунҷишки испониёӣ''' ({{lang-lat|Passer hispaniolensis}}) — парандае аз хонаводаи [[Гунҷишкҳо| гунҷишкҳо]]. Гунҷишкҳои синасиёҳ села-села дар дарахтон лона месозанд. Вазнаш 27-30 г. Соле як, баъзан ду бор тухм мегузорад. Тахтапушт ва синаи наринааш сиёҳ, паҳлуҳояш ало. Дар марғзор, боғ, туғай, атрофи шаҳру деҳот зиндагӣ мекунад.<ref>{{ЭМТ|Гунҷишк|4|муаллиф=Р. Муродов}}</ref> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} 4q2eprlpm1v93fkt2yyuh9kmx85rldz 1484117 1483983 2026-08-20T05:58:14Z Шухрат Саъдиев 5132 Яъне гурӯҳҳои мавзутӣ аз забонҳои хориҷии Wikipedia.org (Интервики) тарҷума нашудааст. 1484117 wikitext text/x-wiki {{бознависӣ}} {{Гурӯҳ нест}} {{Таксон | image file = Passer Hispaniolensis Male.JPG | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Passer | latin = Passer hispaniolensis | author = <br>(Temminck, 1820) | iucnstatus = LC | iucn = 149101 | wikispecies = Passer hispaniolensis | wikicommons = Passer hispaniolensis | eol = 45513732 }} '''Гунҷишки синасиёҳ''' ё '''гунҷишки испониёӣ''' ({{lang-lat|Passer hispaniolensis}}) — парандае аз хонаводаи [[Гунҷишкҳо| гунҷишкҳо]]. Гунҷишкҳои синасиёҳ села-села дар дарахтон лона месозанд. Вазнаш 27-30 г. Соле як, баъзан ду бор тухм мегузорад. Тахтапушт ва синаи наринааш сиёҳ, паҳлуҳояш ало. Дар марғзор, боғ, туғай, атрофи шаҳру деҳот зиндагӣ мекунад.<ref>{{ЭМТ|Гунҷишк|4|муаллиф=Р. Муродов}}</ref> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} d95nurbujb676rn1twn6s96gj5fg30s 0 301605 1483981 1470112 2026-08-19T17:21:04Z Zosya95 54344 1483981 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Saxaul Sparrow.jpg | regnum = Ҷонварон | parent = Passer | rang = Намуд | latin = Passer ammodendri | author = <br>(Gould, 1872) | range map = Passer ammodendri range.gif | range map caption = Паҳншавӣ | iucnstatus = LC | wikispecies = Passer ammodendri | wikicommons = Passer ammodendri }} '''Гунҷишки тоғӣ''' ё '''гунҷишки саксаулӣ''' ({{lang-lat|Passer ammodendri}}) — парандае аз [[Оила (таксономия)|оила]]и [[Гунҷишкиҳо|гунҷишкиҳо]]. Гунҷишки саксаулӣ бештар дар саксаулзор дучор меояд. Рангаш хокистарии кушод, тахтапушт ва болои думи наринааш зардча. Болои чашмаш рахи сурхча дорад, ки бо ҳамин аз дигар намудҳо фарқ мекунад. Дар ковокии дарахт, баъзан иморатҳо лона сохта, 4-6 тухм мегузорад.<ref>{{ЭМТ|Гунҷишк|4|муаллиф=Р. Муродов}}</ref> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} 6ybufrmp7394dxmkn86p9on2z3j71ae 0 301609 1483978 1470104 2026-08-19T17:16:55Z Zosya95 54344 1483978 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Tree Sparrow August 2007 Osaka Japan.jpg | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | latin = Passer montanus | author = <br>([[Карл Линней|Linnaeus]], 1758) | range map = Passermontanusmap.png | range map caption = Паҳншавӣ | range legend = {{легенда|#FFFF00|Гнездовой ареал}} {{легенда|#007D10|Круглый год}} {{легенда|#00FFFF|Миграции}} | iucnstatus = LC | iucn = 149116 }} '''Гунҷишки даштӣ''' ({{lang-la|Passer montanus}}) — гунае аз [[Гунҷишкиҳо|гунҷишкиҳо]]. Гунҷишки даштӣ нисбат ба гунҷишки хонагӣ хурдтар аст. Вазнаш 20-25 г. Фарқи сараш ҷигарӣ буда, бари рӯяш холҳои нохунакмонанди сиёҳ ва болаш ду рахи сафед дорад. Нарина ва модинааш қариб ҳамранганд. Дар маҳалҳои аҳолинишин зиндагӣ мекунад.<ref>{{ЭМТ|Гунҷишк|4|муаллиф=Р. Муродов}}</ref> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} k2zkfgj9c6radba4hfikn8rhvje80uk 1483979 1483978 2026-08-19T17:17:20Z Zosya95 54344 1483979 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Tree Sparrow August 2007 Osaka Japan.jpg | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Passer | latin = Passer montanus | author = <br>([[Карл Линней|Linnaeus]], 1758) | range map = Passermontanusmap.png | range map caption = Паҳншавӣ | range legend = {{легенда|#FFFF00|Гнездовой ареал}} {{легенда|#007D10|Круглый год}} {{легенда|#00FFFF|Миграции}} | iucnstatus = LC | iucn = 149116 }} '''Гунҷишки даштӣ''' ({{lang-la|Passer montanus}}) — гунае аз [[Гунҷишкиҳо|гунҷишкиҳо]]. Гунҷишки даштӣ нисбат ба гунҷишки хонагӣ хурдтар аст. Вазнаш 20-25 г. Фарқи сараш ҷигарӣ буда, бари рӯяш холҳои нохунакмонанди сиёҳ ва болаш ду рахи сафед дорад. Нарина ва модинааш қариб ҳамранганд. Дар маҳалҳои аҳолинишин зиндагӣ мекунад.<ref>{{ЭМТ|Гунҷишк|4|муаллиф=Р. Муродов}}</ref> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} 5sumwt6qoury7x6qhg16fq0tfoqfozw 1483980 1483979 2026-08-19T17:17:50Z Zosya95 54344 1483980 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Tree Sparrow August 2007 Osaka Japan.jpg | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Passer | latin = Passer montanus | author = <br>([[Карл Линней|Linnaeus]], 1758) | range map = Passermontanusmap.png | range map caption = Паҳншавӣ | range legend = {{легенда|#FFFF00|Гнездовой ареал}} {{легенда|#007D10|Круглый год}} {{легенда|#00FFFF|Миграции}} | iucnstatus = LC | iucn = 149116 | wikispecies = Passer montanus }} '''Гунҷишки даштӣ''' ({{lang-la|Passer montanus}}) — гунае аз [[Гунҷишкиҳо|гунҷишкиҳо]]. Гунҷишки даштӣ нисбат ба гунҷишки хонагӣ хурдтар аст. Вазнаш 20-25 г. Фарқи сараш ҷигарӣ буда, бари рӯяш холҳои нохунакмонанди сиёҳ ва болаш ду рахи сафед дорад. Нарина ва модинааш қариб ҳамранганд. Дар маҳалҳои аҳолинишин зиндагӣ мекунад.<ref>{{ЭМТ|Гунҷишк|4|муаллиф=Р. Муродов}}</ref> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} 9mreuge40zcl1lueo6tfaax872j64r9 1483982 1483980 2026-08-19T17:22:41Z Zosya95 54344 1483982 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Tree Sparrow August 2007 Osaka Japan.jpg | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Passer | latin = Passer montanus | author = <br>([[Карл Линней|Linnaeus]], 1758) | range map = Passermontanusmap.png | range map caption = Паҳншавӣ | range legend = {{легенда|#FFFF00|Ҷойҳои лонагузорӣ}} {{легенда|#007D10|Тамоми сол}} {{легенда|#00FFFF|Ҷойҳои кӯчиш}} | iucnstatus = LC | iucn = 149116 | wikispecies = Passer montanus }} '''Гунҷишки даштӣ''' ({{lang-la|Passer montanus}}) — гунае аз [[Гунҷишкиҳо|гунҷишкиҳо]]. Гунҷишки даштӣ нисбат ба гунҷишки хонагӣ хурдтар аст. Вазнаш 20-25 г. Фарқи сараш ҷигарӣ буда, бари рӯяш холҳои нохунакмонанди сиёҳ ва болаш ду рахи сафед дорад. Нарина ва модинааш қариб ҳамранганд. Дар маҳалҳои аҳолинишин зиндагӣ мекунад.<ref>{{ЭМТ|Гунҷишк|4|муаллиф=Р. Муродов}}</ref> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} 495lyuyds9nnkuihqbeudg6z459xy4l 1484118 1483982 2026-08-20T05:59:48Z Шухрат Саъдиев 5132 Яъне гурӯҳҳои мавзутӣ аз забонҳои хориҷии Wikipedia.org (Интервики) тарҷума нашудааст. 1484118 wikitext text/x-wiki {{бознависӣ}} {{Гурӯҳ нест}} {{Таксон | image file = Tree Sparrow August 2007 Osaka Japan.jpg | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Passer | latin = Passer montanus | author = <br>([[Карл Линней|Linnaeus]], 1758) | range map = Passermontanusmap.png | range map caption = Паҳншавӣ | range legend = {{легенда|#FFFF00|Ҷойҳои лонагузорӣ}} {{легенда|#007D10|Тамоми сол}} {{легенда|#00FFFF|Ҷойҳои кӯчиш}} | iucnstatus = LC | iucn = 149116 | wikispecies = Passer montanus }} '''Гунҷишки даштӣ''' ({{lang-la|Passer montanus}}) — гунае аз [[Гунҷишкиҳо|гунҷишкиҳо]]. Гунҷишки даштӣ нисбат ба гунҷишки хонагӣ хурдтар аст. Вазнаш 20-25 г. Фарқи сараш ҷигарӣ буда, бари рӯяш холҳои нохунакмонанди сиёҳ ва болаш ду рахи сафед дорад. Нарина ва модинааш қариб ҳамранганд. Дар маҳалҳои аҳолинишин зиндагӣ мекунад.<ref>{{ЭМТ|Гунҷишк|4|муаллиф=Р. Муродов}}</ref> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} 2nvq8e28j8w26mougyw15be2hddkpfo 0 301627 1483969 1480264 2026-08-19T17:05:26Z Zosya95 54344 1483969 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Callorhinus | iucnstatus = VU | image file = 2025-08-15 Saint Paul Island Alaska 57.jpg | latin = Callorhinus ursinus | syn = {{btname|Phoca ursina|Linnaeus, 1758}} | author = <br>([[Карл Линней|Linnaeus]], 1758)<ref>{{cite book|last=Linnæus|first=Carl|title=Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I|year=1758|publisher=Laurentius Salvius|location=Holmiæ|page=37|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/80764#page/47/mode/1up|edition=10th|access-date=23 November 2012|language=la}}</ref> | range map = Callorhinus ursinus range and rookeries.svg | range map caption = Паҳншавӣ | range legend = {{легенда|#e6550d|макони афзоишӣ}} {{легенда|#fdae6b|макони ғайриафзоишӣ}} }} '''Гурбаи баҳрӣ''' ({{lang-lat|Callorhinus ursinus}}) — ҷонвари [[Ширхӯрон|ширхӯр]]и обӣ аз [[Оила (таксономия)|оила]]и тюленҳои гӯшдори [[Қатор (таксономия)|қатор]]и белпойҳо. Гурбаи баҳрӣ қатъи назар аз номаш ба [[гурба]] ҳеч муносибат надорад. Вазни наринааш 250—300 кг, модинааш 60-71 кг; дарозиашон мувофиқан 2- 2,25 ва 1,20-1,60 м. Гурбаи баҳрӣ 7-9 навъ дорад, ки мансуб ба 2 ҷинс (гурбаи баҳрии шимолӣ ва гурбаи баҳрии ҷанубӣ) мебошанд. Ранги гурбаи баҳрӣ давра ба давра тағйир меёбад; ранги гурбаи баҳрии то 3-моҳа хокистарӣ, аз 3-моҳа то 2-сола — нуқрагун, аз 2-сола боло қаҳвагун аст. Мӯи бадани гурбаи баҳрӣ аз 2 қабат иборат буда, қабати якум дурушти қилмонанд ва қабати дуввум маҳини шабеҳ ба тибит мебошад. Чашмонаш сиёҳи калон, фақат наздикро хуб дида метавонад. Узвҳои сомеа ва шоммааш тараққӣ кардаанд. Гурбаи баҳрӣ зоҳиран ба белпойҳо монанд буда, гарданашон нисбатан кӯтоҳ ва сарашон хурд аст; пойҳояш кӯтоҳи белмонанд. Гурбаҳои баҳрӣ бар хилофи тюленҳо калонҷусса нестанд ва дар хушкӣ бо чаҳор пой ҳаракат мекунанд (тюленҳо бо шикам мехазанд). Мӯинаи гурбаи баҳрӣ кӯтоҳ, ғафс ва хушсифат аст. Гурбаҳои баҳрӣ ҷонварони серҳаракат буда, дар рӯи харсангҳои соҳили баҳру уқёнусҳо зиндагӣ мекунанд; онҳо дар обҳои дохилӣ дучор намеоянд. Минтақаи зисти гурбаи баҳрӣ ҳавзаи [[уқёнуси Ором]], аз [[Аляска|Аляскаву]] Камчатка дар шимол то [[Австралия|Австралияю]] [[ҷазира|ҷазираҳои]] назди [[Антарктика|Антарктикаро]] дар ҷануб фаро мегирад; гурбаи баҳрии канскӣ дар соҳилҳои биёбони [[Намибия]] дар [[Африқои Ҷанубӣ]] сукунат дорад. Гурбаҳои баҳрӣ ҳазорҳо сар якҷо зиндагӣ мекунанд. Ба соҳил фақат барои истироҳат мебароянд. Баъзан дар ҷустуҷӯи ғизо 2-3 рӯз дар об мемонанд. Ҳама намудҳои гурбаи баҳрӣ дар вақти муайян аз шимол ба ҷануб мекӯчанд. Гурбаҳои баҳрии шимолӣ ҳазорҳо [[километр]] шино карда, аз [[Камчатка]] ба [[Калифорния]] мераванд ва зимистонро он ҷо мегузаронанд. Ғизои гурбаи баҳрӣ асосан [[моҳӣ]], баъзан нармбаданҳои шикампо ва парандаҳост. [[Тирамоҳ|Тирамоҳон]] дар зери пӯсти гурбаи баҳрӣ қабати ғафси [[равған]] ҳосил мешавад, ки дар сармои қаҳратун гурбаи баҳрӣ ҳимоя мекунад. Гурбаҳои баҳрӣ баҳорон афзоиш мекунанд. Даври ҳамлашон як сол буда, 1, баъзан 2 бача (вазнаш 2 кг) мезоянд. Бачаҳо то 3 моҳ шири модарро мехӯранд. Гурбаи баҳрии модина дар 3 ва нарина дар 5-6-солагӣ болиғ мешавад. Охири тобистон гурбаҳо тулак карда, тирамоҳ ба макони доимии зисти худ бармегарданд. Бинобар пӯст, гӯшту равған ва мӯинаи пурбаҳо доштан, гурбаи баҳриро шикор мекунанд. Баъзе зернамудҳои гурбаи баҳрӣ ба ҳадди нестӣ расидаанд. Соли 1957 байни [[ИҶШС]], [[ИМА]], [[Канада]] ва [[Ҷопон]] оид ба ҳифзи гурбаи баҳрӣ дар қисми шимолии уқёнуси Ором созишнома ба имзо расид. Феълан гурбаи баҳрӣ дар манотиқи дигар муҳофизат карда мешавад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Гурбаи баҳрӣ|4|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Ҷонварони обӣ]] 67f5puq5hx16ziu0x4p120itq3vgvpg 1483970 1483969 2026-08-19T17:07:16Z Zosya95 54344 1483970 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Callorhinus | iucnstatus = VU | image file = 2025-08-15 Saint Paul Island Alaska 57.jpg | latin = Callorhinus ursinus | syn = {{btname|Phoca ursina|Linnaeus, 1758}} | author = <br>([[Карл Линней|Linnaeus]], 1758)<ref>{{cite book|last=Linnæus|first=Carl|title=Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I|year=1758|publisher=Laurentius Salvius|location=Holmiæ|page=37|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/80764#page/47/mode/1up|edition=10th|access-date=23 November 2012|language=la}}</ref> | range map = Callorhinus ursinus range and rookeries.svg | range map caption = Паҳншавӣ | range legend = {{легенда|#e6550d|макони афзоишӣ}} {{легенда|#fdae6b|макони ғайриафзоишӣ}} | eol = 46559206 }} '''Гурбаи баҳрӣ''' ({{lang-lat|Callorhinus ursinus}}) — ҷонвари [[Ширхӯрон|ширхӯр]]и обӣ аз [[Оила (таксономия)|оила]]и тюленҳои гӯшдори [[Қатор (таксономия)|қатор]]и белпойҳо. Гурбаи баҳрӣ қатъи назар аз номаш ба [[гурба]] ҳеч муносибат надорад. Вазни наринааш 250—300 кг, модинааш 60-71 кг; дарозиашон мувофиқан 2- 2,25 ва 1,20-1,60 м. Гурбаи баҳрӣ 7-9 навъ дорад, ки мансуб ба 2 ҷинс (гурбаи баҳрии шимолӣ ва гурбаи баҳрии ҷанубӣ) мебошанд. Ранги гурбаи баҳрӣ давра ба давра тағйир меёбад; ранги гурбаи баҳрии то 3-моҳа хокистарӣ, аз 3-моҳа то 2-сола — нуқрагун, аз 2-сола боло қаҳвагун аст. Мӯи бадани гурбаи баҳрӣ аз 2 қабат иборат буда, қабати якум дурушти қилмонанд ва қабати дуввум маҳини шабеҳ ба тибит мебошад. Чашмонаш сиёҳи калон, фақат наздикро хуб дида метавонад. Узвҳои сомеа ва шоммааш тараққӣ кардаанд. Гурбаи баҳрӣ зоҳиран ба белпойҳо монанд буда, гарданашон нисбатан кӯтоҳ ва сарашон хурд аст; пойҳояш кӯтоҳи белмонанд. Гурбаҳои баҳрӣ бар хилофи тюленҳо калонҷусса нестанд ва дар хушкӣ бо чаҳор пой ҳаракат мекунанд (тюленҳо бо шикам мехазанд). Мӯинаи гурбаи баҳрӣ кӯтоҳ, ғафс ва хушсифат аст. Гурбаҳои баҳрӣ ҷонварони серҳаракат буда, дар рӯи харсангҳои соҳили баҳру уқёнусҳо зиндагӣ мекунанд; онҳо дар обҳои дохилӣ дучор намеоянд. Минтақаи зисти гурбаи баҳрӣ ҳавзаи [[уқёнуси Ором]], аз [[Аляска|Аляскаву]] Камчатка дар шимол то [[Австралия|Австралияю]] [[ҷазира|ҷазираҳои]] назди [[Антарктика|Антарктикаро]] дар ҷануб фаро мегирад; гурбаи баҳрии канскӣ дар соҳилҳои биёбони [[Намибия]] дар [[Африқои Ҷанубӣ]] сукунат дорад. Гурбаҳои баҳрӣ ҳазорҳо сар якҷо зиндагӣ мекунанд. Ба соҳил фақат барои истироҳат мебароянд. Баъзан дар ҷустуҷӯи ғизо 2-3 рӯз дар об мемонанд. Ҳама намудҳои гурбаи баҳрӣ дар вақти муайян аз шимол ба ҷануб мекӯчанд. Гурбаҳои баҳрии шимолӣ ҳазорҳо [[километр]] шино карда, аз [[Камчатка]] ба [[Калифорния]] мераванд ва зимистонро он ҷо мегузаронанд. Ғизои гурбаи баҳрӣ асосан [[моҳӣ]], баъзан нармбаданҳои шикампо ва парандаҳост. [[Тирамоҳ|Тирамоҳон]] дар зери пӯсти гурбаи баҳрӣ қабати ғафси [[равған]] ҳосил мешавад, ки дар сармои қаҳратун гурбаи баҳрӣ ҳимоя мекунад. Гурбаҳои баҳрӣ баҳорон афзоиш мекунанд. Даври ҳамлашон як сол буда, 1, баъзан 2 бача (вазнаш 2 кг) мезоянд. Бачаҳо то 3 моҳ шири модарро мехӯранд. Гурбаи баҳрии модина дар 3 ва нарина дар 5-6-солагӣ болиғ мешавад. Охири тобистон гурбаҳо тулак карда, тирамоҳ ба макони доимии зисти худ бармегарданд. Бинобар пӯст, гӯшту равған ва мӯинаи пурбаҳо доштан, гурбаи баҳриро шикор мекунанд. Баъзе зернамудҳои гурбаи баҳрӣ ба ҳадди нестӣ расидаанд. Соли 1957 байни [[ИҶШС]], [[ИМА]], [[Канада]] ва [[Ҷопон]] оид ба ҳифзи гурбаи баҳрӣ дар қисми шимолии уқёнуси Ором созишнома ба имзо расид. Феълан гурбаи баҳрӣ дар манотиқи дигар муҳофизат карда мешавад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Гурбаи баҳрӣ|4|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Ҷонварони обӣ]] 1kgd01w9o68ywhz36s5vl8kg4ntms6e 1483971 1483970 2026-08-19T17:07:57Z Zosya95 54344 1483971 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Callorhinus | iucnstatus = VU | image file = 2025-08-15 Saint Paul Island Alaska 57.jpg | latin = Callorhinus ursinus | syn = {{btname|Phoca ursina|Linnaeus, 1758}} | author = <br>([[Карл Линней|Linnaeus]], 1758)<ref>{{cite book|last=Linnæus|first=Carl|title=Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I|year=1758|publisher=Laurentius Salvius|location=Holmiæ|page=37|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/80764#page/47/mode/1up|edition=10th|access-date=23 November 2012|language=la}}</ref> | range map = Callorhinus ursinus range and rookeries.svg | range map caption = Паҳншавӣ | range legend = {{легенда|#e6550d|макони афзоишӣ}} {{легенда|#fdae6b|макони ғайриафзоишӣ}} | eol = 46559206 | wikispecies = Callorhinus ursinus }} '''Гурбаи баҳрӣ''' ({{lang-lat|Callorhinus ursinus}}) — ҷонвари [[Ширхӯрон|ширхӯр]]и обӣ аз [[Оила (таксономия)|оила]]и тюленҳои гӯшдори [[Қатор (таксономия)|қатор]]и белпойҳо. Гурбаи баҳрӣ қатъи назар аз номаш ба [[гурба]] ҳеч муносибат надорад. Вазни наринааш 250—300 кг, модинааш 60-71 кг; дарозиашон мувофиқан 2- 2,25 ва 1,20-1,60 м. Гурбаи баҳрӣ 7-9 навъ дорад, ки мансуб ба 2 ҷинс (гурбаи баҳрии шимолӣ ва гурбаи баҳрии ҷанубӣ) мебошанд. Ранги гурбаи баҳрӣ давра ба давра тағйир меёбад; ранги гурбаи баҳрии то 3-моҳа хокистарӣ, аз 3-моҳа то 2-сола — нуқрагун, аз 2-сола боло қаҳвагун аст. Мӯи бадани гурбаи баҳрӣ аз 2 қабат иборат буда, қабати якум дурушти қилмонанд ва қабати дуввум маҳини шабеҳ ба тибит мебошад. Чашмонаш сиёҳи калон, фақат наздикро хуб дида метавонад. Узвҳои сомеа ва шоммааш тараққӣ кардаанд. Гурбаи баҳрӣ зоҳиран ба белпойҳо монанд буда, гарданашон нисбатан кӯтоҳ ва сарашон хурд аст; пойҳояш кӯтоҳи белмонанд. Гурбаҳои баҳрӣ бар хилофи тюленҳо калонҷусса нестанд ва дар хушкӣ бо чаҳор пой ҳаракат мекунанд (тюленҳо бо шикам мехазанд). Мӯинаи гурбаи баҳрӣ кӯтоҳ, ғафс ва хушсифат аст. Гурбаҳои баҳрӣ ҷонварони серҳаракат буда, дар рӯи харсангҳои соҳили баҳру уқёнусҳо зиндагӣ мекунанд; онҳо дар обҳои дохилӣ дучор намеоянд. Минтақаи зисти гурбаи баҳрӣ ҳавзаи [[уқёнуси Ором]], аз [[Аляска|Аляскаву]] Камчатка дар шимол то [[Австралия|Австралияю]] [[ҷазира|ҷазираҳои]] назди [[Антарктика|Антарктикаро]] дар ҷануб фаро мегирад; гурбаи баҳрии канскӣ дар соҳилҳои биёбони [[Намибия]] дар [[Африқои Ҷанубӣ]] сукунат дорад. Гурбаҳои баҳрӣ ҳазорҳо сар якҷо зиндагӣ мекунанд. Ба соҳил фақат барои истироҳат мебароянд. Баъзан дар ҷустуҷӯи ғизо 2-3 рӯз дар об мемонанд. Ҳама намудҳои гурбаи баҳрӣ дар вақти муайян аз шимол ба ҷануб мекӯчанд. Гурбаҳои баҳрии шимолӣ ҳазорҳо [[километр]] шино карда, аз [[Камчатка]] ба [[Калифорния]] мераванд ва зимистонро он ҷо мегузаронанд. Ғизои гурбаи баҳрӣ асосан [[моҳӣ]], баъзан нармбаданҳои шикампо ва парандаҳост. [[Тирамоҳ|Тирамоҳон]] дар зери пӯсти гурбаи баҳрӣ қабати ғафси [[равған]] ҳосил мешавад, ки дар сармои қаҳратун гурбаи баҳрӣ ҳимоя мекунад. Гурбаҳои баҳрӣ баҳорон афзоиш мекунанд. Даври ҳамлашон як сол буда, 1, баъзан 2 бача (вазнаш 2 кг) мезоянд. Бачаҳо то 3 моҳ шири модарро мехӯранд. Гурбаи баҳрии модина дар 3 ва нарина дар 5-6-солагӣ болиғ мешавад. Охири тобистон гурбаҳо тулак карда, тирамоҳ ба макони доимии зисти худ бармегарданд. Бинобар пӯст, гӯшту равған ва мӯинаи пурбаҳо доштан, гурбаи баҳриро шикор мекунанд. Баъзе зернамудҳои гурбаи баҳрӣ ба ҳадди нестӣ расидаанд. Соли 1957 байни [[ИҶШС]], [[ИМА]], [[Канада]] ва [[Ҷопон]] оид ба ҳифзи гурбаи баҳрӣ дар қисми шимолии уқёнуси Ором созишнома ба имзо расид. Феълан гурбаи баҳрӣ дар манотиқи дигар муҳофизат карда мешавад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Гурбаи баҳрӣ|4|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Ҷонварони обӣ]] ktk6htfci1pqqykglxteitc2vv0gvts 1484119 1483971 2026-08-20T06:01:19Z Шухрат Саъдиев 5132 Яъне гурӯҳҳои мавзутӣ аз забонҳои хориҷии Wikipedia.org (Интервики) тарҷума нашудааст. 1484119 wikitext text/x-wiki {{Гурӯҳ нест}} {{Таксон | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Callorhinus | iucnstatus = VU | image file = 2025-08-15 Saint Paul Island Alaska 57.jpg | latin = Callorhinus ursinus | syn = {{btname|Phoca ursina|Linnaeus, 1758}} | author = <br>([[Карл Линней|Linnaeus]], 1758)<ref>{{cite book|last=Linnæus|first=Carl|title=Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I|year=1758|publisher=Laurentius Salvius|location=Holmiæ|page=37|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/80764#page/47/mode/1up|edition=10th|access-date=23 November 2012|language=la}}</ref> | range map = Callorhinus ursinus range and rookeries.svg | range map caption = Паҳншавӣ | range legend = {{легенда|#e6550d|макони афзоишӣ}} {{легенда|#fdae6b|макони ғайриафзоишӣ}} | eol = 46559206 | wikispecies = Callorhinus ursinus }} '''Гурбаи баҳрӣ''' ({{lang-lat|Callorhinus ursinus}}) — ҷонвари [[Ширхӯрон|ширхӯр]]и обӣ аз [[Оила (таксономия)|оила]]и тюленҳои гӯшдори [[Қатор (таксономия)|қатор]]и белпойҳо. Гурбаи баҳрӣ қатъи назар аз номаш ба [[гурба]] ҳеч муносибат надорад. Вазни наринааш 250—300 кг, модинааш 60-71 кг; дарозиашон мувофиқан 2- 2,25 ва 1,20-1,60 м. Гурбаи баҳрӣ 7-9 навъ дорад, ки мансуб ба 2 ҷинс (гурбаи баҳрии шимолӣ ва гурбаи баҳрии ҷанубӣ) мебошанд. Ранги гурбаи баҳрӣ давра ба давра тағйир меёбад; ранги гурбаи баҳрии то 3-моҳа хокистарӣ, аз 3-моҳа то 2-сола — нуқрагун, аз 2-сола боло қаҳвагун аст. Мӯи бадани гурбаи баҳрӣ аз 2 қабат иборат буда, қабати якум дурушти қилмонанд ва қабати дуввум маҳини шабеҳ ба тибит мебошад. Чашмонаш сиёҳи калон, фақат наздикро хуб дида метавонад. Узвҳои сомеа ва шоммааш тараққӣ кардаанд. Гурбаи баҳрӣ зоҳиран ба белпойҳо монанд буда, гарданашон нисбатан кӯтоҳ ва сарашон хурд аст; пойҳояш кӯтоҳи белмонанд. Гурбаҳои баҳрӣ бар хилофи тюленҳо калонҷусса нестанд ва дар хушкӣ бо чаҳор пой ҳаракат мекунанд (тюленҳо бо шикам мехазанд). Мӯинаи гурбаи баҳрӣ кӯтоҳ, ғафс ва хушсифат аст. Гурбаҳои баҳрӣ ҷонварони серҳаракат буда, дар рӯи харсангҳои соҳили баҳру уқёнусҳо зиндагӣ мекунанд; онҳо дар обҳои дохилӣ дучор намеоянд. Минтақаи зисти гурбаи баҳрӣ ҳавзаи [[уқёнуси Ором]], аз [[Аляска|Аляскаву]] Камчатка дар шимол то [[Австралия|Австралияю]] [[ҷазира|ҷазираҳои]] назди [[Антарктика|Антарктикаро]] дар ҷануб фаро мегирад; гурбаи баҳрии канскӣ дар соҳилҳои биёбони [[Намибия]] дар [[Африқои Ҷанубӣ]] сукунат дорад. Гурбаҳои баҳрӣ ҳазорҳо сар якҷо зиндагӣ мекунанд. Ба соҳил фақат барои истироҳат мебароянд. Баъзан дар ҷустуҷӯи ғизо 2-3 рӯз дар об мемонанд. Ҳама намудҳои гурбаи баҳрӣ дар вақти муайян аз шимол ба ҷануб мекӯчанд. Гурбаҳои баҳрии шимолӣ ҳазорҳо [[километр]] шино карда, аз [[Камчатка]] ба [[Калифорния]] мераванд ва зимистонро он ҷо мегузаронанд. Ғизои гурбаи баҳрӣ асосан [[моҳӣ]], баъзан нармбаданҳои шикампо ва парандаҳост. [[Тирамоҳ|Тирамоҳон]] дар зери пӯсти гурбаи баҳрӣ қабати ғафси [[равған]] ҳосил мешавад, ки дар сармои қаҳратун гурбаи баҳрӣ ҳимоя мекунад. Гурбаҳои баҳрӣ баҳорон афзоиш мекунанд. Даври ҳамлашон як сол буда, 1, баъзан 2 бача (вазнаш 2 кг) мезоянд. Бачаҳо то 3 моҳ шири модарро мехӯранд. Гурбаи баҳрии модина дар 3 ва нарина дар 5-6-солагӣ болиғ мешавад. Охири тобистон гурбаҳо тулак карда, тирамоҳ ба макони доимии зисти худ бармегарданд. Бинобар пӯст, гӯшту равған ва мӯинаи пурбаҳо доштан, гурбаи баҳриро шикор мекунанд. Баъзе зернамудҳои гурбаи баҳрӣ ба ҳадди нестӣ расидаанд. Соли 1957 байни [[ИҶШС]], [[ИМА]], [[Канада]] ва [[Ҷопон]] оид ба ҳифзи гурбаи баҳрӣ дар қисми шимолии уқёнуси Ором созишнома ба имзо расид. Феълан гурбаи баҳрӣ дар манотиқи дигар муҳофизат карда мешавад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Гурбаи баҳрӣ|4|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Ҷонварони обӣ]] fzsq6z0t7xjelnzdyuboj6jhl50cu5i 0 308318 1484085 1483273 2026-08-20T03:00:28Z InternetArchiveBot 30618 Add 1 book for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484085 wikitext text/x-wiki '''Президент''' унвони маъмул барои сарвари давлат дар аксари [[Ҷумҳурӣ|ҷумҳуриҳост]]. Президенти як миллат, ба таври умум, сардори ҳукумат ва пешвои бунёдии кишвар ё сарвари давлат аст. [[Акс:Nasser_making_a_speech_in_1960.jpg|мини| Президенти Миср [[Ҷамол Абдунносир|Ҷамол Абдулносир]] дар соли 1960 ]] Вазифаҳое, ки президент иҷро мекунад, вобаста ба шакли [[ҳукумат]] фарқ мекунад. Дар [[Ҷумҳурии парлумонӣ|ҷумҳуриҳои парлумонӣ]], онҳо одатан, вале на ҳамеша, вазифаҳои сарвари давлат маҳдуданд ва аз ин рӯ, аксаран низоми тантанавӣ мебошанд. Дар ҷумҳуриҳои [[Низоми риёсатӣ|президентӣ]], ҷумҳуриҳои интихобшудаи парлумонӣ (масалан [[Ботсвана]] ва [[Ҷумҳурии Африқои Ҷанубӣ|Африқои Ҷанубӣ]] ), <ref>{{Cite web|url=https://www.gov.za/documents/constitution-republic-south-africa-1996-chapter-5-president-and-national-executive|title=Constitution of the Republic of South Africa, 1996 – Chapter 5: The President and National Executive|website=www.gov.za|date=2012|accessdate=17 April 2019}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/324005565|title=Government social advertising and ethno-politics in a small, ethnically diverse nation|author=Allard|first=P|website=ResearchGate|date=2016|accessdate=17 April 2019|page=67}}</ref> ва [[Низоми нимариёсатӣ|ҷумҳуриҳои нимпрезидентӣ]], нақши президент бештар намоён буда, инчунин (дар аксари ҳолатҳо) вазифаҳои сардори ҳукуматро дар бар мегирад. <ref name="Comparative-Exec-Leg-relat">{{Cite book|last=Shugart, MS|editor-last=Binder|editor-last2=Rhodes|editor-first2=RAW|editor-last3=Rockman|editor-first3=BA|title=The Oxford handbook of political institutions|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-199548460|url=https://calgara.github.io/Pol1_Fall2017/Shugart%202016.pdf|access-date=17 April 2019|chapter=Comparative Executive–Legislative Relations|year=2008|pages=344–365|doi=10.1093/oxfordhb/9780199548460.003.0018}}</ref> Дар низоми авторитарӣ, [[Диктатор|диктаторӣ]] ё низоми давлати якҳизбӣ низ метавонад президент номида шавад. <ref>{{Cite web|url=https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/our-government/the-executive-branch/#:~:text=The%20President%20is%20both%20the,the%20laws%20created%20by%20Congress.|title=The President, Our Government|publisher=The White House|accessdate=26 April 2021|archivedate=2021-01-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210120171257/https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/our-government/the-executive-branch/#:~:text=The%20President%20is%20both%20the,the%20laws%20created%20by%20Congress.}}</ref> [[Акс:Isaias_Afwerki_in_2002.jpg|мини| Президент Исаиас Афверки аз давлати Эритрея дар брифинги матбуотӣ дар пойтахт Асмара, 2002]] Унвонҳои " '''Ҷаноби Президент''' " <ref>{{Cite book|last=Williams|first=Stephen P.|title=How to Be President|pages=56|url=https://books.google.com/books?id=e66922pfFB0C&q=title+%22Mr.+President%22+%22Madam+President%22&pg=PA56|isbn=978-0-8118-4316-4|year=2004|publisher=Chronicle Books}}</ref> <ref>{{Cite journal|author=Safire|first=William|date=November 24, 1991|title=On Language; Manhandling the Handlers|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0CE7DC103AF937A15752C1A967958260|journal=The New York Times}}</ref> ва '''Хонум Президент''' метавонанд ба шахсе дахл дошта бошанд, ки унвони президент ё раисии баъзе мақомоти дигари ҳукуматро доранд. <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1945/05/13/archives/mr-president-is-correct.html|work=[[The New York Times]]|author=Wood|first=Lewis|date=May 13, 1945|title=Mr. President Is correct}}</ref> "Ҷаноби Президент" баъдан аз ҷониби ҳукуматҳо барои истинод ба сарони давлатҳо истифода мешавад. Ин тарҷумаи маъмулии унвонҳои ғайри [[Забони инглисӣ|забони англисӣ]] ба монанди ''Monsieur le Président'' нисбати президенти Ҷумҳурии [[Фаронса]] мебошад.Таърихи тӯлонии истифода истилоҳ инчунин , ҳамчун унвони раисони мақомоти қонунгузор ва судӣ мавриди муроҷиат истифода бурда мешавад. Ба раиси Палатаи ҷамъятҳои Канада ҳамчун ''президент'' (ба забони фаронсавӣ ''де ла Chambre des communes)'' ва ҳамчун ''ҷаноби спикер'' (ба забони англисӣ ''Mr. Speaker)'' муроҷиат карда мешавад. == Таърих == === Дар [[ИМА|Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]] === [[Акс:Stuart-george-washington-constable-1797.jpg|мини| [[Ҷорҷ Вашингтон]], [[Президенти Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|аввалин президенти Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]]]] [[Сарқонуни Иёллоти Мутаҳидда|Конститутсияи соли 1787 Иёлоти Муттаҳида]] тарзи суханронии президентро муайян накардааст. Вақте ки [[Ҷорҷ Вашингтон]] [[30 апрел]]<nowiki/>и [[соли 1789]] ба унвони президенти нахустини Иёлоти Муттаҳидаи Амрико савганд ёд кард, иҷрои савганд бо шиори зерин анҷом ёфт: "Зинда бод [[Ҷорҷ Вашингтон]], [[Президенти Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|Президенти Иёлоти Муттаҳида]] ". <ref>{{Cite book|last=Bartoloni-Tuazon|first=Kathleen|title=For Fear of an Elective King|url=https://archive.org/details/forfearofelectiv00bart|date=2014|publisher=Cornell University Press|location=Ithaca|page=[https://archive.org/details/forfearofelectiv00bart/page/89 89]}}</ref> Дар маросими ифтитоҳ расман дигар унвоне ба ҷуз аз номи дастгоҳи иҷроия истифода нашуд. Дар он вақт масъалаи унвони президентӣ дар Конгресс баррасӣ мешуд, аммо бо пешниҳоди Ричард Ҳенри Ли аз 23 апрели соли 1789 ба кори расмии қонунгузорӣ табдил ёфт. Дар пешниҳоди Ли аз Конгресс дархост шудааст, ки "ба офисҳои президент ва ноиби президенти Иёлоти Муттаҳида ҳамроҳ кардани кадом унвонҳо дуруст аст" – агар ғайр аз он чизе, ки дар Конститутсия пешбинӣ шудааст, дигар бошад». <ref name="For Fear of an Elective King">{{Cite book|last=Bartoloni-Tuazon|first=Kathleen|title=For Fear of an Elective King|url=https://archive.org/details/forfearofelectiv00bart|date=2014|publisher=Cornell University Press|location=Ithaca|page=[https://archive.org/details/forfearofelectiv00bart/page/86 86]}}</ref> Ноиби президент [[Ҷон Адамс (президент)|Ҷон Адамс]] дар вазифаи раиси Сенати Иёлоти Муттаҳида як кумитаи Конгрессро ташкил кард . Дар он ҷо [[Ҷон Адамс (президент)|Ҷон Адамс]] барои қабули услуби ''Аълоҳазрат'' (инчунин унвони ''Муҳофизи озодиҳои онҳо [Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]'' ) барои президент ташвиқ кард. <ref name="HutsonAdams">{{Cite journal|author=Hutson|first=James H.|title=John Adams' Title Campaign|url=https://archive.org/details/sim_new-england-quarterly_1968-03_41_1/page/30|journal=The New England Quarterly|date=March 1968|volume=41|issue=1|pages=30–39|doi=10.2307/363331}}</ref> Адамс ва Ли аз ҳама ҷонибдорони унвони олии президентӣ буданд. <ref name="For Fear of an Elective King" /> Дигарон варианти ''Аълоҳазрати интихоботӣ'' ё ''Ҷаноби Олӣ'' ҷонибдорӣ карданд, ки охирини он аз ҷониби Адамс шадидан мухолифат кард ва изҳор дошт, ки он аз шаъну шарафи президент хеле пасттар аст, зеро баъзе аз онҳо инчунин унвони «Президент» ( масалан, президенти Пенсилвания ), дар он аксар вақт аз услуби ''Ҷаноби Олӣ'' баҳравар мешуд; Адамс гуфт, ки президент "бо ҳокимони мустамликавӣ ё бо мансабдорони шоҳзодаҳои Олмон баробар мешавад" агар аз услуби ''Ҷаноби Олӣ'' истифода кунанд. Адамс ва Ричард Ҳенри Ли ҳарду метарсиданд, ки ҷонибдорни сенаторҳои пурқудрат ба ҳокимияти иҷроияи суст таъсир мерасонанд ва унвони баландро як роҳи таҳкими раёсати ҷумҳурӣ медонистанд. <ref>{{Cite book|last=Bartoloni-Tuazon|first=Kathleen|title=For Fear of an Elective King|url=https://archive.org/details/forfearofelectiv00bart|date=2014|publisher=Cornell University Press|location=Ithaca|page=[https://archive.org/details/forfearofelectiv00bart/page/57 57]}}</ref> Дар мавриди баррасии минбаъда, Адамс ҳатто ''Аълоҳазратро'' нокифоя донист ва ба ҷои он пешниҳод кард, ки ҳокимияти иҷроия, ҳам президент ва ҳам ноиби президент (яъне худи ӯ) ба унвони ''Аълоҳазрат'' таъин карда шаванд, то аз "хатари бузурги" як роҳбари иҷроия бо шаъну эътибори нокифоя пешгирӣ карда шавад. <ref name="HutsonAdams"/> Кӯшишҳои [[Ҷон Адамс (президент)|Ҷон Адамс]] ба тамасхури васеъ ва ҳайронӣ дучор шуданд; [[Томас Ҷефферсон]] онҳоро "бемаънитарин чизе, ки ман дар бораи он шунида будам" номид, дар ҳоле ки [[Бенҷамин Франклин]] онро "комилан девона" мешуморид. <ref name="HutsonAdams" /> [[Ҷорҷ Вашингтон]] ба талаби Ҷеймс Мадисон ва Палатаи Намояндагони Иёлоти Муттаҳида дар бораи тағир додани унвони "Ҷаноби Президент" розӣ шуд. <ref>{{Cite book|last=Hart|first=Albert Bushnell|title=Formation of the Union, 1750–1829|pages=143|url=https://books.google.com/books?id=n41HAAAAIAAJ&q=%22title+of+Mr+President%22&pg=PA143|year=1897|publisher=Longmans|isbn=1-4069-2845-3}}</ref> <ref name="star">{{Cite book|last=Martin|first=Judith|title=Star-spangled Manners|pages=67|url=https://books.google.com/books?id=I_C-cv96t0kC&q=%22Mr+President%22+%22former+president%22+title+%22first+lady%22&pg=PA67|isbn=978-0-393-04861-2|year=2003|publisher=W.W. Norton & Co.}}</ref> <ref name="ladies">{{Cite book|last=Wood|first=Gordon S.|title=Revolutionary Characters|pages=54|url=https://books.google.com/books?id=uOovRxek5AIC&q=%22title+of+Mr+President%22&pg=PA54|isbn=978-1-59420-093-9|year=2006|publisher=Penguin Press}}</ref> <ref>{{Cite book|last=Caroli|first=Betty Boyd|title=First Ladies|pages=4|url=https://books.google.com/books?id=3DiQRbwz6jcC&q=%22Mr+President%22+++title+%22first+lady%22&pg=PA4|isbn=978-0-19-516676-7|year=2003|publisher=Oxford University Press US}}</ref> Бо вуҷуди ин, баъдтар "Муҳтарам" дар паёми расмӣ унвони расмии Президент ва "Ҷаноби Олӣ" ҳангоми муроҷиати расмӣ дар сатҳи байналмилалӣ унвони президент шуданд. Таърихан, ин унвон танҳо барои президенти амалкунанда маҳфуз буд ва набояд барои президентҳои собиқ истифода шавад, зеро бар он ақида буд, ки ҳангоми муроҷиат ба раисиҷумҳури собиқ истифода бурдани ин унвон ҳамчун унвони эҳтиром дуруст нест. <ref>{{Cite news|author=Martin|first=Judith|date=January 21, 2009|title=Miss Manners by Judith Martin|work=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/01/20/AR2009012003558.html|accessdate=May 18, 2019}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.usa.gov/presidents|title=Presidents, Vice Presidents, and First Ladies of the United States {{!}} USAGov|website=www.usa.gov|lang=en|accessdate=2020-08-24}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Addressing a Former President|first=Judith|author=Martin|url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-1030916.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140610083421/http://www.highbeam.com/doc/1P2-1030916.html|archivedate=10 June 2014|work=The Washington Post|date=21 October 1992|accessdate=5 January 2013}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.formsofaddress.info/former.html#FO003|title=Is a Former President Addressed as President (name)?|author=Hickey|first=Robert|website=Honor & Respect – The Official Guide to Names, Titles, and Forms of Address|publisher=Protocol School of Washington|accessdate=5 January 2013}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.emilypost.com/forms-of-address/titles/118-addressing-a-former-us-president|title=Addressing a Former President of the United States|author=Keller|first=Kerrie|quote=When addressing a former President of the United States in a formal setting, the correct form is "Mr. LastName". ("President LastName" or "Mr. President" are terms reserved for the current head of state.)|date=2013-01-05|publisher=The Emily Post Institute|accessdate=2013-01-05|archivedate=2015-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924000146/http://www.emilypost.com/forms-of-address/titles/118-addressing-a-former-us-president}}</ref> Бино ба иттилои сомонаи расмии Иёлоти Муттаҳидаи Амрико, роҳи дурусти муроҷиат ба нома ин корбурди “Муҳтарам Ҷон Доу” ва вожаи дурусташ “Ҷаноби Доу” аст. <ref>{{Cite web|url=https://www.usa.gov/presidents|title=Presidents, Vice Presidents, and First Ladies of the United States}}</ref> Дар Иёлоти Муттаҳида унвони "Ҷаноби Президент" дар як қатор мавридҳои расмӣ низ истифода мешавад: масалан, ба ҳар касе, ки дар Сенати Иёлоти Муттаҳида раисӣ мекунад, ҳамчун "ҷаноби/хонум президент", бахусус ноиби президент, ё ин ки Раиси сенат . Истифодаи дигари унвон президентҳои қонунгузори иёлотҳо ва маҳаллиро дар бар мегирад, аммо танҳо президенти [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|Иёлоти Муттаҳида]] ин унвонро берун аз ҷаласаҳои расмӣ истифода мебарад. === Дар дигар кишварҳо === Томас Ҳангерфорд, ки дар соли 1376 нахустин сухангӯи Палатаи намояндагони ( общинаҳои ) Англия шуд, унвони "Ҷаноби Спикер"-ро истифода кард, ки як пешгузашта баъд аз он сухангӯёни минбаъдаи Палатаи намояндагони ( общинаҳои ) Англия буд. Ин ба истифодаи парлумон дар Фаронса таъсир расонд. Дар асри 18, ба президенти парлумони Фаронса ҳамчун "Монсиёр Ле Президент" муроҷиат мекарданд. Дар романи Пйер Чодерлос де Лаклос дар соли 1782 Les Liaisons Dangereuses ("Робитаҳои хатарнок"), зани судя дар парлумон ҳамчун Madame la Présidente de Tourvel ("Хонуми Президенти Турвел") номида мешавад. Вақте ки дар соли 1848 Ҷумҳурии дуюми Фаронса барпо карда шуд, "Monsieur le Président" («Ҷаноби президент») унвони президенти Ҷумҳурии дуюми Фаронса гардид. Раиси Палатаи намояндагони ( общинаҳои ) Канада, ки соли 1867 таъсис ёфтааст, инчунин бо номи "Monsieur le Président" or "Madame la Présidente" ( "Монсиер ле президент" ё "Мадам ла Пресиденте") ба забони фаронсавӣ муроҷиат мекунад. == Тавсиф == Унвони ''президент'' аз калимаи [[Забони лотинӣ|лотинии]] ''prae'' - "пеш аз" + ''sedere'' "нишастан" гирифта шудааст. Ҳамин тавр, он аслан сарвареро таъин мекард, ки дар ''ҷамъомад'' [[Раис|раисӣ]] мекунад ё "пеш аз он нишастааст" ва кафолат медиҳад, ки мубоҳиса мувофиқи қоидаҳои тартиботи муайянгардида баргузор шавад (ниг . ташкилоти чамъиятӣ. Намунаҳои аввалин аз донишгоҳҳои [[Донишгоҳи Оксфорд|Оксфорд]] ва [[Донишгоҳи Кембриҷ|Кембриҷ]] (аз 1464) ва президенти асосгузори Ҷамъияти шоҳона Вилям Броункер дар соли 1660 мебошанд. Ин истифодаи истилоҳ имрӯз дар унвони офисҳои " Президенти Шӯрои тиҷорат " ва " Лорд Президенти Шӯро " дар [[Бритониёи Кабир]], инчунин "Президенти Сенат" дар Иёлоти Муттаҳида (яке аз увонҳо) боқӣ мондааст. конститутсия ба ноиби президент таъин карда мешавад). Коҳини амалкунанда дар баъзе хидматҳои динии Англикан низ баъзан ба ин маъно "президент" номида мешавад. Аммо маъмултарин корбарии муосир ҳамчун унвони сарвари давлат дар ҷумҳурӣ мебошад. Дар [[Фаронса|Фаронсаи]] пеш аз инқилобӣ, президенти Парлумон ба як магистрати пурқудрат, узви ба истилоҳ noblesse de robe (" ашрофи ҷомеа") табдил ёфт, ки дорои қудрати назарраси судӣ ва маъмурӣ буд. Ин ном ба нақши аввалиндараҷаи ӯ дар бораи раисӣ дар мурофиаҳо ва дигар мурофиаҳо ишора мекард. Дар асрҳои 17 ва 18 курсиҳо дар Парлумонҳо, аз ҷумла президентҳо, ба таври муассир меросӣ шуданд, зеро дорандаи ин идора метавонист бо пардохти андози махсусе, ки бо номи ''[[:en:Paulette_(tax)|paulette]]'' маълум аст, ба ворисон мегузарад. Бо вуҷуди ин, вазифаи "президенти аввал" ( premier président ), танҳо аз ҷониби номзадҳои шоҳ метавонанд буд. Парлумонҳо аз ҷониби Инқилоби Фаронса барҳам дода шуданд. Дар Фаронсаи муосир раиси судро президенти суд меноманд ( president de la cour ). Калимаи "президентҳо" дар ''King James Bible at Daniel'' 6:2 низ барои тарҷумаи истилоҳи [[Забони оромӣ|арамӣ]] סָרְכִ֣ין ''(sā·rə·ḵîn)'', калимаи эҳтимолан форсӣ буда, маънои "мансабдорон", "комиссионерон", " нозирон" истифода мешавад. " ё "сардорон". Аввалин истифода аз калимаи президент барои ифодаи мансабдори баландтарин дар ҳукумат дар давраи Иттиҳодияи Англия буд. Пас аз барҳам додани шоҳигарӣ Шӯрои давлатии Англия, ки аъзои онро палатаи общинаҳо интихоб мекард, Ҳукумати иҷроияи Иттиҳод гардид. Шӯрои Давлатӣ вориси Шӯрои Хусусият буд, ки қаблан лорд президент сарварӣ мекард ; вориси он Шӯрои Давлатиро низ лорд президент сарварӣ мекард, ки аввалини он Ҷон Брэдшоу буд. Аммо, лорд-президент танҳо сарвари давлат набуд, зеро он идора дар маҷмӯъ дар ихтиёри шӯро буд. Истифодаи муосири истилоҳи президентро барои таъйин кардани як шахсе, ки сарвари давлати ҷумҳурӣ аст, метавон мустақиман ба Конститутсияи Иёлоти Муттаҳидаи соли 1787, ки дафтари президенти Иёлоти Муттаҳидаро таъсис дод, мушоҳида кард. Ҳукуматҳои қаблии Амрико "президентҳо" -ро дар бар мегирифтанд (масалан, президенти Конгресси Континенталӣ ё президенти Конгресси музофоти Массачусетс ), аммо онҳо ба маънои кӯҳна шахсони раисикунанда буданд, ки ҳокимияти иҷроия надоранд. Пешниҳод шудааст, ки истифодаи ин истилоҳ аз коллеҷҳо ва донишгоҳҳои бонуфузи Амрико, ки одатан аз ҷониби Президенти кишвар роҳбарӣ мешуданд, гирифта шудааст. Донишгоҳҳои Бритониёро мансабдор бо номи " канслер " роҳбарӣ мекард (одатан вазифаи тантанавӣ), дар ҳоле ки сармудир унвони " муовини канслер " -ро дошт. Аммо аввалин муассисаҳои таҳсилоти олии Амрико (ба монанди [[Донишгоҳи Ҳарвард]] ва [[Донишгоҳи Йел]] ) ба донишгоҳҳои мукаммал монанд набуданд, то ба яке аз коллеҷҳои таркибии он монанд бошанд. Дар як қатор коллеҷҳои [[Донишгоҳи Кембриҷ]] мансабдор бо номи "президент" сарварӣ дошт. Масалан, роҳбари Коллеҷи Магдалинаи Кембриҷро устод ва дуюмашро президент меноманд. Аввалин президенти [[Донишгоҳи Ҳарвард]] Ҳенри Данстер дар Магдалина таҳсил карда буд. Баъзеҳо ҳадс мезананд, ки ӯ ин истилоҳро аз ҳисси фурӯтанӣ гирифта, худро танҳо соҳиби ҷои муваққатӣ медонад. Корманди раиси [[Донишгоҳи Йел]], ки аслан "ректор" буд (пас аз истифодаи донишгоҳҳои Аврупои континенталӣ), дар соли 1745 "президент" шуд. Услуби маъмулии муроҷиат барои президентҳо, ҷаноб / хонум. Президент" аз анъанаи парлумонии Бритониё гирифта шудааст, ки дар он раиси палатаи общинаҳо ҳамчун "ҷаноби / хонум. Маърузачӣ». Тасодуфан, ин корбурд ба одати қадимии фаронсавӣ шабоҳат дорад, ки ба раиси парлумон ҳамчун " Монсиер/Мадам ле Президент " ишора мекунад, як шакли муроҷиате, ки дар Фаронсаи муосир ҳам ба президенти ҷумҳурӣ ва ҳам ба судяҳои олӣ дахл дорад. Ба ҳамин монанд, ба раиси палатаи общинаҳои Канада аъзоёни парлумонҳои франкофонӣ бо номи « Монсиеур/Мадам ле/ла Президент(е) » муроҷиат мекунанд. Дар романи Пьер Чодерлос де Лаклос "Les Liaisons Dangereuses" дар соли 1782, қаҳрамон бо номи хонум ла Пресиденте де Турвел ("Хонуми президенти Турвел") зани судя дар парлумон аст. Номи афсонавии Турвел на ба парлумоне, ки дар он магистрат нишастааст, балки дар тақлид ба унвони аристократӣ ба моликияти хусусии ӯ дахл дорад. Пас аз он ки Иёлоти Муттаҳида унвони "президент" -ро барои сарвари давлати ҷумҳуриявии худ қабул кард, бисёр давлатҳои дигар низ ба он пайравӣ карданд. Вақте ки Анри Кристоф дар соли 1807 ин унвонро ба даст овард, Гаити аввалин ҷумҳурии президентӣ дар Амрикои Лотинӣ гардид. Қариб ҳамаи давлатҳои амрикоӣ, ки дар аввали солҳои 1810 ва 1820 аз Испания мустақил шуданд, раисиҷумҳури амрикоиро ҳамчун раиси иҷроияи худ интихоб карданд. Аввалин президенти Аврупо президенти Ҷумҳурии Италия дар соли 1802, давлати муштарии Фаронсаи инқилобӣ дар симои [[Наполеон Бонапарт]] буд. Аввалин президенти Африқо президенти Либерия (1848) буд <ref>Emma J. Lapsansky-Werner and Margaret Hope Bacon, eds., ''Back to Africa: Benjamin Coates and the Colonization Movement in America: 1848–1880''. State College PA: Pennsylvania State Press, 2010. 57–59. {{ISBN|9780271045719}} books.google.com/books?id=9X0rc6E9EGkC&pg=PA57</ref>, дар ҳоле ки аввалин президенти [[Осиё]] [[президенти Ҷумҳурии Чин]] (1912) буд. <ref>Xu Guoqui, ''China and the Great War: China's Pursuit of a New National Identity and Internationalization''. Cambridge University Press, 2005. 319. {{ISBN|9780521842129}} books.google.com/books?id=erOGMb8c4XEC&pg=PA319</ref> Дар асрҳои 20 ва 21 салоҳиятҳои президентӣ дар кишварҳои ҷаҳон гуногун буданд. Ба доираи қудрат президентҳои якумрӣ ва президентҳои меросӣ ба сарони давлатҳои тантанавӣ дохил мешаванд. Президентҳо дар кишварҳое, ки шакли [[Ҳукумат|ҳукумати]] демократӣ ё намояндагӣ доранд, одатан ба мӯҳлати муайян интихоб мешаванд ва дар баъзе мавридҳо метавонанд аз рӯи ҳамон раванде, ки тавассути он онҳо таъин карда мешаванд, яъне дар бисёр кишварҳо, интихоботи даврии халқӣ дубора интихоб карда шаванд. Салоҳиятҳое, ки ба ин гуна президентҳо дода шудаанд, хеле фарқ мекунанд. Баъзе президентҳо, аз қабили [[Феҳристи президентҳои Ирландия|Ирландия]], асосан маросимӣ мебошанд, дар ҳоле ки системаҳои дигар ба президент ваколатҳои моддӣ, аз қабили таъин ва барканории [[Сарвазир|сарвазирҳо]] ё кабинетҳо, салоҳияти эълони [[ҷанг]] ва салоҳияти [[вето]] ба қонунгузориро медиҳанд. Дар бисёр кишварҳо, президент инчунин сарфармондеҳи нерӯҳои мусаллаҳи кишвар аст, гарчанде ки ин бори дигар метавонад аз нақши тантанавӣ то нақши дорои салоҳияти назаррас фарқ кунад. === Низомҳои президентӣ === {{Бештар|Directorial system}} [[Акс:Dilma_and_Obama_2011.jpg|мини| Президентҳо [[Барак Обама]] аз Иёлоти Муттаҳида ва [[Дилмо Русеф|Дилма Руссеф]] аз Бразилия]] Қариб дар ҳама давлатҳое, ки низоми президентӣ доранд, президент вазифаҳои сарвари давлат ва сарвари ҳукуматро иҷро мекунад, яъне президент ба шохаи иҷроияи ҳукумат роҳбарӣ мекунад. Вақте ки президент на танҳо сардори давлат, балки сарвари ҳукумат аст, ин дар Аврупо ҳамчун Президенти Шӯро маълум аст , дар солҳои 1871–1940 ва 1944–1958 дар ҷумҳуриҳои сеюм ва чоруми фаронсавӣ истифода шудааст. Дар Иёлоти Муттаҳида президент ҳамеша сарвари давлат ва сарвари ҳукумат буд ва ҳамеша унвони президентро дошт. Президентҳо дар ин система ё мустақиман тавассути овоздиҳии умумихалқӣ ё бавосита аз ҷониби коллегияи интихоботӣ ё ягон мақоми дигари демократӣ интихоб карда мешаванд. Дар Иёлоти Муттаҳида, президент ба таври ғайримустақим аз ҷониби Коллегияи Интихобкунандагон, ки аз номзадҳои мушаххасе, ки интихобкунандагон дар интихоботи президентӣ интихоб кардаанд, интихоб карда мешаванд. Дар аксари иёлотҳои Иёлоти Муттаҳида, ҳар як интихобкунанда ӯҳдадор аст, ки ба тарафдории номзади мушаххасе, ки бо овоздиҳии умумихалқӣ дар ҳар як иёлот муайян шудааст, овоз диҳад, то мардум ҳангоми овоздиҳӣ ба ҳар як интихобкунанда амалан ба тарафдории номзад овоз диҳанд. Аммо бо сабабҳои гуногун шумораи интихобкунандагон ба тарафдории ҳар як номзади мушаххас ба овоздиҳии умумихалқӣ мутаносиб набошад. Ҳамин тариқ, дар панҷ интихоботи наздики Иёлоти Муттаҳида ( 1824, 1876, 1888, 2000 ва 2016 ) номзаде, ки овозҳои маъмултаринро ба даст овардааст, дар интихобот мағлуб шуда буд. [[Акс:President_Bush_and_President_Johnson_Sirleaf,_2008.jpg|мини| Президентхо Чонсон-Серлиф ва [[Ҷорҷ Уокер Буш|Буш]] ]] Дар [[Мексика]] президент мустақиман бо овоздиҳии умумӣ ба мӯҳлати шаш сол интихоб мешавад. Номзаде, ки бештари овозҳоро ба даст овардааст, ҳатто бидуни аксарияти мутлақ президент интихоб мешавад. Ба президент иҷозат дода мешавад, ки танҳо як мӯҳлат кор кунад. Дар [[Бразилия]] президент мустақиман бо овоздиҳии умумӣ ба мӯҳлати чор сол интихоб мешавад. Номзад бояд беш аз 50% овозҳои эътибор дошта бошад. Агар ягон номзад ба аксарияти овозҳо ноил нагардад, байни ду номзаде, ки бештари овозҳоро ба даст овардаанд, даври дуюми интихобот баргузор мешавад. Боз ҳам, номзад барои интихоб шудан ба аксарияти овозҳо лозим аст. Дар Бразилия президент наметавонад ба зиёда аз ду мӯҳлат пай дар пай интихоб шавад, аммо дар шумораи мӯҳлатҳое, ки президент метавонад хидмат кунад, маҳдудият вуҷуд надорад. Бисёре кишварҳои [[Амрикои Ҷанубӣ]], [[Амрикои Марказӣ]], [[Африқо]] ва баъзе кишварҳои [[Осиё]] ба модели президентӣ пайравӣ мекунанд. === Низомҳои нимпрезидентӣ === [[Акс:Macron_Digital_Summit.jpg|мини|244x244пкс| [[Эммануэл Макрон]], президенти Фаронса]] Системаи дуюм [[Низоми нимариёсатӣ|низоми нимпрезидентӣ]] мебошад, ки бо номи модели [[Фаронса|фаронсавӣ]] низ маълум аст. Дар ин низом, чун дар низоми парлумонӣ, ҳам президент ва ҳам сарвазир ҳастанд; аммо бар хилофи низоми парлумонӣ, президент метавонад қудрати назарраси ҳаррӯза дошта бошад. Масалан, дар Фаронса, вақте ки ҳизби онҳо аксарияти курсиҳои [[Маҷлиси миллии Фаронса|Маҷлиси Миллиро]] назорат мекунад, президент метавонад бо парламент ва сарвазир ҳамкории зич дошта бошад ва дар самти як барномаи умумӣ кор кунад. Бо вуҷуди ин, вақте ки Маҷлиси Миллӣ аз ҷониби рақибони онҳо назорат мешавад, президент метавонад худро дар канори ҳомила қарор диҳад ва нахуствазири ҳизби мухолиф, ки аксари қудратро истифода мебарад. Ҳарчанд нахуствазир ҳамчун таъинкунандаи президент боқӣ мемонад, президент бояд ба қоидаҳои парлумон итоат кунад ва аз ҳизби аксарият дар палата раҳбар интихоб кунад. Ҳамин тариқ, баъзан президент ва нахуствазир метавонанд ҳампаймон бошанд, баъзан рақиб; Вазъияти охирин дар Фаронса ҳамчун якҷо зиндагӣ маълум аст. Вариантҳои низоми нимраиси ҷумҳури Фаронса, ки дар ибтидои ҷумҳурии панҷум аз ҷониби [[Шарл де Голл]] таҳия шуда буд, дар [[Фаронса]], [[Португалия]], [[Руминия]], [[Шри-Ланка]] ва чанд кишвари пасошӯравӣ, ки ба модели фаронсавӣ тақлид кардаанд, истифода мешаванд. Дар Финландия, гарчанде ки конститутсияи соли 2000 ба раёсати тантанавӣ гузашт, система то ҳол расман нимпрезидентӣ буда, президенти Финландия, масалан, ваколатҳои сиёсати хориҷӣ ва таъинотро нигоҳ медорад. [[Акс:President_Lee_Myung-bak_and_Indian_President_Pratibha_Patil_in_Seoul.jpg|мини| Президентхои Хиндустон [[Пратибҳа Патил|Пратибха Патил]] ва Кореяи Чанубй Ли Мен Бак]] === Ҷумҳуриҳои парлумонӣ === [[Ҷумҳурии парлумонӣ|Ҷумҳурии парлумонӣ]] як низоми парлумонӣ аст, ки дар он президент асосан бо тантанавӣ амал мекунад ё ягон мақоми муҳими иҷроия (масалан, президенти Австрия ) ё ''де-юре'' ягон ҳокимияти муҳими иҷроия (масалан, [[Феҳристи президентҳои Ирландия|президенти Ирландия]] ) ва ваколатхои ичроия ба [[Сарвазир|нахуствазир]] тааллук дорад, ки ба таври худкор вазифаи сардори партия ё эътилофро ба ухда мегирад, вале савганд ёд мекунад, ки аз тарафи президент идора мешавад. Аммо президент раиси хадамоти давлатӣ, фармондеҳи кулли нерӯҳои мусаллаҳ аст ва дар баъзе мавридҳо метавонад парлумонро пароканда кунад. Кишварҳое, ки ин системаро истифода мебаранд, [[Утриш|Австрия]], [[Арманистон]], [[Албания]], [[Банглодеш|Бангладеш]], [[Чехия|Ҷумҳурии Чех]], [[Олмон]], [[Юнон]], [[Маҷористон]], [[Исландия]], [[Ҳиндустон]], [[Ҷумҳурии Ирланд|Ирландия]], [[Исроил]], [[Итолиё|Италия]], <ref>But presidential moral suasion is increasingly confirming that the "neutral powers", in this country, often find in the head of state the best defender from executive interference: {{Cite journal|author=Buonomo|first=Giampiero|title=Autorità indipendenti e sistema costituzionale|journal=L'Ago e Il Filo|date=2014|url=https://www.questia.com/projects#!/project/89422474|accessdate=12 April 2016}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120801002834/http://www.questia.com/projects#!/project/89422474 |date=2012-08-01 }}</ref> [[Малта]], [[Покистон]] ва [[Сингапур]] мебошанд. [[Ҷумҳурии парлумонӣ|Ҷумҳурии парлумонӣ]] як низомест, ки президенти иҷроия дорад, ки дар он президент сарвари давлат ва ҳукумат аст, аммо бар хилофи низоми президентӣ, аз ҷониби парлумон интихоб мешавад ва ба парлумон ҳисобот медиҳад ва ҳамчун президент номида мешавад. Ба кишварҳое, ки ин системаро истифода мебаранд, Ботсвана, Науру ва Африқои Ҷанубӣ мебошанд. === Диктатураҳо ===   Дар диктатураҳо президентро аксар вақт роҳбарони худтаъин ё аз ҷониби низомиён дастгирӣ мекунанд. Чунин ҳолат дар бисёр иёлотҳост: Иди Амин дар [[Уганда]], Мобуту Сесе Секо дар Заир, Фердинанд Маркос дар [[Филиппин]], Суҳарто дар [[Индонезия]] ва Саддом Ҳусейн дар [[Ироқ]] баъзе мисолҳоянд. Президентҳои дигар дар давлатҳои авторитарӣ танҳо қудрати рамзӣ доранд ё ҳеҷ гуна қудратро, ба монанди Кравейро Лопес дар [[Португалия]] ва Хоакин Балагер дар "давраи Трухильо" -и [[Ҷумҳурии Доминикан]] . Президент барои якумр унвонест, ки баъзе диктаторҳо барои таъмини қудрат ё қонунии онҳо ҳеҷ гоҳ шубҳа надоранд. Президентҳо ба мисли Александр Петион, Рафаэл Каррера, [[Йосип Броз Тито]] ва Франсуа Дювалйе дар мансаби худ вафот карданд. [[Ким Ир Сен]] баъди вафоташ президенти абадй эълон карда шуд. === Раиси давлат === {{Main|List of current presidents}} [[Акс:Bundesrat_der_Schweiz_2015.jpg|мини| Шӯрои Федералии Швейтсария, ки аз ҳафт нафар иборат аст, ҳамчун роҳбари дастаҷамъии ҳукумат ва давлати [[Швейсария|Швейтсария]] хизмат мекунад.]] Танхо ақаллияти хурди ҷумҳуриҳои ҳозира ягон сарвари давлат надоранд. Баъзе аз ҷумҳуриҳои ҳозира инҳоянд: * [[Швейсария|Швейтсария]], ки дар он роҳбарии давлат ба таври дастаҷамъӣ ба Шӯрои федералии Швейтсария аз ҳафт узви иборат аст, гарчанде президенти Конфедератсия низ ҳаст, ки узви Шӯрои федералӣ мебошад, ки аз ҷониби Ассамблеяи федералӣ ( парламенти Швейтсария) барои як сол интихоб карда мешавад. ( конвенсияи конститутсионӣ вазифадор мекунад, ки мансаб ҳар рӯзи Соли навро иваз кунад). * Регенти капитанҳои Сан-Марино аз ҷониби Шӯрои Бузург ва Генералӣ интихоб карда мешавад. * Дар собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ аз соли 1922 то соли 1938 як идораи дастаҷамъии сарвари давлат бо номи Кумитаи Иҷроияи Марказии Иттиҳоди Шӯравӣ вуҷуд дошт, ки аз чаҳор ва баъдтар ҳафт раис иборат буд, ки аз кумитаҳои иҷроияи марказии ҳамаи ҷумҳуриҳои иттифоқӣ аз Русия, Беларус, Украина, Закавказье ва аз соли 1925 Узбекистон, Туркманистон, Точикистон . Аз соли 1927 то соли 1989 хокимияти хакикиро Котиби Генералии [[Ҳизби коммунисти Иттиҳоди Шӯравӣ]] амалӣ мекард. Пас аз соли 1938, [[Президиуми Шӯрои Олии СССР]] ваколатҳои роҳбари дастаҷамъии давлатро иҷро мекард ва раиси онро дар Ғарб аксар вақт «президент» меномиданд, гарчанде ки баъдтар дар соли 1990 як сарвари ягонаи давлат бо номи « президент » таъсис ёфт. * [[Ҷумҳурии Сотсиалисти Федеративии Югославия]] пас аз марги [[Йосип Броз Тито|Иосип Броз Тито]], ки дар он ҷо президентии иборат аз аъзои ҳар як воҳиди федералӣ кишварро то пошхӯрии он идора мекард . * Дар Украина, дар солҳои 1918-1920 Дирексияе мавҷуд буд, ки аз ҳафт сарварони фракцияҳои парламентӣ иборат буд ва ҳамчун роҳбари дастаҷамъии давлат хизмат мекард. * Раисиҷумҳури Босния ва Ҳерсеговина аз се нафар иборат аст, ки як нафарро аз ҳар як гурӯҳи калонтарин этникии кишвар дар бар мегирад ва ҳамчун сардори дастаҷамъии давлати Босния ва Ҳерсеговина хизмат мекунад. * Совети миллии хукумати Уругвай аз соли 1952 то соли 1967 * Хунтаи азнавсозии миллй дар Никарагуа аз соли 1979 то соли 1985 === Давлатҳои якҳизбӣ === Раиси [[Чин|ҷумҳури Чин]] сарвари давлати Ҷумҳурии Мардумии Чин аст. Тибқи конститутсияи кишвар, президент як дафтари умдатан тантанавӣ буда, салоҳияти маҳдуд дорад. Бо вуҷуди ин, аз соли 1993, аз рӯи анъана, раисиҷумҳурро ҳамзамон Котиби генералии Ҳизби коммунисти Чин, раҳбари олии низоми якҳизбӣ бар ӯҳда дорад. Дар Чин дар байни солҳои 1982 ва 2018, конститутсия муқаррар кардааст, ки президент наметавонад бештар аз ду мӯҳлат пай дар пай дар ин кишвар кор кунад. Дар давраи Мао ва инчунин аз соли 2018, ба ин идора маҳдудияти мӯҳлат вуҷуд надошт. Дар соли 2018 маҳдудияти ваколатҳои президентӣ лағв шуд, аммо ваколатҳо ва нақши маросимии он бетағйир монд. === Рамзҳои президентӣ === Ҳамчун сарвари давлати кишвар, дар аксари кишварҳо президент ба имтиёзҳои муайян ҳуқуқ дорад ва метавонад дорои як манзили бонуфуз, аксаран қасри боҳашамат, баъзан зиёда аз як (масалан, манзилҳои тобистона ва зимистона ё истироҳатгоҳ) Рамзҳои анъанавӣ. Вазифа метавонад либоси расмӣ, ороишҳо, мӯҳри президентӣ, герб, парчам ва дигар лавозимоти намоён, инчунин мукофотҳои ҳарбӣ, аз қабили салютҳои таппонча, гулӯлаҳо ва гулӯлаҳо ва посбони президентро дар бар гирад. Рамзи маъмулии президентӣ камарбандии президентист, ки аксар вақт аз ҷониби президентҳо дар Амрикои Лотинӣ ва Африқо ҳамчун рамзи давомнокии дафтар мепӯшанд. <ref>{{Cite web|url=http://jjmccullough.com/pictessays_leaders_pres.php|title=Presidential Sashes|author=McCullough|first=J. J.|accessdate=19 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170123090255/http://jjmccullough.com/pictessays_leaders_pres.php|archivedate=23 January 2017}}</ref> == Унвонҳо барои сарони давлатҳо == === Ҳамчун сардори ҳукумат === Баъзе кишварҳои дорои низоми парлумонӣ истилоҳеро истифода мебаранд, ки ҳамчун «президент» (ба баъзе забонҳо аз раис фарқ намекунад), аксар вақт ҳамчун Президенти Ҳукумат, Раиси Шӯрои Вазирон ё Раиси Шӯрои Иҷроия . Аммо, ин гуна мансабдор ба таври возеҳ президенти кишвар нест. Ин мансабдоронро бо истифода аз маънои кӯҳнаи ин калима "президент" меноманд, то он далелро, ки мансабдор сарварии кабинетро дорад. Сарвари алоҳидаи давлат одатан дар кишвари онҳо вуҷуд дорад, ки ба ҷои он ҳамчун президент ё шрҳи кишвар хизмат мекунад. Ҳамин тариқ, чунин мансабдорон воқеан сарвазиранд ва барои роҳ надодан ба нофаҳмиҳо аксар вақт ҳангоми зикри онҳо дар сатҳи байналмилалӣ ҳамчун «сарвазир» тавсиф карда мешаванд. Якчанд мисолҳо барои ин гуна президент вуҷуд доранд: * [[Савазирони Испания|Сарвазири Испания]] расман президенти ҳукумати [[Испания]] номида мешавад ва ба таври ғайрирасмӣ ҳамчун "президент" маъруф аст. Испания инчунин як кишварест, ки подшоҳ ҳукмронӣ дорад. * Унвони расмии [[Сарвазири Итолиё|сарвазири Италия]] Раиси Шӯрои Вазирон ( ''[[Забони итолиёӣ|Италия]] Presidente del Consiglio dei Ministri'' ) мебошад. * Дар назди ҷумҳурихои сеюм ва чоруми Фаронса « Раиси Шӯро » (вазирон – Сарвазир) сардори ҳукумат буд ва президенти ҷумҳурӣ як шахсияти рамзӣ буд. * Аз соли 1963 то соли 1992 сарвари хукумати Ҷумҳурии Сотсиалистии Федеративии Югославия баъд аз Конститутсияи соли 1963 вазифаи сарвазири Югославияро бархам дод ва вазифахои онро ба раиси Шурои федералии ичроияи федералии Югославия дод, раиси Шурои федералии ичроия буд. Бо вучуди ин, манбаъхои матбуоти хоричй ба шахсоне, ки вазифаи раиси Совети федералии ичроияро ишгол мекунанд, хамчун «сарвазири Югославия» истинод мекунанд. * Сарвазири Давлати Озоди Ирландия аз соли 1922 то 1937 раиси Шӯрои иҷроияи Давлати Озоди Ирландия буд. Дар айни замон, Давлати Озод Ирландия монархияи конститутсионӣ буд, ки монархи ҳукмронӣ, подшоҳи Ирландия ва инчунин генерал-губернаториро иҷро мекард, ки бисёр вазифаҳои сарвари давлатро иҷро мекард. * Дар замони шоҳигариҳои конститутсионии Бразилия ва Португалия, раиси Шӯрои вазирон ( Portuguese Presidente do Conselho de Ministros ) сардори ҳукумат буд ва [[шоҳ]] сарвари давлат буд. Дар доираи Ҷумҳурихои якум ва дуюми Португалия сардори хукумат президенти вазорат ( Portuguese Presidente do Ministério ) ва баъд раиси Совети Вазирон буд ва президенти Ҷумҳурӣ хамчун сардори давлат буд. * Унвони расмии сарвазири Хорватия Раиси Ҳукумати Ҷумҳурии Хорватия аст ( {{Lang-hr|Predsjednik Vlade Republike Hrvatske}} ). * Унвони расмии нахуствазири Лаҳистон раиси Шӯрои вазирон ( Презес Ради Министрови Полша ) мебошад. * Дар таҷрибаи конститутсионии Бритониё, раиси Шӯрои иҷроия, ки дар чунин мақом амал мекунад, ҳамчун президенти Шӯрои иҷроия маълум аст. Одатан ин шахс Ҳоким аст ва ҳамеша ҳамин тавр мемонад. * Дар байни солҳои 1918 ва 1934 Эстония сарвари давлати алоҳида надошт. Ҳам сарвазирҳо (1918–1920) ва ҳам пирони давлатӣ (1920–1934), ки аксар вақт ҳамчун «президент» тарҷума мешаванд) аз ҷониби парлумон интихоб карда шуданд. * Сарвари ҳукумати Эрон ҳамчун " президент " муаррифӣ мешавад. Сарвари давлати Эрон пешвои олӣ аст, ки президент ба ӯ тобеъ аст. === Дигар вазифаҳои роҳбарикунанда === ==== Дохилимиллӣ ==== ''Президент'' инчунин метавонад унвони роҳбари иҷроия дар сатҳи поёнии маъмурӣ бошад, ба монанди президентҳои калисоҳои иёлати [[Луизиана|Луизианаи]] [[Иёлоти ИМА|ИМА]], узви раиси шӯрои шаҳрӣ оид ба деҳаҳои иёлати [[Иллинойс|Иллинойси]] [[Иёлоти ИМА|ИМА]] ё президентҳои мунисипалӣ . Муниципалитетҳои Мексика. Эҳтимол, беҳтарин президентҳои дохилимиллӣ президентҳои шаҳраки [[Боро (Ню-Йорк)]] [[Ню-Йорк|Ню Йорк]] мебошанд. ===== [[Лаҳистон]] ===== Дар Лаҳистон ''Президенти шаҳр'' ( {{Lang-pl|Prezydent miasta}}) мақомоти иҷроияи шаҳрдорӣ ки дар интихоботи мустақим интихоб шудааст, ба мири шаҳр баробар аст. Дафтари президент дар Олмон ва Швейтсария низ мавҷуд аст. ===== Русия ===== Губернаторони [[ҷумҳуриҳои Русия]] дар [[Русия|Федератсияи Русия]] дар баробари дигар унвонҳои дуюмдараҷа, ба мисли ''Раиси Ҳукумат'' (инчунин аз ҷониби Сарвазири Русия низ истифода мешуд) унвони Президентро доштанд. Ин эҳтимол пайдоиши ҷумҳуриҳои Русияро ҳамчун ватани гурӯҳҳои этникҳои гуногун инъикос мекунад: дар ҳоле ки ҳама субъектҳои федералии Русия дар ҳоли ҳозир де-юре баробаранд, пешгузаштагони онҳо, вилоятҳои РСФСР аз имтиёзҳои бештар истифода мебурданд (масалан. намояндагии бештар дар Шӯрои Миллатҳо ). Ба хамин тарик, ИҶШС ва ворисони ниҳоии онҳо назар ба тақсимоти оддии маъмурӣ, ақаллан аз ҷиҳати руҳӣ бештар бо давлатҳои миллҳ умумият дошта, унвонҳоро мувофиқи он интихоб мекарданд. Дар тӯли солҳои 2010-ум, президентҳои ҷумҳуриҳои Русия тадриҷан унвони худро ба унвони Сардор иваз мекарданд ({{Lang-ru|глава}} Пешниҳоди раисиҷумҳури Чеченистон Рамзан Қодиров ва баъдан дар соли 2010 аз ҷониби парлумони Русия ва раисиҷумҳур Дмитрий Медведев қонун қабул карда шуд. Бо вуҷуди ин, президентҳои Тотористон ин тағйиротро рад мекунанд ва аз соли 2017 бар хилофи қонунҳои Русия унвони худро нигоҳ медоранд. Унвони нав дар салоҳиятҳое, ки ҳокимон доштанд, ҳеҷ гуна тағйироте наовард. ===== Инглистон ===== Лорд президенти Шӯро яке аз афсарони бузурги давлатӣ дар Британияи Кабир аст, ки дар ҷаласаҳои Шӯрои хусусии Бритониё раисӣ мекунад; Девони бо сардории сарвазир аз ҷиҳати техникӣ як кумитаи Шӯро мебошад ва ҳама қарорҳои Девони расман тавассути фармонҳои Шӯро тасдиқ карда мешаванд. Гарчанде ки лорд-президент узви Девони вазирон аст, ин мақом асосан вазифаи тантанавӣ буда, ба таври анъанавӣ ба роҳбари Палатаи Общинаҳо ё роҳбари Палатаи Лордҳо дода мешавад. Таърихан раиси Шӯрои тиҷорат узви кабинет буд. ===== Испания ===== Дар Испания, роҳбарони иҷроияи ҷамоатҳои автономӣ (минтақаҳо) президент номида мешаванд. Дар ҳар як ҷомеа, онҳоро метавон Президент де ла Коммунидад ё Presidente del Consejo номид. Онҳо аз ҷониби маҷлисҳои минтақавии худ интихоб мешаванд ва нисбат ба президент ё губернатори иёлот ваколатҳои шабеҳ доранд. ==== Вакилҳо ==== Дар поёни президент, вобаста ба созмон ва андозаи он метавонад якчанд ё «муовини президент» (ё баъзан «муовинони президент») ва баъзан якчанд «ёвари президент» ё «муовинони президент» бошанд. Ин мансабҳо як салоҳият надоранд, балки бештар вазифаи тобеи президентро доранд. Бо вуҷуди ин, ваколат метавонад дар ҳолатҳои махсус ба муовини ё муовини президент дода шавад. Одатан ноиби президентҳо баъзе салоҳиятҳо ва масъулиятҳои махсусро дар поёнтар аз президент доранд. Тафовут байни ноиби/муовинони президент ва ёвари/муовинони президент дар он аст, ки ба аввалӣ қонунан иҷозат дода мешавад, ки созмонро идора кунанд ва ҳамон ваколатҳоро амалӣ кунанд (инчунин дар фармони дуюм), дар ҳоле ки дуюмӣ ин тавр нестанд. === Маҷлиси қонунгузор === Дар баъзе кишварҳо раиси маҷлисҳои қонунгузори якпалатаи онҳо ё як ё ҳарду палатаи қонунгузори дупалатагӣ, сухангӯён унвони президенти «орган»-ро доранд, чуноне ки дар Испания, ки раиси Конгресс президенти Конгресси вакилон ва Раиси Сенат раиси Сенат мебошад. === Суд === Истилоҳи «Президент» одатан дар системаи судӣ ҳамчун раиси суди судҳои конститутсионӣ истифода мешавад. ==== Фаронса ==== Дар истилоҳоти ҳуқуқии [[Фаронса|фаронсавӣ]] раиси суде, ки аз якчанд судя иборат аст, судяи аввалиндараҷа мебошад; ӯ дар маҷлиси суд раисӣ мекунад ва мубоҳисаҳоро роҳбарӣ мекунад (ва аз ин рӯ "хонум Президент", "Ҷаноби Президент" ё ''Монсиеур ле Президент'' гуфта мешавад. Умуман, суд аз якчанд палата иборат аст, ки ҳар яки онҳо раиси худро доранд; аз ин рӯ, калонтарини онҳо «президенти аввал» номида мешавад (чунон ки дар: «Президенти Суди кассатсионӣ калонтарин судя дар Фаронса аст»). Ба ҳамин монанд, дар таҷрибаи ҳуқуқии Англия судяи калонтарин дар ҳар як шӯъба ин унвонро истифода мебарад (масалан Раиси Шӯъбаи оилавӣ, Раиси Суди Апелляция). ==== Испания ==== Дар системаи судии Испания роҳбари суди судяҳои сершумор раиси Суд номида мешавад. Ҳамин чиз бо мақомоти гуногуни системаи судии Испания рӯй медиҳад, ки мо метавонем раиси Суди Олӣ, раиси Суди миллӣ ва президентҳоро дар Судҳои олии адлияи минтақавӣ ва судҳои музофотӣ пайдо кунем. Мақоме, ки бар ҳокимияти судӣ дар Испания ҳукмронӣ мекунад, Шӯрои Умумии Додгоҳ аст ва раиси он раиси Суди Олӣ мебошад, ки маъмулан раиси Суди Олӣ ва GCJ номида мешавад. Суди конститутсиони ба ҳайати ҳокимияти судӣ дохил намешавад, вале роҳбари онро Раиси Суди конститутсионӣ меноманд. ==== Инглистон ==== Дар Додгоҳи Олии Британияи Кабир, ки ба наздикӣ таъсис ёфтааст, баландтарин судя раиси Суди Олӣ номида мешавад. Хонум/лорд раиси Суди Сессия сардори ҳокимияти судӣ дар Шотландия ва судяи раисикунанда (ва сенатор) Коллеҷи адлия ва Суди ҷаласа мебошад, инчунин хонум/лорд адлияи генералии Шотландия ва роҳбари адлия мебошад. Суди олии адлия, идораҳо дар соли 1784 муттаҳид карда шуданд. == Унвонҳои зан == Унвонҳои ҳамсари президент, агар зан бошад, аз "Маркиза" то "Хонум" иборат буданд. <ref name="ladies"/> Агар мард унвони ҳамсари президент метавонад "Маркиз", "Лорд" ё танҳо "Ҷаноб" бошад. . === [[ИМА|Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]] === Зани президент Ҷорҷ Вашингтон, Марта Вашингтонро аксар вақт "Хонум Вашингтон" меномиданд. Дар солҳои 1850-ум дар Иёлоти Муттаҳида истилоҳи "хонум" аз унвони ашрофон ба истилоҳи муроҷиат барои зани эҳтиром ва хушмуомила тағйир ёфт. Истифодаи " бонуи аввал " барои истинод ба ҳамсари раисиҷумҳури Иёлоти Муттаҳида дар замони ҷанги шаҳрвандии ИМА маъмул буд. Долли Мадисон, ҳамсари президент Ҷеймс Мадисон, пас аз марги ӯ дар соли 1849 аз ҷониби президент Захари Тейлор ҳамчун "бонуи аввали мо дар тӯли ним аср" ёдовар шуд. <ref>{{Cite book|last=Mayo|first=Edith|author-link=Edith Mayo|title=The Smithsonian Book of the First Ladies|pages=33|url=https://books.google.com/books?id=Z0HZFqbkT1sC&q=%22Mr+President%22+++title+%22first+lady%22&pg=PA33|isbn=978-0-8050-1751-9|year=1996|publisher=H. Holt}}</ref> Хонумҳои аввал одатан танҳо ҳамчун "хонум [насаби]" номида мешаванд <ref>{{Cite web|url=https://trumpwhitehouse.archives.gov/the-press-office/2017/02/26/president-donald-j-trump-and-first-lady-melania-trump-welcome-governors|title=President Donald J. Trump and First Lady Melania Trump Welcome Governors to the White House|website=[[whitehouse.gov]]|quote=Mrs. Trump added that, "the scents of jasmine and roses fill the air as we give thanks for this great Nation and the glory of renewal."|date=26 February 2017|publisher=[[Executive Office of the President]]|lang=en|accessdate=22 March 2017}}</ref> == Дар матбуот == Рӯзи 8 ноябри соли 2016, шаби интихоботи президентии соли 2016 дар [[Иёлоти Муттаҳида]], тасвирҳои нусхаҳои қаблан чопшудаи маҷаллаи Newsweek дар маҷалла нишон доданд, ки дар он маҷалла пирӯзии номзади демократ [[Ҳилларӣ Клинтон|Ҳилларӣ Клинтонро]] таҷлил мекунад ва бо муқоваи он "Хонум Президент" ном дорад. Барои рӯзномаи Newsweek маъмул аст, ки ба эҳтимоли пирӯзии ҳар як номзад омода шавад, гарчанде ки он ҳам нашр ва ҳам паҳн шуда буд, ғайриоддӣ буд; муқова аз дӯконҳои рӯзнома пас аз маълум шуд, ки [[Доналд Трамп]] аксарияти орои интихобкунандагонро ба даст оварда, дар интихобот пирӯз шудааст. <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/media/greenslade/2016/nov/10/if-only-donald-trump-had-come-second-eh-hillary|title=Madam President: how Newsweek reported a Clinton victory|author=Greenslade|first=Roy|date=2016-11-10|work=The Guardian|language=en-GB|accessdate=2016-11-17}}</ref> == Ҳамчунин нигаред == * Президенти абадзиндаи ҷумҳурӣ * Низоми президентӣ * Рӯзи Президентҳо * Ноиби президент * Хонуми аввал === Сардори давлат === * генерал-губернатор * Сардори давлат * Подшоҳ * Пешвои олӣ === Сардорони ҳукумат === * Вазир-Президент (сардори ҳукумат, на давлат) * [[Сарвазир]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Пайвандҳои беруна}} [[Гурӯҳ:Президентҳо]] [[Гурӯҳ:Cарварони кишварҳо]] [[Гурӯҳ:Президентҳои давлатҳо]] [[Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations]] [[Гурӯҳ:Фаъолият]] [[Гурӯҳ:Фаъолият]] 0ij6j7knk4xzgmy08onczcdqnfeupmw 0 308484 1484037 1402165 2026-08-20T01:44:25Z InternetArchiveBot 30618 Add 1 book for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484037 wikitext text/x-wiki '''Малакаҳои асри 21''' малакаҳо, қобилиятҳо ва майлҳои омӯзиширо дар бар мегиранд, ки барои муваффақият дар ҷомеаи асри 21 ва ҷойҳои корӣ аз ҷониби омӯзгорон, пешвоёни тиҷорат, олимон ва муассисаҳои давлатӣ заруранд. Ин як қисми ҳаракати афзояндаи байналмилалӣ мебошад, ки ба малакаҳое, ки барои донишҷӯён дар омодагӣ ба муваффақият дар [[Ҷомеаи иттилоотӣ|ҷомеаи зудтағйирёбандаи рақамӣ]] заруранд, тамаркуз мекунад. Аксари ин малакаҳо инчунин бо омӯзиши амиқтар алоқаманданд, ки ба азхудкунии малакаҳо ба монанди тафаккури таҳлилӣ, ҳалли мушкилоти мураккаб ва кори даста асос ёфтааст . Ин малакаҳо аз малакаҳои академии анъанавӣ бо он фарқ мекунанд, ки онҳо асосан ба дониши мундариҷа асосёфта нестанд. <ref name="Dede"/> <ref name="Graham">[http://www.huffingtonpost.com/stedman-graham/preparing-for-the-21st-ce_b_6738538.html Stedman Graham, ''Preparing for the 21st Century: Soft Skills Matter'', Huffington Post, April 26, 2015]. Retrieved 2016-03-16</ref> <ref>[https://larrycuban.wordpress.com/2015/11/03/content-vs-skills-in-high-schools-21st-century-arguments-echo-19th-century-conflicts/ Larry Cuban, ''Content vs. skills in high schools - 21st century arguments echo 19th century conflicts,'' November 3, 2015]. Retrieved 2016-03-12</ref> <ref>{{Cite book|last=Manalo|first=Emmanuel|date=2019-09-12|title=Deeper Learning, Dialogic Learning, and Critical Thinking|url=http://dx.doi.org/10.4324/9780429323058|doi=10.4324/9780429323058|isbn=9780429323058}}</ref> Дар давоми даҳсолаҳои охири асри 20 ва то асри 21, [[Ҷомеъа|ҷомеа]] суръати тези тағйирот дар [[Иқтисод|иқтисодиёт]] ва [[Фанноварӣ|технологияро]] паси сар кард. Таъсири он ба [[ҷои кор]] ва аз ин рӯ ба талабот ба системаи таълимӣ, ки донишҷӯёнро ба [[Кувваи коргарй|қувваи корӣ]] омода мекунад, аз чанд ҷиҳат назаррас буд. Шурӯъ аз солҳои 1980-ум, ҳукумат, омӯзгорон ва корфармоёни асосӣ як қатор гузоришҳоро нашр карданд, ки малакаҳо ва стратегияҳои амалӣро муайян мекунанд, то донишҷӯён ва коргаронро ба қонеъ кардани талаботи тағйирёбандаи ҷои кор ва ҷомеа равона кунанд. Қувваи кории кунунӣ эҳтимоли зиёд дорад, ки соҳаҳои касб ё ҷойҳои корро иваз кунанд. Онҳое, ки дар насли Бэйби Бум бо ҳадафи устуворӣ ба қувваи корӣ дохил шуданд; наслҳои баъдӣ бештар дар бораи дарёфти хушбахтӣ ва қаноатмандӣ дар ҳаёти корӣ ғамхорӣ мекунанд. Коргарони ҷавон дар Амрикои Шимолӣ ҳоло эҳтимол дорад, ки ҷои корро нисбат ба пештара хеле баландтар иваз кунанд, ба ҳисоби миёна ҳар 4,4 сол як маротиба. <ref>[https://www.forbes.com/sites/jeannemeister/2012/08/14/job-hopping-is-the-new-normal-for-millennials-three-ways-to-prevent-a-human-resource-nightmare/#1cb0e4da5508 ''Job-hopping is the new normal for millennials'', Forbes Magazine, August 14, 2012]. Retrieved 2016-03-12</ref> <ref>[https://www.psychologytoday.com/blog/diverse-and-competitive/201503/are-millennials-more-likely-switch-jobs-and-employers ''Are millennials more likely to switch jobs and employers'', Psychology Today, March 29, 2015]. Retrieved 2016-03-12</ref> Бо ин ҳаракати шуғл талабот ба малакаҳои гуногун ба миён меояд, ки ба одамон имкон медиҳанд, ки дар нақшҳои гуногун ё дар соҳаҳои гуногуни касб чандир ва мутобиқ бошанд. <ref>[https://www.forbes.com/sites/lisaquast/2014/04/28/career-changers-4-tips-to-determine-if-your-skills-are-transferable/#5228edea63d4 Career changers - 4 tips to determine if your skills are transferable, Forbes Magazine, April 28, 2014]. Retrieved 2016-03-12</ref> Азбаски иқтисодҳои ғарбӣ аз саноатӣ ба хидматрасонӣ табдил ёфтанд, тиҷорат ва касбҳо нақшҳои хурдтар доранд. <ref>[http://www.dol.gov/oasam/programs/history/herman/reports/futurework/report/chapter4/main.htm ''Futurework - Trends and Challenges for work in the 21st century'', US Department of Labor report, Chapter 4] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160313023050/http://www.dol.gov/oasam/programs/history/herman/reports/futurework/report/chapter4/main.htm|date=2016-03-13}}. Retrieved 2016-03-12</ref> Бо вуҷуди ин, [[Тавонмандӣ|малакаҳои мушаххаси сахт]] ва азхудкунии маҷмӯи маҳоратҳои махсус, бо таваҷҷӯҳ ба саводнокии рақамӣ, дар талабот зиёданд. <ref name="Dede"/> <ref name="Graham"/> Малакаҳои одамон, ки муошират, ҳамкорӣ ва идоракунии дигаронро дар бар мегиранд, аҳамияти бештар пайдо мекунанд. <ref name="OECD">[http://www.oecd.org/pisa/35070367.pdf ''The Definition and Selection of Key Competencies'', OECD, 2005]. Retrieved 2016-03-08</ref> Маҳоратҳое, ки ба одамон имкон медиҳанд, ки дар нақшҳои гуногун ё соҳаҳои гуногун чандир ва мутобиқ шаванд, онҳое, ки коркарди иттилоот ва идоракунии одамонро бештар аз коркарди таҷҳизот - дар офис ё корхона дар бар мегиранд, бештар талабот доранд. <ref>[http://www.arboraglobal.com/news/56-attitudinal-skills-for- ''21st-century-workplaces Attitudinal Skills for 21st century workplaces'', Arbora] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20190709065136/https://www.arboraglobal.com/news/56-attitudinal-skills-for-|date=2019-07-09}}. Retrieved 2016-03-12</ref> Инҳо инчунин ҳамчун "малакаҳои амалӣ" ё " малакаҳои нарм " номида мешаванд, <ref>[http://www.edweek.org/ew/articles/2007/06/12/40soft.h26.html "Soft Skills" in Big Demand, Education Week, March 8, 2016]. Retrieved 2016-03-09</ref> аз ҷумла малакаҳои шахсӣ, байнишахсӣ ё ба омӯзиш асосёфта, ба монанди малакаҳои зиндагӣ (рафторҳои ҳалли мушкилот), малакаҳои одамон ва малакаҳои иҷтимоӣ. Маҳоратҳо ба се самти асосӣ гурӯҳбандӣ шудаанд: <ref name="Trilling">Trilling, Bernie and Fadel, Charles: ''21st Century Skills: Learning for Life in Our Times'', Jossey-Bass (publisher), 2009. {{ISBN|978-0-470-55362-6}}. Retrieved 2016-03-13</ref> * '''Малакаҳои омӯзишӣ ва навоварӣ''' : тафаккури интиқодӣ ва ҳалли мушкилот, муошират ва ҳамкорӣ, эҷодкорӣ ва [[навоварӣ]] * '''Малакаҳои саводнокии рақамӣ''' : саводнокии иттилоотӣ, саводнокии ВАО, Саводнокии технологияҳои иттилоотӣ ва коммуникатсионӣ (ТИК) * '''Малакаҳои касб ва зиндагӣ''' : чандирӣ ва мутобиқшавӣ, ташаббус ва худидоракунӣ, ҳамкории иҷтимоӣ ва байнифарҳангӣ, маҳсулнокӣ ва масъулиятшиносӣ Бисёре аз ин малакаҳо инчунин ҳамчун сифатҳои асосии таҳсилоти пешрафта муайян карда мешаванд, як ҳаракати [[Омӯзгорӣ|педагогӣ]], ки дар охири асри нуздаҳум оғоз ёфта, дар шаклҳои гуногун то имрӯз идома дорад. == Замина == Аз ибтидои солҳои 1980-ум, сохторҳои гуногуни давлатӣ, академӣ, ғайритиҷоратӣ ва корпоративӣ барои муайян кардани малакаҳо ва салоҳиятҳои асосии шахсӣ ва академӣ, ки онҳо барои насли ҳозира ва оянда заруранд, тадқиқоти зиёде анҷом доданд. Муайян ва татбиқи малакаҳои асри 21 дар соҳаи маориф ва ҷойҳои корӣ дар Иёлоти Муттаҳида оғоз ёфт, вале дар Канада, <ref>[https://c21parentguide.wordpress.com C21 - A Parent's Guide to 21st century learning]. Retrieved 2016-03-13</ref> <ref>[http://www.c21canada.org Canadians for 21st century learning and innovation]. Retrieved 2016-03-13</ref> Британияи Кабир, <ref>[http://www.sec-ed.co.uk/blog/education-in-wonderland 21st Century Learning Alliance] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20190711052747/http://www.sec-ed.co.uk/blog/education-in-wonderland |date=2019-07-11 }}. Retrieved 2016-03-13</ref> Зеландияи Нав, <ref>[http://www.nzcer.org.nz New Zealand Council for Educational Research]. Retrieved 2016-03-13</ref> ва тавассути созмонҳои миллӣ ва байналмилалӣ, ба монанди APEC <ref>[http://hrd.apec.org/index.php/21st_Century_Competencies APEC Human Resources Development Working Group] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160315151150/http://hrd.apec.org/index.php/21st_Century_Competencies|date=2016-03-15}}. Retrieved 2016-03-13</ref> ва OECD. <ref name="OECD Trilling">[http://oecdeducationtoday.blogspot.com/2012/05/what-should-students-learn-in-21st.html ''What should student learn in the 21st century?'' Charles Fadel, Education and Skills Today, May 18, 2012]. Retrieved 2016-03-12</ref> Дар соли 1981, вазири маорифи ИМА [[Комиссияи миллӣ оид ба Аълочии маориф|Комиссияи Миллии Аълочии маорифро]] таъсис дод, то сифати таҳсил дар Иёлоти Муттаҳидаро тафтиш кунад." <ref name="Nation1">[http://www2.ed.gov/pubs/NatAtRisk/intro.html Nation at Risk, introduction] Retrieved 2016-03-09</ref> Комиссия маърӯзаи худро ''[[Миллат дар хатар|«Миллате дар хатар: Императив барои ислоҳоти маориф»]]'' дар соли 1983 нашр кард. Бозёфти асоси ин буд, ки «ислохоти маориф бояд ба максади таъсиси Чамъияти донишчўён нигаронида шавад». <ref name="Nation2">[http://www2.ed.gov/pubs/NatAtRisk/risk.html Nation at Risk]. Retrieved 2016-03-09</ref> Тавсияҳои гузориш мундариҷа ва малакаҳои таълимро дар бар мегиранд: '''Панҷ асоси нав:''' забони англисӣ, математика, илм, омӯзиши иҷтимоӣ, илми информатика'''Дигар масъалаҳои барномаи таълимӣ:''' Рушди маҳорат, сахтгирӣ ва малакаҳои забонҳои хориҷӣ, санъати иҷро, санъати тасвирӣ, омӯзиши касбӣ ва кӯшиши таҳсил дар сатҳи олӣ.'''Маҳорат ва қобилиятҳо (муттаҳид):''' <ref name="Nation3">[http://www2.ed.gov/pubs/NatAtRisk/recomm.html Nation at Risk, recommendations]. Retrieved 2016-03-09</ref> * шавку хавас ба омузиш * фаҳмиши амиқ * татбиқи омӯзиш * санҷиш, пурсиш, тафаккури интиқодӣ ва мулоҳиза * муошират - хуб нависед, самаранок гӯш кунед, оқилона муҳокима кунед, забони хориҷӣ дошта бошед, * фарҳангӣ, иҷтимоӣ ва экологӣ - фаҳмиш ва оқибатҳо * технология - фаҳмидани компютер ҳамчун дастгоҳи иттилоотӣ, ҳисоббарорӣ ва коммуникатсионӣ ва ҷаҳони компютерҳо, электроника ва технологияҳои ба он алоқаманд. * омӯзиши гуногун дар доираи васеъ - санъати тасвирӣ, санъати иҷро ва касбӣ То оғози асри 21, системаҳои маориф дар саросари ҷаҳон ба омода кардани донишҷӯёни худ барои ҷамъ кардани мундариҷа ва дониш равона карда шуданд. <ref name="esther_care">{{Cite web|url=https://www.brookings.edu/research/how-education-systems-approach-breadth-of-skills/.|title=How Education Systems Approach Breadth of Skills|author=Care|first=Esther|website=Brookings|date=19 May 2016|publisher=Brookings}}</ref> Дар натиҷа, мактабҳо ба таъмини малакаҳои саводнокӣ ва ҳисоббарорӣ ба хонандагони худ таваҷҷӯҳ карданд, зеро ин малакаҳо барои ба даст овардани мундариҷа ва дониш зарур дониста мешуданд. <ref name="esther_care" /> Таҳаввулоти ахир дар технология ва телекоммуникатсия маълумот ва донишро дар асри 21 ҳама ҷо ва ба осонӣ дастрас кардааст. Аз ин рӯ, гарчанде ки малакаҳое чун савод ва ҳисобдорӣ ҳанӯз ҳам муҳим ва заруранд, онҳо дигар кофӣ нестанд. Барои вокуниш ба тағйироти технологӣ, демографӣ ва иҷтимоӣ-иқтисодӣ, системаҳои маориф тағиротро ба донишҷӯёни худ бо як қатор малакаҳое оғоз карданд, ки на танҳо ба шинохт, балки ба вобастагии мутақобилаи хусусиятҳои маърифатӣ, иҷтимоӣ ва эмотсионалӣ такя мекунанд. <ref>Erik Brynjolfsson and Andrew McAfee, The Second Machine Age: Work, Progress, and Prosperity in a Time of Brilliant Technologies (W. W. Norton & Company, 2014)</ref> Кӯшишҳои назаррас аз ҷониби Комиссияи Котиби меҳнати ИМА оид ба ноил шудан ба малакаҳои зарурӣ (ККНМЗ), як эътилофи миллӣ бо номи Шарикӣ барои Малакаҳои асри 21 (P21), [[Ташкилоти хамкории иктисодй ва тараккиёт|Созмони байналмилалии ҳамкории иқтисодӣ ва рушд]], Ассотсиатсияи коллеҷҳои амрикоӣ ва Донишгоҳҳо, олимони [[Пажӯҳишгоҳи технологии Массачусетс|MIT]] ва дигар муассисаҳои таҳсилоти олӣ ва ташкилотҳои хусусӣ. Тадқиқоти иловагӣ нишон дод, ки малакаҳои беҳтарини ширкатҳои [[Fortune 500]] и ИМА то соли 2000 аз хониш, навиштан ва арифметикаи анъанавӣ ба кори дастаҷамъӣ, ҳалли мушкилот ва малакаҳои байнишахсӣ гузаштаанд. <ref name="Cassel & Kolstad">{{Cite journal|author=Cassel|first=R.N.|title=The critical job-skills requirements for the 21st century: Living and working with people|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-instructional-psychology_1998-09_25_3/page/176|journal=Journal of Instructional Psychology|date=1998|volume=25|issue=3|pages=176–180}}</ref> Тадқиқоти [[Шӯрои конференсия|Шӯрои Конфронси]] соли 2006 дар байни тақрибан 400 корфармо нишон дод, ки малакаҳои муҳимтарин барои довталабони нави қувваи корӣ муоширати шифоҳӣ ва хаттӣ ва тафаккури интиқодӣ/ҳалли мушкилотро дар бар мегиранд, пеш аз дониш ва малакаҳои асосӣ, ба монанди фаҳмиши хониш ва математика. Дар ҳоле, ки "се рупия" то ҳол барои қобилиятҳои довталабони нави қувваи корӣ асос ҳисобида мешуд, корфармоён таъкид карданд, ки малакаҳои амалӣ, ба мисли ҳамкорӣ/ кори гурӯҳӣ ва тафаккури интиқодӣ барои муваффақият дар кор "хеле муҳим" мебошанд." <ref name="Conference Board">{{Cite book|title=Are They Ready to Work? Employers' Perspectives on the Basic Knowledge and Applied Skills of New Entrants to the 21st Century U.S. Workforce|date=2006|publisher=Partnership for 21st Century Skills|location=Washington, D.C.|url=http://www.p21.org/storage/documents/FINAL_REPORT_PDF09-29-06.pdf|access-date=2023-07-01|archive-date=2018-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180427015126/http://www.p21.org/storage/documents/FINAL_REPORT_PDF09-29-06.pdf|dead-url=yes}}</ref> Гузориши муҳаққиқони ДТМ дар соли 2006 ба пешниҳоди он, ки донишҷӯён маҳорат ва салоҳиятҳои интиқодӣ ва салоҳиятҳои интиқодӣ тавассути муошират бо фарҳанги маъмулро мустақилона ба даст меоранд ва се тамоюли давомдорро қайд мекунанд, ки зарурати дахолати сиёсат ва педагогиро пешниҳод мекунанд: <ref name="Jenkins"/> * Фосилаи иштирок - дастрасии нобаробар ба имкониятҳо, таҷрибаҳо, малакаҳо ва донишҳое, ки ҷавононро барои иштироки пурра дар ҷаҳони фардо омода мекунанд. * Мушкилоти шаффофият - Мушкилоте, ки ҷавонон ҳангоми омӯхтани возеҳ дидани роҳҳое, ки ВАО тасаввуроти ҷаҳонро ташаккул медиҳанд, дучор мешаванд. * Мушкилоти ахлоқӣ - Барҳам додани шаклҳои анъанавии омӯзиши касбӣ ва иҷтимоӣ, ки метавонад ҷавононро барои нақшҳои афзояндаи ҷамъиятии худ ҳамчун эҷодкунандагони ВАО ва иштирокчиёни ҷомеа омода созад." Ба гуфтаи иқтисоддонҳои меҳнат дар [[Пажӯҳишгоҳи технологии Массачусетс|MIT]] ва [[Донишгоҳи Ҳарвард|Мактаби таҳсилоти олии Ҳарвард]], тағйироти иқтисодӣ, ки дар тӯли чаҳор даҳсолаи охир тавассути технологияи нав ва [[Ҷаҳонишудан|ҷаҳонишавӣ]] ба вуҷуд омадааст, талаботи корфармоён ба одамони дорои салоҳиятҳо, ба монанди тафаккури мураккаб ва малакаҳои муошират хеле афзоиш ёфтааст. <ref name="Murnane & Levy">{{Cite book|last=Murnane|first=Richard J.|last2=Levy|first2=Frank|title=Teaching the New Basic Skills: Principles for Educating Children to Thrive in a Changing Economy|url=https://archive.org/details/teachingnewbasic00murn|date=1996|publisher=Free Press|location=New York|isbn=9780684827391}}</ref> Онҳо бар ин назаранд, ки муваффақияти иқтисоди ИМА ба тавонмандии кишвар вобаста хоҳад буд, ки ба донишҷӯён "маҳоратҳои бунёдӣ дар ҳалли мушкилот ва иртиботот, ки компютерҳо надоранд" медиҳад. <ref name="Levy & Murnane">{{Cite book|last=Levy|first=Frank|last2=Murnane|first2=Richard|title=Dancing with Robots: Human Skills for Computerized Work|publisher=Third Way|url=http://content.thirdway.org/publications/714/Dancing-With-Robots.pdf|access-date=2023-07-01|archive-date=2020-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613072417/http://content.thirdway.org/publications/714/Dancing-With-Robots.pdf|dead-url=yes}}</ref> Дар соли 2010 [[Ташаббуси умумии стандартҳои давлатӣ]], ки аз ҷониби [[Ассотсиатсияи миллии губернаторон|Ассотсиатсияи Миллии Губернаторҳо]] (АМГ) ва [[Шӯрои сардорони мактабҳои давлатӣ|Шӯрои Сармутахассисони Мактабҳои Давлатӣ]] (ШСМД) сарпарастӣ карда мешавад, [[Стандартҳои асосии умумӣ|Стандартҳои асосии умумиро]] нашр кард, ки ба ҳамгироии малакаҳои асри 21 ба К-12 барномаи таълимӣ дар саросари Иёлоти Муттаҳида. <ref>{{Cite web|url=http://www.corestandards.org/resources/frequently-asked-questions|title=Frequently Asked Questions|publisher=Common Core State Standards Initiative|accessdate=December 4, 2013|archivedate=2014-02-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140226221237/http://www.corestandards.org/resources/frequently-asked-questions}}</ref> Муаллимон ва шаҳрвандони умумӣ инчунин дар рушди он дар баробари НГА ва ШСМД бо изҳори шарҳу эзоҳ дар ду форуми ҷамъиятӣ, ки ба ташаккули барномаи таълимӣ ва стандартҳо мусоидат карданд, нақши муҳим бозиданд. Давлатҳо инчунин гурӯҳҳои муаллимонро даъват карданд, ки ба онҳо кӯмак расонанд ва фикру мулоҳизаҳои худро пешниҳод кунанд, инчунин онҳо ба Ассотсиатсияи Миллии Маориф (АММ) ва бисёр ташкилотҳои дигари маориф барои пешниҳоди фикру мулоҳизаҳои созанда муроҷиат карданд. <ref>{{Cite web|url=http://www.corestandards.org/about-the-standards/development-process/|title=Development Process|website=corestandards.org|publisher=Common Core State Standards Initiative|accessdate=5 December 2018|archivedate=2019-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190811141654/http://www.corestandards.org/about-the-standards/development-process/}}</ref> То моҳи декабри соли 2018, 45 иёлот стандартҳои ягонаи асосиро комилан қабул кардаанд, як иёлот нисфи онро танҳо бо қабули бахши саводнокӣ (Миннесота) қабул кардааст ва танҳо чаҳор иёлот боқӣ мондаанд, ки ба стандартҳои умумии асосии таҳсилот қабул нашудаанд (Аляска, Небраска), Техас ва Вирҷиния). <ref>{{Cite web|url=http://www.ascd.org/common-core-state-standards/common-core-state-standards-adoption-map.aspx|title=Common Core Standards Adoption by State|website=ascd.org|publisher=ASCD|accessdate=5 December 2018|archivedate=2021-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210925003459/https://www.ascd.org/common-core-state-standards/common-core-state-standards-adoption-map.aspx}}</ref> == Маҳоратҳо == Маҳорат ва салоҳиятҳое, ки ба таври умум "маҳоратҳои асри 21" ҳисобида мешаванд, гуногунанд, аммо баъзе мавзӯъҳои умумиро дар бар мегиранд. Онҳо ба он асос ёфтаанд, ки омӯзиши самаранок ё [[омӯзиши амиқтар]], маҷмӯи натиҷаҳои таълимии донишҷӯён, аз ҷумла ба даст овардани мундариҷаи асосии таълимӣ, малакаҳои тафаккури сатҳи олӣ ва майлҳои омӯзишӣ. Ин [[Омӯзгорӣ|педагогика]] эҷод кардан, кор кардан бо дигарон, таҳлил ва муаррифӣ ва мубодилаи ҳам таҷрибаи омӯзиш ва ҳам дониш ё ҳикмати омӯхташуда, аз ҷумла ба ҳамсолон ва мураббиён ва муаллимонро дар бар мегирад. Малакаҳо ба донишҷӯён ва коргарон барои ҷалби ҷалби онҳо нигаронида шудаанд; ҷустуҷӯ, таҳким ва мусоидат ба робитаҳо бо дониш, ғояҳо, ҳамсолон, омӯзгорон ва аудиторияи васеъ; эҷод / истеҳсол; ва муаррифӣ/нашр. <ref>{{Cite book|first=Lisa|last=Stuart|url=http://worldcat.org/oclc/41038816|title=21st century skills for 21st century jobs : a report of the U.S. Department of Commerce, U.S. Department of Education, U.S. Department of Labor, National Institute for Literacy, and Small Business Administration.|date=1999|publisher=For sale by U.S. G.P.O., Supt. of Docs|isbn=0-16-049964-X|oclc=41038816}}</ref> Тасниф ё гурӯҳбандӣ барои ташвиқ ва пешбурди педагогика, ки ба омӯзиши амиқтар тавассути таълими анъанавӣ, инчунин [[омӯзиши фаъол]], [[Омӯзиш дар асоси лоиҳа|омӯзиши лоиҳавӣ]], [[Омӯзиш дар асоси мушкилот|омӯзиши мушкилот асосёфта]] ва ғайра мусоидат мекунанд, анҷом дода шудааст. Тадқиқоте, ки соли 2012 аз ҷониби [[Ассотсиатсияи идоракунии Амрико|Ассотсиатсияи Менеҷменти Амрико]] (AMA) гузаронида шуд, се малакаи беҳтарини барои кормандони онҳо заруриро муайян кард: [[тафаккури интиқодӣ]], муошират ва ҳамкорӣ. <ref name="Critical Skills Survey">{{Cite book|title=Critical Skills Survey|date=2012|publisher=American Management Association|location=New York|url=http://playbook.amanet.org/wp-content/uploads/2013/03/2012-Critical-Skills-Survey-pdf.pdf|access-date=2016-03-12|archive-date=2020-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200208151630/https://playbook.amanet.org/wp-content/uploads/2013/03/2012-Critical-Skills-Survey-pdf.pdf}}</ref> Дар зер баъзе аз рӯйхатҳои ба осонӣ муайяншавандаи малакаҳои асри 21 оварда шудаанд. === Асоси умумӣ === [[Стандартҳои асосии умумӣ]], ки соли 2010 интишор шудаанд, барои дастгирӣ кардани "татбиқи дониш тавассути малакаҳои тафаккури сатҳи олӣ" пешбинӣ шудаанд. Ҳадафҳои зикршудаи ташаббус пешбурди малакаҳо ва консепсияҳое, ки барои коллеҷ ва омодагии касб дар соҳаҳои гуногун ва ҳаёт дар иқтисоди ҷаҳонӣ заруранд. Малакаҳое, ки барои муваффақият дар соҳаҳои саводнокӣ ва математика муайян карда шудаанд: <ref>[http://www.corestandards.org/read-the-standards/ Common Core Initiative - Read the Standards] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210608184221/http://www.corestandards.org/read-the-standards/ |date=2021-06-08 }}. Retrieved 2016-03-09</ref> <ref>[http://www.corestandards.org/ELA-Literacy/ Common Core Initiative - Literacy Standards] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210610055055/http://www.corestandards.org/ELA-Literacy/ |date=2021-06-10 }}. Retrieved 2016-03-09</ref> * далели муътадил * ҷамъоварии далелҳо * тафаккури интиқодӣ, ҳалли мушкилот, тафаккури таҳлилӣ * муошират === ККНМЗ === Пас аз нашри ''"Миллате дар хатар"'', вазири меҳнати ИМА '''Комиссияи котибро оид ба ноил шудан ба малакаҳои зарурӣ (ККНМЗ)''' таъин кард, то малакаҳоеро, ки барои ҷавонон барои муваффақ шудан дар ҷои кор заруранд, барои мусоидат ба иқтисодиёти баландсифат муайян кунанд. ККНМЗ ба он чизе ки онҳо "омӯхтани зиндагии зиндагӣ" меноманд, тамаркуз карданд. Соли 1991 онҳо гузориши аввалини худро нашр карданд, ''ки кор аз мактабҳо чӣ талаб мекунад'' . Дар ин гузориш омадааст, ки ҷои кори баландсифат аз коргароне талаб мекунад, ки малакаҳои асосии бунёдӣ доранд: малака ва донишҳои асосӣ, малакаҳои тафаккур барои татбиқи ин дониш, малакаҳои шахсии идора ва иҷро; ва панҷ салоҳияти асосии ҷои кор. <ref name="SCANS">[http://www.academicinnovations.com/report.html SCANS report 1991]. Retrieved 2016-03-08</ref> '''Малакаҳои асосӣ''' * Малакаҳои асосӣ: ''мехонад, менависад, амалҳои арифметикӣ ва математикиро иҷро мекунад, гӯш мекунад ва мегӯяд.'' * Маҳорати тафаккур: ''эҷодкорона фикр мекунад, қарор қабул мекунад, мушкилотро ҳал мекунад, тасаввур мекунад, чӣ гуна омӯхтан ва сабабҳоро медонад'' * Сифатҳои шахсӣ: ''масъулият, худбаҳодиҳӣ, муошират, худидоракунӣ ва беайбӣ ва ростқавлиро нишон медиҳад'' '''Салоҳиятҳои ҷои корӣ''' * Захираҳо: ''захираҳоро муайян, ташкил, банақшагирӣ ва тақсим мекунад'' * Муоширати байнишахсӣ: ''бо дигарон кор мекунад (ҳамчун узви гурӯҳ иштирок мекунад, ба дигарон малакаҳои нав меомӯзад, ба мизоҷон/муштариён хизмат мерасонад, роҳбариро машқ мекунад, гуфтушунид мекунад, бо гуногунрангӣ кор мекунад'' ) * Маълумот: ''иттилоотро ба даст меорад ва истифода мебарад (ба даст меорад ва баҳо медиҳад, ташкил ва нигоҳдорӣ, тафсир ва иртиботи иттилоот; компютерҳоро барои коркарди иттилоот истифода мебарад'' ) * Системаҳо: ''муносибатҳои мураккаби байниҳамдигариро дарк мекунад (системаҳоро мефаҳмад, иҷроишро назорат мекунад ва ислоҳ мекунад, системаҳоро такмил медиҳад ё тарҳрезӣ мекунад)'' * Технология: ''бо технологияҳои гуногун кор мекунад (технологияро интихоб мекунад, технологияро барои вазифа татбиқ мекунад, таҷҳизотро нигоҳ медорад ва бартараф мекунад)'' === Шарикӣ барои малакаҳои асри 21 (С21) === Соли 2002 Шарикӣ барои малакаҳои асри 21 (ҳоло Шарикӣ барои омӯзиши асри 21 ё '''А21''' ) ҳамчун як созмони [[ғайритиҷоратӣ]] аз ҷониби эътилоф, ки аъзои ҷомеаи тиҷоратии миллӣ, пешвоёни маориф ва сиёсатмадоронро дар бар мегирифт: [[Ассотсиатсияи миллии маориф|Ассотсиатсияи Миллии Маориф]] таъсис дода шуд. (АММ), [[Департаменти маорифи Иёлоти Муттаҳида]], [[WarnerMedia|Бунёди AOL Time Warner]], [[Apple Inc.|Apple Computer, Inc.]], [[Кабел дар синфхона|Cable in Classroom]], [[Cisco Systems, Inc.]], [[Корпоратсияи компютерии Dell|Dell Computer Corporation]], [[Microsoft|Microsoft Corporation]], [[SAP SE|SAP]], Кен Кей (Президент ва ҳаммуассис), ва Динс Голдер-Дардис. <ref name="P21history">[http://www.p21.org/about-us/our-history P21 Our History] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20181222045039/http://www.p21.org/about-us/our-history |date=2018-12-22 }}. Retrieved 2016-03-09</ref> Барои таҳкими сӯҳбати миллӣ дар бораи "аҳамияти малакаҳои асри 21 барои ҳамаи донишҷӯён" ва "мавқеъи омодагии асри 21 дар маркази таҳсилоти ИМА K-12", P21 шаш малакаи асосиро муайян кард: <ref name="P21history" /> <ref name="P21skills">[http://www.21stcenturyskills.org P21 Skills] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20100306025420/http://www.21stcenturyskills.org/|date=2010-03-06}}. Retrieved 2016-03-09</ref> * Мавзӯҳои асосӣ. * Мазмуни асри 21. * Қобилиятҳои омӯзиш ва тафаккур. * Саводнокии технологияҳои иттилоотӣ ва коммуникатсионӣ (ТИК). * Маҳорати ҳаёт. * Арзёбии асри 21. '''Малакаҳои 7C-ро''' ҳамкорони калони P21 дар P21, Берни Триллинг ва Чарлз Фадел муайян кардаанд: <ref name="Trilling">Trilling, Bernie and Fadel, Charles: ''21st Century Skills: Learning for Life in Our Times'', Jossey-Bass (publisher), 2009. {{ISBN|978-0-470-55362-6}}. Retrieved 2016-03-13</ref> * Тафаккури интиқодӣ ва ҳалли мушкилот * Эҷодкорӣ ва навоварӣ * Фаҳмиши байнифарҳангӣ * Муошират, иттилоот ва саводнокии ВАО * Саводнокии компютерӣ ва ТИК * Карера ва омӯзиши худбоварӣ === Чор асоси умуми === Ташкилоти А21 инчунин тадқиқоте анҷом дод, ки салоҳиятҳо ва малакаҳои амиқтари омӯзиширо муайян кард, ки онҳоро чаҳор асоси умуми омӯзиши А21 меномиданд: * Ҳамкорӣ * [[Иртибот|Муошират]] * Тафаккури интиқодӣ * Эҷодкорӣ Вебсайти Лоиҳаи Саводҳои Нави [[Донишгоҳи Калифорнияи Ҷанубӣ]] чаҳор малакаи гуногуни "C"-ро номбар мекунад: <ref name="Jenkins"/> * Эҷод кунед * Муомилот * Пайваст кунед * Ҳамкорӣ кардан === Фарҳанги иштирок ва саводнокии нави ВАО === Тадқиқотчиёни ДТМ бо роҳбарии [[Ҳенри Ҷенкинс]], Директори Барномаи Муқоисавии Таҳқиқоти ВАО, дар соли 2006 як коғази сафед ("Муқовимат бо мушкилоти фарҳанги муштарак: Таълими ВАО барои асри 21") нашр карданд, ки васоити рақамӣ ва омӯзишро баррасӣ карданд. <ref name="Jenkins">[http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED536086.pdf Jenkins]. Retrieved 2016-03-07</ref> Барои рафъи ин [[Тақсимоти рақамӣ|тафовути рақамӣ]], онҳо тавсия доданд, ки ба ҷои ташвиқ кардани насби компютерҳо дар ҳар як синфхона, барои рушди салоҳиятҳои фарҳангӣ ва малакаҳои иҷтимоие, ки барои иштироки пурра дар ҷомеаи муосир заруранд, кӯшиш ба харҷ дода шавад. <ref name="Jenkins3">[http://www.newmedialiteracies.org/ New Media Literacies webpage]. Retrieved 2016-03-08</ref> Он чизе, ки онҳо [[Маданияти иштирокй|фарҳанги шарикӣ]] меноманд, ин саводро аз сатҳи инфиродӣ ба иртибот ва ҷалби васеътар мегардонад, бо назардошти он, ки шабака ва ҳамкорӣ малакаҳои иҷтимоиро инкишоф медиҳанд, ки барои саводҳои нав муҳиманд. Инҳо дар навбати худ ба малакаҳои бунёдии анъанавӣ ва донишҳои дар мактаб таълим додашуда асос меёбанд: саводнокии анъанавӣ, тадқиқотӣ, техникӣ ва таҳлили интиқодӣ. Фарҳанги иштирок дар ин пажӯҳиш чунин муайян шудааст: монеаҳои паст барои баёни бадеӣ ва ҷалби шаҳрвандӣ, дастгирии қавӣ барои эҷод ва табодули офаридаҳои худ, роҳнамоии ғайрирасмӣ, эътиқод ба саҳми худи аъзоён ва иртиботи иҷтимоӣ (ғамхорӣ кардани он, ки дигарон дар бораи онҳо чӣ фикр мекунанд. офаридаҳо). <ref name="Jenkins"/> Шаклҳои фарҳанги иштирок дар бар мегиранд: <ref name="Jenkins" /> * Мансубиятҳо - ''узвият, расмӣ ва ғайрирасмӣ, дар ҷомеаҳои онлайн, ки дар атрофи шаклҳои гуногуни васоити ахбори омма, аз қабили лавҳаҳои паёмӣ, метагаминг, кланҳои бозӣ ва дигар васоити ахбори иҷтимоӣ мутамарказ шудаанд).'' * Ифодаҳо — ''тавлиди шаклҳои нави эҷодӣ, аз қабили намунагирии рақамӣ, пӯст ва моддинг, видеомакерии мухлисон, навиштани фантастика, зинҳо, машқҳо .'' * Ҳалли муштараки мушкилот — ''кор кардан дар гурӯҳҳо, расмӣ ва ғайрирасмӣ, барои иҷрои вазифаҳо ва таҳияи донишҳои нав (масалан, тавассути Википедия, бозии воқеияти алтернативӣ, вайроншавӣ).'' * Тираж – ''ташаккули ҷараёни васоити ахбори омма (ба монанди подкастинг, [[Блог|блоггинг]] )'' . Малакаҳои муайяншуда инҳоянд: <ref name="Dede">[http://sttechnology.pbworks.com/f/Dede_(2010)_Comparing%20Frameworks%20for%2021st%20Century%20Skills.pdf Chris Dede, Comparing Frameworks for 21st Century Skills, Harvard Graduate School of Education, 2009]. Retrieved 2016-03-09</ref> * Бозӣ * Симуляция * Азхудкунӣ * Мунтазам * Маърифати тақсимшуда * Интеллектуалии коллективона * Ҳукм * Навигатсия Трансмедиа * Шабакабандӣ * Гуфтушунид Тадқиқоти соли 2005 (Ленхардт ва Мадден) нишон дод, ки беш аз нисфи ҳамаи наврасон мундариҷаи ВАО эҷод кардаанд ва тақрибан сеяки наврасоне, ки аз Интернет истифода мебаранд, мундариҷаи таҳиякардаи худро мубодила кардаанд, ки ин нишон медиҳад, ки сатҳи баланди ҷалб дар фарҳангҳои иштирок. <ref name="Jenkins"/> Чунин [[саводнокии рақамӣ]] ба фаъолияти зеҳнии шахсе, ки бо [[Технологияҳои иттилоотӣ ва коммуникатсионӣ|технологияи мукаммали иртибототи иттилоотӣ]] кор мекунад, таъкид мекунад, на ба малакаи ин асбоб. <ref name="Dede"/> <ref name="Jenkins4">[http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED536086.pdf ''Confronting the Challenges of Participatory Culture: Media Education for the 21st Century'', Henry Jenkins]. Retrieved 2016-03-09</ref> === Маҳоратҳои асри 21-ро омӯзед === Дар соли 2003 Лабораторияи таълимии минтақавии марказии шимолӣ ва гурӯҳи Метири гузоришеро таҳти унвони "enGauge® малакаҳои асри 21: саводнокӣ дар асри рақамӣ" бар асоси таҳқиқоти дусола нашр карданд. Дар гузориш аз сиёсатмадорон ва омӯзгорон даъват шудааст, ки малакаҳои асри 21-ро муайян кунанд, робитаи ин малакаҳоро бо стандартҳои анъанавии академӣ нишон диҳанд ва зарурати баҳодиҳии сершуморро барои андозагирӣ ва арзёбии ин малакаҳо дар заминаи стандартҳои академӣ ва ҷомеаи кунунии технологӣ ва ҷаҳонӣ эътироф кунанд. . <ref>[http://pict.sdsu.edu/engauge21st.pdf enGauge 21st Century Skills] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160403032258/http://pict.sdsu.edu/engauge21st.pdf|date=2016-04-03}}. Retrieved 2016-03-08</ref> Барои фароҳам овардани фаҳмиши умумӣ ва забон барои муҳокимаи ниёзҳои донишҷӯён, шаҳрвандон ва коргарон дар ҷомеаи муосири рақамӣ, гузориш чаҳор "кластерҳои маҳорат"-ро муайян кардааст: * Синну соли рақамӣ * Тафаккури ихтироъкорӣ * Муоширати муассир * Хосилнокии баланд === Салоҳиятҳои СХИР === Соли 1997 кишварҳои узви [[Ташкилоти хамкории иктисодй ва тараккиёт|Созмони Ҳамкории Иқтисодӣ ва Рушд]] [[Барнома барои арзёбии донишҷӯёни байналмилалӣ|Барномаи Арзёбии Байналмилалии Донишҷӯёнро]] (БАБД) оғоз карданд, то "дараҷаи азхуд кардани донишу малакаҳои донишҷӯён дар наздикии хатми таҳсили ҳатмӣ барои иштироки пурра дар ҷомеа». <ref name="OECD"/> Дар соли 2005 онҳо се "Категорияи салоҳиятҳоро барои нишон додани салоҳиятҳои марбут ба интиқол, байнишахсӣ ва стратегӣ муайян карданд: <ref>{{Cite web|url=http://www.oecd.org/careers/oecdcorecompetencies.htm|title=OECD Core Competencies|website=oecd.org|publisher=OECD|accessdate=5 December 2018}}</ref> " * Истифодаи асбобҳо ба таври интерактивӣ * Муомила дар гурӯҳҳои гетерогенӣ * Фаъолияти мустақилона === Ассотсиатсияи коллеҷҳо ва донишгоҳҳои амрикоӣ === АК ва ДА якчанд тадқиқот ва пурсишҳои аъзоёни худро гузаронд. Дар соли 2007 онҳо тавсия доданд, ки хатмкунандагони мактаби олӣ ба чаҳор малака ноил шаванд - '''Натиҷаҳои асосии омӯзиш:''' <ref>[http://209.29.151.145/about/membership/surveytalkingpoints ''Talking Points: AAC&U 2009 Member Survey Findings''] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160312134715/http://209.29.151.145/about/membership/surveytalkingpoints|date=2016-03-12}} . Retrieved 2016-03-10</ref> * Дониш дар бораи фарҳангҳои инсонӣ ва ҷаҳони ҷисмонӣ ва табиӣ * Малакаҳои зеҳнӣ ва амалӣ * Масъулияти шахсӣ ва иҷтимоӣ * Омӯзиши интегратсионӣ Онҳо дарёфтанд, ки малакаҳое, ки бештар дар ҳадафҳои коллеҷ ва донишгоҳ баррасӣ мешаванд, инҳо мебошанд: <ref>[http://209.29.151.145/sites/default/files/files/LEAP/2015_Survey_Report2_GEtrends.pdf AAC&U - ''Recent Trends in General Education Design, Learning Outcomes, and Teaching Approaches'', 2015] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160312134801/http://209.29.151.145/sites/default/files/files/LEAP/2015_Survey_Report2_GEtrends.pdf|date=2016-03-12}}. Retrieved 2016-03-10</ref> * навиштан * тафаккури танкидй * далели миқдорӣ * муоширати шифоҳӣ * малакаҳои байнифарҳангӣ * саводнокии иттилоотӣ * далелҳои ахлоқӣ Тадқиқоти соли 2015 дар муассисаҳои узви АК ва ДА ҳадафҳои зеринро илова ворид кард: * тафаккури аналитикӣ * малакаҳои тадқиқотӣ ва лоиҳаҳо * ҳамгироии таълим дар байни фанҳо * татбиқи омӯзиш берун аз синф * иштироки шаҳрвандӣ ва салоҳият === Стандартҳои иҷрои ISTE / NETS === '''Стандартҳои Технологияи Таълимии ISTE''' (қаблан '''[[Стандартҳои миллии технологияҳои таълимӣ|Стандартҳои Миллии Технологияи Таълимӣ]] (NETS)''' ) маҷмӯи стандартҳое мебошанд, ки аз ҷониби [[Ҷамъияти байналмилалии технология дар соҳаи маориф|Ҷамъияти Байналмилалии Технология дар Таҳсилот]] (ISTE) барои истифода аз технология дар [[Маълумоти К-12|таълими K-12]] нашр шудаанд. <ref>NETS Project(2007). National Educational Technology Standards for Students. ISTE. {{ISBN|978-1-56484-237-4}}.</ref> <ref name="ISTE">[http://www.iste.org/standards/iste-standards/standards-for-students ISTE Standards for Students] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160625025651/http://www.iste.org/standards/iste-standards/standards-for-students |date=2016-06-25 }}. Retrieved 2016-03-09</ref> Инҳо баъзан бо малакаҳои технологияҳои иттилоотӣ ва коммуникатсионӣ (ТИК) омехта мешаванд. Дар соли 2007 NETS як қатор 6 нишондиҳандаи фаъолиятро нашр кард (танҳо чор нишондиҳандаи аввал дар вебсайти онҳо дар соли 2016 мавҷуд аст): * Эҷодкорӣ ва навоварӣ * Муошират ва ҳамкорӣ * Фаъолияти тадқиқотӣ ва иттилоотӣ * Тафаккури интиқодӣ, ҳалли мушкилот ва қабули қарор * Шаҳрвандии рақамӣ * Амалҳо ва консепсияҳои технологӣ === Панели саводнокии ТИК стандартҳои саводнокии рақамӣ (2007) === Дар соли 2007 [[Хадамоти санҷиши таълимӣ]] (ХСТ) Панели саводнокии ТИК стандартҳои саводнокии рақамии худро нашр кард: <ref name="ETS">[https://www.ets.org/Media/Tests/Information_and_Communication_Technology_Literacy/ictreport.pdf ''Digital Transformation - A Framework for ICT Literacy.'' International ICT Literacy Panel. 2007] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20150226145306/http://www.ets.org/Media/Tests/Information_and_Communication_Technology_Literacy/ictreport.pdf|date=2015-02-26}}. Retrieved 2016-03-08</ref> Талабот дар соҳаи [[Технологияҳои иттилоотӣ ва коммуникатсионӣ|технологияҳои иттилоотӣ ва коммуникатсионӣ (ТИК)]] : * Маҳорати маърифатӣ * Маҳорати техникӣ * малакаи ТИК Шахсе, ки дорои ин малакаҳо аст, интизор меравад, ки ин вазифаҳоро барои маҷмӯи мушаххаси иттилоот иҷро кунад: дастрасӣ, идора кардан, ҳамгироӣ кардан, арзёбӣ кардан, эҷод кардан / нашр кардан / пешниҳод кардан. Таваҷҷӯҳ ба маҳорат бо абзорҳои рақамӣ дода мешавад. <ref name="ETS"/> === Услуб ва категорияхои таълими деде === Соли 2005 Крис Деде аз Мактаби таҳсилоти олии Ҳарвард чаҳорчӯбаеро дар асоси саводнокии нави рақамӣ таҳия кард'''Услубҳои омӯзишии неомиҳазорсола''' : <ref name="Dede"/> * Муваффақият дар бисёр васоити ахбори омма * Омӯзиши фаъол дар асоси ҷустуҷӯи дастаҷамъӣ, ҷӯркунӣ ва синтези таҷрибаҳо. * Ифода тавассути шабакаҳои ғайрихаттӣ, ассотсиатсияи намояндагӣ. * Тарҳрезии муштарак аз ҷониби муаллимон ва донишҷӯён таҷрибаҳои омӯзиши фардӣ. '''Системаи категорияи деде'''Бо тавсеаи экспоненсиалии дастрасии шахсӣ ба захираҳои интернетӣ, аз ҷумла васоити ахбори иҷтимоӣ, иттилоот ва мундариҷа дар Интернет аз эҷоди провайдерҳои вебсайт ба шахсони алоҳида ва ҷомеаи саҳмгузорон табдил ёфт. Интернети асри 21 ба маводе, ки аз ҷониби шумораи ками одамон сохта шудааст, воситаҳои [[Веб 2.0|Web 2.0]] (масалан Википедиа) ба муоширати онлайн, ҳамкорӣ ва эҷоди мундариҷа аз ҷониби шумораи зиёди одамон (алоҳида ё гурӯҳӣ) дар ҷомеаҳои онлайн мусоидат мекунад. <ref name="Dede"/> Дар соли 2009 Деде системаи категорияи абзорҳои [[Web 2.0]]-ро таъсис дод: <ref name="Dede"/> * Мубодила (хатчӯбҳои умумӣ, мубодилаи аксҳо/видео, шабакаҳои иҷтимоӣ, семинарҳои нависандагон/фанфикҳо) * Тафаккур (блогҳо, подкастҳо, форумҳои мубоҳисавии онлайн) * Эҷоди муштарак (викиҳо/эҷоди файлҳои муштарак, mashups / эҷоди васоити дастаҷамъӣ, ҷомеаҳои муштараки тағйироти иҷтимоӣ) === Форуми умумиҷаҳонии иқтисодӣ === Дар соли 2015 Форуми Ҷаҳонии Иқтисодӣ гузоришеро таҳти унвони «Нишондиҳи нав барои маориф: кушодани потенсиали технология» <ref>{{Cite web|url=https://www3.weforum.org/docs/WEFUSA_NewVisionforEducation_Report2015.pdf|title=New Vision for Education Unlocking the Potential of Technology|website=World Economic Forum|date=2015}}</ref> нашр кард, ки ба масъалаи мубрами холигии малакаҳои асри 21 ва роҳҳои ҳалли он тавассути технология тамаркуз кардааст. Дар гузориш, онҳо маҷмӯи 16 малакаҳои муҳимро барои таҳсил дар асри 21 муайян карданд. Ин малакаҳо шаш "саводи бунёдӣ", чаҳор "салоҳият" ва шаш "сифатҳои хислат" -ро дар бар мегиранд, ки дар поён оварда шудаанд. '''Саводҳои бунёдӣ''' * Савод ва ҳисоб * Саводи илмӣ * Саводнокии ТИК * Саводнокии молиявӣ * Саводи фарҳангӣ * Саводи шаҳрвандӣ '''Салоҳиятҳо''' * Тафаккури интиқодӣ / ҳалли мушкилот * Муошират * Ҳамкорӣ * Эҷодкорӣ '''Сифатҳои характер''' * Ташаббус * Устуворӣ/шарикӣ * Мутобиқшавӣ * кунҷковӣ * Роҳбарият * Огоҳии иҷтимоӣ ва фарҳангӣ === Шӯрои миллии тадқиқот === Дар мақолае бо номи "Маълумот барои ҳаёт ва кор: рушди дониш ва малакаҳои интиқолшаванда дар асри 21" <ref>{{Cite book|url=https://www.nap.edu/catalog/13398/education-for-life-and-work-developing-transferable-knowledge-and-skills|title=Education for Life and Work: Developing Transferable Knowledge and Skills in the 21st Century|last=National Academies of Science|first=National Research Council|publisher=National Academies Press|year=2012|isbn=978-0-309-25649-0|language=en|doi=10.17226/13398}}</ref>, ки аз ҷониби Шӯрои миллии тадқиқоти Академияҳои миллӣ таҳия шудааст, Тадқиқоти Миллӣ Малакаҳои Асри 21-ро муайян мекунад ва тавсиф мекунад, ки чӣ гуна малакаҳо бо ҳамдигар робита доранд. ва далелҳоро дар бораи малакаҳои асри 21 ҷамъбаст мекунад. Ҳамчун як қадами аввал дар самти тавсифи "Маҳоратҳои Асри 21" Шӯрои Миллии Тадқиқот се соҳаи салоҳиятро муайян кард: когнитивӣ, байнишахсӣ ва дохилишахсӣ дар ҳоле ки эътироф мекунад, ки се соҳа дар ҳоле ки гуногунанд, дар рушди инсон ва омӯзиши инсонӣ бо ҳам алоқаманданд. Ин се соҳа паҳлӯҳои ҷудогонаи тафаккури инсониро намояндагӣ мекунанд ва ба кӯшишҳои қаблӣ барои муайян ва ташкили андозагирии рафтори инсон такя мекунанд. Кумита кластери зерини малакаҳои асри 21-ро дар 3 соҳаи дар боло зикршуда истеҳсол намуд. '''Салоҳиятҳои маърифатӣ''' * Равандҳо ва стратегияҳои маърифатӣ: тафаккури интиқодӣ, ҳалли мушкилот, таҳлил, далелҳо ва далелҳо, тафсир, қабули қарор, омӯзиши мутобиқшавӣ * Дониш: саводнокии иттилоотӣ, саводнокии ТИК, муоширати шифоҳӣ ва хаттӣ ва гӯш кардани фаъол * Эҷодкорӣ: Эҷодкорӣ ва навоварӣ '''Салоҳиятҳои дохилишахсӣ''' * Кушода будани зеҳнӣ: чандирӣ, мутобиқшавӣ, қадршиносии бадеӣ ва фарҳангӣ, масъулияти шахсӣ ва иҷтимоӣ, қадршиносӣ барои гуногунрангӣ, мутобиқшавӣ, омӯзиши пайваста, таваҷҷӯҳи зеҳнӣ ва кунҷковӣ * Этикаи корӣ/виҷдонӣ: Ташаббус, худидоракунӣ, масъулият, суботкорӣ, ҷасорат, самти касб, ахлоқ, поквиҷдонӣ, шаҳрвандӣ * Арзёбии асосии мусбат: Мониторинги худ, баҳодиҳии худ, таҳкими худ, саломатии ҷисмонӣ ва равонӣ '''Салоҳиятҳои байнишахсӣ''' * Кори гурӯҳӣ ва ҳамкорӣ: Муошират, ҳамкорӣ, ҳамкорӣ, кори дастаҷамъӣ, ҳамоҳангсозӣ, малакаҳои байнишахсӣ * Роҳбарият: Масъулият, муоширати боэътимод, муаррифии худ, таъсири иҷтимоӣ бо дигарон == Амалият == Якчанд муассисаҳо ва созмонҳо барои татбиқи малакаҳои асри 21 дар [[Муҳити таълим|муҳитҳои гуногуни омӯзишӣ]] ва [[Фазои омӯзиш|ҷойҳои омӯзишӣ]] роҳнамо ва тавсияҳо нашр кардаанд. Инҳо панҷ соҳаи алоҳидаи таълимро дар бар мегиранд: стандартҳо, арзёбӣ, рушди касбӣ, барномаи таълимӣ ва таълим ва муҳити омӯзиш. <ref>[http://www.p21.org/storage/documents/p21-stateimp_curriculuminstruction.pdf P21 implementation guide] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20150222082831/http://www.p21.org/storage/documents/p21-stateimp_curriculuminstruction.pdf |date=2015-02-22 }}. Retrieved 2016-03-09</ref> <ref>[http://www.hanoverresearch.com/wp-content/uploads/2012/05/Best-Practices-in-Implementing-21st-Century-Skills-Initiatives-Membership.pdf Hanover Research, Best Practices in Implementing 21st Century Skills Initiatives] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160312122309/http://www.hanoverresearch.com/wp-content/uploads/2012/05/Best-Practices-in-Implementing-21st-Century-Skills-Initiatives-Membership.pdf|date=2016-03-12}}. Retrieved 2016-03-11</ref> Тарҳҳои муҳити омӯзишӣ ва барномаҳои таълимӣ аз ташаббусҳо ва кӯшишҳо оид ба татбиқ ва дастгирии малакаҳои асри 21 бо гузаштан аз [[Мактаби намунавии завод|модели мактабҳои заводӣ]] ва ба як қатор [[Моделҳои ташкилии мактаб|моделҳои гуногуни ташкилӣ]] таъсир расониданд. <ref>[http://www.nea.org/home/46989.htm NEA 21st-Century Learner, summer 2011] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20171027005456/https://www.nea.org/home/46989.htm|date=2017-10-27}}. Retrieved 2016-03-11</ref> <ref>[http://edtechreview.in/news/862-top-10-characteristics-of-a-21st-century-classroom ''Top 10 Characteristics of a 21st Century Classroom'', Ed Tech Review, 20 December 2013]. Retrieved 2016-03-11</ref> Омӯзиши амалӣ ва омӯзиши лоиҳавӣ боиси таҳияи барномаҳо ва фазоҳо ба монанди [[Илм, технология, муҳандисӣ ва математика|STEM]] ва [[makerspaces]] гардид. Муҳитҳои омӯзишии муштарак чандириро дар мебел ва тарҳбандии синфхонаҳо, инчунин ҷойҳои фарқкунанда, ба монанди утоқҳои хурди семинарӣ дар назди синфхонаҳо афзоиш доданд. Саводнокӣ ва дастрасӣ ба технологияи рақамӣ ба тарҳрезии мебел ва ҷузъҳои собит таъсир расонд, зеро донишҷӯён ва муаллимон аз планшетҳо, [[Тахтаи интерактивӣ|тахтаҳои интерактивӣ]] ва проекторҳои интерактивӣ истифода мебаранд. Андозаи синфхонаҳо барои мувофиқ кардани сохторҳои гуногуни мебел ва гурӯҳбандӣ афзоиш ёфт, ки бисёре аз онҳо нисбат ба конфигуратсияҳои анъанавии мизҳои сатрҳо камсамаранд. <ref>[http://www.bobpearlman.org/Articles/ET%20Bob%20Pearlman%20article.pdf ''Making 21st Century Schools - Creating Learner-Centered Schoolplaces/Workplaces for a New Culture of Students at Work'', Bob Pearlman, EDUCATIONAL TECHNOLOGY/September–October 2009]. Retrieved 2016-03-11</ref> == Ҳамчунин нигаред == * Академикҳои амалӣ * Омӯзиш дар асоси тарҳрезӣ * Саводҳои иттилоотӣ * Муҳити таълим * Фазои омӯзиш * Омӯзиш дар асоси феномен * Майдонҳои STEM == Иқтибосҳо == <references group="" responsive="1"></references> == Пайвандҳои беруна == * [http://education.vermont.gov/documents/EDU-PLP_Seven_Survival_Skills.pdf Ҳафт маҳорати зиндамонӣ] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20190709065147/https://education.vermont.gov/documents/EDU-PLP_Seven_Survival_Skills.pdf |date=2019-07-09 }} * [http://sttechnology.pbworks.com/f/Dede_(2010)_Comparing%20Frameworks%20for%2021st%20Century%20Skills.pdf Крис Деде, Муқоисаи чаҳорчӯба барои "Маҳоратҳои асри 21", Мактаби олии Ҳарвард, июли 2009] . * [http://www.edweek.org/tsb/articles/2010/10/12/01panel.h04.html Шумо омӯзиши асри 21-ро чӣ гуна муайян мекунед?] * [http://www.bobpearlman.org/Articles/ET%20Bob%20Pearlman%20article.pdf ''Эҷоди мактабҳои асри 21 - Эҷоди мактабҳо/ҷойҳои корӣ барои фарҳанги нави донишҷӯён дар ҷои кор'', Боб Перлман] * [http://www.reyn.org/AbouteSTEM.aspx Дар бораи eSTEM] [[Гурӯҳ:Ёдгирӣ]] [[Гурӯҳ:Педагогика]] [[Гурӯҳ:Илм ва омӯзиш]] [[Гурӯҳ:Малака]] [[Гурӯҳ:Маҳоратҳои инсон]] [[Гурӯҳ:Маҳоратҳо]] 0ktdu4h0riet7juunjo4maeqpvxwrxu 0 310624 1484030 1372295 2026-08-20T01:32:34Z InternetArchiveBot 30618 Add 1 book for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484030 wikitext text/x-wiki {{Давлатмард}} '''Шоҳин Баҳманзодагон''', '''Шоҳин Ваҳманзодагон''' ({{ВД-Дебоча}}) — сипаҳбади [[Соcонӣ]] дар замони [[Ҳурмузди IV]] ва [[Хусрави Парвиз]]. Ӯ аз тарафи падар аз [[хонадони Сурен]] ва аз тарафи модар аз [[хонадони Корин]] буд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{cite journal|last=Foss|first=Clive|year=1975|title=The Persians in Asia Minor and the end of antiquity|url=https://archive.org/details/sim_english-historical-review_1975-10_90_357/page/721|journal=The English Historical Review|volume=90|issue=357|pages=721–747|doi=10.1093/ehr/XC.CCCLVII.721|jstor=567292}} * [[Edward Gibbon]], ''[[The History of the Decline and Fall of the Roman Empire]]'', chapter 46 * Geoffrey Greatrex, [[Samuel N. C. Lieu]], ''The Roman Eastern Frontier and the Persian Wars, (Part II, 363–630)'' (London 2002) * {{cite book|title=Heraclius: Emperor of Byzantium|last=Kaegi|first=Walter E.|publisher=Cambridge University Press|year=2003|url=https://books.google.com/books?id=tlNlFZ_7UhoC|isbn=0-521-81459-6}} * Virasp Mehta, ''Causes of the Downfall of the Sassanian Empire'' (Palo Alto 2007) * {{cite book|last=Pourshariati|first=Parvaneh|title=Decline and Fall of the Sasanian Empire: The Sasanian-Parthian Confederacy and the Arab Conquest of Iran|location=London and New York|publisher=I.B. Tauris|year=2008|isbn=978-1-84511-645-3|url=https://books.google.com/books?id=I-xtAAAAMAAJ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Хонадони Сурен]] [[Гурӯҳ:Хонадони Корин]] [[Гурӯҳ:Сосониён]] 8kgvsno8a4u02kulq1fp2x801wp66zv 0 311888 1484042 1376935 2026-08-20T02:01:28Z InternetArchiveBot 30618 Add 1 book for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484042 wikitext text/x-wiki {{Давлатмард}} '''Муайидуддавла Абумансур ибни Рукнуддавла''' ({{lang-fa|مؤیدالدوله ابومنصور بن رکن الدوله}}; {{ВД-Дебоча}}) — фармонравои [[Рай]] ва [[Ҳамадон]] аз хонадони [[Оли Бӯя]] (976‒983). == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{The Cambridge History of Iran|volume=4|last=Busse |first=Heribert |chapter=Iran under the Buyids |chapter-url={{Google books|hvx9jq_2L3EC|plainurl=y|page=250}}|pages=250–305 }} * {{cite book | editor1-last = Amedroz | editor1-first = Henry F. | editor1-link = Henry Frederick Amedroz | editor2-last = Margoliouth | editor2-first = David S. |editor2-link=David Samuel Margoliouth | title = The Eclipse of the 'Abbasid Caliphate. Original Chronicles of the Fourth Islamic Century, Vol. V: The concluding portion of The Experiences of Nations by Miskawaihi, Vol. II: Reigns of Muttaqi, Mustakfi, Muti and Ta'i | publisher = [[Basil Blackwell & Mott|Basil Blackwell]] | location = Oxford | year = 1921 | url = https://archive.org/details/eclipseofabbasid05ameduoft }} * {{cite journal| title = The Assumption of the Title Shāhānshāh by the Būyids and "The Reign of the Daylam (Dawlat Al-Daylam)" | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-near-eastern-studies_1969-04_28_2/page/84 | year = 1969 | last = Madelung | first = W. |author-link=Wilferd Madelung | journal = [[Journal of Near Eastern Studies]] | volume = 28 | issue = 2 | pages = 84–108 | doi = 10.1086/371995 | isbn = 0857731815 | jstor = 543315| s2cid = 159540778 }}{{ПБ}} a2a0pt4wyanc0io9pcugh6q323wtba0 0 312805 1484055 1483352 2026-08-20T02:18:24Z InternetArchiveBot 30618 Add 1 book for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484055 wikitext text/x-wiki  <templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles> Дар молия, '''своп''' як созишномаи байни ду ҷониб оид ба мубодилаи воситаҳои молиявӣ, гардиши пули нақд ё пардохтҳо барои муддати муайян мебошад. Воситаҳо метавонанд қариб ҳама чиз бошанд, аммо аксари свопҳо пули нақдро дар асоси маблағи шартии асосӣ дар бар мегиранд. <ref name="FIBO2">[https://www.omg.org/spec/EDMC-FIBO/About-EDMC-FIBO/ Financial Industry Business Ontology Version 2] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20200702000118/https://www.omg.org/spec/EDMC-FIBO/About-EDMC-FIBO/}}, Annex D: Derivatives, EDM Council, Inc., Object Management Group, Inc., 2019</ref> <ref name="Investopedia">{{Cite web|url=http://www.investopedia.com/terms/s/swap.asp?ad=dirN&qo=investopediaSiteSearch&qsrc=0&o=40186|title=What is a swap?|website=Investopedia|accessdate=14 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180716223952/https://www.investopedia.com/terms/s/swap.asp?ad=dirN&qo=investopediaSiteSearch&qsrc=0&o=40186|archivedate=16 July 2018}}</ref> Свопи умумиро инчунин метавон ҳамчун як қатор шартномаҳои форвардӣ дидан мумкин аст, ки тавассути онҳо ду тараф воситаҳои молиявиро мубодила мекунанд, ки дар натиҷа як силсилаи умумии санаҳои мубодила ва ду ҷараёни асбобҳо, ''пойҳои'' своп ба вуҷуд меоянд. Пойҳо қариб ҳама чиз буда метавонанд, аммо одатан як по ҷараёнҳои пули нақдро дар асоси маблағи шартии асосӣ, ки ҳарду тараф розӣ ҳастанд, дар бар мегирад. Ин принсип одатан ҳангоми мубодила ё дар охири мубодила дастҳоро иваз намекунад; Ин ''хилофи'' оянда, форвард ё вариант аст . <ref>[https://books.google.com/books?id=bp_vAwAAQBAJ&pg=PA56 ''Finance: A Quantitative Introduction'' by Piotr Staszkiewicz and Lucia Staszkiewicz; Academic Press 2014, pg. 56.]</ref> Дар амал як пой одатан собит аст, дар ҳоле ки дигараш тағйирёбанда аст, ки аз ҷониби як тағирёбандаи номуайян ба монанди меъёри фоизии меъёрӣ, қурби асъор, нархи индекс ё нархи мол муайян карда мешавад. <ref name="hull">John C Hull'', Options, Futures and Other Derivatives (6th edition)'', New Jersey: Prentice Hall, 2006, 149</ref> Свопҳо асосан шартномаҳои биржавӣ байни ширкатҳо ё муассисаҳои молиявӣ мебошанд. Сармоягузорони чакана одатан ба свопҳо машғул нестанд. <ref>{{Cite web|url=https://www.sec.gov/news/press-release/2019-226|title=SEC Charges International Dealer That Sold Security-Based Swaps to U.S. Investors|accessdate=2019-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191208111203/https://www.sec.gov/news/press-release/2019-226|archivedate=2019-12-08}}</ref> == Мисол == Соҳиби [[Қарзи ипотека|ипотека]] фоизи тағйирёбандаи ипотекаи худро пардохт мекунад, аммо интизор меравад, ки ин меъёр дар оянда боло равад. Соҳиби дигари гарав меъёри муқарраршуда пардохт мекунад, аммо интизор меравад, ки нархҳо дар оянда коҳиш меёбанд. Онҳо як созишномаи своп-ро барои шинокунанда месозанд. Ҳарду дорандаи гарав дар бораи маблағи шартии қарзи асосӣ ва мӯҳлати пардохт мувофиқат мекунанд ва розӣ мешаванд, ки ӯҳдадориҳои пардохти ҳамдигарро ба ӯҳда гиранд. Дорандаи аввалини гарав аз ин ба баъд ба дорандаи ипотекаи дуюм ҳангоми гирифтани меъёри шинокунанда меъёри муқарраршуда пардохт мекунад. Бо истифода аз своп, ҳарду тараф ба таври муассир шартҳои ипотекаи худро ба режими афзалиятноки худ иваз карданд, дар ҳоле ки ҳеҷ яке аз тарафҳо маҷбур набуданд, ки шартҳоро бо қарздиҳандагони ипотекаи худ дубора баррасӣ кунанд. Танҳо бо назардошти пардохти навбатӣ, ҳарду тараф метавонистанд шартномаи форвардии доимӣ барои шинокунанда баста бошанд. Барои пардохт пас аз он дигар шартномаи форвардӣ, ки шартҳои он якхелаанд, яъне ҳамон маблағи шартӣ ва барои шинокунанда муқарраршуда ва ғайра. Аз ин рӯ, шартномаи свопро метавон ҳамчун як қатор шартномаҳои форвардӣ баррасӣ кард. Дар ниҳоят ду ҷараёни гардиши пули нақд вуҷуд дорад, яке аз тарафе, ки ҳамеша ба маблағи шартӣ фоизи собит мепардозад, ''пои собит'' своп, дигаре аз тарафе, ки ба пардохти қурби шинокунанда розӣ шудааст, ''пои шинокунанда.'' . Свопҳоро барои муҳофизат кардани хатарҳои муайян, аз қабили хавфи фоизӣ ё тахмин дар бораи тағирот дар самти интизории нархҳои асосӣ истифода бурдан мумкин аст. <ref>{{Cite web|url=http://chicagofed.org/webpages/publications/understanding_derivatives/index.cfm|title=Understanding Derivatives: Markets and Infrastructure - Federal Reserve Bank of Chicago|website=chicagofed.org|accessdate=23 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130812135118/http://www.chicagofed.org/webpages/publications/understanding_derivatives/index.cfm|archivedate=12 August 2013}}</ref> == Таърих == Свопҳо бори аввал дар соли 1981, вақте ки [[IBM]] ва [[Бонки ҷаҳонӣ|Бонки Ҷаҳонӣ]] созишномаи своп баста буданд, муаррифӣ карда шуданд. <ref>{{Cite book|title=Fundamentals of Corporate Finance|url=https://archive.org/details/isbn_9780077360092|edition=9th|last=Ross|last2=Westerfield|last3=Jordan|year=2010|publisher=[[McGraw Hill]]|page=746}}</ref> Имрӯз, свопҳо аз ҷумлаи қарордодҳои молиявии сердаромадтарин дар ҷаҳон мебошанд: тибқи маълумоти [[Бонки ҳисоббаробаркуниҳои байналмилалӣ|Бонки байналмилалии ҳисоббаробаркуниҳо]] (BIS) маблағи умумии фоизҳо ва свопҳои асъорӣ дар соли 2010 беш аз 348 триллион долларро ташкил дод. <ref>{{Cite journal|url=https://www.bis.org/publ/otc_hy1711.htm|title=OTC derivatives statistics at end-June 2017|date=2017-11-02|language=en|accessdate=2018-07-16}}</ref> Аксари свопҳо дар биржа (OTC) фурӯхта мешаванд, ки барои контрагентҳо "мутобиқ сохта шудаанд". Бо вуҷуди ин, Санади Додд-Франк дар соли 2010 платформаи бисёрҷониба барои иқтибосҳои своп, ''иншооти иҷрои свопҳо'' (SEF) <ref>{{Cite web|url=https://www.cftc.gov/IndustryOversight/TradingOrganizations/SEF2/index.htm|title=Swaps Execution Facilities (SEFs)|website=U.S. Commodity Futures Trading Commission|accessdate=9 December 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191209061555/https://www.cftc.gov/IndustryOversight/TradingOrganizations/SEF2/index.htm|archivedate=9 December 2019}}</ref> пешбинӣ мекунад ва манда медиҳад, ки свопҳо ба биржаҳо ё [[Маркази ҳисоббаробаркунӣ (молия)|клирингҳо]] гузориш дода шаванд ва пас аз он боиси ташаккули ''анбори додаҳои своп'' (SDRs), як дастгоҳи марказӣ барои гузоришдиҳии маълумот ва баҳисобгирии маълумот. <ref>{{Cite web|url=https://cftc.gov/IndustryOversight/DataRepositories/index.htm|title=Data Repositories|website=U.S. Commodity Futures Trading Commission|accessdate=9 December 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191209053032/https://cftc.gov/IndustryOversight/DataRepositories/index.htm|archivedate=9 December 2019}}</ref> Фурӯшандагони маълумот, аз қабили Bloomberg, <ref>{{Cite news|title=Bloomberg Launches Its Swap Data Repository|url=https://www.bloomberg.com/company/press/bloomberg-launches-swap-data-repository/|work=Bloomberg L.p.|accessdate=9 December 2019|archivedate=9 December 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191209053032/https://www.bloomberg.com/company/press/bloomberg-launches-swap-data-repository/}}</ref> ва биржаҳои калон, аз қабили биржаи Чикаго, <ref>{{Cite web|url=https://www.cmegroup.com/trading/global-repository-services/cme-swap-data-repository.html|title=CME Swap Data Repository|accessdate=2019-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191209053035/https://www.cmegroup.com/trading/global-repository-services/cme-swap-data-repository.html|archivedate=2019-12-09}}</ref> бузургтарин бозори фьючерсҳои ИМА ва биржаи Чикаго, ки барои SDR табдил меёбанд, сабти ном шудаанд. Онҳо ба рӯйхати баъзе намудҳои свопҳо, свопҳо ва фючерсҳо дар платформаҳои худ шурӯъ карданд. Биржаҳои дигар, аз қабили IntercontinentalExchange ва Eurex AG дар Франкфурт. <ref>{{Cite web|url=https://www.eurexchange.com/exchange-en/trading/market-models/eurex-t7-entry-services/exchange-for-swaps|title=Exchange for Swaps|website=Eurex Exchange|accessdate=8 December 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200707143817/https://www.eurexchange.com/exchange-en/trading/market-models/eurex-t7-entry-services/exchange-for-swaps|archivedate=7 July 2020}}</ref> Тибқи омори саҳмияҳои бозории SEF 2018 <ref>{{Cite web|url=https://www.clarusft.com/2018-sef-market-share-statistics/|title=2018 SEF Market Share Statistics|author=Khwaja|first=Amir|website=ClarusFT|date=9 January 2019|accessdate=9 December 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191209061559/https://www.clarusft.com/2018-sef-market-share-statistics/|archivedate=9 December 2019}}</ref> Bloomberg дар бозори қурби қарз бо 80% ҳиссаи бартарӣ дорад, TP аз дилери FX ба бозори дилерҳо (46% ҳиссаи), Reuters аз дилери FX дар бозори муштарӣ бартарӣ дорад (50% ҳиссаи), Tradeweb дар бозори фоизии ванилин қавитарин аст (38% ҳиссаи), TP бузургтарин платформаи бозори своп (53% ҳиссаи), BGC ҳам дар своптсия ва ҳам дар бозорҳои XCS бартарӣ дорад, Tradition бузургтарин платформаи Caps ва Floors аст (55) % ҳиссаи). == Андозаи бозор == Ҳангоме ки бозори свопҳои асъорӣ аввал рушд мекард, бозори своп фоизи он аз он гузашт, ки аз рӯи '''маблағи шартӣ''', "маблағи истинод ба маблағи асосӣ барои муайян кардани пардохтҳои фоизӣ" чен карда мешавад. <ref>{{Cite web|url=https://epdf.pub/international-financial-management-3rd-edition.html|title=''INTERNATIONAL FINANCIAL MANAGEMENT'', THIRD EDITION, PART TWO, Chapter 10: "Currency and Interest Rate Swaps", by Eun Resnick; The McGraw−Hill Companies, 2004.|accessdate=2019-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024195054/https://epdf.pub/international-financial-management-3rd-edition.html|archivedate=2019-10-24}}</ref> [[Акс:Notional_swaps_chart_2019.png|рост|мини|400x400пкс| Манбаъ: Омори ҳосилаҳои OTC нимсолаи BIS дар охири моҳи декабри соли 2019]] {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Асъор ! colspan="7" | Маблағи барҷаста (бо триллион доллари ИМА) |- ! Охири соли 2000 ! Охири соли 2001 ! Охири соли 2002 ! Охири соли 2003 ! Охири соли 2004 ! Охири соли 2005 ! Охири соли 2006 |- | [[евро]] | 16.6 | 20.9 | 31.5 | 44.7 | 59.3 | 81.4 | 112.1 |- | [[доллари ИМА]] | 13.0 | 18.9 | 23.7 | 33.4 | 44.8 | 74.4 | 97.6 |- | [[йени Ҷопон]] | 11.1 | 10.1 | 12.8 | 17.4 | 21.5 | 25.6 | 38,0 |- | [[Фунт Стерлинг|фунт стерлинг]] | 4.0 | 5.0 | 6.2 | 7.9 | 11.6 | 15.1 | 22.3 |- | [[Франки Свис|Франки Швейтсария]] | 1.1 | 1.2 | 1.5 | 2.0 | 2.7 | 3.3 | 3.5 |- | '''Ҳамагӣ''' | '''48.8''' | '''58.9''' | '''79.2''' | '''111.2''' | '''147.4''' | '''212.0''' | '''292,0''' |} : <small>''Манбаъ: "Бозори ҷаҳонии ҳосилаҳои OTC дар охири моҳи декабри соли 2004", BIS'', , "Фаъолияти бозори ҳосилаҳои OTC дар нимаи дуюми соли 2006", BIS '',''</small> == Иштирокчии асосии своп == '''Иштирокчии асосии своп''' (MSP, ё баъзан '''Swap Bank''' ) як истилоҳи умумӣ барои тавсифи як муассисаи молиявӣ мебошад, ки ба мубодилаи байни контрагенттер мусоидат мекунад. Он дар свопҳо барои ҳама категорияҳои асосии своп мавқеи назаррасро нигоҳ медорад. Своп-банк метавонад як бонки байналмилалии тиҷоратӣ, бонки сармоягузорӣ, бонки тиҷоратӣ ё оператори мустақил бошад. Бонки своп ҳамчун брокери своп ё дилери своп хизмат мекунад. Ҳамчун брокер, бонки своп бо контрагентҳо мувофиқат мекунад, аммо ҳеҷ гуна хатари свопро ба дӯш намегирад. Брокери своп барои ин хидмат комиссия мегирад. Имрӯз, аксари бонкҳои своп ҳамчун дилерҳо ё маркет-мейкерҳо хизмат мекунанд. Ҳамчун маркет-мейкер, бонки своп омода аст ҳар ду тарафи своп асъорро қабул кунад ва баъдтар онро фурӯшад ё бо контрагент мувофиқат кунад. Дар ин иқтидор, бонки своп мавқеъро дар своп ишғол мекунад ва аз ин рӯ, баъзе хавфҳоро ба дӯш мегирад. Иқтидори дилер бешубҳа хатарноктар аст ва бонки своп як қисми гардиши пули нақдро, ки тавассути он интиқол дода мешавад, барои ҷуброн кардани ин таваккал мегирад. <ref>{{Cite web|url=https://www.cftc.gov/IndustryOversight/Intermediaries/index.htm|title=Intermediaries|website=U.S. Commodities Futures Trading Commission|accessdate=8 December 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191209053230/https://cftc.gov/IndustryOversight/Intermediaries/index.htm|archivedate=9 December 2019}}</ref> == Самаранокии бозорро иваз кунед == Ду сабаби асосии истифодаи свопи асъор аз ҷониби контрагент ин ба даст овардани маблағгузории қарз бо асъори свопшуда бо коҳиши хароҷоти фоизӣ, ки тавассути афзалиятҳои муқоисавии ҳар як контрагент дар бозори миллии сармояи худ ба даст омадааст ва/ё манфиати хеджирӣ барои дарозмуддат мебошанд. таъсири қурби асъор . Ин сабабҳо ба таври оддӣ ва душвор ба назар мерасанд, ки бо он баҳс кардан душвор аст, алахусус ба он дараҷае, ки эътирофи ном дар ҷамъоварии маблағ дар бозори байналмилалии вомбаргҳо воқеан муҳим аст. Ширкатҳое, ки свопҳои асъориро истифода мебаранд, нисбат ба ширкатҳое, ки ҳосилаҳои асъориро истифода намебаранд, аз ҷиҳати омор сатҳи баланди қарзи дарозмуддати хориҷӣ доранд. <ref>{{Cite journal|author=Geczy|first=C.|title=Why firms use currency derivatives|journal=Journal of Finance|date=1997|volume=52|issue=4|pages=1323–1354|doi=10.1111/j.1540-6261.1997.tb01112.x|url=https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1102&context=accounting_papers|accessdate=2020-11-13}}</ref> Баръакс, истифодабарандагони асосии свопҳои асъор ширкатҳои ғайримолиявӣ ва ҷаҳонӣ мебошанд, ки ба маблағгузории дарозмуддат бо асъори хориҷӣ эҳтиёҷ доранд. <ref name="why-currency-swap">{{Cite journal|author=Goswami|first=G.|title=Why do global firms use currency swaps?: Theory and evidence|journal=Journal of Multinational Financial Management|date=2004|volume=14|issue=4–5|pages=315–334|doi=10.1016/j.mulfin.2004.03.003}}</ref> Аз нуқтаи назари сармоягузори хориҷӣ, арзёбии қарз бо асъори хориҷӣ ''таъсири хатареро'', ки сармоягузори дохилӣ барои чунин қарз мебинанд, истисно мекунад. Аз ин рӯ, маблағгузории қарз бо асъори хориҷӣ бо истифода аз пули миллӣ ва своп асъор аз маблағгузории мустақим бо қарзи асъорӣ бартарӣ дорад. <ref name="why-currency-swap" /> Ду сабаби асосии иваз кардани меъёрҳои фоизӣ мувофиқати беҳтари мӯҳлатҳои дороиҳо ва ӯҳдадориҳо ва/ё ба даст овардани сарфаи хароҷот тавассути дифференсиали паҳншавии сифат (QSD) мебошанд. Далелҳои таҷрибавӣ нишон медиҳанд, ки паҳншавӣ байни коғази тиҷории бо дараҷаи ААА (шинокунанда) ва тиҷории дараҷаи А каме камтар аз паҳншавӣ байни ӯҳдадориҳои панҷсолаи AAA (собит) ва ӯҳдадориҳои дараҷаи A-и ҳамон муҳлат аст. Ин бозёфтҳо нишон медиҳанд, ки ширкатҳои дорои рейтингҳои кредитии пасттар (болотар) эҳтимоли пардохти собит (шинокунанда) дар свопҳо доранд ва пардохткунандагони қурби собит қарзи кӯтоҳмуддатро бештар истифода мебаранд ва мӯҳлати қарзро нисбат ба супорандагони сатҳи шинокунанда кӯтоҳтар доранд. Аз ҷумла, ширкати дараҷаи А бо истифода аз коғази тиҷорӣ бо паҳншавии меъёри ААА қарз мегирад ва ба своп (кӯтоҳмуддат) барои шинокунанда ҳамчун пардохткунанда ворид мешавад. <ref>{{Cite journal|author=Li|first=H.|title=Corporate use of interest rate swaps: Theory and evidence|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-banking-finance_2003-08_27_8/page/1511|journal=Journal of Banking & Finance|date=2003|volume=27|issue=8|pages=1511–1538|doi=10.1016/S0378-4266(02)00275-3}}</ref> == Намудҳои свопҳо == Намудҳои умумии свопҳо аз рӯи аҳамияти миқдорӣ инҳоянд: [[Свопи фоизи фоиз|свопҳои фоизӣ]], [[Мубодилаи асосӣ|свопҳои асоси]], [[Свопи асъор|свопҳои асъорӣ]], [[Свопи таваррум|свопҳои таваррум]], [[Свопи пешфарзии қарз|свопҳои дефолти кредитӣ]], [[Мубодилаи мол|свопҳои молӣ]] ва [[Свопи саҳҳомӣ|свопҳои саҳҳомӣ]] . Инчунин бисёр намудҳои дигари своп вуҷуд доранд. === Свопҳои меъёри фоизӣ === [[Акс:Vanilla_interest_rate_swap_with_bank.png|рост|мини|400x400пкс| A дар айни замон шинокунанда пардохт мекунад, аммо мехоҳад собит пардохт кунад. Б айни замон пардохт мекунад, аммо мехоҳад шиноварӣ пардохт кунад. Бо ворид шудан ба своп меъёри фоизӣ, натиҷаи холис ин аст, ки ҳар як тараф метавонад ӯҳдадории мавҷудаи худро ба ӯҳдадории дилхоҳи худ иваз кунад. Одатан, тарафҳо пардохтҳоро мустақиман иваз намекунанд, балки ҳар кадоми онҳо бо миёнарави молиявӣ ба монанди бонк як свопи алоҳида муқаррар мекунанд. Бар ивази мувофиқати ду тараф, бонк аз пардохтҳои своп спред мегирад.]] Навъи маъмултарини своп ин своп фоизи фоизӣ мебошад. Баъзе ширкатҳо метавонанд дар бозорҳои қурби муқарраршуда бартарии муқоисавӣ дошта бошанд, дар ҳоле ки ширкатҳои дигар дар бозорҳои шинокунанда бартарии муқоисавӣ доранд. Вақте ки ширкатҳо мехоҳанд қарз гиранд, онҳо қарзи арзонро ҷустуҷӯ мекунанд, яъне аз бозоре, ки онҳо бартарии муқоисавӣ доранд. Бо вуҷуди ин, ин метавонад боиси он гардад, ки ширкат қарзи собитро вақте бихоҳад, ки шиноварӣ кунад ё қарзи шинокунанда, вақте ки мехоҳад собит шавад. Дар ин ҷо своп ворид мешавад. Своп таъсири табдил додани қарзи бо меъёри муқарраршуда ба қарзи тағйирёбанда ё баръакс дорад. Масалан, ҷониби B ба ҷониби А дар асоси меъёри фоизии ''тағйирёбандаи'' LIBOR +70 банди фоизӣ пардохтҳои даврии фоизҳоро анҷом медиҳад. Тарафи А бар ивази меъёри муқарраршудаи 8,65% пардохтҳои даврии фоизҳоро анҷом медиҳад. Пардохтҳо аз рӯи маблағи ''шартӣ'' ҳисоб карда мешаванд. Меъёри якум ''тағирёбанда'' номида мешавад, зеро он дар оғози ҳар як давраи ҳисобкунии фоиз ба меъёри истинод ба ҳамон вақт, ба монанди LIBOR, аз нав барқарор карда мешавад. Дар асл, меъёри воқеии аз ҷониби A ва B гирифташуда аз сабаби он, ки бонке, ки паҳн мешавад, каме пасттар аст. === Свопҳои асосӣ === Свопи асосӣ мубодилаи фоизҳои шинокунандаро дар асоси бозорҳои гуногуни пул дар бар мегирад. Маблағи асосӣ иваз карда намешавад. Своп хавфи фоизиро дар натиҷаи доштани меъёрҳои гуногуни қарздиҳӣ ва қарздиҳӣ ба таври муассир маҳдуд мекунад. <ref>[https://www.omg.org/spec/EDMC-FIBO/About-EDMC-FIBO/ "Financial Industry Business Ontology" Version 2] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20200702000118/https://www.omg.org/spec/EDMC-FIBO/About-EDMC-FIBO/ |date=2020-07-02 }}, Annex D: Derivatives, EDM Council, Inc., Object Management Group, Inc., 2019</ref> === Свопҳои асъор === Своп мубодилаи асъорро дар бар мегирад, ки пардохти фоизҳои асосӣ ва устувори фоизии қарзро бо як асъор ба пардохтҳои фоизии асосӣ ва собит аз рӯи қарзи баробар бо асъори дигар. Мисли свопҳои фоизӣ, свопҳои асъор низ аз афзалиятҳои муқоисавӣ бармеоянд. Свопҳои асъорӣ мубодилаи ҳам маблағи асосӣ ва ҳам фоизҳоро байни тарафҳо дар назар дорад, ки гардиши пули нақд дар як самт бо асъори дигар нисбат ба дигар самт сурат мегирад. Он инчунин як намунаи хеле муҳим барои шахсони алоҳида ва муштариён мебошад. === Свопҳои таваррум === Своп вобаста ба таваррум иваз кардани қурби собит ба асоси қарзро ба шохиси таваррум, ки бо пули нақд ифода шудааст, дар бар мегирад. Ҳадафи асосӣ ин муҳофизат аз таваррум ва хавфи фоизӣ мебошад. === Муомилоти мол === {{Main|Commodity swap}} Свопи мол шартномаест, ки дар он нархи шинокунанда (ё бозор ё спот) ба нархи собит дар як давраи муайян иваз карда мешавад. Аксарияти свопҳои молӣ [[Нафт|нафти хомро]] дар бар мегиранд. === Свопи пешфарзии қарз === Шартномае, ки тавассути он пардохткунанда давра ба давра мукофотпулӣ, баъзан инчунин ё танҳо як мукофоти якдафъаина ё аввалияро ба фурӯшандаи муҳофизат аз рӯи қарзи шартӣ дар тӯли муддате мепардозад, то он даме, ки ҳодисаи кредитии муайян рух надиҳад. Ҳодисаи кредитӣ метавонад ба як дорои ё сабади дороиҳо, одатан ӯҳдадориҳои қарзӣ дахл дошта бошад. Дар ҳолати иҷро накардан, пардохткунанда ҷубронпулӣ мегирад, масалан қарзи асосӣ, эҳтимолан бо иловаи тамоми пардохтҳои меъёри муқарраршуда то ба охир расидани шартномаи своп ё ҳама гуна роҳи дигаре, ки ба харидори ҳимоя ё ҳарду контрагент мувофиқ аст. Мақсади асосии CDS интиқоли қарзи як тараф ба тарафи дигар мебошад. === Свопҳои таваккалӣ === Свопи хавфи субординатсияшуда (SRS) ё своп хавфи саҳҳомӣ, шартномаест, ки дар он ''харидор'' (ё дорандаи саҳмияҳо) барои интихоби рискҳои муайян ба ''фурӯшанда'' (ё дорандаи бесадо) мукофот медиҳад. Инҳо метавонанд ҳама гуна шакли сармоя, идоракунӣ ё хавфи ҳуқуқии асосиро дар бар гиранд (масалан, ширкат ). Тавассути иҷро соҳиби сармоя метавонад (масалан) саҳмияҳо, ӯҳдадориҳои идоракунӣ ва ғайраро интиқол диҳад. Ҳамин тариқ, хавфҳои умумӣ ва махсуси соҳибкорӣ метавонанд идора карда шаванд, таъин ё пеш аз мӯҳлат муҳофизат карда шаванд. Ин воситаҳо дар биржа (OTC) фурӯхта мешаванд ва дар саросари ҷаҳон танҳо чанд сармоягузорони махсус вуҷуд доранд. === Свопи саҳҳомӣ === Созишнома оид ба табодули гардиши пули нақд дар оянда байни ду тараф, ки дар он як пояш гардиши пули нақд бар саҳҳомӣ мебошад, ба монанди иҷрои дороии саҳҳомӣ, сабади саҳмияҳо ё индекси саҳҳомӣ. Пои дигар маъмулан гардиши пулии собит аст, ба монанди меъёри фоизии меъёр. === Вариантҳои дигар === Дар сохтори своп ванил вариантҳои зиёди гуногун мавҷуданд, ки танҳо бо тасаввуроти муҳандисони молиявӣ ва хоҳиши хазинадорони корпоративӣ ва менеҷерони фондҳо барои сохторҳои экзотикӣ маҳдуданд. <ref name="hull">John C Hull'', Options, Futures and Other Derivatives (6th edition)'', New Jersey: Prentice Hall, 2006, 149</ref> * '''Свопи умумии даромад''' свопест, ки дар он ҷониби А ''даромади умумии'' [[Дороӣ|дороиро]] мепардозад ва ҷониби B пардохтҳои даврии фоизҳоро анҷом медиҳад. Бозгашти умумӣ фоида ё зиёни сармоя, инчунин ҳама гуна пардохтҳои фоизҳо ё дивидендҳо мебошад. Аҳамият диҳед, ки агар даромади умумӣ манфӣ бошад, он гоҳ ҷониби А ин маблағро аз ҷониби Б мегирад. Тарафҳо ба баргардонидани саҳмияҳои асосӣ ё индекс бидуни нигоҳ доштани дороиҳои асосӣ дучор мешаванд. Фоида ё зиёни ҳизби В барои ӯ ҳамон тавре аст, ки воқеан соҳиби дороии асосӣ аст. * Опсия дар своп '''свопт''' номида мешавад. Инҳо ба як тараф ҳуқуқ медиҳанд, аммо на ӯҳдадориро дар оянда барои ворид шудан ба своп. <ref name="Fabozzi" /> * '''[[Иваз кардани фарқият|Свопи дисперсия]]''' як абзори биржа аст, ки ба сармоягузорон имкон медиҳад, ки ноустувории ояндаи (ё таърихӣ) дар муқобили ноустувории дар назар дошташуда савдо кунанд. * '''Свопи доимӣ''' (CMS) свопест, ки ба харидор имкон медиҳад, ки давомнокии ҷараёнҳои гирифташударо дар своп муайян кунад. * '''Свопи амортизатсионӣ''' одатан [[Свопи фоизи фоиз|своп меъёри фоизӣ]] мебошад, ки дар он маблағи асосии пардохти фоизҳо дар давоми мӯҳлати своп, эҳтимолан бо меъёри вобаста ба пешпардохти қарзи ипотека ё меъёри меъёри фоизӣ, ба монанди LIBOR, коҳиш меёбад. Он барои он муштариёни бонкҳо, ки мехоҳанд хавфи фоизиро, ки дар талаботи пешбинишудаи маблағгузорӣ ё барномаҳои сармоягузорӣ идора мекунанд, мувофиқ аст. <ref name="Fabozzi" /> * '''Свопи сифри купон''' барои он ширкатҳое истифода мешавад, ки ӯҳдадориҳои худро бо нархҳои тағйирёбанда нишон медиҳанд, аммо дар айни замон мехоҳанд пули нақдро барои мақсадҳои амалиётӣ нигоҳ доранд. * '''Свопи ба таъхир гузошташуда''' махсусан барои он истифодабарандагони маблағҳое, ки ба маблағ ниёз доранд, ҷолиб аст, аммо меъёрҳои фоизии ҷорӣро хеле ҷолиб намеҳисобанд ва фикр мекунанд, ки нархҳо метавонанд дар оянда паст шаванд. * '''Свопи аккредитатсия''' аз ҷониби бонкҳое истифода мешавад, ки розӣ шудаанд, ки бо мурури замон ба мизоҷони худ маблағи афзоянда қарз диҳанд, то онҳо лоиҳаҳоро маблағгузорӣ кунанд. * '''Своп форвард''' шартномаест, ки тавассути синтези ду своп бо мақсади қонеъ гардонидани эҳтиёҷоти мушаххаси мӯҳлати сармоягузор сохта шудааст. Инчунин ҳамчун своп оғози пеш, своп оғоз таъхиршуда ва своп оғози таъхиршуда номида мешавад. * '''Своп кванто''' ин своп бо пули нақд ва меъёри кроссвалютӣ мебошад, ки дар он як контрагент ба дигараш меъёри фоизии хориҷиро мепардозад, аммо маблағи шартӣ бо пули миллӣ мебошад. Тарафи дуюм метавонад меъёри собит ё шинокунанда пардохт кунад. Масалан, свопе, ки дар он маблағи шартӣ бо доллари Канада ифода шудааст, аммо дар он ҷо қурби шинокунанда ҳамчун доллари ИМА LIBOR муқаррар карда мешавад, своп кванто ҳисобида мешавад. Свопҳои кванто ҳамчун свопҳои ''дифференсиалӣ'' ё ''дифференсиалӣ'' ё ''фарқият'' маълуманд. * '''Свопи ҳисобкунии диапазон''' (ё '''ёддошти ҳисобкунии диапазон''' ) созишномаи пардохти қурби собит ё шинокунанда ҳангоми гирифтани гардиши пули нақд аз меъёри собит ё шинокунанда мебошад, ки танҳо дар ҳамон рӯзҳое ҳисоб карда мешавад, ки меъёри дуюм ба доираи пешакӣ мувофиқашуда рост меояд. Пардохтҳои гирифташуда вақте ба ҳадди аксар расонида мешаванд, ки меъёри дуюм пурра дар доираи диапазон барои давомнокии своп боқӣ мемонад. * Свопи '''рақамии семинтақа''' ин умумии свопи ҳисобкунии диапазон мебошад, супорандаи қурби собит меъёри шинокунанда мегирад, агар ин қурб дар доираи муайяни мувофиқашуда боқӣ монад ё қурби собит, агар қурби шинокунанда аз диапазон боло равад, ё меъёри собит гуногун, агар суръати шинокунанда поёнтар аз диапазон афтад. == Арзёбӣ ва нархгузорӣ == {{Main|Rational pricing#Swaps|Arbitrage}} {{Бештар|Interest rate swap#Valuation and pricing||Asset swap#Computing the asset swap spread|Credit default swap#Pricing and valuation|Currency swap#Valuation and Pricing|Variance swap#Pricing and valuation}} Арзиши своп арзиши ҳозираи холиси (NPV) тамоми гардиши пулии ояндаи ''интизоршаванда'' мебошад, ки аслан фарқияти арзишҳои поин аст. Ҳамин тариқ, своп вақте ки бори аввал оғоз мешавад, "сифр" арзиш дорад, вагарна як тараф бартарӣ хоҳад дошт ва арбитраж имконпазир хоҳад буд; аммо пас аз ин вақт арзиши он метавонад мусбат ё манфӣ шавад. <ref name="hull">John C Hull'', Options, Futures and Other Derivatives (6th edition)'', New Jersey: Prentice Hall, 2006, 149</ref> Гарчанде ки ин принсип барои ҳама гуна своп дуруст аст, муҳокимаи зерин барои свопҳои оддии фоизҳои ванилӣ аст ва намояндаи нархгузории софи оқилона аст, зеро он хавфи кредитиро истисно мекунад. Барои свопҳои фоизӣ, дар асл ду усул вуҷуд дорад, ки арзиши якхеларо бармегардонанд (бояд): аз рӯи нархи [[Вомбарг|вомбаргҳо]] ё ҳамчун портфели шартномаҳои форвардӣ . <ref name="hull">John C Hull'', Options, Futures and Other Derivatives (6th edition)'', New Jersey: Prentice Hall, 2006, 149</ref> Далели он, ки ин усулҳо мувофиқат мекунанд, далели он аст, ки нархгузории оқилона ''дар байни'' асбобҳо низ татбиқ хоҳад шуд. === Далелҳои арбитраж === Тавре зикр гардид, барои озод будани арбитраж, шартҳои шартномаи своп чунинанд, ки дар аввал NPV-и ин гардиши пули нақд ба сифр баробар аст. Агар ин тавр набошад, арбитраж имконпазир аст. Масалан, як ванили оддии своп фоизи собит ба шинокунандаро дида бароед, ки дар он ҷониби А меъёри собит мепардозад ва ҷониби B меъёри шинокунанда месупорад. Дар чунин созишнома ''меъёри собит'' чунин хоҳад буд, ки арзиши ҷории пардохтҳои ояндаи собит аз ҷониби Тарафи А ба арзиши ҷории пардохтҳои ''пешбинишудаи'' қурби шинокунандаи оянда баробар бошад (яъне NPV сифр аст). Агар ин тавр набошад, [[арбитраж]], C метавонад: # мавкеи бо арзиши кунунии ''камтари'' пардохтхоро ба худ гирифта, ба ин арзиши имруза баробар маблаги карз гиред # бо истифода аз маблағҳои қарзӣ ӯҳдадориҳои гардиши пули нақдро аз рӯи мавқеъ иҷро кунед ва пардохтҳои мувофиқро гиред, ки арзиши ҷории баландтар доранд # пардохтхои гирифташударо барои баргардонидани карзи маблагхои карз истифода баранд # фарқиятро ба киса гузоред - дар он ҷо фарқияти байни арзиши ҷории қарз ва арзиши ҷории воридот фоидаи арбитражӣ мебошад. Баъдан, пас аз савдо, нархи Своп бояд ба нархи воситаҳои гуногуни мувофиқ, ки дар боло зикр шудааст, баробар бошад. Агар ин дуруст нест, арбитраж метавонад ба ҳамин монанд асбоби аз ҳад зиёд қиматшударо кӯтоҳ фурӯшад ва даромади онро барои харидани асбоби дуруст истифода барад, фарқиятро ба ҷайби худ кашад ва сипас пардохтҳои ҳосилшударо барои хидматрасонии асбобе, ки ӯ кӯтоҳ аст, истифода барад. === Истифодаи нархҳои вомбаргҳо === Дар ҳоле, ки пардохтҳои асосӣ дар своп меъёри фоизӣ иваз карда намешаванд, агар фарз кунем, ки онҳо дар охири своп гирифта ва пардохт карда мешаванд, арзиши онро тағир намедиҳад. Ҳамин тариқ, аз нуқтаи назари пардохткунандаи қурби шинокунанда, своп ба мавқеъи дароз дар [[Fixed-rate bond|вомбаргҳои собит]] (яъне ''гирифтани'' пардохтҳои фоизии собит) ва мавқеъи кӯтоҳ дар нотаҳои қурби шинокунанда (яъне ''қабули'' фоизҳои шинокунанда) баробар аст. пардохтҳо): : <math>V_\mathrm{swap} = B_\mathrm{fixed} - B_\mathrm{floating} \, </math> Аз нуқтаи назари пардохткунандаи меъёри муқарраршуда, свопро метавон ҳамчун мавқеъҳои муқобил баррасӣ кард. Яъне, : <math>V_\mathrm{swap} = B_\mathrm{floating} - B_\mathrm{fixed} \, </math> Ба ҳамин монанд, свопҳои асъорро метавон ҳамчун мавқеъ дар вомбаргҳо баррасӣ кард, ки гардиши пули нақд ба свопҳо мувофиқат мекунад. Ҳамин тариқ, арзиши асъори ватанӣ ин аст: : <math>V_\mathrm{swap} = B_\mathrm{domestic} - S_0 B_\mathrm{foreign}</math>, дар куҷо <math>B_\mathrm{domestic}</math> гардиши пули дохилии своп аст, <math>B_\mathrm{foreign}</math> гардиши пули хориҷии LIBOR ин меъёри фоизест, ки бонкҳо аз рӯи пасандоз аз бонкҳои дигар дар бозори [[асъори евро|евро]] пешниҳод мекунанд. LIBOR-и якмоҳа меъёри пешниҳодшуда барои пасандозҳои 1-моҳа, LIBOR-и 3-моҳа барои пасандозҳои семоҳа ва ғайра мебошад. Меъёрҳои LIBOR тавассути савдо байни бонкҳо муайян карда мешаванд ва бо тағирёбии шароити иқтисодӣ пайваста тағйир меёбанд. Мисли меъёри асосии фоизҳои дар бозори дохилӣ нишондодашуда, LIBOR меъёри истинод ба фоиз дар бозори байналмилалӣ мебошад. == Ҳамчунин нигаред == * [[музояда]] * [[Категория:Свопҳо (молия)|Гурӯҳ:Свопҳо (молия)]], барои рӯйхати мақолаҳо * [[Муомилоти доимӣ]] * [[Свопи пешфарзии қарз]] * [[Свопи асъор]] * [[Свопи саҳҳомӣ]] * [[своп Forex|Свопи асъор]] * [[Идоракунии хавфи нархи сӯзишворӣ]] * [[Свопи фоизи фоиз]] * [[Чаҳорчӯбаи бисёркаҷӣ]] * [[PnL фаҳмонд]] * [[Муассисаи иҷроиши иваз]] * [[Свопи умумии бозгашт]] * [[Иваз кардани фарқият|Иваз кардани ихтилоф]] * [[Хатти ҳосилнокӣ|Қаҷи ҳосил]] == Иқтибосҳо == :* {{Cite book|last=Saunders|first=A.|last2=Cornett|first2=M.|date=2006|title=Financial Institutions Management|url=https://archive.org/details/financialinstitu0000saun_e3t7|publisher=McGraw-Hill Irwin}}  {{Эзоҳ}} == Пайвандҳои беруна == * [https://www.chicagofed.org/publications/understanding-derivatives/index Фаҳмидани ҳосилаҳои ҳосилшуда: Бозорҳо ва инфрасохтор] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20200125194433/https://www.chicagofed.org/publications/understanding-derivatives/index |date=2020-01-25 }} Бонки федералии захиравии Чикаго, Гурӯҳи бозорҳои молиявӣ * [https://www.cfainstitute.org/-/media/documents/support/programs/investment-foundations/11-derivatives.ashx?la=en&hash=6BA234D6843721715BA6CB45332CE2D90FC1D75C ''Асосҳои сармоягузорӣ: ҳосилаҳои''] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20201027181218/https://www.cfainstitute.org/-/media/documents/support/programs/investment-foundations/11-derivatives.ashx?la=en&hash=6BA234D6843721715BA6CB45332CE2D90FC1D75C|date=2020-10-27}} </link> , Институти CFA * [https://web.archive.org/web/20070509025720/http://www.swap-rates.com/ swaps-rates.com], омори фоизҳои своп онлайн * [http://www.bis.org Бонки ҳисоббаробаркуниҳои байналмилалӣ] * [http://isda.org Ассотсиатсияи байналмилалии свопҳо ва ҳосилаҳои] * [http://www.pwc.com/us/en/financial-services/regulatory-services/publications/first-take-sec-cross-border-derivatives-rule.jhtml Аввалан, Қоидаи ҳосилаҳои фаромарзии SEC-и Додд-Франкро гиред] {{Derivatives market}} [[Гурӯҳ:Своп]] [[Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations]] 2ovucmj8n8cvybtqte0f1niegqujwnh 0 324444 1484083 1481029 2026-08-20T02:57:27Z InternetArchiveBot 30618 Add 3 books for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484083 wikitext text/x-wiki {{Қуттии ҳамагонӣ}} '''Хол ё доғи нор''' ({{lang-la|nevus flammeus}}) — дигаршавии ранги пӯсти инсон аст, ки дар натиҷаи хуб кор накардани [[Рагҳои хун|рагҳо]] ба вуҷуд меояд. Нор, як нуқсони норасоии [[Мӯйраг|мӯйрагӣ]] буда, он зотӣ мебошад.<ref name="PCDS-Port-wine">{{Cite web|url=http://www.pcds.org.uk/clinical-guidance/port-wine-stain-syn.-naevus-flammeus|title=Port-wine stain|author=Primary Care Dermatology Society, UK|website=Clinical Guidance|publisher=Primary Care Dermatology Society, UK|accessdate=8 July 2013|archivedate=2018-08-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180825222356/http://www.pcds.org.uk/clinical-guidance/port-wine-stain-syn.-naevus-flammeus}}</ref> Нор доғест, ки аз байн бурда намешавад<ref name="Patel-2012">{{Cite journal|author=Patel|first=AM|title=The horizon for treating cutaneous vascular lesions.|journal=Seminars in Cutaneous Medicine and Surgery|date=Jun 2012|volume=31|issue=2|pages=98–104|pmid=22640429|doi=10.1016/j.sder.2012.02.001}}</ref> ва андозааш баробари афзоиши умумии бадан калон мешавад. Доғи нор аксар вақт дар [[рӯй]] дида мешавад, аммо метавонад дар ҳама ҷои бадан, бахусус дар гардан, дастҳо ва пойҳо пайдо шавад.<ref name="PCDS-Port-wine"/><ref>{{Cite journal|author=Ryan|first=E|title=Birthmarks--identification and management.|journal=Australian Family Physician|date=May 2012|volume=41|issue=5|pages=274–277|pmid=22558616}}</ref> Ин доғ одатан дар кӯдакӣ ҳамвор ва каме кабудтоб мебошад. Бо синну сол, ранги доғ метавонад ба ранги [[Сурх|сурхи]] баста ё [[Бунафш|бунафш]] табдил ёбад<ref name="PCDS-Port-wine" /> ва пӯсташ ҳам ғафстар шавад.<ref name="PCDS-Port-wine" /><ref>{{Cite journal|pmid=19588535|year=2009|author=Minkis|first=K.|title=Port wine stain progression: A potential consequence of delayed and inadequate treatment?|volume=41|issue=6|pages=423–6|doi=10.1002/lsm.20788|journal=Lasers in Surgery and Medicine}}</ref> Доғи нор метавонад нишона аз баъзе бемориҳо, ба монанди синдроми Стерж-Вебер ва ё Клиппел-Тренаунай-Вебер низ бошад.<ref name="PCDS-Port-wine"/> == Намудҳо == [[Акс:RIAN_archive_359290_Mikhail_Gorbachev.jpg|рост|мини|356x356пкс| [[Михаил Горбачёв]], охирин раҳбари [[Иттиҳоди Шуравӣ|Иттиҳоди Шӯравӣ]] бо доғи нор дар пешонияш]] * ''Nevus flammeus nuchae'' * Nevus flammeus миёна - инчунин бо номи ямоқи лососӣ ва бӯсаи фаришта маълум аст, аломати таваллуди [[Рагҳои хун|рагҳо]] мебошад, ки метавонад дар минтақаи шиша ё дар як пилки боло пайдо шавад ва тақрибан дар 15% кӯдакони навзод пайдо мешавад. == Генетика == Нишон дода шуд, ки холҳои нор дар натиҷаи мутатсияи соматикии фаъолкунандаи c.548G→A дар гени GNAQ ба вуҷуд омадаанд.<ref>{{Cite journal|author=Shirley|first=Matthew D.|title=Sturge–Weber Syndrome and Port-Wine Stains Caused by Somatic Mutation in|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2013-05-23_368_21/page/1971|journal=New England Journal of Medicine|date=8 May 2013|doi=10.1056/NEJMoa1213507|pmid=23656586|volume=368|issue=21|pages=1971–9}}</ref> Ассотсиатсия бо RASA1 низ тавсиф шудааст.<ref name="pmid14639529">{{Cite journal|author=Eerola I|title=Capillary malformation-arteriovenous malformation, a new clinical and genetic disorder caused by RASA1 mutations|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2003-12_73_6/page/1240|journal=Am. J. Hum. Genet.|volume=73|issue=6|pages=1240–9|date=December 2003|pmid=14639529|doi=10.1086/379793}}</ref> Провайдери тиббӣ одатан метавонад доғи шароби портро дар асоси таърих ва намуди зоҳирӣ ташхис кунад. Дар ҳолатҳои ғайриоддӣ, метавонад барои тасдиқи ташхис [[Биопсия|биопсияи]] пӯст лозим шавад. Вобаста аз ҷойгиршавии аломати таваллуд ва дигар аломатҳои ба он алоқаманд, табиб метавонад фармоиши ченкунии фишори дохили чашм ё рентгени косахонаи сарро интихоб кунад. MRI-и мағзи сарро (таҳти наркоз) дар кӯдаконе, ки дар минтақаи сар доғи шароб доранд, бо мақсади тафтиш кардани нишонаҳои синдроми Стерж-Вебер гузаронидан мумкин аст.<ref name="PCDS-Port-wine"/> Агар доғи шароби портӣ дар дохили даҳон бошад, провайдер метавонад даруни гулӯи кӯдаки навзодро бо асбоб тафтиш кунад, то бубинад, ки оё ғайр аз ранг ягон тағирот (афзоиш) вуҷуд дорад. Агар доғи порт-шароб дар атрофи чашм ё дар пилки чашм бошад, метавонад ба оптометр ё [[Чашмпизишкӣ|офтальмолог]] барои санҷиши фишори чашм дар он чашм муроҷиат кунад. Агар варам дар доғи шароб ба вуҷуд ояд, он метавонад боиси мушкилоти биниш, [[глаукома]] ё нобиноӣ гардад. == Табобат == Бисёр табобатҳо барои доғҳои нор озмуда шудаанд, аз ҷумла яхкунӣ, ҷарроҳӣ, радиатсия ва татуировка; доғҳои порт-шароб низ метавонанд бо косметика пӯшонида шаванд. [[Лазер|Лазерҳо]] метавонанд капиллярҳоро бидуни осеби назаррас ба пӯсти болоии пӯст нобуд кунанд. Аз ин рӯ, лазерҳо ва дигар манбаъҳои рӯшноӣ метавонанд сурхии доғҳои шароби портро коҳиш диҳанд, гарчанде ки далелҳои кофӣ барои тавсия додани як шакл бар дигараш вуҷуд надоранд. Барои аксари одамоне, ки дар озмоишҳои лазерии рангкунии импулсӣ буданд, зиёда аз 25% сурхшавӣ тавассути лазер пас аз як то се табобат коҳиш ёфт. Таъсири номатлуб дар ин озмоишҳо кам ба назар мерасид, гарчанде ки баъзе одамон ранги пӯстро тағир доданд, махсусан одамони чинӣ, ки пӯсти ториктар доранд. Дар давоми ду ҳафта пас аз табобат метавонад дард, пӯст ва оббозӣ вуҷуд дошта бошад. Озмоишҳо танҳо дар тӯли шаш моҳ одамонро пайгирӣ карданд, аз ин рӯ натиҷаҳои дарозмуддат маълум нест. <ref name="CC-Faurschou">{{Cite journal|author=Faurschou|first=A.|title=Lasers or light sources for treating port-wine stains.|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|date=9 November 2011|issue=11|pages=CD007152|pmid=22071834|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0016439/|doi=10.1002/14651858.CD007152.pub2}}</ref> Барои беҳбудӣ то 10 табобат лозим аст, аммо бартарафсозии пурра метавонад натиҷа надиҳад. <ref name="Patel-2012"/> Истифодаи рапамицини актуалӣ ҳамчун илова ба лазери рангкунии импулс метавонад натиҷаҳоро беҳтар кунад. Ҳангоми табобатҳои лазерии кӯҳна пӯст бо доғҳои сиёҳ, андозаи қалам пур мешавад. Ин ба андозаи асбоби лазерӣ вобаста аст; доғҳои сиёҳ дар давоми 1-3 ҳафта нест мешаванд. Майдони табобатшаванда метавонад дар давоми якчанд рӯз дард ва варам кунад. Бо вуҷуди ин, бо табобати навтари лазерии v-beam, шояд ягон нишона вуҷуд надошта бошад. Дар сурати набудани муолиҷаи бомуваффақият, гипертрофия (афзоиши массаи бофтаи) доғҳо метавонад дар ояндаи зиндагӣ мушкилотро ба вуҷуд орад, масалан, аз даст додани функсия (махсусан, агар доғ дар назди чашм ё даҳон бошад), хунравӣ ва афзоиши вайроншавӣ . Ҷароҳатҳо дар пилки чашм ё наздик метавонанд бо [[глаукома]] алоқаманд бошанд. <ref name="PCDS-Port-wine"/> Агар доғи бандари шароб дар рӯй ё дигар қисмати хеле намоёни бадан бошад, мавҷудияти он низ метавонад боиси мушкилоти эҳсосӣ ва иҷтимоӣ барои шахси осебдида гардад. == Эпидемиология == Аз рӯи тадқиқотҳо, дар байни 1000 кӯдаки навзод тақрибан 3-5 ҳолат ба қайд гирифта шудааст.<ref>{{Cite journal|pmid=951136|year=1976|author=Jacobs|first=A. H.|title=The incidence of birthmarks in the neonate|url=https://archive.org/details/sim_pediatrics_1976-08_58_2/page/218|volume=58|issue=2|pages=218–22|journal=Pediatrics|doi=10.1542/peds.58.2.218}}</ref> <ref>{{Cite journal|pmid=6679890|year=1983|author=Alper|first=J. C.|title=The incidence and significance of birthmarks in a cohort of 4,641 newborns|volume=1|issue=1|pages=58–68|journal=Pediatric Dermatology|doi=10.1111/j.1525-1470.1983.tb01093.x}}</ref> == Эзоҳ == {{Эзоҳ}}{{Congenital malformations and deformations of integument}} [[Гурӯҳ:Бемориҳои пӯст]] 0ctg2hlj7ku929pr2r42fg8vvdsrqcv 0 324540 1484031 1431023 2026-08-20T01:33:26Z InternetArchiveBot 30618 Add 1 book for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484031 wikitext text/x-wiki '''Иззату нафс, худэҳтиромкунӣ''' — як нуқтаи назари равонӣ аст, ки арзёбии дохилии шахсро ба арзиш, эътибор ва [[Итминон|эътимоди]] ҳаррӯзаи худ тавсиф мекунад. Ҷанбаи муҳими некӯаҳволии равонӣ, ки ба рафтори шахс, ҳолати эҳсосӣ ва кайфияти ҳол таъсир мерасонад.<ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/samouvazhenie-i-razvitie-lichnosti|автор=Анисимова Ольга Михайловна, Трошихина Евгения Германовна|заглавие=Самоуважение и развитие личности|год=2008|издание=Вестник Санкт-Петербургского университета. Социология|выпуск=4|страницы=65–74|issn=2541-9374|archivedate=2024-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240217213358/https://cyberleninka.ru/article/n/samouvazhenie-i-razvitie-lichnosti}}</ref> Ин як сохтори муҳими равонӣ аст, зеро он натиҷаҳои муайянеро, аз қабили дастовардҳои таълимӣ,<ref name=":1">{{Cite journal|author=Marsh|first=H.W.|title=Causal ordering of academic self-concept and academic achievement: A multiwave, longitudinal path analysis.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-educational-psychology_1990-12_82_4/page/646|journal=Journal of Educational Psychology|year=1990|volume=82|issue=4|pages=646–656|doi=10.1037/0022-0663.82.4.646}}</ref> [[Бахт|хушбахтӣ]],<ref name="BaumeisterCampbell2003">{{Cite journal|author=Baumeister|first=R. F.|title=Does High Self-Esteem Cause Better Performance, Interpersonal Success, Happiness, or Healthier Lifestyles?|url=https://archive.org/details/psychological-science-in-the-public-interest_2003-05_4_1/page/1|journal=Psychological Science in the Public Interest|volume=4|issue=1|year=2003|pages=1–44|issn=1529-1006|doi=10.1111/1529-1006.01431|pmid=26151640}}</ref> қаноатмандии [[Никоҳ|издивоҷ]] ва муносибатҳо,<ref name="Orth 2014">{{Cite journal|author=Orth U.|year=2014|title=The development of self-esteem|journal=Current Directions in Psychological Science|volume=23|issue=5|pages=381–387|doi=10.1177/0963721414547414}}</ref> ва рафтори [[Ҷиноят|ҷиноиро]] пешгӯӣ мекунад.<ref name="Orth 2014" /><ref>{{Cite web|url=https://cmhc.utexas.edu/selfesteem.html|title=Self-Esteem|website=University of Texas Counselling and Medical Centre|accessdate=2023-06-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230602091943/https://cmhc.utexas.edu/selfesteem.html|archivedate=2023-06-02}}</ref> == Таърих == Мафҳуми худбаҳодиҳӣ аз асри 17 сарчашма мегирад, ки бори аввал дар навиштаҳои мутафаккири равшангари Шотландия Дэвид Юм ифода ёфтааст. Юм изҳор мекунад, ки худэҳтиромкунӣ ё худро эҳтиром кардан ва дар бораи худ хуб фикр кардан муҳим аст, зеро он вазифаи ангезандаро иҷро мекунад, ки ба одамон имкон медиҳад, қобилияти пурраи худро ба даст оранд.<ref name=":5">{{Cite web|url=https://davidhume.org/texts/m/app2|title=Hume Texts Online|website=davidhume.org|accessdate=2019-12-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191215225950/https://davidhume.org/texts/m/app2|archivedate=2019-12-15}}</ref> == Адабиёт == * Баумайстер, Рой Ф. (апрель 2001)."[http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=violent-pride Неистовая гордость: становятся ли люди жестокими из-за ненависти к себе или любви к себе?]", в ''Scientific American'', ''284'', № 4, стр. 96-101 * Бранден, Н. (1969).''Психология самоуважения''. Нью-Йорк: Бантам. * Бранден, Н. (2001).''Психология самоуважения: революционный подход к самопониманию, положивший начало новой эре в современной психологии''. Сан-Франциско: Джосси-бас. ISBN 0787945269 * Берк, С. (2008) "[http://www.cormacburke.or.ke/node/370 Самоуважение: почему?; Почему нет?]", Нью-Йорк{{ISBN?}} * {{Cite journal|author=Crocker J.|year=2004|title=The costly pursuit of self-esteem|url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_2004-05_130_3/page/392|journal=Psychological Bulletin|volume=130|issue=3|pages=392–414|doi=10.1037/0033-2909.130.3.392|pmid=15122925}} * Франклин, Ричард Л. (1994)."Преодоление мифа о самоценности: разум и заблуждение в том, что вы говорите себе".ISBN 0963938703 * Хилл, С. Э. и Бусс, Д.М. (2006)."Эволюция самоуважения".В книге Майкла Керниса (ред.) "''Самоуважение: вопросы и ответы: Справочник современных перспектив".''. Издательство "Психология Пресс": Нью-Йорк. 328-333.[http://homepage.psy.utexas.edu/homepage/Group/BussLAB/pdffiles/SEMSAugust4.pdf Полный текст] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20150823193547/http://homepage.psy.utexas.edu/homepage/Group/BussLAB/pdffiles/SEMSAugust4.pdf |date=2015-08-23 }} * Лернер, Барбара (1985)."Самоуважение и совершенство: выбор и парадокс", ''американский педагог'', зима 1985 года. * Мекка, Эндрю М. и др., (1989).''Социальная значимость самоуважения'' Издательство Калифорнийского университета, 1989. (''ред.''; среди других редакторов были Нил Дж. Смелзер и Джон Васконселлос) * Мрук, С. (2006).''Исследование, теория и практика самоуважения: на пути к позитивной психологии самоуважения'' (3-е изд.). Нью-Йорк: Спрингер.{{ISBN?}}<sup class="ts-fix-template noprint">&#x5B;''[[Википедиа:Пайвандҳо ба сарчашмаҳо|<span title="отсутствует международный стандартный книжный номер">ISBN?</span>]]''&#x5D;</sup> [[Категория:Википедия:Статьи, требующие указания ISBN]] <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[Википедиа:Пайвандҳо ба сарчашмаҳо|<span title="Please supply an ISBN for this book.">ISBN отсутствует</span>]]''&#x5D;</sup> * {{Cite journal|author=Rodewalt F.|year=2003|title=Self-esteem and self-regulation: Toward optimal studies of self-esteem|url=https://archive.org/details/sim_psychological-inquiry_2003_14_1/page/66|journal=Psychological Inquiry|volume=14|issue=1|pages=66–70|doi=10.1207/s15327965pli1401_02}} * Руджеро, Винсент Р. (2000)."Плохое отношение: противостояние взглядам, которые мешают ученику учиться", ''американский педагог''. * Седикидес, К. и Грегг. А. П. (2003)."Портреты самого себя".В книге М. А. Хогга и Дж. Купера (ред.), ''Справочник Sage по социальной психологии'' (стр. 110-138).Лондон: Sage Publications.{{ISBN?}}<sup class="ts-fix-template noprint">&#x5B;''[[Википедиа:Пайвандҳо ба сарчашмаҳо|<span title="отсутствует международный стандартный книжный номер">ISBN?</span>]]''&#x5D;</sup> [[Категория:Википедия:Статьи, требующие указания ISBN]] * Твенге, Джин М. (2007).''Поколение Я: Почему сегодняшние молодые американцы более уверены в себе, напористы, наделены правами – и более несчастны, чем когда-либо прежде''. Свободная пресса. ISBN 978-0743276986  == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Ангезиш]] 8ch4wjwu1yye4pldtx3vi2mpe9gbrfu 0 326119 1484069 1439716 2026-08-20T02:34:28Z InternetArchiveBot 30618 Add 1 book for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484069 wikitext text/x-wiki '''Исломгароӣ''', '''исломи сиёсӣ''' ({{lang-ar|الإسلام السياسي}}), '''исломи́зм''' ({{lang-en|Islamism}}) — [[идеология]] ва куниши динӣ-сиёсӣ, ки ҳадафи он эҷоди шароитест, то ҳар гуна тазод дар ҷомеа ва кишварҳои дорои ҷамъияти мусулмон, ва ҳамчунин равобити байнулмилалӣ бо мушорикати онҳо, бар асоси меъёрҳои шариат ҳаллу фасл гардад.<ref name="От Филиппин до Косово2">''[[Игнатенко, Александр Александрович|Игнатенко А. А.]]'' [http://www.ng.ru/ideas/2000-10-12/8_islam.html?print=Y От Филиппин до Косово] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20141225051348/http://www.ng.ru/ideas/2000-10-12/8_islam.html?print=Y |date=2014-12-25 }} // [[Независимая газета]], 12.10.2000.</ref> Исломгароён метавонанд тафсирҳои гуногунеро бар асоси сураҳо ва оятҳои қуръонӣ дошта бошанд. Дидгоҳҳои исломгароён бар пиёдасозии шариат (қонуни исломӣ), иттиҳоди сиёсии панисломизм ва ҳазфи нуфузи ғайримусулмонон, бавижа нуфузи низомӣ, иқтисодӣ, сиёсӣ, иҷтимоӣ ё фарҳангии Ғарб дар ҷаҳони ислом, ки онҳо муътақид ҳастанд бо ислом муғойират дорад, таъкид мекунанд.<ref name="eikmeier-2007">{{cite journal|last1=Eikmeier|first1=Dale|title=Qutbism: An Ideology of Islamic-Fascism|url=https://archive.org/details/sim_parameters_spring-2007_37_1/page/85|journal=The US Army War College Quarterly: Parameters|date=2007|volume=37|issue=1|pages=85–97|doi=10.55540/0031-1723.2340|doi-access=free}}</ref> == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Исломгароӣ| ]] 9c38r5jjew8z5ri6z7vxkkxmyregfg3 0 326981 1484080 1447886 2026-08-20T02:52:30Z InternetArchiveBot 30618 Add 1 book for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484080 wikitext text/x-wiki [[Акс:B&W_girl_portrait_with_sunglasses.jpg|мини|Пӯшидани айнаки офтобӣ дар офтоб: шишаҳои калон муҳофизати хуб медиҳанд, аммо барои «нури пароканда» аз паҳлӯҳо дастаҳои паҳн низ муҳиманд.]] '''Айнаки офтобӣ''' — навъи [[айнак]]и муҳофизатист, ки пеш аз ҳама барои пешгирии зарар ё нохушии чашм аз [[рӯшноии офтоб]] ва нури ултрабунафш сохта мешаванд. Айнакҳои офтобӣ инчунин метавонанд вазифаи ёрии биноиро иҷро кунанд (бо шишаҳои ранга, [[Поляризатор|поляризатсияшуда]] ё торик). Дар нимаи аввали асри XX дар ИМА онҳоро «''sun cheaters''» низ меномиданд.<ref>{{cite book|last=Partridge|first=Eric|others=Terry Victor, Tom Dalzell|title=The New Partridge Dictionary of Slang and Unconventional English|url=https://archive.org/details/newpartridgedict00tomd|url-access=registration|publisher=Routledge|year=2006|page=377}}</ref> Аз солҳои 1930 айнаки офтобӣ чун абзори ёварии мӯдӣ маъмул шуда буд, бахусус дар соҳилҳо. [[Созмони оптометрияи Амрико]] тавсия медиҳад, ки ҳангоми будан дар офтоб аз айнакҳое истифода шавад, ки шуоъҳои [[ултрабунафш]]ро (UV) мебанданд, то чашм аз ултрабунафш ва нури кабуд ҳифз гардад.<ref>{{Cite web|url=https://www.aoa.org/healthy-eyes/caring-for-your-eyes/uv-protection?sso=y|title=Ultraviolet (UV) protection|website=www.aoa.org|lang=en|accessdate=2025-10-22}}</ref> Айнакҳои торике, ки ултрабунафшро намебанданд, метавонанд хатарнок бошанд, зеро боиси афзоиши мушкилоти бештари чашм мегарданд. == Таърих == === Пешгузаштаҳо === [[Акс:Eskimo_snowgoggles.jpg|мини|[[Иннуит|Иннуитҳо]] барои пешгирии [[кӯрии барфӣ]] аз «айнаки барфӣ» бо шикофчаҳо истифода мебурданд.]] Аз қарни XIII то паҳн шудани айнакҳои муосири муҳофиз аз нурҳои ултрабунафш, мардуми [[Иннуит]] айнакҳои барфии устухонӣ бо шикофчаҳои танг мепӯшиданд, то нурҳои хатарноки барфро маҳкам кунанд.<ref>{{cite web|url=http://collections.civilisations.ca/public/pages/cmccpublic/alt-emupublic/Display.php?irn=855927|title=Prehistoric Inuit Snow-Goggles, circa 1200|date=1997-10-03|publisher=[[Canadian Museum of Civilization]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110706173656/http://collections.civilisations.ca/public/pages/cmccpublic/alt-emupublic/Display.php?irn=855927|archive-date=2011-07-06}}</ref><ref>{{cite book|title=Origin of Everyday Things|last1=Acton|first1=Johnny|last2=Adams|first2=Tania|last3=Packer|first3=Matt|year=2006|publisher=[[Sterling Publishing Company, Inc.]]|isbn=1-4027-4302-5|page=[https://archive.org/details/originofeveryday0000acto/page/254 254]|url-access=registration}}</ref> Аввалин айнакҳои офтобӣ, ки аз шишаҳои ҳамвори кварси дуддор сохта шуда буданд, бо номи Ай Тай (靉靆), ки маънояш «абрҳои сиёҳ» буд, ки қудрати ислоҳкунанда надошт, вале чашмҳоро аз дурахш муҳофизат мекард, дар асри XII ё эҳтимолан пештар дар Чин истифода мешуданд. Ҳуҷҷатҳо истифодаи чунин айнаки офтобии булӯриро аз ҷониби судяҳо дар судҳои қадимии Чин барои пинҳон кардани ифодаи чеҳраи онҳо ҳангоми пурсиш аз шоҳидон тавсиф мекунанд<ref>{{Cite web|url=https://blog.sciencemuseum.org.uk/9-surprising-moments-in-the-history-of-sunglasses/|title=9 surprising moments in the history of sunglasses|website=Science Museum Blog|date=2018-05-29|lang=en-GB|accessdate=2025-10-22}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ideafinder.com/history/inventions/sunglasses.htm|title=Sunglasses History – The Invention of Sunglasses|date=2006-12-04|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703224202/http://www.ideafinder.com/history/inventions/sunglasses.htm|archive-date=2007-07-03}}</ref>. Дар охири асри XIX ва аввали асри XX айнакҳои сиёҳшиша барои муҳофизат маъмул шуданд; соли 1936 айнакҳои поляризатсияшуда пайдо шуданд, соли 1947 шишаҳои [[CR-39]] ба истеҳсол шуданд.<ref>{{Cite web|url=http://www.ppgoptical.com/getmedia/47e39594-6472-48e7-8e2c-8f48015284c8/CR39_50years_booklet.pdf|title=More Than Meets the Eye|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408120504/http://www.ppgoptical.com/getmedia/47e39594-6472-48e7-8e2c-8f48015284c8/CR39_50years_booklet.pdf|archive-date=2024-04-08|accessdate=2025-10-22|archivedate=2020-11-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201109024103/http://www.ppgoptical.com/getmedia/47e39594-6472-48e7-8e2c-8f48015284c8/CR39_50years_booklet.pdf}}</ref> То соли 1937 танҳо дар ИМА 20 млн ҷуфт фурӯхта шуданд.<ref name="life19380530">{{cite magazine|url=https://books.google.com/books?id=3EoEAAAAMBAJ&pg=PA31|title=Dark Glasses are New Fad for Wear on City Streets|magazine=[[Life (magazine)|Life]]|date=1938-05-30|pages=31–33}}</ref> == Вазифаҳо ва фоида == [[Акс:Animation_polariseur.gif|рост|мини|Таъсири филтрҳои поляризатор]] === Равшании бино ва роҳат === Айнакҳои офтобӣ хирагиро кам карда, биноиро беҳтар мекунанд; шишаҳои [[Поляризатор|поляризатшуда]] дурахши рӯйи об ва роҳро хомӯш месозанд. === Муҳофизат === [[Акс:DSCF1041-Mazzeo-Taormina-Italy-Castielli_CC0_glasses.jpg|чап|мини|Дастаҳои паҳн аз вуруди нури «пуҳншуда дар атроф» аз паҳлӯ пешгирӣ мекунанд.]] Онҳо аз нурҳои зиёдатӣ, бахусус аз [[ултрабунафш]] (UVA/UVB) муҳофизат мекунанд. Ултрабунафш метавонад [[фотокератит]] (''кӯрии барфӣ''), [[катаракта]], [[птеригиум]] ва варамҳои чашмро ба вуҷуд оварад.<ref name="CCA">{{cite web|url=http://www.cancer.org.au/File/PolicyPublications/PSeye%20protectionAUG06.pdf|title=Cancer Council Australia: Eye Protection (2006)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110706124649/http://www.cancer.org.au/File/PolicyPublications/PSeye%20protectionAUG06.pdf|archive-date=2011-07-06}}</ref> Барои муҳофизати кофӣ одатан «UV400» тавсия мешавад (то 400 нм). Айнакҳои офтобӣ барои тамошои мустақими [[Офтоб]] кофӣ нестанд; барои ин [[Айнаки офтобгуна барои офтоб|филтрҳои махсуси офтоббин]] лозиманд<ref>{{Cite web|url=https://www.livescience.com/60237-do-solar-eclipse-glasses-expire.html|title=Will Your Solar Eclipse Glasses Still Be Safe to Use in 2024?|author=Mindy Weisberger published|website=Live Science|date=2017-08-25|lang=en|accessdate=2025-10-22}}</ref>. === Андозагирии муҳофизат === Ҳифзи воқеиро танҳо бо ченкунии шишаҳо метавон муайян кард (истеҳсолкунанда ё [[оптик]]). Торикии шиша худ ба худ нишонаи муҳофизат нест; шишаи торик, агар Ултрабунафшро намебандад, ҳатто хатарноктар аст. Нархи баланд ҳам кафолати муҳофизатро намедиҳад.<ref name="Leow">{{cite journal|last1=Leow|first1=YH|last2=Tham|first2=SN|date=Nov 1995|title=UV-protective sunglasses for UVA irradiation protection|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-dermatology_1995-11_34_11/page/808|journal=Int J Dermatol|volume=34|issue=11|pages=808–10|pmid=8543419}} </ref> == Стандартҳо == Стандарти байналмилалӣ — '''ISO 12312''' (қисмҳои 1-3). Қисми 1 («Айнакҳо барои истифодаи умум») аввалин бор соли 2013 нашр шуда, соли 2022 бознигарӣ шудааст; қисми 2 («Филтрҳо барои мушоҳидаи мустақими офтоб») — соли 2015; қисми 3 («Барои давидан, велосипедронӣ ва ғайра») — соли 2022.<ref>{{cite web|url=https://www.iso.org/standard/77321.html|title=ISO 12312-1:2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.iso.org/standard/59289.html|title=ISO 12312-2:2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.iso.org/standard/72628.html|title=ISO 12312-3:2022}}</ref> Дар [[Аврупо]] маҳсулоте, ки EN 1836-ро иҷро мекунанд, бо нишони '''CE''' тамғагузорӣ мешаванд; категорияҳои гузарониш аз 0 то 4 доранд (0 — мӯдӣ/дарунӣ; 4 — офтоби шадиди кӯҳ/яхбандӣ; барои рондан манъ аст).<ref>{{cite web|url=http://www.i-sunglasses.com/Sunglasses-Lens-Tints-Help|title=Sunglasses Lens Tints Help|archive-url=https://web.archive.org/web/20160504013016/http://www.i-sunglasses.com/Sunglasses-Lens-Tints-Help|archive-date=2016-05-04}}</ref> Дар [[Иёлоти Муттаҳида]] айнакҳо аз ҷониби FDA танзим мешаванд; стандартҳои асосӣ '''ANSI Z80.3''' (гузарониши УБ) ва '''ANSI Z87.1''' (зиддизарбавӣ) мебошанд.<ref name="autogenerated1">[http://www.mbos.com.my/website/ansi.html ANSI Z87.1-2003]</ref> == Истифодаи махсус == === Ронандагӣ ва ҳавопаймо === Барои рондан шиша бояд ба равшанӣ мутобиқ бошад (категорияи 2 барои рӯз); шишаҳои [[фотохромӣ]] дар мошин суст кор мекунанд, зеро шишаи пеш УБ-ро ҷазб мекунад. Барои халабонҳо поляризатсия номатлуб аст, зеро он бо шишаи пеш ва [[LCD]]-ҳо халал мерасонад. === Варзиш ва кӯҳнавардӣ === [[Акс:Water_sunglasses_kayaker.jpg|мини|Айнаки обӣ барои [[баҳрнавардӣ]]]] Айнакҳои варзишӣ бояд аз шишаи ба зарбаву шикаст тобовар сохта шаванд. Онҳо банди нигоҳдор ва пушти биниро дошта бошанд; барои об — шиноварӣ (''float'') ва зидди меҳ доранд. Барои барфу пирях [[айнаки пиряхӣ]] бо шишаҳои хеле торик ва пардаҳои паҳлӯӣ истифода мешавад. === Фазо === Дар кайҳон муҳофизат аз УБ ва [[инфрасурх]] лозим аст; дар ниқоби скафандрҳо пӯшиши тунуки тилло истифода мешавад.<ref>{{Cite web|url=http://www.optikum.at/469.htm|title=optikum, UNABHÄNGIGES AUGENOPTIK-PANORAMA - Silhouette Titan Minimal Art Space Edition – Die leichteste Brille des Universums|author=optikum, UNABHÄNGIGES AUGENOPTIK-PANORAMA|website=www.optikum.at|accessdate=2025-10-22}}</ref> == Сохт == === Шиша === Ранги тавсияшаванда барои истифодаи умум — хокистарӣ ё сабз (рангро таҳриф намекунад), қаҳвагӣ — контрастро меафзояд. Маводҳо: [[шиша]], [[поликарбонат]], [[CR-39]], SR-91; поляризатор, пӯшиши оинавӣ, [[фотохромӣ]] ва ғайра метавонанд якҷо шаванд. === Қафас (чорчӯб) === Материалҳо: пластик, [[нейлон]], [[металл]]; барои варзиш — нейлонҳои чандир. == Ҷусторҳои вобаста == * [[Айнаки шиноварӣ]] * [[Айнакҳои муҳофизатӣ]] * [[Линзаи фотохромӣ]] * [[Айнакҳои ҳассос ба нур]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * Пайванд ба саҳифа дар Википедияи англисӣ: [[:en:Sunglasses]]{{Wiktionary|айнаки офтобӣ}} * [https://www.sis.se/api/document/preview/916530 ISO 12312-1 (пешнамоиш)] 5lfq146dm5116l850hwbwckc01xvcnv 0 327336 1484071 1483344 2026-08-20T02:37:26Z InternetArchiveBot 30618 Add 1 book for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484071 wikitext text/x-wiki {{Адиб}} {{Нихонго|'''Матсуо Башо'''|松尾 芭蕉||{{IPA|ja|ma.tsɯ.o ({{pipe}}) ba.ɕoː}},<ref>{{cite book|script-title=ja:新明解日本語アクセント辞典|edition=2nd|editor-last=Kindaichi|editor-first=Haruhiko|editor-link=Haruhiko Kindaichi|editor-last2=Akinaga|editor-first2=Kazue|publisher=[[Sanseidō]]|date=10 March 2025|language=ja}}</ref> 1644{{spnd}} 28 ноябр, 1694}} (松尾 芭 ⁇; талаффузи Ҷопон: [ma.tsɯ.o (かん) ba. ɕoː],[1] 1644 - 28 ноябри 1694);<ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1 cs1-prop-script cs1-prop-foreign-lang-source" id="CITEREFKindaichiAkinaga2025">[[Haruhiko Kindaichi|Kindaichi, Haruhiko]]; Akinaga, Kazue, eds. (March 10, 2025). <bdi lang="ja">新明解日本語アクセント辞典</bdi> (in Japanese) (2nd&nbsp;ed.). [[Sanseidō]].</cite></ref> ном ҳангоми зодан {{Нихонго|'''Матсуо Кинсаку'''|松尾 金作}} , баъдтар бо номи {{Нихонго|'''Матсуо Чуэмон Мунефуса''|松尾 忠右衛門 宗房}} <ref>{{Britannica|54930|Bashō}}</ref> машҳуртарин шоири Ҷопон дар Давраи Эдо мебошад. Дар давоми ҳаёти худ, Башо барои корҳояш дар шакли ҳамкориҳои Ҳоку маъруф шуд; имрӯз, пас аз садсолаҳои тафсир ва пажӯҳиш, ӯ ҳамчун бузургтарин устоди Хойку (он вақт hokku номида мешавад) эътироф шудааст. Вай инчунин бо очеркҳои сафаномавии худ маъруф аст, ки бо сабти скелетҳои ҳавоӣ (1684) оғоз меёбад, ки пас аз сафари ӯ ба ғарб ба [[Кёто|Киото]] ва [[Нара]] навишта шудааст. <ref>{{Cite web|url=http://kotobank.jp/word/%E6%9D%BE%E5%B0%BE%E8%8A%AD%E8%95%89|publisher=The Asahi Shimbun Company|lang=ja|accessdate=November 22, 2010}}; {{Cite web|url=http://www.ict.ne.jp/~basho/country/bashotoiga.html|publisher=芭蕉と伊賀 Igaueno Cable Television|lang=ja|accessdate=November 22, 2010|title=нусхаи бойгонӣ|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110906/http://www.ict.ne.jp/~basho/country/bashotoiga.html}}</ref> Шеъри Матсуо Башо дар сатҳи байналмилалӣ машҳур аст ва дар Ҷопон бисёре аз шеърҳои ӯ дар ёдгориҳо ва ҷойҳои таърихӣ таҷассум карда мешаванд. Гарчанде ки Башо дар Ғарб бо hokku-и худ машҳур аст, худи ӯ боварӣ дошт, ки кори беҳтарини ӯ дар роҳбарӣ ва иштирок дар Ренку ҷойгир аст. Чунон ки худи ӯ гуфт, "Бисёри пайравони ман мисли ман hokku (Ҳокку) менависанд. Ҷое ким воқеан ки буданамро бо пайваст кардани мисраъҳои Ҳойку нишон медиҳам". <ref>{{Cite book|last=Norwich|first=John Julius|title=Oxford Illustrated Encyclopedia|date=1985–1993|publisher=Oxford University Press|others=Judge, Harry George., Toyne, Anthony.|isbn=0-19-869129-7|location=Oxford [England]|pages=37|oclc=11814265}}</ref> Башо дар синни ҷавонӣ бо шеър ошно шуд ва пас аз ворид шудан ба саҳнаи зеҳнии Эдо (Токиои муосир), ӯ зуд дар саросари Ҷопон машҳур шуд. Ӯ ҳамчун муаллим зиндагӣ мекард; аммо баъдан аз ҳаёти иҷтимоӣ ва шаҳрии доираҳои адабӣ даст кашид ва майл дошт, ки дар саросари кишвар сафар кунад, ба Ғарб, Шарқ ва дур ба биёбони шимолӣ равад, то барои эҷодиёти худ илҳоме гирад. Шеърҳои ӯ аз таҷрибаи бевоситаи ҷаҳони атрофаш таъсир пазируфтаанд ва аксар вақт эҳсоси саҳнаро дар чанд унсури оддӣ инъикос мекунанд. == Зиндагинома == === Зиндагии барвақтӣ === [[Акс:MatsuoBasyoSeika.jpg|чап|мини|Зодгоҳи гӯёи Башо дар вилояти Ига аст]] Матсуо Башо соли 1644 дар наздикии Уэно, дар музофоти Ига таваллуд шудааст. {{Sfn|Carter|1997|p=62}} {{Sfn|Kokusai|1948|p=246}} Оилаи Матсуо аз авлоди самурайҳо буд ва падари ӯ эҳтимолан {{Нихонго|''musokunin''|無足人}} буд, як табақаи деҳқонони заминдор, ки баъзе имтиёзҳои самурайиро доро буданд. {{Sfn|Ueda|1992|p=17}} {{Sfn|Carter|1997|p=62}} Дар бораи кӯдакии ӯ маълумоти каме мавҷуд аст. Матсуо як оилаи бузурги ниндзя буд ва Башо дар ниндзю омӯзонида шуда буд. <ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation book cs1 cs1-prop-script cs1-prop-foreign-lang-source" id="CITEREFKindaichiAkinaga2025">[[Haruhiko Kindaichi|Kindaichi, Haruhiko]]; Akinaga, Kazue, eds. (March 10, 2025). <bdi lang="ja">新明解日本語アクセント辞典</bdi> (in Japanese) (2nd&nbsp;ed.). [[Sanseidō]].</cite></ref> Дар охири наврасӣ, Башо эҳтимолан бо ягон вазифаи хоксорона ба {{Нихонго|Tōdō Yoshitada|[[:ja:藤堂 良忠|藤堂 良忠]]}} хидматгор шуд, {{Sfn|Carter|1997|p=62}} {{Sfn|Ueda|1982|pp=17–20}} ва эҳтимолан ба синфи пурраи самурайӣ пешбарӣ нашуд. {{Sfn|Nihon Jinmei Daijiten Plus|2015}} Иддао мешавад, ки ӯ дар баъзе ривоятҳои қариб муосир ҳамчун ошпаз ё коргари ошхона кор кардааст, {{Refn|[[Ichikawa Danjūrō II]]'s diary ''Oi no tanoshimi'' says "cook"; {{nihongo|Endō Atsujin|遠藤曰人}}'s biography ''Bashō-ō keifu'' "kitchen-worker".{{sfn |Kon |1994 |p=12}}}}, аммо далели қатъӣ вуҷуд надорад. {{Sfn|Carter|1997|p=62}} Фарзияи баъдӣ ин аст, ки ӯ барои хидмат ба сафҳа ( koshō интихоб шудааст. ) ба Йошитада, бо далелҳои дигари ҳуҷҷатӣ, ки нишон медиҳанд, ки ӯ дар синни хурдтар ба хидматгорӣ шурӯъ кардааст. {{Sfn|Hibino|1978|p=28}} === Ба шӯҳрат расидан === [[Акс:Poet-Basho-and-Moon_Festival-Tsukioka-Yoshitoshi-1891.png|мини|Башо бо ду деҳқоне вомехӯрад, ки ҷашни моҳи миёнаи тирамоҳро ҷашн мегиранд, ки дар он аз асари " ''Сад ҷанбаи моҳ"'' -и Йошитошӣ истифода мешавад. Дар ҳайку чунин навишта шудааст: "Аз замони зуҳури ҳилол, ман имшабро интизор будам."]] Дар доираҳои адабии мӯди Ниҳонбашӣ, шеъри Башо зуд бо сабки содда ва табиии худ шинохта шуд. Соли 1674 ӯ ба доираи дохилии касби ''ҳайкай'' шомил карда шуд ва аз Китамура Кигин (1624–1705) таълимоти махфӣ гирифт. {{Sfn|Carter|1997|p=62}} Ӯ ин ''хоккуро'' ба эҳтироми масхараомез ба ''сёгун'' навиштааст: === Солҳои охир === [[Акс:MatsuoBasho-Haka-M1932.jpg|рост|мини|Қабри Башо дар [[Отсу]], [[Устони Шига|префектураи Шига]]]] Пас аз бозгашт ба Эдо дар зимистони соли 1691, Башо дар кулбаи сеюми ''башои'' худ, ки боз аз ҷониби шогирдонаш таъмин карда мешуд, зиндагӣ мекард. Ин дафъа ӯ танҳо набуд; ӯ ҷиянаш Тоин ва дӯсти занаш Ҷутейро, ки ҳарду аз беморӣ шифо меёфтанд, ба хонааш бурд. Ӯ меҳмонони зиёде дошт. Башо ба дӯсташ навишт, ки «аз ҷониби дигарон халалдор мешавам, ман оромии хотир надорам». {{Sfn|Ueda|1992|p=348}} То охири моҳи августи соли 1693, ӯ аз таълим ва иштирок дар маҳфилҳои ''ҳайкай'' зиндагии худро идома медод. Сипас, дарвозаи кулбаи ''башои'' худро баст ва барои як моҳ аз дидор бо касе худдорӣ кард. Ниҳоят, ӯ пас аз қабул кардани принсипи ''каруми'' ё «ирфон», як фалсафаи нимбуддистӣ, ки ба ҷаҳони оддӣ салом медиҳад, на аз он ҷудо мешавад, розӣ шуд. Башо бори охир дар тобистони соли 1694 Эдоро тарк кард ва пеш аз расидан ба Осакада дар Уэно ва Киото вақт гузаронд. Дар он ҷо бемории меъда ӯро замингир кард ва дар иҳотаи шогирдонаш қарор гирифт ва оромона вафот кард. {{Sfn|Ueda|1992|p=34}} Гарчанде ки ӯ шеъри расмии маргро эҷод накардааст, {{Sfn|Kikaku|2006|pp=20–23}} шеъри зеринро умуман ҳамчун шеъри видоъ қабул мекунанд: == Рӯйхати асарҳо == [[Акс:Haiseiden.jpg|мини|Хайсейден ([[:ja:俳聖殿|俳聖殿]], Толори ёдбуди шоир) дар [[Ига|Ига, Мие]], ки барои таҷлили 300-солагии таваллуди Башо сохта шудааст]] [[Акс:Matsuo_Basho_-_Een_woedende_zee_-_Rapenburg_75,_Leiden.JPG|мини|Шеърҳои деворӣ дар Лейден : Башо]] * ''Кай Ои'' (Бозии садафи баҳрӣ) (1672) * {{Нихонго|''Edo Sangin''|江戸三吟}} (1678) * {{Нихонго|''Inaka no Kuawase''|田舎之句合}} (1680) * {{Нихонго|''Tōsei Montei Dokugin Nijū Kasen''|桃青門弟独吟廿歌仙}} (1680) * {{Нихонго|''Tokiwaya no Kuawase''|常盤屋句合}} (1680) * {{Нихонго|''Minashiguri''|虚栗||"A Shriveled Chestnut"}} (1683) * ''Нозараши Кико'' ( ''Сабти скелети аз обу ҳаво дучоршуда'' ) (1684) * ''Фую но хай'' ( Рӯзҳои зимистон ) (1684)* * ''Ҳару но Ҳи'' (Рӯзҳои баҳорӣ) (1686)* * ''Kawazu Awase'' (озмуни қурбоққа) (1686) * ''Кашима Кико'' (Зиёрат ба маъбади Кашима) (1687) * ''Ой но Кобуми'', ё ''Утацу Кико'' (Сабти халтаи дар сафар фарсудашуда) (1688) * ''Сарашина Кико'' (Сафар ба деҳаи Сарашина) (1688) * ''Арано'' (Хисор) (1689)* * ''Ҳисаго'' (Каду) (1690)* * {{Нихонго|''[[Sarumino]]''|猿蓑||"Monkey's Raincoat"}} (1691)* * ''Сага Никки'' (Рӯзномаи Сага) (1691) * ''Bashō no Utsusu Kotoba'' (Дар бораи кӯчонидани дарахти банан) (1691) * ''Heikan no Setsu'' (Дар бораи танҳоӣ) (1692) * ''Фукагава Шу'' (антологияи Фукагава) * ''Сумидавара'' (Халтаи ангиштсанг) (1694)* * ''Бетсузашики'' (Ҳуҷраи алоҳида) (1694) * ''Оку но Хосомичи'' (Роҳи танг ба дохил) (1694) {{Sfn|Kokusai|1948|pp=248–249}} * ''Зоку Сарумино'' (Пардаи боронии маймун, Идома) (1698)* : ''*'' Ин маънои онро дорад, ки унвон яке аз ''Ҳафт Маҷмӯаи асосии Башо (Bashō Shichibu Shū)'' аст {{Sfn|Matsuo|1966|pp=30–48}} == Ҷусторҳои вобаста == {{Портал|Japan|Literature|Poetry}} * Хаттори Рансетсу * Такараи Кикаку == Эзоҳ== {{Эзоҳ|group=Notes}} == Адабиёт == === Иқтибосҳо === {{Эзоҳ}} === Манбаъҳо === * {{Cite journal|author=Carter|first=Steven|year=1997|title=On a Bare Branch: Bashō and the Haikai Profession|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-1997_117_1/page/57|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=117|issue=1|pages=57–69|doi=10.2307/605622}} * {{Cite book|last=Forbes|first=Andrew|last2=Henley|first2=David|year=2014|title=Utagawa Hiroshige's 53 Stations of the Tokaido|location=Chiang Mai|publisher=Cognoscenti Books|edition=Kindle|asin=B00LM4APAI}} * {{Cite book|last=Hibino|first=Shirō|author-link=:ja:日比野士朗|title=Bashō saihakken: ningen Bashō no jinsei|script-title=ja:芭蕉再発見: 人間芭蕉の人生|publisher=Shintensha|year=1978|url=https://books.google.com/books?id=SisxAAAAMAAJ|language=ja}} * {{Cite book|last=Kon|first=Eizō|author-link=:ja:今栄蔵|title=Bashō nenpu taisei|script-title=ja:芭蕉年譜大成|publisher=Kadokawa|year=1994|isbn=9784048650472|url=https://books.google.com/books?id=4PFMAAAAMAAJ|language=ja}} * {{Cite book|last=Lawlor|first=William|title=Beat Culture: Lifestyles, Icons, and Impact|location=Santa Barbara|publisher=ABC-CLIO|year=2005|isbn=978-1-85109-405-9}} * {{Cite book|title=Cartographies of Desire: Male-Male Sexuality in Japanese Discourse, 1600–1950|url=https://archive.org/details/cartographiesofd0000pflu|last=Gregory M. Pflugfelder|year=1999|page=[https://archive.org/details/cartographiesofd0000pflu/page/39 39]|publisher=University of California Press|isbn=978-0520251656}} * {{Cite encyclopedia|ref={{SfnRef|Nihon Jinmei Daijiten Plus|2015}}|encyclopedia=Nihon Jinmei Daijiten Plus|title=Tōdō Sengin|language=ja|year=2015|publisher=[[Kodansha]]|url=https://kotobank.jp/word/藤堂蝉吟-1093752#E3.83.87.E3.82.B8.E3.82.BF.E3.83.AB.E7.89.88.20.E6.97.A5.E6.9C.AC.E4.BA.BA.E5.90.8D.E5.A4.A7.E8.BE.9E.E5.85.B8.2BPlus|accessdate=March 26, 2018}} * {{Cite book|last=Okamura|first=Kenzō (岡村 健三)|title=Bashō to Jutei-ni|script-title=ja:芭蕉と寿貞尼|location=Ōsaka|publisher=Bashō Haiku Kai <!--芭蕉俳句会 -->|year=1956|language=ja}} * {{Cite book|last=Shirane|first=Haruo|title=Traces of Dreams: Landscape, Cultural Memory, and the Poetry of Basho|url=https://archive.org/details/tracesofdreamsla0000shir|location=Stanford, CA|publisher=Stanford University Press|year=1998|isbn=0-8047-3099-7}} * {{Cite book|last=Ueda|first=Makoto|title=The Master Haiku Poet, Matsuo Bashō|location=Tokyo|publisher=Kodansha International|year=1982|isbn=0-87011-553-7|url=https://archive.org/details/matsuobasho00ueda}} * {{Cite book|last=Ueda|first=Makoto|title=Matsuo Bashō|url=https://archive.org/details/matsuobashotwayn0000mako|location=Tokyo|publisher=Twayne Publishers|year=1970}} * {{Cite book|last=Ueda|first=Makoto|title=Bashō and His Interpreters: Selected Hokku with Commentary|url=https://archive.org/details/liang.bashohisinterpre0000mako_h9c4|location=Stanford, CA|publisher=Stanford University Press|year=1992|isbn=0-8047-1916-0}} * {{Cite book|last=Slawenski|first=Kenneth|title=J.D. Salinger : a life|url=https://archive.org/details/jdsalingerlife0000slaw|publisher=Random House|publication-place=New York|date=2010|isbn=978-1-4000-6951-4|oclc=553365097}} * {{Cite book|last=Kikaku|first=Takarai|year=2006|chapter=An Account of Our Master Basho's Last Days|title=Springtime in Edo|location=Hiroshima|publisher=Keisuisha|isbn=4-87440-920-2}} * {{Cite book|ref={{SfnRef|Kokusai|1948}}|last=Kokusai Bunka Shinkōkai <!--国際文化振興会-->|title=Introduction to Classic Japanese Literature|year=1948|publisher=Kokusai Bunka Shinkōkai|location=Tokyo}} * Matsuo, Bashō (1666). "The narrow road to the Deep North", translated by Nobuyuki Yuasa. Harmondsworth, Penguin. {{ISBN|0-14-044185-9}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-14-044185-9|<bdi>0-14-044185-9</bdi>]] * Lorente, Jaime (2020). Bashō y el metro 5-7-5. Toledo: Haijin books. * {{Cite book|last=Leupp|first=Gary P.|title=Male Colors: The Construction of Homosexuality in Tokugawa Japan|url=https://archive.org/details/malecolorsconstr0000leup|publisher=University of California Press|year=1997|isbn=0-520-20900-1}} == Пайвандҳои беруна == * Works by Matsuo Bashō at Project Gutenberg * Works by or about Matsuo Bashō at the Internet Archive * Works by Matsuo Bashō at LibriVox (public domain audiobooks) * {{Cite web|url=http://carlsensei.com/classical/index.php/author/view/1|title=Matsuo Bashō (松尾芭蕉)|publisher=Classical Japanese Database|accessdate=May 12, 2008}} Various poems by Bashō, in original and translation. * {{Cite web|url=http://www.haikupoetshut.com/basho1.html|title=Interpretations of Bashō|publisher=Haiku Poets Hut|accessdate=May 12, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20020709101938/http://www.haikupoetshut.com/basho1.html|archivedate=July 9, 2002}} Comparison of translations by R. H. Blyth, Lucien Stryck and Peter Beilenson of several Bashō haiku. *   Interactive Travelogue of Howard Norman's journey in Basho's footsteps, including a map of the route taken. * {{Cite web|url=http://simplyhaiku.com/SHv4n3/features/Nobuyuki.html|title=An Account of Our Master Bashō's Last Days|publisher=Simply Haiku: A Quarterly Journal of Japanese Short Form Poetry|accessdate=June 29, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090204034805/http://simplyhaiku.com/SHv4n3/features/Nobuyuki.html|archivedate=February 4, 2009}} A translation by Nobuyuki Yuasa of an important manuscript by Takarai Kikaku, also known as Shinshi, one of Bashō's followers. * {{Cite web|url=https://www.scribd.com/doc/24996714/Matsuo-Bash%C5%8D-Complete-Haiku-in-Japanese|title=Matsuo Bashō – Complete Haiku in Japanese|publisher=André von Kugland|accessdate=January 9, 2010}} * [http://www2.yamanashi-ken.ac.jp/~itoyo/basho/basho.htm bashoDB] * {{Cite web|url=http://www.geocities.com/dr_phinaes/haikaitranslation.html|title=Phinaes' Haikai Linked Verse Translations|author=Price, Sean|accessdate=November 2, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071231213310/http://www.geocities.com/dr_phinaes/haikaitranslation.html|archivedate=December 31, 2007|year=2007}} Translations of renku by Bashō and his disciples, by Sean Price. *   Travels along the path Matsuo Bashō followed for Oku no Hosomichi. Photography by Mike Yamashita. * [http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/153737 Bridge of dreams: the Mary Griggs Burke collection of Japanese art], a catalog from The Metropolitan Museum of Art Libraries (fully available online as PDF), which contains material on this artist (see index) {{Пайвандҳои беруна}} [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1644]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1694]] [[Гурӯҳ:Шоирони ҳойкусаройи Ҷопон]] [[Гурӯҳ:Ҳойку]] 46jpixbsn57adv7z6e4zpa4otv5wmnu 0 327760 1484076 1483345 2026-08-20T02:47:51Z InternetArchiveBot 30618 Add 7 books for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484076 wikitext text/x-wiki '''Антропологияи ғизоӣ''' <ref>{{Cite web |title=Research methods in nutritional anthropology |url=[https://archive.unu.edu/unupress/unupbooks/80632e/80632E00.htm](https://archive.unu.edu/unupress/unupbooks/80632e/80632E00.htm) |access-date=2023-07-04 |website=archive.unu.edu}}</ref> (ё антропологияи нутритсиологӣ) — омӯзиши робитаи мутақобилаи байни [[Биологияи инсон|биологияи инсон]], [[Низомҳои иқтисодӣ|низомҳои иқтисодӣ]], [[Нутритсиология|вазъи ғизоӣ]] ва [[Амнияти ғизоӣ|амнияти озуқаворӣ]] мебошад. Агар тағйироти иқтисодӣ ва экологии ҷомеа ба дастрасӣ ба ғизо, амнияти озуқаворӣ ва саломатии парҳезӣ таъсир расонанд, пас ин робитаи мутақобилаи байни фарҳанг ва биология, дар навбати худ, бо равандҳои васеътари таърихӣ ва [[Economic indicator|нишондиҳандаҳои иқтисодӣ]], ки бо ҷаҳонишавӣ (глобализатсия) алоқаманданд, вобастагӣ дорад. Вазъи ғизоӣ ба ҳолати умумии саломатӣ, иқтидори кории инсон ва имкониятҳои умумии рушди иқтисодӣ (хоҳ аз нигоҳи рушди инсон ва хоҳ аз рӯи моделҳои суннатии ғарбӣ) барои ҳар як гурӯҳи мушаххаси одамон таъсир мерасонад. == Иқтисодиёти умумӣ ва ғизо == === Хулосаи иқтисодии умумӣ === Aксари олимон иқтисодро ҳамчун раванди истеҳсол, тақсим ва истеъмоли молҳо ва хидматҳо дар дохили ҷомеа ва байни ҷомеаҳо мефаҳманд.Консепсияи калидӣ дар омӯзиши васеи иқтисодиёт (бархлофи омӯзиши мушаххаси эконометрикии бозорҳои саҳомӣ ва молҳо) муносибатҳои иҷтимоӣ мебошад. Масалан, бисёре аз [[Антропологияи иқтисодӣ|антропологҳои иқтисодӣ]] изҳор медоранд, ки мубодилаи мутақобилаи туҳфаҳо (ресипрокалӣ), мубодилаи рақобатии туҳфаҳо ва мубодилаи бозории ғайришахсӣ ҳама инъикоскунандаи парадигмаҳои бартари муносибатҳои иҷтимоӣ дар ҷомеаи додашуда мебошанд.Шаклҳои асосии иқтисод дар аксари қисматҳои ҷаҳони имрӯза, дар чаҳорчӯби модели соддаи истеҳсол, тақсим ва истеъмол, иқтисодиёт дар асоси ниёзҳои ҳаётӣ (истеъмолӣ) ва иқтисоди бозорӣ мебошанд. Истеъмоли ҳаётӣ (Subsistence) ба истеҳсол ва истеъмол дар миқёси хурди хонавода ё ҷамоа ишора мекунад, дар ҳоле ки иқтисоди бозорӣ миқёси хеле васеътари истеҳсол, тақсим ва истеъмолро дар бар мегирад. [[Иқтисоди бозорӣ]] инчунин мубодилаи молро ба асъор дар назар дорад, бархлофи мубодилаи мол ба мол (бартер) ё уҳдадориҳои мутақобилаи туҳфадиҳӣ. Ин маънои онро надорад, ки иқтисодҳои бозорӣ бо иқтисодҳои истеъмолӣ ва дигар шаклҳо ҳамзистӣ намекунанд, балки як намуд одатан дар ҷомеаи мушаххас бартарӣ дорад. Бо вуҷуди ин, шумораи зиёди таҳқиқот мавҷуданд, ки нишон медиҳанд, ки аҳамияти иқтисоди бозорӣ дар миқёси ҷаҳонӣ бо суръат афзоиш меёбад, ҳатто дар ҷомеаҳое, ки ба таври суннатӣ бештар ба [[Истеҳсоли ҳаётӣ|истеҳсоли истеъмолӣ]] такя мекарданд.{{citation needed|date=September 2013}} Ин тағйироти иқтисодӣ паёмадҳои ғизоӣ дорад, ки дар ин мақола минбаъд баррасӣ хоҳанд шуд. === Усулҳои истеҳсолот ва ғизо === Қадами муҳимтарин дар фаҳмидани робитаи байни иқтисод ва ғизо ин дарки усулҳои асосии истеҳсолот мебошад, ки ҷомеаҳо барои истеҳсоли молҳо (ва хидматҳо)-и мавриди ниёзи худ дар тӯли таърихи башарият истифода бурдаанд. Ин усулҳо иборатанд аз: ҷамъоварии ғизо (ғизоҷӯӣ), киштукори тағйирёбанда, чорводории кӯчӣ, кишоварзӣ ва индустриализм (Park 2006). Ҷамъоварии ғизо (ғизоҷӯӣ), ки бо номи [[шикор]] ва ҷамъоварӣ низ маъруф аст, стратегияи зиндамониест, ки дар он гурӯҳи одамон растаниҳои худрӯйро ҷамъ оварда, ҳайвоноти ваҳширо шикор мекунанд, то ғизо ба даст оранд. Ин стратегия ягона усули мавҷудияти инсон дар тӯли аксари таърихи башарият буд (аз ҷумла тибқи бозёфтҳои археологӣ ва сангшудаҳо) ва то миёнаҳои асри 20 аз ҷониби баъзе гурӯҳҳо идома ёфт. Ин усули истеҳсолот одатан бо гурӯҳҳои хурди кӯчманчӣ, ки аз панҷоҳ нафар зиёд нестанд ва бо номи "тӯда" (band) маъруфанд, алоқаманд аст. Аксарияти ҷомеаҳои шикорчӣ-ҷамъовар моликияти истисноии замин ё дигар захираҳои асосиро эътироф намекунанд, гарчанде ки онҳо ҳуқуқи аввалиндараҷаи истифодаро барои гурӯҳҳо эътироф мекунанд ва афрод метавонанд соҳиби ашё ё асбобҳои хурд, ба монанди камон ё абзорҳои буранда бошанд. Азбаски ҷамъоварии ғизо одатан ҳаракати доимиро дар бар мегирад ва ба ҷои тағйир додани манзара барои истеҳсолот, гирифтани ғизои табиии мавҷударо талаб мекунад, бисёре аз олимон қайд мекунанд, ки ҷамъоварии ғизо дар муқоиса бо дигар усулҳои истеҳсолот таъсири манфии ҳадди ақал ба муҳити зист дорад. Ҳарчанд ҷамъоварандагони ғизо одатан бо миқдори мутлақи ғизои мавҷуда дар як минтақаи мушаххас маҳдуданд, гурӯҳҳои шикорчӣ ба монанди [[мардуми Кунг]] дар [[Калахари|биёбони Калахари]] аксар вақт ҳамчун намунаи дорои парҳези гуногунранг ва сарфи вақти камтар дар як ҳафта барои дарёфти ғизо нисбат ба ҷомеаҳои кишоварзии интенсивӣ зикр мешаванд. [[Киштукори тағйирёбанда]]<ref>{{Citation |title=Shifting Cultivation |date=2013 |url=[https://www.cambridge.org/core/books/west-african-agriculture/shifting-cultivation/86296E9825018D16816A9B0C81A1090E](https://www.cambridge.org/core/books/west-african-agriculture/shifting-cultivation/86296E9825018D16816A9B0C81A1090E) |work=West African Agriculture |pages=43–49 |editor-last=Mackie |editor-first=J. R. |access-date=2023-07-04 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/CBO9781316530122.006 |isbn=978-1-107-62535-8 |editor2-last=Faulkner |editor2-first=O. T.|url-access=subscription }}</ref> як усули истеҳсолот мебошад, ки истеҳсоли каминтенсивии ғизоҳои растанигиро дар бар мегирад; ин усул дар баъзе матнҳо бо номи боғдорӣ ё "кишоварзии сӯзондан" (slash and burn) низ маълум аст. Ҷомеаҳои боғдорӣ одатан дар деҳаҳои нимкӯчманчии иборат аз чандсад нафар зиндагӣ мекунанд, ки майдонро тоза карда, растаниҳои буридашударо месӯзонанд, то خاکстарро барои ғизо додани хок истифода баранд. Сипас, гурӯҳ дар ин майдони тозашуда зироат мекоранд ва онро дар тӯли чанд сол барои киштукор истифода мебаранд. Дар охири ин давра, тамоми деҳа ба ҷои нав мекӯчад ва равандро аз сар оғоз мекунад ва майдони кӯҳнаро барои даҳсолаҳо "партов" (fallow) мегузорад, то тавассути сабзиши дубораи растаниҳои худрӯй барқарор шавад. Ин маҳсулоти хурдро метавон тавассути парвариши чорво, шикори ваҳшӣ ва дар бисёр ҳолатҳо бо ҷамъоварии растаниҳои худрӯй такмил дод (Miller 2005; Park 2006). Ҳарчанд кӯчиши даврагӣ моликияти доимии мутлақи заминро истисно мекунад, баъзе ҷомеаҳои боғдор ҳудудҳои кунунии худро сахт муҳофизат мекунанд ва бар зидди гурӯҳҳои ҳамсоя зӯроварӣ нишон медиҳанд. Масалан, [[Наполеон Шаньон]] (1997) мардуми [[Янамамо]] дар [[Венесуэла]] ва [[Бразилия]]-ро ҳамчун "[[Одамони ҷанговар]]" тасвир мекунад, ҳарчанд дигарон ба гузориши Шаньон дар бораи ин ҷомеа хеле интиқодӣ муносибат кардаанд. Боғдорӣ инчунин метавонад парҳези васеъ ва дар баъзе ҳолатҳо ғизои бештарро дар як воҳиди замин нисбат ба ҷамъоварии ғизо таъмин кунад. Гарчанде ки зичии аҳолии боғдорон нисбат ба ҷамъоварандагони ғизо бештар аст, онҳо одатан нисбат ба онҳое, ки дигар усулҳои истеҳсолотро истифода мебаранд, зичии камтар доранд. Агар дар миқёси хурд, дар майдони калон ва бо давраҳои тӯлонии истироҳати замин амалӣ карда шавад, боғдорӣ нисбат ба кишоварзӣ ё индустриализм таъсири манфии камтар ба муҳити зист дорад, вале нисбат ба ҷамъоварии ғизо бештар аст (Miller 2005). Одатан, боғдорӣ бо иқтисодиёти навъи истеъмолӣ дар робита ба истеҳсолот ва тақсим мувофиқат мекунад. [[Чорводории кӯчӣ]], ки ҳамчун вобастагӣ ба маҳсулоти чорво дар якҷоягӣ бо анъанаи кӯчи мавсимии рамаҳо таъриф мешавад, ба боғдорӣ шабоҳат дорад, зеро он дар истифодаи майдони замин васеъ аст. Гурӯҳҳои иҷтимоӣ дар ҷомеаҳои чорводор аз ҷиҳати шумора ва зичии аҳолӣ ба ҷомеаҳои боғдор монанданд. Ҷомеаҳои чорводор аксар вақт маҳсулоти ҳайвонотро бо ҷомеаҳои кишоварзӣ ба молҳои растанигӣ мубодила мекунанд, то парҳези худро пурра кунанд. Ҳаракати зуд-зуд маънои онро дорад, ки чорводории кӯчӣ таъсири экологии шабеҳ ба боғдорӣ дорад, ҳарчанд дар баъзе ҳолатҳо [[Чорвочаронии беш аз ҳад|чаронии беш аз ҳад]] ва таназзули замини натиҷавии он (нигаред ба зерфасли Глобализатсия ва Ғизо) мушоҳида шудааст. Чорводории кӯчӣ одатан вобастагии бештарро ба гӯшт ё дигар маҳсулоти ҳайвонот, ба монанди шир ё хун, нисбат ба дигар усулҳои истеҳсолот дар назар дорад. Ин усули истеҳсолот профили ҳуқуқи истифодаи шабеҳ ба киштукори тағйирёбанда дорад. Ба таври суннатӣ, чорводорӣ бо иқтисодиёти ба истеъмол асосёфта мувофиқат мекард, аммо дар даҳсолаҳои охир баъзе ҷомеаҳои чорводор, ба монанди [[Монголия|Муғулистон]], рамаҳои ҳайвонотро парвариш карда, тарзи зиндагии кӯчманчиро идома медиҳанд, вале чорворо асосан барои мубодилаи бозорӣ истеҳсол мекунанд. [[Кишоварзӣ]], ки баъзан ҳамчун кишоварзии интенсивӣ номида мешавад, тоза кардан ва истифода бурдани ҳамон як қитъаи заминро барои муддати тӯлонӣ, баъзан чанд насл, дар бар мегирад; он инчунин истифодаи испор (плуг) ва [[ҳайвоноти кашанда]]-ро дар омодасозии замин барои кишт ва парвариши зироатҳо дар назар дорад. Кишоварзӣ аксар вақт зичии хеле баланди аҳолиро нисбат ба дигар усулҳои истеҳсолот (ба истиснои индустриализм) дастгирӣ мекунад ва ҷомеаҳои кишоварзӣ метавонанд аз чанд ҳазор то миллионҳо нафарро дар бар гиранд. Гарчанде ки кишоварзӣ дар як воҳиди майдони замин нисбат ба усулҳои қаблан зикршуда ғизои бештар истеҳсол мекунад, тамоюли ҷомеаҳои кишоварзӣ ба тамаркуз ба зироатҳои нисбатан кам маънои онро дорад, ки ин ҷомеаҳо нисбат ба ҷомеаҳои шикорчӣ ва боғдор парҳезҳои хеле камтар гуногун доранд. Баъзе далелҳои археологӣ ва сангшудаҳо мавҷуданд, ки нишон медиҳанд аҳолие, ки аз ҷамъоварии ғизо ба кишоварзӣ мегузаранд, майл ба коҳиши қад, заифии мушакҳо ва дигар нишонаҳои норасоии ғизо (малнотритсия) доранд. Таҳқиқотҳо нишон доданд, ки кишоварзӣ ба таври парадоксалӣ ба аҳолии бештар, вале камтар солим дар як минтақаи муайян иҷозат медиҳад. Пайдоиши кишоварзӣ дар бисёр қисматҳои ҷаҳон оғози табақабандии иҷтимоиро бо тафовутҳои ҷиддӣ дар дастрасӣ ба захираҳо байни бахшҳои як ҷомеа нишон дод. Ин усули истеҳсолот инчунин эҳтимоли бештар дорад, ки моликияти доимии инфиродӣ ё оилавии қитъаҳои муайяни заминро нисбат ба усулҳои қаблан зикршуда дар назар дошта бошад. Кишоварзӣ ҳам бо иқтисодиёти истеъмолӣ ва ҳам бо бозорӣ ҳамроҳӣ кардааст, ки аксар вақт як ҷомеа то дараҷае ҳарду намуди иқтисодро нишон медиҳад ва нисбат ба усулҳои қаблан зикршуда ба муҳити зист таъсири манфитар мерасонад. [[Индустриализм]] кишоварзиро бо истеҳсоли саноатии механиконидашудаи молҳо тавассути истифодаи [[сӯзишвории истихроҷшаванда]] муттаҳид мекунад. Илова бар ин, ҷомеаҳои индустриалӣ таҷҳизоти механиконидашударо барои омода кардани замин барои кишт, ҷамъоварии ҳосил ва интиқоли ғизо ба маконҳои дур аз ҷое, ки зироатҳои аслӣ шинонда шудаанд, истифода мебаранд. Индустриализм тамоюлҳои шабеҳи кишоварзиро аз ҷиҳати зичии аҳолӣ ва таъсири экологӣ нишон медиҳад, аммо ба дараҷаи хеле бештар. Гуногунии парҳезӣ дар шароити усули истеҳсолоти индустриалӣ метавонад хеле тағйирёбанда бошад ва аз як тараф аз дастрасӣ ба ғизоҳои барои ниёзи маҳаллӣ истеҳсолшуда ва аз тарафи дигар аз сатҳи даромад ва қудрати харидории одамон нисбат ба ғизоҳои дар бозорҳои озуқаворӣ мавҷудбуда вобаста бошад (Leatherman and Goodman 2005). Гуногунии парҳезӣ ва саломатии ғизоӣ аксар вақт бо дараҷаи табақабандии иҷтимоӣ дар дохили ҷомеаи индустриалӣ ва баъзан байни ҷомеаҳо алоқаманд аст. Ба истиснои давлатҳои модели [[Иттиҳоди Шуравӣ|Шӯравӣ]], ҷомеаҳои индустриалӣ ба консепсияи ҳуқуқи моликияти хусусӣ ва ҷамъоварии фоида тавассути "соҳибкории озод" сахт асос ёфтаанд. Тамоюли умумӣ барои бисёре аз ҷомеаҳо дар тӯли чанд ҳазорсолаи охир ба сӯи кишоварзӣ ва дар ду асри охир ба сӯи индустриализм буд. Ҳарчанд ин ду усули истеҳсолот аз ҳеҷ нигоҳ нисбат ба дигар усулҳо комилан бартарӣ надоранд, ин воқеият, ки ҷомеаҳои истифодабарандаи онҳо майл ба доштани аҳолии калонтар, зичии бештари аҳолӣ ва сохтори мураккабтари иҷтимоӣ доранд, бо густариши ҷуғрофии ҷомеаҳои кишоварзӣ ва индустриалӣ бар ҳисоби ҷомеаҳое, ки ба дигар усулҳои истеҳсолот таъкид мекунанд, алоқаманд аст. Ҳамзамон бо ин тамоюл ба сӯи истеҳсолоти пуршиддати кишоварзӣ ва саноатӣ, болоравии парадигмаи иҷтимоӣ ва иқтисодии капитализм ба вуқӯъ пайваст, ки истеҳсол ва фурӯши молҳо ва хидматҳоро дар бозор бо мақсади ба даст овардани фоида дар назар дорад. Ин тамоюлҳо барои вазъи ғизоии инсон дар миқёси ҷаҳонӣ паёмадҳои амиқ доштанд. Барои муайян кардани он, ки чӣ гуна тамоюлҳои васеътари иқтисодӣ ва экологӣ ба низомҳои озуқавории ҷамоа, амнияти озуқаворӣ ва вазъи ғизоӣ таъсир мерасонанд, муҳим аст, ки яке аз муҳимтарин падидаҳои иқтисодӣ ва экологии имрӯза — [[Ҷаҳонишавӣ|ҷаҳонишавӣ]]-ро мухтасар шарҳ диҳем. Бахши навбатӣ робитаҳои байни тамоюлҳои иқтисодӣ ва идеологии асрҳои охир ва омилҳои экологии сиёсӣ-иқтисодиро, ки ба дастрасӣ ба ғизо ва вазъи ғизоӣ таъсир мерасонанд, баррасӣ мекунад. == Ҷаҳонишавӣ ва ғизо == === Хулосаи умумии ҷаҳонишавӣ === Гарчанде ки миқёс ва ҷанбаҳои ҷаҳонишавӣ (глобализатсия) дар шакли муосираш пайдоиши нисбатан нав доранд, падидаи васеътари робитаҳои ҷаҳонӣ тавассути паҳншавии фарҳангӣ ва тиҷорат чанд аср собиқа дорад. Сар аз охири асри понздаҳум, қудратҳои аврупоӣ берун аз қитъаи Аврупо густариш ёфта, дар Амрико, Осиёи Шарқӣ, Осиёи Ҷанубӣ, Австралия ва Океания мустамликаҳо (колонияҳо) бунёд карданд. Ин густариш аз нигоҳи тавлиди сарват дар Аврупо ва истихроҷи он дар ҷойҳои дигар, тағйироти фарҳангӣ дар аксари ҷомеаҳои ҷаҳон ва падидаҳои биологӣ, ба монанди ворид шудани чандин бемориҳои сироятӣ ба [[Нимкураи ғарбӣ]], ки боиси халалдоршавии азим ва коҳиши аҳолии ҷомеаҳои бумии он ҷо шуд, таъсири амиқ гузошт. Ин рӯйдодҳо на ба таври тасодуфӣ, балки дорои робитаҳои синергетикӣ буданд; дар як мисоли равшан, нобудшавии аҳолии [[Amerindian|Амрикои бумӣ]] тавассути бемориҳои сироятӣ аксар вақт пеш аз фатҳҳои минбаъдаи қудратҳои аврупоӣ сурат гирифта, онро осон мекард. Чунин фатҳҳо, дар навбати худ, аксар вақт ба ҳамбастагии дохилӣ, қобилияти аҳолӣ барои ба даст овардани захираҳои кофӣ барои истеъмоли худ ва уҳдадориҳои анъанавии иҷтимоӣ ва муҳити маҳаллии ҷомеаҳои мустамликашуда таъсири манфии ҷиддӣ расониданд. Барои фаҳмидани таъсири ҷаҳонишавӣ ба вазъи ғизоӣ ва амнияти озуқаворӣ, фаҳмидани шароити таърихие, ки ба ҷаҳонишавии муосир оварда расонидаанд ва то ҳол дар тафовутҳои сиёсӣ, иҷтимоӣ, моддӣ ва ҷисмонӣ/саломатӣ байни (ва дар дохили) халқҳои гуногуни ҷаҳони имрӯза зоҳир мешаванд, муҳим аст. "The Rise of the Merchant, Industrialist, and Capital Controller", ки аз ҷониби Ричард Роббинс дар соли 2005 навишта шудааст, сенарияи фарзии хонандаро ҳамчун "тоҷири саргузаштҷӯ" истифода мебарад, то таърихи иқтисодии ҷаҳонро аз соли 1400 муфассал баён кунад. Дар соли 1400, Чин эҳтимолан мураккабтарин ҷомеаи космополитӣ ва технологӣ дар ҷаҳон буд. Он маркази тиҷорат дар канори Шарқи Наздик, Африқои Шарқӣ ва бандарҳои [[Баҳри Миёназамин]] маҳсуб мешуд. Аврупои Гарбӣ, ҳарчанд дар ин шабака нақш мебозид, ба ҳеҷ ваҷҳ дар он бартарӣ надошт; дар воқеъ, метавон дар бораи маргинализатсияи аврупоиҳо баҳс кард. Ин вазъият вақте тағйир ёфт, ки аврупоиҳо Амрикоро "кашф" карданд ва равандеро оғоз намуданд, ки бисёр ҷомеаҳоро халалдор ва аҳолии бумии Нимкураи Ғарбиро нобуд сохт. Парадигмаи бартари иқтисодии ин давра [[Меркантилизм]] буд, ки тавассути он тоҷирони аврупоӣ дар бозорҳои ҷаҳонӣ ва дар робита бо аристократияҳои ҳукмрони аврупоӣ ба қудрат расиданд. Роббинс мисолҳои муҳофизати ҳукуматро зикр мекунад, ки меркантилизмро дар шакли ҳуқуқҳои истисноии моликият ба ширкатҳои тиҷоратӣ ва артишҳое, ки дар сурати зарурат барои ҳифзи тиҷорат бо зӯр истифода мешуданд, осон мекарданд. Ӯ тафсилоти муҳофизати ҳукуматро баён мекунад, ба монанди он ки чӣ гуна Британияи Кабир саноати нассоҷии Ҳиндустонро нобуд кард ва он ҷомеаро ба воридкунандаи матоъ табдил дод. Дар баррасии [[Империализм]], капитализм ва болоравии корпоратсияҳо, Роббинс минбаъд тарзи табдил додани минтақаҳо/халқҳои гуногунро аз ҷониби "Ғарб" аз иштирокчиёни фаъол дар шабакаҳои тиҷоратии ҷаҳонӣ ба манбаъҳои ашёи хом ва истеъмолкунандагони содироти Аврупо ё [[Амрикои Шимолӣ]] муфассал шарҳ медиҳад. Ин таърихи тиҷорати ҷаҳонӣ барои баррасии масъалаҳои кунунии нобаробарии қудрат ва сарват муҳим аст. Интиқодҳои зиёде нисбат ба сиёсатҳои [[Бонки ҷаҳонӣ]] ва [[Сандуқи байналмилалии пул]] (IMF) дар тарғиби сармоягузории баланди сармоя дар кишварҳои рӯ ба рушд мавҷуданд (масалан, Weller et al. 2001; Fort et al. 2004). Нобаробариҳо дар дохили кишварҳо ва афзоиши сатҳи камбизоатӣ дар бисёр миллатҳо низ далелҳои боэътимод дар бораи он медиҳанд, ки мукофотҳои [[Ҷаҳонишавии иқтисодӣ|ҷаҳонишавии иқтисодӣ]] дар беҳтарин ҳолат нобаробаранд. Дар бораи ҷаҳонишавӣ ва афзоиши нобаробарии саломатӣ ҳам дар байни кишварҳо ва ҳам дар дохили онҳо адабиёти зиёде мавҷуд аст. Дар ниҳоят, [[Амартя Сен]] бо асари худ ''[[Development as Freedom]]'' (1999) меояд; дар ин ҷо Сен дар бораи он ки оё камбағалони ҷаҳон боз ҳам камбағалтар мешаванд ё на, розӣ нест, аммо инчунин таъкид мекунад, ки ин меъёр муҳимтарин нест. Ӯ баҳс мекунад, ки нобаробариҳои нисбӣ ва тафовутҳои қудрат муҳимтарин мушкилоти ҷаҳонишавӣ мебошанд. Сен изҳор медорад, ки афзоиши алоқаи байни ҷомеаҳои ҷаҳон метавонад манфиатҳои мусбат дошта бошад, аммо нобаробариҳо ва имкониятҳои истисмор бояд то ҳадди имкон коҳиш дода шаванд, агар онҳоро комилан нест кардан имконнопазир бошад. Сен заминаро барои як мавқеи мутавозин байни тарафдорон ва мухолифони ашаддии ҷаҳонишавӣ омода мекунад. Густариши босуръати капитализми ғарбӣ аз нигоҳи ҷуғрофӣ, сиёсӣ ва идеологӣ на танҳо мавриди интиқод, балки дар бисёр доираҳо мавриди ситоиш ҳам қарор гирифтааст. Оҷонсиҳои байналмилалӣ ва дуҷониба, аз қабили Бонки ҷаҳонӣ, СБП ва [[Агентии ИМА оид ба рушди байналмилалӣ]] (USAID), назарияҳои капиталистии бозори озодро дар барномаҳои рушд дар бисёр гӯшаҳои ҷаҳон васеъ истифода бурдаанд, ки ҳадафашон мусоидат ба рушди иқтисодӣ барои ҷамоаҳо ва давлатҳо ва коҳиш додани камбизоатӣ мебошад. Ба ҳамин монанд, шахсиятҳои маъруф ба монанди раиси собиқи [[Захираи федералии ИМА]] [[Алан Гринспен]] ва рӯзноманигори муқими ИМА [[Томас Фридман]] дар бораи имкониятҳои беҳбудии иқтисодӣ ва иҷтимоӣ дар кишварҳои пешрафта ва рӯ ба рушд, асосан тавассути афзоиши дастрасӣ ба таҳсилоти мувофиқ, технологияҳои мураккаби иртиботот ва нақлиёт ва парадигмаи "чандирии" иҷтимоӣ ва иқтисодӣ изҳори назар кардаанд. Ин идеологияи бозори озод инчунин дар сиёсатҳо ва расмиёти [[Созмони ҷаҳонии тиҷорат]] (СҶТ) ва бисёре аз корпоратсияҳои трансмиллӣ (TNC), ки аксари онҳо қароргоҳҳояшон дар кишварҳои пешрафта мебошанд, бартарӣ дорад. Болоравии капитализм ва ҷомеаи бозори озод дар воқеъ ноамнии озуқавориро дар байни камбағалони ҷаҳон аз сабаби сохтор ва вазифаи ҷомеаи капиталистӣ зиёд ва шадидтар кардааст, ки дар он танҳо онҳое, ки метавонанд ғизо бихаранд, ба захираи озуқавории бехатар ва кофӣ дастрасӣ доранд. Ғизо дигар ҳуқуқи инсон ба ҳаёт ва саломатӣ нест, аз сабаби муносибати капиталистӣ ба молсозии (коммодификатсия) ғизо дар ҷомеаи бозори озод, ки дар натиҷаи ҷаҳонишавӣ дар тамоми ҷаҳон паҳн шудааст. Корпоратсияҳои трансмиллӣ ва созмонҳои тиҷоратӣ ба монанди NAFTA ин муносибатро тавассути ҷорӣ кардани қонунҳо ва қоидаҳое, ки нобаробарии сарват ва тақсимоти нобаробари молҳои умумӣ, ба монанди ғизоро байни сарватмандон ва камбағалон боз ҳам амиқтар мекунанд, осон месозанд.<ref>{{cite journal|title=Health, Wealth and the Environment: the Impacts of the CUSTA, GATT and NAFTA on Canadian Food Security|journal=Toronto Food Policy Council Discussion Paper Series|date=August 1994|issue=Discussion Paper #2}}</ref> Бархлофи модели иқтисодии "ғарбӣ", аксари таҳқиқоти ибтидоии иҷтимоӣ дар бораи иқтисод бартарии ресипрокалиро (мутақобила) ҳамчун қувваи асосии пешбаранда дар ҷомеаҳои суннатии ғайриғарбӣ таъкид мекарданд. [[Marcel Mauss|Марсел Мосс]] ба туҳфа ҳамчун "падидаи куллии иҷтимоӣ", ки бо расму оинҳо ва аҳамияти иҷтимоию сиёсӣ ва инчунин моддӣ саршор аст, ишора мекард. Гарчанде ки баъзе ашёҳо, ба монанди дастбандҳо ё гарданбандҳои садафӣ дар ҳалқаи кула (kula ring), ки тавассути якчанд гурӯҳҳои ҷазираҳо дар наздикии соҳили [[Папуа Гвинеяи Нав]] мегузарад, метавонанд боиси ягон намуди рақобат дар асоси эътибор шаванд, шартҳои мубодила аз муомилаи пулӣ дар низоми муосири капиталистӣ ба таври назаррас фарқ мекунанд. Гарчанде ки [[Arjun Appadurai|Аппадураи]] дар воқеъ ашёи маросимиро ҳамчун як намуди мол тасвир мекунад, ӯ онҳоро таҳти шартҳои ба таври назаррас фарқкунанда аз намудҳои моли бозорӣ, ки одатан аз ҷониби иқтисоддонҳо баррасӣ мешаванд, мегузорад. Аннет Винер асарҳои қаблиро дар антропология ва ҷомеашиносӣ, ки ҷомеаҳои "содда"-ро ҳамчун истифодабарандаи версияи соддаи ресипрокалӣ тасвир мекарданд, интиқод мекунад. Новобаста аз мавқеи назариявии олимони иҷтимоӣ дар бораи иқтисодҳои суннатии ғайриғарбӣ, консенсус (иттифоқи оро) мавҷуд аст, ки чизҳои зарурии ҳаётӣ ба монанди ғизо ва об нисбат ба дигар намудҳои мол ё хидматҳо озодтар тақсим мешуданд. Ин динамика бо ворид шудани иқтисоди бозорӣ ба ҷомеа тағйир меёбад ва ғизо бештар ҳамчун мол баррасӣ мешавад, на ҳамчун неъмати иҷтимоӣ ё ҷузъи муҳими саломатӣ ва зиндамонии инсон. Сарфи назар аз нуқтаи назари умумии кас ба хароҷот ва манфиатҳои ҷаҳонишавии иқтисодӣ, дар таҳқиқоти иҷтимоӣ намунаҳои зиёди гурӯҳҳои одамоне мавҷуданд, ки пас аз ворид шудани иқтисоди бозории капиталистӣ ба минтақае, ки қаблан бештар ба истеҳсоли ҳаётӣ ва ресипрокалӣ асос ёфта буд, аз коҳиши вазъи ғизоӣ ранҷ мебаранд. Гарчанде ки амнияти озуқавории баъзе одамон метавонад бо дастрасӣ ба даромади доимӣ беҳтар шавад, бисёр одамон дар ҷамоаҳое, ки то кунун [[Иқтисоди ҳаётӣ|иқтисоди ҳаётӣ]] доштанд, метавонанд аз сабаби нокифоя будани даромад барои иваз кардани ғизоҳое, ки дигар дар хонавода истеҳсол намешаванд, ноамнии бештари озуқаворӣ ва вазъи бади ғизоиро эҳсос кунанд. Новобаста аз он ки афзоиши ноамнии озуқаворӣ ва нобаробарии иҷтимоию иқтисодӣ дар бисёр қисматҳои ҷаҳон дар даҳсолаҳои охир ҷузъи ҷудонашавандаи ҷаҳонишавӣ аст ё як "дарди муваққатии рушд" то он даме, ки рушди иқтисодӣ ба самаранокии комили худ расад, мавзӯи баҳс аст, аммо намунаҳои зиёди таҷрибавии ҷамоаҳо мавҷуданд, ки аз воситаҳои суннатии истеҳсоли ғизо ҷудо шудаанд ва наметавонанд дар иқтисоди нави бозорӣ музди кофӣ пайдо кунанд, то парҳези мутавозин ва аз ҷиҳати калориянокӣ кофиро таъмин намоянд. Якчанд омилҳое, ки ба амнияти озуқаворӣ ва вазъи ғизоӣ таъсир мерасонанд, аз падидаҳои бештар ҷисмонӣ, аз қабили таназзули замин ва азхудкунии замин, то чизҳои бештар фарҳангӣ ва сиёсӣ-иҷтимоӣ, ба монанди зироаткории пулии содиротӣ (cash cropping), делокализатсияи парҳезӣ ва молсозии ғизоро дар бар мегиранд; як огоҳии муҳим ин аст, ки ҳамаи ин тамоюлҳо бо ҳам алоқаманданд ва дар зери категорияи васеи халалдоршавии иҷтимоию фарҳангӣ ва иқтисодӣ дар доираи парадигмаи кунунии ҷаҳонишавӣ қарор мегиранд. === Таназзули замин === Гарчанде ки Blakie ва Brookfield ҷанбаҳои проблемавии таърифи [[Таназзули замин|таназзули замин]]-ро эътироф мекунанд (бо тафовутҳои таърифӣ, ки асосан аз олим ё ҷониби манфиатдор вобаста аст), онҳо идеяи умумии коҳиши ҳосилнокии хок ва коҳиши қобилияти як минтақаи муайяни заминро барои таъмини ниёзҳои зиндагии одамон дар муқоиса бо давраҳои қаблии таърихи башарият дар ҳамон минтақа баён мекунанд. [[Paul Farmer|Пол Фармер]] таъсири таназзули заминро дар қисми марказии [[Гаити]] ба қобилияти мардуми маҳаллӣ барои истеҳсоли ғизои кофӣ барои оилаҳои худ дар атрофи ҷамоаҳои худашон баррасӣ мекунад. Фармер норасоии ғизоро дар як деҳаи Гаити бо осебпазирӣ ба бемориҳои сироятӣ, аз ҷумла [[Бемории сил|туберкулез]] ва [[ВИЧ/СПИД]], ҳам аз нигоҳи эҳтимоли сироят ва ҳам шиддати симптомҳо барои шахсони сироятшуда вобаста медонад. Ҳарчанд фоизи ниҳоят пасти аҳолии ИМА, ки ба кишоварзӣ машғуланд, нишон медиҳад, ки дастрасии мустақим ба замини корам зарурати мутлақ барои амнияти озуқаворӣ ва саломатии ғизоӣ нест, таназзули замин дар бисёр кишварҳои рӯ ба рушд суръати муҳоҷират аз деҳот ба шаҳрро бо суръати бештаре нисбат ба он ки аксари шаҳрҳои калон қобилияти қабул доранд, метезонад. Leatherman ва Goodman инчунин ба таназзули замин ишора мекунанд, ки ҳамзамон бо коҳиши амнияти озуқаворӣ ва вазъи ғизоӣ дар баъзе ҷамоаҳои [[Мексика|иёлати Мексика]]-и [[Quintana Roo]] ба вуқӯъ меояд. Уолтер Эдгар робитаи байни таназзули замин ва халалдоршавии иқтисодӣ, инчунин мушкилоти ғизоиро дар иёлати [[Каролинаи Ҷанубӣ]]-и ИМА дар даҳсолаҳои пас аз давраи Реконструксия баррасӣ мекунад. Дар якҷоягӣ бо азхудкунии замин (land expropriation), таназзули замин таъсири кашидани истеҳсолкунандагони ноомодаи ҳаётӣ ё дигар деҳқононро ба иқтисоди бозории зудҳаракат ва мураккаб дорад, ки таҳти таъсири шадиди сиёсатмадороне мебошанд, ки аз ташвишҳо ва ҷаҳонбинии деҳқонони хурд дар кишварҳои рӯ ба рушд хеле дуранд. === Азхудкунии замин (Экспоприатсия) === Бо сабабҳои гуногун рух дода, азхудкунии замин ё халалдор кардани моликияти суннатии замин аз ҷониби манфиатҳои пурқувваттар, аз қабили нухбагони маҳаллӣ, ҳукуматҳо ё корпоратсияҳои трансмиллӣ, инчунин метавонад ба вазъи ғизоӣ таъсири ҷиддӣ расонад. Роббинс намунаҳоро дар Мексика муфассал баён мекунад, ки деҳқонон дар натиҷаи муттаҳидшавии [[Агробизнес]] дар доираи Шартномаи тиҷорати озоди Амрикои Шимолӣ (NAFTA) бо азхудкунии замин рӯ ба рӯ мешаванд; дар бисёр ҳолатҳо, ин истеҳсолкунандагони ҳаётӣ маҷбуранд ё ба шаҳрҳо муҳоҷират кунанд ё ба таври тасодуфӣ ҳамчун коргарони кишоварзӣ кор кунанд. Азбаски дар ин шароит аксари ғизо, агар на ҳамаи он, бояд харида шавад, амнияти озуқаворӣ ва вазъи ғизоии ин иловаҳои нав ба сафи қувваи кории каммаҳорати камбағал аксар вақт коҳиш меёбад. Ангезаи дигари маъмул барои азхудкунии замин "рушди иқтисодӣ"-и ғайрикишоварзӣ, аксар вақт дар шакли сайёҳӣ (туризм) мебошад. Дар як мисол, Доналд МакЛеод маҳдуд кардани фаъолиятҳои ҳаётӣ, асосан моҳидорӣ ва киштукорро дар минтақаҳои [[Ҷазираҳои Канар]] дар баробари фишорҳои манфиатҳои сайёҳӣ, ки мехоҳанд зебоии "беолоиш"-и маконҳои барои олмониҳо ва дигар сайёҳон аз кишварҳои ИА хизматрасонро монополия кунанд, тасвир мекунад. Аҷиб ин аст, ки мардуми маҳаллӣ аз афзоиши сайёҳӣ манфиати пулии нисбатан кам мебинанд, зеро бисёр сафарҳо аз ҷониби ширкатҳои сайёҳии олмонӣ ба нақша гирифта шудаанд ва пеш аз расидани сайёҳон ба макони истироҳат пардохт карда мешаванд. Leatherman ва Goodman ва Daltabuit ба маҳдуд кардани заминҳои мавҷуда барои истеҳсоли суннатии боғдории "милпа" дар ҷамоаҳои иёлати Кинтана Роои Мексика дар баробари афзоиши талабот ба замин барои осоишгоҳҳо аз ҷониби манфиатҳои сайёҳӣ, таҳти сарпарастии ҳукумати миллии Мексика ишора мекунанд. Як сенарияи азхудкунии замин бо таърихи тӯлонӣ ин киштукори пулии содиротӣ (cash cropping) мебошад, ки дар он зироатҳои барои даромад аз содирот парваришёбанда нисбат ба зироатҳои барои истеъмоли маҳаллӣ парваришёбанда афзалият дода мешаванд. === Киштукори пулии содиротӣ (Cash cropping) === Дар асари ''[[Sweetness and Power]]'', ки аз ҷониби [[Sidney Mintz|Сидни Минтс]] дар соли 1985 навишта шудааст, намунаҳои кишти якказироатӣ (монокультура) ё шинондани майдонҳои азим бо як зироати пулӣ дар чандин ҷазираҳои Кариб, аз ҷумла Куба, муфассал баён шудаанд. Ӯ изҳор медорад, ки Куба аз як макони аз ҷиҳати иқтисодӣ гуногун бо бисёр истеҳсолкунандагони хурди ҳаётӣ ба як низоми плантатсияи якказироатӣ табдил ёфт, ки ба даромад аз зироати шакар ва воридоти зиёди ғизо дар асрҳои охири давраи мустамликадории Испания вобаста буд. Ӯ Кубаро ҳамчун намунаи афзоиши камбизоатӣ ва норасоии ғизо дар баробари афзоиши тамаркузи замин ва дигар захираҳо дар дасти афроди камшумор тасвир мекунад. Gross ва Underwood намунаи миёнаҳои асри бистумро дар бораи пайдоиши истеҳсоли сизал дар [[Шимолу шарқи Бразилия]] нишон медиҳанд. Ин муаллифон давраи бади ваъдаҳои иҷронашудаи истеҳсоли [[Sisal|сизал]]-ро барои хоҷагиҳои хурд муфассал баён мекунанд; азбаски соҳибони мошинҳои коркарди сизал хоҷагиҳои хурдро сазовори вақти худ намедонистанд, соҳибони хурд наметавонистанд сизали худро коркард кунанд ва фурӯшанд ва аксар вақт маҷбур мешуданд, ки ҳамчун коргар дар хоҷагиҳои калон кор кунанд. Сизал ҳамчун зироати махсусан зараровар зикр мешавад, зеро пас аз ворид шудан нест кардани он душвор аст ва истеҳсоли минбаъдаи ҳаётиро амалан ғайриимкон месозад. Ин мақола як вазъияти маъмулии хонаводаҳоро баррасӣ мекунад, ки дар тақсимоти ғизо ба мардони коргар афзалият дода, кӯдакони рӯ ба рушдро дар баробари норасоии ғизо, махсусан камғизоӣ ва норасоии микронутриентҳо ва ҳамаи мушкилоти марбути он қарор медиҳанд. Эдгар баррасӣ мекунад, ки чӣ гуна шинондани истисноии пахта дар ҷанубу шарқи Иёлоти Муттаҳида дар охири асри нуздаҳ ва аввали асри бистум боиси таназзули ҷиддии замин гашта, ба азхудкунии зиёди замин аз деҳқонони хурд оварда расонд ва дар заминаи норасоии густурдаи ғизо ба вуқӯъ пайваст. Махсусан дар версияи мураккаб ва босуръати ҷаҳонишавии имрӯза, киштукори пулии содиротӣ бо делокализатсияи парҳезҳо ва молсозии ғизо зич алоқаманд аст ва барои амнияти озуқаворӣ ва вазъи ғизоӣ паёмадҳои амиқ, ҳарчанд гуногун дорад '''Делокализатсия ва молсозии ғизо''' Дар мақолаи "Diet and Delocalization: Dietary Challenges since 1750", Пелто ва Пелто рушди таърихии ҳамзамони капитализми ҷаҳонӣ ва делокализатсияи парҳезиро пайгирӣ мекунанд — раванде, ки дар он қисми афзояндаи парҳези хонавода ё ҷамоа аз масофаҳои торафт дуртар аз худи он ҷамоа ворид мешавад. Олимони соҳаи ғизо ба таври возеҳ қайд мекунанд, ки делокализатсия ҳатман боиси афзоиши ноамнии озуқаворӣ ва норасоии ғизо намегардад, балки дастрасӣ ба парҳези мувофиқ торафт бештар аз назорати маҳаллӣ берун шуда, ба дастрасӣ ба пули нақд ё дигар захираҳои қиматбаҳои ғайриғизоӣ вобаста мешавад. Лезерман ва Гудман натиҷаи ҷолиби таҳқиқоти худро дар Кинтана Роо баррасӣ мекунанд, ки дар он ҳам гурӯҳҳои дорои амнияти озуқавории беҳтарин ва ҳам гурӯҳҳои дорои бадтарин вазъи ғизоӣ дар соҳаҳои хидматрасонии марбут ба сайёҳӣ кор мекарданд, дар ҳоле ки гурӯҳи миёна ҷамоаи боғдории "милпа" буд. Онҳо байни шахсони дорои шуғли устувор ва даромад, ки мунтазам ба намудҳои гуногуни ғизо дастрасӣ доранд ва онҳое, ки шуғли тасодуфӣ дошта, барои таъмини калорияи кофии хонавода мубориза мебаранд ва гуногунии парҳезии паст доранд, тафовут мегузоранд. Хулосаи асосии ин мисолҳо на дар он аст, ки делокализатсия комилан манфӣ мебошад, балки он майл дорад нобаробарии амнияти озуқаворӣ ва вазъи ғизоиро дар дохили гурӯҳҳои иҷтимоӣ ва байни онҳо афзоиш диҳад, ки дар натиҷа баъзе бахшҳо аз таназзули шадиди ҳарду ранҷ мебаранд. Бо делокализатсия молсозии (коммодификатсияи) ғизо зич вобаста аст, ки он баррасии ғизоро пеш аз ҳама ҳамчун моли бозорӣ дар назар дорад, на авлавият додан ба истифодаҳои дигар, аз қабили зиндамонӣ, ҳуқуқи инсон ё муносибатҳои иҷтимоӣ. Дюи таъсири зараровари молсозии ғизоро барои ҷамоаҳои деҳоти Амрикои Марказӣ, аз ҷумла коҳиши амнияти озуқаворӣ ва вазъи ғизоиро тасвир мекунад. Бисёре аз адабиёти марбут ба сайёҳӣ афзоиши назарраси молсозии ғизоро пас аз ворид шудани сайёҳӣ ҳамчун шакли рушди иқтисодии бозорӣ нишон медиҳанд. Дюи ва Роббинс инчунин қайд мекунанд, ки вақте ғизо пеш аз ҳама ҳамчун мол аз ҷониби доираҳои пурқувват дида мешавад, ин идеология на танҳо делокализатсияро зиёд мекунад, балки боиси таназзул ва азхудкунии замин низ мегардад, зеро соҳибони нухбаи замин ё корпоратсияҳои трансмиллӣ дар раванди кишти якказироатӣ дар масоҳати васеъ бо мақсади ба даст овардани фоидаи максималӣ аз фурӯши хориҷӣ, халалдоршавии азими иҷтимоӣ ва экологӣ эҷод мекунанд. Дар воқеъ, делокализатсия ва молсозӣ дорои иқтидори назаррас барои коҳиш додани амнияти озуқаворӣ ва вазъи ғизоӣ дар ҷамоаҳои камбағали бисёр минтақаҳои ҷаҳон мебошанд. '''Саломатии парҳезӣ''' Дар робита ба амнияти озуқаворӣ ва гуногунии парҳезӣ, ки мувофиқан ҳамчун дастрасии боэътимод ба калорияи кофӣ ва дастрасӣ ба намудҳои гуногуни макро ва микронутриентҳо барои нигоҳ доштани мувозинати ғизоӣ таъриф мешаванд, молсозии ғизо дар коҳиш додани назорати аҳолии маҳаллӣ бар истеҳсоли маҳсулоти ҳаётии худашон нақши калидӣ мебозад. Делокализатсияи низомҳои озуқаворӣ, ки Пелто ва Пелто{{sfn|Pelto|Pelto|2000}} онро ҳамчун берун овардани истеҳсоли ғизо аз заминаи истеъмоли маҳаллӣ ва пайваст кардани он ба низомҳои бозории ҷуғрофӣ васеътар таъриф мекунанд, метавонад боиси халалдоршавии шадиди фарҳангӣ ва ғизоӣ гардад. Ба ҳамин монанд, молсозии низомҳои озуқаворӣ, ки ҳамчун тағйири парадигма аз истеъмоли ҳаётӣ ё аҳамияти иҷтимоӣ ба сӯи муносибат ба ғизо ҳамчун моли бозорӣ таъриф мешавад,{{sfn|Dewey|1989}} метавонад ба саломатии парҳезӣ ва инчунин ҳувияти коллективӣ таъсир расонад. Молсозӣ майл дорад амнияти озуқаворӣ ва гуногунии парҳезиро аз шабакаҳои мутақобилаи хешутаборӣ ё дигар шабакаҳои тақсимоти ресипрокалӣ ба сӯи масъалаи рақобати озод дар бозор равона кунад; дар воқеъ, молсозӣ аксар вақт бо харобшавии низомҳои "имтиёзҳои озуқаворӣ" (food entitlements) алоқаманд аст, ки ҳамчун меъёрҳои фарҳангӣ ё иҷтимоӣ барои таъмини дастрасӣ ба ғизо барои ҳамаи аъзоёни як гурӯҳи иҷтимоӣ таъриф мешаванд.{{sfn|Leatherman|Goodman|2005}}{{sfn|Messer|Cohen|D’Costa|1998}} Таъсири зараровари норасоии сабук ва мӯътадили ғизо (MMM) на танҳо ба нокифоягии калория (ки аксар вақт бо ноамнии озуқаворӣ алоқаманд аст), балки ба гуногунии пасти парҳезӣ, махсусан маҳдудияти дастрасӣ ба сафедаҳо, карбогидратҳои мураккаб, руҳ (синк), оҳан ва дигар микронутриентҳо дахл дорад.{{sfn|Leatherman|Goodman|2005}}{{sfn|Crooks|1998|pp=339-355}} Роҳҳои таъсири мутақобилаи камғизоӣ ва норасоии микронутриентҳо бо дигар паёмадҳои саломатӣ [[Матнҳои зиёд|хеле зиёданд]]. Намоёнтарин зуҳуроти MMM ин қадпастӣ (stunting) мебошад, ки ҳамчун қад ва/ё вазни камтар аз меъёри стандартӣ барои як гурӯҳи синну соли мушаххас таъриф мешавад. Бо вуҷуди ин, қадпастӣ на танҳо фарқияти оддӣ дар қад ва вазн аст, балки бо доираи васеи таъсирот ба саломатӣ алоқамандӣ дорад.{{sfn|Chavez|Martinez|Soberanes|2000|pp=237-51}} Сатҳи фаъолияти ҷисмонӣ, ки бо қадпастӣ зич вобаста аст, бо вазъи ғизоӣ робитаи мустақим дорад ва ба рушди кӯдак таъсир мерасонад. Кӯдакони гирифтори камғизоии музмин нисбат ба гурӯҳҳои дорои ғизои иловагӣ ё онҳое, ки ғизои мувофиқ мегиранд, фаъолияти ҷисмонии камтар нишон медиҳанд.{{sfn|Chavez|Martinez|Soberanes|2000|pp=249-251}}{{sfn|Allen|1984|pp=172-73}} Шояд муҳимтарин паҳлӯҳои рушди инсон, ки бо сатҳи ғизо алоқаманданд, рафтор ва маърифат (когнитивӣ) мебошанд; рушд дар ин ду соҳа метавонад ба имкониятҳои зиндагии афрод ва аҳолӣ таъсири амиқ расонад. Дар муқоисаи гурӯҳи кӯдакони ҷануби Мексика, ки гирифтори MMM буданд, бо гурӯҳи ҳамон минтақа, ки иловаҳои ғизоӣ мегирифтанд, Чавез ва ҳамкоронаш{{sfn|Chavez|Martinez|Soberanes|2000}} робитаи байни MMM ва нишондиҳандаҳои пасти мактабиро нишон доданд; кӯдакони бе иловаҳои ғизоӣ иштироки камтар, дараҷаи баланди парешонии диққат дар дарс, хоб рафтан дар синф ва натиҷаҳои паст дар тестҳои стандартиро нишон доданд. Илова бар ин, кӯдакони камғизо дар тестҳои [[Зарибӣ ҳуш|зариби ҳуш]] (I.Q.) нисбат ба ҳамсолони худ, ки ғизои хуб мегирифтанд, холҳои камтар ба даст оварданд.{{sfn|Chavez|Martinez|Soberanes|2000|pp=248-249}} Аз ҳамаи ҷанбаҳои мавҷудияти инсон, [[Афзоиш|тавлиди ҷинсӣ]] метавонад муфассалтарин робитаро бо камғизоӣ дошта бошад. Дар байни аҳолии гирифтори MMM, давраи ҳайз (менархе) дертар (15,5 сол) нисбат ба аҳолии дорои ғизои мувофиқ оғоз мешавад; [[Менопауза|яائсгии]] барвақти миёна (40,5 сол) давраи репродуктивиро барои занон дар минтақаи таҳқиқоти Чавез ва ҳамкоронаш нисбатан кӯтоҳ мекунад.{{sfn|Chavez|Martinez|Soberanes|2000|pp=236, 239}} Аз сабаби давраҳои тӯлонии аменореяи пас аз таваллуд, фосилаи байни таваллудҳо ба ҷои 19 моҳ ба ҳисоби миёна 27 моҳро ташкил медод.{{sfn|Chavez|Martinez|Soberanes|2000|pp=236, 239}} Ҳарчанд фосилаи тӯлонии байни таваллудҳо метавонад ба назорати афзоиши аҳолӣ кӯмак кунад, далелҳои пешниҳодкардаи Чавез ва ҳамкоронаш{{sfn|Chavez|Martinez|Soberanes|2000}} маҳдуд шудани интихоби репродуктивӣ ва мутобиқшавиро аз сабаби камғизоӣ нишон медиҳанд. Ин таҳқиқот инчунин MMM-и модаронро бо маргу мири баланди навзодон ва кӯдакони хурдсол алоқаманд кард.{{sfn|Chavez|Martinez|Soberanes|2000|p=236}} Дигар таъсири MMM, ки барои имкониятҳои зиндагӣ муҳим аст, қобилияти корӣ мебошад; MMM як шакли даврии коҳиши қобилияти корӣ ва мукофотҳои онро нишон дода, мушкилотро боз ҳам шадидтар мекунад. Аллен{{sfn|Allen|1984}} робитаи байни коҳиши нишондиҳандаҳои VO2 max дар байни аҳолии MMM ва коҳиши қувваи мушакҳо ва тобовариро дар иҷрои корҳои вазнини ҷисмонӣ дарёфт кард. Ҳарчанд ангезаи шахсӣ метавонад ба иҷрои кори фардӣ таъсири мусбати қавӣ дошта бошад, рушди беҳтари мушакҳо, ки бо таърихи ғизои мувофиқ алоқаманд аст, қобилияти умумии кориро новобаста аз кӯшиш зиёд мекунад. Дар байни найшакарбурони [[Ямайка]], онҳое, ки ҷуссаи муътадил доштанд, нисбат ба онҳое, ки қадпаст буданд, найшакари бештар мебуриданд. Як тафовути фарҳангӣ дар ин тамоюл дар байни коргарони MMM-и [[Гватемала]] мушоҳида шуд, ки кӯшиши кории баробар ба ҳамкорони хубғизои худро ба харҷ медоданд, аммо майл доштанд, ки вақти холии худро ба ҷои фаъолиятҳои фароғатӣ ё иҷтимоӣ, ба истироҳат сарф кунанд.{{sfn|Allen| 1984|p=173}} Дар иқтисодҳои музднок, ки коргарон мутаносибан ба маҳсулнокии худ музд мегиранд, коҳиши қобилияти корӣ метавонад ба коҳиши амнияти озуқаворӣ ва афзоиши хатари MMM табдил ёбад. Илова бар ин, камғизоӣ ва [[Бемориҳои сироятӣ|бемориҳои сироятӣ]] робитаи синергетикӣ доранд, ки метавонад боиси бадшавии пай дар пайи саломатӣ гардад. Тибқи гуфтаи Аллен,{{sfn|Allen|1984}} сатҳи пайдоиши бемориҳои сироятӣ байни аҳолии MMM ва аҳолии дорои ғизои мувофиқ ба таври назаррас фарқ намекунад, аммо давомнокӣ ва шиддати давраҳои беморӣ барои аҳолии MMM бештар аст.{{sfn|Allen|1984}} Сабаби асосии ин тафовут дар он аст, ки бемории сироятӣ аксар вақт боиси бад шудани истеъмоли ғизо ва ҷабби моддаҳои ғизоӣ мегардад. Одамони бемор на танҳо кам хӯрок мехӯранд, балки он чизе, ки мехӯранд, аз сабаби дилбеҳузурӣ ва исҳол аксар вақт манфиати ҳадди ақал дорад.{{sfn|Allen|1984|p=169}} Дар канори MMM аз ҳисоби камғизоӣ ё норасоии микронутриентҳо, зиёдғизоӣ (over-nutrition), ки ҳамчун истеъмоли аз ҳад зиёди калория нисбат ба ҳаҷми бадан ва сатҳи фаъолияти ҷисмонӣ таъриф мешавад,{{sfn|Crooks|2000}} инчунин ба як мушкили торафт муҳим барои аксари нуқоти ҷаҳон табдил меёбад. [[Зиёдғизоӣ]] бо фарбеҳӣ алоқаманд карда шудааст, ки онро USDA{{sfn|USDA|2005}} ва МакЮэн ва Симан{{sfn|McEwen|Seeman|1999}} бо афзоиши хатари [[Диабети қанд|диабети навъи II]], [[Бемориҳои дилу раг]] ва сактаи мағзӣ алоқаманд медонанд. Зиёдғизоӣ инчунин аксар вақт бо ҳамзамонии кифоятии калория (ё зиёдатии он) ва норасоии микронутриентҳо алоқаманд аст, ки ин ҳолат бештар дар ҷойҳое дида мешавад, ки ғизоҳои коркардшуда (дорои калорияи баланд, вале моддаҳои ғизоии кам) дар парҳез бартарӣ пайдо мекунанд.{{sfn|Crooks|2000}}{{sfn|USDA|2005}}{{sfn|Evans|1986}} Лезерман ва Гудман{{sfn|Leatherman|Goodman|2005}} ва Гест ва Ҷонс{{sfn|Guest|Jones|2005}} ҳамоҳангии афзояндаи қадпастӣ ва дигар нишонаҳои MMM-ро бо фарбеҳӣ дар кишварҳои рӯ ба рушд, баъзан дар дохили як ҷамоа, баррасӣ мекунанд. Ин тамоюлро метавон бо тағйирёбии иқтисод ва рафтори ғизоӣ дар қисми зиёди ҷаҳон таҳти ҷаҳонишавии иқтисодии муосир вобаста кард. Инчунин таҳқиқоти гузаронидаи Батен ва Блум тағйиротро дар таъсири парҳези мушаххаси аҳолӣ байни солҳои 1870 ва 1989 нишон доданд. Бозёфти муҳими таҳқиқот ин буд, ки таъсири сафеда ба қади афрод дар нимаи дуюми давраи мушоҳида (яъне солҳои 1950-1989) аҳамияти камтар пайдо кард. Гузашта аз ин, манбаъҳои асосии сафеда низ тағйир ёфтанд. Ин ба рушди технологияҳо ва тиҷорати ҷаҳонӣ вобаста буд, ки ба ҳамин тартиб норасоии ғизоро коҳиш доданд.<ref>{{cite journal |last1=Baten |first1=Jörg |last2=Blum |first2=Matthias |title=Why are you tall while others are short? Agricultural production and other proximate determinants of global heights |journal=European Review of Economic History |date=1 May 2014 |volume=18 |issue=2 |pages=144–165 |doi=10.1093/ereh/heu003 |url=[https://qub.elsevierpure.com/en/publications/01600055-feb3-4596-9c69-4e66853c2033](https://qub.elsevierpure.com/en/publications/01600055-feb3-4596-9c69-4e66853c2033) }}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Нигаред инчунин == * [[Geography of food|Ҷуғрофияи ғизо]] * [[Food sovereignty|Ихтиёри озуқаворӣ]] == Ёддоштҳо == {{Reflist|colwidth=20em}} == Манобеъ == *{{cite journal |last= Allen |first= Lindsay H. |year= 1984 |title= Functional Indications of Nutritional Status of the Whole Individual or the Community |journal= Clinical Nutrition |volume= 3 |pages= 169–174 | issue=5}} *{{cite book |last= Aminian |first= Nathalie |author2=K.C. Fung |author3=Francis Ng |year= 2008 |title= Integration of Markets versus Integration of Agreements |publisher= World Bank Policy Research Working Paper 4546}} *{{cite book |last1= Arbache |first1= Jorge |first2=Delfin S.|last2=Go |first3=John|last3=Page |year= 2008 |title= Is Africa's Economy at a Turning Point? |publisher = World Bank Policy Research Working Paper 4519}} *{{cite book |last1= Armelagos |first1= George J. |first2=Alan H.|last2=Goodman |year= 1998 |chapter= Race, Racism, and Anthropology|title=Building a New Biocultural Synthesis: Political-Economic Perspectives on Human Biology|editor1-first=Alan H.|editor1-last=Goodman|editor2-first=Thomas L.|editor2-last=Leatherman|location= Ann Arbor, Michigan |publisher= University of Michigan Press}} *{{cite book |editor-last= Appadurai |editor-first= Arjun |year= 1986 |chapter= Introduction: Commodities and the Politics of Value|title=The Social Life of Things: Commodities in Cultural Perspective |url= https://archive.org/details/sociallifeofthin0000unse |location= Cambridge |publisher= Cambridge University Press}} *{{cite book |editor1-last= Blaikie |editor1-first= Piers|editor2-last=Harold|editor2-first=Brookfield|year= 1987 |chapter= Approaches to the Study of Land Degradation|title=Land Degradation and Society |url= https://archive.org/details/landdegradations0000blai |location= London |publisher= Methuen}} *{{cite book |last= Chagnon |first= Napoleon |year= 1997 |title= Yanamamo |location= Fort Worth, Texas |publisher= Harcourt Brace College Publishers}} *{{cite book |last1= Chavez |first1= Adolfo |first2=Celia|last2=Martinez |first3=Beatriz|last3=Soberanes |year= 2000 |chapter= The Effects of Malnutrition on Human Development: a 24-year Study of Well –Nourished and Malnourished Children Living in a Poor Mexican Village|title= Nutritional Anthropology: Biocultural Perspectives on Food and Nutrition|editor1-first=Alan H.|editor1-last=Goodman|editor2-first=Darna L.|editor2-last=DuFour|editor3-first=Gretel H.|editor3-last=Pelto|location= Mountain View, California |publisher= Mayfield Publishing Company}} *{{cite book |last= Crooks |first= Deborah |year= 1998 |chapter= Poverty and Nutrition in Eastern Kentucky: The Political Economy of Childhood Growth|title=Building a New Biocultural Synthesis: Political-Economic Perspectives on Human Biology|editor1-first=Alan H.|editor1-last=Goodman|editor2-first=Thomas L.|editor2-last=Leatherman|location= Ann Arbor, Michigan |publisher= University of Michigan Press}} *{{cite journal |year=2000 |title= Food Consumption, Activity, and Overweight Among Elementary School Children in an Appalachian Kentucky Community |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-physical-anthropology_2000-06_112_2/page/159 |journal= American Journal of Physical Anthropology |pmid=10813699 |volume= 112 |issue=2 |pages= 159–170 |doi=10.1002/(SICI)1096-8644(2000)112:2<159::AID-AJPA3>3.0.CO;2-G |last=Crooks|first=Deborah L.}} *{{cite book |last1=Daltabuit |first1= Magli |first2=Thomas L.|last2=Leatherman |year= 1998 |chapter= The Biocultural Impact of Tourism on Mayan Communities|title=Building a New Biocultural Synthesis: Political-Economic Perspectives on Human Biology|editor1-first=Alan H.|editor1-last=Goodman|editor2-first=Thomas L.|editor2-last=Leatherman|location= Ann Arbor, Michigan |publisher= University of Michigan Press}} *{{cite book |last= Daltabuit |first= Magli |year= 2000 |title= Tourism, Health Social Change Among the Maya of Quintana Roo: Preliminary Report. |publisher= Unpublished Manuscript}} *{{cite book |last= David |first= Antonio C. |year= 2007 |title= Controls on Capital Inflows and External Shocks. |publisher= World Bank Policy Research Working Paper 4176}} *{{cite journal|doi= 10.1016/0277-9536(89)90097-X|last= Dewey |first= Kathryn G. |year= 1989 |title= Nutrition and the Commoditization of Food Systems in Latin America and the Caribbean |url= https://archive.org/details/sim_social-science-medicine_1989_28_5/page/415|journal= Social Science and Medicine |volume= 28 |pages= 415–424 | issue=5|pmid= 2648596}} *{{cite journal |last= Evans |first= David K.|year= 1986 |title= Roatán Island: a Quarter Century of Demographic and Nutritional Change |journal= Collegiate Anthropology |volume= 10 |pages= 81–89 | issue=1}} *{{cite book |last= Edgar |first= Walter |year= 1998 |title= South Carolina: a History |url= https://archive.org/details/southcarolinahis0000edga |location= Columbia, South Carolina |publisher= University of South Carolina Press}} *{{cite book |last= Farmer |first= Paul |year= 1992 |title= AIDS and Accusation: Haiti and the Geography of Blame |url= [https://archive.org/details/aidsaccusationha00farm](https://archive.org/details/aidsaccusationha00farm) |url-access= registration |location = Berkeley |publisher= University of California Press}} *{{cite book |last= Farmer |first= Paul |year= 1999 |title= Infections and Inequalities: the Modern Plagues |url= https://archive.org/details/infectionsinequa0000unse |location= Berkeley |publisher= University of California Press}} *{{cite web |last= Fore |first= Henrietta H. |year= 2008 |title= Remarks by Henrietta H. Fore. Electronic Document |url= [http://www.usaid.gov/about_usaid/](http://www.usaid.gov/about_usaid/) |archive-url= [https://web.archive.org/web/20030801082641/http://www.usaid.gov/about_usaid/](https://web.archive.org/web/20030801082641/http://www.usaid.gov/about_usaid/) |url-status= dead |archive-date= August 1, 2003 |access-date= 2008-04-27 }}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite book |last= Fort |first= Meredith |editor-first=Mary Ann|editor-last=Mercer |editor2-first=Oscar|editor2-last=Gish |year= 2004 |title= Sickness and Wealth: the Corporate Assault on Global Health |url= [https://archive.org/details/sicknesswealthco0000fort](https://archive.org/details/sicknesswealthco0000fort) |url-access= registration |location= Cambridge, Massachusetts |publisher= South End Press}} *{{cite book |last= Friedman |first=Thomas L. |year= 2005|title= The World is Flat: a Brief History of the Twenty First Century |url= [https://archive.org/details/worldisflatbri00frie](https://archive.org/details/worldisflatbri00frie) |url-access= registration |location= New York |publisher=Farrar, Straus, and Giroux |isbn=9780374292881 }} *{{cite book |last= Godelier |first= Maurice |year= 1998 |title= The Enigma of the Gift in Building a New Biocultural Synthesis: Political-Economic Perspectives on Human Biology |location= Chicago |publisher= University of Chicago Press}} *{{cite book |last= Goodman |first= Alan H. |author2=Ann Arbor |title= The Biological Consequences of Inequality in Antiquity |location= Michigan |publisher= University of Michigan Press}} *{{cite book |last= Arbor |first= Ann |editor-last=Goodman|editor-first=Alan H. |editor2-first=Thomas L.|editor2-last=Leatherman |year= 1998 |title= Building a New Biocultural Synthesis: Political-Economic Perspectives on Human Biology |url= https://archive.org/details/buildingnewbiocu0000unse |location= Michigan |publisher= University of Michigan Press | isbn = 978-0-472-06606-3}} *{{cite book|last=Greenspan|first=Alan|year=2007|title=The Age of Turbulence: Adventures in a New World|url=https://archive.org/details/ageofturbulencea0000gree|location=New York|publisher=Penguin Press}} *{{cite journal|last1=Gross|first1=Daniel G.|first2=Barbara A.|last2=Underwood|year=1971|title=Technological Change and Caloric Cost: Sisal Agriculture in Northeastern Brazil|url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_1971-06_73_3/page/725|journal=American Anthropologist|volume=73|number=3|pages=725–40|doi=10.1525/aa.1971.73.3.02a00130|doi-access=free}} *{{cite book|last1=Guest|first1=Greg|first2=Eric C.|last2=Jones|year=2005|chapter=Globalization, Health and the Environment: an Introduction.|title=Globalization, Health, and the Environment|editor-first=G.|editor-last=Guest|location=Lanham|publisher=Altamira Press}} *{{cite journal|last1=Himmelgreen|first1=David A.|first2=Nancy Romero |last2= Daza|first3=Maribel|last3=Vega|first4=Humberto Brenes|last4=Cambronero|first5=Edgar|last5=Amador|year=2006|title="The Tourist Season Goes Down but not the Prices.": Tourism and Food Insecurity in Rural Costa Rica|journal=Ecology of Food and Nutrition|volume=45|issue=4|pages=295–321|doi=10.1080/03670240600848753|bibcode=2006EcoFN..45..295H |s2cid=72252137}} *{{cite web|author=International Monetary Fund|year=2008|title=About the IMF|url=[http://www.imf.org/external/about.htm](http://www.imf.org/external/about.htm)|access-date=April 8, 2008}} *{{cite journal | last1 = Leatherman | first1 = Thomas L. | last2 = Goodman | first2 = Alan | year = 2005 | title = Coca-colonization of Diets in the Yucatán | url = https://archive.org/details/sim_social-science-medicine_2005-08_61_4/page/833 | journal = Social Science and Medicine | volume = 61 | issue = 4| pages = 833–46 | doi = 10.1016/j.socscimed.2004.08.047 | pmid = 15950095 }} *{{cite journal | last1 = MacLeod | first1 = Donald V. L. | year = 1999 | title = Tourism and Globalization of a Canary Island | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-royal-anthropological-institute_1999-09_5_3/page/443 | journal = The Journal of the Royal Anthropological Institute | volume = 5 | issue = 3| pages = 443–56 | doi = 10.2307/2661277 | jstor = 2661277 }} *{{cite book|last=MacLeod|first=Donald V. L.|year=2004|title=Tourism, Globalization and Cultural Change: an Island Community Perspective|url=https://archive.org/details/tourismglobalisa0000macl|location=Toronto|publisher=Channel View Publications}} *{{cite book|last=Malinowski|first=Bronislaw|year=1961|title=Argonauts of the Western Pacific|location=Long Grove, Illinois|publisher=Waveland Press, Inc.}} *{{cite book|last=Mauss|first=Marcel|date=1990|orig-date=1950|title=The Gift: the Form and Reason for Exchange in Archaic Societies|url=https://archive.org/details/giftformreasonfo0000marc|location=New York|publisher=Norton}} *{{cite web|last1=McEwen|first1=Bruce|first2=Teresa|last2=Seeman|year=1999|title=Allostatic Load (Summary)|publisher=John D. and Catherine T. MacArthur Research Network on Socioeconomic Status and Health|url=[http://www.macses.usf.edu/Research/Allostatic/notebook/allostatic.html](http://www.macses.usf.edu/Research/Allostatic/notebook/allostatic.html)}}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite book|last1=Messer|first1=Ellen|first2=Marc J.|last2=Cohen|first3=Jashinta|last3=D’Costa|year=1998|title=Food from Peace: Breaking the Links Between Conflict and Hunger In Food, Agriculture, and the Environment. Discussion Paper 24.|location=Washington|publisher=IFPRI}} *{{cite book|last=Mintz|first=Sidney|year=1985|title=Sweetness and Power: the Place of Sugar in Modern History|url=https://archive.org/details/sweetnesspowerpl0000mint_l4p2|location=New York|publisher=Penguin}} *{{cite book|last=Miller|first=Barbara D.|year=2005|title=Cultural Anthropology|edition=3rd|location=Boston|publisher=Pearson Education, Inc.}} *{{cite book|last=Park|first=Michael A.|year=2006|title=Introduction Anthropology: an Integrated Approach|edition=3rd|location=Boston|publisher=Pearson Education, Inc.}} *{{cite book|last=Polanyi|first=Karl|year=1957|chapter=The Economy as Instituted Process|title=Trade and Market in the Early Empires|url=https://archive.org/details/trademarketinear0000unse_v0e8|editor1-first=Karl|editor1-last=Polanyi|editor2-first=Conrad|editor2-last=Arensberg|editor3-first=Harry|editor3-last=Pearson|location=New York|publisher=Free Press}} *{{cite journal|last1=Pelto|first1=Gretel H.|first2=Pertti J.|last2=Pelto|year=1989|title=Small but Healthy? An Anthropological Perspective|url=https://archive.org/details/sim_human-organization_spring-1989_48_1/page/11|journal=Human Organization|volume=48|number=1|pages=11–15|doi=10.17730/humo.48.1.eu7v81qn71w172tu}} *{{cite book|last1=Pelto|first1=Gretel H.|first2=Pertti J.|last2=Pelto|year=2000|chapter=Diet and Delocalization: Dietary Changes Since 1750|title=Nutritional Anthropology: Biocultural Perspectives on Food and Nutrition|editor1-first=Alan H.|editor1-last=Goodman|editor2-first=Darna L.|editor2-last=Dufour|editor3-first=Gretel H.|editor3-last=Pelto|location=Mountain View, California|publisher=Mayfield Publishing Company}} *{{cite book|last=Robbins|first=Richard H.|year=2005|title=Global Problems and the Culture of Capitalism|url=https://archive.org/details/globalproblemscu0000robb_3ed|edition=3rd|location=Boston|publisher=Allyn and Bacon}} *{{cite book|last=Sahalins|first=Marshall|year=1972|title=Stone Age Economics|location=Chicago|publisher=Aldine}} *{{cite book|last=Saitta|first=Dean J.|year=1998|chapter=Linking Political Economy and Human Biology: Lessons from North American Archaeology|title=Building a New Biocultural Synthesis: Political-Economic Perspectives on Human Biology|location=Ann Arbor, Michigan|publisher=University of Michigan Press}} *{{cite journal | last1 = Seckler | first1 = David | year = 1980 | title = "Malnutrition": an Intellectual Odyssey | journal = Western Journal of Agricultural Economics | volume = 5 | issue = 2| pages = 219–227 }} *{{cite book|last=Sen|first=Amartya K.|year=2001|title=Development as Freedom|url=https://archive.org/details/developmentasfre00sena|location=Oxford|publisher=Oxford University Press}} *{{cite book|last=Smith|first=Carol|year=1993|chapter=Local History in Global Context: Social and Economic Transitions in Western Guatemala|title=Constructing Culture and Power in Latin America|editor-first=Daniel H.|editor-last=Levine|location=Ann Arbor|publisher=University of Michigan Press}} *{{cite book|last=Stonich|first=Susan|year=1991|chapter=The Political Economy of Environmental Destruction: Food Security in Southern Honduras|title=Harvest of Want: Hunger and Food Security in Central America and Mexico|editor1-first=Scott|editor1-last=Whiteford|editor2-first=Anne E.|editor2-last=Ferguson|location=Boulder, Colorado|publisher=Westview Press}} *{{cite journal |doi= 10.1016/S0160-7383(97)00037-6 |year= 1998 |last1= Stonich |first1= S. |title= Political Ecology of Tourism |url= https://archive.org/details/sim_annals-of-tourism-research_1998-01_25_1/page/25 |journal= Annals of Tourism Research |volume =25 |pages= 25–54 | issue=1}} *{{cite book |last= Tierney |first= Patrick |year= 2000 |title= Darkness in El Dorado |url= [https://archive.org/details/darknessineldora00tier](https://archive.org/details/darknessineldora00tier) |url-access= registration |location= New York |publisher= Norton|isbn= 9780393049220 }} *{{cite web |publisher= U.S. Department of Health and Human Services & U.S. Department of Agriculture |year= 2005 |title= Dietary Guidelines for Americans 2005. |url= [http://www.healthierus.gov/dietaryguidelines/index.html](http://www.healthierus.gov/dietaryguidelines/index.html) |access-date= 2005-09-16 |ref= {{sfnref|USDA|2005}} }}{{Пайванди мурда|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite book |last= Wallerstein |first= Immanuel |year= 1974 |title= The Modern World System |url= [https://archive.org/details/modernworldsyste00wall](https://archive.org/details/modernworldsyste00wall) |url-access= registration |location= New York |publisher= Academic Press|isbn= 9780127859194 }} *{{cite book |last= Weller |first= Christian E. |author2=Robert E. Scott |author3=Adam S. Hersh |year= 2004 |title= The Unremarkable Record of Liberalized Trade. In Talking Points on Global Issues: a Reader|editor-first=Richard H.|editor-last=Robbins|location= Boston |publisher= Pearson Education, Inc}} *{{cite book |last= Whiteford |first= Linda |editor=Scott Whiteford |year= 2005 |title= Globalization, Water, and Health: Resource Management in Times of Scarcity |location= Oxford |publisher= James Currey Publisher/School of American Research Press}} *{{cite book |last= Wiener |first= Annette B. |year= 1992 |title= Inalienable Possessions: the Paradox of Keeping While Giving |location= Berkeley, California |publisher= University of California Press}} *{{cite book |last= Wolf |first= Eric R.|year= 1982 |title= Europe and the People Without History. |url= [https://archive.org/details/europepeoplewit008258](https://archive.org/details/europepeoplewit008258) |url-access= registration |location= Berkeley, California |publisher= University of California Press}} {{Population}} {{DEFAULTSORT:Антропологияи ғизоӣ}} [[Category:Кишоварзӣ дар ҷомеа]] [[Category:Ғизо]] [[Category:Антропологияи иқтисодӣ]] c4ae9ifx07leazqz1oqr6j6ss3d0ldg 0 327768 1484059 1450670 2026-08-20T02:23:18Z InternetArchiveBot 30618 Add 1 book for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484059 wikitext text/x-wiki '''Тафаккури интиқодӣ''' ({{lang-en|critical thinking}}) — низоми [[довариҳое]] мебошад, ки барои таҳлили ашё ва рӯйдодҳо аз нигоҳи интиқодӣ бо баён кардани хулосаҳои асоснок истифода мешавад ва имкон медиҳад арзёбиҳо, тафсирҳо анҷом дода шуда, инчунин натиҷаҳои бадастомада ба вазъиятҳо ва масъалаҳо ба таври дуруст татбиқ гарданд<ref>[http://evolkov.net/critic.think/basics/delphi.report.html «Тафаккури интиқодӣ: гузориш дар бораи ҳамфикрии коршиносон вобаста ба арзёбии таълим ва омӯзиш»] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20110919012720/http://evolkov.net/critic.think/basics/delphi.report.html |date=2011-09-19 }} (Critical Thinking: A Statement of Expert Consensus for Purposes of Educational Assessment and Instruction. Executive Summary) // доктор Питер А. Фачиона (декани Коллеҷи санъат ва илмҳо, Донишгоҳи Санта-Клара), тарҷумаи [[Волков, Евгений Новомирович|Е. Н. Волков]]</ref>. Ба маънои умумӣ, зери тафаккури интиқодӣ [[тафаккур]]и сатҳи баландтар нисбат ба тафаккури тоинтиқодӣ дар назар дошта мешавад. Андешае вуҷуд дорад, ки гузариш ба сатҳи интиқодии тафаккур дар ин ё он ҷомеа — шарти зарурӣ барои оғози [[Рушди тамаддуни]]и он ҷомеа мебошад<ref>''Турчин В. Ф.'' [http://refal.net/turchin/phenomenon/chapter08.htm Боби 8, бахши 9] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20130118133249/http://refal.net/turchin/phenomenon/chapter08.htm |date=2013-01-18 }} // «Феномени илм»</ref>. == Таъриф == Дар маънои маҳдуд, тафаккури интиқодӣ маънои «арзёбии дурусти иддаоҳо»-ро дорад. Он ҳамчунин ҳамчун «тафаккур дар бораи тафаккур» тавсиф мешавад<ref>''Raiskums B. W.'' An Analysis of the Concept Criticality in Adult Education (2008)</ref>. Яке аз таърифҳои маъмул — «тафаккури оқилона ва [[Рефлексивӣ]], ки ба қабули қарор равона шудааст: ба чӣ бовар кардан ва чӣ кор кардан» мебошад<ref name="ennis">''Ennis R. H.'' Critical Thinking Assessment / ''Fasko D.'' Critical Thinking and Reasoning: Current Research, Theory, and Practice. Hampton Press, 2003. ISBN 978-1572734609</ref>. Таърифи муфассалтар чунин аст: «раванди аз лиҳози зеҳнӣ муназзами таҳлили фаъол ва моҳирона, консептуализатсия, татбиқ, синтез ва/ё арзёбии иттилооте, ки тавассути мушоҳида, таҷриба, андеша ё муошират ба даст омада ё тавлид шудааст, ҳамчун роҳнамо барои эътиқод ва амал»<ref>''Scriven M., Paul R. W.'' [http://www.criticalthinking.org/aboutCT/define_critical_thinking.cfm Defining Critical Thinking] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20110904051313/http://www.criticalthinking.org/aboutCT/define_critical_thinking.cfm |date=2011-09-04 }} // 8th Annual International Conference on Critical Thinking and Education Reform, Summer 1987 — National Council for Excellence in Critical Thinking</ref>. Худи истилоҳи «тафаккури интиқодӣ» сарчашмаи худро аз файласуф [[Ҷ. Дюи]] мегирад, ки бештар аз истилоҳи «тафаккури рефлексивӣ» истифода мекард: «баррасии фаъол, пайдарпай ва эҳтиёткоронаи ҳар гуна эътиқод ё шакли эҳтимолии дониш дар партави асосҳое, ки онро дастгирӣ мекунанд, ва паёмадҳое, ки ба онҳо меорад»<ref>{{Китоб |автор=Дьюи Дж. |заглавие=Психология и педагогика |ответственный=Пер. с англ. Н. М. Никольской |место=М. |издательство=Совершенство |год=1997 |страниц=208 |ссылка=http://pedlib.ru/Books/2/0136/2_0136-1.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225172510/http://pedlib.ru/Books/2/0136/2_0136-1.shtml#book_page_top |archive-date=2019-12-25 }}</ref>. Барои равшантар фаҳмидани моҳияти тафаккури интиқодӣ, [[Ричард Пол]] (1995) пешниҳод намуд, ки онро ба заиф ва қавӣ ҷудо кунанд. Ӯ тафаккури интиқодиро дар маънои заиф ҳамчун тафаккури шахси дорои маҳорати баланди зеҳнӣ, аммо бо ангезаи худхоҳона муайян мекунад — псевдоинтеллектуале, ки бештар ба манфиати шахсии худ меандешад ва паёмадҳои ахлоқии амалҳои худро ҷиддан ба назар намегирад. Ин гуна шахс одатан маълумоти баланд дорад, вале донишашро барои расидан ба ҳадафҳои ноодилона ва худхоҳона истифода мебарад<ref name="paul">''Paul R.'' Critical Thinking: How to Prepare Students for a Rapidly Changing World.— 4th ed.— Foundation for Critical Thinking, 1995.— ISBN 0-944583-09-1.</ref>. Аз тарафи дигар, тафаккури интиқодӣ дар маънои қавӣ — тафаккури шахсест, ки бо мақсади омӯзиши объективии масъалаҳо ба мантиқи онҳо роҳ меёбад, бидуни ғаразҳои эгоцентрӣ ё сотсиоцентрӣ. Дар ин маъно, тафаккури интиқодӣ ба бартарафсозии софдилонаи монеаҳо дар роҳи ҳақиқат равона шудааст<ref name="paul" />. [[Психолог]] Дайана Ҳалперн ({{lang-en|[[:en:Diane F. Halpern|Diane F. Halpern]]}}) тафаккури интиқодиро ҳамчун истифодаи усулҳои шинохт тавсиф мекунад, ки бо идорашавандагӣ, асоснокӣ ва ҳадафмандӣ фарқ мекунанд ва эҳтимоли ба даст овардани натиҷаи дилхоҳи ниҳоиро зиёд менамоянд. Ин усулҳо ҳангоми ҳалли масъалаҳо, шакл додани хулосаҳо, арзёбии эҳтимолият ва қабули қарорҳо истифода мешаванд ва малакаҳоеро талаб мекунанд, ки барои вазъият ва навъи масъалаи ҳалшаванда асоснок ва самараноканд<ref name="Halpern">{{китоб |муаллиф=Халперн Д. |ном=Психология критического мышления |забон=ru |пайванд=https://books.google.ru/books?id=njCKAAAACAAJ |место=СПб. |издательство=[[Питер (издательство)|Питер]] |год=2000 |страницы=22 |страниц=512 |серия=Мастера психологии |isbn=5-314-00122-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240104222057/https://books.google.ru/books?id=njCKAAAACAAJ |archive-date=2024-01-04 }}</ref>. Ӯ ҳамчунин таъкид мекунад, ки барои тафаккури интиқодӣ сохтани хулосаҳои мантиқӣ, эҷоди моделҳои ҳамоҳанги мантиқӣ ва қабули қарорҳои асоснок — рад кардан, пазируфтан ё муваққатан ба таъхир гузоштани баррасии як иддао — хос аст. Ҳамаи ин таърифҳо фаъолияти равониро дар назар доранд, ки бояд ба ҳалли як [[Когнитивная психология|вазифаи когнитивӣ]] равона карда шавад<ref name="Halpern" />. == Таркиб == Маҷмӯи калидии [[маҳорат]]ҳо барои тафаккури интиқодӣ мушоҳидакорӣ, қобилияти [[тафсир (методология)]], [[таҳлил (таҳлил)]], баровардани хулосаҳо ва арзёбиро дар бар мегирад. Тафаккури интиқодӣ аз [[мантиқ]] истифода мебарад ва инчунин ба [[метаном]] ва меъёрҳои васеи зеҳнӣ, аз қабили равшанӣ, эътимоднокӣ, дақиқӣ, аҳамият, амиқӣ, ҷаҳонбинӣ ва адолат такя мекунад. Тасаввуроти эҷодӣ, арзишҳои шахсӣ ва сатҳи нисбатан пасттари эҳсосот низ ҷузъҳои таркибии тафаккури интиқодӣ ба шумор мераванд<ref name="Halpern" />{{rp|40}}. Яке аз муҳаққиқони муосир [[Р. Эннис]] ҳамчун '''диспозитсияҳо''' (яъне майлҳо ё установаҳо)-и '''асосӣ''' ва муҳимтарини тафаккури интиқодӣ инҳоро номбар мекунад: * баёни равшан; * ҷустуҷӯи асосҳо; * кӯшиши огаҳии хуб; * ҷустуҷӯи алтернативаҳо; * кушодадил будан; * худдорӣ аз ҳукм баровардан дар ҳолати нокифоя будани асосҳо ва ғайра. Инчунин '''ду ҷузъи асосӣ'''-и тафаккури интиқодӣ фарқ карда мешаванд: # сифатҳои дохилӣ (ҷустуҷӯи асос барои эътиқодҳои худ, кунҷков будан, омодагӣ ба зери шубҳа гузоштани мақомот, нишон додани мустақилияти зеҳнӣ); # малака ва қобилиятҳо (ёфтани далелҳо, арзёбии далелҳо, арзёбии эътиқодҳо, пешниҳоди алтернативаҳо, сохтани хулосаҳо, қобилияти шинохти [[софизм]]ҳо ва мубориза бо [[Когнитивное искажение|таҳрифҳои когнитивӣ]]). '''Равишҳои омӯзиш'''-и тафаккури интиқодӣ низ вуҷуд доранд, ки онҳоро метавон ба ду гурӯҳ ҷудо кард: # онҳое, ки установаҳои доксастикии зеҳнии «дуруст» ва «нодуруст»-ро меомӯзанд ([[эпистемология]] ва фалсафаи маориф); # онҳое, ки малака ва қобилиятҳои зеҳнии хоси шахси интиқодан андешандаро таҳқиқ мекунанд (мантиқ, назарияи далелнокӣ, равоншиносӣ). Ҳамин тариқ, тафаккури интиқодӣ як '''самти байнисоҳавӣ'''-и тадқиқот ба шумор меравад, ки бахшҳое аз [[фалсафа]], [[мантиқ]], [[Педагогика|педагогика]] ва [[Психология]]ро дар бар мегирад. Худи [[Ҷ. Дюи]] бисёр вақт файласуфони классикиро иқтибос меовард, зеро маҳз дар таърихи фалсафа намунаҳои тафаккури интиқодӣ ва рисолаҳои махсуси бахшида ба такмили тафаккури мо мавҷуданд<ref>{{Китоб |муаллиф=Дьюи Дж. |заглавие=Демократия и образование |ответственный=Пер. с англ. Ю. И. Турчаниновой |место=М. |издательство=[[Педагогика-Пресс]] |год=2000 |страниц=384 |ссылка=https://alterozoom.com/en/documents/32221.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20191220223343/https://alterozoom.com/en/documents/32221.html |archive-date=2019-12-20 }}</ref>. Зеро фалсафа чизе ҷуз ивазшавии «барномаҳои тадқиқотӣ» нест<ref>{{Китоб |автор=Лактос И. |заглавие=Доказательства и опровержения. Как доказывать теоремы |ответственный=Пер. с англ. И. Н. Веселовского |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1967 |страниц=152 |ссылка=http://www.bim-bad.ru/docs/lakatos_proofs__and_refutations.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227063101/http://www.bim-bad.ru/docs/lakatos_proofs__and_refutations.pdf |archive-date=2021-02-27 }}</ref>. Аз ин рӯ, пурсидани саволи «тафаккур чист?» берун аз заминаи барномаҳои гуногуни тадқиқотие, ки дар давраҳои мухталиф аз ҷониби мутафаккирон пешниҳод шудаанд, маъное надорад. == Таърифҳо == Ба таври суннатӣ тафаккури интиқодӣ ба шаклҳои гуногун таъриф мешавад: * «Раванди фаъол ва моҳиронаи дарк, истифода, таҳлил, синтез ва арзёбии иттилоот барои расидан ба ҷавоб ё хулоса»<ref name="reference.com">{{cite web | title = Critical - Define Critical | url = http://dictionary.reference.com/browse/critical | work = Dictionary.com | lang = en | access-date = 2016-02-24 | archive-date = 2013-07-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130716062811/http://www.dictionary.reference/ | url-status = live }}</ref> * «Тафаккури низомманд, равшан, оқилона, беғараз ва бо далелҳо тасдиқшуда»<ref name="reference.com" /> * «Ҳукми мақсадноки худтанзимкунӣ ([[самоконтроль|худидоракунӣ]]), ки ба тафсир, таҳлил, арзёбӣ ва хулосабарорӣ, инчунин ба шарҳи мулоҳизаҳои далелӣ, мафҳумӣ, методологӣ, меъёрӣ ё контекстуалӣ, ки асоси ин ҳукмро ташкил медиҳанд, меорад»<ref>{{cite web|url=http://www.insightassessment.com/CT-Resources/Teaching-For-and-About-Critical-Thinking/Critical-Thinking-What-It-Is-and-Why-It-Counts/Critical-Thinking-What-It-Is-and-Why-It-Counts-PDF|last=Facione|first=Peter A.|title=Critical Thinking: What It is and Why It Counts|publisher=insightassessment.com|year=2011|page=26|access-date=2012-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130729185619/http://www.insightassessment.com/CT-Resources/Teaching-For-and-About-Critical-Thinking/Critical-Thinking-What-It-Is-and-Why-It-Counts/Critical-Thinking-What-It-Is-and-Why-It-Counts-PDF|archive-date=2013-07-29|url-status=dead|accessdate=2026-01-15|archivedate=2013-07-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130729185619/http://www.insightassessment.com/CT-Resources/Teaching-For-and-About-Critical-Thinking/Critical-Thinking-What-It-Is-and-Why-It-Counts/Critical-Thinking-What-It-Is-and-Why-It-Counts-PDF}}</ref> * «Шомили ӯҳдадорӣ ба истифодаи ақл ҳангоми шакл додани эътиқодҳои худ»<ref name="mulnix">{{cite journal | last1 = Mulnix | first1 = J. W. | year = 2010 | title = Thinking critically about critical thinking | journal = Educational Philosophy and Theory | volume = 44 | issue = 5 | page = 471 | doi = 10.1111/j.1469-5812.2010.00673.x | s2cid = 145168346}}</ref> * Маҳорат ва тамоюл ба фаъолият бо шаккокияти рефлексивӣ (McPeck, 1981)<ref>{{cite journal | last1=Nieto | first1=Ana M. | last2=Saiz | first2=Carlos | title=Critical Thinking: A Question of Aptitude and Attitude? | journal=Inquiry: Critical Thinking Across the Disciplines | publisher=Philosophy Documentation Center | volume=25 | issue=2 | year=2010 | issn=1093-1082 | lang=en | doi=10.5840/inquiryctnews20102524 | pages=19–26}}</ref> * Андешидан дар бораи тафаккури худ ба тарзе, ки онро созмон диҳад ва равшан намояд, самаранокиро афзоиш диҳад ва хатогиҳо ва ғаразҳоро дар тафаккури шахсӣ ошкор созад. Тафаккури интиқодӣ «тафаккури сангин» нест ва ба ҳалли мушкилот равона намешавад (ба ҷуз «беҳтарсозии» тафаккури худ). Тафаккури интиқодӣ ба дарун равона шудааст, то [[рациональность|оқилонагӣ]]-и тафаккуркунандаро ба ҳадди аксар расонад. Тафаккури интиқодӣ барои ҳалли мушкилот истифода намешавад — он барои беҳтар кардани раванди тафаккур истифода мешавад.<ref>Carmichael, Kirby; letter to Olivetti, Laguna Salada Union School District, May 1997.</ref> * «Арзёбӣ бар асоси таҳлили дақиқи таҳлилӣ»<ref>{{Cite web | url = http://www.thefreedictionary.com/critical+analysis | title = Critical Analysis | website = TheFreeDictionary.com | lang = en | access-date = 2016-11-30 | archive-date = 2022-04-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220401094431/https://www.thefreedictionary.com/critical+analysis }}</ref> * «Тафаккури интиқодӣ — навъи тафаккурест, ки аз одамон рефлексия ва диққат ҳангоми қабули қарорҳое талаб мекунад, ки эътиқод ва амалҳои онҳоро муайян менамоянд. Тафаккури интиқодӣ ба одамон имкон медиҳад, ки бо мантиқ бештар хулоса бароранд, иттилооти мураккабро коркард кунанд ва ба масъала аз ҷонибҳои гуногун нигаранд, то ба натиҷаҳои устувортар расанд»<ref>{{Cite journal|date=1988-02|title=Book Reviews and Notes : Teaching Thinking Skills: Theory and Practice. Joan Baron and Robert Sternberg. 1987. W.H. Freeman, & Co., New York. 275 pages. Index. ISBN 0-7167-1791-3. Paperback|url=https://archive.org/details/bulletin-of-science-technology-society_1988_8_1/page/101|journal=Bulletin of Science, Technology & Society|volume=8|issue=1|pages=101|doi=10.1177/0270467688008001113|s2cid=220913799|issn=0270-4676}}</ref>. * Тафаккури интиқодӣ ҳафт хусусияти асосӣ дорад: кунҷковӣ ва шавқ, бозбудан ба ҷонибҳои гуногун, қобилияти тафаккури низомманд, равиши таҳлилӣ, пойбандӣ ба ҳақиқат, эътимод ба худи тафаккури интиқодӣ ва, ниҳоят, камолот<ref name="Facione 1–4">{{Cite journal|last1=Facione|first1=Peter A.|last2=Facione|first2=Noreen C.|date=1993-03|title=Profiling critical thinking dispositions|journal=Assessment Update|volume=5|issue=2|pages=1–4|doi=10.1002/au.3650050202|issn=1041-6099}}</ref>. * Гарчанде ки тафаккури интиқодиро метавон ба шаклҳои гуногун таъриф кард, дар мавриди ҷузъи калидии он — талош барои расидан ба натиҷаи қонеъкунанда — мувофиқаи умумӣ вуҷуд дорад, ки ин бояд тавассути тафаккури оқилона ва фаъолияти ба натиҷа нигаронидашуда ба даст ояд. Ҳалперн бар он аст, ки тафаккури интиқодӣ пеш аз ҳама қобилиятҳои бадастомада, ба монанди ҳалли масъалаҳо, ҳисоббарорӣ ва истифодаи муваффақонаи эҳтимолиятҳоро дар бар мегирад. Инчунин он тамоюли ба кор андохтани раванди тафаккурро низ фаро мегирад. Дар солҳои охир Станович чунин мешуморад, ки санҷишҳои муосири IQ ба эҳтимоли зиёд қобилияти тафаккури интиқодиро чен карда наметавонанд<ref>{{Citation|last=Halpern|first=Diane F.|editor3-first=Diane F|editor3-last=Halpern|editor2-first=Henry L|editor2-last=Roediger Iii|editor1-first=Robert J|editor1-last=Sternberg|chapter=The Nature and Nurture of Critical Thinking|pages=1–14|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780511804632|doi=10.1017/cbo9780511804632.002|title=Critical Thinking in Psychology|year=2006}}</ref>. * «Тафаккури интиқодӣ, аслан, равиши пурсанда ва таҳрикдиҳанда нисбат ба дониш ва хиради пазируфташуда мебошад. Он ғояҳо ва иттилоотро аз мавқеи объективӣ қабул мекунад ва сипас ин иттилоотро дар партави арзишҳо, нигоҳҳо ва фалсафаи шахсии худ зери шубҳа мегузорад»<ref>{{cite book |last1=Judge |first1=Brenda |last2=McCreery |first2=Elaine |last3=Jones |first3=Patrick |title=Critical Thinking Skills for Education Students |date=2009 |publisher=SAGE |isbn=978-1-84445-556-0 |page=9 |url=https://books.google.com/books?id=tGho4-SsPWEC&pg=PT8 |language=en}}</ref>. # Ба гуфтаи Эннис, «тафаккури интиқодӣ раванди зеҳнан низоммандшудаи дарк, истифода, таҳлил, синтез ва / ё арзёбии фаъолу моҳиронаи иттилоотест, ки тавассути мушоҳида, таҷриба, тааммул, мулоҳиза ё муошират ҷамъоварӣ ё тавлид шудааст ва ҳамчун роҳнамо барои эътиқод ва амал хизмат мекунад»<ref>{{Citation|last=Ennis|first=Robert H.|chapter=Critical Thinking|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9781137378057|doi=10.1057/9781137378057.0005|title=The Palgrave Handbook of Critical Thinking in Higher Education|year=2015}}</ref>. Ин таърифе, ки Эннис додааст, бо андешаҳои Харви Сигел<ref>{{Cite book|last=Siegel|first=Harvey|date=2013-09-27|title=Educating Reason|doi=10.4324/9781315001722|isbn=9781315001722}}</ref>, Питер Фасиоун<ref name="Facione 1–4"/> ва Деанна Кун<ref>{{Cite journal|last=Kuhn|first=Deanna|date=2015-01|title=Thinking Together and Alone|journal=Educational Researcher|volume=44|issue=1|pages=46–53|lang=en |doi=10.3102/0013189x15569530|s2cid=145335117|issn=0013-189X}}</ref> пурра мувофиқат мекунад. # Тибқи таърифи Эннис, тафаккури интиқодӣ диққати зиёд ва кори ҷиддии майнаро талаб мекунад. Вақте ки равиши тафаккури интиқодӣ дар омӯзиш татбиқ мешавад, он ба майнаи омӯзанда кумак мекунад, ки беҳтар фаъолият кунад ва матнҳоро ба таври дигар дарк намояд. # Соҳаҳои гуногуни омӯзиш метавонанд намудҳои гуногуни тафаккури интиқодиро талаб кунанд. Тафаккури интиқодӣ ба як мавод кунҷҳо ва дидгоҳҳои бештар фароҳам меорад. == Ҳамчунин нигаред == * [[Индоктринация]] * [[Дедуктивное умозаключение|Хулосабарории дедуктивӣ]] * [[Рассудок|Ақл]] * [[Теория аргументации|Назарияи аргументатсия]] * [[Неформальная логика|Мантиқи ғайрирасмӣ]] * [[Новая грамотность|Саводнокии нав]] * [[Эпистемология]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт== '''ба забони русӣ''' * ''Бутенко А. В., Ходос Е. А.'' [http://www.ippd.ru/resources/library?file=129 Критическое мышление: метод, теория, практика.] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20250715161356/https://ippd.ru/resources/library?file=129 |date=2025-07-15 }} Учеб.-метод. пособие. М.: Мирос, 2002. — 176 с. * ''Ивунина Е. Е.'' [http://www.moluch.ru/archive/11/816/ О различных подходах к понятию «критическое мышление»] // Молодой учёный. — 2009. — № 11. — С. 170—174. * ''Турчин В. Ф.'' [http://refal.net/turchin/phenomenon/ Феномен науки. Кибернетический подход к эволюции]. — Изд. 2-е — М.: Словарное издательство ЭТС. — 2000. — 368 с. * {{книга |автор=Халперн Д.|заглавие=Психология критического мышления |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=СПб. |издательство=[[Питер (издательство)|Питер]] |год=2000 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=512 |серия= |isbn=5-314-00122-5 |тираж= |ref= }} * Дьюи Дж. [http://pedlib.ru/Books/2/0136/2_0136-1.shtml#book_page_top Психология и педагогика мышления] / Пер. с англ. Н. М. Никольской. — М.: Совершенство, 1997. — 208 с. * Лакатос И. [http://www.bim-bad.ru/docs/lakatos_proofs__and_refutations.pdf Доказательства и опровержения. Как доказывать теоремы] / Пер. с англ. И. Н. Веселовского. — М.: Наука, 1967. — 152 с. * Дьюи Дж. [https://alterozoom.com/en/documents/32221.html Демократия и образование] / Пер. с англ. Ю. И. Турчанинововй. — М.: Педагогика-Пресс, 2000. — 384 с. '''ба забонҳои дигар''' * ''Elliott C., Turnbull S.'' [https://web.archive.org/web/20120813121352/http://satclinic.ir/ketab/tafakor.pdf Critical Thinking in Human Resource Development].— [[Routledge]], 2005.— 210с.— ISBN 0415329175; ISBN 978-0415329170 == Пайвандҳо== * Критическое мышление: [http://www.evolkov.net/critic.think/bibliography/bibliogr.crit.think.html библиография] * Клейнер И. Е. [http://criticalthinkingeasy.blogspot.co.il/2015/01/2014-2015-1-2-1.html Критическое мышление полный курс лекций] * [https://web.archive.org/web/20110704085014/http://www.everyonethinks.org/ Публичный проект Foundation for Critical Thinking] * [https://web.archive.org/web/20181205195315/https://criticalthinking.org.ua/publikacii/kratkaya-istoriya-idei-kriticheskogo-myshleniya/ Краткая история идеи критического мышления] * [https://web.archive.org/web/20161216130201/http://criticalthinking.org.ua/osnova/model-kriticheskogo-mishleniya/ Модель критического мышления] * [https://repository.kpfu.ru/?p_id=159646 Очерки современной эпистемологии] {{ВС}} [[Гурӯҳ:Тафаккури интиқодӣ]] [[Гурӯҳ:Тафаккур]] [[Гурӯҳ:Мантиқ]] gkltxu22mg2icfkwr2ich53fbrb5vtr 0 327773 1484033 1483351 2026-08-20T01:37:40Z InternetArchiveBot 30618 Add 1 book for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484033 wikitext text/x-wiki [[File:Universal health care.svg|thumb|Татбиқи ёрии тиббии ҳамагонӣ аз рӯи кишварҳо (2010)]] '''Ёрии тиббии ҳамагонӣ''' (инчунин '''фарогирии ҳамагонии тиббӣ''', '''фарогирии умумӣ''' ё '''нигоҳубини ҳамагонӣ''') — [[Ҳифзи саломатӣ|низоми ҳифзи саломатӣ]] мебошад, ки дар он ба ҳамаи сокинони як кишвар ё минтақаи мушаххас [[Ҳуқуқ ба саломатӣ|дастрасӣ ба ёрии тиббӣ]] кафолат дода мешавад. Он одатан дар атрофи таъмини ё ҳамаи сокинон ва ё танҳо онҳое, ки мустақилона имкони молиявӣ надоранд, бо хидматрасониҳои тиббӣ ё воситаҳои ба даст овардани онҳо ташкил карда мешавад, ки ҳадафи ниҳоӣ беҳтар кардани натиҷаҳои саломатӣ мебошад.<ref name="WHO 2010">{{cite book|author=World Health Organization|date=November 22, 2010|title=The world health report: health systems financing: the path to universal coverage|location=Geneva|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-156402-1|url=[https://www.who.int/whr/2010/en/](https://www.who.int/whr/2010/en/)|archive-url=[https://web.archive.org/web/20100820120444/http://www.who.int/whr/2010/en/](https://web.archive.org/web/20100820120444/http://www.who.int/whr/2010/en/)|archive-date=August 20, 2010|access-date=April 11, 2012}}</ref> Баъзе низомҳои ҳамагонии ҳифзи саломатӣ аз ҷониби ҳукумат маблағгузорӣ мешаванд, дар ҳоле ки дигарон ба талаботе асос ёфтаанд, ки ҳамаи шаҳрвандон суғуртаи тиббии хусусиро харидорӣ кунанд. Ёрии тиббии ҳамагониро метавон тавассути се ҷанбаи муҳим муайян кард: кӣ фаро гирифта шудааст, кадом хидматрасониҳо фаро гирифта шудаанд ва чӣ қадар хароҷот ҷуброн карда мешавад.<ref name="WHO 2010"/> [[Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ]] онро ҳамчун вазъияте тавсиф мекунад, ки шаҳрвандон метавонанд бидуни дучор шудан ба мушкилоти молиявӣ ба хидматрасониҳои тиббӣ дастрасӣ пайдо кунанд.<ref>{{cite web|url=[https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs395/en/](https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs395/en/)|title=Universal health coverage (UHC)|access-date=November 30, 2016}}</ref> Директори генералии онвақтаи СУТ [[Margaret Chan|Маргарет Чен]] фарогирии ҳамагонии тиббиро ҳамчун «мафҳуми аз ҳама пурқувват дар тандурустии ҷамъиятӣ» тавсиф кардааст, зеро он «хидматрасониҳоро муттаҳид карда, онҳоро ба таври ҳамаҷониба ва маҷмӯӣ пешкаш мекунад».<ref>{{cite journal|last=Matheson|first=Don *|date=2015-01-01|title=Will Universal Health Coverage (UHC) Lead to the Freedom to Lead Flourishing and Healthy Lives? Comment on "Inequities in the Freedom to Lead a Flourishing and Healthy Life: Issues for Healthy Public Policy"|journal=International Journal of Health Policy and Management|volume=4|issue=1|pages=49–51|doi=10.15171/ijhpm.2015.09|pmid=25584354|pmc=4289038}}</ref> Яке аз ҳадафҳои ёрии тиббии ҳамагонӣ эҷоди низоми муҳофизатест, ки барои одамон имкониятҳои баробарро ҷиҳати баҳра бурдан аз сатҳи баландтарини имконпазири саломатӣ фароҳам меорад.<ref>{{cite journal|last1=Abiiro|first1=Gilbert Abotisem|last2=De Allegri|first2=Manuela|date=2015-07-04|title=Universal health coverage from multiple perspectives: a synthesis of conceptual literature and global debates|journal=BMC International Health and Human Rights|volume=15|article-number=17|doi=10.1186/s12914-015-0056-9|pmid=26141806|pmc=4491257|issn=1472-698X |doi-access=free }}</ref> Мунаққидон мегӯянд, ки ёрии тиббии ҳамагонӣ боиси тӯлонитар шудани вақти интизорӣ ва бадтар шудани сифати хидматрасонии тиббӣ мегардад.<ref name=":3" /> Ҳамчун бахше аз [[Ҳадафҳои рушди устувор]], кишварҳои узви [[Созмони Милали Муттаҳид]] мувофиқа карданд, ки то соли 2030 барои расидан ба фарогирии ҳамагонии тиббӣ дар саросари ҷаҳон талош кунанд.<ref name="World Health Organization 2016">{{cite web | title=Universal health coverage (UHC) | website=World Health Organization | date=12 December 2016 | url=[https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs395/en/](https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs395/en/) | access-date=14 September 2017}}</ref> Аз ин рӯ, ворид намудани фарогирии ҳамагонии тиббӣ (UHC) ба ҳадафҳои ҲРУ метавонад ба дастгирии пайвастаи СУТ алоқаманд бошад.<ref name="Greco, S., Putans, R., & Springe, L. (2022)"><nowiki>{{cite web Greco, S., Putans, R., & Springe, L. (2022). Antimicrobial and antibiotic resistance in developing countries: Health economics, global governance, and sustainable development goals. In Antimicrobial Resistance: Collaborative Measures of Control (pp. 113-140). CRC Press. </nowiki>[https://doi.org/10.1201/9781003313175](https://doi.org/10.1201/9781003313175)}<nowiki/>}</ref> == Таърих == {{See also|Рӯйхати кишварҳо бо ёрии тиббии ҳамагонӣ}} '''''Шарҳ:''' Пайвандҳо дар ҷадвал ба мақолаи «Ҳифзи саломатӣ дар КИШВАР» мебаранд.'' Нахустин қадам ба сӯи низоми миллии суғуртаи тиббӣ дар [[Империяи Олмон|Олмон]] дар соли 1883 бо Қонуни суғурта аз беморӣ гузошта шуд. Корфармоёни саноатӣ вазифадор шуданд, ки барои коргарони музди меҳнаташон паст суғуртаи осеб ва бемориро таъмин кунанд ва низом аз ҷониби кормандон ва корфармоён тавассути «хазинаҳои беморӣ», ки аз ҳисоби тарҳҳо аз музди меҳнати коргарон ва саҳмҳои корфармоён пур мешуданд, маблағгузорӣ ва идора мешуд. Ин модели суғуртаи иҷтимоии тиббӣ, ки ба номи канслери Пруссия [[Отто фон Бисмарк]] [[Модели Бисмарк]] номида шуд, аввалин шакли нигоҳубини ҳамагонӣ дар замони муосир буд.<ref name=":0">{{cite book|last=Butticè |first=Claudio|url=[https://products.abc-clio.com/abc-cliocorporate/product.aspx?pc=A5958C](https://products.abc-clio.com/abc-cliocorporate/product.aspx?pc=A5958C)|title=Universal Health Care |publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|year=2019|isbn=978-1-4408-6844-3|location=Santa Barbara, California|pages=20, 25}}</ref> Кишварҳои дигар дере нагузашта ба пайравӣ оғоз карданд. Дар [[Подшоҳии Муттаҳидаи Британияи Кабир ва Ирландия|Подшоҳии Муттаҳида]], Қонуни миллии суғуртаи соли 1911 фарогирии кумаки аввалияро (вале на кумаки махсус ё беморхонагиро) барои муздгирандагон таъмин кард, ки тақрибан сеяки аҳолиро фаро мегирифт. [[Империяи Русия]] низоми шабеҳро дар соли 1912 таъсис дод ва кишварҳои дигари саноатӣ ба пайравӣ шурӯъ карданд. То солҳои 1930-ум, низомҳои шабеҳ қариб дар тамоми Аврупои Ғарбӣ ва Марказӣ мавҷуд буданд. [[Империяи Ҷопон|Ҷопон]] қонуни суғуртаи тиббии кормандонро дар соли 1927 ҷорӣ карда, онро дар солҳои 1935 ва 1940 боз ҳам васеътар кард. Пас аз [[Инқилоби Русия]] дар соли 1917, болшевикон дар моҳи июли соли 1918 дар [[Ҷумҳурии Шӯравии Федеративии Сосиалистии Русия|Русияи Советӣ]] аввалин низоми комилан ройгон ва ҳамагонии ҳифзи саломатиро дар ҷаҳон таъсис доданд.<ref>{{cite journal |last1=Rowland |first1=Diane |last2=Telyukov |first2=Alexandre V. |date=Fall 1991 |title=Soviet Healthcare From Two Perspectives |url=[http://content.healthaffairs.org/content/10/3/71.full.pdf](http://content.healthaffairs.org/content/10/3/71.full.pdf) |journal=Health Affairs |volume=10 |issue=3 |pages=71–86 |doi=10.1377/hlthaff.10.3.71 |pmid=1748393 |language=en}}</ref><ref>{{cite report |series=OECD Reviews of Health Systems |title=OECD Reviews of Health Systems: Russian Federation 2012 |date=31 May 2012 |page=38 |doi=10.1787/9789264168091-en|isbn=978-92-64-16808-4 }}</ref> Низом хеле мутамарказ буд ва гарчанде ки номиналӣ ҳар як шахс новобаста аз мақомаш фаро гирифта мешуд, фарогирии воқеӣ, махсусан дар минтақаҳои дурдаст ва камбизоат, амалан вуҷуд надошт. Дар [[Зеландияи Нав]], низоми ҳамагонии ҳифзи саломатӣ дар як қатор марҳилаҳо, аз соли 1938 то 1941 эҷод карда шуд.<ref name="Abel-Smith 1987"/><ref name="New Zealand">{{cite book|last=Richards|first=Raymond |year=1993|chapter=Two Social Security Acts|title=Closing the door to destitution: the shaping of the Social Security Acts of the United States and New Zealand|location=University Park |publisher=Pennsylvania State University Press |page=14|isbn=978-0-271-02665-7|chapter-url=[https://books.google.com/books?id=mPMJRVEaGqAC&pg=PA14](https://books.google.com/books?id=mPMJRVEaGqAC&pg=PA14)|access-date=March 11, 2013}}<br />{{cite book |last=Mein Smith|first=Philippa|year=2012|chapter=Making New Zealand 1930–1949|title=A concise history of New Zealand |edition=2nd |location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|pages=164–65|isbn=978-1-107-40217-1|chapter-url=[https://books.google.com/books?id=C4WZFbNXpPMC&pg=PA165](https://books.google.com/books?id=C4WZFbNXpPMC&pg=PA165)|access-date=March 11, 2013}}</ref> Дар [[Австралия]], иёлати [[Квинсленд]] дар соли 1946 низоми ройгони беморхонаҳои давлатиро ҷорӣ кард. Пас аз [[Ҷанги ҷаҳонии дувум]], низомҳои ҳамагонии ҳифзи саломатӣ дар саросари ҷаҳон ба роҳ монда шуданд. 5 июли соли 1948, Подшоҳии Муттаҳида [[National Health Service|Хадамоти миллии тандурустии]] ҳамагонии худро ба кор андохт. Ёрии тиббии ҳамагонӣ баъдан дар кишварҳои [[Скандинавия]]: [[Шветсия]] (1955),<ref name="Sweden">{{cite book|last=Serner|first=Uncas|year=1980|chapter=Swedish health legislation: milestones in reorganisation since 1945|editor1-last=Heidenheimer|editor1-first=Arnold J.|editor2-last=Elvander|editor2-first=Nils|editor3-last=Hultén|editor3-first=Charly|title=The shaping of the Swedish health system|url=https://archive.org/details/shapingofswedish0000heid|location=New York|publisher=St. Martin's Press|page=[https://archive.org/details/shapingofswedish0000heid/page/103 103]|isbn=978-0-312-71627-1|quote=Universal and comprehensive health insurance was debated at intervals all through the Second World War, and in 1946 such a bill was voted in Parliament. For financial and other reasons, its promulgation was delayed until 1955, at which time coverage was extended to include drugs and sickness compensation, as well.}}</ref> [[Исландия]] (1956),<ref name="Iceland">{{cite web|last1=Kuhnle|first1=Stein |last2=Hort|first2=Sven E.O.|date=September 1, 2004|title=The developmental welfare state in Scandinavia: lessons to the developing world|location=Geneva|publisher=United Nations Research Institute for Social Development|page=7 |url=[http://www.unrisd.org/80256B3C005BCCF9/(httpPublications)/9C6E3A3338E09652C1256D8100457272?OpenDocument](http://www.unrisd.org/80256B3C005BCCF9/(httpPublications)/9C6E3A3338E09652C1256D8100457272?OpenDocument)|access-date=March 11, 2013}}</ref> [[Норвегия]] (1956),<ref name="Norway">{{cite book |last=Evang|first=Karl|year=1970|title=Health services in Norway. English version by Dorothy Burton Skårdal|edition=3rd |location=Oslo|publisher=Norwegian Joint Committee on International Social Policy|page=23 |oclc=141033|quote=Since 2 July 1956 the entire population of Norway has been included under the obligatory health national insurance program.}}</ref> [[Дания]] (1961)<ref name="Denmark">{{cite book|last1=Gannik|first1=Dorte|last2=Holst|first2=Erik|last3=Wagner|first3=Mardsen|year=1976 |chapter=Primary health care|title=The national health system in Denmark|series=DHEW publication; no. (NIH) 77-673 |location=Bethesda |publisher=National Institutes of Health|pages=43–44|hdl=2027/pur1.32754081249264}}</ref> ва [[Финляндия]] (1964) ҷорӣ карда шуд.<ref name="Finland">{{cite book |last1=Alestalo|first1=Matti|last2=Uusitalo|first2=Hannu|year=1987|chapter=Finland|editor-last=Flora|editor-first=Peter|title=Growth to limits: the Western European welfare states since World War II, Vol. 4 Appendix (synopses, bibliographies, tables)|location=Berlin|publisher=Walter de Gruyter|pages=137–40|isbn=978-3-11-011133-0|chapter-url=[https://books.google.com/books?id=F16VaIYewIEC&pg=PA139](https://books.google.com/books?id=F16VaIYewIEC&pg=PA139)|access-date=March 11, 2013}}</ref> Суғуртаи ҳамагонии тиббӣ дар [[Ҷопон]] соли 1961 ва дар [[Канада]] тавассути марҳилаҳо, аз музофоти [[Saskatchewan|Саскачеван]] дар соли 1962 оғоз шуда, дар боқимондаи Канада аз соли 1968 то 1972 ҷорӣ карда шуд.<ref name="Abel-Smith 1987"/><ref name="Saskatchewan">{{cite book|last=Taylor|first=Malcolm G.|year=1990|chapter=Saskatchewan medical care insurance|title=Insuring national health care: the Canadian experience|url=https://archive.org/details/insuringnational0000tayl_r5k9|location=Chapel Hill|publisher=University of North Carolina Press|pages=[https://archive.org/details/insuringnational0000tayl_r5k9/page/96 96]–130|isbn=978-0-8078-1934-0}}<br />{{cite book|last=Maioni|first=Antonia|year=1998|chapter=The 1960s: the political battle|title=Parting at the crossroads: the emergence of health insurance in the United States and Canada|location=Princeton|publisher=Princeton University Press|pages=121–22|isbn=978-0-691-05796-5|chapter-url=[https://books.google.com/books?id=PUd7vAlbi_0C&pg=PA122](https://books.google.com/books?id=PUd7vAlbi_0C&pg=PA122)|access-date=September 30, 2013}}</ref> Низоми тандурустии давлатӣ дар [[Миср]] пас аз [[Инқилоби Миср (1952)|инқилоби соли 1952]] ҷорӣ шуд. Низомҳои мутамаркази тандурустии давлатӣ дар кишварҳои [[блоки Шарқӣ]] таъсис дода шуданд. [[Иттиҳоди Шӯравӣ]] ёрии тиббии ҳамагониро ба сокинони деҳоти худ соли 1969 васеъ кард.<ref name="Abel-Smith 1987">{{cite book|last=Abel-Smith|first=Brian |year=1987 |chapter=Social welfare; Social security; Benefits in kind; National health schemes|title=The new Encyclopædia Britannica |edition=15th|location=Chicago|publisher=Encyclopædia Britannica |isbn=978-0-85229-443-7|chapter-url=[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/551402/social-security/38961/National-health-schemes](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/551402/social-security/38961/National-health-schemes)|access-date=September 30, 2013}}</ref><ref name="USSR">{{cite book|last=Kaser|first=Michael|year=1976|chapter=The USSR|title=Health care in the Soviet Union and Eastern Europe|url=https://archive.org/details/healthcareinsovi0000kase|location=Boulder, Colo.|publisher=Westview Press|pages=[https://archive.org/details/healthcareinsovi0000kase/page/38 38]–39, 43|isbn=978-0-89158-604-3}}<br />{{cite book|last=Roemer|first=Milton Irwin|year=1993|chapter=Social security for medical care|title=National health systems of the world: Volume II: The issues|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|page=94|isbn=978-0-19-507845-9|chapter-url=[https://books.google.com/books?id=HMa8ZP5SRUEC&pg=PA94](https://books.google.com/books?id=HMa8ZP5SRUEC&pg=PA94)|access-date=September 30, 2013}}<br />{{cite book|last=Denisova|first=Liubov N.|editor-last=Mukhina|editor-first=Irina|year=2010|chapter=Protection of childhood and motherhood in the countryside|title=Rural women in the Soviet Union and post-Soviet Russia|location=New York|publisher=Routledge|page=167|isbn=978-0-203-84684-1|chapter-url=[https://books.google.com/books?id=vJJaBwAAQBAJ&pg=PA167](https://books.google.com/books?id=vJJaBwAAQBAJ&pg=PA167)|access-date=September 30, 2013}}</ref> [[Кувайт]] ва [[Баҳрайн]] низомҳои ҳамагонии ҳифзи саломатии худро мувофиқан дар солҳои 1950 ва 1957 (пеш аз истиқлолият) ҷорӣ карданд.<ref name=":1" /> [[Италия]] «Servizio Sanitario Nazionale» (Хадамоти миллии тандурустӣ)-и худро соли 1978 таъсис дод. Суғуртаи ҳамагонии тиббӣ дар [[Австралия]] соли 1975 бо «Medibank» амалӣ карда шуд, ки боиси фарогирии ҳамагонӣ таҳти низоми кунунии [[Medicare (Australia)|Medicare]] аз соли 1984 гардид. Аз солҳои 1970-ум то 2000-ум, кишварҳои Аврупои Ғарбӣ ба ҷорӣ кардани фарогирии ҳамагонӣ шурӯъ карданд, ки аксари онҳо ба барномаҳои қаблии суғуртаи тиббӣ такя мекарданд, то тамоми аҳолиро фаро гиранд. Масалан, [[Фаронса]] дар заминаи низоми миллии суғуртаи тиббии соли 1928-и худ низом сохта, бо қонунгузории минбаъда фоизи торафт бештари аҳолиро фаро гирифт, то он даме ки 1%-и боқимондаи аҳолии бесуғурта дар соли 2000 фарогир шуд.<ref name=austerity>{{cite web|url=[http://www.dissentmagazine.org/article/austerity-and-the-unraveling-of-european-universal-health-care](http://www.dissentmagazine.org/article/austerity-and-the-unraveling-of-european-universal-health-care)|title=Austerity and the Unraveling of European Universal Health Care|publisher=Dissent Magazine|access-date=November 30, 2016}}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Germany">{{cite journal|last1=Bärnighausen|first1=Till |last2=Sauerborn|first2=Rainer|date=May 2002|title=One hundred and eighteen years of the German health insurance system: are there any lessons for middle- and low-income countries?|url=https://archive.org/details/sim_social-science-medicine_2002-05_54_10/page/1559|journal=Social Science & Medicine|volume=54|issue=10|pages=1559–87|doi=10.1016/S0277-9536(01)00137-X|pmid=12061488}}<br />{{cite journal|last1=Busse|first1=Reinhard|last2=Riesberg|first2=Annette|year=2004|title=Germany|journal=Health Care Systems in Transition|volume=6|issue=9|issn=1020-9077|url=[http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0018/80703/E85472.pdf](http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0018/80703/E85472.pdf)|access-date=October 8, 2013|archive-date=March 21, 2020|archive-url=[https://web.archive.org/web/20200321225609/http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0018/80703/E85472.pdf](https://web.archive.org/web/20200321225609/http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0018/80703/E85472.pdf)}}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<br />{{cite journal|last1=Carrin|first1=Guy|last2=James|first2=Chris|date=January 2005|title=Social health insurance: key factors affecting the transition towards universal coverage|journal=International Social Security Review|volume=58|issue=1|pages=45–64|doi=10.1111/j.1468-246X.2005.00209.x|s2cid=154659524|url=[https://www.who.int/health_financing/documents/shi_key_factors.pdf](https://www.who.int/health_financing/documents/shi_key_factors.pdf)|access-date=October 8, 2013}}<br />{{cite journal|last1=Hassenteufel|first1=Patrick|last2=Palier|first2=Bruno|date=December 2007|title=Towards neo-Bismarckian health care states? Comparing health insurance reforms in Bismarckian welfare systems|journal=Social Policy & Administration|volume=41|issue=6|pages=574–96|doi=10.1111/j.1467-9515.2007.00573.x|url=[http://dess.fmp.ueh.edu.ht/pdf/Hassenteufel_2007_neo_bismarckian_health_care_states.pdf](http://dess.fmp.ueh.edu.ht/pdf/Hassenteufel_2007_neo_bismarckian_health_care_states.pdf)|access-date=October 8, 2013|archive-date=April 12, 2019|archive-url=[https://web.archive.org/web/20190412075733/http://dess.fmp.ueh.edu.ht/pdf/Hassenteufel_2007_neo_bismarckian_health_care_states.pdf](https://web.archive.org/web/20190412075733/http://dess.fmp.ueh.edu.ht/pdf/Hassenteufel_2007_neo_bismarckian_health_care_states.pdf)}}{{Пайванди мурда|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<br />{{cite web|last1=Green|first1=David|last2=Irvine|first2=Benedict|last3=Clarke|first3=Emily|last4=Bidgood|first4=Elliot|date=January 23, 2013|title=Healthcare systems: Germany|location=London|publisher=Civitas|url=[http://www.civitas.org.uk/nhs/download/germany.pdf](http://www.civitas.org.uk/nhs/download/germany.pdf)|access-date=October 8, 2013|archive-url=[https://web.archive.org/web/20131005204145/http://www.civitas.org.uk/nhs/download/germany.pdf](https://web.archive.org/web/20131005204145/http://www.civitas.org.uk/nhs/download/germany.pdf)|archive-date=October 5, 2013}}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Низомҳои тандурустии яккапардохт (single-payer) дар [[Финляндия]] (1972), [[Португалия]] (1979), [[Қибрис]] (1980), [[Испания]] (1986) ва [[Исландия]] (1990) ҷорӣ шуданд. [[Швейтсария]] низоми ҳамагонии ҳифзи саломатиро дар асоси супориши ҳатмии суғурта соли 1994 ҷорӣ кард.<ref>{{cite book|last=Hilmy|first=Ashraf A.|url=[https://books.google.com/books?id=xzp5qe54j9AC&pg=PA14](https://books.google.com/books?id=xzp5qe54j9AC&pg=PA14)|title=Health-Care Reform: A Surgeon'S Perspective|date=2012-11-14|publisher=iUniverse|isbn=978-1-4759-5231-5|language=en}}</ref><ref name=":1">{{cite book |last=Perrin |first=Karen (Kay) M.|url=[https://books.google.com/books?id=Hlf_DAAAQBAJ&pg=PA92](https://books.google.com/books?id=Hlf_DAAAQBAJ&pg=PA92)|title=Principles of Health Navigation|date=2016-09-08|publisher=Jones & Bartlett Publishers|isbn=978-1-284-09076-5|language=en}}</ref> Илова бар ин, фарогирии ҳамагонии тиббӣ дар баъзе кишварҳои Осиё, аз ҷумла [[Малайзия]] (солҳои 1980),<ref>Savedoff, W and Smith, A. Achieving Universal Health Coverage: Learning from Chile, Japan, Malaysia and Sweden. Working paper of the Results for Development Institute, 2011.</ref> [[Кореяи Ҷанубӣ]] (1989), [[Тайван]] (1995), [[Сингапур]] (1993), [[Исроил]] (1995) ва [[Таиланд]] (2001) ҷорӣ гардид. Пас аз пошхӯрии Иттиҳоди Шӯравӣ, [[Русия]] низоми ҳамагонии ҳифзи саломатии худро нигоҳ дошта, ислоҳ кард,<ref>{{cite web|url=[https://www.who.int/bulletin/volumes/91/5/13-030513/en/](https://www.who.int/bulletin/volumes/91/5/13-030513/en/)|archive-url=[https://web.archive.org/web/20141018060216/http://www.who.int/bulletin/volumes/91/5/13-030513/en/](https://web.archive.org/web/20141018060216/http://www.who.int/bulletin/volumes/91/5/13-030513/en/)|archive-date=October 18, 2014|title=WHO - Rocky road from the Semashko to a new health model|access-date=November 30, 2016}}</ref> ба монанди дигар ҷумҳуриҳои собиқ шӯравии ҳоло мустақил ва кишварҳои блоки Шарқӣ. Пас аз солҳои 1990-ум, бисёр кишварҳо дар [[Америкаи Лотинӣ]], минтақаи [[Кариб]], [[Африқо]] ва минтақаи [[Осиё ва Уқёнуси Ором]], аз ҷумла кишварҳои рӯ ба рушд, барои фарогирии ҳамагонии тиббии аҳолии худ қадамҳо гузоштанд, аз ҷумла [[Чин]]<ref>{{cite journal | doi=10.1016/j.healthpol.2015.07.008 | pmid=26251322 | volume=119 | issue=9 | title=Universal health insurance coverage for 1.3 billion people: What accounts for China's success? | journal=Health Policy | pages=1145–52| year=2015 | last1=Yu | first1=Hao | pmc=7114832 | doi-access=free }}</ref> ва низоми [[Sistema Único de Saúde|SUS]]-и [[Бразилия]],<ref>{{cite news |url=[https://edition.cnn.com/2012/07/13/opinion/gomez-brazil-health-care/index.html](https://edition.cnn.com/2012/07/13/opinion/gomez-brazil-health-care/index.html) |title=In Brazil, health care is a right |last=Gómez |first=Eduardo J. |date=July 13, 2012 |work=CNN |access-date=2018-08-20 }}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ки фарогириро то 80%-и аҳолӣ беҳтар кард.<ref>{{cite journal |last=Muzaka |first=Valbona |title=Lessons from Brazil: on the difficulties of building a universal health care system |journal=Journal of Global Health |volume=7 |issue=1 |article-number=010303 |doi=10.7189/jogh.07.010303 |issn=2047-2978 |pmc=5344008 |pmid=28382207|year=2017 }}</ref> [[Тайван]] низоми худро соли 1995 амалӣ кард.<ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=Tai-Yin |last2=Majeed |first2=Azeem |last3=Kuo |first3=Ken N |date=December 2010 |title=An overview of the healthcare system in Taiwan |journal=London Journal of Primary Care |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=115–119 |doi=10.1080/17571472.2010.11493315 |pmid=25949636 |pmc=3960712 |issn=1757-1472 }}</ref> [[Ҳиндустон]] низоми ғайримарказии ҳамагонии ҳифзи саломатиро, ки аз ҳисоби андозсупорандагон маблағгузорӣ мешавад, инчунин суғуртаҳои тиббии ҳамаҷонибаи давлатӣ ва хусусиро ҷорӣ кард, ки ба коҳиши шадиди сатҳи фавт ва беҳбуди қобили мулоҳизаи инфрасохтори тандурустӣ дар саросари кишвар мусоидат намуд.<ref>{{cite web|url=[https://www.commonwealthfund.org/international-health-policy-center/countries/india](https://www.commonwealthfund.org/international-health-policy-center/countries/india)|title=India|3=Commonwealth Fund|date=June 5, 2020}}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Таҳқиқоти соли 2012 пешрафти ин кишварҳоро бо таваҷҷуҳи махсус ба нӯҳ кишвар баррасӣ кард: [[Гана]], [[Руанда]], [[Нигерия]], [[Мали]], [[Кения]], [[Индонезия]], [[Филиппин]] ва [[Ветнам]].<ref>{{cite web|url=[https://www.voanews.com/a/developing-countries-strive-to-provide-universal-health-care/1512058.html](https://www.voanews.com/a/developing-countries-strive-to-provide-universal-health-care/1512058.html)|title=Developing Countries Strive to Provide Universal Health Care|first=William|last=Eagle|date=September 20, 2012 |access-date=November 30, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=[http://www.worldbank.org/en/news/feature/2013/02/14/universal-healthcare-latin-america](http://www.worldbank.org/en/news/feature/2013/02/14/universal-healthcare-latin-america)|title=Universal Healthcare on the rise in Latin America|access-date=November 30, 2016}}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Дар ҳоли ҳозир, аксари кишварҳои саноатӣ ва бисёре аз кишварҳои рӯ ба рушд ягон шакли ҳифзи саломатии бо маблағгузории давлатӣ бо ҳадафи фарогирии ҳамагониро амалӣ мекунанд. Тибқи иттилои Академияи миллии тиб ва дигарон, [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|Иёлоти Муттаҳида]] ягона давлати сарватманд ва саноатист, ки ёрии тиббии ҳамагониро таъмин намекунад. Ягона шаклҳои ҳифзи саломатии аз ҷониби ҳукумат таъминшаванда иборатанд аз: [[Medicare (United States)|Medicare]] (барои беморони солхӯрдаи болотар аз 65-сола ва маъюбон), [[Medicaid]] (барои одамони камбизоат),<ref name="IOM">[[http://www.iom.edu/?id=17848](http://www.iom.edu/?id=17848){{Пайванди мурда|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}Insuring America's Health: Principles and Recommendations], Institute of Medicine at the National Academies of Science, 2004-01-14, accessed 2007-10-22</ref><ref>{{cite web|url=[http://cthealth.server101.com/the_case_for_universal_health_care_in_the_united_states.htm](http://cthealth.server101.com/the_case_for_universal_health_care_in_the_united_states.htm)|title=The Case for Universal Health Care in the United States|website=cthealth.server101.com|access-date=27 April 2018|url-status=live|archive-url=[https://web.archive.org/web/20180423105127/http://cthealth.server101.com/the_case_for_universal_health_care_in_the_united_states.htm](https://web.archive.org/web/20180423105127/http://cthealth.server101.com/the_case_for_universal_health_care_in_the_united_states.htm)|archive-date=23 April 2018}}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Барномаи суғуртаи тиббии кӯдакон]] (барои кӯдакон дар оилаҳои дорои даромади хоксорона, вале барои гирифтани Medicaid хеле баланд), [[Низоми тандурустии низомӣ]] (барои ҳайати низомии фаъол, эҳтиётӣ ва мустаъфӣ ва вобастагони онҳо) ва [[Хадамоти тандурустии ҳиндуҳо]] (барои аъзоёни қабилаҳои бумии Амрико, ки аз ҷониби федералӣ эътироф шудаанд). == Моделҳои маблағгузорӣ == {{See also|Иқтисодиёти тандурустӣ}} [[File:Health spending by country. Percent of GDP (Gross domestic product).png|thumb|right|upright=1.45|[[Хароҷоти соҳаи тандурустӣ ҳамчун фоизи ММД аз рӯи кишварҳо|Хароҷоти тандурустӣ аз рӯи кишварҳо]]. Фоизи ММД ([[Маҷмӯи маҳсулоти дохилӣ]]). Барои мисол: 11,2% барои Канада дар соли 2022. 16,6% барои Иёлоти Муттаҳида дар соли 2022.<ref name="OECD-barcharts">[[OECD]] Data. [[https://data.oecd.org/healthres/health-spending.htm](https://data.oecd.org/healthres/health-spending.htm){{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Health resources - Health spending]. {{doi|10.1787/8643de7e-en}}. 2 bar charts: For both: From bottom menus: Countries menu > choose OECD. Check box for "latest data available". Perspectives menu > Check box to "compare variables". Then check the boxes for government/compulsory, voluntary, and total. Click top tab for chart (bar chart). For GDP chart choose "% of GDP" from bottom menu. For per capita chart choose "US dollars/per capita". Click fullscreen button above chart. Click "print screen" key. Click top tab for table, to see data.</ref>]] [[File:Average annual health spending. US dollars (PPP) per person. OECD countries and more.png|thumb|upright=1.45|[[Рӯйхати кишварҳо аз рӯи ҳаҷми умумии хароҷоти тандурустӣ ба ҳар сари аҳолӣ|Арзиши умумии ёрии тиббӣ барои як нафар]]. Хароҷоти давлатӣ ва хусусӣ. Доллари ИМА [[Қобилияти харидорӣ|ҚХ]]. Барои мисол: $6,319 барои Канада дар соли 2022. $12,555 барои ИМА дар соли 2022.<ref name=OECD-barcharts/>]] Ёрии тиббии ҳамагонӣ дар аксари кишварҳо тавассути модели омехтаи маблағгузорӣ ба даст омадааст. Даромад аз [[Андозбандӣ|андозҳои]] умумӣ манбаи асосии маблағгузорӣ мебошад, аммо дар бисёр кишварҳо он бо пардохтҳои мушаххас (ки метавонанд аз шахси воқеӣ ё корфармо ситонида шаванд) ё бо имконияти пардохтҳои хусусӣ (тавассути суғуртаи мустақим ё ихтиёрӣ) барои хидматҳое, ки берун аз доираи низоми давлатӣ ҳастанд, пурра карда мешавад. Қариб ҳамаи низомҳои аврупоӣ тавассути омехтаи саҳмҳои давлатӣ ва хусусӣ маблағгузорӣ мешаванд.<ref name="Bentes 2004">{{cite web|last1=Bentes|first1=Margarida|last2=Dias|first2=Carlos Matias|last3=Sakellarides|first3=Sakellarides|last4=Bankauskaite|first4=Vaida|year=2004|title=Health care systems in transition: Portugal|location=Copenhagen|publisher=WHO Regional Office for Europe on behalf of the European Observatory on Health Systems and Policies|url=[http://www.euro.who.int/document/e82937.pdf](http://www.euro.who.int/document/e82937.pdf)|access-date=August 30, 2006|archive-date=January 26, 2010|archive-url=[https://web.archive.org/web/20100126230730/http://www.euro.who.int/document/e82937.pdf](https://web.archive.org/web/20100126230730/http://www.euro.who.int/document/e82937.pdf)}}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Аксари низомҳои ёрии тиббии ҳамагонӣ асосан аз ҳисоби [[Даромадҳои андозӣ|даромадҳои андозӣ]] маблағгузорӣ мешаванд (чунон ки дар [[Португалия]],<ref name="Bentes 2004" /> [[Ҳиндустон]], Испания, Дания ва Шветсия). Баъзе кишварҳо, аз қабили Олмон, Фаронса,<ref name="PNHP 2004">{{cite web|author=Physicians for a National Health Program |year=2004|title=International health systems|location=Chicago |publisher=Physicians for a National Health Program |url=[http://www.pnhp.org/facts/international_health_systems.php?page=all](http://www.pnhp.org/facts/international_health_systems.php?page=all)|access-date=November 7, 2006}}</ref> ва Ҷопон,<ref name="Chua 2006">{{cite web|last=Chua|first=Kao-Ping|date=February 10, 2006|title=Single payer 101|location=Sterling, Virginia|publisher=American Medical Student Association|url=[http://www.amsa.org/uhc/SinglePayer101.pdf](http://www.amsa.org/uhc/SinglePayer101.pdf)|archive-date=October 24, 2006|archive-url=[https://web.archive.org/web/20061024133141/http://www.amsa.org/uhc/SinglePayer101.pdf](https://web.archive.org/web/20061024133141/http://www.amsa.org/uhc/SinglePayer101.pdf)|access-date=November 7, 2006}}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> низоми бисёрпардохткунандаро истифода мебаранд, ки дар он ёрии тиббӣ тавассути саҳмҳои хусусӣ ва давлатӣ маблағгузорӣ мешавад. Бо вуҷуди ин, қисми зиёди маблағгузории ғайридавлатӣ аз саҳмҳои корфармоён ва кормандон ба хазинаҳои [[Ғайритиҷоратӣ|ғайритиҷоратии]] тандурустӣ (sickness funds) ба даст меояд. Саҳмҳо ҳатмӣ буда, мувофиқи қонун муайян карда мешаванд. Инчунин байни маблағгузории мунисипалӣ ва миллии тандурустӣ фарқ гузошта мешавад. Масалан, як модел чунин аст, ки қисми асосии ёрии тиббӣ аз ҷониби мунисипалитет маблағгузорӣ мешавад, ёрии махсуси тиббӣ аз ҷониби сохтори калонтар, ба монанди шӯрои ҳамкории мунисипалӣ ё давлат пешниҳод ва эҳтимолан маблағгузорӣ мешавад ва доруворӣ аз ҷониби як ниҳоди давлатӣ пардохт карда мешавад. Мақолаи Шерри А. Глид аз [[Мактаби тандурустии ҷамъиятии Колумбия]] нишон дод, ки низомҳои ёрии тиббии ҳамагонӣ то андозае хусусияти бозтақсимкунанда доранд ва прогрессивияти маблағгузории тандурустӣ ба [[Нобаробарии даромад|нобаробарии умумии даромад]] таъсири маҳдуд мерасонад.<ref name="Glied 2008">{{cite journal |first=Sherry A. |last=Glied |title=Health Care Financing, Efficiency and Equity |date=March 2008 |journal=NBER Working Paper No. 13881 |doi=10.3386/w13881 |doi-access=free }}</ref> '''Суғуртаи ҳатмӣ''' {{Main|Суғуртаи миллии тиббӣ}} Ин одатан тавассути қонунгузорӣ амалӣ карда мешавад, ки сокинонро ба харидани суғурта вазифадор мекунад, аммо баъзан ҳукумат худаш суғуртаро таъмин менамояд. Баъзан имкони интихоби якчанд хазинаҳои давлатӣ ва хусусӣ мавҷуд аст, ки хидмати стандартиро пешниҳод мекунанд (чунон ки дар Олмон) ё баъзан танҳо як хазинаи ягонаи давлатӣ вуҷуд дорад. [[Тандурустӣ дар Швейтсария]] ба суғуртаи ҳатмӣ асос ёфтааст.<ref name="Tomasky 2010">{{cite news|last=UHC Watch|date=September 17, 2025|title=Policy explorer: Basis for entitlement to publicly financed health services|work=UHC Watch|location=Barcelona|publisher=WHO Barcelona Office for Health Systems Financing|url=[https://apps.who.int/dhis2/uhcwatch/#/policy-explorer](https://apps.who.int/dhis2/uhcwatch/#/policy-explorer)|access-date=September 17, 2025}}</ref><ref>{{cite news| url=[https://www.forbes.com/sites/aroy/2012/12/26/switzerland-a-case-study-in-consumer-driven-health-care/](https://www.forbes.com/sites/aroy/2012/12/26/switzerland-a-case-study-in-consumer-driven-health-care/) |title=Switzerland – a case study in consumer driven health care| work=Forbes | first=Avik | last=Roy}}</ref> Дар баъзе кишварҳои аврупоӣ, ки суғуртаи хусусӣ ва ёрии тиббии ҳамагонӣ якҷоя мавҷуданд, ба монанди Олмон, Белгия ва Нидерланд, мушкилоти [[Интихоби номатлуб|интихоби номатлуб]] (adverse selection) тавассути истифодаи ҳавзи ҷуброни хатарҳо барои баробар кардани хатарҳо байни хазинаҳо то ҳадди имкон ҳал карда мешавад. Ҳамин тариқ, хазинае, ки аҳолии он асосан солим ва ҷавон аст, бояд ба ҳавзи ҷубронпулӣ маблағ супорад ва хазинае, ки аҳолии он солхӯрда ва асосан камсолтар аст, аз ҳавз маблағ мегирад. Бо ин роҳ, хазинаҳои тандурустӣ аз рӯи нарх рақобат мекунанд ва аз байн бурдани одамони дорои хатари баланд ҳеҷ фоидае надорад, зеро онҳо тавассути пардохтҳои сарикасӣ (capitation), ки мувофиқи хатар танзим шудаанд, ҷуброн мешаванд. Ба хазинаҳо иҷозат дода намешавад, ки суғурташудагони худро интихоб кунанд ё фарогириро рад кунанд, балки онҳо асосан дар заминаи нарх ва хидматрасонӣ рақобат мекунанд. Дар баъзе кишварҳо, сатҳи фарогирии асосӣ аз ҷониби ҳукумат муқаррар карда мешавад ва онро тағйир додан мумкин нест.<ref name="Varkevisser 2002">{{cite journal|last1=Varkevisser|first1=Marco|last2=van der Geest|first2=Stéphanie|year=2002|title=Competition among social health insurers: a case study for the Netherlands, Belgium and Germany|journal=Research in Healthcare Financial Management|volume=7|issue=1|pages=65–84|url=[http://oldwww.bmg.eur.nl/personal/varkevisser/RHFM_7(1)_sickness%20funds.pdf](http://oldwww.bmg.eur.nl/personal/varkevisser/RHFM_7(1)_sickness%20funds.pdf)|archive-url=[https://web.archive.org/web/20130516102517/http://oldwww.bmg.eur.nl/personal/varkevisser/RHFM_7(1)_sickness%20funds.pdf](https://web.archive.org/web/20130516102517/http://oldwww.bmg.eur.nl/personal/varkevisser/RHFM_7(1)_sickness%20funds.pdf)|archive-date=May 16, 2013|access-date=November 28, 2007}}{{Пайванди мурда|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Ирландия|Ҷумҳурии Ирландия]] замоне низоми «рейтинги ҷамъиятӣ» тавассути VHI дошт, ки амалан як ҳавзи ягонаи пардохткунанда ё ҳавзи хатари умумӣ буд. Баъдтар ҳукумат VHI-ро барои рақобат боз кард, аммо бидуни ҳавзи ҷубронпулӣ. Ин боиси он гашт, ки ширкатҳои суғуртаи хориҷӣ ба бозори Ирландия ворид шуда, ба бахшҳои нисбатан солими бозор суғуртаи тиббии хеле арзонтар пешниҳод кунанд, ки баъдан аз ҳисоби VHI фоидаи зиёд ба даст оварданд. Ҳукумат баъдтар рейтинги ҷамъиятиро тавассути созишномаи ҳавзӣ (pooling arrangement) дубора ҷорӣ кард ва ҳадди аққал як ширкати калони суғурта, [[Bupa]], аз бозори Ирландия хориҷ шуд.{{citation needed|date=August 2023}} Дар Лаҳистон, одамон вазифадоранд, ки фоизи музди миёнаи моҳонаро ба давлат пардохт кунанд, ҳатто агар онҳо таҳти суғуртаи хусусӣ бошанд.<ref>{{cite web | url=[http://www.nfz-szczecin.pl/bryzv_ubezpieczenie_dobrowolne.htm](http://www.nfz-szczecin.pl/bryzv_ubezpieczenie_dobrowolne.htm) |title = Ubezpieczenie dobrowolne |website=NFZ |date=January 22, 2024 |url-status=live |archive-url= [https://web.archive.org/web/20231204191723/https://www.nfz-szczecin.pl/bryzv_ubezpieczenie_dobrowolne.htm?PHPSESSID=12008b4f0e0cb2d2ba4836e99c863c5c](https://web.archive.org/web/20231204191723/https://www.nfz-szczecin.pl/bryzv_ubezpieczenie_dobrowolne.htm?PHPSESSID=12008b4f0e0cb2d2ba4836e99c863c5c) |archive-date= Dec 4, 2023 }}</ref> Шахсоне, ки тибқи [[Шартномаи меҳнатӣ|қарордоди меҳнатӣ]] кор мекунанд, фоизи музди меҳнаташонро месупоранд, дар ҳоле ки соҳибкорон қурби собитро дар асоси музди миёнаи миллӣ пардохт мекунанд. Шахсони бекор аз ҷониби идораи меҳнат суғурта мешаванд. Дар байни роҳҳои ҳалли эҳтимолии аз ҷониби иқтисоддонҳо пешниҳодшуда низомҳои яккапардохткунанда ва инчунин усулҳои дигари таъмини ҳамагонӣ будани суғуртаи тиббӣ мавҷуданд, ба монанди талаб кардани хариди суғурта аз ҷониби ҳамаи шаҳрвандон ё маҳдуд кардани имконияти ширкатҳои суғурта барои рад кардани суғуртаи афрод ё тағйир додани нарх байни шахсон.<ref name="Rothschild 1976">{{cite journal|last1=Rothschild|first1=Michael|last2=Stiglitz|first2=Joseph|date=November 1976|title=Equilibrium in competitive insurance markets: an essay on the economics of imperfect information|journal=Quarterly Journal of Economics|volume=90|issue=4|pages=629–49|doi=10.2307/1885326|jstor=1885326|bibcode=1976QJEco..90..629R|url=[http://www.econ.yale.edu/~dirkb/teach/pdf/rothschild/1976%20equilibrium%20in%20competitive%20insurance.pdf](http://www.econ.yale.edu/~dirkb/teach/pdf/rothschild/1976%20equilibrium%20in%20competitive%20insurance.pdf)|access-date=March 20, 2007|archive-url=[https://web.archive.org/web/20171020075808/http://www.econ.yale.edu/~dirkb/teach/pdf/rothschild/1976%20equilibrium%20in%20competitive%20insurance.pdf](https://web.archive.org/web/20171020075808/http://www.econ.yale.edu/~dirkb/teach/pdf/rothschild/1976%20equilibrium%20in%20competitive%20insurance.pdf)|archive-date=Oct 20, 2017}}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Belli 2001">{{cite web|last=Belli|first=Paolo|date=March 2001|title=How adverse election affects the health insurance market. Policy Research Working Paper 2574|location=Washington, D.C.|publisher=World Bank|url=[http://www-wds.worldbank.org/servlet/WDSContentServer/WDSP/IB/2001/04/13/000094946_01040505331570/Rendered/PDF/multi0page.pdf](http://www-wds.worldbank.org/servlet/WDSContentServer/WDSP/IB/2001/04/13/000094946_01040505331570/Rendered/PDF/multi0page.pdf)|access-date=March 20, 2007}}</ref> '''Яккапардохткунанда''' {{Main|Тандурустии яккапардохткунанда}} Ёрии тиббии яккапардохткунанда низомест, ки дар он ба ҷои суғуртакунандагони хусусӣ, ҳукумат тамоми хароҷоти [[Ёрии тиббӣ|ёрии тиббиро]] пардохт мекунад.<ref>"[[http://www.merriam-webster.com/dictionary/single-payer](http://www.merriam-webster.com/dictionary/single-payer) single-payer]", Merriam Webster Dictionary.</ref> Низомҳои яккапардохткунанда метавонанд барои хидматрасониҳои тиббӣ бо ташкилотҳои хусусӣ шартнома банданд ё захираҳо ва кормандони соҳаи тандурустиро дар ихтиёри худ дошта бошанд ва ба кор гиранд (чунон ки дар [[Англия]] то ҷорӣ шудани [[Қонуни тандурустӣ ва нигоҳубини иҷтимоӣ (2012)]] чунин буд). Дар баъзе мавридҳо, ба монанди Италия ва Испания, ҳардуи ин воқеиятҳо метавонанд дар як вақт вуҷуд дошта бошанд.<ref name=":0" /> Ҳамин тариқ, «яккапардохткунанда» танҳо механизми маблағгузориро тавсиф мекунад ва ба ёрии тиббие дахл дорад, ки аз ҷониби як ниҳоди ягонаи давлатӣ аз як хазинаи ягона маблағгузорӣ мешавад ва навъи пешниҳоди хидмат ё барои кӣ кор кардани табибонро мушаххас намекунад. Гарчанде ки дорандаи хазина одатан давлат аст, баъзе шаклҳои яккапардохткунанда низоми омехтаи давлатию хусусиро истифода мебаранд.{{citation needed|date=August 2023}} '''Маблағгузории ба андоз асосёфта''' Дар маблағгузории ба андоз асосёфта, шахсон тавассути андозҳои гуногун дар пешниҳоди хидматҳои тиббӣ саҳм мегузоранд. Инҳо одатан дар сатҳи тамоми аҳолӣ муттаҳид карда мешаванд, магар ин ки ҳукуматҳои маҳаллӣ даромадҳои андозиро ҷамъоварӣ ва нигоҳ надоранд. Баъзе кишварҳо (махсусан [[Испания]], [[Подшоҳии Муттаҳида]], [[Ирландия]], [[Зеландияи Нав]], [[Италия]], [[Бразилия]], [[Португалия]], [[Ҳиндустон]] ва [[Кишварҳои Скандинавия|кишварҳои Скандинавия]]) маблағгузории ёрии тиббии давлатиро мустақиман танҳо аз ҳисоби андозбандӣ интихоб мекунанд. Кишварҳои дигари дорои низомҳои ба суғурта асосёфта амалан хароҷоти суғуртаи онҳоеро, ки имкони суғуртаи худро надоранд, тавассути механизмҳои [[Амнияти иҷтимоӣ|амнияти иҷтимоӣ]], ки аз ҳисоби андозҳо маблағгузорӣ мешаванд, бо пардохти мустақими ҳисобҳои тиббии онҳо ё бо пардохти мукофотпулиҳои (premiums) суғурта барои ашхоси осебдида, таъмин мекунанд.{{citation needed|date=August 2023}} '''Суғуртаи иҷтимоии тиббӣ''' {{Main|Модели Бисмарк}} Дар низоми суғуртаи иҷтимоии тиббӣ, саҳмҳои коргарон, шахсони худкор, корхонаҳо ва ҳукуматҳо ба таври ҳатмӣ дар хазинаҳои ягона ё бисёргона ҷамъ карда мешаванд. Ин ба [[Ҳавзи хатарҳо|ҳавзи хатарҳо]] асос ёфтааст.<ref>{{cite web |url=[http://apps.searo.who.int/PDS_DOCS/B3457.pdf](http://apps.searo.who.int/PDS_DOCS/B3457.pdf) |title=Social Health Insurance Report of a Regional Expert Group Meeting |website=World Health Organization Regional Office for South-East Asia |date=June 2003 |access-date=17 January 2022 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20170318191401/http://apps.searo.who.int/PDS_DOCS/B3457.pdf](https://web.archive.org/web/20170318191401/http://apps.searo.who.int/PDS_DOCS/B3457.pdf) |archive-date=18 March 2017 }}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Модели суғуртаи иҷтимоии тиббӣ инчунин ҳамчун '''[[Модели Бисмарк]]''' ба номи [[Канслери Олмон]] [[Отто фон Бисмарк]], ки аввалин низоми ёрии тиббии ҳамагониро дар Олмон дар асри 19 ҷорӣ карда буд, маъруф аст.<ref>{{cite web |url=[http://www.pnhp.org/single_payer_resources/health_care_systems_four_basic_models.php](http://www.pnhp.org/single_payer_resources/health_care_systems_four_basic_models.php) |title=Health Care Systems - Four Basic Models |website=Physicians for a National Health Program |url-status=live |archive-url=[https://web.archive.org/web/20240213044715/http://www.pnhp.org/single_payer_resources/health_care_systems_four_basic_models.php](https://web.archive.org/web/20240213044715/http://www.pnhp.org/single_payer_resources/health_care_systems_four_basic_models.php) |archive-date=Feb 13, 2024 }}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Хазинаҳо одатан бо омехтаи таъминкунандагони давлатӣ ва хусусӣ барои пешниҳоди маҷмӯи муайяни имтиёзҳо шартнома мебанданд. Ёрии тиббии пешгирикунанда ва ҷамъиятӣ метавонад аз ҷониби ин хазинаҳо таъмин карда шавад ё масъулият танҳо бар дӯши Вазорати тандурустӣ бимонад. Дар доираи суғуртаи иҷтимоии тиббӣ, як қатор вазифаҳо метавонанд аз ҷониби хазинаҳои тандурустии нимадавлатӣ ё ғайриҳукуматӣ, ё дар чанд маврид, аз ҷониби ширкатҳои хусусии суғуртаи тиббӣ иҷро карда шаванд. Суғуртаи иҷтимоии тиббӣ дар як қатор кишварҳои Аврупои Ғарбӣ ва торафт бештар дар Аврупои Шарқӣ, инчунин дар Исроил ва Ҷопон истифода мешавад.<ref>{{cite journal |editor-last=Saltman |editor-first=Richard B. |editor2-last=Busse |editor2-first=Reinhard |editor3-last=Figueras |editor3-first=Josep |title=Social health insurance systems in western Europe |url=[https://www.who.int/health_financing/documents/shi_w_europe.pdf](https://www.who.int/health_financing/documents/shi_w_europe.pdf) |website=World Health Organization |archive-url=[https://web.archive.org/web/20220331234751/http://www.who.int/health_financing/documents/shi_w_europe.pdf](https://web.archive.org/web/20220331234751/http://www.who.int/health_financing/documents/shi_w_europe.pdf) |archive-date= Mar 31, 2022 }}</ref> '''Суғуртаи хусусӣ''' {{See also|Бозори суғуртаи тиббӣ}} Дар суғуртаи хусусии тиббӣ, мукофотпулиҳо (premiums) мустақиман аз корфармоён, иттиҳодияҳо, шахсони воқеӣ ва оилаҳо ба ширкатҳои суғурта пардохт карда мешаванд, ки хатарҳоро дар байни аъзоёни худ муттаҳид мекунанд. Суғуртаи хусусӣ полисҳои аз ҷониби ширкатҳои тиҷоратии судҷӯ, ширкатҳои ғайритиҷоратӣ ва суғуртакунандагони тиббии ҷамъиятиро дар бар мегирад. Одатан, суғуртаи хусусӣ бар хилофи барномаҳои суғуртаи иҷтимоӣ, ки майл ба ҳатмӣ будан доранд, ихтиёрӣ мебошад.<ref name="WHO 2008">{{cite web |title=Health financing mechanisms: private health insurance|location=Geneva|publisher=World Health Organization |url=[https://www.who.int/health_financing/mechanisms/en/index3.html](https://www.who.int/health_financing/mechanisms/en/index3.html)|archive-date=October 9, 2010|archive-url=[https://web.archive.org/web/20101009045515/http://www.who.int/health_financing/mechanisms/en/index3.html](https://web.archive.org/web/20101009045515/http://www.who.int/health_financing/mechanisms/en/index3.html)|access-date=April 11, 2012}}</ref> Дар баъзе кишварҳои дорои фарогирии ҳамагонӣ, суғуртаи хусусӣ аксар вақт баъзе ҳолатҳои саломатиро, ки гаронбаҳо ҳастанд ва низоми давлатии тандурустӣ метавонад фарогирӣ таъмин кунад, истисно менамояд. Масалан, дар Подшоҳии Муттаҳида, яке аз калонтарин таъминкунандагони хусусии ёрии тиббӣ [[Bupa]] мебошад, ки рӯйхати дарози истисноҳои умумӣ дорад, ҳатто дар полиси баландтарини фарогирии худ,<ref name="Bupa 2010">{{cite web |title= Health and life cover: Health care select 1: Key features of this health insurance plan: What's covered? What's not covered?|location=London|publisher=Bupa|url=[http://www.bupa.co.uk/individuals/health-life-cover/health-insurance/healthcare-select-1](http://www.bupa.co.uk/individuals/health-life-cover/health-insurance/healthcare-select-1)|archive-date=April 9, 2010|archive-url=[https://web.archive.org/web/20100409024558/http://www.bupa.co.uk/individuals/health-life-cover/health-insurance/healthcare-select-1](https://web.archive.org/web/20100409024558/http://www.bupa.co.uk/individuals/health-life-cover/health-insurance/healthcare-select-1)|access-date=April 11, 2010}}</ref> ки аксари онҳо ба таври муқаррарӣ аз ҷониби [[National Health Service|Хадамоти миллии тандурустӣ]] пешниҳод мешаванд. Дар Нидерланд, ки рақобати танзимшаванда барои низоми асосии суғуртаи худ дорад (аммо ба маҳдудияти буҷет вобаста аст), суғуртакунандагон бояд маҷмӯи асосиро барои ҳамаи номнависшудагон фаро гиранд, аммо метавонанд интихоб кунанд, ки кадом хидматҳои иловагиро дар нақшаҳои иловагӣ пешниҳод мекунанд; ки аксари одамон онҳоро доранд {{Citation needed|date=January 2021}}. [[Planning Commission of India|Комиссияи банақшагирии Ҳиндустон]] инчунин пешниҳод кардааст, ки кишвар бояд суғуртаро барои ба даст овардани фарогирии ҳамагонии тиббӣ қабул кунад.<ref name="Varshney 2012">{{cite web|last1=Varshney|first1=Vibha|last2=Gupta|first2=Alok|last3=Pallavi|first3=Aparna|date=September 30, 2012|title=Universal health scare|work=Down To Earth|location=New Delhi|publisher=Society for Environmental Communications|url=[http://www.downtoearth.org.in/content/universal-health-scare](http://www.downtoearth.org.in/content/universal-health-scare)|access-date=September 25, 2012|archive-url=[https://web.archive.org/web/20120920021023/http://www.downtoearth.org.in/content/universal-health-scare](https://web.archive.org/web/20120920021023/http://www.downtoearth.org.in/content/universal-health-scare)|archive-date=Sep 20, 2012}}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Дар ҳоли ҳозир даромади умумии андоз барои қонеъ кардани ниёзҳои муҳими саломатии ҳамаи одамон истифода мешавад. '''Суғуртаи тиббии ҷамъиятӣ''' Як шакли хоси суғуртаи хусусии тиббӣ, ки аксаран дар сурати таъсири маҳдуди механизмҳои муҳофизат аз [[Хатари молиявӣ|хатари молиявӣ]] пайдо шудааст, суғуртаи тиббии ҷамъиятӣ мебошад.<ref name=":2">{{cite web |title=Community based health insurance |url=[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/community-based-health-insurance-2020](https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/community-based-health-insurance-2020) |access-date=2022-03-24 |website=www.who.int |language=en}}</ref> Аъзоёни алоҳидаи як ҷомеаи мушаххас ба фонди коллективии тандурустӣ маблағ месупоранд, ки ҳангоми ниёз ба ёрии тиббӣ метавонанд аз он истифода баранд. Саҳмҳо ба хатар вобаста нестанд ва одатан сатҳи баланди иштироки ҷомеа дар пешбурди ин нақшаҳо мавҷуд аст. Суғуртаи тиббии ҷамъиятӣ одатан дар кӯмак ба кишварҳо барои ҳаракат ба сӯи фарогирии ҳамагонии тиббӣ танҳо нақши маҳдуд мебозад. Мушкилот дастрасии нобаробар аз ҷониби табақаҳои камбизоаттаринро дар бар мегирад,<ref>{{cite journal |last1=Umeh |first1=Chukwuemeka A. |last2=Feeley |first2=Frank G. |date=2017-06-27 |title=Inequitable Access to Health Care by the Poor in Community-Based Health Insurance Programs: A Review of Studies From Low- and Middle-Income Countries |url=[https://www.ghspjournal.org/content/5/2/299](https://www.ghspjournal.org/content/5/2/299) |journal=Global Health: Science and Practice |language=en |volume=5 |issue=2 |pages=299–314 |doi=10.9745/GHSP-D-16-00286 |issn=2169-575X |pmc=5487091 |pmid=28655804 }}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ва он ки истифодаи хидматрасонии тиббӣ аз ҷониби аъзоён одатан пас аз номнавис шудан афзоиш меёбад.<ref name=":2" /> == Татбиқ ва муқоисаҳо == {{See also|Низоми тандурустӣ|Низоми ҳифзи саломатӣ аз рӯи кишварҳо}} [[File:Total health expenditure per capita, US Dollars PPP.png|thumb|upright=1.35|Хароҷоти тандурустӣ ба ҳар сари аҳолӣ бо доллари ИМА бо назардошти [[Қобилияти харидорӣ|қобилияти харидорӣ]] дар байни кишварҳои гуногуни [[OECD]]. Барои маълумоти навтар нигаред ба [[Рӯйхати кишварҳо аз рӯи ҳаҷми умумии хароҷоти тандурустӣ ба ҳар сари аҳолӣ]].]] Низомҳои ёрии тиббии ҳамагонӣ вобаста ба дараҷаи иштироки ҳукумат дар пешниҳоди нигоҳубин ё суғуртаи тиббӣ фарқ мекунанд. Дар баъзе кишварҳо, аз қабили Канада, Подшоҳии Муттаҳида, Италия, Австралия ва кишварҳои Скандинавия, ҳукумат дар супориш додан ё расонидани хидматҳои тиббӣ дараҷаи баланди иштирок дорад ва дастрасӣ ба ҳуқуқҳои иқомат асос ёфтааст, на ба хариди суғурта. Дигарон низоми пешниҳоди хидмати хеле гуногунанд (pluralistic) доранд, ки ба суғуртаи ҳатмии тиббӣ бо меъёрҳои саҳмгузории вобаста ба маош ё даромад ва одатан бо маблағгузории муштараки корфармоён ва баҳрагирандагон асос ёфтааст.{{citation needed|date=August 2023}} Баъзан хазинаҳои тандурустӣ аз омехтаи мукофотпулиҳои суғурта, саҳмҳои ҳатмии вобаста ба маош аз ҷониби кормандон ё корфармоён ба хазинаҳои танзимшавандаи тандурустӣ ва аз андозҳои давлатӣ ба даст меоянд. Ин низомҳои ба суғурта асосёфта майл доранд, ки хароҷоти таъминкунандагони хусусӣ ё давлатии тиббиро, аксар вақт бо нархҳои сахт танзимшаванда, тавассути суғуртакунандагони тиббии мутақобила ё давлатӣ ҷуброн кунанд. Чанд кишвар, аз қабили Нидерланд ва Швейтсария, тавассути суғуртакунандагони хусусии таҳти танзими шадид фаъолият мекунанд, ки ба онҳо иҷозат дода намешавад аз унсури ҳатмии суғурта фоида ба даст оранд, аммо метавонанд аз ҳисоби фурӯши суғуртаи иловагӣ фоида гиранд.{{citation needed|date=August 2023}} Ёрии тиббии ҳамагонӣ мафҳуми васеъ аст, ки ба чанд роҳ амалӣ карда шудааст. Нуқтаи муштарак барои ҳамаи ин гуна барномаҳо ягон шакли иқдоми ҳукумат аст, ки ба васеъ кардани дастрасӣ ба ёрии тиббӣ то ҳадди имкон ва муқаррар кардани стандартҳои ҳадди аққал нигаронида шудааст. Аксарият ёрии тиббии ҳамагониро тавассути қонунгузорӣ, танзим ва андозбандӣ амалӣ мекунанд. Қонунгузорӣ ва танзим муайян мекунанд, ки кадом нигоҳубин бояд ба кӣ ва дар кадом асос пешниҳод шавад. Одатан, баъзе хароҷотро бемор ҳангоми истифода бар дӯш мегирад, аммо қисми асосии хароҷот аз омехтаи суғуртаи ҳатмӣ ва даромадҳои андоз ба даст меояд. Баъзе барномаҳо комилан аз ҳисоби даромадҳои андоз пардохт мешаванд. Дар дигар барномаҳо, даромадҳои андоз ё барои маблағгузории суғурта барои ашхоси хеле камбизоат ва ё барои онҳое, ки ба нигоҳубини музмини дарозмуддат ниёз доранд, истифода мешаванд. Як мафҳуми муҳим дар пешниҳоди ёрии тиббии ҳамагонӣ ин тандурустии аҳолӣ (population healthcare) мебошад. Ин роҳи ташкили пешниҳод ва тақсими захираҳои ёрии тиббӣ (ва эҳтимолан нигоҳубини иҷтимоӣ) дар асоси аҳолӣ дар як ҷуғрофияи муайян бо ниёзи муштарак (ба монанди [[Астма]], [[Нигоҳубини паллиативӣ|нигоҳубини поёни ҳаёт]], [[Ёрии таъҷилӣ]]) мебошад. Низом ба ҷои таваҷҷуҳ ба муассисаҳо, аз қабили беморхонаҳо, ёрии аввалия, нигоҳубини ҷамъиятӣ ва ғайра, ба аҳолӣ бо ниёзи муштарак ҳамчун як кулл таваҷҷуҳ мекунад. Ин одамонеро дар бар мегирад, ки айни замон табобат мегиранд ва онҳое, ки табобат намегиранд, аммо бояд бигиранд (яъне дар ҷое ки [[Баробарии тандурустӣ|нобаробарии тандурустӣ]] мавҷуд аст). Ин равиш [[Нигоҳубини маҷмӯӣ|нигоҳубини маҷмӯӣ]] ва истифодаи муассиртари захираҳоро ҳавасманд мекунад.<ref>{{cite journal |title=Managing population healthcare |journal=Journal of the Royal Society of Medicine |volume=110 |issue=11 |pages=434–439 |language=en |doi=10.1177/0141076817721099 |pmc=5728616 |pmid=29148874 |year=2017 |last1=Gray |first1=M. |last2=Pitini |first2=E. |last3=Kelley |first3=T. |last4=Bacon |first4=N.}}</ref> Идораи миллии аудити Подшоҳии Муттаҳида соли 2003 муқоисаи байналмилалии даҳ низоми гуногуни ҳифзи саломатиро дар даҳ кишвари пешрафта, нӯҳ низоми ҳамагонӣ бар зидди як низоми ғайриҳамагонӣ (Иёлоти Муттаҳида), ва хароҷоти нисбии онҳо ва натиҷаҳои калидии саломатиро нашр кард.<ref name="NAO 2003">{{cite web|author=National Audit Office|date=February 1, 2003|title=International health comparisons: a compendium of published information on healthcare systems, the provision of health care and health achievement in 10 countries|location=London|publisher=National Audit Office|url=[http://www.nao.org.uk/report/international-health-comparisons-a-compendium-of-published-information-on-healthcare-systems-the-provision-of-health-care-and-health-achievement-in-10-countries/](http://www.nao.org.uk/report/international-health-comparisons-a-compendium-of-published-information-on-healthcare-systems-the-provision-of-health-care-and-health-achievement-in-10-countries/)|access-date=November 7, 2007}}</ref> Муқоисаи васеътари байналмилалии 16 кишвар, ки ҳар кадоме дорои ёрии тиббии ҳамагонӣ мебошанд, аз ҷониби [[Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ]] дар соли 2004 нашр шуд.<ref name="WHO 2004">{{cite web|last1=Grosse-Tebbe|first1=Susanne|last2=Figueras|first2=Josep|year=2004|title=Snapshots of health systems: the state of affairs in 16 countries in summer 2004|location=Copenhagen|publisher=World Health Organization on behalf of the European Observatory on Health Systems and Policies|url=[http://www.euro.who.int/document/e85400.pdf](http://www.euro.who.int/document/e85400.pdf)|archive-date=September 26, 2007|archive-url=[https://web.archive.org/web/20070926062927/http://www.euro.who.int/document/e85400.pdf](https://web.archive.org/web/20070926062927/http://www.euro.who.int/document/e85400.pdf)|access-date=November 7, 2007}}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Дар баъзе ҳолатҳо, иштироки ҳукумат инчунин идоракунии мустақими [[Низоми тандурустӣ|низоми тандурустиро]] дар бар мегирад, аммо бисёр кишварҳо низомҳои омехтаи давлатию хусусиро барои пешниҳоди ёрии тиббии ҳамагонӣ истифода мебаранд. == Ҳисоботҳо оид ба фарогирии тиббӣ == Ҳисоботи соли 2023 аз [[Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ|СУТ]] ва [[Бонки ҷаҳонӣ]] нишон медиҳад, ки пешравӣ ба сӯи Фарогирии ҳамагонии тиббӣ (UHC) то соли 2030 аз соли 2015 инҷониб пеш нарафтааст. Индекси фарогирии хидматрасонии UHC (SCI) аз соли 2019 то 2021 дар имтиёзи 68 доимӣ боқӣ мондааст. Гузориш дода мешавад, ки хароҷоти тиббии фалокатбор аз ҷайби шахсӣ (OOP) ба беш аз 1 миллиард нафар дар саросари ҷаҳон таъсир расонидааст. Илова бар ин, дар соли 2019 маълум шуд, ки 2 миллиард нафар бинобар хароҷоти тиббӣ ба мушкилоти молиявӣ дучор шудаанд, ва нобаробарии ҷиддӣ дар фарогирӣ идома дорад. Ҳисобот чанд стратегияро барои коҳиш додани ин мушкилот пешниҳод мекунад: он даъват мекунад, ки хидматрасониҳои муҳими тиббӣ суръат бахшида шаванд, таваҷҷуҳи доимӣ ба идоракунии бемориҳои сироятӣ равона карда шавад, қувваи кории тиббӣ ва инфрасохтор беҳтар карда шавад, монеаҳои молиявӣ барои нигоҳубин аз байн бурда шаванд, маблағгузории тиббии пешпардохтшуда ва муттаҳидшуда афзоиш ёбад, ташаббусҳои сиёсӣ барои маҳдуд кардани хароҷоти OOP амалӣ шаванд, таваҷҷуҳ ба ёрии аввалияи тиббӣ барои таҳкими низомҳои умумии тандурустӣ равона карда шавад ва талошҳои муштарак барои ноил шудан ба UHC тақвият дода шаванд. Ин тадбирҳо ҳадаф доранд, ки фарогирии хидматрасонии тиббиро то соли 2023 барои 477 миллион нафари иловагӣ афзоиш дода, пешрафтро барои фаро гирифтани як миллиард нафари дигар то соли 2030 идома диҳанд.<ref>{{Cite journal |date=2023-09-18 |title=Tracking Universal Health Coverage: 2023 Global Monitoring Report |url=[https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/40348](https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/40348) |journal=Tracking Universal Health Coverage |language=en-US |doi=10.1596/40348|doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web | publisher=World Health Organization; World Bank | year=2023 | title=Tracking Universal Health Coverage: 2023 Global Monitoring Report | location=Washington, DC | url=[https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/40348](https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/40348)}}</ref> == Сиёсат == {{See also|Сиёсати тандурустӣ|Сиёсатгузорӣ дар тандурустӣ}} Мунаққидони ёрии тиббии ҳамагонӣ иддао доранд, ки он боиси тӯлонитар шудани вақти интизорӣ ва коҳиши сифати ёрии тиббӣ мегардад.{{Clarify|date=March 2025|reason=What is the comparator? A purely free enterprise system? This is a global article and the comparator system must be express, not hidden.}}<ref name=":3">{{cite web |date=2019 |title=Universal Health Care Topic Overview |url=[https://www.gale.com/open-access/universal-healthcare](https://www.gale.com/open-access/universal-healthcare) |access-date=May 9, 2022 |website=[[Gale (publisher)|Gale]] |language=en}}</ref> Онҳо иддао доранд, ки сифат бинобар маҳдудиятҳои буҷетӣ ва сарбории аз ҳад зиёди кормандони тиббӣ пасттар аст. Масалан, бисёр беморон дар [[Канада]] метавонанд бинобар вақти тӯлонии интизорӣ барои ёрии тиббӣ ба Иёлоти Муттаҳида раванд.<ref>{{Cite web |date=August 3, 2016 |title=Crossing the Border for Care |url=[https://www.usnews.com/news/best-countries/articles/2016-08-03/canadians-increasingly-come-to-us-for-health-care](https://www.usnews.com/news/best-countries/articles/2016-08-03/canadians-increasingly-come-to-us-for-health-care) |website=[www.usnews.com](https://www.usnews.com)}}</ref> Баъзеҳо боварӣ доранд, ки низомҳои тандурустии аз ҷониби ҳукумат идорашаванда назар ба низомҳои хусусӣ самаранокии камтар доранд, ки ин боиси исрофкорӣ ва идоракунии нодурусти эҳтимолӣ мегардад.<ref>{{Cite web |title=Universal Health Care - Should the U.S. Government Provide Universal Health Care? |url=[https://www.britannica.com/procon/universal-health-care-debate](https://www.britannica.com/procon/universal-health-care-debate) |access-date=2025-01-12 |website=[www.britannica.com](https://www.britannica.com)}}</ref> Мунаққидони дигар ба эҳтимоли истифодаи аз ҳад зиёд ва суиистифода ишора мекунанд, ки боиси муфлисшавӣ мегардад.<ref>{{Cite web |date=2010-05-30 |title=NHI to crack down on rampant abuse of health system - Taipei Times |url=[https://theweek.com/health/pros-and-cons-of-universal-health-care](https://theweek.com/health/pros-and-cons-of-universal-health-care) |access-date=2025-01-07 |website=[www.taipeitimes.com](https://www.taipeitimes.com)}}</ref> Дар ин робита, баъзеҳо низ баҳс мекунанд, ки нигоҳ доштани ёрии тиббии ҳамагонӣ барои ҳукуматҳо метавонад хеле гарон бошад ва боиси боло рафтани андозҳо ва фишори эҳтимолӣ ба молияи давлатӣ гардад, ба монанди кишварҳои [[Кишварҳои Скандинавия|Скандинавия]], [[Австралия]] ва [[Зеландияи Нав]].<ref>{{Cite web |date=April 24, 2024 |title=The pros and cons of universal health care - The Week |url=[https://theweek.com/health/pros-and-cons-of-universal-health-care](https://theweek.com/health/pros-and-cons-of-universal-health-care) |access-date=2025-01-12 |website=[www.theweek.com](https://www.theweek.com)}}</ref> Барои кишварҳое, ки дар айни замон ёрии тиббии ҳамагонӣ надоранд, ба монанди [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|Иёлоти Муттаҳида]], онҳо баҳс мекунанд, ки он хароҷоти тандурустиро бинобар арзиши баланди татбиқ, ки ҳукумати Иёлоти Муттаҳида гӯё имкони пардохти онро надорад, афзоиш медиҳад.<ref name=":3" /> Бо вуҷуди ин, аксари муқовиматҳо ба ёрии тиббии ҳамагонӣ дар Иёлоти Муттаҳида реша дар идеология доранд. Масалан, мунаққидони татбиқи ёрии тиббии ҳамагонӣ дар Иёлоти Муттаҳида иддао доранд, ки он аз одамони солим талаб мекунад, ки хароҷоти тиббии одамони носолимро пардохт кунанд, ки ин хилофи арзишҳои амрикоии масъулияти шахсӣ мебошад. Инчунин, онҳо баҳс мекунанд, ки ин дахолати нолозими ҳукумат ба ҳаёти шаҳрвандони Амрико ва корфармоён мебошад, зеро он интихоби инфиродии онҳоро рад мекунад. Ба ибораи дигар, он метавонад интихоби дастрас барои беморонро маҳдуд кунад, зеро ҳукумат метавонад назорат кунад, ки кадом табобатҳо ва доруҳо фаро гирифта мешаванд. Дар ниҳоят, ин соҳаи тандурустӣ ва суғуртаи тиббиро ноодилона маҳдуд мекунад.<ref name=":3" /> Мувофиқи таҳқиқоти соли 2020, ки дар ''[[The Lancet]]'' нашр шудааст, тарҳи пешниҳодшудаи [[Medicare for All Act]] метавонад ҳамасола ҷони 68,000 нафарро наҷот диҳад ва 450 миллиард доллар аз [[Маблағгузории тандурустӣ дар Иёлоти Муттаҳида|хароҷоти миллии тандурустӣ]] сарфа кунад.<ref>{{cite journal |last1=Galvani |first1=Alison P |last2=Parpia |first2=Alyssa S |last3=Foster |first3=Eric M |last4=Singer |first4=Burton H |last5=Fitzpatrick |first5=Meagan C |date=February 13, 2020 |title=Improving the prognosis of health care in the USA |journal=The Lancet |volume=395 |issue=10223 |pages=524–533 |doi=10.1016/S0140-6736(19)33019-3 |pmc=8572548 |pmid=32061298 |s2cid=211105345}}</ref> Таҳқиқоти соли 2022, ки дар ''[[PNAS]]'' нашр шудааст, нишон дод, ки низоми ҳамагонии тандурустии яккапардохткунанда метавонист ҷони 212,000 нафарро наҷот диҳад ва аз беш аз 100 миллиард доллар хароҷоти тиббӣ танҳо дар соли 2020 дар давраи [[Пандемияи COVID-19 дар Иёлоти Муттаҳида]] пешгирӣ кунад.<ref>{{cite journal |last1=Galvani |first1=Alison P. |last2=Parpia |first2=Alyssa S. |display-authors=etal. |date=2022 |title=Universal healthcare as pandemic preparedness: The lives and costs that could have been saved during the COVID-19 pandemic |journal=PNAS |volume=119 |issue=25 |article-number=e2200536119 |doi=10.1073/pnas.2200536119 |doi-access=free |pmc=9231482 |pmid=35696578 |bibcode=2022PNAS..11900536G |s2cid=249645274}}</ref> Бо назардошти паҳншавии зиёди одамони бесуғурта ва камсуғурта дар Иёлоти Муттаҳида, дар сурати татбиқ, ёрии тиббии ҳамагонӣ дастрасиро ба ёрии тиббӣ барои беш аз 25 миллион амрикоиҳо афзоиш медиҳад.<ref>{{Cite web |last1=Tolbert |first1=Jennifer |last2=Cervantes |first2=Sammy |last3=Bell |first3=Clea |last4=Published |first4=Anthony Damico |date=2024-12-18 |title=Key Facts about the Uninsured Population |url=[https://www.kff.org/uninsured/issue-brief/key-facts-about-the-uninsured-population/](https://www.kff.org/uninsured/issue-brief/key-facts-about-the-uninsured-population/) |access-date=2025-02-01 |website=KFF |language=en-US}}</ref> == Инчунин нигаред == {{Portal|Иқтисодиёт|Ҷомеа}} * [[Ёрии тиббӣ]] * [[Меъёрбандии ёрии тиббӣ]] * [[Иқтисодиёти тандурустӣ]] * [[Тарғиби саломатӣ]] * [[Қонунгузории тандурустӣ]] * [[Кооперативи суғуртаи тиббӣ]] * [[Хароҷоти тандурустӣ ҳамчун фоизи ММД аз рӯи кишварҳо]] * [[Баҳсҳо оид ба ислоҳоти тандурустӣ дар ИМА]] * [[Коэффисиенти афзояндаи самаранокии хароҷот]] * [[Рӯйхати кишварҳо аз рӯи фарогирии суғуртаи тиббӣ]] * [[Рӯйхати кишварҳо аз рӯи ҳаҷми умумии хароҷоти тандурустӣ ба ҳар сари аҳолӣ]] * [[Рӯйхати кишварҳо бо ёрии тиббии ҳамагонӣ]] * [[Суғуртаи миллии тиббӣ]] * [[Ёрии аввалияи тиббию санитарӣ]] * [[Тандурустии ҷамъиятӣ]] * [[Ёрии тиббии аз ҷониби давлат маблағгузоршаванда]] * [[Ҳуқуқ ба саломатӣ]] * [[Тандурустии яккапардохткунанда]] * [[Тибби иҷтимоишуда]] * [[Тандурустии дузинагӣ]] * [[Рӯзи байналмилалии фарогирии ҳамагонии тандурустӣ]] {{Div col end}} == Пайвандҳо == {{Reflist}} == Пайвандҳои берун == * {{Commons-inline}} * [[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/universal-health-coverage-(uhc](https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/universal-health-coverage-(uhc)) Варақаи иттилоотии СУТ дар бораи фарогирии ҳамагонии тандурустӣ] * [[http://mediccreview.org/achieving-universal-health-care-july-2011-vol-13-no-3/](http://mediccreview.org/achieving-universal-health-care-july-2011-vol-13-no-3/){{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Achieving Universal Health Care] (Июли 2011). ''MEDICC Review: International Journal of Cuban Health and Medicine'' '''13''' (3). Шумораи мавзӯӣ: муаллифон аз 19 кишвар дар бораи паҳлуҳои мушкилоти таъмини дастрасии ҳамагонӣ ба ёрии тиббӣ. * [[http://www.formosapost.com/universal-health-coverage-reform-costs/](http://www.formosapost.com/universal-health-coverage-reform-costs/){{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Catalyzing Change: The System Reform Costs of Universal Health Coverage] (15 ноябри 2010). Ню-Йорк: Бунёди Рокфеллер. Ҳисобот дар бораи имконпазирии таъсиси низомҳо ва ниҳодҳои зарурӣ барои пайгирии UHC. * [[http://www.pnhp.org/](http://www.pnhp.org/){{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Physicians for a National Health Program] Чикаго: PNHP. Гурӯҳи табибон ва мутахассисони соҳаи тандурустӣ, ки ислоҳоти яккапардохткунандаро дастгирӣ мекунанд. * [[https://www.who.int/health-topics/primary-health-care#tab=tab_1](https://www.who.int/health-topics/primary-health-care#tab=tab_1) Ёрии аввалияи тиббию санитарӣ], Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ * [[https://web.archive.org/web/20120311003726/http://uhcforward.org/](https://web.archive.org/web/20120311003726/http://uhcforward.org/) UHC Forward] Вашингтон: Институти Results for Development. Портал оид ба фарогирии ҳамагонии тандурустӣ. * [[https://books.google.com/books?id=PKA5AAAAMAAJ&dq=Percentage+of+population+covered+under+national+health+programs+,+selected+countries+,+1955+and+1970&pg=PA43](https://books.google.com/books?id=PKA5AAAAMAAJ&dq=Percentage+of+population+covered+under+national+health+programs+,+selected+countries+,+1955+and+1970&pg=PA43) Фоизи аҳолии таҳти фарогирии барномаҳои миллии тандурустӣ, кишварҳои интихобшуда, 1955 ва 1970] * Маълумот дар бораи фарогирии тиббӣ дар кишварҳои гуногун [[https://books.google.com/books?id=nVsWAAAAIAAJ&dq=National+health+insurance+resource+book+1974+France&pg=PA357](https://books.google.com/books?id=nVsWAAAAIAAJ&dq=National+health+insurance+resource+book+1974+France&pg=PA357) дар солҳои 1970-ум] ва [[https://books.google.com/books?id=HMa8ZP5SRUEC&q=national+health+systems+of+the+world+roemer](https://books.google.com/books?id=HMa8ZP5SRUEC&q=national+health+systems+of+the+world+roemer) дар солҳои 1980-ум] * "[[https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Unmet_health_care_needs_statistics&oldid=587170#Unmet_needs_for_health_care](https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Unmet_health_care_needs_statistics&oldid=587170#Unmet_needs_for_health_care) Омори ниёзҳои қонеънашудаи ёрии тиббӣ]", - Statistics Explained eurostat * "[[https://read.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/health-at-a-glance-europe-2018_health_glance_eur-2018-en#page1](https://read.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/health-at-a-glance-europe-2018_health_glance_eur-2018-en#page1) Назаре ба тандурустӣ: Аврупо 2018: Вазъи саломатӣ дар сикли ИА]", OECD * [[https://books.google.com/books?id=B_35R-1p_eUC&dq=Countries+with+social+security+programs+in+operation,+January+1,+1955,+by+type+of+program+and+date+of+legislation&pg=RA4-PA21](https://books.google.com/books?id=B_35R-1p_eUC&dq=Countries+with+social+security+programs+in+operation,+January+1,+1955,+by+type+of+program+and+date+of+legislation&pg=RA4-PA21) Кишварҳое, ки дорои барномаҳои амнияти иҷтимоии амалкунанда мебошанд, 1 январи соли 1955, аз рӯи намуди барнома ва санаи қонунгузорӣ] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Universal Health Care}} [[Гурӯҳ:Ёрии тиббии ҳамагонӣ| ]] [[Гурӯҳ:Иқтисодиёти тандурустӣ]] [[Гурӯҳ:Суғуртаи тиббӣ]] [[Гурӯҳ:Ҳуқуқ ба саломатӣ]] [[Гурӯҳ:Универсализм]] [[Гурӯҳ:Ёрии тиббӣ]] [[Гурӯҳ:Сифати ёрии тиббӣ]] [[Гурӯҳ:Саломатӣ]] [[Гурӯҳ:Илмҳои тиб]] [[Гурӯҳ:Тандурустии ҷамъиятӣ]] [[Гурӯҳ:HRSA]] [[Гурӯҳ:Ёрии аввалияи тиббӣ]] [[Гурӯҳ:Маорифи тиббӣ]] [[Гурӯҳ:Қонунгузории тандурустӣ]] [[Гурӯҳ:Тандурустии глобалӣ]] fs0ov8euqpdo9bx3leb2fv8h0qh5tu9 0 327776 1484054 1483331 2026-08-20T02:17:13Z InternetArchiveBot 30618 Add 4 books for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484054 wikitext text/x-wiki [[File:World Health Organisation building from west.jpg|thumb|The headquarters of the [[World Health Organization]] in [[Geneva]], [[Switzerland]].]] '''Сиёсати тандурустӣ''' метавонад ҳамчун "қарорҳо, нақшаҳо ва амалҳое, ки барои ноил шудан ба ҳадафҳои мушаххаси [[тандурустӣ]] дар дохили ҷомеа амалӣ мешаванд", муайян карда шавад.<ref name="WHO-HP">World Health Organization. [[https://www.who.int/topics/health_policy/en/](https://www.who.int/topics/health_policy/en/) ''Health Policy''], accessed 22 March 2011. [[https://web.archive.org/web/20110205085601/http://www.who.int/alliance-hpsr/en/](https://web.archive.org/web/20110205085601/http://www.who.int/alliance-hpsr/en/) (archived 5 February 2011)].</ref> Бино ба гуфтаи [[World Health Organization|Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ]], сиёсати возеҳи тандурустӣ метавонад ба чанд чиз ноил гардад: он дидгоҳро барои оянда муайян мекунад; авлавиятҳо ва нақшҳои чашмдошти гурӯҳҳои мухталифро мушаххас месозад; ва консенсус (ризоият) эҷод карда, мардумро огоҳ менамояд.<ref name="WHO-HP"/> == Равишҳои мухталиф == Сиёсати тандурустӣ аксар вақт ба мундариҷаи марбут ба саломатии як сиёсат ишора мекунад. Бо ин маънӣ, категорияҳои зиёди сиёсатҳои тандурустӣ мавҷуданд, аз ҷумла сиёсати глобалии тандурустӣ, сиёсати тандурустии ҷамъиятӣ, сиёсати солимии равонӣ, сиёсати хидматрасонии тиббӣ, [[сиёсати суғурта]], сиёсати инфиродии тандурустӣ, [[сиёсати фармасевтӣ]] ва сиёсатҳои марбут ба [[тандурустии ҷамъиятӣ]], аз қабили [[сиёсати ваксинатсия]], [[сиёсати назорати тамоку]] ё сиёсати [[тарғиби ширдиҳӣ]]. Сиёсати тандурустӣ инчунин метавонад мавзӯъҳои марбут ба расонидани ёрии тиббӣ, масалан, маблағгузорӣ ва таъминот, дастрасӣ ба ёрии тиббӣ, [[сифати ёрии тиббӣ]] ва [[баробарии тандурустиро]] фаро гирад.<ref>{{Cite web |title=Healthcare policy in the United States |url=[https://ballotpedia.org/Healthcare_policy_in_the_United_States](https://ballotpedia.org/Healthcare_policy_in_the_United_States) |access-date=2024-10-06 |website=Ballotpedia |language=en }}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Сиёсати тандурустӣ инчунин идоракунӣ ва татбиқи сиёсати марбут ба саломатиро дар бар мегирад, ки баъзан ҳамчун идоракунии тандурустӣ,<ref>{{Cite journal |last1=Barbazza |first1=Erica |last2=Tello |first2=Juan E. |date=2014-05-01 |title=A review of health governance: Definitions, dimensions and tools to govern |url=[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0168851014000207](https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0168851014000207) |journal=Health Policy |language=en |volume=116 |issue=1 |pages=1–11 |doi=10.1016/j.healthpol.2014.01.007 |pmid=24485914 |issn=0168-8510|url-access=subscription }}</ref> идоракунии низомҳои тандурустӣ ё идоракунии ёрии тиббӣ номида мешавад.<ref>{{Citation |last1=Kuhlmann |first1=Ellen |title=Healthcare Policy and Governance in International Perspective |date=2015 |work=The Palgrave International Handbook of Healthcare Policy and Governance |pages=3–19 |editor-last=Kuhlmann |editor-first=Ellen |place=London |publisher=Palgrave Macmillan UK |language=en |doi=10.1057/9781137384935_1 |isbn=978-1-137-38493-5 |last2=Blank |first2=Robert H. |last3=Bourgeault |first3=Ivy Lynn |last4=Wendt |first4=Claus |editor2-last=Blank |editor2-first=Robert H. |editor3-last=Bourgeault |editor3-first=Ivy Lynn |editor4-last=Wendt |editor4-first=Claus}}</ref> Моделҳои консептуалӣ метавонанд барои нишон додани ҷараён аз таҳияи сиёсати марбут ба саломатӣ то татбиқи сиёсату барномаҳо ва ба [[низомҳои тандурустӣ]] ва натиҷаҳои саломатӣ кӯмак кунанд. Сиёсатро бояд на танҳо ҳамчун қонуни миллӣ ё сиёсати тандурустӣ, ки барнома ё дахолатро дастгирӣ мекунад, фаҳмид. Сиёсатҳои амалиётӣ қоидаҳо, дастурҳо ва меъёрҳои маъмурие мебошанд, ки ҳукуматҳо барои табдил додани қонунҳо ва сиёсатҳои миллӣ ба барномаҳо ва хидматҳо истифода мебаранд.<ref>Cross, H, N Jewell and Karen Hardee. 2001. [[http://www.policyproject.com/pubs/occasional/op-7.pdf](http://www.policyproject.com/pubs/occasional/op-7.pdf){{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''Reforming Operational Policies: A Pathway to Improving Reproductive Health Programs''] POLICY Occasional Paper. No. 7. Washington DC: The Futures Group International, POLICY Project</ref> Раванди сиёсат қарорҳои дар сатҳи миллӣ ё ғайримарказӣ қабулшударо (аз ҷумла қарорҳои маблағгузорӣ) дар бар мегирад, ки ба он ки оё ва чӣ тавр хидматҳо расонида мешаванд, таъсир мерасонанд. Ҳамин тариқ, барои таъмини тавсеаи устувор бояд ба сиёсатҳо дар сатҳҳои гуногуни низоми тандурустӣ ва бо мурури замон таваҷҷӯҳ зоҳир кард. Муҳити мусоиди сиёсӣ ба тавсеаи дахолатҳои тандурустӣ мусоидат хоҳад кард.<ref>K. Hardee, L. Ashford, E. Rottach, R. Jolivet, and R. Kiesel. 2012. [[http://www.healthpolicyproject.com/index.cfm?ID=publications&get=pubID&pubID=83](http://www.healthpolicyproject.com/index.cfm?ID=publications&get=pubID&pubID=83){{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''The Policy Dimensions of Scaling Up Health Initiatives'']. Washington, DC: Futures Group, Health Policy Project</ref> Ҷанбаҳои зиёди [[сиёсат]] ва [[далелҳо]] мавҷуданд, ки метавонанд ба қарори ҳукумат, тиҷорати бахши хусусӣ ё гурӯҳи дигар барои қабули сиёсати мушаххас таъсир расонанд. [[Сиёсати ба далелҳо асосёфта]] ба истифодаи илм ва тадқиқоти ҷиддӣ, ба монанди [[озмоишҳои назоратшавандаи тасодуфӣ]], барои муайян кардани барномаҳо ва таҷрибаҳои қодир ба беҳтар кардани натиҷаҳои марбут ба сиёсат такя мекунад. Аксари баҳсҳои сиёсӣ дар атрофи сиёсатҳои инфиродии ёрии тиббӣ, махсусан онҳое, ки мехоҳанд [[расонидани ёрии тиббиро ислоҳ кунанд]], сурат мегиранд ва одатан метавонанд ҳамчун [[Фалсафа|фалсафӣ]] ё [[Иқтисод|иқтисодӣ]] тасниф карда шаванд. Баҳсҳои фалсафӣ дар атрофи саволҳо дар бораи [[ҳуқуқҳои фардӣ]], ахлоқ ва салоҳияти ҳукумат тамаркуз мекунанд, дар ҳоле ки мавзӯъҳои иқтисодӣ роҳҳои ба ҳадди аксар расонидани самаранокии расонидани ёрии тиббӣ ва кам кардани хароҷотро дар бар мегиранд.{{cn|date=June 2023}} [[File:Universal Healthcare by Country.svg|thumb| {{Legend|#33A02C|Кишварҳо бо ёрии тиббии ҳамагонӣ}} {{Legend|#50FF50|Кишварҳо бо ёрии тиббии ҳамагонӣ}} {{Legend|#2B8CBE|Кишварҳо бидуни ёрии тиббии ҳамагонӣ}} {{Legend|#E41A1C|Кишварҳо бидуни ёрии тиббии ҳамагонӣ}} {{Legend|#E0E0E0|Номаълум}} ]] Консепсияи муосири тандурустӣ дастрасӣ ба [[мутахассисони тиббӣ]] аз соҳаҳои мухталиф ва инчунин [[технологияҳои тиббӣ]], аз қабили [[доруворӣ]] ва [[таҷҳизоти ҷарроҳиро]] дар бар мегирад. Он инчунин дастрасӣ ба иттилооти навтарин ва далелҳои тадқиқотӣ, аз ҷумла [[тадқиқоти тиббӣ]] ва [[тадқиқоти хидматрасонии тандурустиро]] дар бар мегирад.{{cn|date=June 2023}} Дар бисёр кишварҳо дастрасӣ ба молҳо ва хидматҳои тиббӣ ба худи фард вогузор шудааст, ки онро мустақиман ҳамчун [[хароҷоти аз ҷайби худ]] пардохт мекунад ва таҳияи тадқиқот ба дӯши бозигарони бахши хусусӣ дар соҳаҳои тиббӣ ва [[фармасевтӣ]] мебошад. Нақшагирӣ ва истеҳсоли [[захираҳои инсонии тандурустӣ]] дар байни иштирокчиёни бозори меҳнат тақсим карда мешавад.{{cn|date=June 2023}} Кишварҳои дигар сиёсати возеҳе доранд, ки дастрасиро барои ҳамаи шаҳрвандони худ таъмин ва дастгирӣ кунанд, тадқиқоти тиббиро маблағгузорӣ намоянд ва шумораи кофӣ, тақсимот ва сифати кормандони соҳаи тиббро барои расидан ба ҳадафҳои тандурустӣ ба нақша гиранд. Бисёр ҳукуматҳо дар саросари ҷаҳон [[ёрии тиббии ҳамагониро]] таъсис додаанд, ки бо роҳи муттаҳидсозии хатарҳои молиявӣ бори хароҷоти тандурустиро аз дӯши тиҷорати хусусӣ ё афрод дур мекунад. Далелҳои гуногун ба тарафдорӣ ва муқобили тандурустии ҳамагонӣ ва сиёсатҳои марбути тандурустӣ мавҷуданд. Тандурустӣ қисми муҳими [[низомҳои тандурустӣ]] мебошад ва аз ин рӯ, он аксар вақт яке аз бузургтарин соҳаҳои хароҷот ҳам барои [[Ҳукумат|ҳукуматҳо]] ва ҳам барои афрод дар тамоми ҷаҳон ба ҳисоб меравад. == Имконоти сиёсати инфиродии ёрии тиббӣ == === Фалсафа: ҳуқуқ ба саломатӣ === {{See also|Фалсафаи тандурустӣ}} Бисёр кишварҳо ва юрисдиксияҳо фалсафаи [[ҳуқуқи башарро]] дар пешбурди сиёсатҳои тандурустии худ ворид мекунанд. [[World Health Organization|Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ]] гузориш медиҳад, ки ҳар як кишвари ҷаҳон узви ҳадди аққал як [[Шартномаи коллективӣ|шартномаи]] ҳуқуқи башар мебошад, ки ҳуқуқҳои марбут ба саломатиро дар бар мегирад, аз ҷумла [[ҳуқуқ ба саломатӣ]] ва инчунин ҳуқуқҳои дигаре, ки ба шароитҳои зарурии саломатии хуб марбутанд.<ref>World Health Organization. [[https://web.archive.org/web/20021001182659/http://www.who.int/hhr/en/](https://web.archive.org/web/20021001182659/http://www.who.int/hhr/en/) ''Health and Human Rights''.] Geneva. Accessed 27 May 2011.</ref> [[Созмони Милали Муттаҳид]] дар [[Эъломияи умумии ҳуқуқи башар]] (ЭУҲБ) таъкид мекунад, ки ёрии тиббӣ ҳуқуқи ҳамаи одамон аст:<ref>United Nations. [[https://www.un.org/en/documents/udhr/index.shtml](https://www.un.org/en/documents/udhr/index.shtml) ''The Universal Declaration of Human Rights''.] Adopted on December 10, 1948 by the General Assembly of the United Nations.</ref> * ''Моддаи 25-и [[ЭУҲБ]]:'' "Ҳар як инсон ҳуқуқ дорад ба сатҳи зиндагии муносиб барои таъмини саломатӣ ва некӯаҳволии худ ва оилааш, аз ҷумла ғизо, либос, манзил, ёрии тиббӣ ва хидматрасонии зарурии иҷтимоӣ ва ҳуқуқи таъминот дар ҳолати бекорӣ, беморӣ, маъюбӣ, бевамондагӣ, пиронсолӣ ё дигар ҳолатҳои аз даст додани васоити зиндагӣ дар шароитҳои берун аз иродаи ӯ." Дар баъзе юрисдиксияҳо ва дар байни [[созмонҳои динӣ]], сиёсатҳои тандурустӣ таҳти таъсири уҳдадории даркшудае қарор доранд, ки дар асоси эътиқодоти динӣ барои нигоҳубини афроди дорои шароити номусоид, аз ҷумла беморон, шакл гирифтааст. Дигар юрисдиксияҳо ва [[созмонҳои ғайриҳукуматӣ]] ҳангоми муайян кардани сиёсатҳои тандурустии худ ба принсипҳои [[гуманизм]] такя карда, ҳамон уҳдадории даркшуда ва [[ҳуқуқи муқаддаси саломатиро]] таъкид мекунанд.<ref name="NHCHC">National Health Care for the Homeless Council.[[http://www.nhchc.org/humanright.html](http://www.nhchc.org/humanright.html){{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}"Human Rights, Homelessness and Health Care."]</ref><ref name="CESR">Center for Economic and Social Rights. [[http://cesr.org/ushealthright](http://cesr.org/ushealthright) "The Right to Health in the United States of America: What Does it Mean?"] {{Webarchive|url=[https://web.archive.org/web/20081119234248/http://cesr.org/ushealthright](https://web.archive.org/web/20081119234248/http://cesr.org/ushealthright)|date=2008-11-19}} October 29, 2004.</ref> Дар солҳои охир, созмони ҷаҳонии ҳуқуқи башар [[Amnesty International]] диққати худро ба [[health|саломатӣ]] ҳамчун ҳуқуқи башар равона карда, ба масъалаҳои дастрасии нокифоя ба доруҳои [[ВИЧ]] ва ҳуқуқҳои [[Ҷинсият|ҷинсӣ]] ва [[репродуктивии занон]], аз ҷумла нобаробариҳои васеъ дар [[фавти модарон]] дар дохил ва байни кишварҳо дахолат мекунад. Чунин афзоиши таваҷҷӯҳ ба саломатӣ ҳамчун ҳуқуқи асосии инсон аз ҷониби маҷаллаи тиббии ''[[The Lancet]]'' истиқбол карда шуд.<ref>{{Cite journal | last1 = The Lancet | doi = 10.1016/S0140-6736(11)60768-X | title = Half a century of Amnesty International | journal = The Lancet | volume = 377 | issue = 9780 | page = 1808 | year = 2011 | pmid = 21621708 | s2cid = 40269196 }}</ref> Дар мавриди сиёсатҳо дар бораи он ки кӣ хароҷоти ёрии тиббиро барои ҳамаи одамон ва дар кадом ҳолатҳо пардохт мекунад, ихтилофоти ҷиддӣ боқӣ мемонад. Масалан, хароҷоти ҳукумат барои тандурустӣ баъзан ҳамчун нишондиҳандаи глобалии садоқати ҳукумат ба саломатии мардуми худ истифода мешавад.<ref name="LANCET">{{Cite journal | last1 = Lu | first1 = C. | last2 = Schneider | first2 = M. T. | last3 = Gubbins | first3 = P. | last4 = Leach-Kemon | first4 = K. | last5 = Jamison | first5 = D. | last6 = Murray | first6 = C. J. | doi = 10.1016/S0140-6736(10)60233-4 | title = Public financing of health in developing countries: A cross-national systematic analysis | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-17-23-2010_375_9723/page/1375 | journal = The Lancet | volume = 375 | issue = 9723 | pages = 1375–1387 | year = 2010 | pmid = 20381856 | s2cid = 25760026 }}</ref> Аз тарафи дигар, як мактаби фикрӣ, ки аз Иёлоти Муттаҳида ба вуҷуд омадааст, мафҳуми маблағгузории ёрии тиббиро тавассути андозсупорандагон ҳамчун чизи номувофиқ бо ҳуқуқи хулосаи касбии табиб (ки на камтар муҳим ҳисобида мешавад) рад мекунад ва изҳори нигаронӣ менамояд, ки дахолати ҳукумат дар назорати саломатии шаҳрвандон метавонад [[ҳуқуқ ба дахолат накардан ба ҳаёти шахсӣ]] байни табибон ва беморонро коҳиш диҳад. Далел идома меёбад, ки суғуртаи ҳамагонии тиббӣ ҳуқуқи беморони инфиродиро барои ихтиёрдории даромади худ мувофиқи хоҳиши худашон рад мекунад.<ref name="Sade">{{Cite journal|last1=Sade|first1=R. M.|title=Medical Care as a Right: A Refutation|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1971-12-02_285_23/page/1288|doi=10.1056/NEJM197112022852304|journal=New England Journal of Medicine|volume=285|issue=23|pages=1288–1292|year=1971|pmid=5113728}} (Reprinted as [[http://www.aapsonline.org/brochures/sademcr.htm](http://www.aapsonline.org/brochures/sademcr.htm){{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} "The Political Fallacy that Medical Care is a Right."])</ref><ref>The Cato Institute. [[http://www.cato.org/pub_display.php?pub_id=3057](http://www.cato.org/pub_display.php?pub_id=3057) ''Universal Health Care Won't Work – Witness Medicare.'']</ref> Масъалаи дигар дар баҳсҳои ҳуқуқӣ ин истифодаи қонунгузорӣ аз ҷониби ҳукуматҳо барои назорати рақобат байни провайдерҳои суғуртаи тиббии хусусӣ ва низомҳои миллии [[суғуртаи иҷтимоӣ]] мебошад, ба монанди барномаи миллии суғуртаи тиббии [[Canada|Канада]]. Тарафдорони [[Laissez-faire]] иддао доранд, ки ин [[самаранокии хароҷоти]] низоми тандурустиро коҳиш медиҳад, зеро ҳатто онҳое, ки имкони пардохти хидматҳои тиббии хусусиро доранд, захираҳои низоми давлатиро истифода мебаранд.<ref>Tanner MD. [[http://www.cato-at-liberty.org/2006/08/23/revolt-against-canadian-health-care-system-continues/](http://www.cato-at-liberty.org/2006/08/23/revolt-against-canadian-health-care-system-continues/) ''Revolt Against Canadian Health Care System Continues''.] "Cato-at-liberty" – The Cato Institute, August 2006.</ref> Масъала дар ин ҷо он аст, ки оё ширкатҳои суғуртаи тиббии хусусӣ ё [[созмонҳои нигоҳдории саломатӣ]] дар муқоиса бо танзими давлатӣ ва назорат дар мавқеи беҳтаре ҳастанд, ки ба манфиати муштариёни худ амал кунанд. Даъвои дигар дар Иёлоти Муттаҳида бар ин назар аст, ки танзими аз ҳад зиёди соҳаҳои тандурустӣ ва суғурта аз ҷониби ҳукумат ба анҷоми амалии аёдатҳои хайриявии табибон дар хонаи камбизоатон ва пиронсолон оварда расонид.<ref name="David E. Kelley">David E. Kelley, "A Life of One's Own: Individual Rights and the Welfare State." [[Cato Institute]], October 1998, {{ISBN|1-882577-70-1}}</ref> === Иқтисодиёт: маблағгузории тандурустӣ === [[File:Public and private health expenditure by country.svg|thumb|Хароҷоти давлатӣ ва хусусӣ барои тандурустӣ аз рӯи кишварҳо]] Намудҳои зиёди сиёсатҳои тандурустӣ мавҷуданд, ки ба маблағгузории хидматрасонии тиббӣ барои паҳн кардани хатарҳои иқтисодии беморӣ тамаркуз мекунанд. Ба инҳо [[ёрии тиббии аз ҷониби давлат маблағгузоршаванда]] (тавассути андозбандӣ ё суғурта, ки ҳамчун низомҳои яккапардохткунанда низ маълуманд), [[health insurance|суғуртаи тиббии]] хусусии ҳатмӣ ё ихтиёрӣ, [[капитализатсияи]] пурраи хидматҳои инфиродии тиббӣ тавассути ширкатҳои хусусӣ ва [[ҳисобҳои пасандози тиббӣ]] ва ғайра дохил мешаванд.<ref>{{Cite journal | last1 = Kereiakes | first1 = D. J. | last2 = Willerson | first2 = J. T. | title = US Health Care: Entitlement or Privilege? | url = https://archive.org/details/sim_circulation_2004-03-30_109_12/page/1460 | doi = 10.1161/01.CIR.0000124795.36864.78 | journal = Circulation | volume = 109 | issue = 12 | pages = 1460–1462 | year = 2004 | pmid = 15051650 | doi-access = free }}</ref><ref>World Health Organization. [[https://www.who.int/health_financing/en/](https://www.who.int/health_financing/en/) ''Health financing policy''.] Geneva. Accessed 27 May 2011.</ref> Баҳсҳо дар бораи он ки кадом намуди сиёсати маблағгузории тандурустӣ ба сифати беҳтар ё бадтари хидматрасонии тиббӣ оварда мерасонад ва чӣ гуна таъмин кардани истифодаи самаранок, босамар ва одилонаи маблағҳои ҷудошуда идома доранд. Дар бораи масъалаи сиёсатҳои маблағгузории давлатӣ дар муқобили хусусӣ далелҳои зиёде мавҷуданд: '''''Даъвоҳо дар бораи он ки тандурустии аз ҷониби давлат маблағгузоршаванда сифат ва самаранокии расонидани ёрии тиббиро беҳтар мекунад:''''' * Хароҷоти ҳукумат барои тандурустӣ барои дастрасӣ ва устувории хидматҳо ва барномаҳои тиббӣ муҳим аст.<ref name="LANCET"/> * Барои он одамоне, ки дар акси ҳол бинобар набудани имкониятҳои молиявӣ бе нигоҳубин мемонданд, ҳар гуна нигоҳубини босифат беҳбудӣ ба ҳисоб меравад. * Азбаски одамон тандурустии ҳамагониро ҳамчун чизи ''ройгон'' дарк мекунанд (агар ҳаққи суғурта ё пардохти муштарак мавҷуд набошад), эҳтимоли зиёд дорад, ки онҳо ба [[preventive care|ёрии пешгирикунанда]] муроҷиат кунанд, ки метавонад бори бемориҳо ва хароҷоти умумии тандурустиро дар дарозмуддат коҳиш диҳад.<ref>Sable-Smith, Alex, Arnett, Kelly R, Nowels, Molly A, Colborn, Kathryn, Lum, Hillary D, and Nowels, David. "Interactions with the Healthcare System Influence Advance Care Planning Activities: Results from a Representative Survey in 11 Developed Countries." Family Practice 35.3 (2017): 307-11. Web.</ref> * Низомҳои яккапардохткунанда бо роҳи нест кардани миёнаравҳо, яъне ширкатҳои суғуртаи хусусӣ, исрофкориро кам карда, ҳамин тариқ ҳаҷми бюрократияро коҳиш медиҳанд.<ref>William F May. [[http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=106](http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=106){{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}"The Ethical Foundations of Health Care Reform."] ''The Christian Century'', June 1–8, 1994, pp. 572–76.</ref> Аз ҷумла, кам кардани ҳаҷми коғазбозӣ, ки мутахассисони тиббӣ бояд барои коркарди дархостҳои суғурта анҷом диҳанд, ба онҳо имкон медиҳад, ки бештар ба табобати [[patient|беморон]] тамаркуз кунанд.{{citation needed|date=May 2011}} '''''Даъвоҳо дар бораи он ки тандурустии аз ҷониби бахши хусусӣ маблағгузоршаванда ба сифат ва самаранокии бештар дар ёрии тиббӣ оварда мерасонад:''''' * Дарки он ки тандурустии давлатӣ ''ройгон'' аст, метавонад ба истифодаи аз ҳад зиёди хидматҳои тиббӣ ва дар натиҷа ба афзоиши хароҷоти умумӣ дар муқоиса бо маблағгузории хусусии тандурустӣ оварда расонад.<ref><nowiki>Heritage Foundation News Release, {{unfit|1=[</nowiki>[https://web.archive.org/web/20090417013207/http://www.heritage.org/Press/NewsReleases/NR092900.cfm](https://web.archive.org/web/20090417013207/http://www.heritage.org/Press/NewsReleases/NR092900.cfm<nowiki>) "British, Canadian Experience Shows Folly of Socialized Medicine, Analyst Says."]}} Sept. 29, 2000</nowiki></ref><ref name="Dr. Gratzer"><nowiki>Heritage Foundation News Release,{{unfit|1=[</nowiki>[https://web.archive.org/web/20100308173706/http://www.heritage.org/research/healthcare/hl982.cfm](https://web.archive.org/web/20100308173706/http://www.heritage.org/research/healthcare/hl982.cfm<nowiki>) "The Cure: How Capitalism Can Save American Health Care."]}} December 18, 2006.</nowiki></ref> * Тибби аз ҷониби хусусӣ маблағгузоршаванда тавассути афзоиши дастрасӣ ба хидматҳо ва технологияҳои махсуси тиббӣ ва кам кардани вақти интизорӣ ба сифат ва самаранокии бештар оварда мерасонад.<ref name="Sade"/><ref name="Goodman">Goodman, John. [[http://www.cato.org/pubs/catosletter/catosletterv3n1.pdf](http://www.cato.org/pubs/catosletter/catosletterv3n1.pdf) "Five Myths of Socialized Medicine."] Cato Institute: ''Cato's Letter''. Winter, 2005.</ref><ref name="Friedman">Friedmen, David. ''The Machinery of Freedom.'' Arlington House Publishers: New York, 1978. pp. 65–9.</ref> * Маҳдуд кардани ҷудокунии маблағҳои давлатӣ барои тандурустии инфиродӣ қобилияти шаҳрвандони суғуртанашударо барои пардохти ёрии тиббӣ ҳамчун [[хароҷоти аз ҷайби худ]] маҳдуд намекунад. Маблағҳои давлатӣ метавонанд барои таъмини хидматҳои [[ёрии таъҷилӣ]] сарфи назар аз вазъи суғурта ё қобилияти пардохт, ба монанди Қонун дар бораи табобати таъҷилии тиббӣ ва меҳнати фаъол дар Иёлоти Муттаҳида, беҳтар асоснок карда шаванд.{{citation needed|date=May 2011}} * Тандурустии аз ҷониби хусусӣ маблағгузоршаванда ва идорашаванда ниёзи ҳукуматҳоро барои зиёд кардани андозҳо барои пӯшонидани хароҷоти тандурустӣ коҳиш медиҳад, ки он метавонад бо бесамарии байни ниҳодҳои давлатӣ бинобар бюрократияи бештари онҳо мураккабтар шавад.<ref name="Goodman"/><ref>The Cato Institute. [[http://www.cato.org/pubs/handbook/hb109/hb_109-7.pdf](http://www.cato.org/pubs/handbook/hb109/hb_109-7.pdf) ''Cato Handbook on Policy, 6th Edition'' – Chapter 7: "Health Care."] {{Webarchive|url=[https://web.archive.org/web/20061229004719/http://www.cato.org/pubs/handbook/hb109/hb_109-7.pdf](https://web.archive.org/web/20061229004719/http://www.cato.org/pubs/handbook/hb109/hb_109-7.pdf)|date=2006-12-29}} Washington, 2005.</ref> == Дигар соҳаҳои сиёсати тандурустӣ == Имконоти сиёсати тандурустӣ аз маблағгузорӣ ва расонидани ёрии тиббии инфиродӣ берун рафта, соҳаҳоеро ба монанди [[тадқиқоти тиббӣ]] ва банақшагирии [[қувваи кории соҳаи тиб]] ҳам дар сатҳи дохилӣ ва ҳам дар сатҳи байналмилалӣ фаро мегиранд. === Сиёсати тадқиқоти тиббӣ === [[Тадқиқоти тиббӣ]] метавонад ҳам асос барои муайян кардани сиёсати тандурустии ба далелҳо асосёфта ва ҳам худи мавзӯи сиёсати тандурустӣ, бахусус аз ҷиҳати манбаъҳои маблағгузории он бошад. Тарафдорони сиёсатҳои ҳукуматӣ барои тадқиқоти тиббии аз ҷониби давлат маблағгузоршаванда бар ин назаранд, ки дур кардани фоида ҳамчун ангеза суръати [[навовариҳои]] тиббиро афзоиш медиҳад.<ref>Масалан, кашфи охирин, ки дихлорацетат (DCA) метавонад боиси регрессия дар якчанд намуди саратон, аз ҷумла варамҳои шуш, сина ва майна гардад.[[https://www.cbc.ca/news/technology/alberta-scientists-test-chemotherapy-alternative-1.668527](https://www.cbc.ca/news/technology/alberta-scientists-test-chemotherapy-alternative-1.668527) Alberta scientists test chemotherapy alternative Last Updated: Wednesday, January 17, 2007] Пайвастагии DCA патент нашудааст ё ба ягон ширкати фармасевтӣ тааллуқ надорад ва аз ин рӯ, эҳтимолан як доруи арзон барои истифода хоҳад буд, илова намуд Михелакис. Хабари бад ин аст, ки ҳарчанд DCA патент нашудааст, Михелакис нигарон аст, ки пайдо кардани маблағ аз сармоягузорони хусусӣ барои озмоиши DCA дар озмоишҳои клиникӣ душвор хоҳад буд.[[http://www.expressnews.ualberta.ca/article.cfm?id=8153](http://www.expressnews.ualberta.ca/article.cfm?id=8153){{Пайванди мурда|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}University of Alberta – Small molecule offers big hope against cancer. January 16, 2007]</ref> Мухолифон бошанд, баръакси онро иддао мекунанд, зеро дур кардани ангезаи фоида ҳавасмандиро ба навоварӣ аз байн мебарад ва ба таҳия ва истифодаи технологияҳои нав монеъ мешавад.<ref name="Friedman"/><ref>{{cite book |author1=Miller RL |author2=DK Benjamin |author3=DC North |title=The Economics of Public Issues |url=https://archive.org/details/economicsofpubli0000mill |publisher=Addison-Wesley |location=Boston |year=2003 |isbn=978-0-321-11873-8 |edition=13th}}</ref> Мавҷудияти тадқиқоти ҷиддии тиббӣ ҳатман ба қабули сиёсати ба далелҳо асосёфта оварда намерасонад. Масалан, дар Африқои Ҷанубӣ, ки аҳолии он аз ҷиҳати шумораи гирифторони [[ВИЧ/СПИД]] рекорд гузоштааст, сиёсати қаблии ҳукумат дар мавриди маҳдуд кардани маблағгузорӣ ва дастрасӣ ба табобати СПИД бо баҳсҳои шадид рӯбарӯ шуд, зеро он ба рад кардани қабули далелҳои илмӣ дар бораи роҳҳои интиқол асос ёфта буд.<ref>[[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/826742.stm](http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/826742.stm){{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} "Controversy dogs Aids forum."] ''BBC News'', 10 July 2000.</ref> Тағйири ҳукумат дар ниҳоят ба тағйири сиёсат оварда расонид ва сиёсатҳои нав барои дастрасии васеъ ба хидматрасонии марбут ба ВИЧ амалӣ карда шуданд.<ref>[[http://www.avert.org/aidssouthafrica.htm](http://www.avert.org/aidssouthafrica.htm){{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} "HIV and AIDS in South Africa."] ''Avert''. Accessed 23 June 2011.</ref> Масъалаи дигар ба [[моликияти зеҳнӣ]] марбут аст, ки бо мисоли Бразилия нишон дода шудааст, ки дар он ҷо баҳсҳо дар бораи сиёсати ҳукумат оид ба иҷозати истеҳсоли дохилии доруҳои [[антиретровирусӣ]], ки дар табобати ВИЧ/СПИД бо вайрон кардани [[патентҳои доруворӣ]] истифода мешаванд, ба вуҷуд омадаанд. === Сиёсати қувваи кории соҳаи тиб === {{Main|Қувваи кории соҳаи тиб}} Баъзе кишварҳо ва юрисдиксияҳо сиёсат ё стратегияи возеҳе доранд, ки шумораи кофӣ, тақсимот ва сифати [[кормандони соҳаи тиббро]] барои расидан ба ҳадафҳои тандурустӣ, ба монанди ҳалли мушкилоти [[норасоии табибон]] ва [[ҳамшираҳои шафқат]], ба нақша гиранд. Дар ҷойҳои дигар, банақшагирии қувваи корӣ дар байни иштирокчиёни бозори меҳнат ҳамчун равиши [[laissez-faire]] ба сиёсати тандурустӣ тақсим карда шудааст. Сиёсатҳои ба далелҳо асосёфта барои рушди қувваи корӣ одатан ба бозёфтҳои [[тадқиқоти хидматрасонии тандурустӣ]] такя мекунанд. === Саломатӣ дар сиёсати хориҷӣ === Бисёр ҳукуматҳо ва ниҳодҳо ҷанбаи саломатиро дар [[Сиёсати хориҷии Тоҷикистон|сиёсати хориҷии]] худ дохил мекунанд, то ба ҳадафҳои [[тандурустии глобалӣ]] ноил гардад. Тарғиби саломатӣ дар кишварҳои дорои даромади паст ҳамчун василаи ноил шудан ба ҳадафҳои дигар дар рӯзномаи ҷаҳонӣ дида мешавад, аз ҷумла:<ref>{{Cite journal | last1 = Kickbusch | first1 = I. | doi = 10.1136/bmj.d3154 | title = Global health diplomacy: How foreign policy can influence health | journal = BMJ | volume = 342 | article-number = d3154 | year = 2011 | pmid = 21665931 | s2cid = 10914700 }}</ref> * Тарғиби [[Амнияти ҷаҳонӣ|амнияти глобалӣ]] – алоқаманд бо тарси [[Пандемияи COVID-19|пандемияҳои]] ҷаҳонӣ, паҳншавии қасдонаи [[патогенҳо]] ва афзоиши эҳтимолии муноқишаҳои башардӯстона, офатҳои табиӣ ва ҳолатҳои фавқулодда; * Тарғиби [[рушди иқтисодӣ]] – аз ҷумла баррасии таъсири иқтисодии саломатии бад ба рушд, хуруҷи пандемияҳо дар бозори ҷаҳонӣ ва инчунин фоида аз бозори афзояндаи ҷаҳонии молҳо ва хидматҳои тиббӣ; * Тарғиби [[адолати иҷтимоӣ]] – тақвияти саломатӣ ҳамчун арзиши иҷтимоӣ ва ҳуқуқи башар, аз ҷумла дастгирии [[Ҳадафҳои рушди ҳазорсолаи]] Созмони Милали Муттаҳид. '''Сиёсати глобалии тандурустӣ''' Сиёсати глобалии тандурустӣ сохторҳои идоракунии ҷаҳониро дар бар мегирад, ки сиёсатҳои асосиро барои тандурустии ҷамъиятӣ дар тамоми ҷаҳон таҳия мекунанд. Ҳангоми баррасии тандурустии глобалӣ, сиёсати глобалии тандурустӣ «баррасии ниёзҳои саломатии мардуми тамоми сайёраро аз манфиатҳои миллатҳои алоҳида болотар мегузорад».<ref>{{Cite journal | last1 = Brown | first1 = T. M. | last2 = Cueto | first2 = M. | last3 = Fee | first3 = E. | doi = 10.2105/AJPH.2004.050831 | title = The World Health Organization and the Transition from "International" to "Global" Public Health | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-public-health_2006-01_96_1/page/62 | journal = American Journal of Public Health | volume = 96 | issue = 1 | pages = 62–72 | year = 2006 | pmid = 16322464 | pmc =1470434 }}</ref> Бархлофи сиёсати байналмилалии тандурустӣ (созишномаҳо байни давлатҳои соҳибихтиёр) ва сиёсати муқоисавии тандурустӣ (таҳлили сиёсати тандурустӣ дар байни давлатҳо), ниҳодҳои сиёсати глобалии тандурустӣ аз фаъолон ва меъёрҳое иборатанд, ки вокуниши ҷаҳониро ба масъалаҳои саломатӣ шакл медиҳанд.<ref>{{Cite journal | last1 = Szlezák | first1 = N. A. | last2 = Bloom | first2 = B. R. | last3 = Jamison | first3 = D. T. | last4 = Keusch | first4 = G. T. | last5 = Michaud | first5 = C. M. | last6 = Moon | first6 = S. | last7 = Clark | first7 = W. C. | editor1-last = Walt | editor1-first = Gill | title = The Global Health System: Actors, Norms, and Expectations in Transition | doi = 10.1371/journal.pmed.1000183 | journal = PLOS Medicine | volume = 7 | issue = 1 | article-number = e1000183 | year = 2010 | pmid = 20052277 | pmc =2796301 | doi-access = free }}</ref> == Сиёсати тандурустии ИА == [[Иттиҳоди Аврупо|Иттиҳоди Аврупо (ИА)]] дар беҳтар намудани тандурустии ҷамъиятӣ тавассути маблағгузорӣ ва қонунҳое, ки ба доруворӣ, ҳуқуқҳои беморон дар ёрии тиббии байнисарҳадӣ, пешгирии бемориҳо ва тарғиби саломатии хуб нигаронида шудаанд, саҳм мегузорад. [[Кишварҳои узви Иттиҳоди Аврупо|Кишварҳои ИА]] масъулияти аввалиндараҷаро барои ташкил ва расонидани [[хидматҳои тиббӣ]] ва ёрии тиббӣ бар дӯш доранд. Бинобар ин, сиёсати тандурустии ИА барои такмил додани сиёсатҳои миллӣ, таъмини ҳифзи саломатӣ дар ҳама тадбирҳои ИА ва таҳкими Иттиҳоди Тандурустӣ фаъолият мекунад.<ref> EU health policy. (n.d.). Consilium. [[https://www.consilium.europa.eu/en/policies/eu-health-policy/#key%20measures](https://www.consilium.europa.eu/en/policies/eu-health-policy/#key%20measures)] </ref> Ҳадафҳои сиёсатҳо ва ташаббусҳои тандурустии ҷамъиятии ИА аз ҳифз ва беҳтар намудани саломатии сокинони [[Иттиҳоди Аврупо|ИА]], тарғиби [[модернизатсия]] ва [[трансформатсияи рақамии]] низомҳо ва инфрасохтори тандурустӣ, афзоиши устувории низомҳои тандурустии Аврупо ва беҳтар намудани қобилияти [[Кишварҳои узви Иттиҳоди Аврупо|кишварҳои узви ИА]] дар пешгирӣ ва вокуниш ба [[pandemics|пандемияҳо]] дар оянда иборат аст. Дар гурӯҳи кории сатҳи баланд оид ба тандурустии ҷамъиятӣ, намояндагони [[Комиссияи Аврупо]] ва [[Ҳукумат|ҳукуматҳои]] миллӣ масъалаҳои стратегии тандурустиро баррасӣ мекунанд. Сиёсати тандурустии ИА ва барномаҳои кории солона бо кӯмаки кишварҳои узв, ниҳодҳо ва дигар гурӯҳҳои манфиатдор амалӣ карда мешаванд.<ref>Overview. (2024, April 29). Public Health. [[https://health.ec.europa.eu/eu-health-policy/overview_en](https://health.ec.europa.eu/eu-health-policy/overview_en){{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]</ref> === Нақши Комиссияи Аврупо === Директорати Комиссияи Аврупо оид ба тандурустӣ ва амнияти ғизоӣ ба кишварҳои узв дар талошҳои онҳо барои ҳифз ва беҳтар намудани саломатии мардумашон ва кафолати дастрасӣ, самаранокӣ ва устувории сохторҳои тандурустии онҳо кӯмак мерасонад. Ин тавассути як қатор роҳҳо, аз қабили пешниҳоди [[қонунгузорӣ]], расонидани [[дастгирии молиявӣ]], ҳамоҳангсозӣ ва осон кардани табодули таҷрибаҳои беҳтарин байни кишварҳои ИА ва коршиносони соҳаи тиб ва тавассути фаъолиятҳои тарғиби саломатӣ амалӣ мегардад.<ref>Health and food safety. (n.d.). European Commission. [[https://commission.europa.eu/about-european-commission/departments-and-executive-agencies/health-and-food-safety_en](https://commission.europa.eu/about-european-commission/departments-and-executive-agencies/health-and-food-safety_en){{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]</ref> === Қонунгузорӣ === [[Шартнома дар бораи фаъолияти Иттиҳоди Аврупо]] ба [[Иттиҳоди Аврупо|ИА]] ваколат медиҳад, ки мувофиқи моддаи 168 (ҳифзи тандурустии ҷамъиятӣ), моддаи 114 (бозори ягона) ва [[Article 153|моддаи 153]] (сиёсати иҷтимоӣ) қонунгузории тандурустиро қабул кунад. ИА дар соҳаҳои зерин қонунгузорӣ қабул кардааст: ҳуқуқҳои беморон дар ёрии тиббии байнисарҳадӣ, [[доруворӣ]] ва таҷҳизоти тиббӣ (фармаконадзорат, доруҳои қалбакӣ, озмоишҳои клиникӣ), амнияти тандурустӣ ва бемориҳои [[infectious|сироятӣ]], тандурустӣ ва нигоҳубини рақамӣ, тамоку, узвҳо, хун, бофтаҳо ва ҳуҷайраҳо. [[Шӯрои Иттиҳоди Аврупо|Шӯрои ИА]] инчунин метавонад ба кишварҳои узв дар бораи тандурустии ҷамъиятӣ тавсияҳо фиристад.<ref>European Health Policy – progress through diversity. (n.d.). [[https://www.bundesgesundheitsministerium.de/en/international/european-health-policy](https://www.bundesgesundheitsministerium.de/en/international/european-health-policy){{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]</ref> ==== Ҳуқуқҳои беморон дар ёрии тиббии байнисарҳадӣ ==== Шаҳрвандони ИА мувофиқи [[қонун]] ҳуқуқ доранд, ки дар ҳар як кишвари узви ИА ёрии тиббӣ гиранд ва [[кишвари иқомати]] онҳо хароҷоти табобати дар ҷои дигар гирифтаашонро ҷуброн кунад.<ref>EU health policy. (n.d.). Consilium. [[https://www.consilium.europa.eu/en/policies/eu-health-policy/#key%20measures](https://www.consilium.europa.eu/en/policies/eu-health-policy/#key%20measures)]</ref> Корти аврупоии суғуртаи тиббӣ (EHIC) кафолат медиҳад, ки ёрии зарурии тиббӣ бо ҳамон шароит ва бо ҳамон арзише, ки барои афроди суғурташудаи он кишвар пешбинӣ шудааст, расонида шавад.<ref> European Health Insurance Card. (n.d.). Employment, Social Affairs & Inclusion - European Commission. [[https://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=559&langId=en](https://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=559&langId=en)] </ref> ==== Доруворӣ ва таҷҳизоти тиббӣ ==== ИА [[иҷозатномадиҳии]] доруҳоро дар сатҳи ИА тавассути [[Агентии аврупоии доруворӣ]] ё дар сатҳи миллӣ тавассути мақомоти дахлдори кишварҳои узви ИА танзим мекунад.<ref>Overview. (2024a, April 17). Public Health. [[https://health.ec.europa.eu/medical-devices-sector/overview_en](https://health.ec.europa.eu/medical-devices-sector/overview_en){{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]</ref> ==== Таҳдидҳои байнисарҳадӣ ба саломатӣ ==== Барои кафолати дараҷаи баланди ҳифзи саломатӣ дар Иттиҳоди Аврупо, мониторинг, огоҳии пешакӣ, омодагӣ ва тадбирҳои вокуниш барои муқовимат ба таҳдидҳои асосии байнисарҳадӣ ба саломатӣ муҳиманд. Маркази аврупоии пешгирӣ ва назорати бемориҳо (ECDC) ба кишварҳои узви ИА тавсияҳои мустақили илмӣ, дастгирӣ ва дониш дар бораи хатарҳои тандурустии ҷамъиятӣ, аз ҷумла бемориҳои сироятиро пешниҳод мекунад.<ref>Preparedness, prevention and control tools. (2023, March 22). European Centre for Disease Prevention and Control. [[https://www.ecdc.europa.eu/en/tools/country-resources](https://www.ecdc.europa.eu/en/tools/country-resources){{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]</ref> ==== Тарғиби саломатӣ ва мубориза бо бемориҳо ==== * [[Саратон]] - Илова бар таъсири мустақими он ба саломатӣ ва некӯаҳволии одамон, саратон инчунин ба [[молияи давлатӣ]], [[тандурустӣ]] ва [[низомҳои иҷтимоӣ]], маҳсулнокӣ ва [[рушди иқтисодӣ]] таъсир мерасонад, ки ҳамаи инҳо аз доштани [[қувваи кории солим]] вобастаанд. Тавсия оид ба [[скрининги саратон]] аз ҷониби Шӯро дар соли 2003 тасдиқ карда шуд ва он кишварҳои ИА-ро ташвиқ намуд, ки барномаҳои скрининги оммавӣ ва босифатро роҳандозӣ кунанд. Скрининги саратон бо саратони [[пистон]], [[гарданаи бачадон]] ва [[колоректалӣ]] маҳдуд буд, бинобар ин дар соли 2022 кишварҳои узв тасмим гирифтанд, ки доираи онро васеъ карда, саратони [[Простатит|простата]], [[шуш]] ва [[Меъда|меъдаро]] низ дохил кунанд.<ref>Council updates its recommendation to screen for cancer. (n.d.). Consilium. [[https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2022/12/09/council-updates-its-recommendation-to-screen-for-cancer/](https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2022/12/09/council-updates-its-recommendation-to-screen-for-cancer/){{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]</ref> ИА инчунин як қатор тадбирҳоро барои ҳифзи коргарон аз [[моддаҳои хатарнок]] ва [[Кимиё|кимиёвӣ]], аз қабили сурб ва моддаҳои боиси саратон ва [[Метагенез|мутагенез]] қабул кардааст.<ref>Protecting workers: health and safety at work. (n.d.). Consilium. [[https://www.consilium.europa.eu/en/policies/protecting-workers/](https://www.consilium.europa.eu/en/policies/protecting-workers/){{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]</ref> *[[Tobacco|Тамоку]] - Бо беш аз 700 000 фавт дар як сол, истифодаи тамоку бузургтарин хатари саломатӣ мебошад, ки аз он пешгирӣ кардан мумкин аст ва омили асосии [[Вафот|фавти]] бармаҳал дар [[Иттиҳоди Аврупо]] ба ҳисоб меравад (тақрибан 50% тамокукашон хеле барвақт, ба ҳисоби миёна 14 сол пеш аз ғайритамокукашон вафот мекунанд). Директива оид ба маҳсулоти тамоку дастурҳоро барои истеҳсол, тамғагузорӣ ва фурӯши чаканаи тамоку ва маҳсулоти марбута муайян мекунад. [[Тарифҳои]] баланд ба маҳсулоти тамоку тавассути директиваи дигар дар бораи сохтор ва меъёрҳои [[excise duty|аксиз]], ки ба тамокуи истеҳсолшуда татбиқ мешавад, бо ҳадафи коҳиш додани истеъмоли тамоку, бахусус дар байни ҷавонон, ҷорӣ карда шуданд. Тавсияи Шӯрои соли 2009 оид ба [[муҳити]] озод аз дуд аз ҳамаи кишварҳои узви ИА талаб мекунад, ки чораҳои эҳтиётиро бар зидди таъсири дуди тамоку барои афрод дар ҷойҳои ҷамъиятӣ ва корӣ андешанд.<ref> EUR-LEX - 32009H1205(01) - EN - EUR-LEX. (n.d.). [[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/ALL/?uri=CELEX%3A32009H1205%2801%29](https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/ALL/?uri=CELEX%3A32009H1205%2801%29)]</ref> * [[Ваксинатсия]] - [[Сиёсати ваксинатсия]] салоҳияти кишварҳои узв мебошад. ИА ба кишварҳои узв дар ҳамоҳангсозии сиёсатҳо ва ташаббусҳои онҳо кӯмак мерасонад. Дар моҳи декабри соли 2018 Шӯро тавсияро барои таҳкими ҳамкориҳои ИА дар мавриди бемориҳое, ки тавассути ваксинатсия пешгирӣ мешаванд, тасдиқ кард. Ин лоиҳа дастурҳоро оид ба ҳалли масъалаи [[дудилагии ваксина]], афзоиши сатҳи ваксинатсия, ҳавасмандгардонии ҳамоҳангсозии харид барои ваксинаҳо ва дастгирии тадқиқот ва [[навоварӣ]] муайян мекунад. Дар моҳи декабри соли 2022, вазирони тандурустии ИА хулосаҳои Шӯроро дар бораи ваксинатсия ҳамчун яке аз беҳтарин усулҳои пешгирии [[беморӣ]] ва беҳтар намудани тандурустии ҷамъиятӣ тасдиқ карданд. Хулосаҳо ба ду самти фаъолият тамаркуз мекунанд: мубориза бо дудилагии ваксина ва омодагӣ ба чолишҳои оянда тавассути ҳамкории ИА.<ref>Vaccination: Council calls for combatting vaccine hesitancy and closer EU cooperation (n.d.). Consilium. [[https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2022/12/09/vaccination-council-calls-for-combatting-vaccine-hesitancy-and-closer-eu-cooperation/](https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2022/12/09/vaccination-council-calls-for-combatting-vaccine-hesitancy-and-closer-eu-cooperation/){{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]</ref> === Сармоягузорӣ ба тандурустӣ === Барномаи EU4Health маблағҳоро барои ҳалли мушкилоти байнисарҳадии тандурустӣ, беҳтар намудани дастрасӣ ва арзиши таҷҳизоти тиббӣ, доруворӣ, дигар ашёи муҳим дар ҳолати буҳронӣ ва таҳкими устувории низомҳои тандурустӣ пешниҳод мекунад. Дигар барномаҳои ИА минбаъд низомҳои тандурустӣ, тадқиқоти тиббӣ, [[инфрасохтор]] ва дигар масъалаҳои васеи марбут ба тандурустиро маблағгузорӣ мекунанд, аз ҷумла:<ref>EU4Health programme 2021-2027 – a vision for a healthier European Union. (2024, April 29). Public Health. [[https://health.ec.europa.eu/funding/eu4health-programme-2021-2027-vision-healthier-european-union_en](https://health.ec.europa.eu/funding/eu4health-programme-2021-2027-vision-healthier-european-union_en){{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]</ref> * Кластери тандурустии Horizon Europe - навоварӣ ва тадқиқотро барои эҷоди як ИА-и устувор ва омода ба чолишҳои нав, барои хидматҳои рақамии босифат, ки барои ҳама дастрасанд ва тандурустии босифат дастгирӣ мекунад.<ref>Cluster 1: Health. (2024, April 15). Research and Innovation. [[https://research-and-innovation.ec.europa.eu/funding/funding-opportunities/funding-programmes-and-open-calls/horizon-europe/cluster-1-health_en](https://research-and-innovation.ec.europa.eu/funding/funding-opportunities/funding-programmes-and-open-calls/horizon-europe/cluster-1-health_en){{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]</ref> * [[Фондҳои ҳамбастагии ИА]] - ба соҳаи тандурустӣ дар кишварҳо ва минтақаҳои ИА сармоягузорӣ мекунанд. * Фонди устуворӣ ва барқарорсозӣ<ref>Overview. (2024, April 29). Public Health. [[https://health.ec.europa.eu/eu-health-policy/overview_en](https://health.ec.europa.eu/eu-health-policy/overview_en){{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]</ref> ==Инчунин нигаред== {{div col|colwidth=22em}} * [[Global health|Тандурустии глобалӣ]] * [[Harm reduction|Коҳиши зарар]] * [[Health Advocate|Ҳомии тандурустӣ]] * [[Health care|Ёрии тиббӣ]] * [[Health care reform|Ислоҳоти тандурустӣ]] * [[Health economics|Иқтисодиёти тандурустӣ]] * [[Health equity|Баробарии тандурустӣ]] * [[Health insurance|Суғуртаи тиббӣ]] * [[Health Insurance Innovations|Навовариҳои суғуртаи тиббӣ]] * [[Health law|Қонунгузории тандурустӣ]] * [[Health promotion|Тарғиби саломатӣ]] * ''[[Journal of Public Health Policy]]'' * [[Medical law|Ҳуқуқи тиббӣ]] * [[National health insurance|Суғуртаи миллии тиббӣ]] * [[Patient safety|Амнияти бемор]] * [[Pharmaceutical policy|Сиёсати фармасевтӣ]] * [[Politicization of science|Сиёсисозии илм]] * [[Public health law|Ҳуқуқи тандурустии ҷамъиятӣ]] * [[Socialized medicine|Тибби иҷтимоишуда]] * [[Two-tier health care|Тандурустии дузинагӣ]] {{div col end}} ==Эзоҳ== {{reflist|30em}} ==Пайвандҳои беруна== * [[https://web.archive.org/web/20070713223223/http://www.who.int/alliance-hpsr/en/](https://web.archive.org/web/20070713223223/http://www.who.int/alliance-hpsr/en/) Alliance for Health Policy and Systems Research] * [[https://web.archive.org/web/20050711034448/http://heapol.oxfordjournals.org/](https://web.archive.org/web/20050711034448/http://heapol.oxfordjournals.org/) ''Health Policy and Planning''] journal * [[http://history.lshtm.ac.uk/](http://history.lshtm.ac.uk/){{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Centre for History in Public Health, London School of Hygiene and Tropical Medicine] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Health Policy}} [[Гурӯҳ:Сиёсати тандурустӣ| ]] [[Гурӯҳ:Иқтисодиёти тандурустӣ|Сиёсат]] [[Гурӯҳ:Сиёсат аз рӯи масъалаҳо]] [[Гурӯҳ:Ёрии тиббии аз ҷониби давлат маблағгузоршаванда]] [[Гурӯҳ:Ёрии тиббӣ]] [[Гурӯҳ:Саломатӣ]] [[Гурӯҳ:Тандурустии ҷамъиятӣ]] [[Гурӯҳ:Маорифи тандурустии ҷамъиятӣ]] [[Гурӯҳ:Ёрии тиббии ҳамагонӣ]] [[Гурӯҳ:Илмҳои тандурустӣ]] [[Гурӯҳ:Ёрии аввалия]] [[Гурӯҳ:Маорифи тиббӣ]] [[Гурӯҳ:Қонунгузории тандурустӣ]] [[Гурӯҳ:Ислоҳоти тандурустӣ]] [[Гурӯҳ:Суғуртаи тиббӣ]] nyk4em3yssben7eme234clag2ktele3 0 327778 1484049 1450710 2026-08-20T02:10:53Z InternetArchiveBot 30618 Add 3 books for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484049 wikitext text/x-wiki '''Фанноварии шаҳрвандӣ''' ({{lang-en|civic technology}}), ё '''civic tech''', мафҳуме аст, ки истифодаи фанновариро барои беҳтар кардани робитаи байни мардум ва ҳукумат дар бар мегирад. Ин тавассути нармафзор барои иртибот, қабули қарорҳо, пешниҳоди химатрасониҳо ва равандҳои сиёсӣ амалӣ мешавад. Ба он [[технологияҳои иттилоотӣ ва коммуникатсионӣ]] дохил мешаванд, ки фаъолияти ҳукуматро бо ёрии нармафзоре, ки аз ҷониби гурӯҳҳои ихтиёрии ҷомеа, созмонҳои ғайритиҷоратӣ, мушовирон ва ширкатҳои хусусӣ таҳия шудаанд, пуштибонӣ мекунанд, ҳамчунин гурӯҳҳои технологии дохилӣ, ки мустақиман дар дохили ниҳодҳои давлатӣ фаъолият мебаранд.<ref>* {{cite web |title=Civic Tech: Entrepreneurship Opportunities |url=http://codeforamerica.org/startups/civic-entrepreneurship-2014/ |archive-url=https://archive.today/20140727043407/http://codeforamerica.org/startups/civic-entrepreneurship-2014/ |archive-date=27 July 2014 |accessdate=2026-01-16 |archivedate=2014-07-27 |archiveurl=https://archive.today/20140727043407/http://codeforamerica.org/startups/civic-entrepreneurship-2014/ }} * {{cite web |title=Nick Bilton: New York Times: Changing Government and Tech With Geeks |url=http://bits.blogs.nytimes.com/2010/07/06/changing-government-and-tech-with-geeks/?_php=true&_type=blogs&_php=true&_type=blogs&_r=1 |date=6 July 2010 }} * {{Cite web |url=http://civichall.org/civicist/what-is-civic/ |title=But What Is "Civic"? |access-date=26 March 2023 |archive-date=11 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160711150856/http://civichall.org/civicist/what-is-civic/ |accessdate=2026-01-16 |archivedate=2016-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160711150856/http://civichall.org/civicist/what-is-civic/ }} * {{Cite journal |last=Mandarano |first=Lynn |year=2011 |title=Building Social Capital in the Digital Age of Civic Engagement |url=https://www.researchgate.net/publication/256548552 |journal=Journal of Planning Literature }}</ref> == Таъриф == Технологияи шаҳрвандӣ ба истифодаи технология барои таҳкими робитаи байни шаҳрвандон ва ҳукумати онҳо ишора мекунад. Чор навъи асосии хизматрасониҳои ҳукумати электронӣ вуҷуд дорад ва технологияи шаҳрвандӣ ба гурӯҳи «ҳукумат ба шаҳрванд» (G2C) дохил мешавад. Гурӯҳҳои дигар иборатанд аз: «ҳукумат ба бизнес» (G2B), «ҳукумат ба ҳукумат» (G2G) ва «ҳукумат ба кормандон» (G2E). Гузориши соли 2013-и Бунёди Knight, як созмони ғайритиҷоратии амрикоӣ, кӯшиш мекунад самтҳои гуногуни фазои технологияи шаҳрвандиро харитасозӣ кунад. Дар он лоиҳаҳои технологияи шаҳрвандӣ ба ду гурӯҳи асосӣ ҷудо мешаванд: ҳукумати кушода ва фаъолияти ҷомеа. {| class="wikitable" !Ҳукумати боз дар бар мегирад: !Фаъолияти ҷомеа дар бар мегирад: |- |[[Дастрасӣ ба додаҳо]] ва шаффофият |Ҳамрасонии «ҳамто ба ҳамто» |- |Овоздиҳӣ |[[Краудфандинги шаҳрвандӣ]] |- |Визуализатсия ва харитасозӣ |Форумҳои маҳаллӣ |- |Истифодаи додаҳо |[[Краудсорсинги иттилоот]] |- |Бозхӯрди шаҳрвандон |Созмонёбии ҷомеа |- |Тасмимҳои ҷамъиятӣ |Ширкат дар қабули буҷа |} Имрӯз шаҳрвандон инчунин тавассути шабакаҳои иҷтимоӣ ба намояндагони худ дастрасӣ доранд. Онҳо метавонанд нигарониҳои худро мустақиман ба мансабдорони давлатӣ тавассути сомонаҳое чун [[Twitter]] ва [[Facebook]] баён кунанд. Ҳатто мавридҳое вуҷуд доштанд, ки овоздиҳии онлайн ҳамчун имкони интихоботӣ дар интихоботи маҳаллӣ истифода шудааст, ки боиси афзоиши назарраси иштироки интихобкунандагон гардидааст, масалан дар интихоботи соли 2000 дар иёлати Аризона, ки иштироки интихобкунандагон нисбат ба интихоботи қаблӣ ду баробар зиёд шуд. Бо вуҷуди ин, таъкид мешавад, ки технологияи шаҳрвандӣ дар ҳукумат бештар ҳамчун усули хуби идоракунӣ хизмат мекунад, вале дар таъмини намояндагии одилонаи демократӣ камбудӣ дорад.<ref name="cavanaugh2000">{{cite journal | last = Cavanaugh | first = John W. | date = 2000 | title = E-Democracy: Thinking About The Impact Of Technology On Civic Life | url = https://archive.org/details/sim_national-civic-review_fall-2000_89_3/page/229 | journal = National Civic Review | volume = 89 | issue = 3 | pages = 229–234 | doi = 10.1002/ncr.89305 }}</ref> [[Шабакаҳои иҷтимоӣ]] низ ба ҷузъи рӯ ба рушд дар фаъолияти ҳукумат табдил меёбанд, ки ба таҳкими [[муошират]] байни ҳукумат ва шаҳрвандон ва афзоиши шаффофият дар бахшҳои давлатӣ мусоидат мекунанд.<ref>{{Cite journal|last1=Criado|first1=J. Ignacio|last2=Sandoval-Almazan|first2=Rodrigo|last3=Gil-Garcia|first3=J. Ramon|date=1 October 2013|title=Government innovation through social media|url=https://archive.org/details/sim_government-information-quarterly_2013-10_30_4/page/319|journal=Government Information Quarterly|volume=30|issue=4|pages=319–326|doi=10.1016/j.giq.2013.10.003}}</ref> Ин навоварӣ ба ташаккули ҳукумати бозтар ва пешрафтатар, бар пояи иштироки шаҳрвандӣ ва истифодаи технология ба нафъи мардум, мусоидат мекунад. Мафҳуми технологияи шаҳрвандӣ то андозае баҳсбарангез аст,<ref name="brookings.edu">{{cite web|url=http://www.brookings.edu/blogs/techtank/posts/2015/04/20-civic-technology|title=The future of civic technology|date=30 November 2001}}</ref> хусусан дар робита ба ширкатҳои иқтисоди мубодила, ба мисли [[Uber]], Lyft ва Airbnb. Масалан, қобилияти Airbnb барои таъмин кардани сокинони Ню-Йорк бо манзил баъд аз [[Superstorm Sandy]] метавонад як намунаи технологияи шаҳрвандӣ ҳисобида шавад.<ref>{{Cite web|url=https://airbnb.org/get-involved|title=Airbnb.org - Get Involved|website=Airbnb.org|access-date=26 March 2023}}</ref> Аммо Натанил Ҳеллер бар он аст, ки платформаҳои тиҷоратӣ берун аз доираи технологияи шаҳрвандӣ қарор мегиранд, зеро ҳадафи онҳо асосан ба ҳадди аксар расонидани фоида барои сармоягузорон равона шудааст, на ба бунёди [[сармояи иҷтимоӣ]].<ref>{{cite web |url=https://www.globalintegrity.org/2013/12/the-sharing-economy-is-not-civic-tech/ |title=The Sharing Economy is Not Civic Tech |date=December 2013 |website=www.globalintegrity.org}}</ref> Аз нигоҳи ҳадаф, технологияи шаҳрвандиро метавон ҳамчун «истифодаи технология ба манфиати ҷамъият» фаҳмид.<ref>{{Cite web|url=http://blogs.microsoft.com/on-the-issues/2016/04/27/towards-taxonomy-civic-technology/|title=Towards a taxonomy of civic technology|date=27 April 2016|work=Microsoft on the Issues|access-date=28 November 2016}}</ref> '''[[Ҳакерии шаҳрвандӣ]]''' ба ҳалли мушкилот аз ҷониби барномасозон, тарроҳон, олимони дода, муоширатчиён, ташкилкунандагон, соҳибкорон ва кормандони давлатӣ ишора мекунад. Ҳакери шаҳрвандӣ метавонад мустақилона фаъолият кунад, вале ҳамзамон бо ниҳодҳои давлатӣ ҳамкорӣ намояд. Баъзе лоиҳаҳо аз ҷониби созмонҳои ғайритиҷоратӣ, аз ҷумла Code for America ва mySociety, роҳандозӣ мешаванд ва саҳми ихтиёриёнро низ дар бар мегиранд. === Дар саросари ҷаҳон === Яке аз созмонҳои ҷаҳонӣ, ки технологияи шаҳрвандиро дастгирӣ мекунад, [[Open Government Partnership]] (OGP) мебошад. Он «ташаббуси бисёрҷонибаест, ки ҳадафаш ба даст овардани ӯҳдадориҳои мушаххас аз ҳукуматҳо барои пешбурди шаффофият, тавонмандсозии шаҳрвандон, мубориза бо фасод ва истифодаи технологияҳои нав ҷиҳати таҳкими идоракунӣ мебошад».<ref>{{Cite web|url=http://www.opengovpartnership.org/|title=Open Government Partnership|website=Open Government Partnership|access-date=10 November 2016}}</ref> OGP соли 2011 аз ҷониби ҳашт ҳукумати муассис (Бразилия, Индонезия, Мексика, Норвегия, Филиппин, Африқои Ҷанубӣ, Британияи Кабир ва Иёлоти Муттаҳидаи Амрико) таъсис ёфта, ҳар сол нишасти ҳамоиш баргузор мекунад. Кишварҳои иштирокчӣ асосан дар Амрико (Шимолӣ ва Ҷанубӣ), Аврупо ва Осиёи Ҷанубӣ (Индонезия, Австралия, Кореяи Ҷанубӣ) ҷойгиранд. Аз кишварҳои Африқо танҳо чанде узви OGP мебошанд, ҳарчанд Африқои Ҷанубӣ яке аз кишварҳои муассис аст. Пешрафти технологӣ дар саросари ҷаҳон босуръат идома дорад, аммо байни кишварҳо аз нигоҳи суръати рушд, усулҳои татбиқ ва қабули технология фарқиятҳо вуҷуд доранд.<ref>{{Cite journal|last1=Corrales|first1=Javier|last2=Westhoff|first2=Frank|date=1 January 2006|title=Information Technology Adoption and Political Regimes|url=https://archive.org/details/sim_international-studies-quarterly_2006-12_50_4/page/911|journal=International Studies Quarterly|volume=50|issue=4|pages=911–933|doi=10.1111/j.1468-2478.2006.00431.x|jstor=4092785}}</ref> Қобилияти кишварҳо дар истифодаи иттилоот ба он вобаста аст, ки онҳо то чӣ андоза ба ҳамгироии технология дар ҳаёти шаҳрвандон ва фаъолияти тиҷоратӣ аҳамият медиҳанд. Ҳукуматҳои маҳаллӣ ва миллӣ даҳҳо миллиард долларро ба технологияҳои иттилоотӣ сармоягузорӣ мекунанд, то фаъолияти ин технологияҳо барои мардум ва худи ҳукуматҳо самараноктар гардад.<ref>{{Cite news|url=https://www.forbes.com/sites/mikemontgomery/2015/06/24/why-civic-tech-is-the-next-big-thing/#21ffa203e24b|title=Why Civic Tech Is The Next Big Thing|last=Montgomery|first=Mike|newspaper=Forbes|access-date=7 December 2016}}</ref> Бо он ки шумораи ҳарчи бештари ҳукуматҳо ин технологияҳоро ба кор мебаранд, роҳ ба сӯи низомҳои сиёсӣ пешрафтатар ва демократитар ҳамвор мешавад — ба манфиати ҷомеаи оянда ва шаҳрвандони ин кишварҳо. ==Ҷусторҳои вобаста== * [[Ҳамкории демократияи электронӣ]] * [[Муқоисаи платформаҳои технологияи шаҳрвандӣ]] * [[Шаҳрванди рақамӣ]] * [[Давлати электронӣ|Ҳукумати электронӣ]] * [[Идоракунӣ тавассути алгоритм]] * [[Ҳукумати боз]] * [[Тарҳрезии хадамот]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Давлати электронӣ]] [[Гурӯҳ:Фанновариҳои шаҳрвандӣ]] 4b19ojhydlesa7k3ljr3s7qjf2n9rqp 0 327788 1484070 1483504 2026-08-20T02:36:39Z InternetArchiveBot 30618 Add 3 books for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484070 wikitext text/x-wiki {{Short description|Татбиқи технологияҳои рақамӣ дар соҳаи тандурустӣ}}'''Тандурустии рақамӣ''' ({{Lang-en|Digital health}}) — интизомест, ки барномаҳои нигоҳубини рақамӣ, технологияҳоро бо [[саломатӣ]], [[тандурустӣ]], тарзи ҳаёт ва ҷомеа барои баланд бардоштани самаранокии [[расонидани ёрии тиббӣ]] ва бештар фардишудаву дақиқ гардонидани тиб муттаҳид мекунад.<ref>{{cite book |last= Walker|first= Mark|date=2023 |title=Chapter 1: What is Digital Health? Digital Health: How modern technology is changing medicine and healthcare |url=[https://www.researchgate.net/publication/378547929](https://www.researchgate.net/publication/378547929)  |location=Sheffield, UK |publisher=Sicklebrook publishing |isbn= 978-1-4467-5596-9}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fadahunsi KP, Akinlua JT, O'Connor S, Wark PA, Gallagher J, Carroll C, Majeed A, O'Donoghue J | display-authors = 6 | title = Protocol for a systematic review and qualitative synthesis of information quality frameworks in eHealth | journal = BMJ Open | volume = 9 | issue = 3 | article-number = e024722 | date = March 2019 | pmid = 30842114 | pmc = 6429947 | doi = 10.1136/bmjopen-2018-024722 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Chen CE, Harrington RA, Desai SA, Mahaffey KW, Turakhia MP | title = Characteristics of Digital Health Studies Registered in ClinicalTrials.gov | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 179 | issue = 6 | pages = 838–840 | date = June 2019 | pmid = 30801617 | pmc = 6547144 | doi = 10.1001/jamainternmed.2018.7235 }}</ref><ref name="ehj">{{cite journal | vauthors = Bhavnani SP, Narula J, Sengupta PP | title = Mobile technology and the digitization of healthcare | journal = European Heart Journal | volume = 37 | issue = 18 | pages = 1428–38 | date = May 2016 | pmid = 26873093 | pmc = 4914890 | doi = 10.1093/eurheartj/ehv770 | doi-access = free }}</ref> Он технологияҳои иттилоотӣ ва коммуникатсиониро барои осон кардани фаҳмиши мушкилоти саломатӣ ва чолишҳое, ки одамон ҳангоми табобати тиббӣ бо онҳо рӯ ба рӯ мешаванд,<ref name=ehj/> ва [[таъиноти иҷтимоӣ]] бо роҳҳои бештар фардишуда ва дақиқ истифода мебарад. Таърифҳои тандурустии рақамӣ ва доираи ваколатҳои он дар бисёр ҷиҳатҳо бо [[информатикаи тандурустӣ ва тиббӣ]] мувофиқат мекунанд. Қабули умумиҷаҳонии сабтҳои электронии тиббӣ аз соли 1990 инҷониб рӯ ба афзоиш аст.<ref name=":16">{{cite web|title=Global diffusion of eHealth: Making universal health coverage achievable|url=[http://www.who.int/goe/publications/global_diffusion/en/](http://www.who.int/goe/publications/global_diffusion/en/)|archive-url=[https://web.archive.org/web/20161229151750/http://www.who.int/goe/publications/global_diffusion/en/](https://web.archive.org/web/20161229151750/http://www.who.int/goe/publications/global_diffusion/en/)|archive-date=29 December 2016|access-date=2020-11-05|website=World Health Organization}}</ref> Тандурустии рақамӣ як соҳаи бисёрсоҳа буда, ҷонибҳои зиёди манфиатдор, аз ҷумла табибон, муҳаққиқон ва олимонро бо доираи васеи таҷриба дар соҳаи тандурустӣ, муҳандисӣ, илмҳои иҷтимоӣ, тандурустии ҷамъиятӣ, [[иқтисодиёти тандурустӣ]] ва идоракунии додаҳо дар бар мегирад.<ref name="jdic2012">{{cite journal| vauthors = O'Donoghue J, Herbert J |date=2012-10-01|title=Data Management within mHealth Environments: Patient Sensors, Mobile Devices, and Databases|journal=Journal of Data and Information Quality|language=en|volume=4|issue=1|pages=1–20|doi=10.1145/2378016.2378021|s2cid=2318649}}</ref> Технологияҳои тандурустии рақамӣ ҳам қарорҳои [[Сахтафзори роёна|сахтафзорӣ]] ва ҳам [[Нармафзор|нармафзорӣ]] ва хидматҳоро дар бар мегиранд, аз ҷумла [[телетиб]], [[дастгоҳҳои пӯшидашаванда]], воқеияти афзуда ва воқеияти маҷозӣ.<ref name="widmer">{{cite journal | vauthors = Widmer RJ, Collins NM, Collins CS, West CP, Lerman LO, Lerman A | title = Digital health interventions for the prevention of cardiovascular disease: a systematic review and meta-analysis | url = https://archive.org/details/sim_mayo-clinic-proceedings_mayo-clinic-proceedings_2015-04_90_4/page/469 | journal = Mayo Clinic Proceedings | volume = 90 | issue = 4 | pages = 469–80 | date = April 2015 | pmid = 25841251 | pmc = 4551455 | doi = 10.1016/j.mayocp.2014.12.026 }}</ref><ref name="fda" /> Умуман, тандурустии рақамӣ низомҳои тандурустиро барои беҳтар кардани истифодаи технологияҳои компютерӣ, [[дастгоҳҳои ҳушманд]], усулҳои таҳлили компютерӣ ва васоити алоқа барои кӯмак ба [[мутахассисони соҳаи тиб]] ва беморони онҳо дар идоракунии бемориҳо ва хатарҳои саломатӣ, инчунин тарғиби саломатӣ ва некӯаҳволӣ ба ҳам мепайвандад.<ref name="ehj" /><ref name="fda">{{cite web |url=[https://www.fda.gov/medical-devices/digital-health](https://www.fda.gov/medical-devices/digital-health) |archive-url=[https://web.archive.org/web/20190430202609/https://www.fda.gov/medical-devices/digital-health](https://web.archive.org/web/20190430202609/https://www.fda.gov/medical-devices/digital-health) |archive-date=30 April 2019 |title=Digital health |publisher=US Food and Drug Administration |date=19 July 2019|access-date=23 September 2019}}</ref> Ҳарчанд платформаҳои тандурустии рақамӣ алоқаи зуд ва арзонро имконпазир мегардонанд, мунаққидон дар бораи нақзи эҳтимолии махфияти додаҳои шахсии саломатӣ ва нақше, ки тандурустии рақамӣ метавонад дар афзоиши нобаробарии тандурустӣ ва рақамӣ байни аксарияти иҷтимоӣ ва гурӯҳҳои ақаллият бозад, огоҳ мекунанд, ки ин метавонад ба беэътимодӣ ва дудилагӣ дар истифодаи низомҳои тандурустии рақамӣ оварда расонад.<ref>{{cite journal | vauthors = Mclaughlin M, Delaney T, Hall A, Byaruhanga J, Mackie P, Grady A, Reilly K, Campbell E, Sutherland R, Wiggers J, Wolfenden L | display-authors = 6 | title = Associations Between Digital Health Intervention Engagement, Physical Activity, and Sedentary Behavior: Systematic Review and Meta-analysis | journal = Journal of Medical Internet Research | volume = 23 | issue = 2 | article-number = e23180 | date = February 2021 | pmid = 33605897 | doi = 10.2196/23180 | pmc = 8011420 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Donkin L, Christensen H, Naismith SL, Neal B, Hickie IB, Glozier N | title = A systematic review of the impact of adherence on the effectiveness of e-therapies | journal = Journal of Medical Internet Research | volume = 13 | issue = 3 | pages = e52 | date = August 2011 | pmid = 21821503 | pmc = 3222162 | doi = 10.2196/jmir.1772 | doi-access = free }}</ref><ref name="evidence.nihr.ac.uk">{{Cite journal |title=What is digital health technology and what can it do for me? |url=[https://evidence.nihr.ac.uk/collection/what-is-digital-health-technology/](https://evidence.nihr.ac.uk/collection/what-is-digital-health-technology/) |website=NIHR Evidence|year=2022 |doi=10.3310/nihrevidence_53447 |s2cid=252584020 |url-access=subscription }}</ref> ==Унсурҳо== Аҳамияти Тандурустии рақамӣ дар асри гузашта ба се сабаб ба авҷи худ расид, ки аз ҷониби профессор Ҷон Пауэлл ва профессор Теодорос Н. Арванитис чунин баён шудааст: «рушди технологияҳои нав... ва инчунин тамоюл ба технологияҳои ҳушманд, пӯшидашаванда ва фарогир; ниёзи хидматрасонии тиббӣ ба дарёфти равишҳои нав барои қонеъ кардани талаботи [[пиршавии аҳолӣ]]... ва нақши бемори дорои ваколат ва тағйирёбии моделҳои расонидани хидматрасонии тиббӣ ба самти [[нигоҳубини ба бемор нигаронидашуда]] ва нигоҳубини таҳти роҳбарии бемор.»<ref>{{cite journal | vauthors = Powell J, Arvanitis TN | title = Welcome to the ''Digital Health'' revolution | journal = Digital Health | volume = 1 | article-number = 2055207614561571 | date = 2015-01-01 | pmid = 29942537 | pmc = 5999059 | doi = 10.1177/2055207614561571 }}</ref> Ин се нуқта афзоиши унсурҳоеро, ки дар эҷоди хидматрасонии тиббии рақамӣ нақши муҳим мебозанд, равона ва ҳавасманд кардаанд. === Хидматрасониҳои ёрии аввалия === Гурӯҳи аввали ин хидматҳо дар соҳаи тандурустии рақамӣ ҳамчун хидматрасониҳои ёрии аввалия маълуманд. Ин хидматҳо дастгоҳҳои тиббии бесимиро дар бар мегиранд, ки технологияҳоеро ба монанди [[Wi-Fi]] ё [[Bluetooth]] истифода мебаранд, инчунин барномаҳо дар [[дастгоҳҳои мобилӣ]], ки ба беҳтар шудани саломатии фард ва некӯаҳволии умумӣ мусоидат мекунанд.<ref name=":17">{{Cite web |date=2018-09-04 |title=Essential Components of an Effective Digital Health Initiative |url=[https://www.northeastern.edu/graduate/blog/effective-digital-health-initiative/](https://www.northeastern.edu/graduate/blog/effective-digital-health-initiative/) |access-date=2022-10-17 |website=Northeastern University Graduate Programs |language=en-US }}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Масалан, муҳаққиқон хидмати рақамиро барои кӯмак ба пиронсолони гирифтори ихтилоли мувозинат ва хатари афтидан таҳия карданд.<ref>{{cite journal | vauthors = Gaspar AG, Lapão LV | title = A Digital Health Service for Elderly People with Balance Disorders and Risk of Falling: A Design Science Approach | journal = International Journal of Environmental Research and Public Health | volume = 19 | issue = 3 | page = 1855 | date = February 2022 | pmid = 35162877 | pmc = 8835704 | doi = 10.3390/ijerph19031855 | doi-access = free }}</ref> Тавре [[Ҷомеашиносӣ|ҷомеашинос]] Дебора Луптон қайд мекунад, «Тарғибкунандагони саломатӣ истифодаи паёмҳои матнӣ, сайтҳои шабакаҳои иҷтимоӣ ва замимаҳоро барои паҳн кардани маълумот дар бораи [[пешгирии бемориҳо]], ҷамъоварии маълумот дар бораи рафтори марбут ба саломатии одамон ва кӯшиши 'такон додани' аъзоёни гурӯҳҳои мақсаднок барои тағйир додани рафтори онҳо ба манфиати саломатиашон озмоиш карданд.»<ref name=":02">{{Cite journal | vauthors = Lupton D |date=2014-12-04 |title=Critical Perspectives on Digital Health Technologies: Digital Health Technologies |url= [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/soc4.12226](https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/soc4.12226) |journal=Sociology Compass |language=en |volume=8 |issue=12 |pages=1344–1359 |doi=10.1111/soc4.12226|url-access=subscription }}</ref> Ба ибораи дигар, Луптон мегӯяд, ки технологияҳои гуногуни медиавӣ, ки дар дастгоҳҳои мобилӣ мавҷуданд, барои кӯшиши беҳтар кардани рафтори гурӯҳҳои муайян дар робита бо тандурустии рақамӣ истифода мешаванд. === Хидматрасониҳои ёрии таъҷилӣ === Гурӯҳи дуюми ин хидматҳо дар соҳаи тандурустии рақамӣ ҳамчун ёрии таъҷилӣ маълуманд. Ин хидматҳо телетибро дар бар мегиранд, ки ҳамчун муомила бо беморон тавассути ягон навъи дастгоҳи стримингӣ таъриф мешавад ва ба минтақаҳое нигаронида шудааст, ки аҳолӣ дар онҳо бештар пароканда аст; дастгоҳҳои тиббӣ, ки ҷанбаҳои гуногуни [[Нармафзор|нармафзорро]] дар бар мегиранд, ки бо номи [[Medical software|SaMD]] (нармафзор ҳамчун дастгоҳи тиббӣ) маъруфанд ва мисоли ин дастгоҳҳо [[кардиостимуляторҳои сунъӣ]] мебошанд. Мисоли охирини хидматрасониҳои ёрии таъҷилӣ «[[қобилияти ҳамкорӣ]]»-и «[[Health information technology|ТИ-и тандурустӣ]], [[Computer security|амнияти киберӣ]] ва [[Medical device|дастгоҳҳои тиббӣ]]» мебошад. ТИ-и тандурустӣ ин тарзи нигоҳдорӣ, коркард ва таҳлили маълумоти шахсии саломатӣ дар пойгоҳи додаҳои электронӣ ва чӣ гуна истифода бурдани ин маълумот аз ҷониби кормандони тиб ва созмонҳо дар саросари ҷаҳон барои дастрасии осонтар ба иттилоот мебошад. Амнияти киберӣ дар нигоҳдории маълумоти [[шахсии саломатӣ]] нақш мебозад, ки чӣ тавр ин маълумот ба хотири амнияти шахсии афроде, ки маълумоташон нигоҳ дошта мешавад, ҳифз мегардад. Дастгоҳҳои тиббӣ бошанд, қодиранд бо ҳамдигар иртибот барқарор кунанд, то бо интиқоли он чизе, ки дар як мошин ба мошини дигар анҷом дода мешавад, нигоҳубини беморро беҳтар кунанд.<ref name=":17" /> Ҷомеашинос Дебора Луптон мегӯяд: «Бо вуҷуди ин, аъзоёни баъзе [[Гурӯҳи иҷтимоӣ|гурӯҳҳои иҷтимоӣ]] айни замон аз иштироки комил дар экосистемаи тандурустии рақамӣ маҳруманд. Механизмҳо барои осон кардани машваратҳои минбаъда байни ҷонибҳои манфиатдори гуногун, ки дар тандурустии рақамӣ иштирок мекунанд, аз ҷумла беморон ва нигоҳубинкунандагон, бояд таъсис дода шаванд. Ҳуқуқ ва масъулиятҳои ҷонибҳои манфиатдори гуногун, ки дар тандурустии рақамии пайваст иштирок мекунанд, инчунин бояд беҳтар муайян ва қайд карда шаванд. Дар айни замон, махфият ва амнияти [[personal data|додаҳои шахсӣ]] ба ҳимоя ниёз доранд.»<ref>{{cite journal | vauthors = Lupton D | title = Digital health now and in the future: Findings from a participatory design stakeholder workshop | journal = Digital Health | volume = 3 | article-number = 2055207617740018 | date = 2017-11-09 | pmid = 29942616 | pmc = 6001191 | doi = 10.1177/2055207617740018 }}</ref> Луптон хулоса мекунад, ки сарфи назар аз навовариҳои унсурҳои гуногун дар ин соҳаи тандурустии рақамӣ, ҳанӯз ҳам мушкилоти зиёде мавҷуданд, ки бояд барои идомаи инқилоби тандурустии рақамӣ танзим ва ҳал карда шаванд. === Дигар унсурҳои тандурустии рақамӣ === Дигар унсурҳои тандурустии рақамӣ, ки ба хидматрасониҳои ёрии таъҷилӣ ё аввалия аниқ дохил намешаванд, ҳамчун интиқоли таълими тиббӣ ва иттилоот байни таҷрибаомӯзон ва муҳаққиқон тавассути истифодаи технологияҳои рақамӣ ва замимаҳое, ки метавонанд аз ҷониби табибон барои арзёбии хатар дар нисбати беморон истифода шаванд, номбар шудаанд. Дастгоҳҳое, ки метавонанд барои беҳтар кардан ва идоракунии [[вазифаҳои бадан]], инчунин ҳавасмандгардонии таълими тандурустии рақамӣ ба аҳолӣ истифода шаванд. Инчунин замимаҳои ба бемор нигаронидашуда мавҷуданд, ки метавонанд барои мубодилаи иттилоот аз ҷониби беморони алоҳида истифода шаванд ва инчунин истифодаи [[озмоишҳои дорувориро]] ҳавасманд кунанд. Пайгирии авҷи бемориҳо тавассути истифодаи [[васоити ахбори омма]], ки [[Шабакаи иҷтимоӣ|шабакаҳои иҷтимоӣ]] таҳия кардаанд, низ тавассути тандурустии рақамӣ пайдо шудааст. Дар ниҳоят, сабти муҳити атрофи дастгоҳҳои сенсорӣ, ки барои беҳтар кардани ҷомеа истифода мешаванд.<ref name=":02" /> ==Технологияҳо== Технологияҳои тандурустии рақамӣ дар шаклҳои гуногун мавҷуданд ва ба қисмҳои гуногуни тандурустӣ паҳн мешаванд. Бо рушди технологияҳои нав, тандурустии рақамӣ ҳамчун соҳа мутаносибан тағйир меёбад. Се соҳаи маъмултарини технологияҳои тандурустии рақамӣ телетиб, технологияҳои пӯшидашаванда ва воқеияти афзудаву маҷозиро дар бар мегиранд. [[Телетиб]] ин тарзи табобати беморон аз ҷониби табибон аз фосилаи дур ва технологияҳои гуногуни зарурӣ барои самараноктар ва зудтар гардонидани ин раванд мебошад.<ref name=":8">{{cite journal| vauthors = El-Miedany Y |date=2017-01-01|title=Telehealth and telemedicine: how the digital era is changing standard health care|url=[https://go.gale.com/ps/i.do?p=AONE&sw=w&issn=22531564&v=2.1&it=r&id=GALE%7CA534488347&sid=googleScholar&linkaccess=abs](https://go.gale.com/ps/i.do?p=AONE&sw=w&issn=22531564&v=2.1&it=r&id=GALE%7CA534488347&sid=googleScholar&linkaccess=abs)|journal=Smart Homecare Technology and TeleHealth|language=en|volume=4|pages=43–52|doi=10.2147/SHTT.S116009|doi-access=free}}</ref> Ҷанбаи дигари асосии тандурустии рақамӣ ҷамъоварии додаҳо ва чӣ гуна пешниҳод кардани маълумоти тиббии фаврӣ барои беморон мебошад, ки боиси пайдоиши дастгоҳҳои пӯшидашаванда гардид. [[Wearable technology|Технологияҳои пӯшидашаванда]] ваъда медиҳанд, ки додаҳои фардишуда ва пайгирии марбут ба саломатиро барои ҳамаи корбарон дастрас мекунанд.<ref name=":92">{{cite journal| vauthors = Amft O |date=January 2018|title=How Wearable Computing Is Shaping Digital Health|journal=IEEE Pervasive Computing|volume=17|issue=1|pages=92–98|doi=10.1109/MPRV.2018.011591067|bibcode=2018IPCom..17a..92A |s2cid=3921043|issn=1558-2590}}</ref> Дар робита ба табобати рақамишуда, [[Augmented reality|воқеияти афзуда]] ва [[virtual reality|маҷозӣ]] метавонанд барои беморон реҷаҳои фардишудаеро эҷод кунанд, ки метавонанд такрор шаванд ва барои табобати бисёр ҳолатҳо мутобиқ карда шаванд.<ref name=":102">{{cite journal | vauthors = Merians AS, Jack D, Boian R, Tremaine M, Burdea GC, Adamovich SV, Recce M, Poizner H | display-authors = 6 | title = Virtual reality-augmented rehabilitation for patients following stroke | url = https://archive.org/details/sim_physical-therapy_2002-09_82_9/page/898 | journal = Physical Therapy | volume = 82 | issue = 9 | pages = 898–915 | date = September 2002 | pmid = 12201804 | doi = 10.1093/ptj/82.9.898 | doi-access = free }}</ref> Дар воқеъ, баъзе аз ин технологияҳо тавассути фазои стартапҳо пеш бурда мешаванд, ки тавассути Интернет ё васоити ахбори оммаи онлайн, ба монанди подкастҳо дар бораи соҳибкорони тандурустии рақамӣ, пайгирӣ мешаванд. [[National Institute for Health and Care Research]] (NIHR) баррасии тадқиқотро дар бораи он, ки чӣ гуна технологияҳои тандурустии рақамӣ метавонанд дар идоракунии ҳолатҳои саломатӣ кӯмак кунанд, нашр кардааст.<ref name="evidence.nihr.ac.uk"/> === Сабтҳои электронии тиббӣ (EMRs) === Яке аз замимаҳои бештари истифодашавандаи тандурустии электронӣ (E-health) дар саросари ҷаҳон сабтҳои электронии тиббӣ (EMRs) мебошад.<ref name=":04">{{Cite journal |last1=Ayaad |first1=Omar |last2=Alloubani |first2=Aladeen |last3=ALhajaa |first3=Eyad Abu |last4=Farhan |first4=Mohammad |last5=Abuseif |first5=Sami |last6=Al Hroub |first6=Ahmad |last7=Akhu-Zaheya |first7=Laila |date=2019-07-01 |title=The role of electronic medical records in improving the quality of health care services: Comparative study |url=[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1386505619300255](https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1386505619300255) |journal=International Journal of Medical Informatics |language=en |volume=127 |pages=63–67 |doi=10.1016/j.ijmedinf.2019.04.014 |pmid=31128833 |s2cid=145999064 |issn=1386-5056|url-access=subscription }}</ref> Сабтҳои электронии тиббӣ дар соҳаи тиб вазифаҳои зиёде доранд. Баъзе аз вазифаҳо ҳуҷҷатгузорӣ, алоқа ва идоракунии додаҳои беморонро дар бар мегиранд, вале бо ин маҳдуд намешаванд.<ref name=":04" /> Сабтҳои электронии тиббӣ ҷойгузини технологии ҳуҷҷатгузории коғазӣ мебошанд, ки на танҳо заҳматталаб, балки такроршаванда, баъзан нодуруст буда, метавонанд вақти зиёдро гиранд.<ref name=":04" /> [[Electronic health record|Сабтҳои электронии саломатӣ]] (EHRs) боз як замимаи тандурустии электронӣ мебошанд, ки аз ҷониби табибон истифода мешаванд.<ref name=":23">{{Cite web |title=EHR vs. EMR: What's the Difference? |url=[https://www.simplepractice.com/resource/ehr-vs-emr/?network=x&device=c&matchtype=&gclid=EAIaIQobChMI8dep-IXc_QIVcsiUCR1cIgNuEAAYAiAAEgJ97fD_BwE](https://www.simplepractice.com/resource/ehr-vs-emr/?network=x&device=c&matchtype=&gclid=EAIaIQobChMI8dep-IXc_QIVcsiUCR1cIgNuEAAYAiAAEgJ97fD_BwE) |access-date=2023-03-14 |website=SimplePractice |language=en-US}}</ref> Аммо, сарфи назар аз шабоҳатҳои зиёд дар ҳарду замимаи тандурустӣ, онҳо якхела нестанд.<ref name=":23" /> Фарқи асосии байни ин ду дар он аст, ки EHRs дорои хусусияти иловагӣ мебошад, ки қобилияти мубодилаи додаҳоро барои табибони сершумори ваколатдор дар бар мегирад.<ref name=":23" /> === Телетиб === Телетиб, ки инчунин бо номи [[telehealth|дурпизишкӣ]] маъруф аст, як роҳи муоширати маҷозии беморон бо табибони худ мебошад. Мувофиқи Китобхонаи миллии тиббӣ (NIH), таърифи дурпизишкӣ «истифодаи технологияҳои иттилоотии электронӣ ва коммуникатсионӣ барои расонидан ва дастгирии ёрии тиббӣ дар ҳолате, ки масофа иштирокчиёнро ҷудо мекунад» мебошад.<ref name=":03">{{Citation |last1=Telemedicine |first1=Institute of Medicine (US) Committee on Evaluating Clinical Applications of |title=Introduction and Background |date=1996 |work=Telemedicine: A Guide to Assessing Telecommunications in Health Care |url=[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK45440/](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK45440/) |access-date=2024-10-23 |publisher=National Academies Press (US) |language=en |last2=Field |first2=Marilyn J.}}</ref> Дурпизишкӣ як истилоҳи чатрӣ аст, ки замимаҳои гуногуни электроникаро дар тиб дар бар мегирад. Истифодаи маъмултарини технология занг задан ба беморон барои хабар додани натиҷаҳои ташхиси онҳо ё алоқа байни шӯъбаҳои таъҷилиро дар бар мегирад. Аз тарафи дигар, истифодаи мураккабтари технология бо номи [[telesurgery|дурҷарроҳӣ]] мавҷуд аст. Ҳарчанд ду канори истифодаи дурпизишкӣ мавҷуд аст, замимаҳои охирини он муоширати бемор ва мутахассиси соҳаи тиббро дар бар мегиранд.<ref name=":03" /> ==== Барномаҳо ==== Дар баробари муоширати бемор ва табиб, доираи васеи барномаҳои телетиб мавҷуданд. Як мисол ихтилолҳое мебошанд, ки ташхисҳои лабораторӣ ва таҳқиқотро талаб намекунанд. Яке аз соҳаҳои тиббии марбут ба ин мисол [[mental health|соҳаи солимии равонӣ]] мебошад. Танҳо асбобҳое, ки ба бемор ниёз доранд, телефон, ноутбук ё дастгоҳ бо қобилияти конфронси видеоӣ мебошанд, ки ба онҳо имкон медиҳанд бо терапевти худ пайваст шаванд ва машваратҳои мустақим гиранд. Барномаи дигар қабули маҷозии табибон аст. Пас аз таъсири умумиҷаҳонии [[COVID-19]], омодагии беморон барои рафтан ба қабули мунтазами табиб, ки дар он ҷо микробҳо ва одамони дорои мушкилоти гуногуни саломатӣ мавҷуданд, паст аст. Тавассути истифодаи конфронси видеоӣ, телетиб ба беморон имкон медиҳад, ки муоинаи солонаи худро дар хонаи худ гузаронанд. Ин навбатҳои тӯлонӣ ва рафтуомадро аз байн мебарад ва муҳити шиносеро барои бемор фароҳам меорад, то бо провайдери тиббӣ озодона суҳбат кунад. Барномаи дигари дурпизишкӣ дар нигоҳубини беморон дерматология мебошад. Бемор метавонад дастгоҳҳои дорои қарори баландро ба пӯсти худ наздик кунад ва ба дерматолог имкон диҳад, ки он чиро, ки бояд ҳал шавад, арзёбӣ кунад. Илова бар ин, ин усул барои гузаронидани боздидҳои назоратӣ, ки шифоёбии дурусти сурхшавии пӯст ё бемориҳои пӯстро таъмин мекунанд, беҳтарин аст.<ref name=":18">{{Cite journal |last1=Haleem |first1=Abid |last2=Javaid |first2=Mohd |last3=Singh |first3=Ravi Pratap |last4=Suman |first4=Rajiv |date=2021-01-01 |title=Telemedicine for healthcare: Capabilities, features, barriers, and applications |journal=Sensors International |volume=2 |article-number=100117 |doi=10.1016/j.sintl.2021.100117 |pmid=34806053 |issn=2666-3511|pmc=8590973 |bibcode=2021SensI...200117H }}</ref> Баррасии систематикии соли 2025 нишон дод, ки дурпизишкии ба аудио асосёфта, ба монанди машваратҳои телефонӣ, бо нигоҳубини ҳузурӣ ё ба видео асосёфта барои идоракунии ҳолатҳои музмин қобили муқоиса аст ва баъзе тадқиқотҳо фоидаи онро барои сифати зиндагӣ дар идоракунии саратон ва дарди қафаси синаи ғайриқалбӣ нишон медиҳанд.<ref>{{Cite journal |last1=Albritton |first1=Jordan A. |last2=Booth |first2=Graham |last3=Kugley |first3=Shannon |last4=Reddy |first4=Shivani |last5=Coker-Schwimmer |first5=Manny |last6=Fujita |first6=Miku |last7=Crotty |first7=Karen |date=February 2025 |title=Audio-Based Care for Managing Chronic Conditions in Adults: A Systematic Review |journal=Medical Care |language=en |volume=63 |issue=2 |pages=164–182 |doi=10.1097/MLR.0000000000002097 |issn=0025-7079 |pmc=11708983 |pmid=39791849}}</ref> Махсусан барои идоракунии диабет, баррасии систематикии соли 2025 нишон дод, ки илова кардани мудохилаҳои ба аудио асосёфта ба нигоҳубини муқаррарӣ далелҳои эътимоднокии миёнаро барои беҳбудии каме дар назорати гликемикӣ (коҳиши A1c ба андозаи 0,20%) таъмин кард, ки самаранокии бештар ҳангоми дар бар гирифтани тамосҳои ҳармоҳа ва абзорҳои мониторинги фосилавӣ мушоҳида шуд.<ref>{{Cite journal |last1=Reddy |first1=Shivani |last2=Booth |first2=Graham |last3=Coker-Schwimmer |first3=Manny |last4=Kugley |first4=Shannon |last5=Rodriguez-Borja |first5=Ivette |last6=Patel |first6=Sheila V. |last7=Fujita |first7=Miku |last8=Philbrick |first8=Sarah |last9=Ruwala |first9=Richa |last10=Albritton |first10=Jordan A. |last11=Crotty |first11=Karen |date=2025 |title=Audio-Based Care for Managing Diabetes in Adults: A Systematic Review |journal=Medical Care |language=en |volume=63 |issue=2 |pages=152–163 |doi=10.1097/MLR.0000000000002096 |issn=0025-7079 |pmc=11708993 |pmid=39791848}}</ref> ==== Манфиатҳо ==== Манфиатҳои дурпизишкӣ васеъ буда, аз истифодаи он сарчашма мегиранд. Яке аз манфиатҳои дурпизишкӣ унсури сарфаи вақт аст. Беморон дигар набояд дар бораи вақти интизорӣ дар беморхонаҳо ва идораҳо ё сарфи вақт барои рафтуомад ба қабули табибон фикр кунанд. Ба ҷои ин, онҳо метавонанд ба дастгоҳи худ ворид шаванд ва мутахассиси соҳаи тибро маҷозӣ бубинанд. Ин махсусан барои онҳое, ки дар минтақаҳои деҳот зиндагӣ мекунанд, ки беморхонаҳои махсус камчин ва дур ҳастанд, муфид аст. Акнун аҳолӣ ба табибоне, ки дар бемориҳои муайян тахассус доранд, дастрасӣ доранд, ба ҷои он ки барои гузаронидани як машварати оддӣ масофаҳои дурро тай кунанд. Илова бар ин, беморон дигар набояд дар бораи гирифтани истироҳати пурра аз кор барои муоинаи мунтазами саломатӣ хавотир шаванд. Онҳо метавонанд танҳо вақти лозимаро барои қабули худ ҷудо кунанд, ки ин боиси кам шудани хароҷоти сафар, ниёзи камтар ба дарёфти хидматрасонии нигоҳубини кӯдак ва ҳифзи махфият мегардад. Манфиати дигари дурпизишкӣ коҳиши тамоси рӯ ба рӯ мебошад. Бо истифода аз конфронси видеоӣ, эҳтимоли сирояти беморон аз дигарон дар беморхона камтар мешавад ва паҳншавии микробҳоро худи онҳо маҳдуд мекунанд.<ref name=":18" /> ==== Маҳдудиятҳо ==== Сарфи назар аз манфиатҳои зиёд, бинобар тавсеаи босуръати дурпизишкӣ дар давраи COVID-19, ҳангоми истифодаи телетиб маҳдудиятҳои гуногун ба миён меоянд. Як интиқоди маъмули дурпизишкӣ ин аст, ки он метавонад ғайришахсӣ ба назар расад, зеро табибон ва беморон рӯ ба рӯ во намехӯранд. Ин набудани муоширати ҳузурӣ метавонад боиси нопурра мондани [[Medical history|таърихи беморӣ]] ва муоинаи ҷисмонӣ гардад. Баррасии систематикии соли 2025 нақши дурпизишкии танҳо аудиоиро дар идоракунии бемориҳои музмин арзёбӣ кард. Ҳарчанд нигоҳубини ба аудио асосёфта метавонад равишҳои мавҷудаи табобатро пурра кунад, бахусус барои ҳолатҳое ба монанди саратон ва норасоии қалб, далелҳо бо эътимоднокии паст боқӣ мемонанд, вале бо манфиатҳои эҳтимолӣ барои аҳолии камбизоат, аз қабили пиронсолон ва ҷамоатҳои деҳот, ки метавонанд дастрасии маҳдуд ба дурпизишкии видеоӣ дошта бошанд.<ref>{{Cite journal |last1=Albritton |first1=Jordan A. |last2=Booth |first2=Graham |last3=Kugley |first3=Shannon |last4=Reddy |first4=Shivani |last5=Coker-Schwimmer |first5=Manny |last6=Fujita |first6=Miku |last7=Crotty |first7=Karen |date=2025 |title=Audio-Based Care for Managing Chronic Conditions in Adults: A Systematic Review |journal=Medical Care |language=en |volume=63 |issue=2 |pages=164–182 |doi=10.1097/MLR.0000000000002097 |issn=0025-7079 |pmc=11708983 |pmid=39791849}}</ref> Дар хотир доштан муҳим аст, ки боздидҳои онлайн бояд танҳо вақте сурат гиранд, ки нигоҳубини ҳузурӣ зарур набошад. Монеаи дигар дар истифодаи дурпизишкӣ эҳтимоли мушкилоти техникӣ ва нигарониҳо дар бораи нақзи амният мебошад. Илова бар ин, қоидаҳо ва низомномаҳое, ки телетибро танзим мекунанд, вобаста ба кишвар фарқ мекунанд ва ҳамеша тағйир меёбанд.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Gajarawala |first1=Shilpa N. |last2=Pelkowski |first2=Jessica N. |date=2021-02-01 |title=Telehealth Benefits and Barriers |journal=The Journal for Nurse Practitioners |volume=17 |issue=2 |pages=218–221 |doi=10.1016/j.nurpra.2020.09.013 |pmid=33106751 |issn=1555-4155|pmc=7577680 }}</ref> Мувофиқи маълумоти «The Journal for Nurse Practitioners», «Тавсеаи босуръати дурпизишкӣ, бахусус дар давраи пандемияи COVID-19, дар якҷоягӣ бо қоидаҳо ва дастурҳои тағйирёбанда, эҳтимолияти афзоиши масъулият ва мушкилоти ҳуқуқиро ба вуҷуд меорад.»<ref name=":2" /> Тадқиқоти усулҳои омехтаи соли 2025 дар байни калонсолон дар Олмон бо малакаҳои пасти саводнокӣ нишон дод, ки қобилиятҳои маҳдуди техникӣ ва монеаҳои забонӣ монеаҳои асосии истифодаи технологияҳои тандурустии рақамӣ мебошанд, ки мундариҷаи видеоӣ ва дастгирии ҷомеа ҳамчун манбаъҳои афзалиятноки иттилооти онлайн дар бораи саломатӣ пайдо шуданд.<ref>{{Cite journal |last1=Muellmann |first1=Saskia |last2=Wiersing |first2=Rebekka |last3=Zeeb |first3=Hajo |last4=Brand |first4=Tilman |date=2025-05-22 |title=Digital Health Literacy in Adults With Low Reading and Writing Skills Living in Germany: Mixed Methods Study |journal=JMIR Human Factors |language=EN |volume=12 |issue=1 |article-number=e65345 |doi=10.2196/65345|pmid=40402567 |pmc=12121537 |doi-access=free }}</ref> === Мудохилаҳои тандурустии рақамӣ === Мудохилаҳои тандурустии рақамӣ (DHI) барои доираи васеи барномаҳо дар паҳлӯҳои гуногуни тандурустӣ истифода мешаванд, ба монанди абзорҳои худ-идоракунӣ, ки дар он ҷо беморон замимаҳо ва платформаҳоро барои идоракунии ҳолатҳои музмин ба монанди [[diabetes|диабет]] ё [[hypertension|гипертония]] истифода мебаранд; абзорҳои худ-таълимӣ ва тарғиби саломатӣ, ки маводи таълимиро барои баланд бардоштани дониши аҳолӣ дар бораи як мавзӯи мушаххаси саломатӣ ва тарғиби рафтори солим пешниҳод мекунанд, ва [[digital therapeutic|терапияи рақамӣ]] (мудохилаҳои ба нармафзор асосёфта барои пешгирӣ, идоракунӣ ё табобати ихтилоли тиббӣ).<ref>{{Cite journal |last1=Wienert |first1=Julian |last2=Jahnel |first2=Tina |last3=Maaß |first3=Laura |date=2022-06-28 |title=What are Digital Public Health Interventions? First Steps Toward a Definition and an Intervention Classification Framework |journal=Journal of Medical Internet Research |language=en |volume=24 |issue=6 |article-number=e31921 |doi=10.2196/31921 |doi-access=free |issn=1438-8871 |pmc=9277526 |pmid=35763320}}</ref> '''Технологияҳои пӯшидашаванда''' Технологияҳои пӯшидашаванда дар шаклҳои гуногун, аз ҷумла соатҳои ҳушманд ва сенсорҳои рӯибаданӣ мавҷуданд. Соатҳои ҳушманд яке аз аввалин дастгоҳҳои пӯшидашаванда буданд, ки худ-мониторингро тарғиб мекарданд ва маъмулан бо пайгирии фитнес алоқаманд буданд.<ref name=":12">{{cite journal| vauthors = Rich E, Miah A |date=2017-01-02|title=Mobile, wearable and ingestible health technologies: towards a critical research agenda |journal=Health Sociology Review|language=en|volume=26|issue=1|pages=84–97|doi=10.1080/14461242.2016.1211486|s2cid=151558809|issn=1446-1242|url=[https://salford-repository.worktribe.com/output/1390594/mobile-wearable-and-ingestible-health-technologies-towards-a-critical-research-agenda](https://salford-repository.worktribe.com/output/1390594/mobile-wearable-and-ingestible-health-technologies-towards-a-critical-research-agenda)}}</ref> Бисёре аз онҳо додаҳои марбут ба саломатиро сабт мекунанд, ба монанди "шохиси вазни бадан, калорияҳои сӯхташуда, набзи дил, шакли фаъолияти ҷисмонӣ".<ref name=":12" /> Чунин технологияҳо бештар дар смартфонҳои маъмулӣ, аз ҷумла [[IPhone|Айфон]], ки дорои монитори дохилии набзи дил аст, дастрас мешаванд. Болотар аз [[соатҳои ҳушманд]], муҳаққиқон либосҳои ҳушманди марбут ба баданро, ба монанди ямоқҳо (patches), либосҳо ва лавозимотро барои иҷрои "баровардани дору тибқи талабот" таҳия мекунанд.<ref name=":92"/> Ин технология метавонад то имплантҳои ҳушманд барои ҳолатҳои вазнин ва ғайривазнини тиббӣ густариш ёбад, ки дар он ҷо табибон метавонанд протоколҳои беҳтар ва динамикии табобатро эҷод кунанд, ки бидуни чунин технологияҳои мобилӣ имконнопазир мебуданд.<ref name=":92" /> Ин технологияҳо барои ҷамъоварии додаҳо дар бораи беморон дар тамоми давраи шабонарӯз истифода мешаванд.<ref name=":92" /> Азбаски табибон дигар ниёз надоранд, ки беморони худро барои ҷамъоварии маълумоти зарурӣ ба идора даъват кунанд ва додаҳо ба таври худкор боргирӣ мешаванд, ин метавонад ба нақшаҳои беҳтари табобат ва мониторинги беморон оварда расонад.<ref name=":92" /> Табибон дониши беҳтаре хоҳанд дошт, ки як доруи муайян то чӣ андоза хуб кор мекунад.<ref name=":92" /> Онҳо инчунин метавонанд пайваста аз ин додаҳо омӯзанд ва нақшаҳои аслии табобати худро такмил диҳанд, то дар ҳолати зарурӣ дахолат кунанд.<ref name=":92" /> Дастгоҳҳои пӯшидашаванда ва Интернети ашёи тиббӣ (IoMT)<ref>{{Cite web|title=Emerging Trends in Digital Health – Wearables and IoT Devices|url=[https://meditechchronicles.com/2023/08/Digital-Health-Wearables-and-IoT.html](https://meditechchronicles.com/2023/08/Digital-Health-Wearables-and-IoT.html)|website=MediTech Chronicles|access-date=2025-11-30|date=August 24, 2023}}</ref>. Наздикшавии тандурустии рақамӣ бо технологияҳои пӯшидашаванда ва Интернети ашё (IoT) боиси пайдоиши Интернети ашёи тиббӣ (IoMT) гардид.<ref>{{Cite journal|title=A Review on the Application of Internet of Medical Things in Wearable Personal Health Monitoring: A Cloud-Edge Artificial Intelligence Approach|journal=IEEE Access|date=2024|issn=2169-3536|pages=21437–21452|volume=12|doi=10.1109/ACCESS.2024.3358827|first1=Karisma Trinanda|last1=Putra|first2=Ahmad Zaki|last2=Arrayyan|first3=Nur|last3=Hayati|last4=Firdaus|first5=Cahya|last5=Damarjati|first6=Abu|last6=Bakar|first7=Hsing-Chung|last7=Chen |bibcode=2024IEEEA..1221437P }}</ref> Бархлофи тандурустии анъанавӣ, ки аксаран ба боздидҳои клиникии даврагӣ такя мекунад, экосистемаҳои IoMT дастгоҳҳои ба ҳам пайвастшударо — ба монанди соатҳои ҳушманд, мониторҳои доимии глюкоза ва био-ямоқҳоро — барои осон кардани пайгирии доимӣ дар вақти воқеӣ<ref>{{Cite journal|title=A comprehensive survey on impact of applying various technologies on the internet of medical things|url=[https://link.springer.com/10.1007/s10462-024-11063-z](https://link.springer.com/10.1007/s10462-024-11063-z)|journal=Artificial Intelligence Review|date=2025-01-08|issn=1573-7462|volume=58|issue=3|doi=10.1007/s10462-024-11063-z|language=en|first1=Shorouk E.|last1=El-deep|first2=Amr A.|last2=Abohany|first3=Karam M.|last3=Sallam|first4=Amr A. Abd|last4=El-Mageed |article-number=86 }}</ref> дар мавриди додаҳои физиологӣ истифода мебаранд. Ин ҷараёни доимии иттилоот имкон медиҳад, ки гузариш аз [[https://www.mdpi.com/2227-9709/11/3/47](https://www.mdpi.com/2227-9709/11/3/47){{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} нигоҳубини реактивӣ ба проактивӣ] сурат гирад<ref>{{Cite journal|title=Healthcare and the Internet of Medical Things: Applications, Trends, Key Challenges, and Proposed Resolutions|journal=Informatics|date=2024-07-16|issn=2227-9709|pages=47|volume=11|issue=3|doi=10.3390/informatics11030047|language=en|first1=Inas|last1=Al Khatib|first2=Abdulrahim|last2=Shamayleh|first3=Malick|last3=Ndiaye |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web|title=Wearables and the Internet of Medical Things|url=[https://www.healthroid.com/featured/wearables-and-the-internet-of-medical-things/](https://www.healthroid.com/featured/wearables-and-the-internet-of-medical-things/)|website=Healthroid|date=2025-11-26|access-date=2025-11-30|language=en|first=Priyank|last=Pandey}}</ref>, ки ошкорсозии барвақти нуқсонҳои саломатиро тавассути [[https://www.datasciencesociety.net/how-wearable-and-iomt-medical-devices-are-transforming-modern-healthcare/](https://www.datasciencesociety.net/how-wearable-and-iomt-medical-devices-are-transforming-modern-healthcare/){{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} таҳлили пешгӯикунанда] (predictive analytics) ва рушди тибби фардишударо бо роҳи ворид кардани додаҳои саломатии тавассути бемор тавлидшуда мустақиман ба сабтҳои клиникӣ таъмин менамояд.<ref>{{Cite web|title=Emerging Trends in Digital Health – Wearables and IoT Devices|url=[https://meditechchronicles.com/2023/08/Digital-Health-Wearables-and-IoT.html](https://meditechchronicles.com/2023/08/Digital-Health-Wearables-and-IoT.html)|website=MediTech Chronicles|access-date=2025-11-30|date=August 24, 2023}}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> '''Воқеияти афзуда ва маҷозӣ''' Дар тандурустии рақамӣ технологияи [[augmented reality|воқеияти афзуда]] таҷрибаҳои воқеиро бо иттилооти ҳассосии компютерӣ такмил медиҳад ва барои сохтани дастгоҳҳои ҳушманд барои мутахассисони соҳаи тиб истифода мешавад.<ref name=":13">{{cite journal| vauthors = Klinker K, Wiesche M, Krcmar H |date=2019-06-25|title=Digital Transformation in Health Care: Augmented Reality for Hands-Free Service Innovation|journal=Information Systems Frontiers|volume=22|issue=6|pages=1419–1431|language=en|doi=10.1007/s10796-019-09937-7|s2cid=195330313|issn=1572-9419|doi-access=free}}</ref> Азбаски аксари иттилооти марбут ба беморон ҳоло аз дастгоҳҳои дастӣ ба даст меояд, айнакҳои ҳушманд барои табиб роҳи нави афзуда ва бидуни даст (hands-free) барои дидани таърихи тиббии бемори онҳоро фароҳам меоранд.<ref name=":13" /> Барномаҳои ин технология метавонанд ба ташхиси бар додаҳо асосёфта, ҳуҷҷатгузории афзудаи беморон ё ҳатто нақшаҳои такмилёфтаи табобат паҳн шаванд, ки ҳамаи ин бо пӯшидани як ҷуфт айнаки ҳушманд ҳангоми табобати бемор имконпазир аст,<ref name=":13" /> ҳарчанд банақшагирӣ барои таъмини баробарӣ тавсия дода мешавад ва бояд стандартҳои олии ахлоқӣ риоя шаванд, зеро банақшагирӣ ба пеш меравад ва заминаҳои меъёрӣ таҳия мешаванд.<ref>{{Cite journal |last1=Curtis |first1=Caitlin |last2=Brolan |first2=Claire E |date=2023 |title=Health care in the metaverse |journal=Medical Journal of Australia|volume=218 |issue=1 |page=46 |doi=10.5694/mja2.51793 |pmid=36437589 |pmc=10952226 }}</ref> Фазои дигари технологияи монанд [[virtual reality|воқеияти маҷозӣ]] мебошад, ки симулятсияҳои интерактивиро эҷод мекунад, ки сенарияҳои воқеии ҳаётро тақлид мекунанд ва метавонанд барои табобатҳои фардишуда мутобиқ карда шаванд.<ref name=":102"/> Бисёре аз қурбониёни сактаи мағзӣ доираи ҳаракатро гум мекунанд ва тибқи протоколҳои стандартии табобат; аз 55% то 75%-и беморон дорои дисфунксияи дарозмуддати мушакҳои болоӣ мебошанд, зеро дар вақти табобат асосан қисми поёнии бадан мавриди ҳадаф қарор мегирад.<ref name=":102" /> Амалҳои такрорӣ ва давомнокии табобат ду омили асосӣ мебошанд, ки пешрафти мусбатро ба сӯи барқароршавӣ нишон медиҳанд.<ref name=":102" /> Технологияҳои воқеияти маҷозӣ метавонанд муҳитҳои гуногуни 3D-ро эҷод кунанд, ки иваз кардани онҳо дар ҳаёти воқеӣ душвор аст, аммо барои кӯмак ба беморон дар бозомӯзии ҳаракатҳои мотории онҳо заруранд.<ref name=":102" /> Ин симулятсияҳо на танҳо метавонанд қисмҳои мушаххаси баданро ҳадаф қарор диҳанд, балки инчунин метавонанд шиддатро бо беҳтар шудани ҳолати бемор ва ниёз ба супоришҳои душвортар афзоиш диҳанд.<ref name=":102" /> '''Робототехника''' Дар заминаҳои тиббӣ доираи васеи технологияҳои роботӣ истифода шудаанд. Як мисоли қобили таваҷҷӯҳ ҷарроҳии тавассути робот кӯмакшаванда мебошад. Мисоли хуб ин Системаи ҷарроҳии роботии Да Винчи аст, ки аз ҷониби Intuitive Surgery [[Da Vinci Surgical System|таҳия шудааст]]. Ин роботи нимаавтоматӣ ба ҷарроҳ имкон медиҳад, ки ҷарроҳиро аз фосилаи дур анҷом диҳад. Робот буришҳоро мувофиқи дастури ҷарроҳ, ки тавассути экран мушоҳида мекунад, иҷро менамояд. '''Дигарон''' Баъзе технологияҳои дигар [[технологияҳои ёвар]], [[робототехникаи барқарорсозӣ]] ва сенсорҳои мониторинги ноаёнро дар бар мегиранд, ки метавонанд ба одамони дорои маъюбӣ дар иҷрои мустақилонаи супоришҳои ҳаррӯзаи онҳо кӯмак кунанд. Равишҳои [[Computer simulation|симулятсияҳои компютерӣ]], моделсозӣ ва [[омӯзиши мошинӣ]] (масалан, [[ITU-WHO Focus Group on Artificial Intelligence for Health|FG-AI4H]]) метавонанд натиҷаҳои марбут ба саломатиро моделсозӣ кунанд.<ref name=":14">{{cite journal | vauthors = Chang V | title = Computational Intelligence for Medical Intelligence for Medical Imaging Simulations | journal = Journal of Medical Systems | volume = 42 | issue = 1 | article-number = 10 | date = November 2017 | pmid = 29177790 | doi = 10.1007/s10916-017-0861-x | url = [http://link.springer.com/10.1007/s10916-017-0861-x](http://link.springer.com/10.1007/s10916-017-0861-x) | s2cid = 13049464 | url-access = subscription }}</ref> Ин симулятсияҳои пешрафта қодиранд дар ҳар як соҳаи тадқиқот такрор, нусхабардорӣ ва мутобиқ карда шаванд.<ref name=":14" /> Дар тасвирбардории тиббӣ (medical imaging), истифодаи ин технология ба мутахассисони соҳаи тандурустӣ кӯмак мекунад, ки генҳо, сохторҳои мағзи сар ва бисёр ҷузъҳои дигари анатомияи инсонро тасаввур кунанд.<ref name=":14" /> Чандирии ин технология инчунин имкон медиҳад, ки натиҷаҳои мусбат ва дақиқтар ба даст оянд.<ref name=":14" /> Тандурустии мобилӣ (ё [[mhealth]]) таҷрибаи тиб ва тандурустии ҷамъиятӣ мебошад, ки аз ҷониби дастгоҳҳои мобилӣ дастгирӣ карда мешавад.<ref>{{cite journal | vauthors = Silva BM, Rodrigues JJ, de la Torre Díez I, López-Coronado M, Saleem K | title = Mobile-health: A review of current state in 2015 | journal = Journal of Biomedical Informatics | volume = 56 | pages = 265–72 | date = August 2015 | pmid = 26071682 | doi = 10.1016/j.jbi.2015.06.003 | doi-access = free }}</ref> [[Муҳандисии низомҳои тандурустӣ]] боз як зермаҷмӯи тандурустии рақамӣ мебошад, ки аз дигар соҳаҳои муҳандисӣ барои такмил додани барномаҳо истифода мебарад, ки кашфи дониш, қабули қарор, оптимизатсия, муҳандисии омилҳои инсонӣ, муҳандисии сифат ва технологияи иттилоотиву алоқаро дар бар мегирад. Низомҳои нутқ ва шунавоӣ барои коркарди забони табиӣ, усулҳои шинохти нутқ ва дастгоҳҳои тиббӣ метавонанд дар нутқ ва шунавоӣ кӯмак кунанд (масалан, имплантҳои кохлеарӣ).<ref name=":15">{{cite journal| vauthors = Jiang T, Liang R, Wang Q, Bao Y |date=March 2018|title=Speech Noise Reduction Algorithm in Digital Hearing Aids Based on an Improved Sub-band SNR Estimation|url=[http://link.springer.com/10.1007/s00034-017-0605-7](http://link.springer.com/10.1007/s00034-017-0605-7)|journal=Circuits, Systems and Signal Processing|language=en|volume=37|issue=3|pages=1243–1267|doi=10.1007/s00034-017-0605-7|s2cid=3484142|issn=0278-081X|url-access=subscription}}</ref> Дастгоҳҳои шунавоии рақамӣ алгоритмҳои гуногунро барои коҳиш додани садоҳои заминавӣ ва беҳтар кардани иҷрои дарк истифода мебаранд, ки ин такмили назаррас нисбат ба имплантҳои шунавоии муқаррарӣ мебошад.<ref name=":15" /> ==Татбиқ== Низомҳои миллии сабти электронии саломатӣ (EHR). Барномаҳои миллии рақамӣ барои дастгирии тандурустӣ, ташаккули нишондиҳандаҳои пурмазмун ва осон кардани тадқиқотҳои ба аҳолӣ асосёфта тавассути пешниҳоди додаҳои аз ҷиҳати клиникӣ дастрасшуда дар формати рақамии кушода ва стандартӣ мавҷуданд. Инҳо метавонанд дар бораи қарорҳои тандурустии ҷамъиятӣ маълумот диҳанд, ки махсусан дар шароити захираҳои маҳдуд муҳим аст.<ref>{{cite journal | vauthors = Fritz F, Tilahun B, Dugas M | title = Success criteria for electronic medical record implementations in low-resource settings: a systematic review | journal = Journal of the American Medical Informatics Association | volume = 22 | issue = 2 | pages = 479–88 | date = March 2015 | pmid = 25769683 | doi = 10.1093/jamia/ocu038 | url = [https://academic.oup.com/jamia/article/22/2/479/697992](https://academic.oup.com/jamia/article/22/2/479/697992) | doi-access = free | pmc = 11737103 }}</ref> Расадхонаи ҷаҳонии Созмони ҷаҳонии тандурустӣ оид ба eHealth (GOe) пурсиши умумиҷаҳонии 194 кишвари узви худро дар бораи пешрафти онҳо дар самти татбиқи EHR ва инчунин фарогирии умумии тандурустӣ мегузаронад ва гузориш медиҳад. Дар нашри охирини онҳо дар соли 2015, 73 узв (58%) бо доштани ягон стратегияи eHealth ҷавоб доданд, ки шумораи онҳо аз соли 1990 инҷониб афзоиш ёфтааст.<ref name=":16" /> Дар доираи ин гурӯҳ, кишварҳои дорои даромади баланд бештар муаррифӣ шудаанд ва аксарият кишварҳои дорои фарогирии умумии тиббӣ (UHC) мебошанд. Барномаҳои миллии рақамӣ барои дастгирии тандурустӣ мавҷуданд, ба монанди барномаҳои [[Canada Health Infoway]], ки бар низомҳои асосии феҳристҳои беморон ва провайдерҳо, низомҳои тасвирбардории клиникӣ ва ташхисӣ, гузоришҳои клиникӣ ва [[эмкунӣ]] сохта шудаанд.<ref name="canada">{{cite web |url=[https://www.infoway-inforoute.ca/en/what-we-do/progress-in-canada](https://www.infoway-inforoute.ca/en/what-we-do/progress-in-canada) |title=Progress in Canada |website=Canada Health Infoway |date=2016 |access-date=11 November 2016 |url-status=live |archive-date=12 November 2016 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20161112155958/https://www.infoway-inforoute.ca/en/what-we-do/progress-in-canada](https://web.archive.org/web/20161112155958/https://www.infoway-inforoute.ca/en/what-we-do/progress-in-canada) }}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> То соли 2014, 75%-и табибони Канада сабтҳои электронии тиббиро истифода мебурданд.<ref>{{cite journal | vauthors = Collier R | title = National Physician Survey: EMR use at 75% | journal = CMAJ | volume = 187 | issue = 1 | pages = E17–E18 | date = January 2015 | pmid = 25487665 | pmc = 4284187 | doi = 10.1503/cmaj.109-4957 | doi-access = free }}</ref> Дар [[Уганда]] ва [[Мозамбик]], шарикӣ байни беморони дорои телефонҳои мобилӣ, ҳукуматҳои маҳаллӣ ва минтақавӣ, технологҳо, [[созмонҳои ғайриҳукуматӣ]], академия ва саноат қарорҳои mHealth-ро имконпазир сохтанд.<ref name="jmir">{{cite journal | vauthors = Källander K, Tibenderana JK, Akpogheneta OJ, Strachan DL, Hill Z, ten Asbroek AH, Conteh L, Kirkwood BR, Meek SR | display-authors = 6 | title = Mobile health (mHealth) approaches and lessons for increased performance and retention of community health workers in low- and middle-income countries: a review | journal = Journal of Medical Internet Research | volume = 15 | issue = 1 | pages = e17 | date = January 2013 | pmid = 23353680 | pmc = 3636306 | doi = 10.2196/jmir.2130 | doi-access = free }}</ref> Дар Подшоҳии Муттаҳида, Хадамоти миллии тандурустӣ (NHS) гузоришро дар бораи чӣ гуна ворид кардани технологияҳои тандурустии рақамӣ ба насли ояндаи тиб супориш додааст.<ref>{{cite web|url=[https://www.hee.nhs.uk/our-work/topol-review](https://www.hee.nhs.uk/our-work/topol-review)|title=Topol review|date=2018-02-21|website=Health Education England|language=en|access-date=2020-03-08}}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> "Баррасии Топол" тавсеаи таълимро ҳам барои беморон ва ҳам барои провайдерҳои технологияҳои насли оянда, ба монанди пайдарпайии пурраи геном (Whole Genome Sequencing) тавсия дод ва инчунин стипендияҳои рақамиро барои мутахассисони соҳаи тиб таъсис дод.<ref>{{cite web|url=[https://topol.hee.nhs.uk/the-topol-review/](https://topol.hee.nhs.uk/the-topol-review/)|title=The Topol Review|website=The Topol Review – NHS Health Education England|access-date=2020-03-08}}</ref> Иёлоти Муттаҳида инчунин ба як тадқиқоти умумимиллии тандурустӣ бо номи 'All of Us" оғоз кард, то нишондиҳандаҳои гуногуни саломатиро дар формати рақамӣ барои муҳаққиқон дар саросари ҷаҳон ҷамъ оварад.<ref>{{Cite web|date=2020-06-01|title=National Institutes of Health (NIH)|url=[https://allofus.nih.gov/future-health-begins-all-us](https://allofus.nih.gov/future-health-begins-all-us)|archive-url=[https://web.archive.org/web/20201126080631/https://allofus.nih.gov/](https://web.archive.org/web/20201126080631/https://allofus.nih.gov/)|archive-date=26 November 2020|access-date=2021-05-12|website=National Institutes of Health (NIH) — All of Us|language=en}}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Аз тарафи дигар, татбиқи ин навовариҳо инчунин хатарҳои ҷамъиятӣ ва ниёзҳои меъёриро ошкор кард, ки бешубҳа сохторҳои кунунии идоракуниро дар бахши тандурустӣ ба чолиш мекашанд. '''Давраи инноватсия''' Раванди инноватсия барои тандурустии рақамӣ як давраи такроршаванда барои қарорҳои технологӣ мебошад, ки онро ба панҷ раванди асосии фаъолият тақсим кардан мумкин аст: аз муайян кардани мушкилоти тандурустӣ, тадқиқот, қарори рақамӣ ва арзёбии қарор то татбиқ дар таҷрибаҳои клиникии корӣ.<ref name=ehj/><ref name=widmer/> Тандурустии рақамӣ метавонад усулҳо ва воситаҳои аз [[муҳандисии нармафзор]] қабулшударо, ба монанди тафаккури тарроҳӣ ва таҳияи нармафзори чандири Agile, дар бар гирад.<ref>{{cite book| veditors = Plattner H, Schapranow MP |title=High-Performance In-Memory Genome Data Analysis| url = https://archive.org/details/highperformancei0000hass |publisher=Springer|year=2013}}</ref><ref name="Benjamin">{{cite journal | vauthors = Benjamin K, Potts HW | title = Digital transformation in government: Lessons for digital health? | journal = Digital Health | volume = 4 | article-number = 2055207618759168 | date = 27 February 2018 | pmid = 29942624 | pmc = 6005404 | doi = 10.1177/2055207618759168 }}</ref> Инҳо маъмулан аз равиши ба корбар нигаронидашудаи тарроҳӣ пайравӣ мекунанд, ки аз ҷониби коршиносони соҳа дар ҳаёти ҳаррӯзаи онҳо бо истифода аз додаҳои воқеӣ арзёбӣ мешаванд.<ref name=Benjamin/> '''Идораи ғизо ва дорувории ИМА (FDA)''' Дар соли 2019, FDA «Нақшаи амали инноватсионии тандурустии рақамӣ»-ро нашр кард, ки коҳиши бесамарӣ барои табибонро бо мақсади кам кардани хароҷоти иловагӣ, беҳтар кардани дастрасӣ, баланд бардоштани сифати хидматрасонӣ ва осонтар мутобиқ кардани тиб барои ҳар як шахс ба нақша гирифта буд.<ref name=fda/> Мавзӯъҳо дар доираи нақшаи инноватсионӣ [[wireless device|дастгоҳҳои бесим]], [[telemedicine|телетиб]], [[software|нармафзор]] ва [[cybersecurity|амнияти киберӣ]] ва ғайраро дар бар мегиранд.<ref name=fda/> Мувофиқи дастурҳои FDA, агар шумо замимаеро бароред, ки барои кӯмак ба касе бо ҳолати тиббӣ пешбинӣ шудааст, он ҳамчун дастгоҳи тиббӣ ҳисобида мешавад. FDA наметавонад тамоми замимаҳои тандурустиро танзим кунад, бинобар ин онҳо "салоҳияти иҷроия"-ро (enforcement discretion) истифода мебаранд ва то соли 2020 тасмим гирифтанд, ки на ҳама барномаҳо ва замимаҳои нигоҳубини рақамиро танзим кунанд. Аммо барномаҳое, ки калимаи табобатро истифода мебаранд, ҳадафи ташхис ё табобати ҳолатро доранд ё хатарнок дониста мешаванд, аз ҷониби FDA танзим мешаванд ва хоҳанд шуд.<ref>{{cite web|last=FDA|date=26 September 2019|title=Examples of Software Functions for Which the FDA Will Exercise Enforcement Discretion|url=[https://www.fda.gov/medical-devices/device-software-functions-including-mobile-medical-applications/examples-software-functions-which-fda-will-exercise-enforcement-discretion](https://www.fda.gov/medical-devices/device-software-functions-including-mobile-medical-applications/examples-software-functions-which-fda-will-exercise-enforcement-discretion)|archive-url=[https://web.archive.org/web/20191214091630/https://www.fda.gov/medical-devices/device-software-functions-including-mobile-medical-applications/examples-software-functions-which-fda-will-exercise-enforcement-discretion](https://web.archive.org/web/20191214091630/https://www.fda.gov/medical-devices/device-software-functions-including-mobile-medical-applications/examples-software-functions-which-fda-will-exercise-enforcement-discretion)|archive-date=14 December 2019|access-date=8 June 2020|website=U.S. Food and Drug Administration}}</ref> Дар давоми пандемияи COVID-19, қоидаҳо ва назорати замимаҳои [[digital psychiatry|психиатрияи рақамӣ]] барои осон кардани истифода ва коҳиш додани тамоси ҳузурӣ сабук карда шуданд.<ref>{{cite web | author = Center for Devices and Radiological Health |date=2020-04-16|title=Enforcement Policy for Digital Health Devices For Treating Psychiatric Disorders During the Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) Public Health Emergency|url=[https://www.fda.gov/regulatory-information/search-fda-guidance-documents/enforcement-policy-digital-health-devices-treating-psychiatric-disorders-during-coronavirus-disease](https://www.fda.gov/regulatory-information/search-fda-guidance-documents/enforcement-policy-digital-health-devices-treating-psychiatric-disorders-during-coronavirus-disease)|archive-url=[https://web.archive.org/web/20200424094605/https://www.fda.gov/regulatory-information/search-fda-guidance-documents/enforcement-policy-digital-health-devices-treating-psychiatric-disorders-during-coronavirus-disease](https://web.archive.org/web/20200424094605/https://www.fda.gov/regulatory-information/search-fda-guidance-documents/enforcement-policy-digital-health-devices-treating-psychiatric-disorders-during-coronavirus-disease)|archive-date=24 April 2020|access-date=2020-07-30|website=U.S. Food and Drug Administration|language=en}}</ref> '''Стандартҳои байналмилалӣ''' Дар сатҳи байниҳукуматӣ, [[World Health Organization|Созмони ҷаҳонии тандурустӣ]] як [[United Nations Specialized Agency|Оҷонсии тахассусии Созмони Милали Муттаҳид]] оид ба тандурустӣ мебошад ва [[International Telecommunication Union|Иттиҳоди байналмилалии мухобирот]] Оҷонсии тахассусии СММ оид ба ТИА (ICT) мебошад. Оҷонсиҳо дар кори худ оид ба тандурустии рақамӣ ҳамкорӣ мекунанд, ба монанди стандарти [[H.870]] оид ба шунидани бехатар, инчунин Гурӯҳи кории ITU-WHO оид ба зеҳни сунъӣ барои тандурустӣ, ки фаръии Гурӯҳи омӯзишии 16-и ITU-T мебошад. Дар тандурустии анъанавӣ, табибон амалияи тиббиро бо шумораи маҳдуди асбобҳо анҷом медоданд ва бо мурури замон таҷрибаи бештар мегирифтанд. Азбаски табиб шудан таҷриба ва донишро талаб мекард, хеле кам одамон ин касбро интихоб мекарданд. Набудани алоқа байни одамон дар ҷойҳои гуногун боиси оҳиста паҳн шудани технологияҳои нав мешуд. Азбаски табибон ҳамчун коршиносон дар соҳаи худ дида мешуданд, беморон дар мавриди тарзи табобати худ қарори хеле кам қабул мекарданд. Ҳарчанд дар технология тағйироти васеъ ба амал омада бошад ҳам, низоми кунунии нигоҳубини тандурустӣ тағйироти табобатро инъикос намекунад. Дар давоми солҳои 2010, донишҳои соҳаи тандурустӣ босуръат афзоиш ёфтанд ва беморон аз сабаби мавҷудияти донишҳои васеъ, ки табибон намедонистанд ё истифода намебурданд, ба ноумедӣ шурӯъ карданд. Шумора ва арзиши табобати бемориҳои музмин афзоиш ёфт ва [[World Health Organization|Созмони ҷаҳонии тандурустӣ]] тахмин зад, ки дар саросари ҷаҳон 4,3 миллион корманди соҳаи тиб намерасад. Дар давраи гузариш аз тандурустии анъанавӣ ба тандурустии рақамӣ, сатҳи дастрасӣ ба технологияҳои баландсифати тандурустӣ ва сабтҳо ва тадқиқотҳои тиббӣ афзоиш ёфт. Ин гузариш инчунин ба беморон имкони худ-нигоҳубиниро дод, зеро он на танҳо технологияи дастрас барои беморон, балки қобилияти беморонро дар интихоби тарзи табобат низ тағйир дод. Ҳарчанд ин тарзи нави табобат ба беморон дар табобат нақш дода бошад ҳам, он боиси мушкилӣ дар интихоби беҳтарин вариантҳои табобат аз ҷониби беморон гардид. Мувофиқи мақолаи «Digital Health is a Cultural Transformation of Traditional Healthcare» аз [[United States National Library of Medicine|Китобхонаи миллии тиббии ИМА]], "Муваффақияти расонидани нигоҳубин аз ҳамкорӣ, ҳамдардӣ ва қабули қарорҳои муштарак вобаста аст. Он чизе ки барои ин лозим аст, ҳамкории нав муайяншуда байни беморон ва нигоҳубинкунандагони онҳо мебошад." Дар ин иқтибос коршиносони соҳаи тандурустӣ мефаҳмонанд, ки онҳо бояд бо беморон ҳамкорӣ кунанд ва ба қарорҳои онҳо дар интихоби вариантҳои табобат эҳтиром гузоранд. Сипас мақола мефаҳмонад, ки чӣ тавр муносибати қавӣ байни табибон ва беморон ба интихоби вариантҳои табобат кӯмак мекунад ва чӣ тавр ҳамдардӣ як хусусияти муҳим барои табибон мебошад.<ref>{{cite journal | vauthors = Meskó B, Drobni Z, Bényei É, Gergely B, Győrffy Z | title = Digital health is a cultural transformation of traditional healthcare | journal = mHealth | volume = 3 | page = 38 | date = September 2017 | pmid = 29184890 | pmc = 5682364 | doi = 10.21037/mhealth.2017.08.07 | doi-access = free }}</ref> Дар моҳи майи соли 2018, Созмони ҷаҳонии тандурустӣ стратегияи глобалиро барои тандурустии рақамӣ қабул кард. Стратегия чор ҳадафи асосӣ дошт. Ҳадафи аввал ин буд, ки миллатҳо ва ширкатҳо дар сохтани табобатҳо ва технологияҳои нав бештар ҳамкорӣ кунанд. Ду ҳадафи дигари асосии стратегия афзоиши татбиқи стратегияҳои миллӣ ба самти тандурустии рақамӣ ва афзоиши ваколатҳо бар тандурустии рақамӣ аз сатҳи ҷаҳонӣ то миллӣ буд. Созмони ҷаҳонии тандурустӣ инчунин дастурҳоро оид ба танзими сертификатсияи дастгоҳҳои тиббии тандурустии рақамӣ монанд ба он ки чӣ тавр доруҳо ва ваксинаҳо санҷида мешаванд, таҳия кард. Стратегия инчунин барои номбар кардани додаҳои саломатӣ ҳамчун моли тандурустии ҷамъиятӣ сохта шудааст ва тарҳеро барои мубодилаи тадқиқот ва додаҳо ва тарзи истифодаи [[Ҳуши маснӯъӣ]] таҳия намуд. Он ҳатто низомҳои тандурустии ба одамон нигаронидашударо, ки аз тандурустии рақамӣ истифода мебаранд, дастгирӣ кард. Ҳангоме ки Созмони ҷаҳонии тандурустӣ стратегияи худро пеш мебурд, гурӯҳҳои дигар низ стратегияҳоеро таҳия мекарданд, то тандурустии рақамиро дар ҷамоатҳое, ки онро надоранд, дастрастар кунанд.<ref>{{cite journal | vauthors = Mariano B | title = Towards a global strategy on digital health | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 98 | issue = 4 | pages = 231–231A | date = April 2020 | pmid = 32284641 | doi = 10.2471/blt.20.253955 | pmc = 7133480 | s2cid = 215746281 }}</ref> Пеш аз нашри ин стратегия, Созмони ҷаҳонии тандурустӣ дар ибтидои соли 2015 нақшаеро барои истифодаи тандурустии рақамӣ барои хотима бахшидан ба [[сил (туберкулёз)]] таҳия кард. Сабабҳои қабули ин стратегия инро дар бар мегирифт, ки мудирони соҳаи тандурустӣ барои пешгирии сил захираҳои кофӣ надоштанд. Ниёз ба як нақшаи марҳила ба марҳила барои ворид кардани тандурустии рақамӣ ба Стратегияи "Хотима бахшидан ба сил" (End TB Strategy) вуҷуд дошт. Нақша инчунин имконият медиҳад, ки технологияҳои нигоҳубини тандурустӣ такмил ёфта, самаранокӣ ва устувории кӯшишҳо афзоиш ёбад. Нақша ба табобат ва пешгирии сил ва пешниҳоди вариантҳои табобат барои беморони гирифтори сил аз сатҳи миллӣ то байналмилалӣ тамаркуз мекард. Қадамҳои минбаъда истифодаи технологияҳои рақамиро барои ташхиси беморон, таъмини интиқоли бехатари додаҳо ва нигоҳдорӣ ва истифодаи додаҳо барои нигоҳ доштани натиҷаҳои беморон дар бар мегирифт. Баъзе аз технологияҳои дар маърака истифодашуда Дастгирии Табобати Видеоӣ (Video Treatment Support) ва Портали eHealth буданд.<ref>{{cite journal | journal = World Health Organization & European Respiratory Society. | date = 2015 | title = Digital health for the end TB strategy: an agenda for action.| url = [https://apps.who.int/iris/handle/10665/205222](https://apps.who.int/iris/handle/10665/205222) | publisher = World Health Organization | location = Geneva | hdl = 10665/205222 | last1 = Organization | first1 = World Health }}</ref> == Интиқодҳо == Тандурустии рақамӣ маҷмӯи васеи чолишҳои меъёрии мураккаб ва баъзан навро ба миён меорад, аз ҷумла саволҳо дар бораи он ки чӣ гуна бояд мувозинати байни манфиатҳои ҷамъиятӣ ва ҳуқуқи фард ба махфият, инчунин хатарҳои пешниҳоди машваратҳои тиббӣ аз ҷониби «коршиносони сохта» (pseudo-experts) таъмин карда шавад. Дар айни замон, таркиши шумораи истифода ва замимаҳо дар давраи пандемияи COVID-19 инчунин маҳдудиятҳои қонунгузории мавҷуда ва дигар воситаҳои меъёриро барои ҳалли ин нигарониҳо ошкор кард (ё, дар баъзе ҳолатҳо, тавассути тағйирот дар қонунгузорӣ имконпазир шуд, ки гурӯҳҳое ба монанди Varieties of Democracy баҳс кардаанд, ки боиси «ақибнишинии пандемикӣ» дар ҳифзи ҳуқуқи инсон гардидааст).<ref name="Solove_2013">{{cite journal | vauthors = Solove DJ | title = HIPAA turns 10 | journal = Journal of AHIMA | volume = 84 | issue = 4 | pages = 22–8; quiz 29 | date = April 2013 | pmid = 23781600 | doi = | url = [https://papers.ssrn.com/abstract=2245022](https://papers.ssrn.com/abstract=2245022) |ssrn=2245022 }}</ref> <ref>{{cite web | vauthors = Edgell A, Lachapelle J, Lührmann A, Maerz SF, Grahn S, Kolvani P, God AF, Lundstedt M, Natsika N, Pillai S, Bederke P, Bruhn M, Kaiser S, Schaver C, Alijla A, Fernandes T, Tung H, Wilson M, Lindberg SI | display-authors = 5 | date = 2020 | title = Pandemic Backsliding: Democracy During Covid-19 (PanDem), Version 6. | url = [https://www.v-dem.net/en/our-work/research-projects/pandemic-backsliding/](https://www.v-dem.net/en/our-work/research-projects/pandemic-backsliding/) | archive-url = [https://web.archive.org/web/20200429230751/https://www.v-dem.net/en/our-work/research-projects/pandemic-backsliding/](https://web.archive.org/web/20200429230751/https://www.v-dem.net/en/our-work/research-projects/pandemic-backsliding/) | archive-date = 29 April 2020 | work = Varieties of Democracy (V-Dem) Institute | publisher = University of Gothenburg }}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> '''Соҳибмулкӣ ба додаҳои саломатӣ''' Дар сатҳи ҷаҳонӣ, татбиқи қарорҳои тандурустии рақамӣ аз маҷмӯи додаҳои калон вобаста аст, ки аз омори оддии сабти ҳар як таваллуду марг то нишондиҳандаҳои мураккабтари пайгирии бемориҳо, авҷгирии онҳо ва ҳолатҳои музминро дар бар мегирад. Ин низомҳо додаҳоеро ба монанди сабтҳои беморон, натиҷаҳои ташхиси хун, ЭКГ, МРТ, сабтҳои ҳисобнома-фактураҳо, нусхаҳои доруворӣ ва дигар иттилооти шахсии тиббиро сабт мекунанд. Мутахассисони соҳаи тиб метавонанд ин додаҳоро барои қабули қарорҳои бештар асоснок дар мавриди нигоҳубини беморон истифода баранд ва худи истеъмолкунандагон метавонанд онҳоро барои интихоби огоҳона дар бораи саломатии худ ба кор баранд.<ref>{{cite journal | author = Center for Devices and Radiological Health |date=2020-09-22|title=What is Digital Health?|url=[https://www.fda.gov/medical-devices/digital-health-center-excellence/what-digital-health](https://www.fda.gov/medical-devices/digital-health-center-excellence/what-digital-health)|journal=FDA|language=en}}</ref> Бо назардошти хусусияти шахсии додаҳои ҷамъоваришаванда, дар байни ҷонибҳои манфиатдор баҳси муҳиме дар бораи яке аз чолишҳои бавуҷудомада аз қарорҳои тандурустии рақамӣ пайдо шудааст: соҳибмулкӣ ба [[health data|додаҳои саломатӣ]].<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Torous J, Roberts LW | title = Needed Innovation in Digital Health and Smartphone Applications for Mental Health: Transparency and Trust | journal = JAMA Psychiatry | volume = 74 | issue = 5 | pages = 437–438 | date = May 2017 | pmid = 28384700 | doi = 10.1001/jamapsychiatry.2017.0262 | s2cid = 205144235 }}</ref> Дар аксари ҳолатҳо, ҳукуматҳо ва ширкатҳои [[big data|додаҳои калон]] ва технологӣ иттилооти тиббии шаҳрвандонро захира мекунанд, ки бисёриҳоро дар мавриди чӣ гуна истифода шудани додаҳои онҳо ва ё кӣ ба онҳо дастрасӣ дорад, нигарон мекунад.<ref name=":0" /> Ин вазъ боз ҳам мураккабтар мешавад, зеро тафсилоте, ки ба ин саволҳо ҷавоб медиҳанд, аксар вақт дар шартҳои мураккаби истифода (terms & conditions) пинҳон мебошанд, ки кам хонда мешаванд.<ref name=":0" /> Як мисоли барҷастаи нақзи махфияти додаҳо дар фазои тандурустии рақамӣ соли 2016 ба вуқӯъ пайваст.<ref name=":1">{{cite journal| vauthors = Sharon T |date=2018-07-01|title=When digital health meets digital capitalism, how many common goods are at stake?|journal=Big Data & Society|language=en|volume=5|issue=2|article-number=2053951718819032|doi=10.1177/2053951718819032|s2cid=150255521|issn=2053-9517|doi-access=free|hdl=2066/208599|hdl-access=free}}</ref> Google бо даъвои бузурги судӣ дар мавриди созишномаи мубодилаи додаҳо рӯбарӯ шуд, ки ба бахши зеҳни сунъии он, DeepMind, дастрасӣ ба додаҳои шахсии саломатии 1,6 миллион бемори бритониёиро фароҳам овард.<ref name=":1" /> Google натавонист ризояти беморонро ба даст орад ва беном мондани (anonymity) беморонро кафолат диҳад.<ref name=":1" /> Консепсияи дигар ин аст, ки додаҳо ҳамчун як шакли моли ҷамъиятӣ (public good) баррасӣ мешаванд. Муҳаққиқони Донишгоҳи Стэнфорд истифодаи чунин чаҳорчӯбаро барои андешаронӣ дар бораи додаҳо ва таҳияи зеҳни сунъӣ пешниҳод карданд; онҳо махсусан дар бораи додаҳои радиологӣ фикр мекарданд.<ref>{{cite journal | vauthors = Larson DB, Magnus DC, Lungren MP, Shah NH, Langlotz CP | title = Ethics of Using and Sharing Clinical Imaging Data for Artificial Intelligence: A Proposed Framework | journal = Radiology | volume = 295 | issue = 3 | pages = 675–682 | date = June 2020 | pmid = 32208097 | doi = 10.1148/radiol.2020192536 | s2cid = 214643087 | doi-access = free }}</ref> Онҳо ба хулосае омаданд, ки додаҳои клиникӣ бояд як шакли моли ҷамъиятӣ бошанд, ки барои манфиати беморони оянда истифода шаванд ва ин додаҳо бояд барои таҳияи дониш ва воситаҳо ба нафи беморони оянда ба таври васеъ дастрас бошанд. Аз ин рӯ, онҳо се хулосаи асосӣ бароварданд. Аввалан, агар додаҳои клиникӣ воқеан ба касе тааллуқ надошта бошанд, пас онҳое, ки бо онҳо кор мекунанд, вазифадоранд кафолат диҳанд, ки додаҳо барои манфиати беморони оянда дар ҷомеа истифода мешаванд. Дувум, ин додаҳо бояд барои тадқиқот ва таҳия ба таври васеъ мубодила карда шаванд ва ҳамаи шахсон ва ташкилотҳои дорои дастрасӣ ба он додаҳо, аслан муҳофизони (stewards) он додаҳо мешаванд ва масъулияти бодиққат ҳифз кардани махфият ва кафолати он ки додаҳо барои таҳияи дониш ва воситаҳо ба нафъи ҷомеа истифода мешаванд, бар дӯши онҳост. Севум, ризояти бемор ҳатман пеш аз истифодаи додаҳо барои мақсадҳои дуввумдараҷа, аз қабили таҳия ва омӯзишу санҷиши зеҳни сунъӣ, талаб карда намешавад, ба шарте ки механизмҳои кафолати риояи стандартҳои ахлоқӣ мавҷуд бошанд. Мувофиқи ин чаҳорчӯбаи пешниҳодшуда, муаллифон қайд мекунанд, ки фурӯхтани додаҳо ба шахсони сеюм тавассути додани дастрасии истисноӣ дар ивази пул ё ҳар гуна пардохте, ки аз хароҷот зиёд аст, ғайриахлоқӣ мебошад. === Тафсири нодурусти додаҳо === Ҳарчанд додаҳо ва иттилооти пешниҳодкардаи платформаҳои инфиродии саломатӣ метавонанд ба корбарон дилпурӣ диҳанд, онҳо метавонанд ҳамзамон боиси афзоиши изтироб ва рафтори васвосӣ гарданд.<ref name=":22">{{cite journal| vauthors = Lupton D |date=2014|title=Critical Perspectives on Digital Health Technologies |journal=Sociology Compass|language=en|volume=8|issue=12|pages=1344–1359|doi=10.1111/soc4.12226|issn=1751-9020}}</ref> Чуноне ки дар платформаҳое ба монанди WebMD дида мешавад, тафсири нодурусти додаҳо метавонад боиси воҳимаи (hysteria) беморон гардад: доштани дастрасии зиёд ба иттилоот дар бораи худ на ҳамеша мусбат аст.<ref name=":22"/> Дар ҳолатҳои ниҳоӣ, беморон метавонанд бо донистани он ки чунин дастрасӣ доранд, эҳсоси амнияти нодуруст кунанд, ки ин маънои онро дорад, ки онҳо ҳатто дар сурати ниёз, ба машварати тиббӣ ё кӯмаки мутахассисон муроҷиат намекунанд.<ref>{{cite journal | vauthors = Becker S, Miron-Shatz T, Schumacher N, Krocza J, Diamantidis C, Albrecht UV | title = mHealth 2.0: Experiences, Possibilities, and Perspectives | journal = JMIR mHealth and uHealth | volume = 2 | issue = 2 | pages = e24 | date = May 2014 | pmid = 25099752 | pmc = 4114478 | doi = 10.2196/mhealth.3328 | doi-access = free }}</ref> === Эйҷизми институтсионалӣ === [[Ageism|Эйҷизм]] (Ageism) ҳамчун раванди табъизи низомманд (systemic discrimination) нисбат ба пиронсолон муайян карда мешавад.<ref>{{cite journal | vauthors = Lloyd-Sherlock PG, Ebrahim S, McKee M, Prince MJ | title = Institutional ageism in global health policy | journal = BMJ | volume = 354 | article-number = i4514 | date = August 2016 | pmid = 27582131 | doi = 10.1136/bmj.i4514 | url = [https://www.bmj.com/content/354/bmj.i4514](https://www.bmj.com/content/354/bmj.i4514) | s2cid = 41312322 }}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Бо бештар маъмул шудани тандурустии рақамӣ дар ҷомеаи мо, онҳое, ки малакаҳои қавии рақамӣ ва донишҳои техникии лозим барои истифодаи ин платформаҳоро надоранд, дар ҳолати ногувор мемонанд.<ref name=":3">{{cite web|title=The Effect of Ageism on the Digital Divide Among Older Adults|url=[http://heraldopenaccess.us/openaccess/the-effect-of-ageism-on-the-digital-divide-among-older-adults](http://heraldopenaccess.us/openaccess/the-effect-of-ageism-on-the-digital-divide-among-older-adults)|access-date=2020-11-03|website=heraldopenaccess.us|language=en}}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ин танҳо ба пиронсолони имрӯза дахл надорад.<ref name=":3" /> Технологияҳои нави рақамӣ ҳар сол маъмул гашта, технологияҳои кӯҳнаро аз истифода мебароранд.<ref name=":3" /> Ин маънои онро дорад, ки ин [[digital divide|шикофи рақамӣ]] ҳамеша мавҷуд хоҳад буд, магар ин ки ширкатҳои тандурустӣ барои кам кардани ин фосила фаъолона кор кунанд.<ref name=":3" /> Бояд қайд кард, ки пиронсолон бештар ба мушкилоти музмини саломатӣ дучор мешаванд ва ин маънои онро дорад, ки онҳо яке аз гурӯҳҳое мебошанд, ки ба платформаи тандурустии рақамӣ ниёзи бештар доранд.<ref name=":4">{{cite book| vauthors = Loader BD | veditors = Loader B, Hardey M, Keeble L |date=2009-01-13|title=Digital Welfare for the Third Age |doi=10.4324/9780203886533|isbn=978-0-203-88653-3}}</ref> Онҳо як гурӯҳи истифоданашудаи корбаронро намояндагӣ мекунанд.<ref name=":4" /> === Чолишҳо дар татбиқи технологияҳои тандурустии рақамӣ === Тадқиқотҳои сершумор чолишҳоро дар татбиқи технологияҳои тандурустии рақамӣ дар шароитҳои гуногун нишон доданд. Ниёз ба бознигарии технологияҳои тандурустии рақамӣ вуҷуд дорад, то талаботи корбарони гуногун бо асбобҳои чандир ва мутобиқшаванда таъмин карда шавад. Стратегияи мустаҳками татбиқ ва барномаҳои таълимии муассир барои ҳалли ниёзҳои мушаххас ва идоракунии сарбории зиёди иттилоот муҳиманд. Аҳамияти таҷрибаи табибон, ки аксар вақт нодида гирифта мешавад, нишон медиҳад, ки мулоҳизаҳои онҳо метавонад барои рафъи чолишҳои доимӣ дар тандурустии рақамӣ кӯмак кунад.<ref>{{cite journal |date=2024-07-15 |title=The Paradoxes of Digital Tools in Hospitals: Qualitative Interview Study |journal= Journal of Medical Internet Research |language=en |vauthors=Wosny M|volume=26 |article-number=e56095 |doi=10.2196/56095 |doi-access=free |pmid=39008341|pmc=11287097 }}</ref><ref>{{cite journal | doi=10.1111/j.1468-0009.2009.00578.x | title=Tensions and Paradoxes in Electronic Patient Record Research: A Systematic Literature Review Using the Meta-narrative Method | url=https://archive.org/details/sim_milbank-quarterly_2009-12_87_4/page/n16 | date=2009 | last1=Greenhalgh | first1=Trisha | last2=Potts | first2=Henry W.W. | last3=Wong | first3=Geoff | last4=Bark | first4=Pippa | last5=Swinglehurst | first5=Deborah | journal=The Milbank Quarterly | volume=87 | issue=4 | pages=729–788 | pmid=20021585 | pmc=2888022 }}</ref><ref>{{cite journal | doi=10.1136/bmj.c3111 | title=Adoption and non-adoption of a shared electronic summary record in England: A mixed-method case study | date=2010 | last1=Greenhalgh | first1=T. | last2=Stramer | first2=K. | last3=Bratan | first3=T. | last4=Byrne | first4=E. | last5=Russell | first5=J. | last6=Potts | first6=H. W. W. | journal=BMJ | volume=340 | article-number=c3111 | pmid=20554687 | doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal | doi=10.3233/SHTI190123 | pmid=31411163 | date=2019 | last1=Greenhalgh | first1=T. | last2=Abimbola | first2=S. | title=The NASSS Framework - A Synthesis of Multiple Theories of Technology Implementation | journal=Studies in Health Technology and Informatics | volume=263 | pages=193–204 | doi-access=free }}</ref> === Шикофи рақамӣ === Дар саросари ҷаҳон, СММ тахмин мезанад, ки 3,8 миллиард нафар одамон офлайн ҳастанд<ref>{{cite web|title=Press Release|url=[https://www.itu.int/en/mediacentre/Pages/2018-PR01.aspx](https://www.itu.int/en/mediacentre/Pages/2018-PR01.aspx)|access-date=2020-11-03|website=www.itu.int}}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ва ҳатто дар ИМА, 19 миллион нафар ба пайвасти боэътимод дастрасӣ надоранд.<ref>{{cite web |date=2012-08-21 |title=Eighth Broadband Progress Report |url=[https://www.fcc.gov/reports-research/reports/broadband-progress-reports/eighth-broadband-progress-report](https://www.fcc.gov/reports-research/reports/broadband-progress-reports/eighth-broadband-progress-report) |access-date=2020-11-03 |website=Federal Communications Commission |language=en }}{{Пайванди мурда|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Дигар монеаҳои дастрасӣ набудани [[Саводи рақамӣ|саводи рақамии]] асосиро дар бар мегиранд, ки барои истифодаи бисёр платформаҳои тандурустии рақамӣ лозим аст.<ref name=":22"/> Дар натиҷа, шикофи мавҷудаи саломатӣ байни аҳолии камдаромад ва баланддаромад метавонад бо пайдоиши технологияҳои нави тандурустӣ боз ҳам бештар гардад.<ref name=":22" /> Барои муассир будан, қарорҳои тандурустии рақамӣ бояд ба рушди малакаҳои саводи саломатӣ (health literacy) дар байни корбарони платформа мусоидат кунанд, то боварӣ ҳосил шавад, ки технология мувофиқи мақсад истифода мешавад.<ref>{{cite journal | vauthors = Dunn P, Hazzard E | title = Technology approaches to digital health literacy | journal = International Journal of Cardiology | volume = 293 | pages = 294–296 | date = October 2019 | pmid = 31350037 | doi = 10.1016/j.ijcard.2019.06.039 | s2cid = 196519877 }}</ref> === Хатарҳои био-назорат === Дар давраи пандемияи COVID-19, истифодаи платформаҳои тандурустии рақамӣ ҳамчун воситаи пешгирии паҳншавии беморӣ дар саросари ҷаҳон суръат гирифт.<ref name=":5">{{cite web|title=The rise of the bio-surveillance state|url=[https://www.newstatesman.com/science-tech/2020/03/rise-bio-surveillance-state](https://www.newstatesman.com/science-tech/2020/03/rise-bio-surveillance-state)|access-date=2020-11-03|website=[www.newstatesman.com](https://www.newstatesman.com)|date=25 March 2020 |language=en}}</ref> Ҳукуматҳои бисёр кишварҳо, аз ҷумла Кореяи Ҷанубӣ, Тайван, Ҳиндустон, Италия, Лаҳистон ва Чин, низомҳои қатъии рақамии пайгириро барои муайян кардани шахсони мубтало ба COVID-19 ва кафолати риояи қоидаҳои карантин татбиқ карданд.<ref name=":6">{{cite web|date=2020-03-27|title=Coronavirus bio-surveillance around the globe|url=[https://bigthink.com/politics-current-affairs/coronavirus-tracking?rebelltitem=4#rebelltitem4?rebelltitem=4](https://bigthink.com/politics-current-affairs/coronavirus-tracking?rebelltitem=4#rebelltitem4?rebelltitem=4)|access-date=2020-11-03|website=Big Think|language=en}}</ref><ref>Gillispie, Clara. "How Can South Korea Teach, Lead, and Better Engage with the Asia-Pacific in Shaping Data Governance for the 5G Era?." ''Asia Policy'' 28.4 (2021): 143-166.</ref><ref name=":5" /> Ҳарчанд баъзе тадқиқотҳо (ба монанди тадқиқоти Бонки Осиёии Рушд<ref>{{cite book |title=Assessment of Covid-19 response in the republic of Korea |date=2021 |publisher=Asian Development Bank |location=Manila, Philippines |isbn=978-92-9262-791-1 | url = [https://www.adb.org/sites/default/files/publication/691441/assessment-covid-19-response-republic-korea.pdf](https://www.adb.org/sites/default/files/publication/691441/assessment-covid-19-response-republic-korea.pdf) }}</ref>) нишон доданд, ки чунин барномаҳо дар мубориза бар зидди паҳншавии беморӣ муфид буданд, баъзе мунаққидон нигаронии шадиди худро дар бораи аз даст додани озодиҳои шаҳрвандӣ дар робита ба супоридани додаҳои шахсии саломатии худ ба ниҳодҳои давлатӣ баён мекунанд; ин инчунин нигарониҳоро дар бораи он ки оё қоидаҳои нав ё фавқулода дар ҷаҳони пас аз пандемия боқӣ мемонанд, дар бар мегирад.<ref name=":6" /><ref>{{cite book | vauthors = Gillispie C | title = South Korea's Digital Healthcare Conundrum. The Next Digital Decade | publisher = Konrad Adenauer Singapore and Digital Asia Hub Hong Kong | url = [https://www.digitalasiahub.org/wp-content/uploads/2022/05/The-Next-Digital-Decade-Volume-2-Spaces-and-Futures_Web.pdf#page=300](https://www.digitalasiahub.org/wp-content/uploads/2022/05/The-Next-Digital-Decade-Volume-2-Spaces-and-Futures_Web.pdf#page=300) | isbn = 978-981-18-3493-6 }}]</ref> === Масъалаҳои иловагии ҳуқуқӣ ва меъёрӣ === Дар Иёлоти Муттаҳида, [[Санади қобилияти интиқол ва масъулияти суғуртаи тиббӣ]] (HIPAA) аз соли 1996 аввалин чаҳорчӯбаи ҳамаҷониба буд, ки ҳадафи он ҳифзи додаҳои шахсии беморон буд.<ref name="Solove_2013" /> Дар соли 2009, он бо Санади Технологияи иттилоотии тиббӣ барои саломатии иқтисодӣ ва клиникӣ (HITECH) такмил дода шуд, ки ҳадафи он баррасии қонунҳои махфияти додаҳои шахсии саломатӣ тавассути бахши хусусӣ ва афзоиши иҷрои HIPAA мебошад.<ref name="Solove_2013" /> Мунаққидони ин санадҳо иддао доранд, ки онҳо кофӣ нестанд, зеро ҳанӯз ҳудуди 600 000 намуди тиҷорат мавҷуд аст, ки метавонанд бе ризояти ошкоро ба додаҳои бемор дастрасӣ пайдо кунанд.<ref name="Solove_2013" /> Илова бар ин, гузоришҳои густурдае мавҷуданд, ки исбот мекунанд, ки қоидаҳои HIPAA доимо вайрон карда мешаванд ва ин саволро ба миён меорад, ки оё ҳукумат умуман тавоноии иҷрои қонунҳои қабулкардаи худро дорад.<ref>{{cite journal|vauthors=Miron-Scahtz T, Elwyn G|date=2011-06-30|title=To serve and protect? Electronic health records pose challenges for privacy, autonomy and person-centered medicine|url=[http://www.ijpcm.org/index.php/IJPCM/article/view/84](http://www.ijpcm.org/index.php/IJPCM/article/view/84)|journal=International Journal of Person Centered Medicine|language=en|volume=1|issue=2|pages=405–409|doi=10.5750/ijpcm.v1i2.84|url-access=subscription}}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Бо ворид шудани ширкатҳои бузург ба монанди Facebook ва Apple ба соҳаи тандурустии рақамӣ, мунаққидон шубҳа доранд, ки оё қоидаҳои мавҷуда ба қадри кофӣ ҳамаҷониба ҳастанд.<ref>{{cite journal | vauthors = Sharon T | title = Blind-sided by privacy? Digital contact tracing, the Apple/Google API and big tech's newfound role as global health policy makers | journal = Ethics and Information Technology | pages = 45–57 | date = July 2020 | volume = 23 | issue = Suppl 1 | pmid = 32837287 | pmc = 7368642 | doi = 10.1007/s10676-020-09547-x }}</ref> === Сабтҳои электронии тиббӣ (EMR) === Аз сабаби шикофи аввалия байни интизориҳо ва кори сабтҳои электронии тиббӣ, онҳо аз ҷониби клиницистҳо бо хушнудӣ қабул намешаванд. Нокомиҳои аввалия фаҳмиши табибонро дар бораи EMR ташаккул додаанд. Аз ин рӯ, пеш аз баррасии қабули EMR дар соҳаи тиб, сифати низоми иттилоотӣ бояд ба назар гирифта шавад.<ref name=":04" /> Табибоне, ки аз EMR истифода мебаранд, дар мавриди самаранокии ин технологияи нав назари гуногун доранд ва бештари ин ба синну сол вобаста аст.<ref name=":19">{{Cite journal |last1=O'Donnell |first1=Amy |last2=Kaner |first2=Eileen |last3=Shaw |first3=Caroline |last4=Haighton |first4=Catherine |date=2018-11-13 |title=Primary care physicians' attitudes to the adoption of electronic medical records: a systematic review and evidence synthesis using the clinical adoption framework |journal=BMC Medical Informatics and Decision Making |volume=18 |issue=1 |page=101 |doi=10.1186/s12911-018-0703-x |pmid=30424758 |pmc=6234586 |issn=1472-6947 |doi-access=free }}</ref> Табибони кумаки аввалияи тиббии (PCP) ҷавонтар истифодаи технологияро осонтар мебинанд, зеро онҳо дониши бештари технологӣ доранд, аз ин рӯ нисбат ба табибони калонсол бо дониши камтари технологӣ ба истифодаи EMR майли бештар доштанд.<ref name=":19" /> Сабтҳои электронии тиббӣ ҳанӯз ҳам барои соҳаи тиб паёмадҳои мусбат ва манфӣ доранд. Баъзе аз ҷанбаҳои мусбати EMR дар соҳаи тиб дақиқии натиҷаҳоро тавассути кам кардани хатогиҳои қаблан рухдода ва доштани сабтҳои мукаммалтар дар бар мегирад.<ref name=":19" /> Ин боиси беҳтар шудани сифати нигоҳубини тандурустӣ барои беморон мегардад, зеро дастурҳо беҳтар риоя карда мешаванд.<ref name=":19" /> На танҳо ин, балки самаранокии кор низ меафзояд, зеро додаҳо на танҳо зудтар мубодила мешаванд, балки вақти зарурӣ барои кор бо сабтҳои тиббӣ низ кам мешавад.<ref name=":19" /> Аммо, иттилооти зиддиятнок низ мавҷуд аст, ки ҳангоми сухан дар бораи идоракунии додаҳо ва вазифаи мухобирот меравад, EMR-ҳо камтар муассиранд.<ref name=":04" /> Бартарии дигар ин аст, ки махфияти беҳтар барои сабтҳо мавҷуд аст, зеро дастрасӣ ба онҳо барои кормандони бесалоҳият мушкилтар аст.<ref name=":04" /> Бо вуҷуди ин, ҳамаи ин бартариҳо баҳсноканд, зеро ягон далели моддӣ дар бораи беҳтар шудани сифати кори табибони кумаки аввалияи тиббӣ вуҷуд надорад.<ref name=":19" /> Инчунин оқибатҳои манфии истифодаи сабтҳои электронии тиббӣ мавҷуданд. Аввалан, маконе, ки дар он EMR татбиқ мешавад, бояд имконияти молиявӣ дошта бошад, зеро хароҷоти татбиқи он хеле баланд аст.<ref name=":19" /> Илова бар ин, низомҳое, ки дар маҳал истифода мешаванд, бояд тағйир дода шаванд, то EMR-ҳо барои он макон мувофиқ ва муфид бошанд.<ref name=":19" /> Ин татбиқи EMR-ҳо дар маконҳое, ки захираҳои кофӣ барои омӯзиши табибони масъули истифодаи замимаҳои нави E-health надоранд, махсусан дар клиникаҳои хурд ё инфиродӣ, имконнопазир хоҳад буд.<ref name=":19" /> На танҳо ин, балки EMR-ҳо инчунин наметавонанд ҷанбаҳои иҷтимоӣ ва психологии беморро ба сабт ворид кунанд.<ref name=":19" /> Барои беҳтар фаҳмидани он ки чӣ тавр EMR-ҳо бо сабтҳои коғазӣ дар шароити беморхона муқоиса мешаванд, дар байни ду беморхона тадқиқот гузаронида шуд ва ҳар як беморхона яке аз усулҳоро қабул кард.<ref name=":04" /> Натиҷаҳо чунин буданд, ки сифати хидматрасонии тандурустӣ дар беморхонае, ки истифодаи EMR-ро қабул карда буд, назар ба беморхонаи дигар беҳтар буд.<ref name=":04" /> Сифати хидматрасонии тандурустӣ аз рӯи он муайян карда мешавад, ки чӣ гуна натиҷаҳои саломатӣ беҳтар мешаванд.<ref name=":04" /> Омилҳои сершумор дар баланд бардоштани сифат нақш мебозанд.<ref name=":04" /> Баъзе омилҳо ба ҳамкории байни бемор ва табиб вобастаанд.<ref name=":04" /> Масалан, оё бемор аз ҷавобҳои табиб дилпурӣ пайдо мекунад ё на.<ref name=":04" /> === Сарборӣ ба беҳбудии провайдерҳои тандурустӣ === Интегратсияи тандурустии рақамӣ барои провайдерҳои тандурустӣ чолишҳои назаррас овард ва баъзе табибон нисбат ба муфид будани EMR барои нигоҳубини беморон назари хеле интиқодӣ доранд ва истифодаи афзояндаи онҳоро ҳамчун ҷузъи муҳими "сӯхтани" (burnout) табибон қайд мекунанд.<ref>{{cite web |date=2012-02-06 |title=Improve EHR Systems by Rethinking Medical Billing |url=[https://www.physicianspractice.com/improve-ehr-systems-rethinking-medical-billing](https://www.physicianspractice.com/improve-ehr-systems-rethinking-medical-billing) |access-date=2020-03-08 |website=Physicians Practice |language=en |vauthors=Daniel Essin MA }}{{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Дигар таҷрибаҳои манфӣ ва чолишҳо ноумедиҳои бархоста аз мушкилоти мухобирот, коҳиши ҳамкории табиб ва бемор, захираҳои нокифоя, афзоиши ҳаҷми кор, мураккабии низом, мушкилот дар дастрасӣ ба иттилоот дар дохили сабтҳои электронии саломатӣ (EHR) ва дастрасии маҳдуд ба иттилооти дар низомҳои рақамӣ захирашударо дар бар мегиранд. Илова бар ин, клиницистҳо аксар вақт худро дар зери ҳаҷми зиёди додаҳо ва огоҳиҳои тавлидкардаи асбобҳои рақамӣ эҳсос мекунанд, ки метавонад ба нигоҳубини ба бемор нигаронидашуда монеъ шавад. Дар ин фазои тандурустии рақамӣ, тарсу ҳаросҳои пайдошаванда маъмуланд, аз ҷумла тарси тағйирот ва ивазшавии эҳтимолии ҷои кор, тарси фаромӯш кардани иттилооти муҳими бемор ва тарси тафсири нодурусти додаҳои бемор. Ин тарсҳо ҳангоми қабули технологияҳои нав ба афзоиши фишори равонӣ ва изтироб мусоидат мекунанд. Гузашта аз ин, аз ҷониби баъзе клиницистҳо эҳсоси ошуфтагӣ гузориш дода мешавад, ки аз зиддият байни асбобҳои рақамӣ ва шахсияти касбии онҳо бармеояд. Ин зиддият дар атрофи нигарониҳои марбут ба намоёнии кор ва таҳдидҳои даркшуда ба мустақилияти касбӣ давр мезанад.<ref>{{cite journal |date=2023-10-17 |title=Experience of Health Care Professionals Using Digital Tools in the Hospital: Qualitative Systematic Review |journal= JMIR Human Factors |language=en |vauthors=Wosny M|volume=10 |article-number=e50357 |doi=10.2196/50357 |doi-access=free |pmid=37847535 |pmc=10618886 }}</ref> == Пайвандҳои беруна == * [[https://www.gov.uk/government/collections/evaluating-digital-health-products](https://www.gov.uk/government/collections/evaluating-digital-health-products){{Пайванди мурда|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} GOV.UK Evaluating digital health products] * [[https://evidence.nihr.ac.uk/collection/what-is-digital-health-technology/](https://evidence.nihr.ac.uk/collection/what-is-digital-health-technology/) What is digital health technology and what can it do for me?] – Баррасии [[National Institute for Health and Care Research|Институти миллии тадқиқоти тандурустӣ ва нигоҳубин]] (NIHR) == Эзоҳ == 8wn3hoj5ri0ft1jpqs7iws601aupjje 0 327808 1484057 1450662 2026-08-20T02:21:36Z InternetArchiveBot 30618 Add 1 book for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484057 wikitext text/x-wiki '''Сомонаи тавсиягар''', '''сомонаи пешниҳодгар''' ({{Lang-en|recommender system}}, ''вожаи сомона гоҳе бо платформа, алгоритм ё муҳаррик ҷойгузин мешавад'') — як навъи низоми филтркунии иттилоот мебошад, ки унсурҳоеро пешниҳод мекунад, ки барои як корбари мушаххас аз ҳама мувофиқанд.<ref>{{cite journal|last1=Roy|first1=Deepjyoti|last2=Dutta|first2=Mala|title=A systematic review and research perspective on recommender systems|journal=Journal of Big Data|date=2022|volume=9|issue=59|article-number=59|doi=10.1186/s40537-022-00592-5|doi-access=free}}</ref> Арзиши чунин сомонаҳо махсусан дар ҳолатҳое равшан мешавад, ки корбар бояд аз байни шумораи зиёди интихобҳо — масалан, маҳсулот, расона ё муҳтаво — интихоб анҷом диҳад. Платформаҳои бузурги [[Шабакаи иҷтимоӣ|шабакаҳои иҷтимоӣ]] ва [[хадамоти стримингӣ]] аз сомонаҳои тавсиягар истифода мебаранд, ки бо такя ба [[омӯзиши мошинӣ]] рафтор ва афзалиятҳои корбаронро таҳлил карда, ҷараёнҳои муҳтавои фардисозишударо фароҳам меоранд.<ref>{{cite web|url=https://github.com/twitter/the-algorithm|title=Twitter/The-algorithm|website=GitHub}}</ref> Одатан, тавсияҳо ба равандҳои гуногуни [[Decision-making process|қабули қарор]] марбутанд, аз ҷумла интихоби маҳсулот, интихоби мусиқӣ ё манбаи хабарӣ барои мутолиа. Татбиқи сомонаҳои тавсиягар хеле фарогир аст. Намунаҳои маъмул иборатанд аз эҷоди [[playlist|плейлист]] барои хадамоти видео ва мусиқӣ, пешниҳоди тавсияҳои маҳсулот дар платформаҳои тиҷорати электронӣ ва тавсияи муҳтаво дар шабакаҳои иҷтимоӣ ва веби кушода.<ref name="twitterwtf2">{{cite conference|last1=Gupta|first1=Pankaj|last2=Goel|first2=Ashish|last3=Lin|first3=Jimmy|last4=Sharma|first4=Aneesh|last5=Wang|first5=Dong|last6=Zadeh|first6=Reza|chapter=WTF: the who to follow service at Twitter|date=2013|isbn=9781450320351|publisher=Association for Computing Machinery|doi=10.1145/2488388.2488433|title=Proceedings of the 22nd International Conference on World Wide Web|pages=505–514}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Baran|first1=Remigiusz|last2=Dziech|first2=Andrzej|last3=Zeja|first3=Andrzej|date=2018-06-01|title=A capable multimedia content discovery platform based on visual content analysis and intelligent data enrichment|journal=Multimedia Tools and Applications|volume=77|issue=11|pages=14077–14091|doi=10.1007/s11042-017-5014-1|doi-access=free}}</ref> Ин сомонаҳо метавонанд бо як навъи дода (масалан, мусиқӣ) ё бо чанд манбаъ аз платформаҳои гуногун, аз ҷумла хабарҳо, китобҳо ва дархостҳои ҷустуҷӯ, фаъолият кунанд. Ғайр аз ин, сомонаҳои тавсиягари маъруф барои соҳаҳои мушаххас, ба мисли тарабхонаҳо ва хадамоти шиносоии онлайн, низ таҳия шудаанд. Сомонаҳои тавсиягар ҳамчунин барои ҷустуҷӯ ва кашфи мақолаҳои илмӣ ва коршиносон,<ref name="expertseer">H. Chen, A. G. Ororbia II, C. L. Giles [https://arxiv.org/abs/1511.02058 ExpertSeer: a Keyphrase Based Expert Recommender for Digital Libraries], arXiv preprint, 2015</ref> ҳамкорон,<ref name="collabseer">{{cite conference|chapter-url=https://clgiles.ist.psu.edu/pubs/JCDL2011-CollabSeer.pdf|last1=Chen|first1=Hung-Hsuan|last2=Gou|first2=Liang|last3=Zhang|first3=Xiaolong|last4=Giles|first4=Clyde Lee|chapter=CollabSeer: a search engine for collaboration discovery|date=2011|isbn=9781450307444|publisher=Association for Computing Machinery|doi=10.1145/1998076.1998121|title=Proceedings of the 11th Annual International ACM/IEEE Joint Conference on Digital Libraries|pages=231–240}}</ref> ва хадамоти молиявӣ низ истифода мешаванд.<ref name="financialrec">{{cite conference|first1=Alexander|last1=Felfernig|first2=Klaus|last2=Isak|first3=Kalman|last3=Szabo|first4=Peter|last4=Zachar|chapter-url=https://cdn.aaai.org/AAAI/2007/AAAI07-274.pdf|chapter=The VITA Financial Services Sales Support Environment|year=2007|isbn=9781577353232|title=Proceedings of the 19th National Conference on Innovative Applications of Artificial Intelligence|pages=1692–1699}}</ref> '''Платформаи кашфи муҳтаво''' як [[нармафзор]]и [[Computing platform|платформавӣ]] мебошад, ки аз абзорҳои сомонаи тавсиягар истифода мекунад. Он бо истифода аз додаҳои корбар муҳтавои мувофиқро муайян ва пешниҳод намуда, ҳамзамон хароҷоти нигоҳдорӣ ва рушдро коҳиш медиҳад. Платформаҳои кашфи муҳтаво муҳтавои фардисозишударо ба [[Вебгоҳ|сомонаҳо]], [[дастгоҳҳои мобилӣ]] ва [[set-top box|приставкаҳои телевизионӣ]] мерасонанд. Имрӯз доираи васеи чунин платформаҳо барои намудҳои гуногуни муҳтаво, аз мақолаҳои хабарӣ ва [[маҷаллаҳои илмӣ]]<ref name="nature1">{{cite journal|title=How to tame the flood of literature|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2014-09-04_513_7516/page/n137|journal=Nature|date=2014-09-03|volume=513|issue=7516|pages=129–130|doi=10.1038/513129a|doi-access=free}}</ref> то телевизион вуҷуд дорад.<ref>{{cite web|url=https://www.wired.com/2011/12/netflix-revamps-ipad-app-to-improve-content-discovery/|title=Netflix Revamps iPad App to Improve Content Discovery|publisher=WIRED|date=2011-12-14}}</ref> == Шарҳи умумӣ == Сомонаҳои тавсиягар одатан аз филтркунии ҳамкорона ва/ё филтркунии бар асоси муҳтаво истифода мебаранд, инчунин метавонанд унсурҳои [[knowledge-based systems|низомҳои донишбунёд]] дошта бошанд. Филтркунии ҳамкорона бо такя ба рафтори қаблии корбар (масалан, харидҳо ё баҳогузорӣ) ва қарорҳои корбарони монанд модел месозад ва бар асоси он тавсия пешниҳод мекунад.<ref name="Recommender2010">{{cite encyclopedia|first1=Prem|last1=Melville|first2=Vikas|last2=Sindhwani|entry=Recommender Systems|title=Encyclopedia of Machine Learning|date=2010|doi=10.1007/978-0-387-30164-8_705|publisher=Springer|pages=829–838}}</ref> Филтркунии бар асоси муҳтаво бошад, хусусиятҳои қаблан тамғагузоришудаи як унсурро истифода бурда, унсурҳои монандро тавсия медиҳад.<ref name="mooney99">{{cite conference|author1=R. J. Mooney|author2=L. Roy|year=1999|title=Content-based book recommendation using learning for text categorization|conference=Workshop on Recommender Systems}}</ref> === Мисол === Фарқияти байни филтркунии ҳамкорона ва бар асоси муҳтаворо метавон бо муқоисаи ду сомонаи аввалини тавсиягари мусиқӣ — [[Last.fm]] ва [[Pandora Radio]] — нишон дод. * Last.fm бо мушоҳидаи одатҳои шунидани корбар ва муқоисаи он бо дигар корбарони монанд сурудҳо пешниҳод мекунад. Ин намунаи филтркунии ҳамкорона мебошад. * Pandora бошад, аз хусусиятҳои суруд ё ҳунарманд истифода мебарад (бар асоси [[Music Genome Project]]) ва мисоли равиши бар асоси муҳтаво аст. * Дар тиҷорати электронӣ, хусусияти машҳури Amazon «харидорони X ҳамчунин Y-ро харидаанд» намунаи классикии филтркунии ҳамкорона мебошад. Ҳар як навъи сомона бартарӣ ва маҳдудиятҳои худро дорад. Масалан, Last.fm барои тавсияҳои дақиқ ба маълумоти зиёди корбар ниёз дорад, ки ба мушкили [[Cold start (recommender systems)|оғози сард]] марбут аст.<ref name="rubens2016">{{cite book|title=Recommender Systems Handbook|date=2016|publisher=Springer}}</ref> Дар ҳоле ки Pandora бо маълумоти кам оғоз мекунад, аммо доираи тавсияҳояш маҳдудтар аст. === Татбиқҳои алтернативӣ === Сомонаҳои тавсиягар алтернативаи муфид ба [[алгоритмҳои ҷустуҷӯ]] мебошанд, зеро онҳо ба корбарон дар кашфи унсурҳое кумак мекунанд, ки шояд ба таври мустақим пайдо намекарданд. Дар баъзе баҳсҳои ҳуқуқӣ, аз ҷумла парвандаи [[Gonzalez v. Google LLC|Gonzalez бар зидди Google LLC]], фарқи байни алгоритмҳои ҷустуҷӯ ва тавсия мавриди баҳс қарор гирифтааст.<ref>{{cite web|url=https://techpolicy.press/whats-the-difference-between-search-and-recommendation|title=What's the Difference Between Search and Recommendation?|date=2023-10-16}}</ref> == Таърих == [[Elaine Rich|Элейн Рич]] соли 1979 аввалин сомонаи тавсиягарро бо номи Grundy эҷод кард.<ref>BEEL, Joeran, et al. Paper recommender systems: a literature survey. International Journal on Digital Libraries, 2016, 17. Jg., Nr. 4, S. 305—338.</ref><ref>RICH, Elaine. User modeling via stereotypes. Cognitive science, 1979, 3. Jg., Nr. 4, S. 329—354.</ref> Ӯ роҳеро меҷуст, то ба корбарон китобҳое тавсия диҳад, ки эҳтимол писандашон меоянд. Андешаи ӯ сохтани сомонае буд, ки ба корбарон саволҳои мушаххас медиҳад ва онҳоро вобаста ба ҷавобҳояшон ба синфҳои афзалиятҳо ё «қолабҳо» (''stereotypes'') ҷудо мекунад. Баъдан, вобаста ба тааллуқ доштани корбар ба ин ё он «қолаб», ба ӯ китобҳое тавсия дода мешуд, ки эҳтимол маъқул мешаванд. Яке аз сомонаҳои барвақтии дигар, ки бо номи «рафи рақамии китоб» (''digital bookshelf'') ёд мешавад, дар гузориши техникии соли 1990 аз ҷониби [[Jussi Karlgren|Юсси Карлгрен]] дар Донишгоҳи Колумбия тавсиф шудааст,<ref>Karlgren, Jussi. "[https://jussikarlgren.wordpress.com/wp-content/uploads/1990/09/algebrawp.pdf An Algebra for Recommendations.]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240525022319/https://jussikarlgren.wordpress.com/wp-content/uploads/1990/09/algebrawp.pdf}}. Syslab Working Paper 179 (1990). "</ref> ва аз соли 1994 ба баъд дар миқёси васеъ татбиқ шуда, дар гузоришҳо ва нашрияҳои техникӣ аз ҷониби [[Jussi Karlgren|Юсси Карлгрен]] (он вақт дар [[SICS]]) ва низ аз ҷониби гурӯҳҳои таҳқиқотии таҳти роҳбарии [[Пэтти Мейс]] дар MIT,<ref>Shardanand, Upendra, and Pattie Maes. «[http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.30.6583&rep=rep1&type=pdf Social information filtering: algorithms for automating „word of mouth“].» In Proceedings of the SIGCHI conference on Human factors in computing systems, pp. 210—217. ACM Press/Addison-Wesley Publishing Co., 1995.</ref> Уилл Ҳилл дар Bellcore,<ref>Hill, Will, Larry Stead, Mark Rosenstein, and George Furnas. «[http://zhang.ist.psu.edu/teaching/501/readings/Hill.pdf Recommending and evaluating choices in a virtual community of use] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181221074205/http://zhang.ist.psu.edu/teaching/501/readings/Hill.pdf |date=2018-12-21 }}.» In Proceedings of the SIGCHI conference on Human factors in computing systems, pp. 194—201. ACM Press/Addison-Wesley Publishing Co., 1995.</ref> ва [[Paul Resnick|Пол Резник]] (ҳамчунин дар MIT)<ref>Resnick, Paul, Neophytos Iacovou, Mitesh Suchak, Peter Bergström, and John Riedl. «[https://sites.ualberta.ca/~golmoham/SW/web%20mining%2023Jan2008/GroupLens%20An%20Open%20Architecture%20for%20Collaborating%20Filtering%20%20of%20Netnews.pdf GroupLens: an open architecture for collaborative filtering of netnews] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20230307075027/https://sites.ualberta.ca/~golmoham/SW/web%20mining%2023Jan2008/GroupLens%20An%20Open%20Architecture%20for%20Collaborating%20Filtering%20%20of%20Netnews.pdf |date=2023-03-07 }}.» In Proceedings of the 1994 ACM conference on Computer supported cooperative work, pp. 175—186. ACM, 1994.</ref><ref name="ResnickVarian">Resnick, Paul, and Hal R. Varian. «Recommender systems.» Communications of the ACM 40, no. 3 (1997): 56-58.</ref> густариш ёфт. Кори онҳо вобаста ба GroupLens соли 2010 бо ҷоизаи [[ACM Software Systems Award]] қадрдонӣ гардид. == Ҷусторҳои вобаста == * [[Радикализатсияи алгоритмӣ]] * [[ACM Conference on Recommender Systems|Конфронси ACM оид ба сомонаҳои тавсиягар]] * [[Cold start (recommender systems)|Оғози сард]] * [[Collaborative filtering|Филтркунии ҳамкорона]] * [[Collective intelligence|Ҳуши дастаҷамъӣ]] * [[Configurator|Танзимгар]] * [[Content moderation|Модератсияи муҳтаво]] * [[Ҳубоби иттилоотӣ|Ҳубоби иттиолотӣ]] * [[Information filtering system|Низоми филтркунии иттилоот]] * [[Information explosion|Инфирори иттилоот]] * [[Media monitoring service|Хадамоти мониторинги расона]] * [[Pattern recognition|Шинохти намунаҳо]] * [[Personalized marketing|Маркетинги фардисозишуда]] * [[Personalized search|Ҷустуҷӯи фардисозишуда]] * [[Preference elicitation|Ошкорсозии афзалиятҳо]] * [[Product finder|Ёбандаи маҳсулот]] * [[Rating site|Сомонаи баҳогузорӣ]] * [[Reputation management|Идоракунии эътибор]] * [[Reputation system|Низоми эътибор]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Authority control|suppress=P434}} [[Гурӯҳ:Алгоритмҳо]] [[Гурӯҳ:Сомонаи тавсиягар]] op318aogx3715glk6qzjd2b1m6hny57 0 327835 1484060 1483338 2026-08-20T02:24:39Z InternetArchiveBot 30618 Add 1 book for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484060 wikitext text/x-wiki '''Тамаддун''' ({{lang-ar|تمدن}}) ({{lang-la|civitas}}) ({{lang-fr|civilisé}}) — ҳар [[ҷомеъа|ҷомеъаи]] печида, ки дорои сохторҳои [[якҷонишинӣ]], табақабандии иҷтимоӣ, шакле аз мудирият, сомондиҳии иҷтимоӣ ва сомонаи намодини иртиботӣ монанди дастгоҳи навишторӣ (хат) бошад.<ref name="Haviland 2013">{{cite book|last=Haviland|first=William|title=Cultural Anthropology: The Human Challenge|publisher=Cengage Learning|year=2013|page=250|url=https://books.google.com/books?id=DfEWAAAAQBAJ&q=%22civilization+refers+to+societies%22|display-authors=etal|isbn=978-1-285-67530-5|access-date=20 June 2015|archive-date=13 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713215613/https://books.google.com/books?id=DfEWAAAAQBAJ&q=%22civilization+refers+to+societies%22|url-status=live}}</ref><ref name="Fernández-Armesto 2001">{{cite book|last=Fernández-Armesto|first=Felipe|title=Civilizations: Culture, Ambition, and the Transformation of Nature|publisher=Simon & Schuster|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=3MNzi698aXwC|isbn=978-0-7432-1650-0|access-date=20 June 2015|archive-date=1 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210401104653/https://books.google.com/books?id=3MNzi698aXwC|url-status=live}}</ref><ref name="Boyden 2004">{{cite book|last=Boyden|first=Stephen Vickers|title=The Biology of Civilisation|year=2004|pages=7–8|publisher=UNSW Press|url=https://books.google.com/books?id=TX78DfVbM7kC&q=%22the+essential+precondition%22|isbn=978-0-86840-766-1|access-date=20 June 2015|archive-date=30 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230072508/https://books.google.com/books?id=TX78DfVbM7kC&q=%22the+essential+precondition%22|url-status=live}}</ref><ref name="Solms-Laubach 2007">{{cite book|first=Franz|last=Solms-Laubach|title=Nietzsche and Early German and Austrian Sociology|publisher=Walter de Gruyter|year=2007|pages=115, 117, 212|url=https://books.google.com/books?id=TxTITNduFc4C|isbn=978-3-11-018109-8|access-date=20 June 2015|archive-date=30 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230074441/https://books.google.com/books?id=TxTITNduFc4C&dq|url-status=live}}</ref> [[File:standard of Ur - Peace Panel - Sumer.jpg|thumb|Тамаддуни бостонии [[шумериён]] дар [[Байнаннаҳрайн]] қадимтарин тамаддуни ҷаҳон ба шумор меравад, ки тақрибан аз соли 4000 то милод оғоз ёфтааст; дар ин тасвир (тақр. 2500 то милод) нақшҳои гуногуни иҷтимоӣ дар ҷомеаи шумерии [[Ур]] нишон дода шудаанд.]] Тамаддунҳо одатан дар гирди маҳалҳои зичи аҳолинишин ташкил меёбанд ва ба [[иерархия]]-ҳои каму беш сахти [[табақаҳои иҷтимоӣ]] бо [[тақсимоти меҳнат]] ҷудо мешаванд. Аксаран элитаи ҳоким ва аҳолии зердасти шаҳрӣ ва деҳотӣ мавҷуд аст, ки бо кишоварзии фишурда, [[кӯҳканӣ]], истеҳсоли хурдҳаҷм ва [[тиҷорат]] машғуланд. Тамаддун [[қудрат|қудратро]] мутамарказ намуда, назорати [[инсон|инсонро]] бар [[табиат]] ва ҳам бар дигар инсонҳо густариш медиҳад.<ref name=":5">{{cite book|title=The Sources of Social Power|last=Mann|first=Michael|publisher=Cambridge University Press|year=1986|volume=1|pages=34–41}}</ref> Тамаддунҳо бо кишоварзии рушдёфта, [[меъморӣ]], [[зерсохтор]], [[Иноватсия|пешрафти технологӣ]], [[асъор]], [[андоз|андозбандӣ]], [[танзим]] ва тахассусёбии [[меҳнат]] тавсиф мешаванд.<ref>{{cite book|last1=Morris|first1=Ian|title=The Measure of Civilization: How Social Development Decides the Fate of Nations|url=https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691155685/the-measure-of-civilization|date=2013|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|isbn=978-0-691-15568-5|access-date=29 May 2023|archive-date=29 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529174320/https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691155685/the-measure-of-civilization|url-status=live}}</ref> [[File:Shang dynasty inscribed scapula.jpg|thumb|[[Торихи Чин]] яке аз қадимтарин тамаддунҳои ҷаҳон аст, ки аз асри XXI то милод оғоз ёфта, то имрӯз идома дорад.]] Дар таърих, тамаддун аксар вақт ҳамчун шакли бузургтар ва «пешрафтатар»-и [[фарҳанг]] дарк мешуд ва ба таври ғайримустақим дар муқоиса бо фарҳангҳои хурдтар ё ба шакле он давра «суст» қарор мегирифт,<ref name="Adams 1966">{{cite book|author=Adams, Robert McCormick|title=The Evolution of Urban Society|year=1966|page=13|publisher=Transaction Publishers|url=https://books.google.com/books?id=JrZOwKU0TlsC&q=%22civilizations+are+associated%22|isbn=978-0-202-36594-7|access-date=20 June 2015|archive-date=30 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230073713/https://books.google.com/books?id=JrZOwKU0TlsC&q=%22civilizations+are+associated%22|url-status=live}}</ref><ref name="Wright 2004">{{cite book|first=Ronald|last=Wright|title=A Short History anthropological.|url=https://archive.org/details/shorthistoryofpr0000wrig|year=2004|publisher=House of Anansi Press|isbn=978-0-88784-706-6}}</ref><ref name="Llobera 2003">{{cite book|first=Josep|last=Llobera|title=An Invitation to Anthropology|publisher=Berghahn Books|year=2003|pages=136–137|url=https://books.google.com/books?id=_-LDyWxODjAC&q=%22best-known+definition%22|isbn=978-1-57181-597-2|access-date=20 June 2015|archive-date=30 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230074407/https://books.google.com/books?id=_-LDyWxODjAC&q=%22best-known+definition%22|url-status=live}}</ref><ref name=":4">{{cite book|last=Bolesti|first=Maria|title=Barbarism and Its Discontents|year=2013|publisher=Stanford University Press|url=https://books.google.com/books?id=cpZZKabXvWAC|isbn=978-0-8047-8537-2|access-date=20 June 2015|archive-date=21 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231121220741/https://books.google.com/books?id=cpZZKabXvWAC|url-status=live}}</ref> ҳатто дар дохили худи тамаддунҳо ва дар тӯли таърихи онҳо. Ба таври умум, тамаддун дар муқоиса бо ҷомеъаҳои қабилавии ғайримарказӣ, аз ҷумла фарҳангҳои [[кӯчиёни чорводор]], ҷомеъаҳои [[неолитӣ]] ё шикорчӣ-гирдоваранда қарор дода мешавад. Калимаи ''тамаддун'' (''civilization'') ба [[вожа|вожаи]] лотинии {{lang-la|civitas}} ё «[[шаҳр]]» иртибот дорад. Чунонки [[National Geographic Society]] шарҳ медиҳад: «Аз ин рӯ, таърифи соддатарини вожаи ''civilization'' — “[[ҷомеъа|ҷомеъае]], ки аз шаҳрҳо иборат аст” мебошад.»<ref>{{cite web|title=Civilizations|date=20 May 2022|access-date=29 May 2023|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/civilizations/|website=National Geographic Education|publisher=National Geographic Society|language=en|archive-date=29 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529174213/https://education.nationalgeographic.org/resource/civilizations/|url-status=live}}</ref> Пайдоиши аввалини тамаддунҳо одатан бо марҳилаҳои охирини инқилоби замони [[неолит|неолитӣ]] дар [[Осиёи Ғарбӣ]] вобаста дониста мешавад, ки бо равандҳои нисбатан босуръати инқилоби шаҳрӣ ва ташаккули [[давлат]] анҷом меёбад — рушде сиёсӣ, ки бо зуҳури элитаи ҳоким иртибот дорад. == Таърихи мафҳум == Вожаи англисии ''civilization'' аз калимаи фаронсавии {{lang-fr|civilisé}} («тамаддунёфта») сарчашма мегирад, ки худ аз («шаҳрӣ», «мадании шаҳрвандӣ») баромадааст ва бо {{lang-la|civis}} («шаҳрванд») ва {{lang-la|civitas}} («шаҳр») иртибот дорад.<ref name=":6">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3041K2Zv76AC&pg=PT73|title=The SAGE Glossary of the Social and Behavioral Sciences|last=Sullivan|first=Larry E.|year=2009|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4129-5143-2|page=73|language=en|access-date=20 June 2015|archive-date=30 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161230003359/https://books.google.com/books?id=3041K2Zv76AC&pg=PT73|url-status=live}}</ref> Асари бунёдии назариявӣ дар ин замина китоби [[Норберт Элиас]] бо номи ''Раванди тамаддун'' (1939) мебошад, ки дар он тағйири [[меъёрҳои иҷтимоӣ]] аз ҷомеъаи дарбории асримиёнагӣ то давраи аввали замони нав таҳлил мешавад. Ин асар то имрӯз таъсиргузортарин таҳқиқоти сотсиологӣ дар мавзӯъ ба шумор меравад ва адабиёти густурдаи дуюмдараҷаро ба вуҷуд овардааст. Аз ҷумла, [[Ҳанс Петер Дюрр]] онро дар як кори бузург (панҷ ҷилд, 3500 саҳифа, солҳои 1988–2002) шадидан интиқод кард. Элиас, ки он замон ба синни хеле боло расида буд, як сол пеш аз вафоташ ба ин интиқодҳо ҷавоб дод. Соли 2002 худи Дюрр аз ҷониби Михаэл Ҳинтс дар асари хеш танқид шуд, ки иддао мекард интиқоди Дюрр ба туҳмат ва бадномсозии Элиас бар асоси меъёрҳои ифротии [[дурустии сиёсӣ]] баробар аст.<ref>{{cite magazine|magazine=Der Spiegel|url=http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-25327104.html|issue=40|volume=2002|date=30 September 2002|title=Denker: Entlarvende Briefe|language=de|access-date=16 October 2014|archive-date=28 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190228225831/http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-25327104.html|url-status=dead}}</ref> Дар китоби ''The Philosophy of Civilization'' (1923), [[Алберт Швайтсер]] ду дидгоҳро шарҳ медиҳад: яке комилан моддигароӣ ва дигаре моддӣ-ахлоқӣ. Ба ақидаи ӯ, буҳрони ҷаҳонӣ аз он сар мезанад, ки инсоният мафҳуми ахлоқии тамаддунро аз даст додааст, яъне «маҷмӯи тамоми пешрафтҳое, ки инсон дар ҳама соҳаҳо ба даст овардааст, ба шарте ки ин пешрафт ба такомули маънавии шахсиятҳо мусоидат кунад». [[File:Grün - The End of Dinner.jpg|thumb|''The End of Dinner'' аз ҷониби [[Jules-Alexandre Grün]] (1913). Зуҳури одоби дастархон ва дигар шаклҳои [[этика]] ва худназораткунӣ ҳамчун хоси ҷомеаи «тамаддунёфта» дар китоби [[Norbert Elias|Норберт Элиас]] ''[[The Civilizing Process]]'' (1939) баррасӣ мешавад.]] Вожаҳои вобаста ба ин мафҳум, ба мисли “civility”, дар миёнаи асри XVI пайдо шуданд. Исми абстрактии “civilization” ба маънои «ҳолати тамаддунёфта» дар солҳои 1760-ум, боз ҳам аз фаронсавӣ, ба истифода даромад. Аввалин истифодаи маълуми он дар фаронсавӣ [[соли 1757]] аз ҷониби Виктор де Рикетӣ, маркизи Мирабо сабт шудааст, дар ҳоле ки аввалин истифода дар англисӣ ба [[Адам Фергюсон]] нисбат дода мешавад. Ӯ дар асари соли 1767-и худ ''[[Essay on the History of Civil Society|Essay on the History of Civil Society]]'' навишта буд: «На танҳо фард аз кӯдакӣ то камол мерасад, балки худи навъи инсонӣ низ аз дуруштӣ ба сӯи civilisation ҳаракат мекунад».<ref name="Benveniste">Ба нақл аз [[Эмил Бенвенист]], {{lang-fr|Civilisation. Contribution à l'histoire du mot}}, 1954, нашршуда дар {{lang-fr|Problèmes de linguistique générale}}, Éditions Gallimard, 1966, саҳ. 336–345.</ref> Аз ин рӯ, ин вожа дар муқобили варварӣ ё дағалгароӣ қарор дода мешуд ва бо ҷустуҷӯи фаъолонаи [[Progress (history)|пешрафт]] хоси [[Age of Enlightenment|Давраи Маърифат]] пайваст буд. Дар охири [[асри XVIII]] ва аввали [[асри XIX]], махсусан дар замони [[Инқилоби Фаронса]], «civilization» танҳо дар шакли ягона истифода мешуд ва ба пешрафти куллии инсоният ишора мекард. Ин истифода то имрӯз дар забони фаронсавӣ боқӣ мондааст. Истифодаи “civilizations” ҳамчун исми шуморашаванда дар асри XIX гоҳ-гоҳ дида мешуд, вале танҳо дар нимаи дуюми асри XX ба таври густарда роиҷ гардид, гоҳе танҳо ба маънои [[culture|фарҳанг]] истифода мешуд.<ref name=":10">"Civilization" (1974), ''Encyclopædia Britannica'', 15th ed.</ref> Танҳо дар ҳамин маънои умумӣ метавон аз «тамаддуни асримиёнагӣ» сухан гуфт, ки дар маънои Элиас як зидмаъно (оксюморон) мебуд. Баробар донистани мафҳумҳои «тамаддун» ва «фарҳанг» баҳсбарангез буда, одатан рад карда мешавад, зеро на ҳама шаклҳои фарҳангро метавон тамаддун номид.<ref>{{cite journal|last1=Lottick|first1=Kenneth V.|title=Some Distinctions between Culture and Civilization as Displayed in Sociological Literature|url=https://archive.org/details/sim_social-forces_1950-03_28_3/page/240|journal=Social Forces|year=1950|volume=28|issue=3|pages=240–250|doi=10.2307/2572007}}</ref> Аллакай дар [[асри XVIII]] тамаддун ҳамеша ҳамчун пешрафт арзёбӣ намешуд. Яке аз фарқиятҳои муҳими таърихӣ байни фарҳанг ва тамаддун дар навиштаҳои [[Жан-Жак Руссо]], махсусан дар асари ӯ , дида мешавад. Дар ин ҷо тамаддун, ки бештар оқилона ва иҷтимоист, бо [[табиати инсон]] комилан мувофиқ нест ва «комил будани инсон танҳо тавассути бозгашт ё наздик шудан ба ягонагии табиии пешазоқилона имконпазир аст». Аз ин дидгоҳ, махсусан дар [[Олмон]], равиши нав шакл гирифт — нахуст аз ҷониби [[Johann Gottfried Herder|Иоҳанн Готфрид Ҳердер]] ва баъдтар аз ҷониби файласуфоне чун [[Киркегор]] ва [[Нитше]]. Тибқи ин назар, фарҳангҳо ҳамчун организмҳои табиӣ дида мешаванд, дар ҳоле ки тамаддун, бо вуҷуди пешрафти моддӣ, ғайритабиӣ буда, бо «иллатҳои ҳаёти иҷтимоӣ» чун маккорӣ, риёкорӣ, ҳасад ва ҳарисӣ пайваст аст.<ref name=velkley>{{cite book|title=Being after Rousseau: Philosophy and Culture in Question|last=Velkley|first=Richard|year=2002|chapter=The Tension in the Beautiful: On Culture and Civilization in Rousseau and German Philosophy|pages=11–30|publisher=The University of Chicago Press}}</ref> Дар замони [[World War II|Ҷанги ҷаҳонии дувум]], [[Лео Штраус]], ки аз Олмон гурехта буд, дар Ню-Йорк изҳор дошт, ки ҳамин дидгоҳ нисбат ба тамаддун заминаи [[натсизм]], [[милитаризм|милитаризми]] олмонӣ ва [[нигилизм]] шудааст.<ref name=":11">"[https://archive.org/details/LeoStraussGermanNihilismIntegral1941 On German Nihilism]" (1999, лексияи аслии соли 1941).</ref> == Ҳамчунин нигаред == * [[Анархо-примитивизм]] * [[Муҳити сохташуда]] * [[Масеҳият]] * [[Civil engineering|Муҳандисии шаҳрвандӣ]] * [[Civilization state|Давлати тамаддунӣ]] * [[Civilizing mission|Миссияи тамаддунсоз]] * [[Colony|Мустамлика]] * [[Cultural development|Рушди фарҳангӣ]] * [[Ecological civilization|Тамаддуни экологӣ]] * [[Evolution of languages|Таҳаввули забонҳо]] * [[Evolutionary anthropology|Антропологияи таҳаввулӣ]] * [[Globalization|Ҷаҳонишавӣ]] * [[Human universal|Умумияти инсоният]] * [[Lifestyle|Тарзи зиндагӣ]] * [[Origin of language|Пайдоиши забон]] * [[Outline of culture|Нақшаи фарҳанг]] * [[Outline of society|Нақшаи ҷомеа]] * [[Personal identity|Ҳувияти шахсӣ]] * [[Population growth|Афзоиши аҳолӣ]] * [[Progress|Пешрафт]] * [[Role of Christianity in civilization|Нақши масеҳият дар тамаддун]] * [[Social integration|Ҳамгироии иҷтимоӣ]] * [[Sociocultural system|Низоми иҷтимоӣ-фарҳангӣ]] * [[Sustainability|Пойдорӣ]] * [[Technological advancement|Пешрафти технологӣ]] * [[Urban evolution|Таҳаввули шаҳрӣ]] * [[Waterways|Роҳҳои обӣ]] * [[World community|Ҷомеаи ҷаҳонӣ]] * [[World history|Таърихи ҷаҳон]] * [[Written history|Таърихи хаттӣ]] ==Эзоҳ== {{эзоҳ}} == Пайвандҳои беруна == {{Wiktionary}} * [https://www.bbc.co.uk/religion/tools/civilisations/ BBC on civilization] * [https://historyten.com/ancient-civilization/oldest-civilizations-of-all-time/ Top 10 oldest civilizations] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20231204235822/https://historyten.com/ancient-civilization/oldest-civilizations-of-all-time/ |date=2023-12-04 }} {{Мақолаи тарҷумашуда|en|Civilization}} {{ТарҷумаКунед|en|Civilization}} {{Пайвандҳои беруна}} [[Гурӯҳ:Ҷомеашиносӣ|*]] [[Гурӯҳ: Тамаддунҳо| ]] [[Гурӯҳ: Гурӯҳҳои антропологии халқҳо]] [[Гурӯҳ: Антропологияи фарҳангӣ]] [[Гурӯҳ: Ҷуғрофияи фарҳангӣ]] [[Гурӯҳ: Таърихи фарҳангӣ]] [[Гурӯҳ: Назарияҳои хаттӣ]] bj44n75768nstia2fi6wvm8obhw6tzo 0 327839 1484038 1483322 2026-08-20T01:46:38Z InternetArchiveBot 30618 Add 1 book for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484038 wikitext text/x-wiki '''Мудирияти муҳтаво''' ({{Lang-en|Content management, CM}} ) маҷмӯи равандҳо ва технологияҳоест, ки ҷамъоварӣ, идоракунӣ ва нашри иттилоотро дар ҳар гуна шакл ё восита пуштибонӣ мекунанд. Вақте ин иттилоот тавассути компютерҳо нигоҳдорӣ ва истифода мешавад, онро метавон мушаххастар ҳамчун муҳтавои рақамӣ ё ба содагӣ [[муҳтаво]] номид. * Муҳтавои рақамӣ метавонад шакли матн (масалан, ҳуҷҷатҳои электронӣ), тасвирҳо, файлҳои мултимедиявӣ (садо ё видео) ё ҳар гуна навъи дигари файлро дошта бошад, ки дар давраи ҳаёти муҳтаво ба идоракунӣ ниёз дорад. * Раванди таҳия ва идоракунии муҳтаво ба қадре мураккаб аст, ки ширкатҳои гуногуни тиҷоратии нармафзор (калон ва хурд), аз ҷумла Interwoven ва Microsoft, барномаҳои идоракунии муҳтаворо барои назорат ва худкорсозии бахшҳои муҳими давраи ҳаёти муҳтаво пешниҳод мекунанд. == Раванд == Усулҳо ва ҳадафҳои идоракунии муҳтаво вобаста ба рисолат ва сохтори идоракунии ташкилот фарқ мекунанд. Созмонҳои хабарӣ, сомонаҳои [[тиҷорати электронӣ]] ва муассисаҳои таълимӣ ҳамагӣ аз идоракунии муҳтаво истифода мебаранд, аммо ба шаклҳои гуногун. Ин боиси фарқият дар истилоҳот ва шумора ё номгузории марҳилаҳои раванд мегардад. Масалан, баъзе муҳтавои рақамӣ аз ҷониби як ё чанд муаллиф эҷод мешавад. Бо гузашти вақт, ин муҳтаво метавонад таҳрир гардад. Як ё чанд нафар метавонанд назорати муҳаррирӣ анҷом диҳанд ва муҳтаворо барои нашр тасдиқ намоянд. [[Нашр]] метавонад шаклҳои гуногун дошта бошад: ё «паҳн» кардани муҳтаво барои дигарон, ё танҳо додани ҳуқуқи дастрасии рақамӣ ба муҳтавои муайян барои як ё чанд нафар. Баъдтар ин муҳтаво метавонад бо версияи нав иваз шуда, аз истифода бароварда ё ҳазф гардад (масалан, ҳангоми тағйир ёфтани ин саҳифаи вики). Мудирияти муҳтаво аслан як равандест ҳамкорона. Он одатан нақшҳо ва масъулиятҳои зеринро дар бар мегирад: * '''Эҷодкор''' — масъули эҷод ва таҳрири муҳтаво. * '''Муҳаррир''' — масъули дақиқсозии паём ва услуби пешниҳоди муҳтаво, аз ҷумла тарҷума ва маҳаллисозӣ. * '''Ношир''' — масъули барориши муҳтаво барои истифода. * '''Мудир''' — масъули идоракунии иҷозатҳои дастрасӣ ба ҷузвдонҳо, маҷмӯаҳо ва файлҳо, одатан тавассути таъини ҳуқуқи дастрасӣ ба гурӯҳҳо ё нақшҳо. Мудирон инчунин метавонанд ба корбарон кумак ва пуштибонӣ расонанд. * '''Истеъмолкунанда, бинанда ё меҳмон''' — шахсе, ки пас аз нашр ё мубодила муҳтаворо мехонад ё истифода мекунад. Як ҷанбаи муҳимми мудирияти муҳтаво қобилияти идора кардани версияҳои гуногуни муҳтаво ҳангоми рушди он мебошад (''нигаред ҳамчунин'' [[version control]]). Муаллифон ва муҳаррирон аксар вақт бояд версияҳои қаблиро барқарор кунанд, масалан, ҳангоми нокомии раванд ё таҳрирҳои номатлуб. Муҳтавои вобаста ба замон низ метавонад навсозиро талаб кунад, зеро мавзӯъ бо мурури вақт тағйир меёбад. Ҷанбаи дигари муҳим эҷод, нигоҳдорӣ ва татбиқи меъёрҳои бозбинӣ мебошад. Ҳар узви раванди эҷод ва баррасии муҳтаво нақш ва масъулияти махсуси худро дорад. Ҳар як узви гурӯҳи бозбинӣ ба меъёрҳои равшан ва дақиқ ниёз дорад. Ин меъёрҳо бояд пайваста нигоҳдорӣ шаванд, то муттасилӣ ва солимии дарозмуддати [[пойгоҳи дониш]] таъмин гардад. Низоми идоракунии муҳтаво маҷмӯи равандҳои худкор мебошад, ки метавонад хусусиятҳои зеринро дастгирӣ намояд: * Воридсозӣ ва эҷоди ҳуҷҷатҳо ва маводи мултимедиявӣ * Муайян кардани ҳамаи корбарони асосӣ ва нақшҳои онҳо * Имконияти таъини нақшҳо ва масъулиятҳо барои навъҳо ё категорияҳои гуногуни муҳтаво * Таърифи вазифаҳои [[ҷараёни кор]], аксар вақт бо паёмрасонӣ, то мудирони муҳтаво аз тағйирот огоҳ гарданд * Қобилияти пайгирӣ ва идоракунии чандин версияи як муҳтаво * Қобилияти нашри муҳтаво ба махзан (repository) барои таъмини дастрасӣ * Қобилияти фардисозии муҳтаво бар асоси маҷмӯи қоидаҳо Имрӯзҳо махзан қисми ҷудонашавандаи низом гардида, ҷустуҷӯ ва бозёбии [[корпоративи]]ро дар бар мегирад. Низомҳои идоракунии муҳтаво шаклҳои зерин доранд: * [[Системаи мудирияти муҳтавои веб]] — [[армафзор]] барои идоракунии [[веб]] * Маҳсули кори ҳайати муҳарририи як [[рӯзнома]] * [[Ҷараёни кор]] барои нашри [[мақола]] * [[Системаи мудирияти ҳуҷҷатҳо]] * [[Knowledge management software]] * [[Нашри якманбаъ]] низоми идоракунии муҳтаво — нигоҳдории муҳтаво ба қисмҳо дар пойгоҳи додаҳои релятсионӣ * Низоми мудирияти вариантҳо — ки дар он кормандон муҳтавои манбаъро тамғагузорӣ мекунанд, то вариантҳои гуногун аз як «манбаи асосӣ» ҳангоми нашр тавлид шаванд (масалан, дастури истифодабарии мошин барои чанд соли модел) == Сохторҳои мудирият== Коршиноси мудирияти муҳтаво Марк Фелдман се сохтори асосии мудириятро муайян мекунад: маҳаллӣ, мутамарказ ва федеративӣ — ки ҳар кадом бартарӣ ва маҳдудиятҳои худро доранд.<ref>{{Cite web|url=http://www.clickz.com/clickz/column/1715089/governance-issues-content-management|title=Governance Issues in Content Management|date=12 January 2001}}{{Пайванди мурда|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Мудирияти маҳаллӣ === Бо додани назорат ба дасти коршиносони наздик ба муҳтаво, ин модел эҷодкориро тақвият медиҳад. Аммо ин метавонад боиси аз даст рафтани қисман ё пурраи назорати маъмурӣ гардад. === Мудирияти мутамарказ === Ҳангоми мутамарказ будани назорат, низомҳои идоракунии муҳтаво паёми ягона ва равшани брендро таъмин мекунанд. Инчунин онҳо имкон медиҳанд, ки дар ташкилотҳои бузург хароҷот коҳиш ёбад, масалан, тавассути пешгирӣ аз такрори корҳо ё соддасозии равандҳо. === Мудирияти федеративӣ === Ин модел мекӯшад бартариҳои ҳар ду усули маҳаллӣ ва мутамарказро муттаҳид созад. Аммо татбиқи пурраи он душвор буда метавонад, зеро талаб мекунад, ки марзҳои назорат байни роҳбарони маҳаллӣ ва эҷодкунандагони муҳтаво дақиқ мувофиқа шаванд. == Татбиқ == Татбиқи идоракунии муҳтаво бояд паҳншавӣ ва ҳуқуқи рақамиро дар тамоми давраи ҳаёти муҳтаво идора карда тавонад.<ref name="auto">{{cite journal|last=White|first=Blake|date=April 2004|title=A New Era for Content: Protection, Potential, and Profit in the Digital World|url=https://archive.org/details/sim_smpte-motion-imaging-journal_2004-04_113_4/page/110|journal=SMPTE Motion Imaging Journal|publisher=Society of Motion Picture & Television Engineers|volume=113|issue=4|pages=110–120|doi=10.5594/J15189|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|title=The World Beyond Digital Rights Management|url=https://archive.org/details/worldbeyonddigit0000umeh|last=Umeh|first=Jude|date=October 2007|publisher=British Computer Society|page=320|isbn=978-1902505879}}</ref> Аз ин рӯ, низомҳои идоракунии муҳтаво аксар вақт бо [[digital rights management]] пайваст мешаванд, то дастрасии корбарон ва ҳуқуқи рақамиро назорат кунанд. Баъзе татбиқҳо ҳамаи ин мушкилотро фаро мегиранд.<ref name="auto"/> == Ҳамчунин нигаред == * [[Расонидани муҳтаво]] * [[Муҳандисии муҳтаво]] ==Эзоҳ== {{эзоҳ}} ==Пайвандҳои беруна== * {{cite book | last = Boiko | first = Bob | title = Content Management Bible | publisher = Wiley | date = 2004-11-26 | pages = 1176 | url = https://archive.org/details/contentmanagemen0000boik_t9l3 | url-access = limited | isbn = 0-7645-7371-3 }} * {{cite book | last = Rockley | first = Ann | title = Managing Enterprise Content: A Unified Content Strategy | publisher = New Riders Press | date = 2002-10-27 | pages = 592 | isbn = 0-7357-1306-5 }} [[Гурӯҳ: Муоширати техникӣ]] [[Гурӯҳ: Мудирияти додаҳо]] [[Гурӯҳ: Системаҳои мудирияти муҳтаво]] * {{cite book | last = Hackos | first = JoAnn T. | title = Content Management for Dynamic Web Delivery | url = https://archive.org/details/contentmanagemen0000hack | publisher = Wiley | date = 2002-02-14 | pages = 432 | isbn = 0-471-08586-3 }} * {{cite book | last = Glushko| first = Robert J. |author2=Tim McGrath| title = Document Engineering: Analyzing and Designing Documents for Business Informatics and Web Services | url = https://archive.org/details/documentengineer0000glus| publisher = MIT Press| year = 2005 | pages = 728| isbn = 0-262-57245-1 }} * {{cite book | last = Ferran | first = Núria | author2=Julià Minguillón | title = Content Management for E-Learning | url = https://archive.org/details/contentmanagemen00ferr | url-access = limited | publisher = Springer | date = 2011 | pages = [https://archive.org/details/contentmanagemen00ferr/page/n230 215] | isbn = 978-1-4419-6958-3 }} 6l1ukjguduwqeq3yxi0q48tpj55stbu 0 327857 1484056 1483294 2026-08-20T02:20:32Z InternetArchiveBot 30618 Add 1 book for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484056 wikitext text/x-wiki [[Акс:Storck_Harbour_scene.jpg|мини|285x285пкс|Тиҷорати озод]] '''Тиҷорати озод''' ({{Lang-en|Free trade}}) — як сиёсати тиҷоратӣ мебошад, ки воридот ё содирот-ро маҳдуд намекунад. Дар сатҳи ҳукуматҳо, тиҷорати озод бештар аз ҷониби ҳизбҳои сиёсие ҷонибдорӣ мешавад, ки мавқеъҳои либерализми иқтисодӣ доранд, дар ҳоле ки ҳизбҳои миллатгарои иқтисодӣ одатан протексионизмро дастгирӣ мекунанд,<ref>{{cite book|title=State Aid for Newspapers: Theories, Cases, Actions|last=Murschetz|first=Paul|publisher=Springer Science+Business Media|year=2013|isbn=978-3642356902|pages=64}}</ref><ref>{{cite book|title=Globalization and the State: Volume II: Trade Agreements, Inequality, the Environment, Financial Globalization, International Law and Vulnerabilities|last=Peláez|first=Carlos|publisher=Palgrave MacMillan|year=2008|isbn=978-0230205314|location=United States|page=68}}</ref><ref>{{cite book|title=Votes, Vetoes, and the Political Economy of International Trade Agreements|url=https://archive.org/details/votesvetoespolit0000mans|last=Mansfield|first=Edward|publisher=Princeton University Press|year=2012|isbn=978-0691135304|pages=[https://archive.org/details/votesvetoespolit0000mans/page/128 128]}}</ref><ref>{{cite book|title=Encyclopedia of U.S. Campaigns, Elections, and Electoral Behavior: A–M, Volume 1|url=https://archive.org/details/encyclopediaofus0001unse_n5d2|last=Warren|first=Kenneth|publisher=SAGE Publishing|year=2008|isbn=978-1412954891|pages=680}}</ref> ки баръакси тиҷорати озод ба ҳисоб меравад. Имрӯз аксари кишварҳо узви созишномаҳои тиҷорати бисёрҷониба дар доираи [[Созмони Ҷаҳонии Тиҷорат|Созмони ҷаҳонии савдо]] мебошанд. Давлатҳо метавонанд ба таври якҷониба қоидаҳо ва боҷҳоро барои воридот ва содирот коҳиш диҳанд, ҳамчунин созишномаҳои дуҷониба ва бисёрҷонибаи тиҷорати озод банданд. Минтақаҳои тиҷорати озод байни гурӯҳҳои кишварҳо, ба мисли Минтақаи иқтисодии Аврупо ва бозорҳои Mercosur, байни аъзоён минтақаи тиҷорати озодро таъсис медиҳанд, аммо ҳамзамон миёни ин минтақа ва боқимондаи ҷаҳон монеаи протексионистӣ эҷод мекунанд. Бо вуҷуди ин, аксари ҳукуматҳо ҳамоно баъзе сиёсатҳои протексионистиро татбиқ менамоянд, ки ҳадафашон ҳифзи шуғли маҳаллӣ мебошад, масалан, ҷорӣ кардани боҷҳои гумрукӣ ба воридот ё додани субсидия ба содирот. Ҳукуматҳо инчунин метавонанд тиҷорати озодро барои маҳдуд кардани содироти захираҳои табиӣ танзим кунанд. Монеаҳои дигаре, ки метавонанд тиҷоратро боздоранд, иборатанд аз квотаҳои воридот, андозҳо ва [[монеаҳои ғайритаърифӣ]], ба мисли қонунгузории танзимкунанда. Аз нигоҳи таърихӣ, боз будани тиҷорат аз соли 1815 то оғози [[Ҷанги ҷаҳонии якум]] ба таври назаррас афзоиш ёфт. Кушодагии тиҷорат дар солҳои 1920-ум дубора боло рафт, аммо дар давраи [[Бӯҳрони бузург]] (махсусан дар Аврупо ва Амрикои Шимолӣ) фурӯ рехт. Аз солҳои 1950-ум ба ин сӯ, кушодагии тиҷорат боз ҳам ба таври ҷиддӣ афзоиш ёфт (гарчанде ки дар давраи [[бӯҳрони нафти соли 1973]] суст шуд). Иқтисоддонҳо ва таърихнигорони иқтисодӣ бар ин назаранд, ки сатҳи имрӯзаи кушодагии тиҷорат баландтарин сатҳ дар тамоми таърих мебошад.<ref>{{Cite journal|last1=Federico|first1=Giovanni|last2=Tena-Junguito|first2=Antonio|date=2019|journal=Revista de Historia Economica – Journal of Iberian and Latin American Economic History|volume=37|issue=1|pages=9–41|doi=10.1017/S0212610918000216|title=World Trade, 1800–1938: A New Synthesis|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://voxeu.org/article/world-trade-historical-database|title=The World Trade Historical Database|last1=Federico|first1=Giovanni|last2=Tena-Junguito|first2=Antonio|date=2018-07-28|website=VoxEU.org|access-date=2019-10-07}}</ref><ref>{{cite book|last1=Bown|first1=C.P.|last2=Crowley|first2=M.A.|title=The Empirical Landscape of Trade Policy|series=Handbook of Commercial Policy|date=2016|volume=1|pages=3–108|doi=10.1016/bs.hescop.2016.04.015|isbn=978-0-444-63280-7}}</ref> Иқтисоддонҳо дар маҷмӯъ ҷонибдори тиҷорати озод мебошанд.<ref>{{Cite book|last=Krueger|first=Anne O.|date=2020|title=International Trade: What Everyone Needs to Know|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0190900465}}</ref> Дар байни онҳо мувофиқаи васеъ вуҷуд дорад, ки протексионизм ба рушди иқтисодӣ ва некӯаҳволии иқтисодӣ таъсири манфӣ мерасонад, дар ҳоле ки тиҷорати озод ва коҳиши монеаҳои тиҷоратӣ ба рушди иқтисодӣ таъсири мусбат дорад,<ref name="See P 1994">See P. Krugman, «The Narrow and Broad Arguments for Free Trade», American Economic Review, 1993; P. Krugman, ''Peddling Prosperity'', 1994.</ref><ref name="IGMFreeTrade">{{Cite web|url=http://www.igmchicago.org/surveys/free-trade|title=Free Trade|date=March 13, 2012|publisher=IGM Forum|accessdate=2026-01-17|archivedate=2016-11-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161118010600/http://www.igmchicago.org/surveys/free-trade}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.igmchicago.org/surveys/import-duties|title=Import Duties|date=October 4, 2016|publisher=IGM Forum|accessdate=2026-01-17|archivedate=2016-12-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161215040002/http://www.igmchicago.org/surveys/import-duties}}</ref> ҳамчунин ба [[Рушди устувор|устувории иқтисодӣ]].<ref>{{Cite journal|last1=Tenreyro|first1=Silvana|last2=Lisicky|first2=Milan|last3=Koren|first3=Miklós|last4=Caselli|first4=Francesco|title=Diversification Through Trade|journal=The Quarterly Journal of Economics|volume=135|issue=1|pages=449–502|doi=10.1093/qje/qjz028|year=2019}}</ref> Бо вуҷуди ин, дар кӯтоҳмуддат, [[либерализатсияи тиҷорат]] метавонад боис ба зиёнҳои нобаробар тақсимшуда ва ҷойивазкунии иқтисодии коргарон дар бахшҳое гардад, ки бо воридот рақобат мекунанд.<ref name="IGMFreeTrade"/><ref>{{Cite book|last=Oatley|first=Thomas|title=International Political Economy: Sixth Edition|url=https://archive.org/details/internationalpol0000oatl_u4q4|date=2019|publisher=Routledge|isbn=978-1351034647}}</ref> == Хусусиятҳо == * Савдои молҳо бидуни андоз (аз ҷумла боҷҳои гумрукӣ) ё дигар [[монеаҳои тиҷоратӣ]] (масалан, квотаҳои воридот ё субсидия барои истеҳсолкунандагон). * Савдои хизматрасониҳо бидуни андоз ё дигар монеаҳои тиҷоратӣ. * Набудани сиёсатҳои «тахрибкунандаи тиҷорат» (монанди андозҳо, субсидияҳо, [[regulation|танзимҳо]] ё қонунҳо), ки ба баъзе [[ширкатҳо]], хоҷагиҳо ё [[омилҳои истеҳсол]] нисбат ба дигарон бартарӣ медиҳанд. * Дастрасии танзимнашуда ба [[Market (economics)|бозорҳо]]. * Дастрасии танзимнашуда ба иттилооти бозор. * Нотавонии ширкатҳо барои таҳриф кардани бозорҳо тавассути [[инҳисор]] ё олигополияи аз ҷониби давлат ҷоришуда. * [[Созишномаҳои тиҷорӣ|Созишномаҳои тиҷоратӣ]], ки тиҷорати озодро ташвиқ мекунанд. == Иқтисод == === Моделҳои иқтисодӣ === Ду роҳи содда барои дарк кардани манфиатҳои пешниҳодшудаи тиҷорати озод истифодаи назарияи [[Дэвид Рикардо]] оид ба бартарии нисбӣ ва таҳлили таъсири боҷи гумрукӣ ё квотаи воридот мебошад. Таҳлили иқтисодӣ бо истифода аз қонуни талабот ва пешниҳод ва таъсири иқтисодии андоз метавонад манфиатҳо ва нуқсонҳои назариявии тиҷорати озодро нишон диҳад.<ref name="hartmann">[[Thom Hartmann]], ''Unequal Protection'', нашри дуюм, боби 20, саҳ. 255</ref> Аксари иқтисоддонҳо тавсия медиҳанд, ки ҳатто [[кишварҳои рӯ ба рушд]] низ сатҳи боҷҳои гумрукии худро нисбатан паст нигоҳ доранд. Бо вуҷуди ин, иқтисоддон [[Ҳа-Ҷун Чанг]], ки ҷонибдори сиёсати саноатист, бар ин назар аст, ки барои кишварҳои рӯ ба рушд сатҳҳои баландтари боҷ метавонад муфид бошад, зеро фарқияти ҳосилнокӣ байни онҳо ва кишварҳои пешрафта имрӯз хеле бештар аз он аст, ки кишварҳои пешрафта ҳангоми буданашон дар сатҳи ҳамсон бо рушди фаннӣ таҷриба карда буданд. Ба андешаи Чанг, кишварҳои камтараққикарда имрӯз бозигарони заиф дар низоми хеле рақобатпазир мебошанд.<ref name="autogenerated311">Pugel (2007), ''International Economics'', саҳ. 311—312.</ref>{{sfn|Chang|2002|p={{pn|date=August 2025}}}} Далелҳои муқобил ба ин дидгоҳ чунинанд: кишварҳои рӯ ба рушд метавонанд технологияҳоро аз хориҷ қабул кунанд, дар ҳоле ки кишварҳои пешрафта маҷбур буданд технологияҳои навро худ эҷод намоянд; ҳамчунин, кишварҳои рӯ ба рушд метавонанд ба бозорҳои содиротӣ фурӯшанд, ки аз ҳама бозорҳои асри XIX хеле сарватмандтаранд. Агар асоснокии асосии ҷорӣ кардани боҷ [[ҳавасмандсозии соҳаҳои навтаъсис]] бошад, он бояд ба қадре баланд бошад, ки молҳои истеҳсоли дохилӣ тавонанд бо молҳои воридотӣ рақобат кунанд. Ин назария, ки бо номи саноатикунонии ивазкунии воридот маъруф аст, имрӯз барои аксари кишварҳои рӯ ба рушд то ҳадди зиёд бесамар шуморида мешавад.<ref name="autogenerated311"/> ==== Таърифаҳо ==== [[Акс:EffectOfTariff.svg|thumb|upright=1.5|Минтақаҳои сурхи равшан талафоти софи ҷомеаро нишон медиҳанд, ки дар натиҷаи мавҷудияти боҷ ба вуҷуд меояд.{{citation needed|date=November 2024}}]] Диаграммаи тарафи рост таъсири ҷорӣ кардани боҷи воридотиро ба як моли тахайюлӣ таҳлил мекунад. Пеш аз боҷ, нархи мол дар бозори ҷаҳонӣ ва бинобар ин дар бозори дохилӣ P_world аст. Боҷ нархи дохилиро то P_tariff боло мебарад. Нархи баландтар боиси афзоиши истеҳсоли дохилӣ аз Q_S1 то Q_S2 ва коҳиши истеъмоли дохилӣ аз Q_C1 то Q_C2 мегардад.<ref name="stockman">Alan C. Stockman, ''Introduction to Economics'', нашри дуюм, боби 9.</ref><ref name="Mankiw">[[N. Gregory Mankiw]], ''Macroeconomics'', нашри панҷум, боби 7.</ref> Ин раванд се таъсир ба некӯаҳволии иҷтимоӣ мерасонад. Истеъмолкунандагон зиён мебинанд, зеро изофаи истеъмолкунанда (минтақаи сабз) кам мешавад. Истеҳсолкунандагон бурд мекунанд, зеро изофаи истеҳсолкунанда (минтақаи зард) зиёд мегардад. Ҳукумат инчунин даромади иловагии андоз (минтақаи кабуд) ба даст меорад. Бо вуҷуди ин, талафоти истеъмолкунандагон аз фоидаи истеҳсолкунандагон ва ҳукумат бештар аст. Ҳаҷми ин талафоти ҷамъиятӣ бо ду секунҷаи гулобӣ нишон дода мешавад. Бартараф кардани боҷ ва гузаштан ба тиҷорати озод барои ҷомеа фоидаи холис меорад.<ref name="stockman"/><ref name="Mankiw"/> Таҳлили қариб ҳамсон аз нигоҳи як кишвари истеҳсолкунандаи холис низ натиҷаҳои монанд медиҳад. Аз нигоҳи он кишвар, боҷ истеҳсолкунандагонро зиёнрасон ва истеъмолкунандагонро бурднок мекунад, аммо талафоти истеҳсолкунандагон аз фоидаи истеъмолкунандагон бештар аст (дар ин ҳолат даромади андоз вуҷуд надорад, зеро кишвар боҷ ҷамъ намекунад). Таҳлилҳои шабеҳ нишон медиҳанд, ки боҷҳои содиротӣ, квотаҳои воридотӣ ва квотаҳои содиротӣ низ қариб ҳамон натиҷаҳоро медиҳанд. Дар баъзе ҳолатҳо истеъмолкунандагон бурд мекунанд ва истеҳсолкунандагон зиён мебинанд, дар ҳолатҳои дигар баръакс мешавад. Аммо ҷорӣ кардани маҳдудиятҳои тиҷоратӣ дар маҷмӯъ ба талафоти холиси ҷамъиятӣ меорад, зеро зиёнҳои маҳдудиятҳои тиҷоратӣ аз фоидаҳояшон бештар аст. Тиҷорати озод бурдкунандагон ва зиёндидагон эҷод мекунад, аммо назария ва далелҳои таҷрибавӣ нишон медиҳанд, ки фоидаҳои тиҷорати озод аз зиёнҳояш зиёдтаранд. Тадқиқоти соли 2021 нишон дод, ки дар 151 кишвар дар давраи 1963—2014 «афзоиши боҷҳо бо коҳиши пойдор, аз ҷиҳати иқтисодӣ ва оморӣ назаррас дар ҳаҷми истеҳсоли дохилӣ ва ҳосилнокӣ, инчунин бо болоравии бекорӣ ва нобаробарӣ, қадршавии қурби воқеии асъор ва тағйироти ночизи тавозуни тиҷоратӣ вобаста мебошад».<ref>{{cite journal|last1=Furceri|first1=Davide|last2=Hannan|first2=Swarnali A|last3=Ostry|first3=Jonathan D|last4=Rose|first4=Andrew K|title=The Macroeconomy After Tariffs|journal=The World Bank Economic Review|date=9 May 2022|volume=36|issue=2|pages=361–381|doi=10.1093/wber/lhab016}}</ref> ==== Технология ва инноватсия ==== Моделҳои иқтисодӣ нишон медиҳанд, ки тиҷорати озод ба қабули васеътари технологияҳо ва рушди инноватсия мусоидат мекунад.<ref>{{cite journal|last1=Perla|first1=Jesse|last2=Tonetti|first2=Christopher|last3=Waugh|first3=Michael E.|title=Equilibrium Technology Diffusion, Trade, and Growth|journal=American Economic Review|date=January 2021|volume=111|issue=1|pages=73–128|doi=10.1257/aer.20151645}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Eaton|first1=Jonathan|last2=Kortum|first2=Samuel|title=Technology, Geography, and Trade|url=https://archive.org/details/sim_econometrica_2002-09_70_5/page/1741|journal=Econometrica|date=September 2002|volume=70|issue=5|pages=1741–1779|doi=10.1111/1468-0262.00352|jstor=3082019}}</ref> ==== Ҳосилнокӣ ва некӯаҳволӣ ==== Тадқиқоти соли 2023 дар маҷаллаи ''Journal of Political Economy'' муайян кард, ки коҳиши хароҷҳои тиҷоратӣ аз соли 1980 ба ин сӯ боиси афзоиши ҳосилнокии кишоварзӣ, истеъмоли озуқаворӣ ва некӯаҳволӣ дар саросари ҷаҳон гардидааст. Фоидаҳои некӯаҳволӣ махсусан дар баъзе кишварҳои рӯ ба рушд хеле назаррас буданд.<ref>{{Cite journal|last1=Farrokhi|first1=Farid|last2=Pellegrina|first2=Heitor S.|date=2023|title=Trade, Technology, and Agricultural Productivity|journal=Journal of Political Economy|volume=131|issue=9|pages=2509–2555|doi=10.1086/724319}}</ref> == Нигаред низ == * [[Ҷаҳонишавии иқтисодӣ]] * [[Таҳримҳои иқтисодӣ]] * [[Тиҷорати одилона]] * [[Бозори озод]] * [[Озодии интихоб]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * Celikkol, Ayse. «Contested cargoes: Free trade and fantasies of the global in British literature and political economy, 1814—1865» (PhD dissertation, Rice University; ProQuest Dissertations & Theses,  2006. 3261755). * Choi, Youngmi.  «Political economy of free trade agreements in China, Japan and South Korea: Sectoral and national security politics of the fta wave» (PhD dissertation, U of Wisconsin — Milwaukee; ProQuest Dissertations & Theses,  2013. 3603004). * {{cite book |title=The Encyclopedia of Libertarianism |chapter=Free Trade |date=2008 |doi=10.4135/9781412965811.n115 |isbn=978-1-4129-6580-4 }} * {{cite book |last=Medley |first=George Webb |date=1881 |title=England Under Free Trade|location=London |publisher=Cassell, Petter, Galpin & Co.|title-link=s:England under free trade }} * {{cite journal |last1=Galiani |first1=Sebastian |last2=Schofield |first2=Norman |last3=Torrens |first3=Gustavo |title=Factor Endowments, Democracy, and Trade Policy Divergence |journal=Journal of Public Economic Theory |date=February 2014 |volume=16 |issue=1 |pages=119–156 |doi=10.1111/jpet.12057 }} * Kroll John Arthur. «Strategic Cooperation and conflict. The collapse of free trade in the Nineteenth century» (PhD dissertation, Cornell University; ProQuest Dissertations & Theses,  1987. 8724179). * McLean, Donna Ruth. «The recurring issue: Clashing opinions in the Canadian free trade debates» (PhD dissertation,  Purdue University; ProQuest Dissertations & Theses,  1992. 9314039). * Nelson, Marcel. «The rise and demise of the Free Trade Area of the Americas: A case study in counter-hegemony» (PhD dissertation, Queen’s University (Canada); ProQuest Dissertations & Theses,  2012. NS28207). * Pigman, Geoffrey Allen. «Hegemony and Free Trade Policy: Britain, 1846—1914, and USA, 1944—1990» (PhD dissertation,  University of Oxford;  ProQuest Dissertations & Theses,  1992. 29183778). * Spall Richard Francis, Jr. « Reform ideas of the anti-corn-law Leaguers» (Phd dissertation. U of Illinois at Urbana-Champaign; ProQuest Dissertations & Theses,  1985. 8521884) * Trentmann, Frank.  «The erosion of free trade: Political culture and political economy in Great Britain, c. 1897—1932» (PhD dissertation,  Harvard University; ProQuest Dissertations & Theses,  1999. 9921536). {{Authority control}} [[Гурӯҳ:Тиҷорати озод]] [[Гурӯҳ:Сиёсати тиҷоратӣ]] [[Гурӯҳ:Консерватизм дар Иёлоти Муттаҳида]] [[Гурӯҳ:Консерватизм дар Шоҳигарии Муттаҳида]] [[Гурӯҳ:Сиёсати иқтисодӣ]] [[Гурӯҳ:Ҷаҳонишавӣ]] [[Гурӯҳ:Либерализм]] [[Гурӯҳ:Либертарианизм]] [[Гурӯҳ:Неолиберализм]] rgdxnhxbag9kh3zlqf3b0g9dp1mrsrq 0 327912 1484043 1483295 2026-08-20T02:02:28Z InternetArchiveBot 30618 Add 1 book for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484043 wikitext text/x-wiki [[File:Für Toleranz.jpg|thumb|Муҷассамаи ''Für Toleranz'' («ба хотири мудоро») аз ҷониби [[Volkmar Kühn]], [[Gera]], Олмон]] '''Мудоро''' ({{lang-la|tolerantia}}- сабр, қобилияти таҳаммулпазирӣ) — амалест, ки иҷоза додан ба як амал, андеша, ашё ё шахсеро дар бар мегирад, ки инсон онро писанд намекунад ё бо он розӣ нест. Олими сиёсатшинос Эндрю Р. Мёрфи мефаҳмонад, ки «мо метавонем фаҳмиши худро беҳтар созем, агар “мудоро”-ро ҳамчун маҷмӯи кунишҳои иҷтимоӣ ё сиёсӣ ва “таҳаммулпазирӣ”-ро ҳамчун маҷмӯи муносибатҳо таъриф кунем».<ref name="Murphy">{{Cite journal |last=Murphy |first=Andrew R. |year=1997 |title=Tolerance, Toleration, and the Liberal Tradition |url=https://archive.org/details/sim_polity_summer-1997_29_4/page/593 |journal=Polity |publisher=The University of Chicago Press Journals |volume=29 |issue=4 |pages=593–623 |doi=10.2307/3235269 |jstor=3235269 |s2cid=155764374}}</ref> ''[[Фарҳанги Random House]]'' мудороро чунин таъриф мекунад: «муносибати одилона, объективӣ ва муҷоз нисбат ба касоне, ки андешаҳо, эътиқодҳо, кунишҳо, мансубияти нажодӣ ё қавмии онҳо ва ғайра аз шахси дигар фарқ мекунад».<ref>{{Cite web |title=Definition of tolerance|url=https://www.dictionary.com/browse/tolerance |access-date=2 January 2023 |website=dictionary.com |language=en}}</ref> [[Фарҳанги Merriam-Webster|''Фарҳанги'' Merriam-Webster]] мудороро ҳам бо маънои «таҳаммул кардан ба чизи номатлуб» ва ҳам бо бепарвоӣ ё нокомӣ дар пешгирӣ ё сабук кардани он рабт медиҳад.<ref>Merriam-Webster Dictionary, [https://www.merriam-webster.com/thesaurus/tolerate tolerate verb], accessed 13 February 2024</ref> Ҳар дуи ин мафҳумҳо андешаи дигар будан (alterity)-ро дар бар мегиранд: ҳолати «дигарӣ».<ref name="van Doorn">{{Cite journal |last=van Doorn |first=Marjoka |year=2014 |title=The nature of tolerance and the social circumstances in which it emerges |volume=62 |number=6|pages=905–927 |journal=Current Sociology|doi=10.1177/0011392114537281 }}</ref> Ғайр аз мудоро, роҳҳои дигари муносибат бо «дигар» низ вуҷуд доранд. Аз ин рӯ, дар баъзе ҳолатҳо мудоро ҳамчун «фазилати нокомил» арзёбӣ шудааст, зеро он қабули чизҳоеро дар бар мегирад, ки беҳтар буд бартараф шаванд.{{r|van Doorn}} Аз ин лиҳоз, мудороро наметавон ҳамчун неъмати умумибашарӣ таъриф кард ва бисёр мавридҳои татбиқ ва истифодаи он ҳамоно баҳсбарангез боқӣ мемонанд.{{r|van Doorn|page=2}} Мудорои динӣ метавонад танҳо «таҳаммул ва иҷозате бошад, ки пайравони дини ҳукмрон ба дигар динҳо медиҳанд, то вуҷуд дошта бошанд, ҳатто агар онҳо ҳамчун паст, иштибоҳӣ ё зараровар баррасӣ шаванд».<ref name="Zagorin">{{Cite book |last=Zagorin |first=Perez |title=How the Idea of Religious Toleration Came to the West |url=https://archive.org/details/howideaofreligio0000zago |year=2003 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-09270-6 |location=Princeton, N.J. |oclc=50982270}}</ref> Таърихан, аксари рӯйдодҳо ва навиштаҳо дар бораи мудорои динӣ ба мақоми [[ақаллият]] ва андешаҳои мухолиф нисбат ба [[дини давлатӣ|дини ҳукмрон]] марбут буданд;<ref>{{Cite magazine |last=Vahland |first=Joachim |year=2017 |title=Tolerance discourses |magazine=Zeno |issue=37 |pages=7–25}}</ref> аммо дин падидаи иҷтимоӣ низ ҳаст ва амалияи мудоро ҳамеша ҷанбаи сиёсӣ доштааст.<ref name="Gervers">{{Cite book |title=Tolerance and Intolerance: Social Conflict in the Age of the Crusades |publisher=Syracuse University Press |year=2001 |isbn=978-0-8156-2869-9 |editor-last=Gervers |editor-first=Peter |editor-last2=Gervers |editor-first2=Michael |editor-last3=Powell |editor-first3=James M.}}</ref>{{rp|xiii}} Мудоро мавҷудияти ихтилофро дар бораи масъалаи муҳиме пешбинӣ мекунад, ки онро бидуни муроҷиат ба ҷанг ё зӯроварӣ бо музокироти оддӣ ҳал кардан номумкин аст.{{citation needed|date=August 2023}} Тавре ки устоди сиёсат Катриона МакКиннон мефаҳмонад, дар масъалаҳое чун «чӣ гуна беҳтар зиндагӣ кардан, чӣ дуруст андешидан, ҷомеаи идеалии сиёсӣ ё роҳи ҳақиқии наҷот», ҳеч миқдор музокира ва созиш тарафҳоро ба мувофиқа намеорад, магар он ки яке аз онҳо аз ӯҳдадориҳое, ки худи ихтилофро ба вуҷуд овардаанд, даст кашад. Чунин ихтилофҳо заминаи мудороро фароҳам меоранд ва дар ҷомеа доимӣ ҳастанд.<ref name="McKinnon">{{Cite book |last=McKinnon |first=Catriona |title=Toleration: A Critical Introduction |url=https://archive.org/details/tolerationcritic0000mcki |publisher=Routledge |year=2006 |isbn=978-0-415-32289-8 |location=New York}}</ref>{{rp|6}} «Зарурият ва аҳаммияти ин масъала комилан равшан аст: бидуни таҳаммулпазирӣ, ҷомеаҳое, ки гуногунандешӣ, баробарӣ ва сулҳро қадр мекунанд, наметавонанд пойдор бимонанд».<ref>{{cite book|last=Vogt|first=W.P.|year=1997|title=Tolerance & Education: Learning to Live with Diversity and Difference|url=https://archive.org/details/toleranceeducati0000vogt_u5p0|location=Thousand Oaks, Calif.|publisher=Sage Publications, Inc.}}</ref>{{r|van Doorn|page=1}} Баррасии таърихи мудоро амалияи онро дар фарҳангҳои гуногун дар бар мегирад. Мудоро ба як принсипи роҳнамо табдил ёфта, дар сиёсат, ҷомеа, дин ва қавмият аҳаммияти муосир пайдо кардааст. ==Этимология== Ин калима аз [[лотинӣ]] {{lang|la|tolerans}} (сифати феълӣ аз {{lang|la|tolerare}}; «бардоштан, таҳаммул кардан») сарчашма мегирад. Вожаи {{lang|frm|tolerance}} бори аввал дар [[фаронсавии миёна]] дар асри 14 ва дар [[англисии ибтидоии нав]] дар аввали асри 15 истифода шудааст.<ref>{{Cite web |title=tolerance (n.) |url=https://www.etymonline.com/word/tolerance#etymonline_v_15343 |access-date=19 November 2018 |website=[[Online Etymology Dictionary]]}}</ref> Вожаи ''мудоро'' (toleration) дар англисӣ аввалин бор дар солҳои 1510 бо маънои «иҷозате, ки аз ҷониби ҳокимият дода мешавад» аз фаронсавии {{lang|fr|tolération}} (аз решаи лотинии {{lang|la|tolerare}}) истифода шуда, дар солҳои 1580 ба маънои «таҳаммул, сабр» гузашт.<ref name="toleration (n.)">{{Cite web |title=toleration (n.) |work=[[Online Etymology Dictionary]] |url=https://www.etymonline.com/word/toleration#etymonline_v_15344 |access-date=19 November 2018}}</ref> Андешаи мудорои динӣ ба Себастиан Кастелло ва инчунин ба [[Қонуни мудоро 1688]] марбут аст.<ref name="Zagorin" /><ref name="toleration (n.)" /> ==Ҳамчунин нигаред== * [[Рӯзи байналмилалии таҳаммулпазирӣ]] * [[Табъизи динӣ]] * [[Таҳаммулнопазирии динӣ]] * [[Озодии динӣ]] ==Эзоҳ== {{эзоҳ}} {{Authority control}} [[Гурӯҳ:Таҳаммулпазирӣ]] [[Гурӯҳ:Дин ва сиёсат]] [[Гурӯҳ:Ҳуқуқи башар]] [[Гурӯҳ:Мафҳумҳои иҷтимоӣ]] h0ge64ekf4pqd0q04g51u5jrlqbqrvl 0 328038 1484020 1477297 2026-08-19T20:40:28Z Zafer 20028 Photo add 1484020 wikitext text/x-wiki {{Ҷаъбаи БФ |замина = #FFD100 |матн = #002D72 |ном = {{Парчами Туркия}} Фенербоғча |мавсими ҷорӣ = 2025/26 |логотип = |номи пурра = Бошгоҳи варзишии «Фенербоғча» <br> ({{lang-tr|Fenerbahçe Spor Kulübü}}) |лақаб = «Қанориҳои зард» ({{lang-tr|Sarı Kanaryalar}}) |таъсис = 03.05.1907 |барҳам = |майдон = {{Парчами Туркия}} «[[Шӯкрӯ Сараҷоглу (варзишгоҳ)|Шӯкрӯ Сараҷоглу]]», [[Истанбул]] |ғунҷоиш = 50 509 |молик = |президент = {{Парчами Туркия}} Азиз Йылдырым |мудир = |мудири кул = |мураббӣ = {{Парчами Туркиян}} [[Исмаил Картал]] |капитан = {{Парчами Словакия}} [[Милан Шкриняр]] |рейтинг = ҷойи 42-ум дар [[Ҷадвали зарибҳои УЕФА|раддабандии УЕФА]]<ref>{{cite web|url= https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/club/?year=2026|title=Раддабандии УЕФА барои бошгоҳҳо|website=uefa.com|accessdate=2026-01-25}}</ref> |буҷет = |сарпараст = Otokoç |мусобиқа = [[Чемпионати футболи Туркия|Суперлигаи Туркия]] |мавсим = 2024/25 |мавқеъ = [[Акс:Silver star.png|20px|Медали нуқра]] ҷойи '''2-юм''' |сайт = https://www.fenerbahce.org/ |pattern_la1 = _fenerbahce2526h |pattern_b1 = _fenerbahce2526h |pattern_ra1 = _fenerbahce2526h |pattern_sh1 = _fenerbahce2526h |pattern_so1 = _adidasnavy |leftarm1 = FFFFFF |body1 = FFFFFF |rightarm1 = FFFFFF |shorts1 = FFFFFF |socks1 = FFFFFF |pattern_la2 = _fenerbahce2526a |pattern_b2 = _fenerbahce2526a |pattern_ra2 = _fenerbahce2526a |pattern_sh2 = _fenerbahce2526a |pattern_so2 = _adidasnavy |leftarm2 = FFFF00 |body2 = FFFF00 |rightarm2 = FFFF00 |shorts2 = FFFF00 |socks2 = FFFF00 |pattern_la3 = _fenerbahce2526t |pattern_b3 = _fenerbahce2526t |pattern_ra3 = _fenerbahce2526t |pattern_sh3 = _fenerbahce2526t |pattern_so3 = _fenerbahce2526tl |leftarm3 = 000040 |body3 = 000040 |rightarm3 = 000040 |shorts3 = 000040 |socks3 = 000040 }} [[File:Fenerbahçe SK 20260805 (20) (cropped).JPG|thumb|260px|Фенербоғча 2026]] '''«Фенербоғча»''' ({{lang-tr|Fenerbahçe Spor Kulübü}}) — бошгоҳи футболи [[Туркия|туркӣ]], аз шаҳри [[Истанбул]], ки дар [[Чемпионати футболи Туркия|Суперлигаи Туркия]] баромад мекунад. == Таърих == == Варзишгоҳ == == Ҷоизаҳо == === Миллӣ === * '''[[Чемпионати футболи Туркия|Чемпионати Туркия]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Қаҳрамон (19)''': 1959, 1960/61, 1963/64, 1964/65, 1967/68, 1969/70, 1973/74, 1974/75, 1977/78, 1982/83, 1984/85, 1988/89, 1995/96, 2000/01, 2003/04, 2004/05, 2006/07, 2010/11, 2013/14 ** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Ноиби қаҳрамон (26)''': 1959/60, 1961/62, 1966/67, 1970/71, 1972/73, 1975/76, 1976/77, 1979/80, 1983/84, 1989/90, 1991/92, 1993/94, 1997/98, 2001/02, 2005/06, 2007/08, 2009/10, 2011/12, 2012/13, 2014/15, 2015/16, 2017/18, 2021/22, 2022/23, 2023/24, 2024/25 ** [[Акс:Bronze medal icon.svg|15px]] '''Мақоми сеюм (8):''' 1962/63, 1971/72, 1978/79, 1981/82, 1996/97, 1998/99, 2016/17, 2020/21 * '''[[Ҷоми футболи Туркия|Ҷоми Туркия]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (7):''' 1967/68, 1973/74, 1978/79, 1982/83, 2011/12, 2012/13, 2022/23 ** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист (11):''' 1962/63, 1964/65, 1988/89, 1995/96, 2000/01, 2004/05, 2005/06, 2008/09, 2009/10, 2015/16, 2017/18 * '''[[Суперҷоми футболи Туркия|Суперҷоми Туркия]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (10):''' 1968, 1973, 1975, 1984, 1985, 1990, 2007, 2009, 2014, 2025 === Байналмилалӣ === * {{Ҷоми Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА|20px}} '''[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА]]''' ** '''Чаҳорякниҳоӣ:''' 2007/08 * [[Акс:Coppauefa.png|15px]] '''[[Лигаи Урупо УЕФА]]''' ** '''Нимниҳоӣ:''' 2012/13 * '''[[Ҷоми ҷомдорони УЕФА]]''' ** '''Чаҳорякниҳоӣ:''' 1963/64 * '''[[Ҷоми Балкан]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб:''' 1966/67 == Ҳайати ҳозира == == Гузаришҳо == == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [http://www.fenerbahce.org Сомонаи расмии бошгоҳи футболи «Фенербоғча»] [[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футболӣ]] [[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футбол аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футболи Туркия]] 9qyuowd5jgcrwmdtcm4917uftswuypb 1484124 1484020 2026-08-20T09:15:39Z Makenzis 22662 1484124 wikitext text/x-wiki {{Ҷаъбаи БФ |замина = #FFD100 |матн = #002D72 |ном = {{Парчами Туркия}} Фенербоғча |мавсими ҷорӣ = 2025/26 |логотип = |номи пурра = Бошгоҳи варзишии «Фенербоғча» <br> ({{lang-tr|Fenerbahçe Spor Kulübü}}) |лақаб = «Қанориҳои зард» ({{lang-tr|Sarı Kanaryalar}}) |таъсис = 03.05.1907 |барҳам = |майдон = {{Парчами Туркия}} «[[Шӯкрӯ Сараҷоглу (варзишгоҳ)|Шӯкрӯ Сараҷоглу]]», [[Истанбул]] |ғунҷоиш = 50 509 |молик = |президент = {{Парчами Туркия}} Азиз Йылдырым |мудир = |мудири кул = |мураббӣ = {{Парчами Туркиян}} [[Исмаил Картал]] |капитан = {{Парчами Словакия}} [[Милан Шкриняр]] |рейтинг = ҷойи 42-ум дар [[Ҷадвали зарибҳои УЕФА|раддабандии УЕФА]]<ref>{{cite web|url= https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/club/?year=2026|title=Раддабандии УЕФА барои бошгоҳҳо|website=uefa.com|accessdate=2026-01-25}}</ref> |буҷет = |сарпараст = Otokoç |мусобиқа = [[Чемпионати футболи Туркия|Суперлигаи Туркия]] |мавсим = 2025/26 |мавқеъ = [[Акс:Silver star.png|20px|Медали нуқра]] ҷойи '''2-юм''' |сайт = https://www.fenerbahce.org/ |pattern_la1 = _fenerbahce2526h |pattern_b1 = _fenerbahce2526h |pattern_ra1 = _fenerbahce2526h |pattern_sh1 = _fenerbahce2526h |pattern_so1 = _adidasnavy |leftarm1 = FFFFFF |body1 = FFFFFF |rightarm1 = FFFFFF |shorts1 = FFFFFF |socks1 = FFFFFF |pattern_la2 = _fenerbahce2526a |pattern_b2 = _fenerbahce2526a |pattern_ra2 = _fenerbahce2526a |pattern_sh2 = _fenerbahce2526a |pattern_so2 = _adidasnavy |leftarm2 = FFFF00 |body2 = FFFF00 |rightarm2 = FFFF00 |shorts2 = FFFF00 |socks2 = FFFF00 |pattern_la3 = _fenerbahce2526t |pattern_b3 = _fenerbahce2526t |pattern_ra3 = _fenerbahce2526t |pattern_sh3 = _fenerbahce2526t |pattern_so3 = _fenerbahce2526tl |leftarm3 = 000040 |body3 = 000040 |rightarm3 = 000040 |shorts3 = 000040 |socks3 = 000040 }} [[File:Fenerbahçe SK 20260805 (20) (cropped).JPG|thumb|260px|Фенербоғча 2026]] '''«Фенербоғча»''' ({{lang-tr|Fenerbahçe Spor Kulübü}}) — бошгоҳи футболи [[Туркия|туркӣ]], аз шаҳри [[Истанбул]], ки дар [[Чемпионати футболи Туркия|Суперлигаи Туркия]] баромад мекунад. == Таърих == == Варзишгоҳ == == Ҷоизаҳо == === Миллӣ === * '''[[Чемпионати футболи Туркия|Чемпионати Туркия]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Қаҳрамон (19)''': 1959, 1960/61, 1963/64, 1964/65, 1967/68, 1969/70, 1973/74, 1974/75, 1977/78, 1982/83, 1984/85, 1988/89, 1995/96, 2000/01, 2003/04, 2004/05, 2006/07, 2010/11, 2013/14 ** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Ноиби қаҳрамон (26)''': 1959/60, 1961/62, 1966/67, 1970/71, 1972/73, 1975/76, 1976/77, 1979/80, 1983/84, 1989/90, 1991/92, 1993/94, 1997/98, 2001/02, 2005/06, 2007/08, 2009/10, 2011/12, 2012/13, 2014/15, 2015/16, 2017/18, 2021/22, 2022/23, 2023/24, 2024/25 ** [[Акс:Bronze medal icon.svg|15px]] '''Мақоми сеюм (8):''' 1962/63, 1971/72, 1978/79, 1981/82, 1996/97, 1998/99, 2016/17, 2020/21 * '''[[Ҷоми футболи Туркия|Ҷоми Туркия]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (7):''' 1967/68, 1973/74, 1978/79, 1982/83, 2011/12, 2012/13, 2022/23 ** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист (11):''' 1962/63, 1964/65, 1988/89, 1995/96, 2000/01, 2004/05, 2005/06, 2008/09, 2009/10, 2015/16, 2017/18 * '''[[Суперҷоми футболи Туркия|Суперҷоми Туркия]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (10):''' 1968, 1973, 1975, 1984, 1985, 1990, 2007, 2009, 2014, 2025 === Байналмилалӣ === * {{Ҷоми Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА|20px}} '''[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА]]''' ** '''Чаҳорякниҳоӣ:''' 2007/08 * [[Акс:Coppauefa.png|15px]] '''[[Лигаи Урупо УЕФА]]''' ** '''Нимниҳоӣ:''' 2012/13 * '''[[Ҷоми ҷомдорони УЕФА]]''' ** '''Чаҳорякниҳоӣ:''' 1963/64 * '''[[Ҷоми Балкан]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб:''' 1966/67 == Ҳайати ҳозира == == Гузаришҳо == == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [http://www.fenerbahce.org Сомонаи расмии бошгоҳи футболи «Фенербоғча»] [[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футболӣ]] [[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футбол аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футболи Туркия]] ofjj4l020d2rk1zvtobgh4bl8mg4whu 1484125 1484124 2026-08-20T09:15:56Z Makenzis 22662 /* Миллӣ */ 1484125 wikitext text/x-wiki {{Ҷаъбаи БФ |замина = #FFD100 |матн = #002D72 |ном = {{Парчами Туркия}} Фенербоғча |мавсими ҷорӣ = 2025/26 |логотип = |номи пурра = Бошгоҳи варзишии «Фенербоғча» <br> ({{lang-tr|Fenerbahçe Spor Kulübü}}) |лақаб = «Қанориҳои зард» ({{lang-tr|Sarı Kanaryalar}}) |таъсис = 03.05.1907 |барҳам = |майдон = {{Парчами Туркия}} «[[Шӯкрӯ Сараҷоглу (варзишгоҳ)|Шӯкрӯ Сараҷоглу]]», [[Истанбул]] |ғунҷоиш = 50 509 |молик = |президент = {{Парчами Туркия}} Азиз Йылдырым |мудир = |мудири кул = |мураббӣ = {{Парчами Туркиян}} [[Исмаил Картал]] |капитан = {{Парчами Словакия}} [[Милан Шкриняр]] |рейтинг = ҷойи 42-ум дар [[Ҷадвали зарибҳои УЕФА|раддабандии УЕФА]]<ref>{{cite web|url= https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/club/?year=2026|title=Раддабандии УЕФА барои бошгоҳҳо|website=uefa.com|accessdate=2026-01-25}}</ref> |буҷет = |сарпараст = Otokoç |мусобиқа = [[Чемпионати футболи Туркия|Суперлигаи Туркия]] |мавсим = 2025/26 |мавқеъ = [[Акс:Silver star.png|20px|Медали нуқра]] ҷойи '''2-юм''' |сайт = https://www.fenerbahce.org/ |pattern_la1 = _fenerbahce2526h |pattern_b1 = _fenerbahce2526h |pattern_ra1 = _fenerbahce2526h |pattern_sh1 = _fenerbahce2526h |pattern_so1 = _adidasnavy |leftarm1 = FFFFFF |body1 = FFFFFF |rightarm1 = FFFFFF |shorts1 = FFFFFF |socks1 = FFFFFF |pattern_la2 = _fenerbahce2526a |pattern_b2 = _fenerbahce2526a |pattern_ra2 = _fenerbahce2526a |pattern_sh2 = _fenerbahce2526a |pattern_so2 = _adidasnavy |leftarm2 = FFFF00 |body2 = FFFF00 |rightarm2 = FFFF00 |shorts2 = FFFF00 |socks2 = FFFF00 |pattern_la3 = _fenerbahce2526t |pattern_b3 = _fenerbahce2526t |pattern_ra3 = _fenerbahce2526t |pattern_sh3 = _fenerbahce2526t |pattern_so3 = _fenerbahce2526tl |leftarm3 = 000040 |body3 = 000040 |rightarm3 = 000040 |shorts3 = 000040 |socks3 = 000040 }} [[File:Fenerbahçe SK 20260805 (20) (cropped).JPG|thumb|260px|Фенербоғча 2026]] '''«Фенербоғча»''' ({{lang-tr|Fenerbahçe Spor Kulübü}}) — бошгоҳи футболи [[Туркия|туркӣ]], аз шаҳри [[Истанбул]], ки дар [[Чемпионати футболи Туркия|Суперлигаи Туркия]] баромад мекунад. == Таърих == == Варзишгоҳ == == Ҷоизаҳо == === Миллӣ === * '''[[Чемпионати футболи Туркия|Чемпионати Туркия]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Қаҳрамон (19)''': 1959, 1960/61, 1963/64, 1964/65, 1967/68, 1969/70, 1973/74, 1974/75, 1977/78, 1982/83, 1984/85, 1988/89, 1995/96, 2000/01, 2003/04, 2004/05, 2006/07, 2010/11, 2013/14 ** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Ноиби қаҳрамон (27)''': 1959/60, 1961/62, 1966/67, 1970/71, 1972/73, 1975/76, 1976/77, 1979/80, 1983/84, 1989/90, 1991/92, 1993/94, 1997/98, 2001/02, 2005/06, 2007/08, 2009/10, 2011/12, 2012/13, 2014/15, 2015/16, 2017/18, 2021/22, 2022/23, 2023/24, 2024/25, 2025/26 ** [[Акс:Bronze medal icon.svg|15px]] '''Мақоми сеюм (8):''' 1962/63, 1971/72, 1978/79, 1981/82, 1996/97, 1998/99, 2016/17, 2020/21 * '''[[Ҷоми футболи Туркия|Ҷоми Туркия]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (7):''' 1967/68, 1973/74, 1978/79, 1982/83, 2011/12, 2012/13, 2022/23 ** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист (11):''' 1962/63, 1964/65, 1988/89, 1995/96, 2000/01, 2004/05, 2005/06, 2008/09, 2009/10, 2015/16, 2017/18 * '''[[Суперҷоми футболи Туркия|Суперҷоми Туркия]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (10):''' 1968, 1973, 1975, 1984, 1985, 1990, 2007, 2009, 2014, 2025 === Байналмилалӣ === * {{Ҷоми Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА|20px}} '''[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА]]''' ** '''Чаҳорякниҳоӣ:''' 2007/08 * [[Акс:Coppauefa.png|15px]] '''[[Лигаи Урупо УЕФА]]''' ** '''Нимниҳоӣ:''' 2012/13 * '''[[Ҷоми ҷомдорони УЕФА]]''' ** '''Чаҳорякниҳоӣ:''' 1963/64 * '''[[Ҷоми Балкан]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб:''' 1966/67 == Ҳайати ҳозира == == Гузаришҳо == == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [http://www.fenerbahce.org Сомонаи расмии бошгоҳи футболи «Фенербоғча»] [[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футболӣ]] [[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футбол аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футболи Туркия]] plyfzn9qqs00thiq45n4nvp4t7yaa4l 1484126 1484125 2026-08-20T09:16:08Z Makenzis 22662 1484126 wikitext text/x-wiki {{Ҷаъбаи БФ |замина = #FFD100 |матн = #002D72 |ном = {{Парчами Туркия}} Фенербоғча |мавсими ҷорӣ = 2026/27 |логотип = |номи пурра = Бошгоҳи варзишии «Фенербоғча» <br> ({{lang-tr|Fenerbahçe Spor Kulübü}}) |лақаб = «Қанориҳои зард» ({{lang-tr|Sarı Kanaryalar}}) |таъсис = 03.05.1907 |барҳам = |майдон = {{Парчами Туркия}} «[[Шӯкрӯ Сараҷоглу (варзишгоҳ)|Шӯкрӯ Сараҷоглу]]», [[Истанбул]] |ғунҷоиш = 50 509 |молик = |президент = {{Парчами Туркия}} Азиз Йылдырым |мудир = |мудири кул = |мураббӣ = {{Парчами Туркиян}} [[Исмаил Картал]] |капитан = {{Парчами Словакия}} [[Милан Шкриняр]] |рейтинг = ҷойи 42-ум дар [[Ҷадвали зарибҳои УЕФА|раддабандии УЕФА]]<ref>{{cite web|url= https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/club/?year=2026|title=Раддабандии УЕФА барои бошгоҳҳо|website=uefa.com|accessdate=2026-01-25}}</ref> |буҷет = |сарпараст = Otokoç |мусобиқа = [[Чемпионати футболи Туркия|Суперлигаи Туркия]] |мавсим = 2025/26 |мавқеъ = [[Акс:Silver star.png|20px|Медали нуқра]] ҷойи '''2-юм''' |сайт = https://www.fenerbahce.org/ |pattern_la1 = _fenerbahce2526h |pattern_b1 = _fenerbahce2526h |pattern_ra1 = _fenerbahce2526h |pattern_sh1 = _fenerbahce2526h |pattern_so1 = _adidasnavy |leftarm1 = FFFFFF |body1 = FFFFFF |rightarm1 = FFFFFF |shorts1 = FFFFFF |socks1 = FFFFFF |pattern_la2 = _fenerbahce2526a |pattern_b2 = _fenerbahce2526a |pattern_ra2 = _fenerbahce2526a |pattern_sh2 = _fenerbahce2526a |pattern_so2 = _adidasnavy |leftarm2 = FFFF00 |body2 = FFFF00 |rightarm2 = FFFF00 |shorts2 = FFFF00 |socks2 = FFFF00 |pattern_la3 = _fenerbahce2526t |pattern_b3 = _fenerbahce2526t |pattern_ra3 = _fenerbahce2526t |pattern_sh3 = _fenerbahce2526t |pattern_so3 = _fenerbahce2526tl |leftarm3 = 000040 |body3 = 000040 |rightarm3 = 000040 |shorts3 = 000040 |socks3 = 000040 }} [[File:Fenerbahçe SK 20260805 (20) (cropped).JPG|thumb|260px|Фенербоғча 2026]] '''«Фенербоғча»''' ({{lang-tr|Fenerbahçe Spor Kulübü}}) — бошгоҳи футболи [[Туркия|туркӣ]], аз шаҳри [[Истанбул]], ки дар [[Чемпионати футболи Туркия|Суперлигаи Туркия]] баромад мекунад. == Таърих == == Варзишгоҳ == == Ҷоизаҳо == === Миллӣ === * '''[[Чемпионати футболи Туркия|Чемпионати Туркия]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Қаҳрамон (19)''': 1959, 1960/61, 1963/64, 1964/65, 1967/68, 1969/70, 1973/74, 1974/75, 1977/78, 1982/83, 1984/85, 1988/89, 1995/96, 2000/01, 2003/04, 2004/05, 2006/07, 2010/11, 2013/14 ** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Ноиби қаҳрамон (27)''': 1959/60, 1961/62, 1966/67, 1970/71, 1972/73, 1975/76, 1976/77, 1979/80, 1983/84, 1989/90, 1991/92, 1993/94, 1997/98, 2001/02, 2005/06, 2007/08, 2009/10, 2011/12, 2012/13, 2014/15, 2015/16, 2017/18, 2021/22, 2022/23, 2023/24, 2024/25, 2025/26 ** [[Акс:Bronze medal icon.svg|15px]] '''Мақоми сеюм (8):''' 1962/63, 1971/72, 1978/79, 1981/82, 1996/97, 1998/99, 2016/17, 2020/21 * '''[[Ҷоми футболи Туркия|Ҷоми Туркия]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (7):''' 1967/68, 1973/74, 1978/79, 1982/83, 2011/12, 2012/13, 2022/23 ** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Финалист (11):''' 1962/63, 1964/65, 1988/89, 1995/96, 2000/01, 2004/05, 2005/06, 2008/09, 2009/10, 2015/16, 2017/18 * '''[[Суперҷоми футболи Туркия|Суперҷоми Туркия]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб (10):''' 1968, 1973, 1975, 1984, 1985, 1990, 2007, 2009, 2014, 2025 === Байналмилалӣ === * {{Ҷоми Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА|20px}} '''[[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА]]''' ** '''Чаҳорякниҳоӣ:''' 2007/08 * [[Акс:Coppauefa.png|15px]] '''[[Лигаи Урупо УЕФА]]''' ** '''Нимниҳоӣ:''' 2012/13 * '''[[Ҷоми ҷомдорони УЕФА]]''' ** '''Чаҳорякниҳоӣ:''' 1963/64 * '''[[Ҷоми Балкан]]''' ** [[Акс:Gold medal icon.svg|15px]] '''Ғолиб:''' 1966/67 == Ҳайати ҳозира == == Гузаришҳо == == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [http://www.fenerbahce.org Сомонаи расмии бошгоҳи футболи «Фенербоғча»] [[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футболӣ]] [[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футбол аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футболи Туркия]] 423nxs2abu02be09t9ucmtiqh67k4dt 0 329024 1484041 1483244 2026-08-20T02:00:32Z InternetArchiveBot 30618 Add 1 book for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484041 wikitext text/x-wiki [[Акс:Политическая_карта_Азии_начало_XX_века.jpg|рост|мини|350x350пкс|Харитаи сиёсии Осиё ва Шарқи Наздик дар аввали садаи XX]] '''Бозии бузург<ref>{{Cite web|url=https://osiyoavrupo.tj/tg/post/bozii-buzurgi-nav-dar-osiei-markaz-hususiyat-va-durnamo|title=«Бозии бузурги нав» дар Осиёи Марказӣ: Хусусият ва дурнамо|website=osiyoavrupo.tj|lang=tg|accessdate=2026-03-12}}{{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>''' ({{lang-en|The Great Game}}) — рақобате миёни [[империяи Бритониё]] ва [[империяи Русия]] дар садаи XIX бар сари нуфуз дар [[Осиёи Марказӣ]], ки умдатан дар [[Афғонистон]], [[Эрон]] ва [[Тибет (Чин)|Тибет]] мутамаркиз шуда буд. Ин ду империяи истеъморӣ аз роҳҳои низомӣ ва музокироти дипломатm барои касб ва бозтаърифи қаламравҳои худ дар Осиёи Марказӣ ва Ҷанубӣ истифода мекарданд. Русия [[Туркистон]]ро фатҳ кард ва Бритониё марзҳои Ҳинди бритониёиро густариш дод. То аввалҳои садаи XIX, риштае аз давлатҳо, қабилаҳо ва салтанатҳои мустақил аз соҳили дарёи Хазар то Ҳимолои шарқӣ ба минтақаҳои таҳтулҳимоя ё сарзаминҳои ин ду империя табдил шуда буданд.<ref name="Sergeev2013">{{cite book|last1=Sergeev|first1=Evgeniĭ|title=The Great Game, 1856–1907: Russo-British Relations in Central and East Asia|date=2013|publisher=Woodrow Wilson Center Press|isbn=978-0-945612-19-9|page=}}</ref><ref name="Jelavich1974">{{cite book|last1=Jelavich|first1=Barbara|title=St. Petersburg and Moscow: Tsarist and Soviet foreign policy, 1814–1974|url=https://archive.org/details/stpetersburgmosc00barb|date=1974|publisher=Indiana University Press|isbn=0-253-35050-6|location=Bloomington|pages=[https://archive.org/details/stpetersburgmosc00barb/page/200 200]–201}}</ref><ref name="Fromkin1980">{{cite journal|last1=Fromkin|first1=David|title=The Great Game in Asia|url=https://archive.org/details/sim_foreign-affairs_spring-1980_58_4/page/936|journal=Foreign Affairs|date=1980|volume=58|issue=4|pages=936–951|doi=10.2307/20040501|jstor=20040501}}</ref> Ҳарчанд Бозии бузург бо беэътимодӣ, тавтеаҳои дипломатӣ ва ҷангҳои минтақаӣ ҳамроҳ буд, ҳаргиз ба ҷанги тамомъайёри мустақим миёни нерӯҳои истеъмории Русия ва Бритониё наанҷомид<ref name="Sergeev2013" />. Бо ин ҳол, ин ду кишвар дар ҷанги Қрим (1853—1856) бо якдигар ҷангиданд, ки бар Бозии бузург таъсир гузошт.<ref name="Korbel1966">{{cite book|last1=Korbel|first1=Josef|title=Danger in Kashmir|url=https://archive.org/details/dangerinkashmir0000korb|date=1966|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-7523-8|page=[https://archive.org/details/dangerinkashmir0000korb/page/277 277]}}</ref><ref name="Jelavich1974" /> Империяҳои Русия ва Бритониё дар тӯли Бозии бузург борҳо низ бо якдигар ҳамкорӣ карданд, аз ҷумла дар инъиқоди қарордодҳои мутааддид ва ташкили комиссияи марзии Афғонистон.<ref>.''[http://www.wdl.org/en/item/15020/ Preliminary Map of the Routes Followed by the Members of the Afghan Boundary Commission]{{Пайванди мурда|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.'' 1885.</ref> Бритониё аз густариши ҷанубии Русия ба самти Ҳинд — вобастатарин мустамликаи худ метарсид, дар ҳоле ки Русия аз густариши манофеи Бритониё ба Осиёи Марказӣ воҳима дошт. Дар посух, Бритониё ҳифозат аз тамоми масирҳои дастрасӣ ба Ҳиндро авлавияте бартар қарор дод, дар ҳоле ки Русия ба тасхири низомии Осиёи Марказӣ идома медод.<ref name="Sergeev2013" /><ref name="Fromkin1980" /> Огоҳ аз аҳаммияти Ҳинд барои Бритониё, талошҳои Русия дар ин минтақа ағлаб бо ҳадафи дарёфти имтиёзоти дипломатӣ аз Бритониё дар Аврупо буд.<ref name="Korbel1966" /><ref name="Jelavich1974" /><ref name="Andreyev2003">{{cite book|last1=Andreyev|first1=Alexandre|title=Soviet Russia and Tibet: The Debacle of Secret Diplomacy, 1918–1930s|date=2003|publisher=Brill|isbn=90-04-12952-9|pages=13–15}}</ref> Бо ин ҳол, пас аз соли 1901, Русия нияти ҷиддӣ барои ҳамлаи мустақим ба Ҳинд надошт.<ref name="Schimmelpenninck2006">{{cite book|last1=Schimmelpenninck van der Oye|first1=David|chapter=Russian foreign policy: 1815–1917|title=The Cambridge History of Russia|volume=2|publisher=Cambridge University Press|year=2006|pages=554–574}}</ref> Рақобати садаи нуздаҳумии Русия ва Бритониё дар Осиё бо ҳамлаи Павел якум ба Ҳиндустон ва ҳамчунин ҷанги Эрон ва Русия (1804—1813) ва давраи дувуми ҷангҳои Эрон ва Русия (1826—1828) оғоз шуд, ки Эронро ба майдони рақобат миёни қудратҳои истеъморӣ кашонд.<ref name="Golshanpazhooh2011">{{cite journal|last1=Golshanpazhooh|first1=Ali|title=Russia and Iran in the Great Game|journal=Iranian Studies|year=2011|volume=44|issue=4|pages=589–606|doi=10.1080/00210862.2011.570565}}</ref> Бар асоси як дидгоҳи роиҷ, Бозии бузург дар 12 январи 1830 оғоз шуд, замонӣ ки Элленборо, раиси шӯрои контроли Ҳинд, лорд Вилям Бентинк (Lord William Bentinck), ноибуссалтанаи Ҳиндро маъмур кард, то масири тиҷорӣ ба аморати Бухоро эҷод кунад. Ҳадафи Бритониё эҷоди як давлати таҳтулҳимоя дар Афғонистон ва ҳимоят аз империяи Усмонӣ, Эрони Қоҷорӣ, хоноти Хева ва аморати Бухоро ба унвони кишварҳои бафер (ҳаил) буд, то аз густариши Русия ҷилавгирӣ шавад. Ин иқдом Ҳинд ва масирҳои тиҷории дарёии калидии Бритониёро бо ҷилавгирӣ аз дастёбии Русия ба бандаре дар Халиҷи Форс ё Уқёнуси Ҳинд, муҳофизат мекард. Бо густариш ва рақобати ҳавзаҳои нуфузи Русия ва Бритониё, Русия пешниҳод дод, ки Афғонистон ба унвони як минтақаи бетараф дар назар гирифта шавад.<ref name="Becker2005">{{cite book|last1=Becker|first1=Seymour|title=Russia's Protectorates in Central Asia: Bukhara and Khiva, 1865–1924|date=2005|publisher=RoutledgeCurzon|isbn=978-0-415-32803-6|page=16}}</ref> Сурнатгароён маъмулан поёни Бозии бузургро мобайни солҳои 1895 то 1907 медонанд. Дар сентябри 1895, Лондон ва Сент-Петербург протоколҳои комиссияи марзии Помирро имзо карданд, ки марз миёни Афғонистон ва империяи Русияро ба равишҳои дипломатӣ таъйин кард.<ref name="Morgan1981">{{cite book|last1=Morgan|first1=Gerald|title=Anglo-Russian Rivalry in Central Asia: 1810–1895|url=https://archive.org/details/anglorussianriva0000morg|date=1981|publisher=Routledge|isbn=978-0-7146-3179-0|page=[https://archive.org/details/anglorussianriva0000morg/page/36 37]}}</ref> Дар августи 1907 низ қарордоди Англо-Рус (1907) инъиқод шуд, ки иттиҳоде расмӣ миёни Бритониё ва Русия эҷод кард ва нуфузи ҳар як аз тарафайнро дар Афғонистон, Эрон ва Тибет ба сурати расмӣ мушаххас намуд.<ref name="Dean2019">{{cite book|last1=Dean|first1=Riaz|title=Mapping The Great Game: Explorers, Spies & Maps in Nineteenth-century Asia|date=2019|publisher=Casemate|isbn=978-1-61200-814-1|pages=270–271}}</ref><ref name="NYT2021">{{cite news|title=Anglo-Russian Entente 1907 – History of government|url=https://history.blog.gov.uk/2017/08/31/anglo-russian-entente-1907/|work=history.blog.gov.uk|publisher=UK Government|date=31 August 2017|access-date=15 December 2022}}</ref> == Номгузорӣ == Ибораи «Бозии бузург» (The Great Game) барои аввалин бор дар соли 1840 тавассути Артур Коноллӣ, афсари иттилоотии компaнияи Ҳинди Шарқии Бритониё, ба кор рафт.<ref name="Hopkirk1990">{{cite book|last1=Hopkirk|first1=Peter|title=The Great Game: The Struggle for Empire in Central Asia|url=https://archive.org/details/dli.pahar.3637|date=1990|publisher=John Murray|isbn=978-0-7195-4336-9|pages=[https://archive.org/details/dli.pahar.3637/page/n32 20]–23}}</ref> Дар июли 1840, Коноллӣ дар номае ба Ҳенри Равлинсон, ки ба тозагӣ ба унвони намояндаи сиёсӣ дар Қандаҳор мансуб шуда буд, навишт: «Шумо Бозии бузурге, бозии наҷибе, пеш рӯ доред.»<ref name="Becker2012">{{cite journal|last1=Becker|first1=Seymour|title=The 'Great Game': The History of an Evocative Phrase|journal=Asian Affairs|date=2012|volume=43|issue=1|pages=61–80|doi=10.1080/03068374.2012.649571}}</ref> Коноллӣ умедвор буд, ки Равлинсон битавонад аз тариқи нуфузи Бритониё дар Афғонистон, инсониятро пеш барад ва равобити дипломатиро бо амирнишинҳои Осиёи Миёна беҳбуд бахшад. Ин истилоҳ пас аз интишори романи «Ким» навиштаи Рудярд Киплинг дар соли 1901 ба таври густардае роиҷ шуд.<ref name="Morgan1973">{{cite journal|last1=Morgan|first1=Gerald|title=Myth and Reality in the Great Game|journal=Asian Affairs|date=1973|volume=4|issue=1|pages=55–65|doi=10.1080/03068377308729652}}</ref> Киплинг дар ин роман, «Бозии бузург»-ро ба унвони рақобати пинҳонӣ миёни ҷосусони бритониёӣ ва рус дар Осиёи Марказӣ тасвир кард ва бадингуна ин иборатро дар зеҳни умуми мардум ҷо андохт. Дар сӯи Русия, ин рақобат гоҳе бо иборати «Турнументи сояҳо» (Tournament of Shadows) тавсиф мешуд, ки ба гуфтаи манобеъ, барои нахустин бор тавассути дипломати рус Карл Несселроде мавриди истифода қарор гирифт.<ref name="Meyer2009">{{cite book|last1=Meyer|first1=Karl E.|last2=Brysac|first2=Shareen Blair|title=Tournament of Shadows: The Great Game and the Race for Empire in Central Asia|date=2009|publisher=Basic Books|isbn=978-0-7867-3678-2|pages=235–236}}</ref> Аввалин истифодаи академик аз истилоҳи «Бозии бузург» дар суханроние бо унвони «Бозии бузург дар Осиё (1800—1844)» тавассути профессор Ҳ. В. С. Дэвис дар 10 ноябри 1926 сурат гирифт.<ref name="Yapp2000">{{cite book|last1=Yapp|first1=Malcolm|title=The Legend of the Great Game|series=Proceedings of the British Academy|volume=111|publisher=Oxford University Press|date=2000|pages=179–198}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thebritishacademy.ac.uk/documents/2491/111p179.pdf|title=The Legend of the Great Game}}</ref> Бо ин ҳол, ин истилоҳ танҳо пас аз Ҷанги ҷаҳонии дувум ва бавижа пас аз ҷанги Шӯравӣ ва Афғонистон (1979) дар адабиёти таърихӣ ва сиёсӣ роиҷ шуд.<ref name="Hopkirk1990" /> == Аввалин нишонаҳои таҳдиди Ҳинд == [[Акс:"Les_Russes_à_Ispahan"_by_Eugène_Damblans_in_Le_Petit_Journal,_23_April_1916.jpg|алт=|мини|367x367px|Тасвире аз «Le Petit Journal» (чопи 23 апрели 1916), ки дар он нерӯҳои русиро нишон медиҳад, ки дар Исфаҳон дар ҳоли ҳаракат ҳастанд. Вуруди нерӯҳои бегона бар асоси рақобатҳои Бозии Бузург сурат мегирифт.]] Дар оғози садаи нуздаҳум, нимқораи Ҳинд то ҳадди зиёде таҳти ҳукумати иёлатҳои мустақил ва то андозае таҳти ҳукумати компанияи Ҳинди Шарқӣ буд. Дар тӯли ин сада, тақобили сиёсӣ ва дипломатӣӣ миёни Бритониё ва Русия бар сари Афғонистон шакл гирифт, ки баъдҳо «Бозии бузург» ном гирифт. Сиёсати хориҷии Русия аз ин дидгоҳ шакл гирифта буд, ки Бритониё дар Осиёи Марказӣ ба дунболи густариши дастрасиҳои тиҷорӣ ва низомӣ аст, дар ҳоле ки сиёсати хориҷии Бритониё бар пояи тарси аз ин буд, ки Русия «ҷавоҳири тоҷ»-и империяи Бритониё, яъне Ҳиндро, ба империяи густардааш дар Осиё биафзояд. Ин вазъият мунҷар ба фазое аз беэътимодӣ ва таҳдиди мудовуми ҷанг миёни ду империя шуд.<ref name="Ewans2004">{{cite book|last1=Ewans|first1=Martin|title=The Great Game: Britain and Russia in Central Asia, Volume 1, Documents|date=2004|publisher=RoutledgeCurzon|isbn=978-0-415-31639-2}}</ref> Аз дидгоҳи Бритониё, агар Русия контроли аморати Афғонистонро дар даст бигирад, метавонад онро ба унвони пулҳое барои таҳоҷум ба Ҳинд мавриди истифода қарор диҳад.<ref name="Ewans2004" /> Наполеон пешниҳоди як ҳамлаи муштараки франсу-рус ба Ҳиндро ба тезар Павел якуми Русия дод.<ref name="Hopkirk1990" /> Павел, ки интизор дошт пас аз он Бритониё алайҳи Русия ва муттаҳидонаш дар Аврупо иқдом кунад, дар соли 1801 тасмим гирифт, ки ибтидо ба нуқтае, ки ӯ онро «заифтарин ҷойи империяи Бритониё» медонист — яъне Ҳинд — ҳамла кунад. Ӯ ба атаман (сардор)-и сипоҳи казакҳои Дон, генерали саворатезом Василий Петрович Орлов,<ref>{{Cite journal|last=Raja|first=Sohail|date=2018|title=Milieu of the Great Game|url=http://journal.cscr.pk/stratagem/index.php/stratagem/article/view/25|journal=Stratagem|language=en|volume=1|issue=2|pages=45–56|issn=2617-0590}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20230428191000/http://journal.cscr.pk/stratagem/index.php/stratagem/article/view/25 |date=2023-04-28 }}</ref> дастур дод, ки ба самти Оренбург ҳаракат кунад, хонотҳои Осиёи Миёнаро фатҳ намояд ва аз онҷо ба Ҳинд таҳоҷум бибарад.<ref name="Schimmelpenninck2014">{{cite journal|last1=Schimmelpenninck van der Oye|first1=David|title=Paul's Great Game: Russia's Plan to Invade British India|journal=Central Asian Survey|date=2014|volume=33|issue=2|pages=143–152|doi=10.1080/02634937.2014.915614}}</ref> Бо ин ҳол, Павел дар ҳамон сол террор шуд ва ин таҳоҷум лағв гардид. Муаррих Питер Ҳопкирк навиштааст, ки тезар Павел то замони ҳаракати казакҳо аз Оренбург, нақшаи дақиқе аз Ҳинд дар даст надошт. Ба нақл аз дастури тезар ба Орлов: «Нақшаҳои ман танҳо то Хева ва рӯди Амударё имтидод дорад. Фаротар аз ин нуқот, расидагӣ ба иттилооти марбут ба сарзаминҳои таҳти султаи Англис ва вазъияти ҷамъияти бумӣ таҳти ҳукумати онҳо ба уҳдаи шумост.»<ref name="Hopkirk1990" /> Умуми мардум Бритониё солҳо баъд аз ин ҳодиса огоҳ шуданд, аммо ин мавзуъ ба таври амиқ дар огоҳии умумӣ реша давонд ва ба эҳсосоти муштараки беэътимодӣ ва тарсе, ки бо «Бозии бузург» ҳамроҳ буд, кумак кард. Хю Сетон-Уотсон менависад, ки «ин тарҳи аҷиб ва ғариб аз назари низомӣ ҳеҷ аҳаммияте надошт, аммо лоақал нишондиҳандаи вазъияти зеҳнии нависандааш буд.»<ref name="Seton-Watson1967">{{cite book|last1=Seton-Watson|first1=Hugh|title=The Russian Empire, 1801–1917|url=https://archive.org/details/bwb_C0-BOC-642|date=1967|publisher=Oxford University Press|page=67}}</ref> Ҳопкирк низ ишора мекунад, ки «ба ин моҷароҷӯёнаи ваҳшӣ ҳаргиз фикр ё мутолиаи ҷиддӣ ихтисос дода нашудааст.»<ref name="Hopkirk1990" /> Наполеон сипас саъй кард Александр якум, писари Павелро, барои таҳоҷум ба Ҳинд тарғиб кунад; аммо Александр аз ин пешниҳод сарбоз зад. Дар соли 1807, Наполеон генерал Клод Матеу, конт Гарданро дар як маъмурияти низомии франсузӣ ба Эрон фиристод, то Русияро барои ҳамла ба Ҳинд ташвиқ кунад. Дар посух, Бритониё дар ҳамон сол маъмуриятҳои дипломатии худ — ҳамроҳ бо мушовирони низомӣ — ро таҳти раҳбарии Монтстуарт Элфинстон ба Эрон ва Афғонистон эъзом кард, то аз таҳдиди эҳтимолии Фаронса ва Русия алайҳи Ҳинд ҷилавгирӣ намояд.<ref name="Atkin1980">{{cite book|last1=Atkin|first1=M. E.|title=Russia and Iran, 1781–1828|url=https://archive.org/details/russiairan1780180000atki|date=1980|publisher=University of Minnesota Press}}</ref> Бо ин ҳол, Бритониё нигарониҳое дар бораи тавоноии дифоъ аз мустамликаи худ дар нимқора ҳамчунон дошт. Дар ҳамон даврон, Русия низ бо Эрони Қоҷор ҷангид ва аз соли 1804 то 1813 Қафқози Ҷанубиро тасхир кард, ки ин амр нигарониҳои Бритониёро ташдид намуд, ҳарчанд Русия умдатан даргири ҷангҳои Наполеонӣ буд.<ref name="Atkin1980" /><ref name="Rezun1981">{{cite book|last1=Rezun|first1=Miron|title=The Soviet Union and Iran: Soviet Policy in Iran from the Beginnings of the Pahlavi Dynasty until the Soviet Invasion in 1941|date=1981|publisher=Sijthoff & Noordhoff|pages=6–11}}</ref> Дар соли 1810, Ҳенри Потинҷер, стувони нерӯи заминӣ, ва Чарлз Кристи (Charles Christie), капитан, маъмурияте аз Нушкӣ (Балуҷистон) ба Исфаҳон (маркази Эрон) ро ба сурати махфӣ ва бо либоси мусалмон анҷом доданд. Ин маъмурият тавассути компанияи Ҳинди Шарқӣ таъмини молӣ шуд ва ҳадафи он нақшабардорӣ ва баррасии минтақаҳои «Балуҷистон» ва Эрон буд, зеро Бритониё нигарони ҳамлаи нерӯҳои франсузӣ аз ин масир ба Ҳинд буд.<ref name="Ewans2004" /> Пас аз шикасти фоҷиабори Наполеон дар таҳоҷум ба Русия дар соли 1812 ва фурӯпошии артиши ӯ, таҳдиди ҳамлаи франсузӣ аз тариқи Эрон аз миён рафт. Шоҳи Эрон, Фатҳалишоҳи Қоҷор, низ ба унвони бозигаре дар дипломатия дар бораи Ҳинд ворид шуд. Ӯ дар соли 1801 ҳимояти маҳдуди Бритониёро дарёфт кард, ки пас аз таҳоҷуми Русия ба Эрон дар соли 1804 лағв гардид. Фатҳалишоҳ сипас дар соли 1807 ба Наполеон қавл дод, ки дар ивази кумакҳои низомии Фаронса (маъмурияти Гардан), ба сурати назарӣ ба Ҳинд таҳоҷум бибарад; аммо ин барнома бо вуҷуди аҳдномаи Финкенштайн, ба саранҷом нарасид. Пас аз он ки Фаронса ва Русия дар соли 1807 дар Тилзит бо якдигар иттиҳод карданд — дар ҳоле ки Русия ҳамчунон дар ҳоли таҳоҷум ба Эрон буд — Фатҳалишоҳ дар соли 1809 сиёсати худро ба самти дипломатия ва иттиҳод бо Бритониё тағйир дод.<ref name="Atkin1980" /> Дар паймони муқаддамотии Теҳрон (1809), Эрон мутааҳҳид шуд, ки аз убури ҳар артиши аврупоӣ ё хориҷӣ ба самти Ҳинд ҷилавгирӣ кунад, дар ҳоле ки Бритониё мувофиқат кард, ки маъмурияте барои омӯзиши 16 ҳазор сарбози эронӣ эъзом намояд ва дар сурати таҳоҷумни як кишвари аврупоӣ ба Эрон, маблағи 100 ҳазор фунтро ба унвони ёрона (субсидия) ба Эрон пардохт кунад. [24] Бо ин вуҷуд, Русия чанд сол баъд Эронро шикаст дод ва Бритониё ба унвони миёнҷи дар инъиқоди аҳдномаи Гулистон (1813) нақш ифо кард. Ҷангҳои Эрон ва Русия батадриҷ ба нуқтае аз таниш миёни империяҳои Бритониё ва Русия табдил шуданд, бавижа пас аз аҳдномаи Гулистон, ки ҳаққи мудохилаи Русия дар Эронро ба сурати амалӣ тасбит кард ва барои Эрон таҳқиромез буд.<ref name="Golshanpazhooh2011" /> Фатҳалишоҳ барои муқобала бо ин вазъият, равобити худро бо Бритониё тақвият кард ва Бритониё низ аз Эрон ба унвони як кишвари бафер миёни Русия ва Ҳинд ҳимоят кард.<ref name="Atkin1980" /> Шикасти Эрон дар ҷанги дувуми Русия ва Эрон (1826—1828) ва инъиқоди аҳдномаи Туркманчай, Эронро ба таври комил дар майдони рақобати истеъморӣ миёни Русия ва Бритониё қарор дод.<ref name="Golshanpazhooh2011" /> == Шурӯи Бозии бузург == Тибқи як дидгоҳи роиҷ, Бозии бузург дар 12 январи 1830 оғоз шуд, замонӣ ки раиси ҳайати контроли Ҳинд лорд Элленборо, лорд Вилям Бентинк, ноибуссалтанаи Ҳиндро маъмур сохт як масири тиҷории ҷадид ба аморати Бухоро эҷод кунад.<ref>Secret committee to governor-general in council, 12 Jan. 1830, India Office Records, Ltes/5/543</ref> [25][26][27] Бритониё қасд дошт бар аморати Афғонистон тасаллут ёбад ва онро таҳтулҳимоя қарор диҳад ва аз империяи Усмонӣ, Эрони Қоҷорӣ, хоноти Хева ва аморати Бухоро ба унвони кишварҳои ҳоиле истифода кунад, ки монеи густариши Русия мешаванд. Ин амр бо ҷилавгирӣ аз дастёбии Русия ба бандарҳои обӣ дар Халиҷи Форс ё Уқёнуси Ҳинд, аз Ҳинд ва ҳамчунин масирҳои тиҷории дарёии калидии Бритониё муҳофизат мекунад. Русия Афғонистонро ба унвони минтақаи бетараф пешниҳод кард.<ref>Becker, Seymour (2005), Russia’s Protectorates in Central Asia: Bukhara and Khiva, 1865—1924 (PDF), RoutledgeCurzon, London, [[ویژه:منابع کتاب/9780415328036|ISBN 978-0-415-32803-6]], archived from the original (PDF) on 10 October 2016, retrieved 18 August 2016</ref> == Рӯйдодҳои муҳим дар ҷараёни Бозии бузург == * Ҷанги нахусти Эрон ва Русия * Ҷанги дувуми Эрон ва Русия * Аҳдномаи Туркманчай * Аҳдномаи Гулистон * Қатли Александр Грибоедов * Ҷанги нахусти Англис ва Афғонистон * Ҷанги дувуми Англис ва Афғонистон * Ҷанги аввали Ҳирот * Ҷанги дувуми Ҳирот * Ҷанги Эрон ва Инглистон * Муоҳидаи Порис * Ҷудоии Ҳирот аз Эрон * Корзори Ҳирот * Қарордоди Голдсмид Бозигарони калидӣ: Александр Бёрнс, Ҳенри Потинҷер, Дӯстмуҳаммадхон, Артур Коноллӣ, Чарлз Стодарт. Маконҳои стратегӣ: Қафқоз, Қафқози Ҷанубӣ, Қандаҳор, Кобул, қалъаи Болоҳисори Кобул, Ғазнӣ, Теҳрон, Тифлис, Бухоро, Самарқанд, Марв, Хуқанд, Тошканд, Хева, Калкатта. == Поёни Бозии бузург == Бархе аз муаррихон поёни Бозии бузургро бо имзои протоколҳои комиссияи марзии Помир (Pamir Boundary Commission protocols) дар 10 сентябри 1895 муртабит медонанд. Ин протоколҳо марзҳои байни Афғонистон ва империяи Русияро мушаххас кард. Дигар муаррихон, Бозии бузургро бо имзои қарордоди Сен-Петерсбург дар 31 августи 1907 ба поён мерасонанд.<ref name=":12">{{Cite book|last=Dean|first=Riaz|title=Mapping The Great Game: Explorers, Spies & Maps in Nineteenth-century Asia|publisher=Casemate (UK)|year=2019|isbn=978-1-61200-814-1|location=Oxford|pages=270–71}}</ref><ref name=":10">{{Cite news|last=Meyer|first=Karl E.|date=1987-08-10|title=Opinion {{!}} The Editorial Notebook; Persia: The Great Game Goes On|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1987/08/10/opinion/the-editorial-notebook-persia-the-great-game-goes-on.html|accessdate=2021-10-24|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite book|last=Hopkirk|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=EojH3awYyHMC&dq=%22great+game%22+anglo-russian+%22convention%22+peter+hopkirk&pg=PA4|title=Setting the East Ablaze: On Secret Service in Bolshevik Asia|date=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-280212-5|language=en}}</ref> == Таҳлил ва таъсирот == Аз натоиҷи Бозии бузург метавон ба ҷанги аввали шикастхӯрдаи Инглис ва Афғонистон дар соли 1838, нахустин ҷанги Инглистон ва Сикх дар соли 1845, ҷанги дувуми Инглис ва Сикх дар соли 1848, ҷанги дувуми Инглис ва Афғонистон дар соли 1878 ва илҳоқи Хуқанд ба Русия ишора намуд. == Нигаред низ == * [[Забти Осиёи Миёна аз ҷониби Русия]] * [[Ба Русия ҳамроҳ кардани Осиёи Миёна]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Таърихи Осиёи Миёна]] [[Гурӯҳ:Таърихи Тоҷикистон]] 7occh8ykkd3e53f7fhwsm5tgurmbvu1 0 329190 1484062 1461734 2026-08-20T02:29:39Z InternetArchiveBot 30618 Add 2 books for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484062 wikitext text/x-wiki {{Беморӣ| Name = Бруцеллёз| ICD10 = {{ICD10|A|23}} | ICD9 = {{ICD9|023}} | ICDO = | Image = Brucella spp.JPG| Caption = | OMIM = | MedlinePlus = 000597 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 248 | DiseasesDB = 1716 | }} '''Бруселёз''' ({{lang-la|brucellosis}}) — [[Зоонозҳо|сирояти зоонозӣ]], ки аз ҳайвоноти бемор ба инсон мегузарад ва бо зарари мутааддиди узвҳо ва системаҳои организми инсон хос аст. Бактерияҳое, ки ин бемориро ба вуҷуд меоранд, соли 1886 аз ҷониби олими англис [[Дейвид Брюстер|Дэвид Брюс]] кашф карда шудаанд. Ба шарафи ӯ онҳоро бруселлаҳо ва бемориро бруселёз номиданд<ref>Мувофиқи маълумоти Панацея.ру — [http://www.panacea.ru/news/ar/5508 Бруселёз] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120528201840/http://www.panacea.ru/news/ar/5508 |date=2012-05-28 }}</ref>. Ҳама намудҳои ҳайвоноти хонагӣ ва инчунин инсон ба ин сироят ҳассос мебошанд. == Сабабҳо == Се намояндаи ҷинси бруселлаҳо барои инсон патогенӣ мебошанд: ангезандаи бруселёзи чорвои майда (''Brucella melitensis''), ангезандаи бруселёзи чорвои калон (''Brucella abortus'') ва ангезандаи бруселёзи хук (''Brucella suis'')<ref name="Л.Б.Борисов">{{книга|автор=Борисов Л. Б.|заглавие=Медицинская микробиология, вирусология и иммунология|издательство=МИА|год=2005|страницы=423|isbn=5-89481-278-X}}</ref>. Ҳолатҳои беморшавӣ бо бруселёз пас аз тамос бо штаммҳои ''Brucella canis'' низ тавсиф шудаанд (ин ҳолатҳо нодир ҳисобида мешаванд).<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://www.msdmanuals.com/ru-ru/professional/%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D0%B8/%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%86%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D1%8B/%D0%B1%D1%80%D1%83%D1%86%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B7|title=Бруцеллез - Инфекционные болезни|website=Справочник MSD Профессиональная версия|lang=ru-RU|access-date=2025-01-28|archive-date=2024-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240924091426/https://www.msdmanuals.com/ru-ru/professional/%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D0%B8/%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%86%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D1%8B/%D0%B1%D1%80%D1%83%D1%86%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B7|url-status=live}}</ref> Бруселлаҳо ниҳоят хурд ва беҳаракат буда, спора ҳосил намекунанд, аммо дар шароити муайян метавонанд капсула ташаккул диҳанд. Полиморфизми ҳуҷайраҳои микробӣ хос аст — дар як препарат метавон шаклҳои коккӣ, овоидӣ ва палочкашакл-ро дучор омад. Онҳо бо ҳама рангҳои анилинӣ ба осонӣ ранг гирифта, грамотрицателӣ мебошанд<ref name=":0">{{Книга|автор=Сосов Р. Ф. ва дигарон|заглавие=Эпизоотология|ҷой=М.|нашриёт=Колос|сол=1969|саҳ=400}}</ref>. == Этиология == Бруселлаҳо дар муҳитҳои ғизоии оддӣ, асосан дар агари ҷигар, дар муҳитҳои бо иловаи глюкоза ва глицерин мерӯянд. Қобилияти паразитӣ дар дохили ҳуҷайраро доранд. 6 намуди ангезандаҳои бруселёз ва 17 биовар маълуманд. Манбаи асосии бруселлаҳои барои инсон хатарнок — [[Буз|бузҳо]], [[Гӯсфанд|гӯсфандҳо]] (''Br. melitensis''), [[Гов|говҳо]] (''Br. abortus bovis''), хукҳо (''Br. abortus suis'') ва [[Саг|сагҳо]] (''Br. canis'') мебошанд, ки ангезандаро бо шир, пешоб ва оби ҷанин хориҷ мекунанд. Интиқолдиҳандагон мӯйсафедҳо ва канаҳо мебошанд. Сироятёбии инсон ҳангоми тамос бо ҳайвоноти интиқолдиҳанда, газидани ҳашарот ва ҳангоми истеъмоли маҳсулоти сироятёфта — шири хом, панири аз шири нопастеризатсияшуда сохташуда рух медиҳад. Интиқоли беморӣ аз инсон ба инсон низ имконпазир аст<ref name="Wareth_2020">{{cite journal |title=Susceptibility of Avian Species to Brucella Infection: A Hypothesis-Driven Study |author=Wareth G. et al. |date=2020 |journal=Pathogens |volume=9 |issue=2 |doi=10.3390/pathogens9020077}}</ref>. Гоҳе бруселлаҳо дар соҳибони нотипӣ низ ошкор мешаванд. Инчунин бруселлаҳо дар ҳайвоноти ширхӯри баҳрӣ, аз қабили китшаклҳо (делфинҳо), палмоспаҳо (тюленҳо) ва дар моҳиҳо, амфибияҳо ва рептилияҳо низ ҷудо карда шудаанд<ref>{{Cite web|url=https://storymaps.arcgis.com/stories/8f560383d90b47e8a6f2223384a09c5f|title=Brucella story map|first=Last updated|last=on 12.12.2023|website=ArcGIS StoryMaps|date=2024-09-11|lang=en-GB|access-date=2024-10-15|archive-date=2024-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241103231619/https://storymaps.arcgis.com/stories/8f560383d90b47e8a6f2223384a09c5f|url-status=live}}</ref>. == Устуворӣ == Дар муҳити беруна бруселлаҳо муддати тӯлонӣ зинда мемонанд: дар хок — то 100 ва зиёда рӯз, дар чанг — то 44 рӯз, дар об — аз 6 то 150 рӯз, дар гӯшти шӯр — аз 80 то 100 рӯз. Дар ҳарорати паст бруселлаҳо то 160 рӯз ва зиёда қобилияти зинда монданро доранд. Ҷӯшонидан бруселлаҳоро фавран мекушад. == Нишонаҳо ва аломатҳо == [[file:BrucellosisGraph.png|thumb|right|200px|Графики ҳолатҳои бемории брутселлёз дар байни одамон дар Иёлоти Муттаҳида дар солҳои 1993–2010, ки аз ҷониби Марказҳои назорат ва пешгирии бемориҳо (CDC) тавассути Системаи миллии назорати бемориҳои бақайдгирифташуда таҳқиқ шудааст<ref>{{cite web |publisher=CDC |url=https://www.cdc.gov/brucellosis/resources/surveillance.html|title=Brucellosis: Resources: Surveillance|date=2018-10-09}}</ref>]] Аломатҳои беморӣ ба нишонаҳои бисёр бемориҳои дигари [[таб|табдор]] шабоҳат доранд, аммо бо шиддати бештари дард дар мушакҳо ва арақкунии шабона фарқ мекунанд. Давомнокии беморӣ метавонад аз якчанд ҳафта то чанд моҳ ё ҳатто солҳо тағйир ёбад. Дар марҳилаи аввали беморӣ [[бактериемия]] (мавҷудияти бактерияҳо дар хун) ба амал меояд, ки ба сегонаи классикии нишонаҳо оварда мерасонад: таби пасту баландшаванда (мавҷнок), арақкунӣ (аксар вақт бо бӯи хоси нохуши бадбӯй ё бӯи алафи тар) ва [[артралгия]] (дарди буғумҳо) ва [[миалгия]]-и (дарди мушакҳо) зудгузар.<ref>{{Citation |last1=Hayoun |first1=Michael A. |title=Brucellosis |date=2023 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK441831/ |work=StatPearls |access-date=2023-11-08 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=28722861 |last2=Muco |first2=Erind |last3=Shorman |first3=Mahmoud}}</ref> Таҳлилҳои хун маъмулан [[лейкопения]] (кам шудани шумораи ҳуҷайраҳои сафеди хун) ва [[камхунӣ|анемия]]-ро нишон медиҳанд. Инчунин сатҳи [[ферментҳои ҷигар]], ба монанди аспартатаминотрансфераза ва аланинаминотрансфераза баланд шуда, аксуламалҳои мусбати Роз-Бенгал ва Ҳаддлсон мушоҳида мешаванд. Аломатҳои меъдаю рӯда дар 70%-и ҳолатҳо пайдо мешаванд ва инҳоро дар бар мегиранд: дилбеҳузурӣ, қайкунӣ, камшавии иштиҳо, вазнинии бесабаб, дарди шикам, қабзият, дарунравӣ, гепатомегалия (калоншавии ҷигар), [[гепатит]] (илтиҳоби ҷигар), абсесси ҷигар ва спленомегалия (калоншавии испурҷ).<ref>{{Cite web |title=Access Anytime Anywhere |url=https://my.clevelandclinic.org/ |access-date=2025-06-07 |website=Cleveland Clinic |language=en}}</ref> Ин маҷмӯи аломатҳо, ҳадд ақал дар Португалия, Исроил, Фаластин, Сурия, Эрон ва Урдун бо номи "таби Малта" маъруф аст. Дар вақти хуруҷи таби Малта, мавҷудияти брутселлаҳоро дар хун одатан бо истифода аз кишти хун дар муҳити триптозӣ ё муҳити Албини исбот кардан мумкин аст. Агар беморӣ табобат карда нашавад, он метавонад ба шакли музмин (хроникӣ) гузарад. Осебҳои маҳаллии брутселлёз одатан дар устухонҳо ва буғумҳо ба амал меоянд; остеомиелит ё спондилодит-и сутунмӯҳраи камар, ки бо сакроилиит ҳамроҳӣ мекунад, барои ин беморӣ хеле хос аст. Орхит (илтиҳоби тухмдон) низ дар байни мардон маъмул аст. Оқибатҳои сирояти ''Brucella'' хеле гуногунанд ва метавонанд [[артрит]], спондилит, тромбоcитопения, менингит, увеит, неврити оптикӣ, эндокардит ва ихтилоли гуногуни асабро, ки бо номи умумии "нейробрутселлёз" маъруфанд, дар бар гиранд. == Патогенез == Дарвозаи воридшавӣ — микроҷароҳатҳои [[пӯст]], пардаи луобӣ-и узвҳои ҳозима ва роҳҳои нафас мебошанд. Бруселёз ба ҷараёни музмин майл дорад. [[Иммунитет]] ташаккул меёбад, аммо на дарозмуддат (пас аз 3—5 сол реинфексия имконпазир аст). Навъи бруселла ба зуҳуроти беморӣ таъсир мерасонад. Вазнинтарин ҷараёни бруселёзро намуди '''Brucella melitensis''' ба вуҷуд меорад. == Анатомияи патологӣ == Ҳангоми таҳти [[микроскоп]] тафтиш кардани узвҳо ва бофтаҳои аз бруселёз зарардида, [[Гранулёма|гранулёмаҳо]]-и хос дида мешаванд, ки ба гранулёмаҳои сил хеле монанданд, аммо хеле кам ба некрози казеозӣ дучор мешаванд. Истисно ин сирояти ''B. suis'' аст, ки дар он абсессҳо аксар вақт мушоҳида мешаванд. == Клиника == Давраи инкубатсионӣ аз 5 рӯз то 4 моҳ, ба ҳисоби миёна 2 ҳафта аст. Беморӣ одатан тадриҷан инкишоф меёбад. Зуҳуроти системӣ гуногун буда, қариб ҳамаи узвҳоро фаро мегиранд: * '''Системаи устухону мушакҳо''': [[артрит]], остеомиелит-и сутунмӯҳра, миалгия. * '''Дил''': эндокардит, [[миокардит]], перикардит. * '''Системаи нафаскашӣ''': бронхит ва [[пневмония]]. * '''Системаи ҳозима''': [[гепатит]], [[анорексия]] ва талафоти вазн. * '''Системаи пешоб-таносул''': орхит, [[простатит]], пиелонефрит. * '''Системаи асаби марказӣ''': менингит, энсефалит, миелит. == Ташхис == * '''Маълумоти анамнез:''' тамос бо ҳайвонот, истеъмоли маҳсулоти [[чорводорӣ]]-и аз ҷиҳати термикӣ коркарднашуда. * '''Тасвири клиникӣ'''. * '''Ташхиси лабораторӣ:''' ** кошти хун дар муҳитҳои ғизоӣ; ** [[реаксияи Райт]]; ** [[реаксияи Кумбс]]; ** [[реаксияи Хеддлсон]]; ** [[санҷиши пӯсти Бюрне]]; ** ПҶР (PCR) барои ошкор кардани КДН-и бруселла. == Табобат == [[Антибиотикҳо|Антибиотиктерапия]]: ду ё се дору, аз қабили тетрасиклин, стрептомитсин, доксисиклин, рифампитсин, гентамисин. Дар табобат фторхинолонҳо (сипрофлоксатсин, офлоксатсин) низ самарабахшанд. [[Антибиотик]]ҳо ба монанди тетраcиклинҳо, рифампитсин ва аминогликозидҳо (стрептомитсин ва гентамитсин) бар зидди бактерияҳои ''Brucella'' самарабахшанд. Аммо истифодаи зиёда аз як антибиотик дар давоми чанд ҳафта зарур аст, зеро бактерияҳо дар дохили ҳуҷайраҳо инкубатсия мешаванд. Стандарти тиллоии табобат барои калонсолон тазриқи ҳаррӯзаи байнимушакии стрептомицин ба андозаи 1&nbsp;г дар давоми 14 рӯз ва истеъмоли дохилии (даҳонӣ) доксисиклин 100&nbsp;мг ду бор дар як рӯз дар давоми 45 рӯз (ҳамзамон) мебошад. Гентамицин ба андозаи 5&nbsp;мг/кг тавассути тазриқи байнимушакӣ як бор дар як рӯз дар давоми 7 рӯз ҷойгузини муносиб аст, вақте ки стрептомицин дастрас нест ё истифодааш зиддинишондод мебошад.<ref name="pmid16575723">{{cite journal | vauthors = Hasanjani Roushan MR, Mohraz M, Hajiahmadi M, Ramzani A, Valayati AA | title = Efficacy of gentamicin plus doxycycline versus streptomycin plus doxycycline in the treatment of brucellosis in humans | url = https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2006-04-15_42_8/page/1075 | journal = Clinical Infectious Diseases | volume = 42 | issue = 8 | pages = 1075–80 | date = April 2006 | pmid = 16575723 | doi = 10.1086/501359 | doi-access = free }}</ref> Реҷаи дигари васеъ истифодашаванда доксициклин ва рифампицин ду бор дар як рӯз дар давоми ҳадди аққал 6 ҳафта мебошад. Ин реҷа бартарии истеъмоли даҳониро дорад. Табобати сегона бо доксициклин, рифампицин ва ко-тримоксазол барои табобати бомуваффақияти нейробрутселлёз истифода шудааст.<ref name="pmid1420670">{{cite journal | vauthors = McLean DR, Russell N, Khan MY | title = Neurobrucellosis: clinical and therapeutic features | url = https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_1992-10_15_4/page/582 | journal = Clinical Infectious Diseases | volume = 15 | issue = 4 | pages = 582–90 | date = October 1992 | pmid = 1420670 | doi = 10.1093/clind/15.4.582 }}</ref> Реҷаи доксициклин ва стрептомицин (дар давоми 2 то 3 ҳафта) нисбат ба реҷаи доксициклин ва рифампицин (дар давоми 6 ҳафта) самарабахштар аст.<ref>{{cite journal | vauthors = Yousefi-Nooraie R, Mortaz-Hejri S, Mehrani M, Sadeghipour P | title = Antibiotics for treating human brucellosis | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 10 | article-number = CD007179 | date = October 2012 | issue = 10 | pmid = 23076931 | pmc = 6532606 | doi = 10.1002/14651858.cd007179.pub2 }}</ref> Доксициклин метавонад аз монеаи хуну мағз гузарад, аммо барои пешгирии такрори беморӣ (рецидив) илова кардани ду доруи дигарро талаб мекунад. Табобат бо сипрофлоксатсин ва ко-тримоксазол бо сатҳи хеле баланди такроршавии беморӣ алоқаманд аст. Ҳангоми эндокардит-и брутселлёзӣ барои натиҷаи беҳтарин ҷарроҳӣ зарур аст. Ҳатто бо табобати оптималии зиддибрутселлёзӣ, такроршавии беморӣ дар 5 то 10%-и беморони гирифтори таби Малта ба амал меояд. == Пешгирӣ == === Ваксинакунии чорво ва назорати беморӣ === Ваксинакунӣ усули самарабахштарини назорати брутселлёз дар байни чорво мебошад. Дар говҳо ваксинаҳои маъмултарин штаммҳои ''Brucella abortus'' 19 ва RB51 мебошанд,<ref>{{Cite web |title=Disease Alert: Bovine Brucellosis |url=https://www.aphis.usda.gov/livestock-poultry-disease/cattle/bovine-brucellosis |access-date=2025-03-19 |website=www.aphis.usda.gov |language=en}}</ref> дар ҳоле ки барои бузу гӯсфандон штамми ''B. melitensis'' Rev-1 истифода мешавад. Усулҳои дигар скрининги мунтазами серологӣ ва нобуд кардани ҳайвоноти сироятшударо дар бар мегиранд, ки барои пешгирии паҳншавии беморӣ кӯмак мекунанд. Дар бисёр кишварҳо барномаҳои ҳатмии ваксинакунӣ<ref>{{Cite journal |last1=Singh |first1=Balbir B. |last2=Kostoulas |first2=Polychronis |last3=Gill |first3=Jatinder P. S. |last4=Dhand |first4=Navneet K. |date=2018-05-10 |editor-last=Wunder |editor-first=Elsio |title=Cost-benefit analysis of intervention policies for prevention and control of brucellosis in India |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |language=en |volume=12 |issue=5 |article-number=e0006488 |doi=10.1371/journal.pntd.0006488 |doi-access=free |issn=1935-2735 |pmc=5963803 |pmid=29746469}}</ref> ва сиёсати "санҷиш ва куштан" коҳиши назарраси сатҳи гирифторӣ ба брутселлёзро дар байни чорво нишон доданд.<ref>{{Cite journal |last1=Zamri-Saad |first1=M. |last2=Kamarudin |first2=M. I. |date=2016-12-01 |title=Control of animal brucellosis: The Malaysian experience |journal=Asian Pacific Journal of Tropical Medicine |volume=9 |issue=12 |pages=1136–1140 |doi=10.1016/j.apjtm.2016.11.007 |pmid=27955740 |issn=1995-7645|doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bahmani |first1=Nasrin |last2=Bahmani |first2=Afshin |date=January 2022 |title=A review of brucellosis in the Middle East and control of animal brucellosis in an Iranian experience |url=https://journals.lww.com/10.1097/MRM.0000000000000266 |journal=Reviews in Medical Microbiology |language=en |volume=33 |issue=1 |pages=e63–e69 |doi=10.1097/MRM.0000000000000266 |issn=2770-3150|url-access=subscription }}</ref> === Амнияти ғизоӣ ва пастеризатсия === Брутселлёз одатан ба одамон тавассути истеъмоли маҳсулоти шири пастеризатсиянашуда, махсусан шири хом ва панир мегузарад. Пастеризатсия яке аз усулҳои самарабахши нест кардани ''Brucella'' мебошад. Бисёр кишварҳо ин усулро ҷорӣ карда, маъракаҳои омӯзишии ҷамъиятиро барои даст кашидан аз истеъмоли маҳсулоти шири хом ба роҳ мондаанд.<ref>{{Cite journal |last1=Dadar |first1=Maryam |last2=Tiwari |first2=Ruchi |last3=Sharun |first3=Khan |last4=Dhama |first4=Kuldeep |date=2021-01-01 |title=Importance of brucellosis control programs of livestock on the improvement of one health |journal=Veterinary Quarterly |language=en |volume=41 |issue=1 |pages=137–151 |doi=10.1080/01652176.2021.1894501 |issn=0165-2176 |pmc=7946044 |pmid=33618618}}</ref> === Манбаъҳои табиӣ дар байни ҳайвоноти ваҳшӣ ва назорати беморӣ === Ҳайвоноти ваҳшӣ, аз ҷумла бизонҳо, оҳуҳо ва хукҳои ваҳшӣ ҳамчун манбаи табиии ''Brucella'' хизмат мекунанд. Гузаштани сироят аз ҳайвоноти ваҳшӣ ба чорвои хонагӣ мушкилоти доимиро ба вуҷуд меорад. Тадбирҳои назоратӣ минтақаҳои маҳдуди ғизодиҳӣ ва барномаҳои таҷрибавии ваксинакунии ҳайвоноти ваҳширо дар бар мегиранд. Ба шикорчиён ва шахсоне, ки бо гӯшти шикор сарукор доранд, тавсия дода мешавад, ки дастпӯшакҳои муҳофизатӣ пӯшанд ва гӯштро пурра пазанд.<ref>{{Cite web |last=CDC |date=2024-06-04 |title=About Brucellosis |url=https://www.cdc.gov/brucellosis/about/index.html |access-date=2025-03-19 |website=Brucellosis |language=en-us}}</ref> === Амнияти меҳнат ва чораҳои эҳтиётӣ дар озмоишгоҳ === Брутселлёз барои байторон (ветеринарҳо), деҳқонон, коргарони забҳхонаҳо ва кормандони озмоишгоҳҳо хатари касбӣ дорад. Чораҳои асосии пешгирикунанда истифодаи таҷҳизоти муҳофизати инфиродӣ (ТМИ), таҳвияи (вентилятсияи) дуруст дар забҳхонаҳо ва риояи протоколҳои бехатарии биологии озмоишгоҳҳоро дар бар мегиранд.<ref>{{Cite journal |last1=Pereira |first1=Carine Rodrigues |last2=Cotrim de Almeida |first2=João Vitor Fernandes |last3=Cardoso de Oliveira |first3=Izabela Regina |last4=Faria de Oliveira |first4=Luciana |last5=Pereira |first5=Luciano José |last6=Zangerônimo |first6=Márcio Gilberto |last7=Lage |first7=Andrey Pereira |last8=Dorneles |first8=Elaine Maria Seles |date=2020-05-11 |editor-last=Lin |editor-first=Tao |title=Occupational exposure to Brucella spp.: A systematic review and meta-analysis |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |language=en |volume=14 |issue=5 |article-number=e0008164 |doi=10.1371/journal.pntd.0008164 |doi-access=free |issn=1935-2735 |pmc=7252629 |pmid=32392223}}</ref> === Маорифи тандурустии ҷамъиятӣ ва огоҳии аҳолӣ === Ташаббусҳои таълимӣ барои коҳиш додани интиқоли брутселлёз муҳиманд, махсусан дар ҷамоатҳои деҳот, ки истеъмоли маҳсулоти шири хом ҳанӯз васеъ паҳн шудааст. Маъракаҳои тандурустӣ ба аҳамияти донишҳои асосӣ дар бораи беморӣ, коркарди бехатари ғизо ва риояи қоидаҳои ваксинакунӣ таъкид мекунанд.<ref>{{Cite journal |last1=Ghugey |first1=Satish L. |last2=Setia |first2=Maninder S. |last3=Deshmukh |first3=Jyotsna S. |date=August 2022 |title=The effects of health education intervention on promoting knowledge, beliefs and preventive behaviors on brucellosis among rural population in Nagpur district of Maharashtra state, India |journal=Journal of Family Medicine and Primary Care |language=en |volume=11 |issue=8 |pages=4635–4643 |doi=10.4103/jfmpc.jfmpc_1562_21 |doi-access=free |issn=2249-4863 |pmc=9638594 |pmid=36352929}}</ref> === Кӯшишҳои байналмилалӣ ва ҳамгироии "Саломатии ягона" (One Health) === Назорати брутселлёз ба равиши "Саломатии ягона" (One Health) такя мекунад, ки саломатии одамон, ҳайвонот ва муҳити зистро муттаҳид менамояд. Ташкилотҳои ҷаҳонӣ ба монанди СУТ (WHO), ФАО (FAO) ва Созмони ҷаҳонии солимии ҳайвонот (WOAH)<ref>{{Cite web |title=Quadripartite Secretariat for One Health |url=https://www.who.int/teams/one-health-initiative/quadripartite-secretariat-for-one-health |access-date=2025-03-19 |website=www.who.int |language=en}}</ref> ҷонибдори стратегияҳои ҳамгирошуда барои пешгирии пандемияҳои оянда мебошанд. Кӯшишҳои муштарак барои муайян кардани омилҳои хавф, назорати хуруҷи беморӣ ва танзими қоидаҳои амнияти ғизоӣ равиши устуворро дар идоракунии беморӣ таъмин мекунанд.<ref>{{Cite book |last1=FAO |url=https://openknowledge.fao.org/items/fddae6a2-e7ef-4a2a-ad54-2463dbbb0b32 |title=One Health Joint Plan of Action, 2022–2026 |last2=UNEP |last3=WHO |last4=WOAH |date=2022 |publisher=FAO ; UNEP ; WHO ; WOAH |isbn=978-92-5-136957-9 |language=English}}</ref> == Маълумоти таърихӣ == Беморӣ аз замони [[Гиппократ]] маълум аст. Дар асри XVIII онро зери номҳои «таби малта», «таби миёназаминӣ» тавсиф мекарданд. Дар соли 1887 табиби англис Дэвид Брюс тавонист фарҳанги ангезандаро ҳосил кунад. == Эзоҳ == {{Эзоҳ}} == Адабиёт == * Справочник по инфекционным болезням, проф. Л. А. Тришкова, доц. С. А. Богатырёва. * Справочник по дифференциальной диагностике инфекционных болезней. Под редакцией профессора А. Ф. Фролова, профессора Б. Л. Угрюмова, д-ра мед. наук Е. К. Тринус. [[Киев]]. == Пайвандҳои беруна == {{Commonscat|Brucellosis}} * [http://abc-med.ru/brucellez.html Бруселёз] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20220518133823/http://abc-med.ru/brucellez.html |date=2022-05-18 }} * https://web.archive.org/web/20070309020656/http://www.cbwinfo.com/Biological/Pathogens/BM.html * https://web.archive.org/web/20070113231531/http://www.aphis.usda.gov/vs/nahps/brucellosis/ * https://web.archive.org/web/20160417045047/http://www.cdc.gov/NCIDOD/DBMD/DISEASEINFO/brucellosis_g.htm * https://web.archive.org/web/20070205105419/http://www.hpa.org.uk/infections/topics_az/zoonoses/brucellosis/gen_info.htm * http://www.emedicine.com/emerg/topic883.htm * http://www.wrongdiagnosis.com/b/brucellosis/intro.htm * [http://www.vet.uga.edu/ College of Veterinary Medicine. The University of Georgia] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20260302150345/https://vet.uga.edu/ |date=2026-03-02 }} * [https://web.archive.org/web/20090501184411/http://www.dsf.health.state.pa.us/health/cwp/view.asp?a=171&Q=230331&healthPNavCtr=%7C%2F Department of Health] * [http://abc-med.ru/brucellez.html Бруцеллёз] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20220518133823/http://abc-med.ru/brucellez.html |date=2022-05-18 }} * [https://web.archive.org/web/20090502170409/http://www.toxicbio.ru/rus/conferences/bison_2008/index.html Международное рабочее совещание в НИЦ ТБП (Серпуховский район)] * [http://vetexpert.pro/sanpin/brucellez.html Бруцеллёз . Санитарные правила СП 3.1.085-96 Ветеринарные правила ВП 13.3.1302-96 ]{{Недоступная ссылка|date=2018-06|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.sorashn.ru/index.php?id=2163 Всероссийский научно-исследовательский институт бруцеллёза и туберкулёза животных Российской академии сельскохозяйственных наук]{{Пайванди мурда|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Authority control}} [[Гурӯҳ:Зоонозҳо]] [[Гурӯҳ:Бемориҳои ҳайвонотӣ]] [[Гурӯҳ:Сироятҳои бактериявӣ]] [[Гурӯҳ:Бемориҳо аз рӯи алифбо]] 54idoue6ivp57loa96yyoc7g44yfbo8 0 329197 1484029 1461537 2026-08-20T01:31:42Z InternetArchiveBot 30618 Add 2 books for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484029 wikitext text/x-wiki {{Беморӣ | Name = Листериоз | Image = Listeria monocytogenes PHIL 2287 lores.jpg | Caption = <!--[[Listeria monocytogenes]]--> | DiseasesDB = 7503 | ICD10 = {{ICD10|A|32}} | ICD9 = {{ICD9|027.0}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 001380 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 1312 | eMedicine_mult = | MeshID = }} '''Листериоз''' — сирояти [[бактерия]]вӣ, ки асосан аз ҷониби бактерияи ''Listeria monocytogenes'' ба вуҷуд меояд<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/listeria/faq.html|title=Questions and Answers {{!}} Listeria {{!}} CDC|publisher=www.cdc.gov|lang=en-us|access-date=2017-05-06}}</ref>. Ин як чӯбчамикроб (палочка)-и граммусбат бо нӯгҳои мудаввар аст, ки қобилияти спора ва капсула ҳосил кардан надорад, анаэроби факултативӣ мебошад ва дар муҳитҳои ғизоии оддӣ мерӯяд<ref name=":3">{{Книга|автор=Р.Ф.Сосов ва диг.|заглавие=Эпизоотология|место=М.|издательство=Колос|год=1969|страниц=400}}</ref>. Ҳамзамон, ҳолатҳое ҳастанд, ки листериоз аз ҷониби навъи дигари листерия — ''L. ivanovii'' ба вуҷуд омадааст<ref>{{Статья|автор=Christelle Guillet ва диг.|заглавие=Human Listeriosis Caused by Listeria ivanovii|издание=Emerging Infectious Diseases|том=16|выпуск=1|страницы=136–138|doi=10.3201/eid1601.091155}}</ref>. Листериозро як [[Сапронозҳо|сапроноз]]<nowiki/>и маъмулӣ мешуморанд, ки дар он манбаи табиии аввалияи листерияҳо хок ба ҳисоб меравад, ки аз онҳо бактерияҳо ба организмҳои наботот дохил мешаванд. Манбаи сирояти ҳайвоноти кишоварзӣ хӯрок, аз ҷумла силосро ташкил медиҳад, ки дар он листерияҳо афзоиш меёбанд. Сирояти одамон бо истеъмоли сабзавот ва маҳсулоти чорво вобаста аст<ref>{{Статья|автор=Тартаковский И. С., Малеев В. В., Ермолаева С. А.|заглавие=Листерии: роль в инфекционной патологии человека и лабораторная диагностика.|издание=«Медицина для всех»|год=2002}}</ref>. Термотолерантӣ, психрофилӣ ва дигар хусусиятҳои [[биология|биологияи]] листерияҳо боиси қобилияти сироят кардани маҳсулоти хӯрокворӣ ва афзоиш дар онҳо мегарданд, ки ба хуруҷи эпидемияҳо ва ҳолатҳои спорадии листериози ғизоӣ оварда мерасонад<ref>{{Статья|автор=C. B. Dalton ва диг.|заглавие=An Outbreak of Gastroenteritis and Fever Due to L. monocytogenes in Milk|издание=New England Journal of Medicine|том=336|страницы=100—105|doi=10.1056/NEJM199701093360204}}</ref>. == Нишонаҳо ва аломатҳо == Беморӣ асосан ба калонсолони солхӯрда, ашхоси дорои системаи масунияти заиф, занони ҳомила ва навзодон таъсир мерасонад. Кам ҳолатҳое мешаванд, ки одамони бидуни ин омилҳои хавф низ сироят ёбанд. Шахси гирифтори листериоз одатан [[таб]] ва [[миалгия|дарди мушакҳо]] дорад, ки аксар вақт пеш аз он [[дарунравӣ]] ё дигар аломатҳои меъдаю рӯда мушоҳида мешаванд. Тақрибан ҳамаи касоне, ки ба онҳо ташхиси листериоз гузошта шудааст, сирояти инвазивӣ доранд, яъне бактерияҳо аз рӯдаҳои онҳо ба ҷараёни хун ё дигар узвҳои бадан паҳн шудаанд. Беморӣ метавонад то ду моҳ пас аз истеъмоли ғизои олуда пайдо шавад. Аломатҳо вобаста ба шахси сироятёфта фарқ мекунанд: * '''Одамони гурӯҳи хавф (ба ғайр аз занони ҳомила):''' Аломатҳо метавонанд табларза, дарди мушакҳо, дарди сар, сахт шудани мушакҳои гардан (ригидност), парешонхотирӣ, гум кардани мувозинат ва рагзанӣ (судорги)-ро дар бар гиранд. * '''Занони ҳомила:''' Занони ҳомила одатан танҳо бемории сабуки ба зуком монандро ҳис мекунанд. Бо вуҷуди ин, сироят ҳангоми ҳомиладорӣ метавонад ба исқоти ҳамл, мурдазоӣ, таваллуди пеш аз муҳлат ё сирояти барои ҳаёти навзод хатарнок оварда расонад. * '''Одамони қаблан солим:''' Одамоне, ки қаблан солим буданд, вале бо миқдори хеле зиёди бактерияи ''Listeria'' дучор шудаанд, метавонанд ба шакли ғайриинвазивии беморӣ гирифтор шаванд, ки дар он бактерияҳо ба ҷараёни хун ё дигар узвҳои бадан паҳн намешаванд. Аломатҳо метавонанд дарунравӣ ва табро дар бар гиранд. Агар инсон ғизои бо ''Listeria'' олудашударо истеъмол карда бошад, вале ягон аломат надошта бошад, аксари коршиносон бар ин боваранд, ки ҳеҷ гуна ташхис ё табобат лозим нест, ҳатто барои одамони гурӯҳи хавфи баланди листериоз.<ref>{{cite web |date=September 27, 2011 |title=Multistate Outbreak of Listeriosis Linked to Whole Cantaloupes from Jensen Farms, Colorado |url=https://www.cdc.gov/listeria/outbreaks/cantaloupes-jensen-farms/092711/index.html |archive-url=https://archive.cdc.gov/www_cdc_gov/listeria/outbreaks/cantaloupes-jensen-farms/index.html |archive-date=May 16, 2024 |access-date=June 21, 2013 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention}}</ref> == Сабабҳо == ''Listeria monocytogenes'' дар муҳити зист ҳамаҷо мавҷуд аст. Роҳи асосии гирифторшавӣ ба ''Listeria'' тавассути истеъмоли маҳсулоти ғизоии олуда мебошад. ''Listeria'' аз гӯшти хом, маҳсулоти ширӣ, сабзавот, мева ва маҳсулоти баҳрӣ ҷудо карда шудааст. [[Панир#Аз рӯи бофт (текстура)|Панирҳои мулоим]], шири пастеризатсиянашуда ва паштет-ҳои пастеризатсиянашуда хатарҳои эҳтимолӣ мебошанд; аммо баъзе ҳолатҳои хуруҷи беморӣ дар натиҷаи истеъмоли шири пас аз пастеризатсия олудашуда низ гузориш дода шудаанд.<ref name="Sherris" /> Кам ҳолатҳое мешаванд, ки листериоз дар шакли листериози [[пӯст]] (пӯстӣ) зоҳир шавад. Ин сироят пас аз тамоси мустақими пӯсти солим бо ''L. monocytogenes'' ба амал меояд ва асосан дар байни байторон (ветеринарҳо), ки бо ҳайвоноти бемор сарукор доранд (аксар вақт пас аз исқоти ҳамли листериозӣ дар ҳайвонот), мушоҳида мешавад.<ref name="pmid17720602">{{cite journal | vauthors = Swaminathan B, Gerner-Smidt P | title = The epidemiology of human listeriosis | journal = Microbes and Infection | volume = 9 | issue = 10 | pages = 1236–43 | date = August 2007 | pmid = 17720602 | doi = 10.1016/j.micinf.2007.05.011 | pmc = 358189 }}</ref> Ин беморӣ метавонад дар беморони гирифтори гемохроматоз бештар маъмул бошад.<ref name="Mazza2002">{{cite book | first = Joseph | last = Mazza | name-list-style = vanc | title = Manual of Clinical Hematology|url=https://books.google.com/books?id=NzMKMPzbxZwC&pg=PA127|access-date=29 June 2010|date=15 January 2002|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9780781729802|pages=127–}}</ref> Чунин шумурда мешавад, ки ''L. monocytogenes'' пас аз расидан ба дастгоҳи ҳозимаи бадани инсон ба ҳуҷайраҳои мизбон ворид мешавад. Патоген ресепторҳои эукариотиро дар сатҳи ҳуҷайраи мизбон мешиносад ва тавассути фагоситоз ба ҳуҷайра ворид мешавад. Сипас патоген дар вакуолаҳои фагоцитарӣ ё фагосомаҳо ҷойгир мешавад, то даме ки бо вайрон кардани пардаи фагосома ба цитоплазма ворид шавад. Дар дохили ситоплазма бактерияҳо зиёд мешаванд ва сипас системаи ҳаракати актин ё полимеризатсияи актини ҳуҷайраи мизбонро оғоз мекунанд, то ба ҳуҷайраҳои ҳамсоя ворид шаванд. Ин система ба бактерия имкон медиҳад, ки актини ҳуҷайраи мизбонро барои часпидан ба сатҳи ҳуҷайра, берун баромадан, ташкили псевдопод ва ворид шудан ба ҳуҷайраҳои ҳамсоя истифода барад. Ин псевдоподи воридшаванда аз ҷониби ҳуҷайраи ҳамсоя тавассути фагоцитоз қабул карда мешавад, дар атрофи он фагосомаи дуқабатаи муваққатӣ ба вуҷуд меояд, бактерияҳо аз фагосома берун мешаванд ва сиклро аз нав оғоз мекунанд. Дар ин марҳила бемор метавонад [[гастроэнтерит]]-и табдорро ҳис кунад. Бо шиддат гирифтани беморӣ, бактериемия ба амал меояд — вақте ки ''L. monocytogenes'' аз дастгоҳи ҳозима ба ҷараёни хун ворид шуда, ба дигар узвҳои асосии бадан интиқол меёбад. Дар ашхоси солим бактерияи ''L. monocytogenes'' дар ҷараёни хун аз ҷониби макрофагҳо қабул ва аз бадан нест карда мешавад; аммо дар ашхоси дорои масунияти заиф, патоген дар тамоми бадан паҳн шуда, боиси ҳолатҳои вазнин ва марговари сирояти листериоз мегардад. Дар ҷигар ин ҳолат боиси гепатити пиогрануломатозӣ мегардад; дар системаи марказии асаб боиси менингоэнсефалит, дар занони ҳомила боиси пласентит мешавад ва ҳолати бактериемия ба сепсис мубаддал мегардад.<ref>{{Cite journal |last1=Vázquez-Boland |first1=José A. |last2=Kuhn |first2=Michael |last3=Berche |first3=Patrick |last4=Chakraborty |first4=Trinad |last5=Domı́nguez-Bernal |first5=Gustavo |last6=Goebel |first6=Werner |last7=González-Zorn |first7=Bruno |last8=Wehland |first8=Jürgen |last9=Kreft |first9=Jürgen |date=July 2001 |title=Listeria Pathogenesis and Molecular Virulence Determinants |url=https://archive.org/details/sim_clinical-microbiology-reviews_2001-07_14_3/page/584 |journal=Clinical Microbiology Reviews |language=en |volume=14 |issue=3 |pages=584–640 |doi=10.1128/CMR.14.3.584-640.2001 |issn=0893-8512 |pmc=88991 |pmid=11432815}}</ref> ''L. monocytogenes'' ба типии Actinobacteria ва қатори Bacillales дар қатори дигар бактерияҳои грамм-мусбат ва факултативии анаэробӣ дохил мешавад. Ба ғайр аз ҷинси ''Listeria'', дар ин қатор ҷинсҳои ''Bacillus'' ва ''Staphylococcus'' низ мавҷуданд, ки ин аз иртиботи наздики намудҳои ин ҷинсҳо шаҳодат медиҳад. Ин ҷинсҳо дигар бактерияҳои барангезандаи бемориҳои вазнин, ба монанди ''Bacillus anthracis'' (сӯхтанӣ ё сибирская язва) ва ''Staphylococcus aureus'' (MRSA)-ро дар бар мегиранд.<ref>{{Cite web |title=VitalSource Bookshelf Online |url=https://bookshelf.vitalsource.com/#/books/9780393420104 |access-date=2023-04-27 |website=bookshelf.vitalsource.com}}</ref> == Пешгирӣ == Роҳи асосии пешгирии беморӣ тавассути тарғиби коркарди бехатар, пухтупаз ва истеъмоли дурусти ғизо мебошад. Ин шустани меваву сабзавоти хом ва пухтани пурраи маҳсулоти хом, инчунин дубора гарм кардани хӯрокҳои боқимонда ё омодаи истеъмол (ба монанди хот-догҳо)-ро то баромадани буғ дар бар мегирад.<ref name="CDC_Listeriosis">{{cite web | title = Prevention—Listeriosis | publisher = Centers for Disease Control and Prevention | url = https://www.cdc.gov/listeria/prevention.html | access-date = September 29, 2011 }}</ref> Ҷанбаи дигари пешгирӣ машварат додан ба гурӯҳҳои дорои хавфи баланд, аз ҷумла занони ҳомила ва беморони дорои масунияти заиф мебошад, то онҳо аз истеъмоли паштетҳои пастеризатсиянашуда ва ғизоҳое ба монанди панирҳои мулоим: фета, Бри, Камамбер ва панирҳои кабуд худдорӣ кунанд. Панири қаймоқӣ, йогурт ва творог бехатар ҳисобида мешаванд. Дар [[Подшоҳии Муттаҳида]], тавсияҳои ба ин монанд аз ҷониби Сардухтур, ки дар клиникаҳои таваллудхона гузошта шуда буданд, дар охири солҳои 1980-ум боиси коҳиши шадиди ҳолатҳои листериоз дар байни занони ҳомила гардиданд.<ref>{{cite journal | vauthors = Skinner R | title = Listeria: the state of the science Rome 29–30 June 1995 Session IV: country and organizational postures on Listeria monocytogenes in food Listeria: UK government's approach | url = https://archive.org/details/sim_food-control_august-october-1996_7_4-5/page/n68 | journal = Food Control | date = August 1996 | volume = 7 | issue = 4–5 | pages = 245–247 | doi = 10.1016/S0956-7135(96)00049-7 }}</ref> Усули дигари назорати мавҷудияти патогени ''L. monocytogenes'' пошидани иловаи ғизоии Listex P100 (бактериофаг) ба маҳсулоти ғизоӣ мебошад. Ин вирус ҳуҷайраҳои бактерияро тавассути сикли литикӣ сироят карда нобуд месозад ва патогенро аз ғизо нест мекунад. Бисёре аз ширкатҳои истеҳсоли ғизо маҳсулоти худро пеш аз бастабандӣ бо ин бактериофаг мепошанд, зеро он мазза, ранг ва сифати ғизоро тағйир намедиҳад. Тадқиқотҳо нишон доданд, ки Listex P100 дар нест кардани ''L. monocytogenes'' аз бофтаҳои филеи лососи хом, филеи лаққамоҳӣ (catfish), меваҳо, панирҳои мулоим, хот-догҳо, гӯшти мурғи марҷони пухта ва резашуда, лососи дуддодашуда, маҳсулоти баҳрии омехта, шири шоколадӣ, шӯробаи панири мотсарелла, салат ва ҳасиб муваффақ будааст. Илова бар ин, дар тадқиқотҳои ҷорӣ оид ба изолятҳои Листерия ягон муқовимати генетикӣ ба фаги P100 гузориш дода нашудааст.<ref>{{Cite journal |last1=Carlton |first1=R. M. |last2=Noordman |first2=W. H. |last3=Biswas |first3=B. |last4=de Meester |first4=E. D. |last5=Loessner |first5=M. J. |date=2005-12-01 |title=Bacteriophage P100 for control of Listeria monocytogenes in foods: Genome sequence, bioinformatic analyses, oral toxicity study, and application |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0273230005001534 |journal=Regulatory Toxicology and Pharmacology |language=en |volume=43 |issue=3 |pages=301–312 |doi=10.1016/j.yrtph.2005.08.005 |pmid=16188359 |bibcode=2005RToxP..43..301C |issn=0273-2300|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Miguéis |first1=S. |last2=Saraiva |first2=C. |last3=Esteves |first3=A. |date=December 2017 |title=Efficacy of Listex P100 at Different Concentrations for Reduction of Listeria monocytogenes Inoculated in Sashimi |journal=Journal of Food Protection |language=en |volume=80 |issue=12 |pages=2094–2098 |doi=10.4315/0362-028X.JFP-17-098|pmid=29166172 |doi-access=free }}</ref> == Табобат == [[Бактериемия]] бояд дар давоми 2 ҳафта, менингит дар давоми 3 ҳафта ва абсесси мағзи сар ҳадди аққал 6 ҳафта табобат карда шаванд. Амписиллин одатан антибиотик-и интихобӣ ҳисобида мешавад; гентамисин зуд-зуд барои таъсири синергетикии он илова карда мешавад. Сатҳи умумии фавт 20–30%-ро ташкил медиҳад; аз тамоми ҳолатҳои марбут ба ҳомиладорӣ, 22% ба талафоти ҳомила ё марги навзод оварда расондаанд, аммо модарон одатан зинда мемонанд.<ref>{{cite web | first1 = JorMeagan | last1 = Fitzpatrick | first2 = Jorge | last2 = Barrera | name-list-style = vanc | work = Canwest News Service | url = http://kaldascenter.com/storyid746301.html | title = Health authorities link 12 deaths to contaminated meat | date = February 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160127134729/http://kaldascenter.com/storyid746301.html | archive-date = 27 January 2016 | url-status = dead | accessdate = 2026-03-18 | archivedate = 2016-01-27 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160127134729/http://kaldascenter.com/storyid746301.html }}</ref> Терапияи этиотропӣ ҳангоми листериоз тибқи адабиёт аксар вақт характери эмпирикӣ дорад. Тавсияҳо оид ба табобат дар асоси омӯзиши ҳассосияти листерияҳо ба [[антибиотикҳо]] дар шароити in vitro, таҷрибаҳо бо ҳайвонот ва таҷрибаи клиникии табобати гурӯҳҳои хурди беморон асос ёфтаанд. ''L. monocytogenes'' ба доираи васеи антибиотикҳо ҳассос аст, ба истиснои сефалоспоринҳои нав ва фосфомитсин. Листерияҳо ба ҳосилаҳои пенициллин, аксари макролидҳо, аминогликозидҳо ва тетрациклин ҳассосанд. == Эпидемиология == Мувофиқи маълумоти баррасии байналмилалии Созмони Умумиҷаҳонии Тандурустӣ (СУТ, 2015), дар соли 2010 дар ҷаҳон 23 150 ҳолати бемории листериоз ба қайд гирифта шудааст, ки боиси 5 463 марг гардидааст<ref>{{Cite web|url=https://storymaps.arcgis.com/stories/629e6627e6c64111bfd5b9257473c74a|title=Listeria monocytogenes story map|website=ArcGIS StoryMaps|date=2023-12-07|access-date=2024-10-15}}</ref>. Листерия системаи марказии асабро сироят карда, метавонад боиси менингит ва энцефалит гардад<ref name=":0" />. Гурӯҳҳои осебпазир занони ҳомила, навзодон, пиронсолон ва одамони дорои системаи масунияти суст мебошанд. == Листериоз дар ҳайвонот == Ин беморӣ аз гурӯҳи зооантропонозҳо буда, дар байни қариб ҳамаи намудҳои ҳайвонот паҳн шудааст. Бештар гӯсфандон дучор мешаванд. Беморӣ бо осеб дидани системаи асаб, зуҳуроти септикӣ, исқоти ҳамл ва маститҳо тавсиф мешавад<ref name=":3" />. == Эзоҳҳо == {{эзоҳ}} {{Authority control}} [[Гурӯҳ:Бемориҳои сироятӣ]] [[Гурӯҳ:Бемориҳои ғизоӣ]] [[Гурӯҳ:Зоонозҳо]] [[Гурӯҳ:Бемориҳо аз рӯи алифбо]] 3cczkaujouu1scj8zcvtdzzza6k19tp 0 329346 1484036 1462442 2026-08-20T01:43:17Z InternetArchiveBot 30618 Add 4 books for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484036 wikitext text/x-wiki {{Беморӣ | Name = Хорришак | Synonyms = Хориши ҳафтсола<ref name=Ga2003/> | Image = Scabies-burrow.jpg | Caption = Намуди калоншудаи изи ҳаракати канаи хорришак дар зери пӯст. | DiseasesDB = 11841 | ICD10 = B86 | ICD9 = 133.0 | MeshID = D012532 | MedlinePlus = 000830 | Symptoms = [[хориш]], [[доғҳои сурх]]и монанд ба ҷӯшҳо<ref name=CDC2010Sym/> | Causes = Канаи ''[[Sarcoptes scabiei]]''<ref name=CDC2010Epi/> | Risks = Шароити серодами зиндагӣ, набудани об, либосҳои куҳна<ref name=WHO/> | Medication = [[перметрин]], [[кротамитон]], [[линдан]], [[ивермектин]]<ref name=CDC2010Tx2/> }} '''Хорришак''' ({{lang-la|scabies}}; инчунин бо номи '''хориши ҳафтсола''' маъруф аст)<ref name="Ga2003" /> — як сирояти гузарандаи пӯсти одам аст, ки аз ҷониби канаи хурд (0.2–0.45 мм) бо номи ''Sarcoptes scabiei'' навъи ''hominis'' ба вуҷуд меояд.<ref name="Ga2003">{{cite journal |vauthors=Gates RH |title=Infectious Disease Secrets |publisher=Elsevier Health Sciences |year=2003 |page=355 |isbn=978-1-56053-539-3 |url=https://books.google.com/books?id=f_Y7CwAAQBAJ&pg=PA355 |access-date=2024-03-19}}</ref><ref name="CDC2010Epi">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/parasites/scabies/epi.html |title=Scabies - Epidemiology |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=2010-11-02 |access-date=2024-03-19}}</ref> Калимаи «scabies» аз забони лотинии «scabere» гирифта шуда, маънояш «хоридан» аст. Ин беморӣ махсусан як мушкилоти соҳаи тандурустии ҷамъиятӣ дар ҷойҳои серодам, аз қабили хонаҳои пиронсолон, мактабҳо, лагерҳои гурезагон, зиндонҳо ва беморхонаҳо мебошад. Нишонаҳои маъмултарин хориши шадид ва пайдоиши доғҳои сурх (ҷӯшмонанд) мебошанд.<ref name="CDC2010Sym">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/parasites/scabies/disease.html |title=Scabies - Disease |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=2010-11-02 |access-date=2024-03-19}}</ref> Баъзан дар пӯст изҳои хурди ҳаракати канаҳо (нақбҳо) пайдо мешаванд, ки аз тухмҳои дар ҳоли баромадан дарак медиҳанд. Ҳангоми сирояти аввалин, шахси сироятёфта одатан дар давоми ду то шаш ҳафта нишонаҳоро ҳис мекунад.<ref name="CDC2010Sym" /> Дар вақти сирояти дубора, нишонаҳо метавонанд дар давоми 24 соат оғоз шаванд.<ref name="CDC2010Sym" /> Ин нишонаҳо метавонанд дар тамоми бадан ё танҳо дар ҷойҳои муайян, аз қабили бандҳои даст, байни ангуштон ё қади камар пайдо шаванд. Сар метавонад сироят ёбад, аммо ин одатан танҳо дар кӯдакони хурдсол дида мешавад. Хориш аксар вақт шабона бадтар мешавад.<ref name="CDC2010Sym" /> Хоридани зиёд метавонад боиси захм шудани пӯст ва сирояти иловагии бактериявӣ гардад.<ref name="CDC2010Sym"/> Ба ин ҳолат номҳои гуногун дода шудаанд ва номи «хориши ҳафтсола» дар бисёр ҳуҷҷатҳои асри 19 сабт шудааст. Гарчанде ки баъд аз намоишномаи соли 1952 «The Seven Year Itch» ва усулҳои муосири табобат ин ном бештар ба муносибатҳои байни одамон нисбат дода мешавад, таърихан ин беморӣ барои табобат хеле душвор буд. Хорришак дар натиҷаи сироят бо канаи модинаи ''Sarcoptes scabiei ''навъи'' hominis'', ки як эктопаразит аст, ба вуҷуд меояд.<ref name=CDC2010Epi/> Канаҳо ба пӯст нақб кофта, дар он ҷо зиндагӣ мекунанд ва тухм мегузоранд.<ref name=CDC2010Epi/> Нишонаҳои хорришак натиҷаи аксуламали аллергӣ ба худи канаҳо мебошанд.<ref name=CDC2010Sym/> Одатан, дар як сироят танҳо аз 10 то 15 кана иштирок мекунанд.<ref name=CDC2010Sym/> Хорришак бештар дар натиҷаи тамоси мустақими тӯлонии пӯст бо шахси сироятёфта (ҳадди аққал 10 дақиқа) паҳн мешавад. Паҳншавии беморӣ метавонад ҳатто пеш аз пайдо шудани нишонаҳо дар шахси сироятёфта сурат гирад.<ref name="CDC2010Tx">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/parasites/scabies/treatment.html |title=Scabies - Treatment |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=2010-11-02 |access-date=2024-03-19 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101008064434/http://www.cdc.gov/parasites/scabies/treatment.html |archive-date=2010-10-08 }}</ref> Шароити серодами зиндагӣ хатари паҳншавиро зиёд мекунад.<ref name=CDC2010Epi/> Минтақаҳое, ки дастрасӣ ба об надоранд, низ сатҳи баланди бемориро доранд.<ref name="WHO">{{cite web |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/scabies |title=Scabies |publisher=World Health Organization |access-date=2024-03-19 |date=2020-08-17 |url-status=live }}</ref> Хорришаки қабатӣ (ё норвегӣ) шакли вазнинтари беморӣ буда, дар натиҷаи сироят бо шумораи зиёди канаҳо ба вуҷуд меояд. Он одатан танҳо ба шахсоне, ки [[иммунитет]]и заиф доранд, таъсир мерасонад; шумораи зиёди канаҳо онҳоро хеле гузарандатар мекунад.<ref name=CDC2010Epi/> Дар ин ҳолатҳо, сироят метавонад ҳатто бо тамоси кӯтоҳ ё тавассути ашёи олуда гузарад. Ташхис дар асоси дарёфти кана (хорришаки тасдиқшуда), дарёфти захмҳои хос дар ҷойҳои маъмул (хорришаки клиникӣ) ё мавҷудияти захмҳои ғайриоддӣ (хорришаки гумонбаршуда) гузошта мешавад. Барои табобати шахсони сироятёфта якчанд доруҳо мавҷуданд, аз ҷумла кремҳои ивермектин, перметрин, кротамитон ва линдан.<ref name="CDC2010Tx2">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/parasites/scabies/treatment.html |title=Scabies - Treatment |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=2010-11-02 |access-date=2024-03-19 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101008064434/http://www.cdc.gov/parasites/scabies/treatment.html |archive-date=2010-10-08 }}</ref> Тамосҳои ҷинсии як моҳи охир ва одамоне, ки дар як хона зиндагӣ мекунанд, бояд ҳамзамон табобат карда шаванд.<ref name=CDC2010Tx/> Рахти хоб ва либосҳое, ки дар се рӯзи охир истифода шудаанд, бояд дар оби гарм шуста ва дар хушккунаки гарм хушк карда шаванд.<ref name=CDC2010Tx/> Нишонаҳо метавонанд дар давоми ду то чор ҳафта пас аз табобат идома ёбанд.<ref name=CDC2010Tx/> == Нишонаҳо ва аломатҳо == [[File:Sites of scabies.png|thumb|upright=1.3|Ҷойҳои маъмулии пайдоиши доғҳои хорришак<ref name=cdc/>]] Нишонаҳои хоси сирояти хорришак хориши шадид ва нақбҳои рӯипӯстиро дар бар мегиранд.<ref name=Ray2009 /> Азбаски бадан ба ҳузури канаҳо бо мурури замон аксуламал нишон медиҳад, одатан байни оғози сироят ва оғози хориш чор то шаш ҳафта фосила мешавад. === Хориш === Дар ҳолати классикӣ, хориш бо гармӣ бадтар мешавад ва одатан шабона сахттар ҳис мешавад.<ref name="Ray2009">{{cite journal | vauthors = Hay RJ | title = Scabies and pyodermas--diagnosis and treatment | journal = Dermatologic Therapy | volume = 22 | issue = 6 | pages = 466–474 | year = 2009 | pmid = 19889132 | doi = 10.1111/j.1529-8019.2009.01270.x }}</ref> Ин нишона дар байни пиронсолон камтар дида мешавад. === Доғҳо (Раш) === Нақбҳои рӯипӯстии хорришак одатан дар ҷойҳои байни ангуштони даст, пойҳо, бандҳои даст, оринҷҳо, пушт, суринҳо ва узвҳои таносули берунӣ пайдо мешаванд.<ref name=Ray2009/> Ба истиснои навзодон ва шахсони дорои иммунитети заиф, сироят одатан дар пӯсти рӯй ё пӯсти сар рух намедиҳад. <gallery widths="200" heights="200"> File:Acarodermatitis Fuß.jpg|Хорришаки пой File:Acarodermatitis Arm.jpg|Хорришаки даст (соид) File:Acarodermatitis Hand.jpg|Хорришаки кафи даст </gallery> === Хорришаки қабатӣ (норвегӣ) === [[File:Norwegian Scabies in Homeless AIDS Patient.jpg|thumb|Хорришаки қабатӣ дар шахси гирифтори СПИД]] Пиронсолон, маъюбон ва одамони дорои системаи иммунии заиф, ба монанди гирифторони [[ВИЧ/СПИД]], саратон ё онҳое, ки доруҳои иммуносупрессивиро истифода мебаранд, ба хорришаки қабатӣ (ки хорришаки норвегӣ низ номида мешавад) осебпазиранд.<ref name=Ray2009 /> Дар чунин беморон бадан ба ҷои парвариши канаҳо табдил меёбад, ки шумораи онҳо метавонад то ду миллион расад. == Сабаб == === Канаи хорришак === {{Main|Sarcoptes scabiei}} [[file:Sarcoptes life cycle.png|thumb|1.3|Давраи ҳаёти хорришак<ref name="cdc">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/parasites/scabies/index.html |title=Parasites - Scabies |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=2010-11-02 |access-date=2024-03-19 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101031112444/http://www.cdc.gov/parasites/scabies/index.html |archive-date=2010-10-31 }}</ref>]] Дар асри 18 биологҳои итолиёвӣ Ҷованни Козимо Бономо ва Диачинто Честони канаеро тавсиф карданд, ки ҳоло ''Sarcoptes scabiei'' навъи ''hominis'' номида мешавад. Ин мавҷудот дар ҳолати калонсолӣ ҳашт по доранд ва дар ҳамон синфи филогенетикӣ (Arachnida), ки тортанакҳо ва канаҳои дигар (ticks) ҳастанд, ҷойгир шудаанд. === Гузариш === Хорришак гузаранда аст ва метавонад тавассути тамоси ҷисмонии тӯлонӣ бо шахси сироятёфта гузарад.<ref name="ssd3">{{cite web |url=http://www.hps.scot.nhs.uk/resourcedocument.aspx?id=1285 |title=Scabies: Management of outbreaks in residential care homes |publisher=Health Protection Scotland |date=October 2010 |access-date=2024-03-19 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121111005211/http://www.hps.scot.nhs.uk/resourcedocument.aspx?id=1285 |archive-date=2012-11-11 }}{{Пайванди мурда|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ин тамоси ҷинсиро низ дар бар мегирад, гарчанде ки аксари ҳолатҳо тавассути шаклҳои дигари тамоси пӯст ба пӯст ба амал меоянд. Камтар ҳолатҳое мешаванд, ки сироят тавассути истифодаи муштараки либос, дастмол ва рахти хоб гузарад. == Ташхис == Дар минтақаҳои ҷуғрофие, ки хорришак маъмул аст, он метавонад дар асоси хориши паҳншуда ва мавҷудияти захмҳо дар ду ҷойи хос ташхис карда шавад.<ref name=Clinic2009 /> Аломати классикии хорришак нақбест, ки кана дар зери пӯст месозад. == Пешгирӣ ва Мудирият == Табобати ҳамзамони ҳамаи аъзоёни хонавода тавсия дода мешавад, ҳатто агар онҳо ягон нишонаи сироят надошта бошанд ҳам. Азбаски канаҳо бидуни мизбон (одам) танҳо ду то се рӯз зинда мемонанд, тоза кардани муҳити зист аҳамияти кам дорад, ба истиснои ҳолатҳои хорришаки қабатӣ.<ref name=Clinic2009 /> === Табобат === Барои назорати хориш метавон аз антигистаминҳо истифода бурд. Рахти хоб, либос ва дастмолҳое, ки дар давоми се рӯзи охир истифода шудаанд, бояд дар оби гарм шуста ва дар ҳарорати баланд хушк карда шаванд. === Перметрин === Перметрин, як инсектисиди пиретроид, самараноктарин табобат барои хорришак ба ҳисоб меравад<ref name="Cochrane07">{{cite journal | vauthors = Strong M, Johnstone P | title = Interventions for treating scabies | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2007 | issue = 3 | article-number = CD000320 | date = July 2007 | pmid = 17636630 | pmc = 6532717 | doi = 10.1002/14651858.CD000320.pub2 | veditors = Strong M }}</ref> ва ҳамчун интихоби аввалин боқӣ мемонад.<ref name="Clinic2009" /><ref name=IDPH/> Он аз гардан ба поён, одатан пеш аз хоб молида шуда, тақрибан 8 то 14 соат нигоҳ дошта мешавад ва сипас субҳ шуста мешавад.<ref name=Clinic2009 /> Бояд диққат дод, ки тамоми сатҳи пӯст пӯшонида шавад, на танҳо ҷойҳои нишонадор; ҳар як қисми пӯст, ки табобат нашудааст, метавонад барои зинда мондани як ё якчанд кана «паноҳгоҳи бехатар» гардад. Як бор молидан одатан кифоя аст, зеро перметрин тухмҳо, кирминаҳо ва канаҳои калонсолро нест мекунад, гарчанде ки бисёр пизишкон ҳамчун чораи эҳтиётӣ молидани дубораро пас аз се то ҳафт рӯз тавсия медиҳанд. Хорришаки қабатӣ метавонад истифодаи чандкарата ё табобати иловагӣ бо ивермектини даҳонӣ (дар зер) талаб кунад.<ref name="Clinic2009">{{cite journal | vauthors = Johnston G, Sladden M | title = Scabies: diagnosis and treatment | journal = BMJ | volume = 331 | issue = 7517 | pages = 619–22 | date = September 2005 | pmid = 16166130 | pmc = 1215595 | doi = 10.1136/bmj.331.7517.619 }}</ref><ref name="IDPH">{{cite web |url=http://www.idph.state.il.us/public/hb/hbscab.htm |title=Scabies |access-date=2010-10-07 |publisher=Illinois Department of Public Health |date=January 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205092146/http://www.idph.state.il.us/public/hb/hbscab.htm |archive-date=2010-12-05 }}</ref><ref name="Pillbook">{{cite book |title=The Pill Book |pages=[https://archive.org/details/pillbook14thedit00haro/page/867 867–69] |isbn=978-0-553-59340-2 |year=2010 |publisher=Bantam Books |url-access=registration |url=https://archive.org/details/pillbook14thedit00haro/page/867 }}</ref> Перметрин метавонад боиси каме хашмгинии пӯст гардад, ки одатан қобили таҳаммул аст.<ref name=Ray2009 /> Дар солҳои охир нигаронӣ дар бораи пайдоиши хорришаки ба перметрин тобовар зиёд шудааст.<ref>{{cite journal | vauthors = Mounsey KE, Pasay CJ, Arlian LG, Morgan MS, Holt DC, Currie BJ, Walton SF, McCarthy JS | title = Increased transcription of Glutathione S-transferases in acaricide exposed scabies mites | journal = Parasites & Vectors | volume = 3 | page = 43 | date = May 2010 | pmid = 20482766 | pmc = 2890653 | doi = 10.1186/1756-3305-3-43 | doi-access = free }}</ref>. Тадқиқотҳои соли 2022 дар Кушадасии Туркия нишон доданд, ки дар ҳолатҳое, ки беморон бо перметрини 5% беҳтар нашудаанд, 100% канаҳои таҳлилшуда дар шароити лабораторӣ (in-vitro) ба перметрини 5% ҳассос буданд. Ин нишон медиҳад, ки набудани самаранокӣ метавонад на аз сабаби муқовимати воқеӣ, балки аз сабаби риоя накардани дастурҳои табобат бошад.<ref>{{cite journal |vauthors=Yürekli A|title=Is there a really resistance to scabies treatment with permethrin? In vitro killing activity of permethrin on Sarcoptes scabiei from patients with resistant scabies|journal=Dermatologic Therapy|volume=35|issue=3|article-number=e15260|date=March 2022|pmid=34897912|doi=10.1111/dth.15260|doi-access=free}}</ref> Аммо, як тадқиқоти соли 2024 дар Залтсбурги Австрия нашршуда нишон дод, ки хорришаки ба перметрин тобовар дар тақрибан 3 аз 4 ҳолати омӯхташуда мавҷуд аст. Дар ин гурӯҳ табобат бо бензилбензоат сатҳи хеле баланди шифоёбиро нишон дод.<ref>{{cite web |url=https://academic.oup.com/bjd/article/190/4/486/7478651|doi=10.1093/bjd/ljad501|title=Comparison of topical permethrin 5% vs. Benzyl benzoate 25% treatment in scabies: A double-blinded randomized controlled trial|date=2024|journal=British Journal of Dermatology|volume=190|issue=4|pages=486–491|vauthors=Meyersburg D, Hoellwerth M, Brandlmaier M, Handisurya A, Kaiser A, Prodinger C, Bauer JW|pmid=38112640}}</ref>. Барои тасдиқи мавҷудияти муқовимат ба перметрин ва муайян кардани эпидемиологияи он тадқиқотҳои иловагӣ лозиманд. === Ивермектин === Ивермектини даҳонӣ дар нест кардани хорришак самаранок аст ва аксар вақт бо як воя (доза) таъсир мекунад.<ref name="WHO"/><ref name=Clinic2009 /> Он табобати интихобӣ барои хорришаки қабатӣ мебошад ва баъзан дар якҷоягӣ бо воситаҳои беруна (молиданӣ) таъйин карда мешавад.<ref name=Clinic2009 /><ref name=Ray2009 /> Он дар навзодон санҷида нашудааст ва барои кӯдакони то шашсола тавсия намешавад.<ref name=Ray2009 /> Маҳлулҳои берунаи ([[Topical]]) ивермектин низ барои хорришак дар калонсолон самаранок мебошанд.<ref>{{cite journal | vauthors = Victoria J, Trujillo R | title = Topical ivermectin: a new successful treatment for scabies | url = https://archive.org/details/sim_pediatric-dermatology_january-february-2001_18_1/page/63 | journal = Pediatric Dermatology | volume = 18 | issue = 1 | pages = 63–65 | date = 2001 | pmid = 11207977 | doi = 10.1046/j.1525-1470.2001.018001063.x | s2cid = 39384922 }}</ref> Он инчунин барои «хориши саркоптикӣ», ки аналоги байтории хорришаки одам аст, муфид мебошад.<ref>{{cite journal | vauthors = Soll MD, d'Assonville JA, Smith CJ | title = Efficacy of topically applied ivermectin against sarcoptic mange (Sarcoptes scabiei var. bovis) of cattle | url = https://archive.org/details/parasitology-research_1992_78_2/page/120 | journal = Parasitology Research | volume = 78 | issue = 2 | pages = 120–122 | year = 1992 | pmid = 1557323 | doi = 10.1007/BF00931652 | s2cid = 28579947 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Carr PC, Brodell RT | title = IMAGES IN CLINICAL MEDICINE. Scabies | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 374 | issue = 11 | pages = e13 | date = March 2016 | pmid = 26981951 | doi = 10.1056/NEJMicm1500116 }}</ref> Як баррасӣ нишон дод, ки самаранокии перметрин ба ивермектини системавӣ (даҳонӣ) ё беруна монанд аст.<ref>{{cite journal | vauthors = Rosumeck S, Nast A, Dressler C | title = Ivermectin and permethrin for treating scabies | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2018 | issue = 4 | article-number = CD012994 | date = April 2018 | pmid = 29608022 | pmc = 6494415 | doi = 10.1002/14651858.CD012994 }}</ref> Баррасии дигар нишон дод, ки ҳарчанд ивермектини даҳонӣ одатан самаранок аст, сатҳи нокомии табобати он нисбат ба перметрини беруна баландтар мебошад.<ref>{{cite journal | vauthors = Dhana A, Yen H, Okhovat JP, Cho E, Keum N, Khumalo NP | title = Ivermectin versus permethrin in the treatment of scabies: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials | journal = Journal of the American Academy of Dermatology | volume = 78 | issue = 1 | pages = 194–198 | date = January 2018 | pmid = 29241784 | doi = 10.1016/j.jaad.2017.09.006 | doi-access = free }}</ref> Тадқиқотҳо нишон доданд, ки хорришак дар байни аҳолие, ки мунтазам ивермектин қабул мекунанд, ба таври назаррас коҳиш меёбад;<ref>{{cite journal | vauthors = Crump A, Ōmura S | title = Ivermectin, 'wonder drug' from Japan: the human use perspective | journal = Proceedings of the Japan Academy. Series B, Physical and Biological Sciences | volume = 87 | issue = 2 | pages = 13–28 | date = 10 February 2011 | pmid = 21321478 | pmc = 3043740 | doi = 10.2183/pjab.87.13 | bibcode = 2011PJAB...87...13C }}</ref> ин дору барои табобати хорришак ва дигар бемориҳои паразитии камбағалон дар минтақаҳои тропикӣ ба таври васеъ истифода мешавад. === Дигар воситаҳо === Дигар усулҳои табобат [[линдан]], [[бензилбензоат]], [[кротамитон]], [[малатион]] ва маҳлулҳои [[сулфур]]ро (гӯгирд) дар бар мегиранд.<ref name=Clinic2009 /><ref name=Ray2009 /> [[Линдан]] самаранок аст, аммо нигарониҳо дар бораи заҳролудшавии асаб (невротоксикӣ) дастрасии онро дар бисёр кишварҳо маҳдуд кардаанд.<ref name=Ray2009 /> Малҳамҳои сулфур ё бензилбензоат аз сабаби арзонии худ дар кишварҳои рӯ ба тараққӣ бисёр истифода мешаванд;<ref name=Ray2009 /> малҳамҳои сулфур одатан ҳадди аққал як ҳафта истифода мешаванд, гарчанде ки бисёр одамон бӯйи онро нохуш меҳисобанд.<ref name=Ray2009 /> Кротамитон дар тадқиқотҳои маҳдуд нисбат ба перметрин камсамаратар арзёбӣ шудааст.<ref name=Ray2009 /> <gallery widths="200" heights="160"> File:ScabiesD04.jpg|Рӯзи 4-ум File:ScabiesD08.JPG|Рӯзи 8-ум (оғози табобат) File:ScabiesD12.JPG|Рӯзи 12-ум (дар ҷараёни табобат) File:ScabiesHealed.JPG|Шифоёфта </gallery> === Ҷомеаҳо === Хорришак дар бисёр кишварҳои рӯ ба тараққӣ эндемикӣ аст<ref name="Clinic2009"/> ва махсусан дар минтақаҳои деҳот ва дурдаст бештар ба назар мерасад. Дар чунин шароит, стратегияҳои назорати умумиҷамъиятӣ талаб карда мешаванд, зеро табобати танҳо як шахс аз сабаби сатҳи баланди сирояти дубора бесамар аст. Стратегияҳои миқёси калони таъйини дору (mass drug administration) метавонанд талаб карда шаванд, ки ҳадафашон табобати тамоми ҷомеа дар як вақт мебошад.<ref name="Hay2013">{{cite journal | vauthors = Hay RJ, Steer AC, Chosidow O, Currie BJ | title = Scabies: a suitable case for a global control initiative | journal = Current Opinion in Infectious Diseases | volume = 26 | issue = 2 | pages = 107–109 | date = April 2013 | pmid = 23302759 | doi = 10.1097/QCO.0b013e32835e085b | s2cid = 26416151 }}</ref><ref name="Engelman2013">{{cite journal | vauthors = Engelman D, Kiang K, Chosidow O, McCarthy J, Fuller C, Lammie P, Hay R, Steer A | title = Toward the global control of human scabies: introducing the International Alliance for the Control of Scabies | journal = PLOS Neglected Tropical Diseases | volume = 7 | issue = 8 | article-number = e2167 | year = 2013 | pmid = 23951369 | pmc = 3738445 | doi = 10.1371/journal.pntd.0002167 | doi-access = free }}</ref> == Эпидемиология == Хорришак яке аз се бемории маъмултарини пӯст дар кӯдакон, дар канори [[лишай]] ва [[Бемориҳои римноки пӯст (пиодермиа)|пиодермия]] мебошад.<ref name=Clinic2009/> То соли 2010 он ба тақрибан 100 миллион нафар (1,5%-и аҳолӣ) таъсир мерасонад ва ба ҷинсият вобастагӣ надорад<ref name="LancetEpi2012">{{cite journal | vauthors = Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blore JD, Blyth FM, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Bountogo M, Boyd A, Braithwaite AM, Brayne C, Brazinova A, Breitborde NJ, Brugha TS, Buckle GC, Binunn LN, Burystein R, Casas A, Casotto E, Castellanos J, Chen H, Chen JS, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahodwala N, De Leo D, Degenhardt L, Delossantos A, Denenberg J, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fini ME, Forouzanfar MH, Francis G, Fransen M, Freeman MK, Furst G, Gabbe KA, Ganz RV, Gargett L, Geleijnse JM, Gentry AB, Gerushani A, Ginsberg AD, Gmel G, Gosselin RA, Williams HC | title = Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-15-2012-january-4-2013_380_9859/page/2163 | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9859 | pages = 2163–96 | date = December 2012 | pmid = 23245607 | pmc = 6350787 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61729-2 }}</ref><br> Канаҳо дар тамоми ҷаҳон паҳн шудаанд ва ба ҳама синну сол, нажод ва табақаҳои иҷтимоӣ дар иқлимҳои гуногун баробар таъсир мерасонанд.<ref name="CDC">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/parasites/scabies/gen_info/faqs.html |title=Scabies - General Information - Frequently Asked Questions (FAQs) |access-date=2010-10-09 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=2010-11-02 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101008064434/http://www.cdc.gov/parasites/scabies/gen_info/faqs.html |archive-date=2010-10-08 }}</ref> Хорришак бештар дар ҷойҳои серодам бо шароити ғайрибеҳдоштӣ дида мешавад.<ref>{{cite journal | vauthors = Green MS | title = Epidemiology of scabies | journal = Epidemiologic Reviews | volume = 11 | issue = 1 | pages = 126–150 | year = 1989 | pmid = 2509232 | doi = 10.1093/oxfordjournals.epirev.a036033 }}</ref> == Таърих == Хорришак дар одамон аз замонҳои қадим мушоҳида шудааст. Бозёфтҳои археологӣ аз Миср ва Шарқи Наздик нишон медиҳанд, ки хорришак ҳанӯз дар соли 494 то милод мавҷуд буд.<ref name="Markell9">{{cite book | vauthors = Markell EK, John DC, Petri WH |title=Markell and Voge's medical parasitology |publisher=Elsevier Saunders |location=St. Louis, Mo |year=2006 |isbn=978-0-7216-4793-7 |edition=9th}}</ref> Дар асри IV то милод, [[Арасту]] дар бораи «шапушҳое» хабар дода буд, ки «аз ҷӯшҳои хурд ҳангоми кафондан мебароянд» — тавсифе, ки ба хорришак мувофиқат мекунад.<ref name="Roncalli"/> Пизишки араб [[Ибни Зуҳр]] аввалин нафаре ҳисобида мешавад, ки тавсифи клиникии канаҳои хорришакро пешниҳод кардааст.<ref>{{cite web|url=https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ibn-zuhr|title=Ibn Zuhr &#124; Encyclopedia.com|website=www.encyclopedia.com}}</ref> Энсиклопедисти румӣ [[Авл Корнелий Селс]] (тақрибан 25 то милод — 50 мелодӣ) барои номи «scabies» додан ба ин беморӣ ва тавсифи хусусиятҳои он сазовори эътироф аст.<ref name=Roncalli /> Сабаби паразитии хорришак аз ҷониби пизишки итолиёвӣ [[Ҷованни Козимо Бономо]] (1663–1696) дар мактуби соли 1687 ҳуҷҷатгузорӣ шудааст.<ref name="Roncalli">{{cite journal | vauthors = Roncalli RA | title = The history of scabies in veterinary and human medicine from biblical to modern times | url = https://archive.org/details/sim_veterinary-parasitology_1987-07_25_2/page/193 | journal = Veterinary Parasitology | volume = 25 | issue = 2 | pages = 193–198 | date = July 1987 | pmid = 3307123 | doi = 10.1016/0304-4017(87)90104-X }}</ref> == Хорришак дар ҳайвонот == {{Main|Sarcoptic mange|Acariasis}} [[File:Street dog-Gianyar Bali-2009.jpeg|thumb|left|Саги кӯчагӣ дар [[Бали]]-и Индонезия бо хориши саркоптикӣ]] Хорришак метавонад дар баъзе ҳайвоноти хонагӣ ва ваҳшӣ низ рух диҳад; канаҳое, ки ин сироятҳоро ба вуҷуд меоранд, аз навъҳои гуногуни канаи одам мебошанд.<ref name=Ray2009/> Ин навъҳо метавонанд ҳайвонотеро, ки мизбони муқаррарии онҳо нестанд, сироят кунанд, аммо чунин сироятҳо тӯлонӣ намешаванд.<ref name=Ray2009 /> Ҳайвоноти сироятёфта хориши шадид ва сироятҳои дуюминдараҷаи пӯстро ҳис мекунанд. Онҳо аксар вақт вазн гум карда, заиф мешаванд.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.aad.org/public/diseases/contagious-skin-diseases/scabies |title=Scabies |access-date=2010-10-09 |publisher=American Academy of Dermatology |date=2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914193530/http://www.aad.org/public/diseases/contagious-skin-diseases/scabies |archive-date=2010-09-14 }}</ref> Навъи бештар ташхисшавандаи хорришак дар ҳайвоноти хонагӣ хориши саркоптикӣ (sarcoptic mange) мебошад, ки аз ҷониби навъи ''Sarcoptes scabiei canis'' ба вуҷуд омада, бештар дар сагҳо ва гурбаҳо дида мешавад. == Ҷомеа ва фарҳанг == Иттиҳоди байналмилалӣ барои назорати хорришак (International Alliance for the Control of Scabies) соли 2012 таъсис ёфт ва беш аз 150 муҳаққиқ ва коршиноси соҳаи тандурустиро аз зиёда аз 15 кишвар муттаҳид мекунад. Созмони ҷаҳонии тандурустӣ (СҶТ/WHO) хорришакро ба рӯйхати расмии Бемориҳои тропикии фаромӯшшуда (neglected tropical diseases) дохил кардааст. == Тадқиқот == Моксидектин ҳамчун табобати эҳтимолӣ барои хорришак арзёбӣ мешавад.<ref>{{cite journal | vauthors = Mounsey KE, Bernigaud C, Chosidow O, McCarthy JS | title = Prospects for Moxidectin as a New Oral Treatment for Human Scabies | journal = PLOS Neglected Tropical Diseases | volume = 10 | issue = 3 | article-number = e0004389 | date = March 2016 | pmid = 26985995 | pmc = 4795782 | doi = 10.1371/journal.pntd.0004389 | doi-access = free }}</ref> Бартарии он нисбат ба ивермектин дар он аст, ки дар бадани одам муддати дарозтар боқӣ мемонад. Равғани дарахти чой ([[Tea tree oil]]) дар шароити лабораторӣ таъсири хорришаккушӣ нишон додааст.<ref>{{cite journal | vauthors = Thomas J, Carson CF, Peterson GM, Walton SF, Hammer KA, Naunton M, Davey RC, Spelman T, Dettwiller P, Kyle G, Cooper GM, Baby KE | title = Therapeutic Potential of Tea Tree Oil for Scabies | journal = The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene | volume = 94 | issue = 2 | pages = 258–266 | date = February 2016 | pmid = 26787146 | pmc = 4751955 | doi = 10.4269/ajtmh.14-0515 }}</ref> {{clear}} == Пайвандҳои беруна == {{Commons category}} {{Authority control}} [[Гурӯҳ:Бемориҳои сироятӣ]] [[Гурӯҳ:Бемориҳои пӯст]] mcwbt25tk0c6es295yfxn4ynnpd486v 0 329350 1484040 1482739 2026-08-20T01:59:42Z InternetArchiveBot 30618 Add 18 books for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484040 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|дар бораи беморӣ|дар бораи шахсе, ки онро кашф кардааст|Алсҳаймер, Алоис}} {{Беморӣ | ном = Бемории Алсҳаймер | Image = Alzheimer's_disease_brain_comparison.jpg | имзо = Муқоисаи мағзи сари пиронсоли солим (''чап'') ва мағзи гирифтори бемории Алсҳаймер (''рост''). | DiseasesDB = 490 | ICD10 = {{ICD10|G|30}}, {{ICD10|F|00}} | ICD9 = {{ICD9|331.0}}, {{ICD9|290.1}} | ICDO = | OMIM = 104300 | MedlinePlus = 000760 | eMedicineSubj = neuro | eMedicineTopic = 13 | MeshID = D000544 }} '''Бемории Алсҳаймер''' — шакли аз ҳама паҳншудаи [[деменсия]], [[бемории нейродегенеративӣ]], ки бори аввал соли 1907<ref name="pmid9661992">{{статья |заглавие=Evolution in the conceptualization of dementia and Alzheimer's disease: Greco-Roman period to the 1960s |издание=[[Neurobiology of Aging]] |том=19 |номер=3 |страницы=173—189 |pmid=9661992 |язык=en |тип=journal |автор=Berchtold N.C., Cotman C.W. |год=1998}}</ref> аз ҷониби равонпизишки олмонӣ [[Алоис Алсҳаймер]] (1864—1915) тавсиф шудааст. Одатан, он дар одамони синнашон аз 65-сола боло ошкор мешавад<ref>{{статья |заглавие=Projections of Alzheimer's disease in the United States and the public health impact of delaying disease onset |издание={{нп1|American Journal of Public Health}} |том=88 |номер=9 |страницы=1337—1342 |pmid=9736873 |pmc=1509089 |язык=en |тип=journal |автор=Brookmeyer R., Gray S., Kawas C. |месяц=9 |год=1998}}</ref>, аммо бемории барвақти Алсҳаймер низ вуҷуд дорад — шакли нодири беморӣ. То соли 2006 гирифтории умумиҷаҳонӣ ба ин беморӣ 26,6 млн нафар арзёбӣ мешуд ва то соли 2050 шумораи беморон метавонад чор баробар афзоиш ёбад<ref name="Brookmeyer2007">{{cite journal | vauthors = Brookmeyer R, Johnson E, Ziegler-Graham K, Arrighi HM | title = Forecasting the global burden of Alzheimer's disease | journal = Alzheimer's & Dementia | volume = 3 | issue = 3 | pages = 186–91 | date = July 2007 | pmid = 19595937 | doi = 10.1016/j.jalz.2007.04.381 }}</ref>. Одатан, беморӣ бо нишонаҳои камбанд оғоз шуда, бо гузашти вақт авҷ мегирад. Аксар вақт дар марҳилаҳои аввал ихтилоли [[Ҳофиза#Ҳофизаи кӯтоҳмуддат|ҳофизаи кӯтоҳмуддат]] мушоҳида мешавад, масалан, нотавонии ба хотир овардани иттилооти нав аз худшуда. Бо рушди беморӣ талафоти [[Ҳофиза#Ҳофизаи дарозмуддат|ҳофизаи дарозмуддат]] ба амал меояд<ref name="pmid17823840">{{статья |заглавие=A 10-item smell identification scale related to risk for Alzheimer's disease |издание={{нп1|Annals of Neurology}} |том=58 |номер=1 |страницы=155—160 |pmid=15984022 |doi=10.1002/ana.20533 |язык=en |тип=journal |автор=Tabert M.H., Liu X., Doty R.L., Serby M., Zamora D., Pelton G.H., Marder K., Albers M.W., Stern Y., Devanand D.P. |год=2005| issn=0364-5134 }}</ref>, нутқ ва функсияҳои когнитивӣ халалдор мешаванд, бемор қобилияти самтгирӣ дар муҳит ва нигоҳубини худро гум мекунад. Талафоти тадриҷии функсияҳои организм ба марг олиб мерасонад<ref name="nihstages">{{cite web|title=Understanding stages and symptoms of Alzheimer's disease|url=http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/stages.htm|publisher=[[National Institute on Aging]]|date=2007-10-26|access-date=2008-02-21|archive-url=https://www.webcitation.org/61CzXogyz?url=http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/stages.htm|archive-date=2011-08-25|accessdate=2026-03-20|archivedate=2008-05-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080516213955/http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/stages.htm}}</ref>. Ҳангоми муроҷиат ба пизишк ва шубҳа ба бемории Алсҳаймер, барои дақиқ кардани ташхис одатан рафторро таҳлил мекунанд, силсилаи озмоишҳои когнитивӣ мегузаронанд ва дар сурати имкон, томографияи резонанси магнитӣ (МРТ) гузаронида мешавад<ref name="alzres">{{cite web |title = Alzheimer's diagnosis of AD |url = http://www.alzheimers-research.org.uk/info/diagnosis/ |publisher = Alzheimer's Research Trust |access-date = 2008-02-29 |archive-url = https://www.webcitation.org/61CzX35bD?url=http://www.alzheimersresearchuk.org/info/diagnosis/ |archive-date = 2011-08-25 |accessdate = 2026-03-20 |archivedate = 2007-10-22 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071022154220/http://alzheimers-research.org.uk/info/diagnosis/ }}</ref>. Пешгӯии фардӣ аз сабаби гуногун будани давомнокии ҷараёни беморӣ душвор аст, зеро он метавонад муддати тӯлонӣ пеш аз пайдо шудани нишонаҳо ва гузоштани ташхис ниҳонӣ рушд кунад. Давомнокии миёнаи умр пас аз гузоштани ташхис тақрибан ҳафт солро ташкил медиҳад<ref name="pmid3776457">{{статья |заглавие=Survival and cause of death in Alzheimer's disease and multi-infarct dementia |издание={{нп1|Acta Neurologica Scandinavica}} |том=74 |номер=2 |страницы=103—107 |pmid=3776457 |access-date=2008-08-04 |язык=en |тип=journal |автор=Mölsä P.K., Marttila R.J., Rinne U.K. |месяц=8 |год=1986}}</ref>, камтар аз се фоизи беморон зиёда аз чордаҳ сол умр мебинанд<ref name="pmid7793228">{{статья |заглавие=Long-term survival and predictors of mortality in Alzheimer's disease and multi-infarct dementia |издание={{нп1|Acta Neurologica Scandinavica}} |том=91 |номер=3 |страницы=159—164 |pmid=7793228 |язык=en |тип=journal |автор=Mölsä P.K., Marttila R.J., Rinne U.K. |месяц=3 |год=1995}}</ref>. Дар ҳоли ҳозир фаҳмиши пурраи сабабҳо ва ҷараёни бемории Алсҳаймер ба даст наомадааст. Мувофиқи фарзияи бештар паҳншуда, хусусиятҳои калидии беморӣ ҷамъшавии пилакҳои амилоидӣ ва гиреҳҳои нейрофибриллярӣ дар бофтаҳои мағзи сар мебошанд<ref name="lancet2011">{{статья |автор=Ballard Clive, Gauthier Serge, Corbett Anne, Brayne Carol, Aarsland Dag, Jones Emma |заглавие=Alzheimer's disease |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[The Lancet]] |год=2011 |issue=9770 |том=377 |страницы=1019—1031 |issn=01406736 |isbn= |doi=10.1016/S0140-6736(10)61349-9 |язык=en }}</ref><ref name="pmid15184601">{{cite journal | vauthors = Hashimoto M, Rockenstein E, Crews L, Masliah E | title = Role of protein aggregation in mitochondrial dysfunction and neurodegeneration in Alzheimer's and Parkinson's diseases | journal = Neuromolecular Medicine | volume = 4 | issue = 1–2 | pages = 21–36 | year = 2003 | pmid = 15184601 | doi = 10.1385/NMM:4:1-2:21 }}</ref>. Усулҳои муосири табобат танҳо нишонаҳоро то андозае сабук мекунанд, аммо то ҳол имкон намедиҳанд, ки рушди беморӣ боздошта ё суст карда шавад. Бисёр усулҳои ояндадори табобат ба марҳилаи озмоишҳои клиникӣ расидаанд, ки шумораи онҳо то соли 2008 аз 500 гузашта буд, аммо маълум нест, ки самаранокии онҳо исбот хоҳад шуд ё на. Соли 2013 усули стимулятсияи магнитии транскраниалии амиқ (Deep TMS) барои табобати нишонаҳои бемории Алсҳаймер дар қатори дигар бемориҳо аломати тасдиқи [[CE (аломат)|CE Mark]]-ро гирифт<ref>{{cite web|url=http://www.medicaldevice-network.com/news/newsbrainsway-reports-positive-deep-tms-system-trial-data-ocd|title=Brainsway reports positive Deep TMS system trial data for OCD|date=2013-09-06|work=Industry News|publisher=medicaldevice-network.com|description=Глубокая ТМС одобрена для лечения ОКР и других расстройств (в частности, болезни Альцгеймера)|lang=en|access-date=2015-03-13|archive-date=2015-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150320001124/http://www.medicaldevice-network.com/news/newsbrainsway-reports-positive-deep-tms-system-trial-data-ocd|url-status=live|accessdate=2026-03-20|archivedate=2013-11-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131104100829/http://www.medicaldevice-network.com/news/newsbrainsway-reports-positive-deep-tms-system-trial-data-ocd}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.medgadget.com/2011/10/transcranial-magnetic-stimulation-shows-initial-promise-in-alzheimers-trial.html|title=Transcranial Magnetic Stimulation Shows Initial Promise in Alzheimer’s Trial|author=Shiv Gaglani|date=2011-10-06|work=Archives: 10/2011|publisher=Medgadget en Español|description=Об успехах при исследовании TMS при болезни Альцгеймера|lang=en|access-date=2015-03-13|archive-date=2015-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319093556/http://www.medgadget.com/2011/10/transcranial-magnetic-stimulation-shows-initial-promise-in-alzheimers-trial.html|url-status=live|accessdate=2026-03-20|archivedate=2015-03-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150319093556/http://www.medgadget.com/2011/10/transcranial-magnetic-stimulation-shows-initial-promise-in-alzheimers-trial.html}}</ref>. Ду ширкати амрикоӣ коркарди доруи як вақтҳо ояндадорро барои сабук кардани оқибатҳои гум шудани ҳофиза ҳангоми бемории Алсҳаймер пас аз ду тадқиқоти клиникӣ, ки дар онҳо восита ба беморон кӯмак карда натавонист, қатъ карданд. Муҳаққиқон хабар доданд, ки динамикаи мусбати беморӣ дар беморони марҳилаи сабук ё барвақти Алсҳаймер аз динамикаи гурӯҳи назоратии беморон, ки ба онҳо пласебо дода мешуд, фарқ накард. Ширкатҳои Pfizer ва Johnson & Johnson изҳор доштанд, ки ҳама тадқиқотҳои дигар дар ин соҳа қатъ карда шудаанд. Дар айни замон давои бемории Алсҳаймер вуҷуд надорад<ref>{{cite web |url = http://www.clinicaltrials.gov/ct2/results?term=alzheimer |title = Alzheimer's Disease Clinical Trials |access-date = 2008-08-18 |publisher = US National Institutes of Health |archive-url = https://www.webcitation.org/61CzYJaZe?url=http://www.clinicaltrials.gov/ct2/results?term=alzheimer |archive-date = 2011-08-25 }}</ref>. Бисёр роҳҳои пешгирии бемории Алсҳаймер пешниҳод мешаванд, аммо таъсири онҳо ба ҷараёни беморӣ ва вазнинии он мушоҳида нашудааст. Ҳам барои пешгирӣ ва ҳам барои мубориза бо беморӣ аксар вақт тавсия дода мешавад, ки ба машқҳои ҷисмонӣ машғул шавед, тафаккурро ҳавасманд кунед ва ба парҳези мутавозин риоя намоед<ref name="prevention1">{{cite web|title=Can Alzheimer's disease be prevented|url=http://www.nia.nih.gov/NR/rdonlyres/63B5A29C-F943-4DB7-91B4-0296772973F3/0/CanADbePrevented.pdf|format=pdf|publisher=National Institute on Aging|access-date=2008-02-29|date=2006-08-29|archive-url=https://www.webcitation.org/61CzYjv2i?url=http://www.nia.nih.gov/NR/rdonlyres/63B5A29C-F943-4DB7-91B4-0296772973F3/0/CanADbePrevented.pdf|archive-date=2011-08-25|accessdate=2026-03-20|archivedate=2008-02-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080227161413/http://www.nia.nih.gov/NR/rdonlyres/63B5A29C-F943-4DB7-91B4-0296772973F3/0/CanADbePrevented.pdf}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://zeenews.india.com/news/health/healthy-eating/new-hybrid-mind-diet-can-cut-alzheimers-risk-by-53_1564663.html|title=New hybrid 'MIND diet' can cut Alzheimer's risk by 53%|publisher=Zee News|access-date=2016-03-14|archive-date=2016-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160315061040/http://zeenews.india.com/news/health/healthy-eating/new-hybrid-mind-diet-can-cut-alzheimers-risk-by-53_1564663.html|url-status=live}}</ref>. Бемории Алсҳаймер ба бемориҳое тааллуқ дорад, ки вазнинтарин бори молиявиро ба дӯши ҷомеа дар кишварҳои пешрафта мегузоранд<ref name="pmid15685097">{{статья |заглавие=Impact économique de la démence (English: The economical impact of dementia) |язык=fr |издание={{нп1|La Presse Médicale|La Presse médicale||La Presse Médicale}} |issn=0755-4982 |том=34 |номер=1 |страницы=35—41 |pmid=15685097 |автор=Bonin-Guillaume S., Zekry D., Giacobini E., Gold G., Michel J.P. |месяц=1 |год=2005}}</ref><ref name="pmid9543467">{{статья |заглавие=Economic considerations in Alzheimer's disease |издание=Pharmacotherapy |том=18 |номер=2 Pt 2 |страницы=68—73; discussion 79—82 |pmid=9543467 |язык=en |автор=Meek P.D., McKeithan K., Schumock G.T. |год=1998}}</ref>. == Таърих == [[File:Auguste D aus Marktbreit.jpg|thumb|[[Августа Детер]], бемори Алоис Алсҳаймер, соли 1901]] Пизишкон ва файласуфони [[Юнони Қадим]] ва [[Руми Бостон]] пириро бо заифшавии ақл алоқаманд медонистанд<ref name="pmid9661992" />, аммо танҳо соли 1901 равонпизишки олмонӣ Алоис Алсҳаймер ҳолати бемориеро қайд кард, ки минбаъд бо номи ӯ номида шуд. Таҳлили бемории Августа Детери панҷоҳсоларо ӯ бори аввал соли 1907, пас аз вафоти беморе, ки таҳти мушоҳидааш буд, нашр кард<ref>Auguste D.: {{статья |заглавие=Über eine eigenartige Erkrankung der Hirnrinde [About a peculiar disease of the cerebral cortex] |издание=Allgemeine Zeitschrift fur Psychiatrie und Psychisch-Gerichtlich Medizin |том=64 |номер=1—2 |страницы=146—148 |язык={{ref|de}} |автор=Alzheimer Alois |год=1907 }} {{статья |заглавие=About a peculiar disease of the cerebral cortex. By Alois Alzheimer, 1907 (Translated by L. Jarvik and H. Greenson) |издание={{нп1|Alzheimer Disease and Associated Disorders}} |том=1 |номер=1 |страницы=3—8 |pmid=3331112 |язык=en |тип=journal |автор=Alzheimer Alois |год=1987 }} {{книга |заглавие=Alzheimer: the life of a physician and the career of a disease |издательство=[[Издательство Колумбийского университета|Columbia University Press]] |место=New York |год=2003 |страницы=270 |isbn=0-231-11896-1 |язык=en |автор=Maurer Ulrike, Maurer Konrad }}</ref>. Дар давоми панҷ соли баъдӣ дар адабиёти тиббӣ боз ёздаҳ тавсифи шабеҳ пайдо шуд, ки муаллифони баъзеи онҳо аллакай истилоҳи «бемории Алсҳаймер»-ро истифода мебурданд<ref name="pmid9661992" />. [[Эмил Крепелин]] аввалин касе буд, ки бемории Алсҳаймерро ҳамчун бемории мустақил номид. Соли 1910 ӯ онро дар нашри ҳаштуми китоби дарсии худ оид ба равонпизишкӣ ҳамчун зернамуди деменсияи сенилӣ (пирӣ) ҷудо карда, онро «деменсияи пресенилӣ» номид<ref name="isbn1-4325-0833-4">{{книга |заглавие=Clinical Psychiatry: A Textbook For Students And Physicians (Reprint) |ссылка=https://archive.org/details/clinicalpsychiat0000emil/page/568 |издательство={{нп1|Kessinger Publishing}} |страницы=568 |isbn=1-4325-0833-4 |язык=en |автор=Kraepelin Emil, Diefendorf A. Ross (translated by) |день=17 |месяц=1 |год=2007 }}</ref>. Ташхиси бемории Алсҳаймерро дар тӯли қисми зиёди асри бистум танҳо ба беморони нисбатан ҷавон, ки нишонаҳои аввалини деменсия дар онҳо дар синни аз 45 то 65-солагӣ пайдо шуда буданд, мегузоштанд. Истилоҳот пас аз конфронси соли 1977 оид ба бемории Алсҳаймер тағйир ёфт, ки иштирокчиёни он ба хулосае омаданд, ки зоҳироти клиникӣ ва патологии деменсияҳои пресенилӣ ва сенилӣ амалан якхелаанд, гарчанде мавҷудияти тафовутҳои этиологиро истисно накарданд<ref name="isbn0-89004-225-X">{{книга |заглавие=Alzheimer's disease: senile dementia and related disorders |издательство={{нп1|Lippincott Williams & Wilkins|Raven Press|en|Lippincott Williams & Wilkins}} |место=New York |год=1978 |страницы=595 |isbn=0-89004-225-X |язык=en |автор=Katzman Robert, Terry Robert D., Bick Katherine L (editors) }}</ref>. Тадриҷан ташхисро новобаста аз синну сол мегузоштагӣ шуданд<ref name="pmid9702682">{{статья |заглавие=History of dementia and dementia in history: an overview |издание={{нп1|Journal of the Neurological Sciences}} |том=158 |номер=2 |страницы=125—133 |pmid=9702682 |язык=en |тип=journal |автор=Boller f., Forbes M.M. |месяц=6 |год=1998 }}</ref>, ҳарчанд чанде муддат барои тавсифи беморӣ дар ашхоси аз 65-сола боло ҳоло ҳам истилоҳи «деменсияи сенилии навъи Алсҳаймер» (SDAT)-ро истифода бурда, ташхиси «классикии» бемории Алсҳаймерро барои ҷавонтарҳо нигоҳ медоштанд. Дар ниҳоят, истилоҳи «бемории Алсҳаймер» расман ба номенклатураи тиббӣ ҳамчун номи беморие қабул шуд, ки новобаста аз синну сол ҳангоми мавҷуд будани нишонаҳои мувофиқ ва аломатҳои хоси нейропатологӣ ташхис дода мешавад<ref name="pmid3531918">{{статья |заглавие=Origin of the distinction between Alzheimer's disease and senile dementia: how history can clarify nosology |издание=[[Neurology (маҷалла)|Neurology]] |том=36 |номер=11 |страницы=1497—1499 |pmid=3531918 |язык=en |тип=journal |автор=Amaducci L.A., Rocca W.A., Schoenberg B.S. |месяц=11 |год=1986 |издательство={{нп1|Wolters Kluwer}} }}</ref>. == Эпидемиология == [[file:Alzheimer and other dementias world map - DALY - WHO2004.svg|thumb|[[Солҳои ҳаёти бо маъюбӣ ислоҳшуда]] (DALY) ҳангоми бемории Алсҳаймер ва дигар деменсияҳо ба 100 000 аҳолӣ дар соли 2004.{{columns-list}}{{legend|#b3b3b3|маълумот нест}}{{legend|#ffff65|≤ 50}}{{legend|#fff200|50–70}}{{legend|#ffdc00|70–90}}{{legend|#ffc600|90–110}}{{legend|#ffb000|110–130}}{{legend|#ff9a00|130–150}}{{legend|#ff8400|150–170}}{{legend|#ff6e00|170–190}}{{legend|#ff5800|190–210}}{{legend|#ff4200|210–230}}{{legend|#ff2c00|230–250}}{{legend|#cb0000|≥ 250}}{{columns-end}}]] {| align="left" border="2" class="wikitable" style="text-align:center; margin-right: 1em;" |+Гумроҳии беморӣ (Заболеваемость)<ref name="pmid17727890"/>дар ашхоси аз 65-сола боло |- ! <small>Синну сол</small> !! <small>Гумроҳӣ (ҳолатҳои нав) ба ҳазор одам-сол</small> |-align="center" ! 65—69 | 3 |-align="center" ! 70—74 | 6 |-align="center" ! 75—79 | 9 |-align="center" ! 80—84 | 23 |-align="center" ! 85—89 | 40 |-align="center" ! 90— | 69 |} Ду нишондиҳандаи асосӣ, ки дар тадқиқотҳои эпидемиологӣ истифода мешаванд — гумроҳии беморӣ (заболеваемость) ва паҳншавии беморӣ (распространённость) мебошанд. Гумроҳӣ шумораи ҳолатҳои навро дар воҳиди вақти инсонӣ (одатан шумораи ҳолатҳои нав ба ҳазор одам-сол) инъикос мекунад, дар ҳоле ки паҳншавии беморӣ дар бораи шумораи умумии гирифторон дар популятсия дар вақти муайян маълумот медиҳад. Гумроҳии беморӣ дар байни занон нисбат ба мардон бештар аст<ref>{{Статья|ссылка=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20442496/|автор=Jose Viña, Ana Lloret|заглавие=Why women have more Alzheimer's disease than men: gender and mitochondrial toxicity of amyloid-beta peptide|год=2010|издание=Journal of Alzheimer's disease: JAD|том=20 Suppl 2|страницы=S527–533|issn=1875-8908|doi=10.3233/JAD-2010-100501|archive-date=2021-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180417/https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20442496/}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20190204/1550367431.html|title=Болезнь Alzheimer чаще поражает женщин, выяснили учёные|website=РИА Новости|date=2019-02-04|access-date=2021-04-14}}</ref>. Тадқиқотҳои когортии лонгитюдӣ (ки дар рафти онҳо популятсияи ибтидоан солим дар тӯли солҳои зиёд назорат карда мешавад) нишон медиҳанд, ки гумроҳии беморӣ барои ҳамаи намудҳои деменсия дар сатҳи 10–15 ҳолати нав ба ҳазор одам-сол ва барои бемории Алсҳаймер 5–8 ҳолатро ташкил медиҳад<ref name="pmid17727890">{{статья |заглавие=Incidence and subtypes of dementia in three elderly populations of central Spain |издание={{нп1|Journal of the Neurological Sciences}} |том=264|номер=1—2|страницы=63—72|pmid=17727890|doi=10.1016/j.jns.2007.07.021|язык=en|тип=journal|автор=Bermejo-Pareja F., Benito-León J., Vega S., Medrano M.J., Román G.C.|месяц=1|год=2008}}</ref><ref name="pmid12028245">{{статья |заглавие=Incidence of dementia, Alzheimer's disease, and vascular dementia in Italy. The ILSA Study |издание={{нп1|Journal of the American Geriatrics Society}} |том=50|номер=1|страницы=41—8|pmid=12028245|язык=en|тип=journal|автор=Di Carlo A., Baldereschi M., Amaducci L., ''et al''|месяц=1|год=2002}}</ref>, ки тақрибан нисфи шумораи умумии ташхисҳои солонаро ташкил медиҳад. Синну соли пиронсолӣ омили асосии хавф мебошад, ки ин дар омор инъикос меёбад: барои ҳар панҷ соли пас аз синни 65-солагӣ нишондиҳандаи хавф тақрибан ду баробар зиёд шуда, аз 3 ҳолат дар 65-солагӣ то ба 69 ҳолат ба ҳазор одам-сол дар синни 95-солагӣ мерасад<ref name="pmid17727890"/><ref name="pmid12028245"/>. Тафовутҳои ҷинсӣ низ мавҷуданд — занон бештар ба бемории Алсҳаймер гирифтор мешаванд, хусусан пас аз 85-солагӣ<ref name="pmid12028245"/><ref>{{статья |заглавие=Gender differences in the incidence of AD and vascular dementia: The EURODEM Studies |издание=[[Neurology (маҷалла)|Neurology]] |том=53|номер=9|страницы=1992—1997|pmid=10599770|язык=en|тип=journal|автор=Andersen K., Launer L.J., Dewey M.E., ''et al''|месяц=12|год=1999}}</ref>. Паҳншавии беморӣ дар популятсия аз омилҳои гуногун, аз ҷумла аз гумроҳӣ ва фавт вобаста аст. Азбаски гумроҳӣ бо синну сол меафзояд, ҳатман бояд синну соли миёнаи аҳолӣ дар минтақаи таҳқиқшаванда ба назар гирифта шавад. То соли 2000, дар ИМА ҳам дар маҷмӯъ ва ҳам дар гурӯҳи 65–74 сола тақрибан 1,6 % аҳолӣ бемории Алсҳаймер доштанд. Дар гурӯҳи 75–84 сола ин нишондиҳанда аллакай 19 %-ро ташкил медод ва дар байни шаҳрвандоне, ки синнашон аз 84 гузаштааст, паҳншавии беморӣ 42 % буд<ref>2000 U.S. estimates: {{статья|заглавие=Alzheimer disease in the US population: prevalence estimates using the 2000 census|издание=[[Journal of the American Medical Association|JAMA]]|том=60|номер=8|страницы=1119—1122|pmid=12925369|doi=10.1001/archneur.60.8.1119|язык=en|тип=journal|автор=Hebert L.E., Scherr P.A., Bienias J.L., Bennett D.A., Evans D.A.|месяц=8|год=2003}} {{cite web|title=Profiles of general demographic characteristics, 2000 census|year=2001|publisher=U.S. Census Bureau|url=http://www.census.gov/prod/cen2000/dp1/2kh00.pdf|access-date=2008-08-27}}</ref>. Дар кишварҳои камтар рушдёфта паҳншавии беморӣ пасттар аст<ref name="pmid16360788"/>. Бино ба маълумоти СҶТ, дар соли 2005 0,379 % аҳолии ҷаҳон аз деменсия азият мекашиданд ва пешгӯӣ барои соли 2015 ба 0,441 % мерасид ва фоизи боз ҳам бештари аҳолӣ, 0,556 %, метавонад то соли 2030 ба ин беморӣ гирифтор шавад<ref name="isbn9789241563369">{{книга|заглавие=Neurological Disorders: Public Health Challenges|издательство=World Health Organization|год=2006|страницы=204—207|isbn=978-92-4-156336-9|автор=World Health Organization}}</ref>. Муаллифони дигар корҳо низ ба чунин хулосаҳо меоянд<ref name="pmid16360788">{{статья|заглавие=Global prevalence of dementia: a Delphi consensus study|издание=[[The Lancet]]|том=366|номер=9503|страницы=2112—2117|pmid=16360788|doi=10.1016/S0140-6736(05)67889-0|язык=en|автор=Ferri C.P., Prince M., Brayne C., ''et al''|месяц=12|год=2005}}</ref>. Тадқиқоти дигаре мегӯяд, ки дар соли 2006 паҳншавии беморӣ дар ҷаҳон 0,4 % (фосила 0,17–0,89 %, шумораи мутлақ — 26,6 млн нафар) буд ва пешгӯӣ мекунад, ки то соли 2050 нишондиҳандаи ҳиссавӣ се баробар ва шумораи мутлақи беморон чор баробар афзоиш хоҳад ёфт<ref name="Brookmeyer2007"/>. Азбаски гумроҳӣ бо синну сол меафзояд, бояд қайд кард, ки аҳолии ҷаҳон пир шуда истодааст. == Хусусиятҳо == Ҷараёни бемориро ба чор марҳила тақсим мекунанд, ки бо манзараи афзояндаи ихтилоли когнитивӣ ва функсионалӣ тавсиф мешавад. === Предеменсия === Нишонаҳои аввалинро аксар вақт бо зуҳуроти пиршавӣ ё реаксия ба стресс иштибоҳ медиҳанд. Мушкилоти аввалини когнитивӣ дар баъзе одамон ҳангоми санҷиши муфассали нейрокогнитивӣ ҳашт сол пеш аз гузоштани ташхис ошкор карда мешаванд<ref>Preclinical: *{{статья |заглавие=The 'preclinical phase' of probable Alzheimer's disease. A 13-year prospective study of the Framingham cohort |издание=[[Journal of the American Medical Association|JAMA]] |том=52 |номер=5 |страницы=485—490 |pmid=7733843 |access-date=2008-08-04 |язык=en |тип=journal |автор=Linn R.T., Wolf P.A., Bachman D.L., ''et al'' |месяц=5 |год=1995}} {{статья |заглавие=Preclinical Alzheimer disease: neuropsychological test performance 1.5 to 8 years prior to onset |издание=[[Neurology (маҷалла)|Neurology]] |том=63 |номер=12 |страницы=2341—2347 |pmid=15623697 |язык=en |тип=journal |автор=Saxton J., Lopez O.L., Ratcliff G., ''et al'' |месяц=12 |год=2004}}</ref>. Ин нишонаҳои ибтидоӣ метавонанд ба иҷрои вазифаҳои на чандон душвори рӯзмарра таъсир расонанд<ref name="pmid16513677">{{cite journal | vauthors = Selkoe DJ | title = Cell biology of protein misfolding: the examples of Alzheimer's and Parkinson's diseases | journal = Nature Cell Biology | volume = 6 | issue = 11 | pages = 1054–1061 | year = 2004 | pmid = 15516999 | doi = 10.1038/ncb1104-1054 | language = en }}</ref>. Бештар ихтилоли ҳофиза ба назар мерасад, ки дар душворӣ ҳангоми кӯшиши ба хотир овардани фактҳои ба наздикӣ омӯхташуда ва нотавонӣ дар азхудкунии иттилооти нав зоҳир мешавад<ref name="pmid12603249">{{cite journal | vauthors = Edbauer D, Winkler E, Haass C, Steiner H | title = Presenilin and nicastrin regulate each other and are essential for gamma-secretase activity | journal = Nature Cell Biology | volume = 4 | issue = 7 | pages = 483–490 | year = 2002 | pmid = 12080348 | doi = 10.1038/ncb804 | language = en }}</ref><ref name="pmid15785034">{{cite journal | vauthors = Kimberly WT, LaVoie MJ, Ostaszewski BL, Ye W, Wolfe MS, Selkoe DJ | title = Gamma-secretase is a membrane protein complex comprised of presenilin, nicastrin, Aph-1, and Pen-2 | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2003-05-27_100_11/page/6382 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 100 | issue = 11 | pages = 6382–6387 | year = 2003 | pmid = 12746439 | doi = 10.1073/pnas.1037392100 | language = en }}</ref>. Мушкилоти камбанд дар функсияҳои иҷроия: тамаркуз, банақшагирӣ, чандирии когнитивӣ ва тафаккури абстрактӣ, ё халалдоршавии ҳофизаи семантикӣ (ҳофиза дар бораи маънои калимаҳо ва робитаи мафҳумҳо) низ метавонанд нишонаи марҳилаҳои аввали бемории Алсҳаймер бошанд<ref name="pmid15703322">{{cite journal | vauthors = Fraering PC, Ye W, Strub JM, Dolios G, LaVoie MJ, Ostaszewski BL, van Dorsselaer A, Wang R, Selkoe DJ, Wolfe MS | title = Purification and characterization of the human gamma-secretase complex | journal = Biochemistry | volume = 43 | issue = 30 | pages = 9774–9789 | year = 2004 | pmid = 15272011 | doi = 10.1021/bi049285z | language = en }}</ref><ref name="pmid12754679">{{cite journal | vauthors = Farris W, Mansourian S, Chang Y, Lindsley L, Eckman EA, Frosch MP, Eckman CB, Tanzi RE, Selkoe DJ, Guenette S | title = Insulin-degrading enzyme regulates the levels of insulin, amyloid beta-protein, and the Drosophila insulin-like peptide in vivo | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2003-05-13_100_10/page/5712 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 100 | issue = 10 | pages = 5712–5717 | year = 2003 | pmid = 12732731 | doi = 10.1073/pnas.0931291100 | language = en }}</ref>. Дар ин марҳила метавонад [[Апатия (равонпизишкӣ)|апатия]] мушоҳида шавад, ки ҳамчун устувортарин нишонаи нейропсихиатрӣ дар тамоми давраи беморӣ боқӣ мемонад<ref name="pmid15956265">{{cite journal | vauthors = Raber J, Huang Y, Ashford JW | title = ApoE genotype accounts for the vast majority of AD risk and therapeutic response | journal = Heliyon | volume = 1 | issue = 1 | pages = e00010 | year = 2004 | pmid = 15956265 | doi = 10.1016/j.heliyon.2015.e00010 | language = en }}</ref><ref name="pmid16567037">{{cite journal | vauthors = Wolfe MS | title = The gamma-secretase complex: membrane-embedded protease and 21st-century drug target | journal = Nature Reviews Drug Discovery | volume = 5 | issue = 6 | pages = 457–467 | year = 2006 | pmid = 16567037 | doi = 10.1038/nrd2032 | language = en }}</ref>. Инчунин марҳилаи пеш аз клиникиро вобаста ба тарҷумаи муаллифони гуногун «mild cognitive impairment» (MCI), «коҳиши мулоими когнитивӣ»<ref name="ru1">{{cite web | url = https://old.bigenc.ru/medicine/text/1814631 | title = АЛЬЦГЕЙМЕРА БОЛЕЗНЬ | author = Дамулин И. В. | publisher = Большая российская энциклопедия | accessdate = 2026-03-20 | language = ru }}{{Пайванди мурда|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ё «ихтилоли муътадили когнитивӣ»<ref name="ru2">{{cite web | url = https://www.rlsnet.ru/mkb/bolezn-alcgeimera-3635 | title = Болезнь Альцгеймера (G30) | publisher = РЛС (Регистр лекарственных средств России) | accessdate = 2026-03-20 | language = ru }}</ref> меноманд, аммо дар бораи он ки оё ин номро барои ифодаи зинаи аввали бемории Алсҳаймер истифода баранд ё онро ба воҳиди алоҳидаи ташхисӣ ҷудо кунанд, баҳсҳо идома доранд<ref name="pmid17279076">{{cite journal | vauthors = Selkoe DJ | title = Cell biology of protein misfolding: the examples of Alzheimer's and Parkinson's diseases | journal = Nature Cell Biology | volume = 6 | issue = 11 | pages = 1054–1061 | year = 2004 | pmid = 15516999 | doi = 10.1038/ncb1104-1054 | language = en }}</ref>. === Деменсияи барвақт === Коҳиши тадриҷии ҳофиза ва [[агнозия]] дар бемории Алсҳаймер дер ё зуд ба тасдиқи ташхис олиб мерасонанд. Дар шумораи ками беморон дар ин ҳолат на ихтилоли ҳофиза, балки халалдоршавии нутқ, функсияҳои иҷроия, дарк ё ихтилоли ҳаракатӣ ([[апраксия]]) ба мақоми аввал мебароянд<ref name="pmid10653284"/>. Беморӣ ба паҳлӯҳои гуногуни ҳофиза ба таври гуногун таъсир мерасонад. Хотираҳои кӯҳна дар бораи ҳаёти шахсӣ ([[ҳофизаи эпизодӣ]]), фактҳои дерина омӯхташуда ([[ҳофизаи семантикӣ]]), [[ҳофизаи имплитситӣ]] (хотираи нохудогоҳи «бадани инсон» дар бораи пайдарпайии амалҳо, масалан, тарзи истифодаи асбобҳои хӯрокхӯрӣ) дар муқоиса бо фактҳо ё хотираҳои нав камтар ба ихтилол дучор мешаванд<ref name="pmid1300219">{{cite journal | vauthors = Mullan M, Crawford F, Axelman K, Houlden H, Lilius L, Winblad B, Lannfelt L | title = A pathogenic mutation for probable Alzheimer's disease in the APP gene at the N-terminus of beta-amyloid | journal = Nature Genetics | volume = 1 | issue = 5 | pages = 345–347 | year = 1992 | pmid = 1302021 | doi = 10.1038/ng0892-345 | language = en }}</ref><ref name="pmid8821346">{{cite journal | vauthors = Selkoe DJ | title = Amyloid beta-protein and the genetics of Alzheimer's disease | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1996-08-02_271_31/page/18295 | journal = Journal of Biological Chemistry | volume = 271 | issue = 31 | pages = 18295–18298 | year = 1996 | pmid = 8702471 | doi = 10.1074/jbc.271.31.18295 | language = en }}</ref>. [[Афазия]] асосан бо камбизоатшавии захираи луғавӣ ва коҳиши равонии нутқ тавсиф мешавад, ки дар маҷмӯъ қобилияти баён кардани фикрро бо сухан ва дар шакли хаттӣ заиф месозад. Дар ин марҳилаи беморӣ шахс одатан қодир аст, ки ҳангоми муоширати шифоҳӣ мафҳумҳои оддиро дуруст истифода барад<ref name="pmid7967534">{{cite journal | vauthors = Selkoe DJ | title = Normal and abnormal biology of the beta-amyloid precursor protein | journal = Annual Review of Neuroscience | volume = 17 | pages = 489–517 | year = 1994 | pmid = 7967534 | doi = 10.1146/annurev.ne.17.030194.002421 | language = en }}</ref><ref name="pmid12402233">{{cite journal | vauthors = Edbauer D, Winkler E, Haass C, Steiner H | title = Presenilin and nicastrin regulate each other and are essential for gamma-secretase activity | journal = Nature Cell Biology | volume = 4 | issue = 7 | pages = 483–490 | year = 2002 | pmid = 12080348 | doi = 10.1038/ncb804 | language = en }}</ref>. Ҳангоми расмкашӣ, навиштан, пӯшидани либос ва иҷрои вазифаҳои дигар бо истифода аз моторикаи нозук, шахс метавонад аз сабаби мушкилоти муайян бо ҳамоҳангсозӣ ва банақшагирии ҳаракатҳо ноуҳдабаро ба назар расад<ref name="pmid8124945">{{cite journal | vauthors = Selkoe DJ | title = Normal and abnormal biology of the beta-amyloid precursor protein | journal = Annual Review of Neuroscience | volume = 17 | pages = 489–517 | year = 1994 | pmid = 8124945 | doi = 10.1146/annurev.ne.17.030194.002421 | language = en }}</ref>. Бо рушди беморӣ, шахс аксар вақт метавонад бисёр вазифаҳоро мустақилона иҷро кунад, аммо ҳангоми кӯшиши анҷом додани амалҳое, ки кӯшишҳои махсуси когнитивиро талаб мекунанд, метавонад ба кӯмак ё назорат ниёз дошта бошад<ref name="pmid10653284"/>. === Деменсияи муътадил === Қобилияти амалҳои мустақилона аз сабаби бадшавии тадриҷии ҳолат коҳиш меёбад<ref name="pmid10653284">{{cite journal | vauthors = Hardy J, Selkoe DJ | title = The amyloid hypothesis of Alzheimer's disease: progress and problems on the road to therapeutics | url = https://archive.org/details/sim_science_2002-07-19_297_5580/page/353 | journal = Science | volume = 297 | issue = 5580 | pages = 353–356 | year = 2002 | pmid = 12130773 | doi = 10.1126/science.1072994 | language = en }}</ref>. Ихтилоли нутқ аён мегардад, зеро бо гум шудани дастрасӣ ба захираи луғавӣ, шахс торафт бештар калимаҳои нодурустро барои иваз кардани калимаҳои фаромӯшшуда интихоб мекунад ([[парафазия]]). Инчунин аз даст додани малакаҳои хондан ва навиштан идома меёбад<ref name="pmid7967534"/><ref name="pmid15121235">{{cite journal | vauthors = Steiner H, Fluhrer R, Haass C | title = Intramembrane proteolysis by gamma-secretase-like hydrolases: is the gamma-secretase complex a founder of a novel family of aspartyl proteases? | url = https://archive.org/details/sim_biological-chemistry_october-november-2003_384_10-11/page/1427 | journal = Biological Chemistry | volume = 384 | issue = 10-11 | pages = 1427–1431 | year = 2003 | pmid = 14619445 | doi = 10.1515/BC.2003.159 | language = en }}</ref>. Бо гузашти вақт, ҳамоҳангсозӣ ҳангоми иҷрои пайдарпайии мураккаби ҳаракатҳо бештар халалдор мешавад, ки қобилияти шахсро барои иҷрои аксари вазифаҳои рӯзмарра коҳиш медиҳад<ref name="pmid16209425">{{cite journal | vauthors = Selkoe DJ, Kopan R | title = Notch and Presenilin: spinning the embryonic reticulum into an adult powerhouse | journal = Annual Review of Cell and Developmental Biology | volume = 19 | pages = 489–517 | year = 2003 | pmid = 14570581 | doi = 10.1146/annurev.cellbio.19.110701.155412 | language = en }}</ref>. Дар ин марҳила мушкилоти ҳофиза шиддат мегиранд, бемор метавонад хешовандони наздикро нашиносад<ref name="pmid1737981">{{cite journal | vauthors = Levy-Lahad E, Wasco W, Poorkaj P, Romano DM, Oshima J, Pettingell WH, Yu CE, Jondro PD, Schmidt SD, Wang K | title = Candidate gene for the chromosome 1 familial Alzheimer's disease locus | url = https://archive.org/details/sim_science_1995-08-18_269_5226/page/973 | journal = Science | volume = 269 | issue = 5226 | pages = 973–977 | year = 1995 | pmid = 7638622 | doi = 10.1126/science.7638622 | language = en }}</ref>. [[Ҳофиза#Ҳофизаи дарозмуддат|Ҳофизаи дарозмуддат]], ки қаблан осеб надида буд, низ халалдор мешавад<ref name="pmid15288331">{{cite journal | vauthors = Selkoe DJ | title = Cell biology of protein misfolding: the examples of Alzheimer's and Parkinson's diseases | journal = Nature Cell Biology | volume = 6 | issue = 11 | pages = 1054–1061 | year = 2004 | pmid = 15516999 | doi = 10.1038/ncb1104-1054 | language = en }}</ref> ва инҳироф дар рафтор бештар ба назар мерасад. Зуҳуроти нейропсихиатрӣ, аз қабили [[дарбадарӣ]], шиддатёбии шомгоҳӣ ({{lang-en|sundowning}})<ref name="Volicer2001">{{cite journal | vauthors = Volicer L | title = Management of severe Alzheimer's disease and end-of-life issues | url = https://archive.org/details/sim_clinics-in-geriatric-medicine_2001-05_17_2/page/377 | journal = Clinics in Geriatric Medicine | volume = 17 | issue = 2 | pages = 377–391 | year = 2001 | pmid = 11442300 | doi = 10.1016/s0749-0690(05)70075-2 | language = en }}</ref>, асабоният ва [[лабилнокии эҳсосӣ]], ки дар гиря, таҷовузи стихиявӣ, муқовимат ба кӯмак ва нигоҳубин зоҳир мешаванд, маъмуланд. Синдроми мушаххаскунии нодуруст ва дигар нишонаҳои гумроҳӣ тақрибан дар 30 %-и беморон инкишоф меёбанд<ref name="pmid15956265"/>. Метавонад [[беихтиёрии пешоб]] инкишоф ёбад<ref name="pmid11442300">{{cite journal | vauthors = Kamal A, Almenar-Queralt A, LeBlanc JF, Roberts EA, Goldstein LS | title = Kinesin-mediated axonal transport of a complex containing APP, beta-secretase and gamma-secretase | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-12-06_414_6864/page/643 | journal = Nature | volume = 414 | issue = 6864 | pages = 643–648 | year = 2001 | pmid = 11740561 | doi = 10.1038/414643a | language = en }}</ref>. Дар хешовандони бемор ва шахсони нигоҳубинкунанда ин нишонаҳо [[стресс]]-ро ба вуҷуд меоранд, ки онро метавон бо интиқоли бемор аз таҳти назорати хонагӣ ба муассисаи статсионарӣ сабук кард<ref name="pmid10653284"/><ref name="pmid7806732">{{cite journal | vauthors = Selkoe DJ | title = Alzheimer's disease: a central role for amyloid | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neuropathology-and-experimental-neurology_1994-09_53_5/page/438 | journal = Journal of Neuropathology and Experimental Neurology | volume = 53 | issue = 5 | pages = 438–447 | year = 1994 | pmid = 7806732 | doi = 10.1097/00005072-199409000-00003 | language = en }}</ref>. === Деменсияи шадид === Дар марҳилаи охирини бемории Алсҳаймер бемор комилан аз кӯмаки беруна вобаста аст. Маҳорати забонӣ то истифодаи ибораҳои ягона ва ҳатто калимаҳои алоҳида коҳиш меёбад ва дар ниҳоят нутқ комилан гум мешавад<ref name="pmid7967534"/>. Сарфи назар аз гум шудани малакаҳои лафзӣ (вербалӣ), беморон аксар вақт қодиранд муроҷиатҳои эҳсосиро ба худ дарк кунанд ва ба онҳо ҷавоб гардонанд<ref name="pmid14685735">{{cite journal | vauthors = Hartmann T, Kopan R | title = Alzheimer's disease: beta-amyloid and the progenitor of all secrets | journal = Nature Cell Biology | volume = 1 | issue = 8 | pages = E209–211 | year = 1999 | pmid = 14685735 | doi = 10.1038/15622 | language = en }}</ref>. Ҳарчанд дар ин марҳила ҳанӯз ҳам зуҳуроти таҷовуз (агрессия) мавҷуд буда метавонад, бештар ҳолати бемор бо [[Апатия (равонпизишкӣ)|апатия]] ва [[Лоғаршавӣ|харобшавӣ]] тавсиф мешавад<ref name="pmid10653284"/> ва аз як лаҳзаи муайян ӯ наметавонад ҳатто соддатарин амалро бидуни кӯмаки дигарон анҷом диҳад. Бемор массаи мушакҳои худро гум мекунад, бо душворӣ ҳаракат мекунад ва дар марҳилаи муайян қудрати тарк кардани бистарро надорад<ref name="pmid7775724">{{cite journal | vauthors = Selkoe DJ | title = Alzheimer's disease: a central role for amyloid | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neuropathology-and-experimental-neurology_1994-09_53_5/page/438 | journal = Journal of Neuropathology and Experimental Neurology | volume = 53 | issue = 5 | pages = 438–447 | year = 1994 | pmid = 7775724 | doi = 10.1097/00005072-199409000-00003 | language = en }}</ref> ва сипас наметавонад мустақилона хӯрок бихӯрад<ref name="pmid12675103">{{cite journal | vauthors = LaFerla FM | title = Calcium dyshomeostasis and intracellular signalling in Alzheimer's disease | journal = Nature Reviews Neuroscience | volume = 3 | issue = 11 | pages = 862–872 | year = 2002 | pmid = 12675103 | doi = 10.1038/nrn960 | language = en }}</ref>. [[Марг]] одатан на аз худи бемории Алсҳаймер, балки дар натиҷаи омилҳои беруна, аз қабили [[захми бистар]] ё [[илтиҳоби шуш]] (пневмония) фаро мерасад<ref name="pmid11490146">{{cite journal | vauthors = Francis PT, Palmer AM, Snape M, Wilcock GK | title = The cholinergic hypothesis of Alzheimer's disease: a review of progress | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neurology-neurosurgery-and-psychiatry_1999-02_66_2/page/n14 | journal = Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry | volume = 66 | issue = 2 | pages = 137–147 | year = 1999 | pmid = 11490146 | doi = 10.1136/jnnp.66.2.137 | language = en }}</ref><ref name="pmid10369823">{{cite journal | vauthors = Shen ZX | title = Quaternary ammonium compounds in Alzheimer's disease | journal = Medical Hypotheses | volume = 53 | issue = 3 | pages = 194–198 | year = 1999 | pmid = 10369823 | doi = 10.1054/mehy.1998.0752 | language = en }}</ref>. == Сабабҳо == Барои шарҳи сабабҳои эҳтимолии беморӣ чор фарзияи (гипотеза) асосии рақобаткунанда пешниҳод шудаанд: холинергикӣ, амилоидӣ, сироятӣ ва тау-фарзия. '''1) Фарзияи холинергикӣ:''' аз нигоҳи хронологӣ фарзияи холинергикӣ аввалин шуда пешниҳод шуда буд, ки мувофиқи он беморӣ дар натиҷаи коҳиши синтези [[нейромедиатор]]и [[ацетилхолин]] ба вуҷуд меояд. Дар айни замон ин фарзия камэҳтимол ҳисобида мешавад, зеро доруҳое, ки барои ислоҳи норасоии ацетилхолин пешбинӣ шудаанд, самаранокии паст доранд. Аммо дар асоси он аксари усулҳои мавҷудаи табобати ёрирасон (поддерживающая терапия) сохта шудаанд. Таъсироти дигари холинергикӣ, масалан, оғози агрегатсияи васеъмиқёси амилоид низ тахмин карда мешавад<ref name="pmid15236795">{{cite journal | vauthors = Shen ZX | title = Brain cholinesterases: II. The molecular and cellular basis of Alzheimer's disease | journal = Medical Hypotheses | volume = 63 | issue = 2 | pages = 308–321 | year = 2004 | pmid = 15236795 | doi = 10.1016/j.mehy.2004.02.031 | language = en }}</ref>, ки ба раванди илтиҳобии нейронии умумӣ оварда мерасонад<ref name="pmid12934968">{{cite journal | vauthors = Wenk GL | title = Neuropathologic changes in Alzheimer's disease | journal = The Journal of Clinical Psychiatry | volume = 64 Suppl 9 | pages = 7–10 | year = 2003 | pmid = 12934968 | language = en }}</ref>. '''2) Фарзияи амилоидӣ:''' соли 1991 «фарзияи амилоидӣ» пешниҳод шуд, ки тибқи он сабаби асосии беморӣ таҳнишасти (отложения) [[бета-амилоид]] (Aβ) мебошад<ref name="pmid1763432">{{cite journal | vauthors = Hardy J, Allsop D | title = Amyloid deposition as the central event in the aetiology of Alzheimer's disease | journal = Trends in Pharmacological Sciences | volume = 12 | issue = 10 | pages = 383–388 | year = 1991 | pmid = 1763432 | doi = 10.1016/0165-6147(91)90609-v | language = en }}</ref><ref name="pmid11801334">{{cite journal | vauthors = Mudher A, Lovestone S | title = Alzheimer's disease-do tauists and baptists finally shake hands? | url = https://archive.org/details/sim_trends-in-neurosciences_2002-01_25_1/page/22 | journal = Trends in Neurosciences | volume = 25 | issue = 1 | pages = 22–26 | year = 2002 | pmid = 11801334 | doi = 10.1016/s0166-2236(00)02031-2 | language = en }}</ref>. Гене, ки сафедаи ([[Пешгузаштаи бета-амилоид|APP]])-ро рамзгузорӣ мекунад ва аз он бета-амилоид ҳосил мешавад, дар [[хромосома]]и 21 ҷойгир аст. Як далели ҷолиб ба манфиати фарзияи амилоидӣ ин аст, ки қариб дар ҳамаи одамони гирифтори [[синдроми Даун]] (нусхаи иловагии хромосомаи 21 ё қисми он), ки то 40-солагӣ зиндагӣ кардаанд, патологияи ба Алсҳаймер монанд ошкор карда мешавад<ref name="pmid16904243">{{cite journal | vauthors = Nistor M, Don M, Parekh M, Sarsoza F, Goodus M, Bogani RP, Najm NI, Head E, Lott IT, Schupf N, Silverman W, Doran E, Cotman CW | title = Alpha- and beta-secretase activity as a function of age and beta-amyloid in Down syndrome and normal brain | url = https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2007-10_28_10/page/1493 | journal = Neurobiology of Aging | volume = 28 | issue = 10 | pages = 1493–1506 | year = 2007 | pmid = 16904243 | doi = 10.1016/j.neurobiolaging.2006.06.023 | language = en }}</ref><ref name="pmid15639317">{{cite journal | vauthors = Lott IT, Head E | title = Alzheimer disease and Down syndrome: factors in pathogenesis | url = https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2005-03_26_3/page/383 | journal = Neurobiology of Aging | volume = 26 | issue = 3 | pages = 383–389 | year = 2005 | pmid = 15639317 | doi = 10.1016/j.neurobiolaging.2004.08.005 | language = en }}</ref>. Илова бар ин, [[APOE4]], омили асосии генетикии хавфи бемории Алсҳаймер, ҳанӯз пеш аз пайдо шудани нишонаҳо ба ҷамъшавии зиёдатии [[Амилоид (кимиё)|амилоид]] дар бофтаҳои майна оварда мерасонад<ref name="pmid7566000">{{cite journal | vauthors = Polvikoski T, Sulkava R, Haltia M, Kainulainen K, Vuorio A, Tolvanen A, Kontula K | title = Apolipoprotein E, dementia, and cortical deposition of beta-amyloid protein | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_the-new-england-journal-of-medicine_1995-11-09_333_19/page/1242 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 333 | issue = 19 | pages = 1242–1247 | year = 1995 | pmid = 7566000 | doi = 10.1056/NEJM199511093331902 | language = en }}</ref>. Озмоиши [[ваксина]] дар марҳилаҳои аввал қобилияти тоза кардани майна аз лавҳаҳои (бляшкаҳои) амилоидиро нишон дод, аммо ба деменсия таъсири назаррас нарасонд<ref name="pmid18640458">{{cite journal | vauthors = Holmes C, Boche D, Wilkinson D, Yadegarfar G, Hopkins V, Bayer A, Jones RW, Bullock R, Love S, Neal JW, Zotova E, Nicoll JA | title = Long-term effects of Abeta42 immunisation in Alzheimer's disease: follow-up of a randomised, placebo-controlled phase I trial | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_july-19-25-2008_372_9634/page/216 | journal = The Lancet | volume = 372 | issue = 9634 | pages = 216–223 | year = 2008 | pmid = 18640458 | doi = 10.1016/S0140-6736(08)61075-2 | language = en }}</ref>. Дар айни замон фарзияи амилоидӣ асосӣ ба шумор меравад, вале он ҳам тамоми гуногунии падидаҳои бемории Алсҳаймерро шарҳ дода наметавонад. '''3) Фарзияи тау:''' дар канори фарзияи амилоидӣ «фарзияи тау» низ омӯхта мешавад, ки мувофиқи он каскади халалдоршавӣ дар натиҷаи инҳироф дар сохтори [[Тау-сафеда|тау-сафеда]] оғоз меёбад<ref name="pmid11801334"/>. Тахмин меравад, ки риштаҳои тау-сафедаи гиперифосфоризатсияшуда бо ҳам муттаҳид шуда, дар ниҳоят дар дохили ҳуҷайраҳои асаб гиреҳҳои нейрофибриллярӣ ҳосил мекунанд<ref name="pmid1669718">{{cite journal | vauthors = Goedert M, Spillantini MG, Crowther RA | title = Tau proteins and neurofibrillary degeneration | journal = Brain Pathology | volume = 1 | issue = 4 | pages = 279–286 | year = 1991 | pmid = 1669718 | doi = 10.1111/j.1750-3639.1991.tb00071.x | language = en }}</ref>. Ин боиси вайрон шудани [[микронайчаҳо]] ва фурӯпошии системаи нақлиёт дар дохили нейрон мегардад<ref name="pmid15615638">{{cite journal | vauthors = Iqbal K, Alonso Adel C, Chen S, Chohan MO, Khatoon S, Ledesma MD, Sheikh I, Gong CX | title = Tau pathology in Alzheimer disease and other tauopathies | journal = Biochimica et Biophysica Acta | volume = 1739 | issue = 2–3 | pages = 198–210 | year = 2005 | pmid = 15615638 | doi = 10.1016/j.bbadis.2004.09.008 | language = en }}</ref>, ки аввал ба халалдоршавии интиқоли биохимиявии сигналҳо байни ҳуҷайраҳо ва сипас ба марги ҳуҷайраҳо оварда мерасонад<ref name="pmid17127334">{{cite journal | vauthors = Chun W, Johnson GV | title = The role of tau phosphorylation and cleavage in neuronal cell death | journal = Frontiers in Bioscience | volume = 12 | pages = 733–756 | year = 2007 | pmid = 17127334 | doi = 10.2741/2097 | language = en }}</ref>. '''4) Фарзияи сироятӣ:''' дар солҳои охир ҷомеаи илмӣ торафт бештар дар бораи пайдоиши сироятии бемории Алсҳаймер ҳарф мезанад. Муҳаққиқон дар майнаи одамони аз бемории Алсҳаймер фавтида барангезандаи [[пародонтит]] — ''Porphyromonas gingivalis''-ро ошкор карданд. Дар озмоишҳо бо мушҳо ин сироят боиси мустамликашавии майна бо бактерияҳо ва зиёд шудани ҳосилкунии бета-амилоид (Aβ) гардид<ref>{{Статья|автор=Jan Potempa et al.|заглавие=Porphyromonas gingivalis in Alzheimer’s disease brains|издание=Science Advances|год=2019|doi=10.1126/sciadv.aau3333}}</ref>. ''[[Норасоии шунавоӣ|Гум кардани шунавоӣ]]'' метавонад зуҳуроти аввалини бемории Алсҳаймер ва пешгӯикунандаи [[Деменсия|деменсия]] бошад<ref name=":0">{{Статья|автор=Shih-Chang Hung, Kuan-Fu Liao, Chih-Hsin Muo, Shih-Wei Lai, Chia-Wei Chang|год=2015-08-05|doi=10.2188/jea.JE20140147|issn=0917-5040|выпуск=8|страницы=517—521|издание=Journal of Epidemiology|заглавие=Hearing Loss is Associated With Risk of Alzheimer’s Disease: A Case-Control Study in Older People|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4517989/|том=25|archive-date=2022-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121105147/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4517989/}}</ref>. Тадқиқотҳо нишон доданд, ки одамони калонсол (хусусан мардон), ки норасоии шунавоӣ доранд, нисбат ба одамони дорои шунавоии муқаррарӣ хавфи бештари инкишофи бемории Алсҳаймерро доранд. Хавфи беморӣ ҳамзамон бо [[Норасоии шунавоӣ|бад шудани шунавоӣ]] зиёд мешавад<ref name=":2">{{Статья|автор=Frank R. Lin, Lisa M. Wruck, David Knopman, Thomas H. Mosley, Josef Coresh|год=2015-05-01|doi=10.1093/aje/kwu333|issn=0002-9262|выпуск=9|язык=en|страницы=680—690|издание=American Journal of Epidemiology|заглавие=Hearing Impairment and Cognitive Decline: A Pilot Study Conducted Within the Atherosclerosis Risk in Communities Neurocognitive Study|ссылка=https://academic.oup.com/aje/article/181/9/680/84516|том=181|archive-date=2019-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190525124547/https://academic.oup.com/aje/article/181/9/680/84516}}</ref><ref name=":1"/>. Тағйирот дар роҳи физиологии масъул барои [[Шунавоӣ|дарки шунавоӣ]] ба тағйироти сохтории майна оварда мерасонад. Ҳангоми гум кардани шунавоӣ, майна хеле пуршиддат кор мекунад, то шахс тавонад суханони одамонро дарк кунад. Ин механизм «энергияи фикрӣ»-и шахсро, ки барои функсияҳои дигар ([[ҳофиза]], [[тафаккур]] ва ғ.) лозим аст, тамом мекунад, ки метавонад сабаби бемории Алсҳаймер гардад<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.beltone.com/en-us/hearing-loss/types-and-causes-of-hearing-loss/alzheimers-and-hearing-loss|title=The Link Between Hearing Loss and Alzheimer's Disease |publisher=www.beltone.com|lang=en|access-date=2026-03-20|archive-date=2019-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616084420/https://www.beltone.com/en-us/hearing-loss/types-and-causes-of-hearing-loss/alzheimers-and-hearing-loss|url-status=live}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.alzheimers.net/the-connection-between-alzheimers-and-hearing-loss/|title=The Connection Between Alzheimer's and Hearing Loss|date=2018-04-13|publisher=Alzheimers.net|lang=en|access-date=2026-03-20|archive-date=2019-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616084414/https://www.alzheimers.net/the-connection-between-alzheimers-and-hearing-loss/|url-status=live|accessdate=2026-03-20|archivedate=2019-06-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190616084414/https://www.alzheimers.net/the-connection-between-alzheimers-and-hearing-loss/}}</ref> == Самтҳои пажӯҳиш == Дар соли 2008 беш аз 400 дору дар кишварҳои мухталифи ҷаҳон дар марҳилаи санҷиш қарор доштанд. Тақрибан чоряки онҳо марҳилаи III-и санҷишҳои клиникиро мегузаштанд, ки дар сурати муваффақият, масъалаи истифодаи онҳо аз ҷониби мақомоти танзимкунанда баррасӣ мешавад<ref>{{cite web |url=http://www.clinicaltrials.gov/ct2/results?term=alzheimer |title=Clinical Trials. Found 459 studies with search of: alzheimer |access-date=2008-03-23 |publisher=US National Institutes of Health}}</ref>. Самти дигари пажӯҳишҳо ба ислоҳи тағйироти асосии патологӣ нигаронида шудааст. Яке аз ҳадафҳои маъмул барои доруҳои озмоишӣ — кам кардани ҷамъшавии бета-амилоид мебошад. Усулҳое ба монанди [[иммунотерапия]] ё [[ваксинатсия]] бар зидди сафедаи амилоидӣ санҷида мешаванд. Бархлофи ваксинатсияи муқаррарӣ, ки пешакӣ гузаронида мешавад, дар мавриди бемории Алсҳаймер ваксина ба бемороне, ки аллакай ташхис гирифтаанд, гузаронида мешавад. Тибқи консепсияи пажӯҳишгарон, [[системаи иммунӣ]]-и бемор бояд шинохтани лавҳаҳои амилоидиро омӯзад ва ба онҳо ҳамла карда, ҳаҷмашонро кам кунад ва ҷараёни бемориро сабук созад<ref>Vaccination: * {{cite journal |vauthors=Hawkes CA, McLaurin J |title=Immunotherapy as treatment for Alzheimer's disease |journal=Expert Rev Neurother |volume=7 |issue=11 |pages=1535—1548 |pmid=17997702 |year=2007 |language=en}}</ref>. Намунаи чунин ваксина молекулаи ACC-001 мебошад, ки санҷишҳои клиникии он соли 2008 бо сабабҳои бехатарӣ қатъ карда шуданд. Воситаи дигари шабеҳ — [[бапинейзумаб]], антителои сунъиест, ки ба антителои табиии зиддиамилоидӣ монанд мебошад. Инчунин воситаҳои нейропротекторӣ (масалан, AL-108) ва ингибиторҳои таъсири мутақобилаи металлу сафеда (ба монанди PBT2) дар ҳоли таҳия қарор доранд. Дар солҳои охир (2015–2025) якчанд кашфиёти нав ба даст омаданд: EPPS ва J147: Ин пайвастагиҳо дар озмоишҳо бо мушҳо қобилияти зеҳниро беҳтар карда, лавҳаҳои амилоидиро фаъол нест карданд. Монтелукаст: Доруи зидди астма, ки нишонаҳои "ҷавоншавии" майнаро нишон дод. Гемфиброзил ва кислотаи ретиноевӣ: Ин комбинатсия [[астротсит]]ҳоро ҳавасманд мекунад, то бета-амилоидро тавассути [[фагоцитоз]] нест кунанд<ref>{{cite journal |title=Activation of PPARα enhances astroglial uptake and degradation of β-amyloid |journal=Science Signaling |year=2021 |pmid=34699252 |doi=10.1126/scisignal.abg4747}}</ref>. Пажӯҳишҳои навтарин (2025) Дар соли 2025 олимони англис муайян карданд, ки доруҳои летрозол ва иринотекан хавфи рушди бемории Алсҳаймерро мутаносибан 53,4% ва 80,5% коҳиш медиҳанд. Истифодаи якҷояи онҳо дар мушҳо боиси 60% кам шудани лавҳаҳои амилоидӣ ва беҳтар шудани хотира гардид<ref>{{cite web|url=https://naked-science.ru/article/medicine/kombinatsiya-dvuh-prepara|title=Комбинация двух препаратов против рака обратила вспять симптомы деменции у мышей|publisher=Naked Science|lang=ru|accessdate=2026-03-06}}</ref>. Инчунин препарати P7C3-A20 тавонист илтиҳоби майнаро нест карда, фаъолияти синаптикиро дар гиппокамп пурра барқарор кунад. == Инчунин нигаред == [[Бета-амилоидҳо]] [[Бемории Паркинсон]] [[Деменсия]] = Эзоҳ = {{эзоҳ|2}} ==Адабиёт == '''Бо забони русӣ''' Каминский, Ю. Г. Популярно и не очень о болезни Альцгеймера / Ю. Г. Каминский, Е. А. Косенко. — Либроком, 2009. — 136 с. — ISBN 978-5-397-00194-6 Грант Б. Старческое слабоумие. Болезнь Альцгеймера и другие формы. = Alzheimer’s Disease. A Carer’s Guide. — [Тарҷ. аз англ.] — Норинт, 2003. — 80 с. — (Маслиҳати духтур.) — ISBN 5-7711-0161-3 {{книга |автор= |часть=Болезнь Альцгеймера |заглавие=Нейродегенеративные заболевания: учеб. пособие |ссылка=http://library.bashgmu.ru/elibdoc/elib722.pdf |ответственный=Сост.: Р.В. Магжанов, К.З. Бахтиярова, Е.В. Первушина |издание= |место=Уфа |издательство=ФГБОУ ВО БГМУ Минздрава России |год=2018 |страницы=11—30 |страниц=96 |isbn= |ref= }} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20220121023816/http://library.bashgmu.ru/elibdoc/elib722.pdf |date=2022-01-21 }} {{книга |автор=[[Новосёлов, Валерий Михайлович|Новоселов В. М.]] |заглавие=Альцгеймер |издательство=[[ГЭОТАР-Медиа]] |год=2022 |страниц=224 |isbn=978-5-9704-6625-4 |ref= }} '''Бо забони англисӣ''' {{cite journal |language=en |vauthors=Cummings JL, Frank JC, Cherry D, Kohatsu ND |title=Guidelines for managing Alzheimer's disease: Part I. Assessment |url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2002-06-01_65_11/page/2263 |journal=American Family Physician |volume=65 |issue=11 |pages=2263—2272 |pmid=12074525 |year=2002}} {{cite journal |language=en |vauthors=Cummings JL, Frank JC, Cherry D, Kohatsu ND |title=Guidelines for managing Alzheimer's disease: Part II. Treatment |url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2002-06-15_65_12/page/2525 |journal=American Family Physician |volume=65 |issue=12 |pages=2525—2534 |pmid=12086242 |year=2002}} {{cite book |language=en |title=Genes, lifestyles, and crossword puzzles: Can Alzheimer's disease be prevented? |publisher=US Department of Health and Human Services |year=2006 |url=http://www.nia.nih.gov/NR/rdonlyres/63B5A29C-F943-4DB7-91B4-0296772973F3/0/CanADbePrevented.pdf |access-date=2026-03-20 |archive-date=2006-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061002125551/http://www.nia.nih.gov/NR/rdonlyres/63B5A29C-F943-4DB7-91B4-0296772973F3/0/CanADbePrevented.pdf |dead-url=yes }} {{cite journal |vauthors=Toyn J |title=What lessons can be learned from failed Alzheimer's disease trials? |journal=Expert Review of Clinical Pharmacology |year=2015 |volume=8 |issue=3 |pages=267–269 |doi=10.1586/17512433.2015.1034690 |pmid=25860157}} == Пайвандҳо == [https://tg.wikipedia.org/wiki/n:Дар_Барселона_ваксина_бар_зидди_бемории_Алсҳаймер_ихтироъ_шуд Дар Барселона ваксина бар зидди бемории Алсҳаймер ихтироъ шуд]{{Пайванди мурда|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — мавод аз [[Викиахбор]]. [http://elementy.ru/news?newsid=431319 «Нейрофибриллярные клубки при болезни Альцгеймера — не убийцы, а защитники клеток?»] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160304101050/http://elementy.ru/news?newsid=431319 |date=2016-03-04 }} (русӣ) {{cite web |last=Козловский |first=Борислав |title=Настоящий Макондо: 375 лет Альцгеймера |url=http://www.colta.ru/articles/science/9379 |publisher=Colta.ru |language=ru |quote=Дар бораи сокинони шаҳри Ярумали Колумбия, ки дар 35-солагӣ ба деменсия гирифтор мешаванд.}} {{commonscat|Alzheimer's disease}} {{Бемориҳо}} [[Гурӯҳ:Бемориҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Бемориҳои системаи асаб]] [[Гурӯҳ:Бемории Алсҳаймер]] 8wwgx42m7fnln180o1sxxsmgwz5ugr6 0 329721 1484032 1460699 2026-08-20T01:36:08Z InternetArchiveBot 30618 Add 3 books for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484032 wikitext text/x-wiki {{Short description|Сироятҳои пӯст}} '''Сирояти пӯст''' — ин сирояти [[пӯст]] дар [[Одам|одамон]] ва дигар ҳайвонот мебошад, ки инчунин метавонад ба бофтаҳои мулоим-и вобаста, ба монанди бофтаи пайвандкунанда ва пардаҳои луобӣ таъсир расонад.<ref>Stevens DL ва диг. [https://academic.oup.com/cid/article/59/2/147/2895245 Дастур оид ба ташхис ва табобати сироятҳои пӯст ва бофтаҳои мулоим]. Clinical Infectious Diseases, 2014.</ref> Онҳо категорияи сироятҳоро ташкил медиҳанд, ки сироятҳои пӯст ва бофтаҳои мулоим (SSTIs) номида мешаванд ва SSSI-ҳои шадиди бактериявӣ (ABSSSIs).<ref>[https://www.fda.gov/downloads/Drugs/GuidanceComplianceRegulatoryInformation/Guidances/ucm071185.pdf Маълумоти FDA оид ба сироятҳои бактериявии пӯст]. www.fda.gov (2019).</ref> Онҳо аз дерматит ([[илтиҳоб]]и пӯст) фарқ мекунанд,<ref name=icd-10>{{cite web|url=http://apps.who.int/classifications/apps/icd/icd10online/?gl20.htm |title=International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems 10th Revision |website=apps.who.int |access-date=2019-09-15}}</ref><ref>Дар таснифоти ТУТ қайд шудааст, ки таснифоти сироят "Ба истиснои:... дерматити сироятӣ...". Нигаред ба таснифоти ТУТ, op. cit.</ref> ҳарчанд сироятҳои пӯст метавонанд боиси илтиҳоби пӯст шаванд.<ref>Илтиҳоби пӯст аз сабаби сирояти пӯст "дерматити сироятӣ" номида мешавад. Нигаред ба таснифоти ТУТ, op. cit.</ref> == Сабабҳо == === Бактериявӣ === [[File:Cellulitis Left Leg.JPG|thumbnail|Намунаи селлюлит, ки варами пои чапро нишон медиҳад]] {{main|Сирояти пӯст ва сохторҳои пӯст}} Сироятҳои бактериявии пӯст дар соли 2013 ба тақрибан 155 миллион нафар таъсир расониданд ва селлюлит дар тақрибан 600 миллион нафар ба амал омад.<ref>{{cite journal | title = Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 301 acute and chronic diseases and injuries in 188 countries, 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_the-lancet_august-22-28-2015_386_9995/page/743 | journal = Lancet | volume = 386 | issue = 9995 | pages = 743–800 | date = August 2015 | pmid = 26063472 | pmc = 4561509 | doi = 10.1016/s0140-6736(15)60692-4 | collaboration = Global Burden of Disease Study 2013 Collaborators | last1 = Vos | first1 = Theo | last2 = Barber | first2 = Ryan M. | last3 = Bell | first3 = Brad | last4 = Bertozzi-Villa | first4 = Amelia | last5 = Biryukov | first5 = Stan | last6 = Bolliger | first6 = Ian | last7 = Charlson | first7 = Fiona | last8 = Davis | first8 = Adrian | last9 = Degenhardt | first9 = Louisa | last10 = Dicker | first10 = Daniel | last11 = Duan | first11 = Leilei | last12 = Erskine | first12 = Holly | last13 = Feigin | first13 = Valery L. | last14 = Ferrari | first14 = Alize J. | last15 = Fitzmaurice | first15 = Christina | last16 = Fleming | first16 = Thomas | last17 = Graetz | first17 = Nicholas | last18 = Guinovart | first18 = Caterina | last19 = Haagsma | first19 = Juanita | last20 = Hansen | first20 = Gillian M. | last21 = Hanson | first21 = Sarah Wulf | last22 = Heuton | first22 = Kyle R. | last23 = Higashi | first23 = Hideki | last24 = Kassebaum | first24 = Nicholas | last25 = Kyu | first25 = Hmwe | last26 = Laurie | first26 = Evan | last27 = Liang | first27 = Xiofeng | last28 = Lofgren | first28 = Katherine | last29 = Lozano | first29 = Rafael | last30 = MacIntyre | first30 = Michael F. | display-authors = 1 }}</ref> Сироятҳои бактериявии пӯст инҳоро дар бар мегиранд: * Селлюлит, [[илтиҳоб]]и паҳншудаи бофтаи пайвандкунанда бо илтиҳоби шадиди қабатҳои [[пӯст|дермалӣ]] ва [[бофтаи зерипӯст|зерипӯст]].<ref name=":1"/> Селлюлитро вобаста ба омили ангезанда ва нишонаҳо ба чиркӣ ва ғайричиркӣ тақсим кардан мумкин аст.<ref name=":03">{{cite journal | vauthors = Breyre A, Frazee BW | title = Skin and Soft Tissue Infections in the Emergency Department | journal = Emergency Medicine Clinics of North America | volume = 36 | issue = 4 | pages = 723–750 | date = November 2018 | pmid = 30297001 | doi = 10.1016/j.emc.2018.06.005 | s2cid = 52942182 }}</ref> Селлюлити чиркӣ аксар вақт аз ҷониби ''Staphylococcus aureus'', аз ҷумла намудҳои ба Метисиллин ҳассос (MSSA) ва тобовар (MRSA) ба вуҷуд меояд.<ref name=":03" /><ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Raff AB, Kroshinsky D | title = Cellulitis: A Review | url = https://archive.org/details/sim_jama_2016-07-19_316_3/page/325 | journal = JAMA | volume = 316 | issue = 3 | pages = 325–337 | date = July 2016 | pmid = 27434444 | doi = 10.1001/jama.2016.8825 | s2cid = 241077983 }}</ref> Дар ҳолатҳои нодир, сироят метавонад ба [[фассити некрозӣ]] гузарад, ки сирояти хатарнок ва марговар аст.<ref>{{cite journal | vauthors = Chen LL, Fasolka B, Treacy C | title = Necrotizing fasciitis: A comprehensive review | journal = Nursing | volume = 50 | issue = 9 | pages = 34–40 | date = September 2020 | pmid = 32826674 | pmc = 8828282 | doi = 10.1097/01.NURSE.0000694752.85118.62 }}</ref> * Сурхбод (Erysipelas), сирояти бактериявӣ, ки асосан ба дермаи рӯизаминӣ таъсир мерасонад ва аксар вақт рагҳои лимфатикиро дар бар мегирад.<ref name=":07">{{cite journal | vauthors = Clebak KT, Malone MA | title = Skin Infections | journal = Primary Care | volume = 45 | issue = 3 | pages = 433–454 | date = September 2018 | pmid = 30115333 | doi = 10.1016/j.pop.2018.05.004 | series = Infectious Disease | s2cid = 52022225 }}</ref> Бархлофи селлюлит, он ба қабатҳои амиқи пӯст таъсир намерасонад. * Фолликулит, ҳолати пӯст, ки дар он фолликулаи мӯй сироят ёфта, илтиҳоб мешавад. Он асосан аз ҷониби бактерияҳо, хусусан ''Staphylococcus aureus'' ба вуҷуд меояд.<ref name=":02">{{cite book | vauthors = Winters R, Mitchell M | chapter = Folliculitis|date=2021| chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK547754/| title = StatPearls|place=Treasure Island (FL)|publisher=StatPearls Publishing|pmid=31613534|access-date=2021-12-03 }}</ref> * Импетиго, сирояти бактериявии хеле гузаранда, ки дар байни кӯдакони томактабӣ маъмул аст ва асосан бо патогенҳои ''S. aureus'' ва ''S. pyogenes'' алоқаманд аст.<ref>{{cite web|url=https://www.nhs.uk/conditions/impetigo/|title=Impetigo|date=October 19, 2017|website=nhs.uk}}</ref> Импетиго намуди хос бо захмҳои зард (ранги асал) дар атрофи даҳон, бинӣ ва манах дорад.<ref name=":04">{{cite journal | vauthors = Johnson MK | title = Impetigo | journal = Advanced Emergency Nursing Journal | volume = 42 | issue = 4 | pages = 262–269 | date = 2020 | pmid = 33105179 | doi = 10.1097/TME.0000000000000320 | s2cid = 225081229 }}</ref> === Занбӯруғӣ === Сироятҳои занбӯруғии пӯст, ки баъзан Дерматомикоз номида мешаванд, метавонанд ҳамчун сирояти рӯизаминӣ ё амиқи пӯст, мӯй ва нохунҳо зоҳир шаванд. То соли 2010, онҳо ба тақрибан як миллиард нафар дар саросари ҷаҳон таъсир мерасонанд.<ref>{{cite journal | vauthors = Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, etal | title = Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-15-2012-january-4-2013_380_9859/page/2163 | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9859 | pages = 2163–2196 | date = December 2012 | pmid = 23245607 | pmc = 6350784 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61729-2 | collaboration =  }}</ref> * Дерматофитоз, инчунин бо номи гӯшак (ringworm) маълум аст, сирояти занбӯруғии рӯизаминӣ мебошад. Тахмин меравад, ки тақрибан 20-25%-и аҳолии ҷаҳон ба сироятҳои занбӯруғии рӯизаминӣ гирифторанд.<ref name=":06">{{cite journal | vauthors = Jartarkar SR, Patil A, Goldust Y, Cockerell CJ, Schwartz RA, Grabbe S, Goldust M | title = Pathogenesis, Immunology and Management of Dermatophytosis | journal = Journal of Fungi | volume = 8 | issue = 1 | page = 39 | date = December 2021 | pmid = 35049979 | pmc = 8781719 | doi = 10.3390/jof8010039 | doi-access = free }}</ref> * Кандидози даҳон, ки одатан "гӯшаки даҳон" номида мешавад, сирояти занбӯруғиест, ки асосан аз ҷониби ''Candida albicans'' ба вуҷуд омада, ба пардаҳои луобии ковокии даҳон ва забон таъсир мерасонад.<ref name=":14">{{cite journal | vauthors = Vila T, Sultan AS, Montelongo-Jauregui D, Jabra-Rizk MA | title = Oral Candidiasis: A Disease of Opportunity | journal = Journal of Fungi | volume = 6 | issue = 1 | page = 15 | date = January 2020 | pmid = 31963180 | pmc = 7151112 | doi = 10.4317/medoral.22978 }}</ref> * Онихомикоз, сирояти занбӯруғӣ, ки асосан ба нохунҳои пой таъсир мерасонад.<ref name=":22">{{cite journal | vauthors = Leung AK, Lam JM, Leong KF, Hon KL, Barankin B, Leung AA, Wong AH | title = Onychomycosis: An Updated Review | journal = Recent Patents on Inflammation & Allergy Drug Discovery | volume = 14 | issue = 1 | pages = 32–45 | date = 2020 | pmid = 31738146 | pmc = 7509699 | doi = 10.2174/1872213X13666191026090713 }}</ref> Нишонаҳои маъмул тағйири ранг ва ғафсшавии нохунро дар бар мегиранд.<ref name=":32">{{cite journal | vauthors = Gupta AK, Stec N, Summerbell RC, Shear NH, Piguet V, Tosti A, Piraccini BM | title = Onychomycosis: a review | journal = Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology | volume = 34 | issue = 9 | pages = 1972–1990 | date = September 2020 | pmid = 32239567 | doi = 10.1111/jdv.16394 | s2cid = 214768942 | hdl = 11585/871129 | hdl-access = free }}</ref> === Паразитӣ === Зарарҳои паразитии пӯст аз ҷониби якчанд навъҳои организмҳо, аз ҷумла [[Arthropoda]], [[Protozoa]] ва ғайра ба вуҷуд меоянд. === Вирусӣ === Намунаҳои сироятҳои вирусии пӯст: * [[Озах]]ҳо (Warts), зарарҳои хушсифати пӯст, ки аз ҷониби вируси папилломаи одам (HPV) ба вуҷуд меоянд.<ref name=":05">{{cite journal | vauthors = Mulhem E, Pinelis S | title = Treatment of nongenital cutaneous warts | journal = American Family Physician | volume = 84 | issue = 3 | pages = 288–293 | date = August 2011 | pmid = 21842775 | url = https://www.aafp.org/afp/2011/0801/p288.html }}</ref> * Чинчак (Chickenpox), бемории хеле гузарандаи пӯст, ки аз ҷониби Вируси вариселла-зостер ба вуҷуд меояд.<ref name=":13">{{cite journal | vauthors = Freer G, Pistello M | title = Varicella-zoster virus infection: natural history, clinical manifestations, immunity and current and future vaccination strategies | journal = The New Microbiologica | volume = 41 | issue = 2 | pages = 95–105 | date = April 2018 | pmid = 29498740 }}</ref> * Бемории даст, по ва даҳон (HFMD), бемории маъмули вирусӣ, ки одатан ба навзодон ва кӯдакон таъсир мерасонад.<ref name=":2">{{cite journal | vauthors = Esposito S, Principi N | title = Hand, foot and mouth disease: current knowledge on clinical manifestations, epidemiology, aetiology and prevention | journal = European Journal of Clinical Microbiology & Infectious Diseases | volume = 37 | issue = 3 | pages = 391–398 | date = March 2018 | pmid = 29411190 | doi = 10.1007/s10096-018-3206-x | s2cid = 3376169 }}</ref> == Пайвандҳо == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Бемориҳои пӯст]] [[Гурӯҳ:Бемориҳо аз рӯи алифбо]] mekkp25aws9lr8snmthtbodfy592ca7 0 329840 1484073 1469992 2026-08-20T02:39:41Z InternetArchiveBot 30618 Add 2 books for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484073 wikitext text/x-wiki {{Беморӣ | ном = Дерматофитоз | тасвир = Yeartinfection.JPG | паҳно = | имзо = Темира (ringworm) дар пои инсон | synonyms = Темира, тинеа | соҳа = [[Дерматология]], [[Тибби дохилӣ]] | аломатҳо = Пиллаҳои сурх, хоришдор, пулакчадор ва доирашакл дар пӯст<ref name=CDC2015Sym/> | оризаҳо = | оғоз = | давомнокӣ = | сабабҳо = [[Микоз|Сирояти занбӯруғӣ]]<ref name=CDC2015Def/> | омилҳои хавф = Истифодаи ҳаммомҳои ҷамъиятӣ, варзишҳои тамосӣ, арақкунии зиёд, тамос бо ҳайвонот, [[фарбеҳӣ]], [[иммунодефитсит|функсияи заифи масуният]]<ref name=CDC2015Risk/><ref name=Dom2013/> | ташхис = Дар асоси аломатҳо, [[кишти микробиологӣ]], муоинаи микроскопӣ<ref name=CDC2015Diag/> | ташхиси тафриқавӣ = [[Дерматит]], [[псориаз]], [[питириази гулобӣ]], [[tinea versicolor]]<ref>{{cite book|last1=Teitelbaum|first1=Jonathan E.|title=In a Page: Pediatrics|date=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9780781770453|page=274|url=https://books.google.com/books?id=KIZ3d8JFXBwC&pg=PA274|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170426152506/https://books.google.com/books?id=KIZ3d8JFXBwC&pg=PA274|archive-date=2017-04-26}}</ref> | пешгирӣ = Хушк нигоҳ доштани пӯст, бо пои бараҳна нагаштан дар ҷойҳои ҷамъиятӣ, муштарак истифода набурдани ашёи шахсӣ<ref name=CDC2015Risk/> | табобат = [[Кремҳои зиддизанбӯруғӣ]] ([[клотримазол]], [[миконазол]])<ref name=CDC2015Tx/> | доруворӣ = | пешгӯӣ = | басомад = 20%-и аҳолӣ<ref name=Gh2009/> | фавт = }} '''Дерматофитоз''', инчунин бо номҳои '''тинеа''' ва '''темира''' (ringworm) маъруф аст — ин сирояти занбӯруғии [[пӯст]]<ref name=CDC2015Def>{{cite web|title=Definition of Ringworm|url=https://www.cdc.gov/fungal/diseases/ringworm/definition.html|website=CDC|access-date=5 September 2016|date=December 6, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160905114011/http://www.cdc.gov/fungal/diseases/ringworm/definition.html|archive-date=5 September 2016}}</ref> (як дерматомикоз), мебошад, ки метавонад ба пӯст, мӯй ва нохунҳо таъсир расонад.<ref name=CDC2015Sym/> Одатан он боиси пайдоиши доғҳои сурх, хоришдор, пулакчадор ва доирашакл мегардад.<ref name=CDC2015Sym/> Дар минтақаи зарардида рехтани мӯй метавонад ба амал ояд.<ref name=CDC2015Sym/> Аломатҳо аз чор то чордаҳ рӯз пас аз сироятшавӣ оғоз мешаванд.<ref name=CDC2015Sym>{{cite web|title=Symptoms of Ringworm Infections|url=https://www.cdc.gov/fungal/diseases/ringworm/symptoms.html|website=CDC|access-date=5 September 2016|date=December 6, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160120042431/http://www.cdc.gov/fungal/diseases/ringworm/symptoms.html|archive-date=20 January 2016}}</ref> [[#Намудҳо|Намудҳои дерматофитозҳо]] одатан вобаста ба қисми бадан, ки зарар дидааст, номгузорӣ мешаванд.<ref name=CDC2015Def/> Дар як вақт якчанд минтақаи бадан метавонад зарар бинад.<ref name=Dom2013/> Тақрибан 40 намуди занбӯруғҳо метавонанд боиси дерматофитоз шаванд.<ref name=CDC2015Def/> Онҳо одатан аз навъҳои ''Trichophyton'', ''Microsporum'', ё ''Epidermophyton'' мебошанд.<ref name=CDC2015Def/> Омилҳои хавф истифодаи ҳаммомҳои ҷамъиятӣ, варзишҳои тамосӣ ба монанди [[гӯштин]], арақкунии зиёд, тамос бо ҳайвонот, [[фарбеҳӣ]] ва функсияи заифи масуният-ро дар бар мегиранд.<ref name=CDC2015Risk/><ref name=Dom2013/> Темира метавонад аз ҳайвонот ё дар байни одамон паҳн шавад.<ref name=CDC2015Risk>{{cite web|title=Ringworm Risk & Prevention|url=https://www.cdc.gov/fungal/diseases/ringworm/risk-prevention.html|website=CDC|access-date=5 September 2016|date=December 6, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160907031747/http://www.cdc.gov/fungal/diseases/ringworm/risk-prevention.html|archive-date=7 September 2016}}</ref> Ташхис аксар вақт дар асоси намуди зоҳирӣ ва аломатҳо гузошта мешавад.<ref name=CDC2015Diag/> Он метавонад бо ёрии кишти микробиологӣ ё муоинаи харошаи пӯст дар зери [[микроскоп]] тасдиқ карда шавад.<ref name=CDC2015Diag>{{cite web|title=Diagnosis of Ringworm|url=https://www.cdc.gov/fungal/diseases/ringworm/diagnosis.html|website=CDC|access-date=5 September 2016|date=December 6, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160808220703/http://www.cdc.gov/fungal/diseases/ringworm/diagnosis.html|archive-date=8 August 2016}}</ref> Пешгирӣ аз хушк нигоҳ доштани пӯст, бо пои бараҳна нагаштан дар ҷойҳои ҷамъиятӣ ва муштарак истифода набурдани ашёи шахсӣ иборат аст.<ref name=CDC2015Risk/> Табобат одатан бо кремҳои зиддизанбӯруғӣ ба монанди клотримазол ё миконазол сурат мегирад.<ref name=CDC2015Tx/> Агар пӯсти сар зарар дида бошад, шояд доруҳои зиддизанбӯруғии даҳонӣ ба монанди флуконазол лозим шаванд.<ref name=CDC2015Tx>{{cite web|title=Treatment for Ringworm|url=https://www.cdc.gov/fungal/diseases/ringworm/treatment.html|website=CDC|access-date=5 September 2016|date=December 6, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160903003922/http://www.cdc.gov/fungal/diseases/ringworm/treatment.html|archive-date=3 September 2016}}</ref> Дерматофитоз дар саросари ҷаҳон паҳн шудааст ва то 20%-и аҳолии ҷаҳон метавонад дар ҳар лаҳза ба он сироят ёбад.<ref name=Gh2009>{{cite book|author1=Mahmoud A. Ghannoum|author2=John R. Perfect|title=Antifungal Therapy|url=https://books.google.com/books?id=kk_vBQAAQBAJ&pg=PA258|date=24 November 2009|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8493-8786-9|page=258|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908204835/https://books.google.com/books?id=kk_vBQAAQBAJ&pg=PA258|archive-date=8 September 2017}}</ref> Сироятҳои қадкаш дар мардон бештар маъмуланд, дар ҳоле ки сироятҳои пӯсти сар ва бадан дар ҳарду ҷинс баробар ба амал меоянд.<ref name=Dom2013/> Сироятҳои пӯсти сар дар кӯдакон бештар маъмуланд, дар ҳоле ки сироятҳои қадкаш дар пиронсолон бештар дида мешаванд.<ref name=Dom2013>{{cite book|last1=Domino|first1=Frank J.|last2=Baldor|first2=Robert A.|last3=Golding|first3=Jeremy|title=The 5-Minute Clinical Consult 2014|date=2013|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9781451188509|page=1226|url=https://books.google.com/books?id=2C2MAwAAQBAJ&pg=PA1226|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160915020200/https://books.google.com/books?id=2C2MAwAAQBAJ&pg=PA1226|archive-date=2016-09-15}}</ref> Тавсифи темира ба [[таърихи қадим]] бармегардад.<ref>{{cite book|last1=Bolognia|first1=Jean L.|last2=Jorizzo|first2=Joseph L.|last3=Schaffer|first3=Julie V.|title=Dermatology|date=2012|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0702051821|page=1255|edition=3|url=https://books.google.com/books?id=A78BaiEKnzIC&pg=RA1-PA1255|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160915014956/https://books.google.com/books?id=A78BaiEKnzIC&pg=RA1-PA1255|archive-date=2016-09-15}}</ref> {{TOC limit}} == Намудҳо == {{Main|Рӯйхати намудҳои тинеа}} [[File:Fox Plate LXXXIX.jpg|thumb|Се намуди тинеа (capitis, corporis ва barbae)]] Дар пайдоиши дерматофитоз якчанд намуди занбӯруғҳо иштирок мекунанд. Дерматофитҳо аз ҷинсҳои ''Trichophyton'' ва ''Microsporum'' барандагони маъмултарин мебошанд. Ин занбӯруғҳо ба қисмҳои гуногуни бадан ҳамла карда, ба ҳолатҳои дар поён зикршуда оварда мерасонанд: * Дерматофитоз ** Дерматози пой (пои варзишгар): сирояти занбӯруғии пойҳо ** Tinea unguium: сирояти занбӯруғии нохунҳои даст ва по ** Tinea corporis: сирояти занбӯруғии дастҳо, пойҳо ва тана ** Tinea cruris (хориши ҷокей): сирояти занбӯруғии минтақаи қадкаш ** Tinea manuum: сирояти занбӯруғии дастҳо ва кафи даст ** Tinea capitis: сирояти занбӯруғии пӯсти сар ва мӯй ** Tinea faciei (занбӯруғи рӯй): сирояти занбӯруғии рӯй ** Tinea barbae: сирояти занбӯруғии мӯйҳои рӯй (риш) * Дигар микозҳои сатҳӣ (темираи классикӣ нестанд, зеро аз ҷониби дерматофитҳо ба вуҷуд намеоянд) ** Tinea versicolor: аз ҷониби ''Malassezia furfur'' ба вуҷуд меояд ** Tinea nigra: аз ҷониби ''Hortaea werneckii'' ба вуҷуд меояд == Нишонаҳо ва аломатҳо == Сироят дар бадан метавонад боиси пайдоиши ҳалқаҳои сурхи баландшуда гардад. Сироят дар пӯсти пойҳо метавонад пои варзишгарро ба вуҷуд орад, дар қадкаш бошад — хориши ҷокей. Зарар дидани нохунҳо [[онихомикоз]] номида мешавад. Ҳайвонот, аз ҷумла сагҳо ва гурбаҳо низ метавонанд ба темира гирифтор шаванд ва беморӣ метавонад дар байни ҳайвонот ва одамон гузарад, ки ин онро [[Зоонозҳо|бемории зоонозӣ]] мегардонад. Нишонаҳои махсус метавонанд инҳо бошанд: * пиллаҳои сурх, пулакчадор, хоришдор ё баландшуда * пиллаҳо метавонанд дар канорҳои берунӣ сурхтар бошанд ё ба ҳалқа монанд шаванд * пиллаҳое, ки ба ихроҷ кардан оғоз мекунанд ё обила пайдо мекунанд * ҳангоми сирояти пӯсти сар метавонанд минтақаҳои бемуй пайдо шаванд == Сабабҳо == [[Занбӯруғҳо]] дар ҷойҳои намнок ва гарм, ба монанди либосхонаҳо, солярийҳо, ҳавзҳои шиноварӣ ва чинҳои пӯст хуб месабзанд; мувофиқан, онҳое, ки боиси дерматофитоз мешаванд, метавонанд тавассути истифодаи дастгоҳҳои варзишӣ, ки пас аз истифода безарар карда нашудаанд, ё тавассути муштарак истифода бурдани дастмолҳо, либосҳо, пойафзол ё шонаҳо паҳн шаванд. ==Ташхис== Сироятҳои дерматофитиро метавон дар асоси таърих, муоинаи ҷисмонӣ ва микроскопияи гидроксиди калий (KOH) ба осонӣ ташхис кард.<ref>{{cite journal |last=Hainer |first=Barry L. |title=Dermatophyte Infections|journal=Am Fam Physician|year=2003|volume=67|issue=1|pages=101–109|pmid=12537173 |url=https://www.aafp.org/afp/2003/0101/p101.html}}</ref> == Пешгирӣ == Маслиҳатҳои маъмул иборатанд аз: * Аз муштарак истифода бурдани либос, таҷҳизоти варзишӣ, дастмол ё рахти хоб худдорӣ кунед. * Либосҳоро пас аз тамоси эҳтимолӣ бо темира дар оби гарм бо собуни [[фунгисидӣ]] шӯед. * Аз пои бараҳна гаштан худдорӣ кунед; ба ҷои ин дар либосхонаҳо пойафзоли муҳофизатии мувофиқ ва дар соҳил сандалӣ пӯшед.<ref>{{cite news |first=Lori |last=Klemm |title=Keeping footloose on trips |newspaper=The Herald News |date=2 April 2008 |url=http://www.suburbanchicagonews.com/heraldnews/lifestyles/871209,4_5_JO02_DOCTORCOL_S1.article |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090218232951/http://www.suburbanchicagonews.com/heraldnews/lifestyles/871209,4_5_JO02_DOCTORCOL_S1.article |archive-date=18 February 2009 }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080604090756/http://www.wyeth.com/animalhealth?rid=%2Fwyeth_html%2Fhome%2Fuser_group_landing%2Ffor_ahp%2Ffortdodge_overview.html Fort Dodge Animal Health:] Milestones from Wyeth.com. Retrieved April 28, 2008.</ref><ref name="Vetspace">{{cite web | title=Ringworm In Your Dog, Cat And Other Pets | website=Vetspace | url=https://vetspace.2ndchance.info/all-of-dr-hines-dog-health-articles/ringworm-in-your-dog-cat-and-other-pets/ | access-date=14 November 2020}}</ref> * Аз ламс кардани ҳайвоноти хонагӣ, ки минтақаҳои бемуй доранд, худдорӣ намоед, зеро онҳо аксар вақт барандагони занбӯруғ мебошанд. === Ваксинатсия === {{As of|2016|post=,}} ягон ваксинаи тасдиқшудаи инсонӣ бар зидди дерматофитоз мавҷуд нест. Барои аспҳо, сагҳо ва гурбаҳо ваксинаи ғайрифаъолшудаи тасдиқшуда бо номи ''Insol Dermatophyton'' (Boehringer Ingelheim) мавҷуд аст, ки муҳофизати маҳдуди вақтро бар зидди якчанд штаммҳои занбӯруғҳои trichophyton ва microsporum таъмин мекунад.<ref>{{cite web |url=http://www.grovet.com/insol-dermatophyton-2-ml.html |title=Insol Dermatophyton 5x2 ml |publisher=GROVET - The veterinary warehouse |access-date=2016-02-01 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817124031/http://www.grovet.com/insol-dermatophyton-2-ml.html |archive-date=2016-08-17 |accessdate=2026-03-29 |archivedate=2016-08-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160817124031/http://www.grovet.com/insol-dermatophyton-2-ml.html }}</ref> Дар говҳо ваксинатсияи системавӣ ба назорати самарабахши темира ноил шуд. Аз соли 1979 инҷониб ваксинаи зиндаи русӣ (LFT 130) ва баъдтар ваксинаи зиндаи чехословакӣ бар зидди темираи говҳо истифода мешавад. Дар кишварҳои Скандинавия барномаҳои ваксинатсия бар зидди темира ҳамчун ҳифзи саломатии пешгирикунанда барои беҳтар кардани сифати пӯст истифода мешаванд. Дар Русия ҳайвоноти мӯйнадор (рӯбоҳи нуқрагин, рӯбоҳҳо, рӯбоҳҳои қутбӣ) ва харгӯшҳо низ бо ваксинаҳо табобат карда шудаанд.<ref>{{citation | author1=F. Rochette | author2=M. Engelen | author3=H. Vanden Bossche | title=Antifungal agents of use in animal health - practical applications | journal=[[Journal of Veterinary Pharmacology and Therapeutics]] | year=2003 | volume=26 | issue=1 | pages=31–53 | pmid=12603775| doi=10.1046/j.1365-2885.2003.00457.x }}</ref> == Табобат == Табобатҳои зиддизанбӯруғӣ воситаҳои маҳаллӣ-ро ба монанди [[миконазол]], [[тербинафин]], [[клотримазол]], [[кетоконазол]], ё [[толнафтат]], ки дар як рӯз ду маротиба то рафъи аломатҳо — одатан дар давоми як ё ду ҳафта истифода мешаванд, дар бар мегиранд.<ref name="pmid15663341">{{cite journal |vauthors=Kyle AA, Dahl MV |title=Topical therapy for fungal infections |journal=Am J Clin Dermatol |volume=5 |issue=6 |pages=443–51 |year=2004 |pmid=15663341 |doi=10.2165/00128071-200405060-00009 |s2cid=37500893 }}</ref> Табобати маҳаллиро бояд пас аз рафъи аломатҳои намоён боз 7 рӯзи дигар идома дод, то такроршавӣ пешгирӣ карда шавад.<ref name="pmid15663341"/><ref name="pmid10439936">{{cite journal |vauthors=McClellan KJ, Wiseman LR, Markham A |title=Terbinafine. An update of its use in superficial mycoses |journal=Drugs |volume=58 |issue=1 |pages=179–202 |date=July 1999 |pmid=10439936 |doi=10.2165/00003495-199958010-00018|s2cid=195691703 }}</ref> Давомнокии умумии табобат одатан ду ҳафта аст,<ref>{{eMedicine|article|787217|Tinea|treatment}}</ref><ref>{{eMedicine|article|1091473|Tinea Corporis|treatment}}</ref> аммо метавонад то се ҳафта давом кунад.<ref name="pmid19145261">{{cite journal |title=Antifungal agents for common paediatric infections |journal=Can J Infect Dis Med Microbiol |volume=19 |issue=1 |pages=15–8 |date=January 2008 |pmid=19145261 |pmc=2610275 |doi=10.1155/2008/186345 |doi-access=free }}</ref> Дар ҳолатҳои вазнинтар ё темираи пӯсти сар, табобати системавӣ бо доруҳои даҳонӣ (ба монанди [[итраконазол]], [[тербинафин]] ва [[кетоконазол]]) таъйин карда мешавад.<ref name="pmid18478357">{{cite journal |vauthors=Gupta AK, Cooper EA |title=Update in antifungal therapy of dermatophytosis |url=https://archive.org/details/mycopathologia_november-december-2008_166_5-6/page/353 |journal=Mycopathologia |volume=166 |issue=5–6 |pages=353–67 |year=2008 |pmid=18478357 |doi=10.1007/s11046-008-9109-0 |s2cid=24116721 }}</ref> Барои пешгирии паҳншавии сироят, захмҳоро набояд ламс кард ва гигиенаи хубро бо шустани дастҳо ва бадан риоя кард.<ref>"[https://www.emedicinehealth.com/ringworm_on_body/article_em.htm Ringworm on Body Treatment]" дар ''[[eMedicine]]Health''</ref> Ташхиси нодуруст ва табобати темира бо стероиди маҳаллӣ, ки табобати стандартии питириази гулобӣ мебошад, метавонад ба [[tinea incognito]] оварда расонад — ҳолате, ки занбӯруғи темира бе хусусиятҳои хос, ба монанди канори барҷастаи фарқкунанда, мерӯяд.{{Citation needed|date=August 2021}} == Таърих == Дерматофитоз ҳанӯз пеш аз соли 1906 маъмул буд, ки он вақт темира бо пайвастагиҳои [[симоб]] ё баъзан [[сулфур]] ё [[йод]] табобат карда мешуд. Минтақаҳои мӯйдори пӯст барои табобат хеле душвор ҳисобида мешуданд, бинобар ин пӯсти сар бо рентген табобат карда мешуд ва сипас доруҳои зиддизанбӯруғӣ истифода мешуданд.<ref>{{cite journal |author=Sequeira, J.H. |title=The Varieties of Ringworm and Their Treatment |journal=British Medical Journal |volume=2 |issue=2378 |pages=193–196 |year=1906 |url= http://www.bmj.com/cgi/reprint/2/2378/193.pdf|doi=10.1136/bmj.2.2378.193 |pmid=20762800 |pmc=2381801 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122140314/http://www.bmj.com/cgi/reprint/2/2378/193.pdf |archive-date=2009-11-22 }}</ref> Табобати дигар аз ҳамон давра истифодаи хокаи арароба буд.<ref>{{cite book|author=Mrs. M. Grieve|title=A Modern Herbal|url=https://www.botanical.com/botanical/mgmh/a/araro052.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325110128/http://botanical.com/botanical/mgmh/a/araro052.html|archive-date=2015-03-25}}</ref> ==Истилоҳот== Истилоҳи маъмултарин барои сироят, "ringworm", як истилоҳи нодуруст аст, зеро ин ҳолат аз ҷониби [[занбӯруғҳо]] аз намудҳои гуногун ба вуҷуд меояд, на аз ҷониби кирмҳои паразитӣ. == Ҳайвоноти дигар == Темира, ки аз ҷониби ''Trichophyton verrucosum'' ба вуҷуд меояд, як ҳолати маъмули клиникӣ дар гову моли калон мебошад. Ҳайвоноти ҷавон бештар зарар мебинанд. Захмҳо дар сар, гардан, дум ва қадкаш ҷойгиранд.<ref>{{cite book |first=David W. |last=Scott |title=Colour Atlas of Animal Dermatology |publisher=Blackwell |year=2007 |isbn=978-0-8138-0516-0 }}</ref> Захми маъмулӣ як қабати мудаввари сафедтоб аст. Якчанд захмҳо метавонанд бо ҳам пайваст шуда, намуди "харитамонанд" пайдо кунанд. <gallery widths="200px" heights="160px"> File:Toplin des dieles tiesse vea.jpg|Захмҳои сершумор дар сар File:Dieles åtoû d' l' ouy åmea.JPG|Дар атрофи чашмҳо ва гӯшҳо File:2 dieles mashale.jpg|Дар рӯй: захми қабатнок (рост) File:Viye diele did près.JPG|Захмҳои куҳна бо мӯйҳои дубора сабзидаистода File:Diele vea waerot.jpg|Дар гардан ва тахтапушт File:Dieles cawî åmea.JPG|Дар минтақаи дум </gallery> Дерматофитози клиникӣ инчунин дар [[гӯсфанд]], [[саг]], [[гурба]] ва [[асп]] ташхис карда мешавад. Барандагони он, ба ғайр аз ''Trichophyton verrucosum'', ''T. mentagrophytes'', ''T. equinum'', ''Microsporum gypseum'', ''M. canis'' ва ''M. nanum'' мебошанд.<ref name=Scott07/> Дерматофитоз инчунин метавонад дар голотип-и ширхӯри давраи бор ''Spinolestes'' мавҷуд бошад, ки ин пайдоиши ин бемориро дар Мезозой нишон медиҳад. === Ташхис === Темира дар ҳайвоноти хонагӣ метавонад аксар вақт бе нишона бошад, ки дар натиҷаи он ҳайвон барандаи беморӣ мегардад ва дигар ҳайвонотро сироят мекунад. Дар баъзе ҳолатҳо, беморӣ танҳо вақте пайдо мешавад, ки дар ҳайвон ҳолати иммунодефитсит инкишоф меёбад. Минтақаҳои мудаввари бемуй дар пӯст ташхисро пешниҳод мекунанд, аммо ягон захм комилан хоси занбӯруғ нест. Минтақаҳои шабеҳ метавонанд аз [[аллергия]], [[хоришак]] ва дигар ҳолатҳо ба амал оянд. Се намуди занбӯруғҳо 95%-и дерматофитозро дар ҳайвоноти хонагӣ ба вуҷуд меоранд:{{Citation needed|date=May 2011}} инҳо ''Microsporum canis'', ''Microsporum gypseum'' ва ''Trichophyton mentagrophytes'' мебошанд. [[Байтор]]ҳо барои муайян кардани сирояти темира ва намудҳои занбӯруғҳои барандаи он якчанд санҷишҳо доранд: Санҷиши Вудс: Ин нури ултрабунафш бо линзаи калонкунанда мебошад. Танҳо 50%-и ''M. canis'' дар зери нури ултрабунафш дар пояи мӯй ҳамчун флуорессенсияи сабзи себмонанд намоён мешавад. Дигар занбӯруғҳо намоён намешаванд. Маводи флуорессентӣ худи занбӯруғ нест, балки маҳсули хориҷшудаи занбӯруғ аст, ки ба мӯйҳо мечаспад. Пӯсти сироятшуда флуорессенсия намекунад. Санҷиши микроскопӣ: Байтор мӯйҳоро аз атрофи минтақаи сироятшуда мегирад ва онҳоро ба маҳлули рангкунанда мегузорад, то дар зери микроскоп бубинад. Спораҳои занбӯруғро мустақиман дар пояи мӯй дидан мумкин аст. Ин усул сирояти занбӯруғиро дар тақрибан 40%-70%-и ҳолатҳо муайян мекунад, аммо намуди дерматофитро муайян карда наметавонад. Санҷиши кишт: Ин усули самарабахштарин, вале аз ҳама тӯлонитарин барои муайян кардани мавҷудияти темира дар ҳайвон аст. Дар ин санҷиш байтор мӯйҳои ҳайвонро ҷамъ мекунад ё спораҳои занбӯруғро бо шоткаи дандоншӯӣ мегирад ва ба муҳити занбӯруғӣ барои кишт мегузорад. Ин киштҳоро метавон дар зери микроскоп дид ё ба лабораторияи патологӣ фиристод. Се намуди маъмули занбӯруғҳоро, ки одатан боиси темираи ҳайвонот мешаванд, бо спораҳои хоси онҳо муайян кардан мумкин аст.<ref name="Scott07">David W. Scott, Colour Atlas of Animal Dermatology, Blackwell Publishing Professional 2121 State Avenue, Ames, Iowa 50014, USA; ISBN 978-0-8138-0516-0/2007.</ref> === Табобат === ==== Ҳайвоноти хонагӣ ==== Табобат ҳам табобати системавии даҳонӣ бо аксари доруҳое, ки дар одамон истифода мешаванд — тербинафин, флуконазол, ё итраконазол — ва ҳам терапияи маҳаллии "тар кардан"-ро талаб мекунад.<ref>{{cite web |url=http://www.newmanveterinary.com/Facts%20About%20Ringworm.html |title=Facts About Ringworm |access-date=2011-10-03 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006180448/http://newmanveterinary.com/Facts%20About%20Ringworm.html |archive-date=2011-10-06 |accessdate=2026-03-29 |archivedate=2011-10-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111006180448/http://newmanveterinary.com/Facts%20About%20Ringworm.html }} Муҳокимаи муфассали байтории табобати ҳайвонот</ref> ==== Гову мол ==== Дар гову мол, сироятро табобат кардан душвор аст, зеро табобати системавӣ аз ҷиҳати иқтисодӣ фоидаовар нест. Табобати маҳаллӣ бо пайвастагиҳои [[йод]] вақти зиёдро талаб мекунад, зеро он харошидани захмҳои қабатнокро талаб мекунад. == Эпидемиология == Дар саросари ҷаҳон, сироятҳои занбӯруғии сатҳӣ, ки аз ҷониби дерматофитҳо ба вуҷуд меоянд, тахминан дар 20-25%-и аҳолӣ дида мешаванд ва гумон меравад, ки дерматофитҳо 10-15%-и аҳолиро дар тӯли ҳаёташон сироят мекунанд.<ref name=":0">Pires, C. A. A., Cruz, N. F. S. da, Lobato, A. M., Sousa, P. O. de, Carneiro, F. R. O., & Mendes, A. M. D. (2014). Clinical, epidemiological, and therapeutic profile of dermatophytosis. ''Anais Brasileiros de Dermatología'', ''89''(2), 259–264. [https://doi.org/10.1590/abd1806-4841.20142569]</ref><ref name=":1">Oumar Coulibaly, Coralie L'Ollivier, Renaud Piarroux, Stéphane Ranque, Epidemiology of human dermatophytoses in Africa, ''Medical Mycology'', Volume 56, Issue 2, February 2018, Pages 145–161.</ref> Микозҳои сатҳӣ бештар дар минтақаҳои тропикӣ маъмуланд.<ref name=":0" /><ref name=":2">Rajagopalan, M., Inamadar, A., Mittal, A., Miskeen, A. K., Srinivas, C. R., Sardana, K., Godse, K., Patel, K., Rengasamy, M., Rudramurthy, S., & Dogra, S. (2018). Expert Consensus on The Management of Dermatophytosis in India (ECTODERM India). ''BMC dermatology'', ''18''(1), 6. [https://doi.org/10.1186/s12895-018-0073-1]</ref> == Инчунин нигаред == * [[Лихени ҳамвор]] * [[Микобиота (инсон)]] == Сарчашмаҳо == {{Reflist}} == Бештар бихонед == * Pietro Nenoff, Constanze Krüger, Gabriele Ginter-Hanselmayer, Hans-Jürgen Tietz (2014). ''Mycology'' – an update. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ddg.12245 Part 1: Dermatomycoses: Causative agents, epidemiology and pathogenesis] * {{cite journal | vauthors = Weitzman I, Summerbell RC | title = The dermatophytes | url = https://archive.org/details/sim_clinical-microbiology-reviews_1995-04_8_2/page/240 | journal = Clinical Microbiology Reviews | volume = 8 | issue = 2 | pages = 240–259 | date = 1995 | pmid = 7621400 | pmc = 172857 | doi=10.1128/cmr.8.2.240}} == Пайвандҳои беруна == * [http://www.dermnet.com/moduleSearch.cfm?searchTerm=tinea Китобхонаи аксҳои Tinea дар Dermnet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015151657/http://www.dermnet.com/moduleSearch.cfm?searchTerm=tinea |date=2008-10-15 }} {{Authority control}} [[Category:Зоонозҳо]] [[Category:Бемориҳои занбӯруғии ҳайвонот]] [[Category:Бемориҳои пӯст]] [[Category:Бемориҳои гурбаҳо]] [[Гурӯҳ:Микозҳо]] [[Гурӯҳ:Бемориҳои сироятӣ]] 4daq7vpjpecwbz3fksazlyhit9cbwgl 0 329950 1484034 1470000 2026-08-20T01:38:21Z InternetArchiveBot 30618 Add 1 book for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484034 wikitext text/x-wiki [[Акс:Pigmented_melanoma_-_cytology.jpg|мини|Микрографияи пигменти меланин (маводи донаҳои шикастани рӯшноӣ - маркази тасвир) дар меланомаи пигментдор]] '''Меланин''' як оилаи биомолекулаҳоест, ки ҳамчун олигомерҳо ё полимерҳо ташкил шуда, як чанд вазифаҳоро иҷро мекунанд. Яке аз вазифаҳои асосияш ин таъмин кардани пигментҳо барои [[Андомгон|организмҳо]].<ref name="Casadevall 2018 pp. 319–320">{{Cite journal|author=Casadevall|first=Arturo|date=2018|title=Melanin triggers antifungal defences|url=https://archive.org/details/nature-uk_2018-03-15_555_7696/page/319|journal=Nature|volume=555|issue=7696|pages=319–320|bibcode=2018Natur.555..319C|doi=10.1038/d41586-018-02370-x|issn=0028-0836|pmid=29542711}}</ref> Пигментҳои меланин аз тарафи ҳуҷайраҳои махсус, ки меланосит ном доранд, бароварда мешаванд. == Эзоҳ == [[Гурӯҳ:Мақолаҳои нопурра, ниёзманди аниқсозии шаблон]] <references /> [[Гурӯҳ:Бемориҳо аз рӯи алифбо]] 1bok277ox5tdqzk0v09zz9j2b9hl4c8 0 330271 1484072 1463717 2026-08-20T02:38:42Z InternetArchiveBot 30618 Add 1 book for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484072 wikitext text/x-wiki {{Беморӣ | name = Трихосефалёз | synonyms = Сирояти қамчинкирм | image = Trichuriasis_lifecycle.jpg | caption = Давраи ҳаёти ''Trichuris trichiura'' | field = [[Бемориҳои сироятӣ (ихтисоси тиббӣ)|Бемориҳои сироятӣ]] | symptoms = [[Дарди шикам]], хастагӣ, [[дарунравӣ]]<ref name=WHO2013/> | complications = [[Камхунӣ]], сустшавии рушди зеҳнӣ ва ҷисмонӣ<ref name=WHO2013/><ref name=CDC2013/> | onset = | duration = | causes = Истеъмоли ғизои дорои тухмҳои ''[[Trichuris trichiura]]''<ref name=CDC2013/> | risks = | diagnosis = [[Микроскопияи наҷосат]]<ref name=CDCDiag2013/> | differential = | prevention = Беҳтар кардани санитария, шустани дастҳо, табобати оммавӣ<ref name=Lancet2006/><ref name=CDCPre2013/> | treatment = | medication = [[Албендазол]], [[мебендазол]], [[ивермектин]]<ref name=CDCTx2013/> | prognosis = | frequency = 464 миллион (2015)<ref name=GBD2015Pre/> | deaths = }} '''Трихосефалёз''', инчунин бо номи '''сирояти қамчинкирм''' маъруф аст,<ref>{{Cite web |title=Trichuriasis - Infectious Diseases |url=https://www.msdmanuals.com/professional/infectious-diseases/nematodes-roundworms/trichuriasis |access-date=2026-01-19 |website=MSD Manual Professional Edition |language=en}}</ref> сироятест, ки аз ҷониби кирми паразитии ''Trichuris trichiura'' (қамчинкирм) ба вуҷуд меояд.<ref name="CDC2013">{{cite web|title=Parasites - Trichuriasis (also known as Whipworm Infection)|url=https://www.cdc.gov/parasites/whipworm/|work=CDC|access-date=5 March 2014|date=January 10, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301000713/http://www.cdc.gov/parasites/whipworm/|archive-date=1 March 2014}}</ref> Агар сироят танҳо бо чанд кирм бошад, аксар вақт ҳеҷ гуна нишонаҳо дида намешаванд.<ref name="WHO2013" /> Дар шахсоне, ки бо бисёр кирмҳо сироят ёфтаанд, метавонад дарди шикам, хастагӣ ва дарунравӣ пайдо шавад.<ref name="WHO2013" /> Дарунравӣ баъзан дорои хун аст.<ref name="WHO2013" /> Сироят дар кӯдакон метавонад боиси сустшавии рушди зеҳнӣ ва ҷисмонӣ гардад.<ref name="WHO2013">{{cite web|title=Soil-transmitted helminth infections Fact sheet N°366|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs366/en/|work=World Health Organization|access-date=5 March 2014|date=June 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221013137/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs366/en/|archive-date=21 February 2014}}</ref> Пастшавии сатҳи ҳуҷайраҳои сурхи хун метавонад аз сабаби талафоти хун рух диҳад.<ref name="CDC2013" /> Беморӣ одатан вақте паҳн мешавад, ки одамон ғизо ё обро, ки дорои тухмҳои ин кирмҳо мебошанд, истеъмол мекунанд.<ref name=WHO2013/> Ин метавонад вақте рӯй диҳад, ки сабзавотҳои олудашуда пурра тоза ё пухта нашудаанд.<ref name=WHO2013/> Аксар вақт ин тухмҳо дар хоки минтақаҳое мебошанд, ки одамон берун аз ҳоҷатхона қазои ҳоҷат мекунанд ва дар ҷойҳое, ки наҷосати коркарднашудаи инсон ҳамчун [[нурӣ]] истифода мешавад.<ref name=CDC2013/> Ин тухмҳо аз наҷосати одамони сироятёфта сарчашма мегиранд.<ref name="WHO2013" /> Кӯдакони хурдсол, ки дар чунин хок бозӣ мекунанд ва дастҳои худро ба даҳон мебаранд, низ ба осонӣ сироят меёбанд.<ref name="WHO2013" /> Кирмҳо дар [[рӯдаи ғафс]] зиндагӣ мекунанд ва дарозии онҳо тақрибан чор сантиметр аст.<ref name=CDC2013/> Трихоцефалёз тавассути дидани тухмҳо ҳангоми ташхиси наҷосат бо [[микроскоп]] ташхис карда мешавад.<ref name=CDCDiag2013>{{cite web|title=Parasites - Trichuriasis (also known as Whipworm Infection) Diagnosis|url=https://www.cdc.gov/parasites/whipworm/diagnosis.html|work=CDC|access-date=20 March 2014|date=January 10, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140320114017/http://www.cdc.gov/parasites/whipworm/diagnosis.html|archive-date=20 March 2014}}</ref> Тухмҳо шакли бочкамонанд доранд.<ref>{{cite book|first1=Paul G.|last1=Engelkirk|first2=Janet|last2=Duben-Engelkirk|title=Laboratory diagnosis of infectious diseases: essentials of diagnostic microbiology|year=2008|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|location=Baltimore|isbn=978-0-7817-9701-6|page=604|url=https://books.google.com/books?id=l56-WMdyqzcC&pg=PA604|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908222643/https://books.google.com/books?id=l56-WMdyqzcC&pg=PA604|archive-date=2017-09-08}}</ref> Трихоцефалёз ба гурӯҳи гелминтозҳои тавассути хок интиқолёбанда дохил мешавад.<ref name=NTD2017/> Пешгирӣ тавассути дуруст пухтани ғизо ва шустани дастҳо пеш аз пухтупаз сурат мегирад.<ref name=CDCPre2013>{{cite web|title=Parasites - Trichuriasis (also known as Whipworm Infection) Prevention & Control|url=https://www.cdc.gov/parasites/whipworm/prevent.html|work=CDC|access-date=20 March 2014|date=January 10, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140320114207/http://www.cdc.gov/parasites/whipworm/prevent.html|archive-date=20 March 2014}}</ref> Тадбирҳои дигар беҳтар кардани дастрасӣ ба санитария, ба монанди таъмини истифодаи [[ҳоҷатхона]]ҳои коршоям ва тоза<ref name=CDCPre2013/> ва дастрасӣ ба оби тозаро дар бар мегиранд.<ref>{{cite journal|last=Ziegelbauer|first=K|author2=Speich, B |author3=Mäusezahl, D |author4=Bos, R |author5=Keiser, J |author6= Utzinger, J |title=Effect of sanitation on soil-transmitted helminth infection: systematic review and meta-analysis.|journal=PLOS Medicine|date=Jan 2012|volume=9|issue=1|article-number=e1001162|pmid=22291577|doi=10.1371/journal.pmed.1001162 |pmc=3265535|doi-access=free}}</ref> Дар минтақаҳои ҷаҳон, ки сироятҳо маъмуланд, аксар вақт тамоми гурӯҳҳои одамон якбора ва дар асоси мунтазам табобат карда мешаванд.<ref name=Lancet2006>{{cite journal|last=Bethony|first=J|author2=Brooker, S |author3=Albonico, M |author4=Geiger, SM |author5=Loukas, A |author6=Diemert, D |author7= Hotez, PJ |s2cid=8425278|title=Soil-transmitted helminth infections: ascariasis, trichuriasis, and hookworm.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_may-6-12-2006_367_9521/page/1521|journal=Lancet|date=May 6, 2006|volume=367|issue=9521|pages=1521–32|pmid=16679166|doi=10.1016/S0140-6736(06)68653-4}}</ref> Табобат бо истифодаи се рӯзаи доруҳои: албендазол, мебендазол ё ивермектин сурат мегирад.<ref name=CDCTx2013>{{cite web|title=Parasites - Trichuriasis (also known as Whipworm Infection): Resources for Health Professionals|url=https://www.cdc.gov/parasites/whipworm/health_professionals/index.html|work=CDC|access-date=5 March 2014|date=January 10, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020065418/http://www.cdc.gov/parasites/whipworm/health_professionals/index.html|archive-date=20 October 2014}}</ref> Одамон аксар вақт пас аз табобат дубора сироят меёбанд.<ref>{{cite journal|last=Jia|first=TW|author2=Melville, S |author3=Utzinger, J |author4=King, CH |author5= Zhou, XN |title=Soil-transmitted helminth reinfection after drug treatment: a systematic review and meta-analysis.|journal=PLOS Neglected Tropical Diseases|year=2012|volume=6|issue=5|article-number=e1621|pmid=22590656|doi=10.1371/journal.pntd.0001621 |pmc=3348161 |doi-access=free }}</ref> Сирояти қамчинкирм дар соли 2015 ба тақрибан 464 миллион то 1 миллиард нафар таъсир расонд.<ref name=GBD2015Pre>{{cite journal|author=((GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators)) |title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015.|journal=Lancet|date=8 October 2016|volume=388|issue=10053|pages=1545–1602|pmid=27733282|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6|pmc=5055577}}</ref> Он бештар дар кишварҳои тропикӣ ва субтропикӣ, махсусан дар қисматҳои Африқои Ҷанубии Саҳро, [[Осиё]] ва [[Амрикои Ҷанубӣ]], ки шароити муҳити зист барои интиқол мусоид аст, маъмул мебошад.<ref name="Lancet2006" /><ref>{{Citation |last=Viswanath |first=Avinash |title=Trichuris trichiura Infection |date=2026 |work=StatPearls |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK507843/ |access-date=2026-03-22 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=29939620 |last2=Yarrarapu |first2=Siva Naga S. |last3=Williams |first3=Mollie}}</ref> Шахсоне, ки бо қамчинкирм сироят ёфтаанд, аксар вақт инчунин сироятҳои анкилостомидоз ва аскаридоз доранд.<ref name="Lancet2006" /> Ин бемориҳо ба саломатии ҷамъиятӣ ва иқтисодиёти бисёр кишварҳо, махсусан кишварҳои камдаромад ва миёнадаромад, таъсири калон мерасонанд.<ref>{{Citation |last=Viswanath |first=Avinash |title=Trichuris trichiura Infection |date=2026 |work=StatPearls |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK507843/ |access-date=2026-03-22 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=29939620 |last2=Yarrarapu |first2=Siva Naga S. |last3=Williams |first3=Mollie}}</ref><ref>{{cite book|last=Jamison|first=Dean|title=Disease control priorities in developing countries|year=2006|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-8213-6180-1|page=Chapter 24|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK11748/|edition=2nd|chapter=Helminth Infections: Soil-transmitted Helminth Infections and Schistosomiasis|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010040542/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK11748/|archive-date=2016-10-10}}</ref> Интиқол бо санитария ва гигиенаи бад зич алоқаманд аст, зеро сироят тавассути ворид шудани паразит аз хоки бо наҷосати одам олудашуда ба амал меояд.<ref>{{Cite web |last=CDC |date=2024-06-13 |title=About Soil-transmitted helminths |url=https://www.cdc.gov/sth/about/index.html |access-date=2026-03-22 |website=Soil-Transmitted Helminths |language=en-us}}</ref> Бинобар ин, кӯдакон бештар осеб мебинанд ва бори вазнини бемориро аз бозӣ дар берун бар дӯш доранд.<ref>{{Citation |last=Viswanath |first=Avinash |title=Trichuris trichiura Infection |date=2026 |work=StatPearls |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK507843/ |access-date=2026-03-22 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=29939620 |last2=Yarrarapu |first2=Siva Naga S. |last3=Williams |first3=Mollie}}</ref> Корҳо барои таҳияи [[ваксина]] бар зидди ин беморӣ идома доранд.<ref name="Lancet2006" /> Трихоцефалёз ҳамчун бемории тропикии фаромӯшшуда тасниф карда мешавад.<ref name=NTD2017>{{cite web|title=Neglected Tropical Diseases|url=https://www.cdc.gov/globalhealth/ntd/diseases/index.html|website=cdc.gov|access-date=28 November 2014|date=June 6, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141204084219/http://www.cdc.gov/globalhealth/ntd/diseases/index.html|archive-date=4 December 2014}}</ref> == Нишонаҳо ва аломатҳо == Сироятҳои сабук (<100 кирм) зуд-зуд ҳеҷ гуна нишона надоранд. Сироятҳои вазнинтар, махсусан дар кӯдакони хурдсол, метавонанд бо мушкилоти меъдаю рӯда, аз ҷумла дарди шикам ва варам, дарунравии хунин ё луобӣ ва тенезмҳо (ҳисси қазои ҳоҷати нопурра) ҳамроҳӣ кунанд. Зарари механикӣ ба луобпардаи рӯда ва зарари токсикӣ ё илтиҳобӣ ба рӯдаҳои мизбон метавонад рух диҳад. Ҳарчанд аппендицит метавонад аз сабаби зарар ва варами бофтаҳои шафат ба вуҷуд ояд, агар миқдори зиёди кирмҳо ё кирминаҳо мавҷуд бошанд, гуфта мешавад, ки ворид шудани кирмҳо ба минтақаи илеоцекалӣ инчунин метавонад мизбонро ба сирояти бактериявӣ осебпазир созад. Сирояти шадид бо миқдори зиёди кирмҳои ҷойгиршуда дар рӯдаи рост боиси варам мегардад, ки метавонад пролапси рӯдаи рост (баромадани рӯда)-ро ба вуҷуд орад, гарчанде ки ин одатан танҳо дар кӯдакони хурдсол дида мешавад. Дар бофтаи рӯдаи рости баромада, илтиҳобёфта ва варамкарда ҳатто метавон кирмҳои намоёнро дид.<ref>{{Cite web |title=Immigrant Health Service: Intestinal Parasites |url=https://www.rch.org.au/immigranthealth/clinical/Intestinal_parasites/ |access-date=2025-06-04 |website=www.rch.org.au}}</ref> Таъхири рушди ҷисмонӣ, камшавии вазн, норасоии маводи ғизоӣ ва [[камхунӣ]] (аз сабаби талафоти тӯлонии хун) низ хоси сироят мебошанд ва ин нишонаҳо дар кӯдакон маъмултар ва вазнинтаранд. Он метавонад боиси эозинофилия гардад, вале ин ҳолат чандон маъмул нест.<ref>{{cite journal | last1 = Abdullah | first1 = Nasturah | last2 = Baharudin | first2 = Noorhida | last3 = Mohd Rustam | first3 = Farah Roslinda | last4 = Khalid | first4 = Zalizah | title = Significant Leukocytosis with Hypereosinophilia Secondary to Trichuris trichiura in Adult: A Case Report | journal = Clinics and Practice | volume = 11 | issue = 4 | pages = 785–790 | date = 2021-11-26 | language = English | doi = 10.3390/clinpract11040094 | pmid = 34842643 | pmc = 8628709 | doi-access = free }}</ref> Ҳамсироятӣ-и ''T. trichiura'' бо дигар паразитҳо маъмул аст ва бо бори зиёди кирмҳо метавонад ҳам боиси шиддат гирифтани нишонаҳои хатари трихоцефалёз гардад, ба монанди хунравии азим дар меъдаю рӯда (ки махсусан ҳангоми ҳамсироятӣ бо ''Salmonella typhi'' драмавӣ нишон дода шудааст) ва ҳам шиддат гирифтани нишонаҳо ва патогенези дигар сироятҳои паразитӣ (чуноне ки бо ҳамсироятӣ бо ''Schistosoma mansoni'' хос аст). Ҳамсироятии паразитӣ бо ВИЧ/СПИД, сил ва вараҷа низ маъмул аст, махсусан дар Африқои Ҷанубии Саҳро, ва ҳамсироятии гелминтӣ ба таърихи табиӣ ва пешрафти ВИЧ/СПИД, сил ва вараҷа таъсири манфӣ мерасонад ва метавонад шиддати клиникии вараҷаро зиёд кунад. Дар тадқиқоте, ки дар Сенегал гузаронида шуд, сироятҳои гелминтҳои тавассути хок интиқолёбанда ба монанди ''T. trichiura'' хавфи баланд ва афзоиши гирифторшавӣ ба вараҷаро нишон доданд.<ref>{{cite journal | last1 = Le Hesran | first1 = J.Y. | last2 = Akiana | first2 = J. | last3 = Ndiaye | first3 = el H.M. | last4 = Dia | first4 = M. | last5 = Senghor | first5 = P. | last6 = Konate | first6 = L. | title = Severe malaria attach is associated with high prevalence of Ascaris lumbricoides infection among children in rural Senegal. | journal = Transactions of the Royal Society of Tropical Medicine and Hygiene | volume = 98 | issue = 7 | pages = 397–9 | date = Jul 2004 | language = English | doi = 10.1016/j.trstmh.2003.10.009 | pmid = 15138075 }}</ref> Сироятҳои вазнин метавонанд дарунравии хунин дошта бошанд. Талафоти хун-и тӯлонӣ метавонад ба камхунии норасоии оҳан оварда расонад.<ref>{{cite journal|author1=Gyorkos TW|author2=Gilbert NL|author3=Larocque R |author4=Casapía M|journal=Trop Med Int Health|year=2011|volume=16|issue=4|pages=531–7|title=Trichuris and hookworm infections associated with anaemia during pregnancy|doi=10.1111/j.1365-3156.2011.02727.x|pmid=21281406|s2cid=205391965|doi-access=}}</ref> Норасоии Витамини А низ метавонад дар натиҷаи сироят ба вуҷуд ояд.<ref name="Medterms.com">{{cite web |url=http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=12961 |title=Trichuris trichiura definition - Medical Dictionary definitions of popular medical terms easily defined on MedTerms |work=Medterms |publisher=Medterms.com |date=2000-04-15 |access-date=2009-05-19 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606011050/http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=12961 |archive-date=2011-06-06 }}</ref> == Тадқиқот == Таҳияи ваксинаҳои зервоҳидӣ (subunit vaccines) муайян кардани антигенҳои муҳофизаткунанда ва таҳияи онҳоро дар адъюванти мувофиқ талаб мекунад. ''Trichuris muris'' як модели озмоишгоҳии аз ҷиҳати антигенӣ ба ''T. trichiura'' монанд мебошад. Ваксинагузаронии зерипӯстӣ бо маҳсулоти экскреторӣ-секретории (ES) кирмҳои болиғ аз штаммҳои ҳассоси мушҳо бар зидди ''T. muris'' муҳофизат мекунад. Марҳилаҳои кирминагӣ (ларвалӣ) метавонанд антигенҳои нав ва муҳимтар дошта бошанд, ки ҳангоми дохил шудан ба ваксина ихроҷи кирмро дар марҳилаҳои аввали сироят нисбат ба маҳсулоти кирми болиғ зудтар ба амал меоранд. Ваксинаҳои нематодаҳо, ки то имрӯз ба фурӯш баромадаанд, аз навъи кирминаҳои нурпошишуда буда, танҳо барои табобати ҳайвонот истифода мешаванд. Ин ваксинаҳо ноустуворанд ва истеҳсоли солонаро талаб мекунанд, ки боиси истеҳсоли ҳарсола ва қурбонии ҳайвоноти донорӣ барои пассаж мегардад. Аз аввали солҳои 1980-ум таваҷҷуҳи зиёд ба истеҳсоли ваксинаҳои зервоҳидӣ бар зидди паразитҳои инсон ва кишоварзӣ пайдо шудааст. Таҳияи ваксинаҳои зервоҳидӣ муайян кардани антигенҳои муҳофизаткунанда ва таҳияи онҳоро бо адъюванти мувофиқ барои ҳавасмандкунии дурусти вокуниши масуният талаб мекунад. Тадқиқотҳои молекулавии охирин намуди аз ҷиҳати генетикӣ фарқкунандаи ''Trichuris''-ро муайян карданд, ки ба одамон сироят мекунад. Дар Африқои Ғарбӣ як намуди нави пешниҳодшудаи ''Trichuris'' бо номи ''Trichuris incognita'' дар наҷосати инсон ёфт шуд.<ref name=":2">{{Cite journal |last=Venkatesan |first=Abhinaya |last2=Chen |first2=Rebecca |last3=Bär |first3=Max |last4=Schneeberger |first4=Pierre H.H. |last5=Reimer |first5=Brenna |last6=Hürlimann |first6=Eveline |last7=Coulibaly |first7=Jean T. |last8=Ali |first8=Said M. |last9=Sayasone |first9=Somphou |last10=Soghigian |first10=John |last11=Keiser |first11=Jennifer |last12=Gilleard |first12=John Stuart |date=January 2025 |title=Trichuriasis in Human Patients from Côte d’Ivoire Caused by Novel Trichuris incognita Species with Low Sensitivity to Albendazole/Ivermectin Combination Treatment |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/31/1/24-0995_article |journal=Emerging Infectious Diseases |volume=31 |issue=1 |pages=104–114 |doi=10.3201/eid3101.240995 |issn=1080-6040|doi-access=free }}</ref> Ин бозёфтҳо нишон медиҳанд, ки гуногунии ин паразит нисбат ба он чизе, ки қаблан эътироф шуда буд, бештар аст. Муайян кардани ин намуди фарқкунанда метавонад барои интиқоли эҳтимолии зоонозии беморӣ таъсир дошта бошад.<ref name=":2" /> == Эзоҳ == {{Reflist}} == Пайвандҳои беруна == {| class="wikitable" ! Таснифот !! Рамз / Пайванд |- | [[ICD-11]] || [https://icd.who.int/browse11/l-m/en#/http%3a%2f%2fid.who.int%2ficd%2fentity%2f1837648356 1F6G] |- | [[ICD-10]] || B79 |- | [[ICD-9]] || 127.3 |- | [[DiseasesDB]] || [http://www.diseasesdatabase.com/ddb31146.htm 31146] |- | [[MedlinePlus]] || [https://medlineplus.gov/ency/article/001364.htm 001364] |- | [[MeSH]] || [https://meshb.nlm.nih.gov/record/ui?ui=D014257 D014257] |} [[Гелминтозҳо]] [[Гурӯҳ:Гелминтозҳо]] [[Гурӯҳ:Бемориҳои тропикӣ]] [[Гурӯҳ:Бемориҳои паразитӣ]] [[Гурӯҳ:Нематодаҳои паразитии инсон]] f7shsraphl7n7r20ljb1e6lrvlwm3qj 3 330344 1484104 1483546 2026-08-20T04:33:38Z Шухрат Саъдиев 5132 1484104 wikitext text/x-wiki {{Хуш омадед}}[[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] 07:47, 11 апрели 2026 (UTC) == Ҳадафҳои маъмул == Ҳадафи асосии ман интишори мақолаҳо дар бораи илм ва муҳандисӣ мебошад. Ман инчунин мақсад дорам, ки дар мавзӯъҳои марбут ба забон ва фарҳанги тоҷикӣ мақолаҳо нашр кунам. Барори кор ба [[Корбар:Zosya95]] аз номи ҷамъяти Википедияи Тоҷикӣ. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 05:31, 16 апрели 2026 (UTC) :Раҳмати калон! [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 20:29, 16 апрели 2026 (UTC) == Дастур барои корбари Википедия == Гурӯҳбандии мавзӯотӣ дар мақола Тавсияҳо ба корбар: 1.Гурӯҳбандии мавзӯотиро вобаста ба мазмуни мақола ҷустҷу кунед, (ниг. Аз забони ВК/русӣ, анг, ва диг) ва  тарҷума намуда гузоред. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 17:26, 27 апрели 2026 (UTC) == Мақолаҳои тарҷуманамудаатонро ислоҳ ва пурратар нависед == Тавсияҳо ба корбар: Дӯсти гиромӣ, бо мақсади викифонидани мақолаҳои нав дар ВК ба талаботи Роҳнамои Википедия риоя кунед. Нигаред: [[Саҳифаи аслӣ]] қисмати Роҳнамо, сипас → Равиши вироиши Википедия → [[Википедиа:Чӣ тавр мақола бояд сохт.Эҷоди|мақола]] ва [[Википедиа:Вироиши_мақолаҳо]] даромада бо талаботи Википедия шинос шавед ва омӯзед.Бидонед:мақолаҳои бе манбаъ  нигаред:([[Википедиа:Сарчашмаҳои муътабар]]),  яъне  бе сабти номи мақола дар Вебгоҳи Интернетӣ, ё ин ки – бе иқтибосе аз адабиёт бо таълифи ному насаби муаллиф, номи мақолаи китоб (маҷалла ва диг), ҷойи нашр кадом шаҳр, номи нашриёт, соли нашр, миқдори саҳифаҳои истифодагарди 1.Гурӯҳбандии мавзӯотиро вобаста ба мазмуни мақола ҷустҷу кунед, (ниг. Аз забони ВК/русӣ, анг, ва диг) ва  тарҷума намуда гузоред. 2. Истилоҳҳои дар мақолаатон гузоштаро ба қавсҳои чоркунҷа Ниг.[[шаҳрвандӣ]] ва диг. ҷудо кунед (онҳо пайванди забонӣ (Интервики) ба истилоҳҳои ВК/тоҷ. мешаванд.). 3. Аз поварақи ''Зудкор'' дар ВК/тоҷ. Намуна:== Эзоҳ == = Нигаред низ == + иловаи мақолаи дигари ВК/тоҷ.  истифода баред. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 05:59, 13 июли 2026 (UTC) == Огоҳӣ ба корбар:Zosya95 == Дӯсти гиромӣ.Тавсияҳое, ки барои бартарафу мувофиқи талаботи дастури Википедия нисбати мақолаҳо ва вироишиҳое, ки ба [[Корбар:Zosya95]] фиристода шудааст, монанди: ''Гурӯҳбандии мавзӯотӣ нест ???, Викифонидани мақола???, мавзӯи нопурраи мақолаҳо???'' (аз моҳи апрели соли 2026) ислоҳ нашудааст. Муаллифи аввалини мақолаҳо бошед камбудиҳоятонро ислоҳ кунед. Барои ислоҳ намудани кабудиҳои муайяншуда дигар корбарон вақташонро сарф намекунанд. ОГОҲИИ ҚАТЪӢ, ислоҳ кунед, ё саҳифаи корбариатон ба мӯҳлати муайян баста мешавад. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 07:00, 16 июли 2026 (UTC) :Салом. Фаҳмидам хатоҳоямро. Ман ҳаммаашро қайд кардам ва ислоҳ карда истодаам. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 22:37, 16 июли 2026 (UTC) == Дар ин мақола гурӯҳҳои мавзуотӣ илова нашудааст. == Дӯсти гиромӣ.Тавсияҳое, ки барои бартарафу мувофиқи талаботи дастури Википедия нисбати мақолаҳо ва вироишиҳое, ки ба [[Корбар:Zosya95]] фиристода шудааст, монанди: ''Гурӯҳбандии мавзӯотӣ нест ???'' ҳоло ҳам ислоҳ нашуда истодааст? Миқдори мақолаҳои нопурратонро аз рӯи талаботи Дастури Википедия зиёд накунед. Баъди "эҷодиёти" [[Корбар:Zosya95]] касе аз мудирони ВК вақтро сарф карда ислоҳ намекунад. ОГОҲӢ навбатӣ ба [[Корбар:Zosya95]] камбудиҳоятонро ислоҳ кунед, ё саҳифаи корбариатон ба мӯҳлати муайян баста мешавад. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 06:44, 17 августи 2026 (UTC) Дар ин мақола гурӯҳҳои мавзуотӣ илова нашудааст. Маънояш, яъне аз забонҳои хориҷии Wikipedia.org (Интервики) тарҷума нашудааст. Нигаред ба поварақи мақолаҳоятон: [[:Гурӯҳ:Википедиа:Мақолаҳои бе гурӯҳ]]<nowiki/>ро бубинед. Мақоларо тарҷумаву пайванд кунед. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 04:33, 20 августи 2026 (UTC) cmy0830mxjqai6gtevuxmt0gx1vkt68 0 330378 1484039 1469194 2026-08-20T01:47:27Z InternetArchiveBot 30618 Add 1 book for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484039 wikitext text/x-wiki [[Акс:Colouring pencils.jpg|thumb|upright=1.3|Қаламҳои ранга]] '''Қалами ранга''' як намуди асбоби рассомист, ки аз мағзи борики пигментдор сохта шуда, дар ғилофи найшакли чӯбин ҷойгир аст. Бар хилофи қаламҳои [[Графит|графитӣ]] ва [[Ангишт|ангиштӣ]], мағзи қалами ранга [[мум]], [[Равған|равған]] ва инчунин миқдорҳои гуногуни [[Рангдона|рангдона]]ҳо ва моддаҳои часпандаро дорад.<ref>{{Cite web|url=http://videos.howstuffworks.com/science-channel/36439-how-its-made-colored-pencils-video.htm|title=How It's Made: Colored Pencils|publisher=HowStuffWorks, Inc.|accessdate=13 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130829185101/http://videos.howstuffworks.com/science-channel/36439-how-its-made-colored-pencils-video.htm|archivedate=29 августи 2013}}</ref> Илова бар ин, қаламҳои ранга метавонанд [[Акварел|акварел]] (дар об ҳалшаванда), [[пастел|пастелӣ]] ва [[Қалами механикӣ|механикӣ]] бошанд. Қаламҳои ранга дар доираи васеи нарх ва сифат истеҳсол мешаванд. Миқдори рангдона, навъи чӯб, [[Устувории ранг ба рӯшноӣ|устувории ранг ба рӯшноӣ]] ва нармии мағз аз хусусиятҳое мебошанд, ки сифати бренд ва арзиши қаламро муайян мекунанд. Одатан, қаламҳои ранга дар [[Қаламдон|қаламдонҳои]] махсус нигоҳ дошта мешаванд, то аз шикастан ва осеб дидан муҳофизат шаванд. Гарчанде ки қаламҳои ранга зиёда аз як аср вуҷуд дошта бошанд ҳам, дар гузашта онҳоро рассомони профессионалӣ кам истифода мебурданд. Аммо бо рушди технология ва усулҳои нав, онҳо ба як маводи дастрас ва қулай табдил ёфта, корбурдашон дар ҷаҳони санъат фаровонтар шудааст.<ref>{{Cite book|title=Colored Pencil Painting Bible|last=Alyona|first=Nickelsen|publisher=Watson-Guptill Publications|year=2009|isbn=978-0-8230-8557-6|location=New York|pages=10–13}}</ref> == Таърих == Корбурди маводҳои асосаш мумдор аз Давраи тиллоии Юнони Қадим сарчашма мегирад ва дертар онро донишманди румӣ [[Плинийи Бузург]] низ зикр кардааст. Дар тӯли асрҳо рассомон ин маводҳоро барои устуворӣ, баландию бастагӣ ва хусусиятҳои хуби рангуборияшон истифода мебурданд.<ref>{{cite journal|last=Girdler Jr.|first=Reynolds|title=Crayons in the History of the Arts|url=https://archive.org/details/sim_art-education_1967-01_20_1/page/31|journal=Art Education|year=1967|volume=20|issue=1|publisher=National Art Education Association|pages=31–32|doi=|jstor=3190944}}</ref> Дар давоми даҳсолаҳо қаламҳои ранга асосан барои баҳодиҳию нишонагузорӣ ба кор бурда мешуданд. Танҳо аз аввали асри XX сар карда, истеҳсоли қаламҳои рангаи босифат барои рассомӣ оғоз ёфтааст. Аввалин ширкатҳои истеҳсолкунандаи чунин қаламҳо инҳо мебошанд: [[Faber-Castell]] (1908), [[Caran d'Ache (ширкат)|Caran d’Ache]] (1924), [[Berol]] (1938) ва [[Prismacolor]] (1938).<ref>{{cite web|last=Ellis|first=Margaret|title=Categories of Wax-Based Drawing Media|date=Сентябри 1997|url=http://cool.conservation-us.org/waac/wn/wn19/wn19-3/wn19-308.html|publisher=waac newsletter|access-date=13 сентябри 2013}}</ref> == Намудҳо == Якчанд намуди қаламҳои ранга барои корбурди ҳунарӣ ва рӯзмарра истеҳсол карда мешаванд. === Қаламҳои профессионалӣ === Қаламҳои рангаи профессионалӣ нисбат ба навъҳои донишҷӯӣ дорои рангдонаҳои бештар ва босифаттар мебошанд. Устувории онҳо ба рӯшноӣ, яъне напаридани рангашон дар зери таъсири [[нурҳои ултрабунафш]]и офтоб санҷида ва ҳуҷҷатгузорӣ карда мешавад. Ин қаламҳо мағзи қавитар, муқовимати беҳтар ба шикастан ва об доранд. Нуфузи бренд низ яке аз омилҳои муҳими сифати онҳо ба ҳисоб меравад.<ref>{{cite book|last=Gildow|first=Janie|title=Colored Pencil Explorations: How to Mix Media for Creative Results|date=29 July 2012|publisher=North Light Books|pages=14–15|isbn=9781440323942|url=https://books.google.com/books?id=9t7_hkSrO54C&q=colored+pencil}}{{Dead link|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ин намуди қаламҳо дорои рангҳои фаровонтарин буда, брендҳо асосан маҷмӯаҳои 72-ранга ва баъзан то 120-рангаро ҳам пешниҳод мекунанд. Ин гуна қаламҳоро, аз мағозаҳои асбобҳои рассомӣ, ба алоҳидагӣ низ дастрас кардан мумкин аст. === Қаламҳои донишҷӯӣ ва мактабӣ === [[Акс:Stabilo color pencils.jpg|thumb|Қаламҳои рангаи истеҳсоли Schwan-Stabilo]] Бисёре аз ширкатҳое, ки қаламҳои рангаи профессионалиро мебароранд, қаламҳои донишҷӯию мактабиро низ истеҳсол мекунанд. Ин гуна қаламҳо одатан рейтинги устуворӣ ба рӯшноӣ надоранд ва миқдори рангдонаи таркибашон ҳам камтар назорат мешавад. Қаламҳои рангаи донишҷӯӣ ва мактабӣ аз ҷиҳати сифати рангдонаҳо ва устуворӣ ба рӯшноӣ аз қаламҳои рангаи профессионалӣ поинтар буда, доираи рангҳояшон низ маҳдудтар аст (маҷмӯаҳои 24- ё 36-ранга). Бо вуҷуди ин, чунин қаламҳо арзонтаранд ва барои кӯдакон, донишҷӯён ва рассомони навомӯз хеле мувофиқ ва дастрас мебошанд. === Қаламҳои акварелӣ === {{Ҳамчунин бубинед|Акварел}} Қаламҳои акварелӣ (дар об ҳалшаванда) метавонанд ҳам хушк, чун қаламҳои рангаи оддӣ ва ҳам тар барои ба даст овардани эффектҳои акварелӣ истифода шаванд. Дар усули тар, рассом аввал рангро ба рӯи коғаз мекашад, сипас бо хасуи намнок онро фаъол карда, паҳн мекунад. Ин техника имкон медиҳад, ки рангҳо хуб омехта шаванд. Аз ҳамин сабаб, бисёре аз рассомон дар як расм ҳам усули хушк ва ҳам тарро якҷоя истифода мебаранд.<ref>{{cite book|last=Poulin|first=Bernard|title=The Complete Colored Pencil Book|publisher=North Light Books Inc.|pages=13–14|isbn=9781440303883|url=https://books.google.com/books?id=AwEnox7y4doC&q=colored+pencil}}{{Dead link|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Қаламҳои равғанасос === Қаламҳои равғанасос дорои моддаи часпандаи равғанӣ мебошанд.<ref>{{Cite web|url=https://thevirtualinstructor.com/blog/oil-based-vs-wax-based-colored-pencils|title = Oil-Based vs Wax-Based Colored Pencils|date = 4 апрели 2016}}</ref> Ин навъи часпанда ба онҳо сатҳи ҳамвортар ва устувории бештари ранг медиҳад. Бо ин қаламҳо рангҳо осон омехта мешаванд ва метавон онҳоро қабат-қабат истифода бурд. Ин ба рассом кӯмак мекунад, ки гузаришҳои мулоими ранг ба даст орад. Ин қаламҳо бо рангҳои баста ва серҷило машҳуранд ва метавонанд дар рӯи сатҳҳои гуногун истифода шаванд. Аз ҳамин сабаб, онҳо барои корҳои дақиқ ва дарозмуддат ба кор бурда мешаванд. === Қаламҳои пастелӣ === {{Ҳамчунин бубинед|Пастел}} Қаламҳои пастелӣ ба пастелҳои сахт монанд ҳастанд. Онҳоро метавон танҳо ё якҷоя бо дигар воситаҳои рассомӣ истифода бурд. Бо ин қаламҳо метавон ба таври хушк, тар ва омехта кор кард. Бисёре аз рассомон онҳоро барои эскизҳои аввалӣ истифода мебаранд. Ҳамчунин, нӯги онҳоро тез карда, қисмҳои дақиқи расмҳоро низ мекашанд.<ref>{{Cite web|url=https://www.art-is-fun.com/pastels|title=Art(https://www.art-is-fun.com/pastels|title=Art is fun|access-date=1 майи 2019}}</ref> == Адабиёт == {{Навигатсия |викилуғат = Қалам }} {{Reflist|2}} {{Қаламҳо}} c3hkta1fkwfjlq0akx6l5zmtvjvoyp4 0 330663 1484051 1469362 2026-08-20T02:12:11Z InternetArchiveBot 30618 Add 2 books for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484051 wikitext text/x-wiki {{Таксон |ном = Меваҳои ситрусӣ |тавсир = Цитрусовые.jpg |салтанат = Рустаниҳо |волид = Rutaceae |лотинӣ = Citrus |муаллиф = [[Карл Линней|L.]] |соли муаллифӣ = |вазъи ҳифз = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = }} '''Меваҳои ситрусӣ''' ({{lang-la|Citrus}}) — як ҷинси рустаниҳои ҳамешасабз аз оилаи Rutceae, ягона ҷинс дар оилаи (Citreae). == Пайдоиш == Ватани меваҳои ситрусӣ [[Ҳиндустон]] ва [[Чин]] ҳисобида мешаванд, ки аз он ҷо онҳо ба Эрон, Сурия ва Миср омадаанд. Дар кишварҳои баҳри Миёназамин онҳо дар асри XI ба фарҳанг ворид карда шудаанд ва дар асри XIV асри XVI ба таври васеъ кишт карда шуд. Меваҳои ситрусӣ дар асри гузашта дар Амрико, махсусан дар [[Калифорния]] ва [[Флорида]], васеъ паҳн шуданд. Гулу баргҳои меваҳои ситрусӣ равғанҳои эфирии арзишманд ва гликозидҳоро дар бар мегиранд. Дар меваҳои грейпфрут нерол ва птеригин, гесперидин ва халкон, дар афлесуни турш. — нарингин ва сударатамарин. Яке аз хусусиятҳои меваҳои ситрусӣ дарозумрии онҳост. Умри миёнаи онҳо зиёда аз 100 сол аст, гарчанде ки ҳолатҳои умри хеле дарозтар маълуманд. К. Илияшик дар бораи дарахти [[афлесун|афлесуни]] беш аз 600-сола, ки дар Рим мерӯяд, хабар медиҳад. == Таксономия == Бисёре аз намудҳои ситрусии парваришёфта гибридҳои табиӣ ё сунъии шумораи ками намудҳои асосии аҷдодӣ, аз ҷумла ситрусӣ, помело ва мандарин мебошанд. Гибридҳои ситрусии табиӣ ва парваришёфта меваҳои муҳими тиҷоратӣ, аз қабили афлесун, грейпфрут, лимӯ, лайм ва баъзе мандаринҳоро дар бар мегиранд. [[Дурага|Дурагаҳои]] сершумор таксономияи ситрусиро ба вуҷуд овардаанд. <ref>{{Cite book |title=Medicinal and Aromatic Plants of the Middle-East |last=Klein |first=Joshua D. |year=2014 |series=Medicinal and Aromatic Plants of the World |volume=2 |pages=199–214 |chapter=Citron Cultivation, Production and Uses in the Mediterranean Region |doi=10.1007/978-94-017-9276-9_10 |isbn=978-94-017-9275-2 }}</ref><ref>{{Cite journal|last=Wu|first=Guohong Albert|last2=Terol|first2=Javier|last3=Ibanez|first3=Victoria|last4=López-García|first4=Antonio|last5=Pérez-Román|first5=Estela|last6=Borredá|first6=Carles|last7=Domingo|first7=Concha|last8=Tadeo|first8=Francisco R.|last9=Carbonell-Caballero|first9=Jose|displayauthors=6|year=2018|title=Genomics of the origin and evolution of ''Citrus''|url=https://archive.org/details/nature-uk_2018-02-15_554_7692/page/311|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=554|issue=7692|pages=311–316|bibcode=2018Natur.554..311W|doi=10.1038/nature25447|pmid=29414943|doi-access=free|hdl-access=free}}</ref> [[Акс:Hybrid_origins_of_Citrus.svg|hjcn|міні |500px |Багато видів ''цитрусових'' є [[гібрид]]ами [[цитрон]]а, [[мандарин]]а і [[Помело (дерево)|помело]]<ref>{{Cite journal|last=Wu|first=Guohong Albert|last2=Terol|first2=Javier|last3=Ibanez|first3=Victoria|last4=López-García|first4=Antonio|last5=Pérez-Román|first5=Estela|last6=Borredá|first6=Carles|last7=Domingo|first7=Concha|last8=Tadeo|first8=Francisco R.|last9=Carbonell-Caballero|first9=Jose|displayauthors=6|year=2018|title=Genomics of the origin and evolution of ''Citrus''|url=https://archive.org/details/nature-uk_2018-02-15_554_7692/page/311|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=554|issue=7692|pages=311–316|bibcode=2018Natur.554..311W|doi=10.1038/nature25447|pmid=29414943|doi-access=free|hdl-access=free}}</ref> Існують також гібриди [[×Citrofortunella|кумквата]] і [[Citrus ×insitorum|трійчастого апельсина]].]] Илова бар ин намудҳои асосӣ, лайм ба наздикӣ кашфшуда кишт карда мешаванд. Кумкватҳо ва климения ҳоло умуман ба ҷинси Citrus тааллуқ доранд. Афлесуни қалбакӣ, Oxanthera аз Каледонияи Нав, бар асоси далелҳои филогенетикӣ ба ҷинси Citrus интиқол дода шудааст.<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:35867-1|title=''Oxanthera'' Montrouz|website=Plants of the World Online|publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]]|access-date=10 вересня 2021}}</ref> == [[Решашиносӣ]] == Номи маъмул аз лотинӣ гирифта шудааст, ки дар он ба растание ишора мекард, ки ҳоло бо номи ситрон (C. medica) ё сӯзанбарг ( Thuja ) маъруф аст. Он бо калимаи юнонии қадимии кедр алоқаманд аст. — κέδρος (kédros). Ин метавонад бо дарки монандӣ аз бӯи баргҳо ва меваҳои ситрусӣ ба бӯи кедр алоқаманд бошад.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=SmRJnd73dbYC |title=Biology of Citrus |last=Spiegel-Roy |first=Pinchas |author2=Eliezer E. Goldschmidt |year=1996 |publisher=Cambridge University Press |page=4 |isbn=978-0-521-33321-4 }}{{Dead link|date=February 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> Дар маҷмӯъ, меваҳо ва растаниҳои ситрусӣ инчунин бо номи agrumes (маънои аслӣ "меваҳои турш") маълуманд. — қарзҳо аз забонҳои романӣ == Дарахт == Ситрус буттаҳои калон ё [[дарахт|дарахтони]] хурду миёна мебошанд, ки баландии онҳо аз 5 то 15 метр мерасад, навдаҳои хордор ва [[барг|баргҳои]] ҳамешасабзи навбатӣ бо тамоми канорҳо доранд. <ref>{{Cite web|url=https://crfg.org/wp-content/uploads/CITRUS-PRUNING-Presentation.pdf|title=Citrus Pruning|last=Del Hotal|first=Tom|website=California Rare Fruit Growers}}</ref> Гулҳо танҳо ё дар шакли гулдастаҳои хурд ҷойгиранд, ки ҳар кадоме аз онҳо 2-4 см диаметр доранд, панҷ (кам чор) гулбарги сафед ва бисёр чанголчаҳо доранд; онҳо аксар вақт аз сабаби мавҷуд будани ғадудҳои равғани эфирӣ хеле хушбӯй мебошанд. <ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=OLaykfpqSaYC&dq=Citrus+genus&pg=PP1 |title=Citrus: The Genus ''Citrus'' |last=Ortiz |first=Jesus M. |date=2002 |editor-last=Di Giacomo |editor-first=Angelo |editor2-last=Dugo |editor2-first=Giovanni |publisher=Taylor & Francis |pages=16–35 |chapter=Botany: taxonomy, morphology and physiology of fruits, leaves and flowers |isbn=978-0-2032-1661-3 }}</ref> === Мева === [[Акс:Structure_of_an_orange.svg|міні|300 px |Сохтори гесперидиуми ботаникӣ]] Мева — [[Hesperidium]], <ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=OLaykfpqSaYC&dq=Citrus+genus&pg=PP1 |title=Citrus: The Genus ''Citrus'' |last=Ortiz |first=Jesus M. |date=2002 |editor-last=Di Giacomo |editor-first=Angelo |editor2-last=Dugo |editor2-first=Giovanni |publisher=Taylor & Francis |pages=16–35 |chapter=Botany: taxonomy, morphology and physiology of fruits, leaves and flowers |isbn=978-0-2032-1661-3 }}</ref> == Дурагаҳо ва навъхо == Мева гесперидиум аст, буттамеваи махсус бо якчанд поя, курашакл то дарозрӯя, дарозӣ 4-30 см (1.6-11.8 дюйм) ва диаметри 4-20 см (1.6-7.9 дюйм), бо пӯст ё "пӯст"-е, ки Мева номида мешавад. Қабати берунии Мева "экзокарп" аст, ки флаведо номида мешавад ва одатан пӯст номида мешавад. Қабати миёнаи Мева „мезокарп“ аст, ки дар меваҳои ситрусӣ аз албедо ё нӯги сафеди исфанҷӣ иборат аст. Қабати дарунии Мева „эндокарп“ аст. Он шумораи гуногуни карпелҳоро иҳота мекунад, ки ба шакли сегментҳои радиалӣ мебошанд. Тухмҳо, агар мавҷуд бошанд, дар дохили карпелҳо инкишоф меёбанд. Фазои дохили ҳар як сегмент локусест, ки бо весикулаҳои [[шарбат]] ё селлюлоза пур карда шудааст. "Мӯйҳои" риштадор аз „эндокарп“ ба „локус“ҳо мерезанд ва ҳангоми инкишофи мева [[ғизо]] медиҳанд. Ин ҷинс аз ҷиҳати тиҷоратӣ муҳим аст, зеро бисёр намудҳо барои меваашон парвариш карда мешаванд. Баъзе навъҳо тавре парвариш карда шудаанд, ки меваҳои онҳо ба осонӣ пӯстканда ва бедона бошанд, яъне онҳо „партенокарпӣ“ мебошанд. <ref>{{Cite web|url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/tropical/lecture_32/lec_32.html|title=Citrus|last=Janick, Jules|date=2005|publisher=[[Purdue University]] Tropical Horticulture Lecture 32|archive-url=https://web.archive.org/web/20050624235046/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/tropical/lecture_32/lec_32.html|archive-date=24 червня 2005|access-date=28 лютого 2020|accessdate=2026-04-19|archivedate=2005-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050624235046/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/tropical/lecture_32/lec_32.html}}</ref> <gallery mode=packed heights=130 caption="''Меваҳои ситрусӣ аз ҷиҳати андоза, ранг ва мазза гуногунанд''"> File:Ichangfruit.jpg|[[Citrus cavaleriei|Лимони ичанӣ]] File:Quinotos.jpg|Кумкат, аз тухмҳо дар дохили яке аз пояҳо File:Buddhas hand 1.jpg|Ситрони ангуштдор File:Citrus australasica red whole.jpg|Лайми ангушти сурх File:Fortpolyandra.jpg|Климентия </gallery> {{Хурд}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{хурд}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Меваҳои ситрусӣ]] 9h37u2bg0f89ilwavhwxirkv69lxzwu 0 331541 1484045 1482935 2026-08-20T02:06:20Z InternetArchiveBot 30618 Add 2 books for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484045 wikitext text/x-wiki {{Short description|Физикдони ҳастаии эронӣ (1903–1992)}} {{Use dmy dates|date=December 2024}} {{Шахс | ном = Маҳмуд Ҳисобӣ | тасвир = | тавсифи тасвир = Маҳмуд Ҳисобӣ | вазифа1 = Вазири фарҳанг ва таҳсилоти олӣ | муҳлати1 = 6 май 1951 – 16 июл 1952 | сарвазир1 = Муҳаммад Мусаддиқ | пешгузашта1 = Карим Санҷобӣ | пасгузашта1 = Меҳдӣ Озар | вазифа2 = Сенатор аз Теҳрон | муҳлати2 = 22 январи 1950 – 9 май 1961 | таъинкунанда2 = Муҳаммадризо Паҳлавӣ | пеша = Донишманд | таваллуд = 23 феврал 1903, Теҳрон, Форс | вафот = 3 сентябр 1992, Женева, Швейтсария | маҳалли дафн = Тафреш, Эрон | таҳсилот = Донишгоҳи амрикоии Бейрут; Сорбонна; École supérieure d'électricité }} '''Маҳмудхон Мирзо Ҳисобӣ''' (ё '''Ҳисобӣ''', {{lang|fa|محمودخان میرزا حسابی}}; 23 феврали 1903 — 3 сентябри 1992) — [[Эрон|эронӣ]] [[физик]]-и ҳастаӣ ва сенатор буд.<ref name="NYT">{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date= 5 December 1951 |title=Iran Bank Fights Drain on Exchange: Opening of Credit Abroad for Imports Suspended in Step to Protect Currency |newspaper=The New York Times |location=New York }}</ref> Ӯ аз соли 1951 то 1952 дар ҳайати ҳукумати сарвазир [[Муҳаммад Мусаддиқ]] вазифаи вазири маорифро бар уҳда дошт.<ref>{{cite book |last1=Alexander |first1=Yonah |author-link1=Yonah Alexander |last2=Nanes |first2=Allan S. |year=1980 |title=The United States and Iran: A Documentary History |publisher=Aletheia Books |page=244 |isbn=9780890933787|url=https://books.google.com/books?id=5Zx1AAAAMAAJ}}</ref> == Зиндагӣ == Ҳисобӣ дар [[Теҳрон]] дар оилаи Аббос ва Гавҳаршод Ҳисобӣ ба дунё омад. Зодгоҳи аслии хонаводаи ӯ Тафреш, [[устони Марказӣ]], Эрон буд.<ref>{{cite web |url=http://www.iranchamber.com/personalities/mhessaby/mhessaby.php |title=Iranian Personalities: Professor Mahmoud Hessabi |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |publisher=Iran Chamber Society |accessdate=2026-05-19 |archivedate=2018-05-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180522234316/http://www.iranchamber.com/personalities/mhessaby/mhessaby.php }}</ref> Соли 1907, вақте падараш ба ҳайси консул дар сафорати Эрон таъйин шуд, оилаи ӯ ба [[Бейрут]] кӯчид.<ref>{{cite book|author1=H. E. Chehabi|author2=Hassan I. Mneimneh|editor=H. E. Chehabi|title=Distant Relations: Iran and Lebanon in the Last 500 Years|year=2007|publisher=[[I.B. Tauris]]|location=New York|isbn=9781860645617|page=18|chapter-url=https://archive.org/stream/DistantRelations/Distant%20relations_djvu.txt|chapter=Five Centuries of Lebanese–Iranian Encounters}}</ref> Дар он ҷо Ҳисобӣ таҳсили ибтидоиро оғоз кард. Ҳангоми таҳсил дар [[мактаби миёна]], [[Ҷанги якуми ҷаҳонӣ]] оғоз шуд ва мактаб баста гардид, аз ин рӯ ӯ таҳсилро дар хона идома дод. Соли 1922 ӯ аз [[Донишгоҳи амрикоии Бейрут]] дар риштаи муҳандисии роҳ диплом гирифт. Пас аз муддате фаъолият дар Вазорати роҳҳои Бейрут, Ҳисобӣ барои идомаи таҳсил ба [[Париж]] рафт ва дар он ҷо дараҷаи муҳандисии муҳандисии барқ-ро аз École Superieure d'Electricité ба даст овард ва баъдан соли 1927 соҳиби дараҷаи докторӣ гардид. Дар Париж ӯ бо Aime Cotton ҳамкорӣ мекард.<ref>{{cite book|last= Tarikhi |first=Parviz |year=2014 |title=The Iranian Space Endeavor: Ambitions and Reality |publisher=Springer |page=47 }}</ref> Дар Теҳрон Ҳисобӣ бо [[Донишгоҳи Теҳрон]] ҳамкорӣ дошт ва факултаҳои илм ва муҳандисии донишгоҳро ташкил намуд. Ӯ устоди Аленуш Терян ҳангоми таҳсилаш дар донишгоҳ буд.<ref>{{cite journal | doi = 10.1007/s00016-012-0085-x | volume=14 | issue=2 | title=Alenush Terian: The Iranian Solar Mother|year=2012 | journal=Physics in Perspective | pages=239–241 | last1 = Talebian | first1 = Mohammad | last2 = Talebian | first2 = Ehsan| bibcode=2012PhP....14..239T | s2cid=120601020 | doi-access=free }}</ref> Моҳи июни соли 1951 Ҳисобӣ ба ҳайси узви ҳайати се-нафараи вилояти ширкати нафти Эрон, ки ҷойгузини Ширкати нафти Англо-Эрон гардид, таъйин шуд. Доктор Ҳисобӣ раванди милликунонии ширкатро раҳбарӣ карда, нахустин мудири кулли он шуд. Дар моҳи декабри соли 1951 ӯ ба ҷойи Карим Санҷобӣ вазири маориф таъйин гардид.<ref name="NYT"/> Дар солҳои 1961–1969 Ҳисобӣ намояндаи Эрон дар зеркумитаи илмӣ ва техникии Кумитаи Созмони Милали Муттаҳид оид ба истифодаи осоиштаи фазои кайҳон буд. Ҳангоми баргузории конгресси «60 соли физика дар Эрон» аз хизматҳои ӯ қадрдонӣ карда шуд ва ӯро «падари физикаи муосир дар Эрон» номиданд. == Осорхона == Соли 1992 хонаи ӯ ба осорхона табдил дода шуд, то зиндагӣ ва фаъолияти ӯ муаррифӣ гардад. [[Осорхонаи Маҳмуд Ҳисобӣ]] дар маҳаллаи [[Таҷриш]] дар [[Теҳрон]] ҷойгир аст. Хонаводаи Ҳисобӣ бахше аз элитаи мусулмони Эрон ба шумор меравад. Яке аз хиёбонҳои пойтахт ба номи онҳо гузошта шудааст ва ба майдоне мебарад, ки дар он ҳайкали доктор Ҳисобӣ қарор дорад. Маҳмуд Ҳисобӣ соҳиби як писар ва як духтар буд. Писараш, ки муҳандис аст, роҳбари Бунёди доктор Ҳисобӣ мебошад (2015). Имрӯз аксари аъзои хонавода берун аз Эрон зиндагӣ мекунанд, махсусан пас аз Инқилоби исломии Эрон дар соли 1979. == Осори баргузида == *{{cite journal |author=Hessaby M. |title=Continuous Particles |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1947-06-15_33_6/page/189 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=33 |issue=6 |pages=189–194|date=1947|bibcode=1947PNAS...33..189H|doi=10.1073/pnas.33.6.189|pmc=1079021 |pmid=16588741|doi-access=free }} *{{cite journal |author=Hessaby M. |title=Theoretical Evidence for the Existence of a Light-Charged Particle of Mass Greater than That of the Electron|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1948-05-01_73_9/page/1128 |journal=Phys. Rev.|volume=73 |issue=9= |date=May 1948 |doi=10.1103/PhysRev.73.1128 |page=1128|bibcode=1948PhRv...73.1128H}} == Ҳамчунин нигаред == * [[Осорхонаи Маҳмуд Ҳисобӣ]] * [[Ҷамъияти физикаи Эрон]] * [[Рӯйхати донишмандон, муҳаққиқон ва муҳандисони муосири эронӣ]] * [[Рӯйхати сенаторони эронӣ]] * [[Устони Марказӣ]] == Манбаъ == {{Reflist}} == Пайвандҳои беруна == * [http://www.hessaby.com/ Hessaby Foundation] * {{Commons-inline}} {{Portal bar|Physics|Biography}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Hessaby, Mahmoud}} [[Category:Донишмандон аз Теҳрон]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1903]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1992]] m1f9rf62z6x7ydyj3wfdh1bvgktcenk 0 332662 1484064 1480349 2026-08-20T02:32:20Z InternetArchiveBot 30618 Add 1 book for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484064 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image = Mauritian flying fox (Pteropus niger) male in flight.jpg | image_caption = Male, Ferney | status = EN | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn |author=Kingston, T. |author2=Florens, V. |author3=Oleksy, R. |author4=Ruhomaun, K. |author5=Tatayah, V. |date=2018 |title=''Pteropus niger'' |volume=2018 |article-number=e.T18743A86475525 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-1.RLTS.T18743A86475525.en |access-date=19 November 2021}}</ref> | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Pteropus | latin = Pteropus niger | authority = Kerr, 1792 | synonyms = ''Vespertilio vampirus niger'' {{small|Kerr, 1792}}<ref>{{cite book |last1=Kerr |first1=Robert |title=The Animal Kingdom, or Zoological System, of the Celebrated Sir Charles Linnæus. Class I. Mammalia |date=1792 |publisher=A. Strahan |location=Edinburgh |pages=90–91 |url=https://biodiversitylibrary.org/page/38664108}}</ref> | range_map = Mauritian Flying Fox area.png | range_map_caption = Mauritian flying fox range<br />(red — extant, black — extinct) }} '''Рӯбоҳи паррони маврикӣ''' ({{lang-la|Pteropus niger}}), ки онро '''кӯршабпараки мевахӯри маврикӣ''' низ меноманд, як намуди [[Кӯршабпараки калон|кӯршабпаракҳои калон]] аст, ки дар [[Маврикий]] ва [[Реюнион]] паҳн шудааст. == Таксономия == Ҷудо шудани намудҳои авлоди ''Pteropus'' аз дигар хешовандони кӯршабпаракҳои калони мевахӯр эҳтимолан аз 28,37 то 34,63 миллион сол пеш рух додааст. Дар дохили худи ин авлод бошад, нахустин рӯйдоди эволютсионӣ эҳтимолан аз 12,41 то 15,39 миллион сол пеш ба амал омадааст. == Тавсиф == Паҳноии боли рӯбоҳи паррони маврикӣ метавонад то 80 см расад ва аз ин рӯ, он калонтарин [[Ширхӯрон|ширхӯри]] бумии ҷазираи Маврикий ба шумор меравад. Пашми он ранги тиллоӣ дошта, гӯшҳояш хурд аст ва қисми поёнии пойҳояш бо пашми ғафс пӯшонида шудааст. Пушти бадан ранги қаҳваранги сиёҳтобу ҷилодор дорад, ки бо тобиши сурхчатоб омехта буда, дар тӯли сутунмӯҳра ба шакли рахи қаҳваранги тира идома меёбад ва аз ду тарафаш доғҳои зардчатоб ҷой гирифтаанд.<ref name="Hill">{{Cite journal|author=Hill|first=J.E.|year=1971|title=The Bats of Aldabra Atoll, Western Indian Ocean|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=260|issue=836|pages=573–576|doi=10.1098/rstb.1971.0025|bibcode=1971RSPTB.260..573H}}</ref> Ин намуд андозаи миёна дорад. Дарозии миёнаи соиди бол (пешбол) дар афроди болиғ тақрибан 152 мм буда, байни нарина ва мода аз ҷиҳати андоза фарқияти назаррас вуҷуд надорад. Ин кӯршабпаракҳо асосан шабона фаъоланд, ҳарчанд баъзан рӯзона низ онҳоро дидан мумкин аст. Онҳо одатан то баромадани офтоб дар ҷойҳои истироҳати худ қарор мегиранд. Вазни онҳо аз 400 то 800 грамм буда, дар баландиҳои аз сатҳи баҳр то 1500 метр зиндагӣ мекунанд. Ин як навъи миёнаҳаҷм аст; дарозии бозуи калонсол ба ҳисоби миёна 152 аст.&nbsp;мм, байни нар ва модина фарқияте нест. Асосан шабона, гарчанде ки баъзеҳо баъзан дар давоми рӯз дида мешаванд, онҳо одатан ҳангоми тулӯи офтоб лона мегузоранд. Ин кӯршапаракҳои мевадор андозаи аз 40 то 800 г доранд ва аз сатҳи баҳр то 1500 м болотар пайдо мешаванд.<ref name="Nyhagen">{{Cite journal|author=Nyhagen|first=D. F.|year=2005|title=An investigation into the role of the Mauritian flying fox, ''Pteropus niger'', in forest regeneration|url=https://archive.org/details/sim_biological-conservation_2005-04_122_3/page/491|journal=Biological Conservation|volume=122|issue=3|pages=491–497|doi=10.1016/j.biocon.2004.08.012|bibcode=2005BCons.122..491N}}</ref> == Паҳншавӣ == [[Акс:Mauritian_flying_fox_group.jpg|чап|мини|Галае дар дарахт]] Кӯршабпаракҳои мевахӯр, аз ҷумла рӯбоҳи паррони маврикӣ, барои экосистемаҳои ҷазираҳои ғарбии [[Уқёнуси Ҳинд|уқёнуси Ҳинд]] аҳамияти бузург доранд. Онҳо ҳамчун [[Гардолудкунанда|гардолудкунандагони]] рустаниҳо ва паҳнкунандагони тухми рустаниҳо нақши муҳим мебозанд.<ref name="Nyhagen"/> Дар айни замон рӯбоҳи паррони маврикӣ танҳо дар ҷазираи Маврикий зиндагӣ мекунад. Ин намуд дар ҷазираи Реюнион дар фосилаи солҳои 1772–1801 аз байн рафтааст,<ref name="Carroll">{{Cite journal|author=Carroll|first=J. B.|title=Conservation of Western Indian Ocean Fruit Bats|year=1996|journal=Biogéographie de Madagascar|pages=329–335|url=http://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_6/colloques2/010008475.pdf|accessdate=24 October 2012}}</ref><ref name="JIR">{{Cite news|url=http://www.clicanoo.com/index.php?page=article&id_article=183718|title=La chauve-souris géante est de retour|work=Journal de l'île de la Réunion|date=6 June 2008|language=fr}}{{Пайванди мурда|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> аммо мумкин аст, ки ба наздикӣ аз Маврикий дубора ба он ҷо паҳн шуда бошад. == Экология == == Ҷои зист == [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Маврикий]] [[Гурӯҳ:Ширхӯрони Реюнион]] [[Гурӯҳ:Кӯршабпаракҳои Африқо]] s8i6inb572ud3w0dr86saz6pzajnurl 0 332720 1484018 1483800 2026-08-19T18:40:29Z Zosya95 54344 1484018 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Ornate Day Gecko in Bras d'Eau NP - Phelsuma ornata.jpg | image descr = Геккони нақшдори рӯзгард дар Боғи миллии Бра д'О | iucnstatus = LC | regnum = Ҷонварон | parent = Phelsuma | rang = Намуд | latin = Phelsuma ornata | wikispecies = Phelsuma ornata | author = <br>(J.E. Gray, 1825) | range map = Phelsuma ornata map.svg | range map caption = | range legend = Approximate distribution Depicted: Mauritius (Round Island, Île aux Aigrettes, and Coin de Mire), South Africa {{legend|#F07568|Range}} | syn = ''Phelsuma ornatum'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1825</small><br /> ''Phelsuma vinsoni'' <small>[[Robert Mertens|Mertens]], 1963</small><br /> ''Phelsuma ornata vinsoni'' <small>Heselhaus, 1980</small><br /> ''Phelsuma Phelsuma vinsoni'' <small>[[Robert Mertens|Mertens]], 1963</small> }} '''Геккони ороёфтаи рӯзгард''' ({{lang-la|Phelsuma ornata}}) як ҷонвари [[Рӯзгардӣ|рӯзгард]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] геккониҳо ({{lang-la|Gekkonidae}}) мебошад. Он дар ҷазираи [[Маврикий]] то баландии 300 метр аз сатҳи баҳр ва дар аксари ҷазираҳои гирду атроф зиндагӣ мекунад.<ref name="Nyhagen">{{Cite journal|author=Nyhagen|first=Dorte Friis|date=2001|title=Insular Interactions between Lizards and Flowers: Flower Visitation by an Endemic Mauritian Gecko|journal=Journal of Tropical Ecology|volume=17|issue=5|pages=755–761|doi=10.1017/S0266467401001560|issn=0266-4674}}</ref> Ин геккон одатан дар дарахтон ва буттаҳои гуногун маскан мегирад. Хӯроки он асосан ҳашарот ва гарди гулҳои [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустаниҳои гулдор]] мебошад.<ref name="Nyhagen"/> == Тавсифоти зоологӣ == Ин геккон одатан 10 – 13 см дарозӣ дорад.<ref name="Nyhagen"/> Пушти гардан ва сараш [[хокистарранг|хокистарранги]] [[Қаҳваранг|қаҳватоб]] буда, аз ду тараф хатҳои рах-рахи [[Сафед|сафед]] дорад. Ранги баданаш ҳархела мешавад: он метавонад [[Сабз|сабзи]] кабудчатоб, пешаш сабзу пушташ [[Кабуд|кабуд]] ё пурра кабуд бошад. Паҳлӯҳояш қаҳваранг мебошанд.<ref name="Nyhagen"/> Фукаш нақшу нигори мураккаби фирӯзаранги равшан, сафед, сурх ва кабуди тира дорад. Пушташ бо холҳои сурх пӯшида шуда, дар сараш нақши ба ҳарфи T монанд дида мешавад. Думаш [[Фирӯзаранг|фирӯзаранг]] буда, хатҳои кӯндаланги сурх дорад. Зери баданаш сафеди камранг аст. == Паҳншавӣ == Ин гекко дар Маврикий, Ҷазираи Раунд, Ил-о-Эгретт ва Куэн-де-Мир вохӯрда мешавад. Он бештар дар минтақаҳои соҳилӣ зиндагӣ мекунад. == Муҳити зист == Геккони ороёфтаи рӯзгард одатан дар ҷойҳои хушктари Маврикий, дар баландиҳои паст ва миёна зиндагӣ мекунад. Онро дар дарахтон, дигар рустаниҳои гармсерӣ ва ҳамчунин рӯи сангҳо, дар ҷойҳое ки рустаниҳои аслӣ нест шудаанд, дидан мумкин аст. Яке аз сокинони Флик-ан-Флак, дар соҳили ғарбии Маврикий, гуфтааст, ки ин гекконҳо дар боғи ӯ бисёр шудаанд. Онҳо рӯи деворҳои боғ ва хона мегарданд ва баъзеашон ҳатто ба дохили хона медароянд. Баъзан шабро пушти ҷевонҳо мегузаронанд ва саҳар аз тирезаҳои кушода берун мешаванд. ==Адабиёт== {{reflist}} [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Маврикий]] akkvfl72haga04yioa2bs0lbbk6hkvs 0 332936 1484086 1483312 2026-08-20T03:03:15Z InternetArchiveBot 30618 Add 2 books for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484086 wikitext text/x-wiki [[Акс:Праздник "Тирган" в г. Душанбе 08.jpg|thumb|]] [[Акс:Праздник Навруз - 2026 в городе Душанбе. Таджикистан 06.jpg|thumb|]] [[File:Обряд в Душанбе.jpg|thumb|]] '''Ҷамъият''' ё '''Ҷомеъа'''({{забон-фр|societe}}), ({{забон-фа|جمعیت}}) — як гурӯҳи [[афрод]]ест, ки дар муоширати доимии иҷтимоӣ иштирок мекунанд ё як [[гурӯҳи иҷтимоӣ|гурӯҳи бузурги иҷтимоӣ]], ки як [[қаламрав]]и фазоӣ ё иҷтимоиро тақсим мекунанд ва одатан таҳти ҳамон як [[қудрат|қудрати сиёсӣ]] ва интизориҳои фарҳангии бартаридошта қарор доранд. Ҷамъиятҳо бо намунаҳои муносибатҳо ( муносибатҳои иҷтимоӣ ) байни [[афрод]]е, ки [[фарҳанг]] ва [[Институти иҷтимоӣ|Институтҳои иҷтимоии]] хоси худро доранд, тавсиф мешаванд; ҷомеъаи мушаххасро метавон ҳамчун маҷмӯи чунин муносибатҳо байни аъзои таркибии он тавсиф кард. Сохторҳои иҷтимоии инсон мураккаб ва хеле ҳамкорӣкунанда буда, дорои тахассуси меҳнат тавассути нақшҳои иҷтимоӣ мебошанд. Ҷамъиятҳо нақшҳо ва дигар намунаҳои [[рафтор|рафторро]] тавассути қабул ё қабул накардани амалҳо ё [[мафҳум|мафҳумҳои]] муайян эҷод мекунанд - ин интизориҳо дар бораи [[рафтор]] дар дохили ҷомеъаи муайян ҳамчун меъёрҳои иҷтимоӣ маълуманд. То он даме, ки ҷомеъа ҳамкорӣ аст, он метавонад ба аъзои худ имкон диҳад, ки ба тарзе [[манфиат]] гиранд, ки дар акси ҳол дар асоси инфиродӣ душвор хоҳад буд. Ҷамъиятҳо вобаста ба сатҳи [[фанноварӣ]] ([[технология]]) ва намуди фаъолияти иқтисодӣ фарқ мекунанд. Ҷамъиятҳои калонтар бо изофаи зиёди ғизоӣ аксар вақт табақабандӣ ё намунаҳои бартариятро нишон медиҳанд. Ҷомеъаҳо метавонанд шаклҳои гуногуни идоракунӣ, роҳҳои гуногуни фаҳмидани хешовандӣ ва нақшҳои гуногуни [[гендер|гендерӣ]] дошта бошанд. Рафтори инсон байни ҷомеъаҳои гуногун ба таври назаррас фарқ мекунад; одамон ҷамъиятеро ташаккул медиҳанд, аммо ҷамъият дар навбати худ [[инсон|инсонро]] ташаккул медиҳад. == Номшиносӣ ва истифода == Истилоҳи "ҷамъият" ({{забон-фр|societe}}) — одатан ба гурӯҳи калони [[одам|одамоне]] дахл дорад, ки дар як ҷомеаи муназзам дар дохили як кишвар ё дар саросари якчанд кишварҳои монанд зиндагӣ мекунанд, ё ба "ҳолати бо дигарон будан", ба монанди ибораи "онҳо дар ҷомеаи асримиёнагӣ зиндагӣ мекарданд" <ref>{{cite web |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |title=Meaning of society in English |website=[[Cambridge Advanced Learner's Dictionary|Cambridge Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326010448/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/society |archive-date=26 March 2023 |access-date=8 January 2024}}</ref> ишора мекунад. Ин [[истилоҳ]] ҳадди аққал ба [[соли 1513]] рост меояд ва аз ({{забон-фр|societe}}) фаронсавии [[асри XII]] сарчашма мегирад. (({{забон-фр|societe}}) муосири фаронсавӣ) ), ки маънояш «ширкат» аст. <ref name=":0">{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |title=Society |website=[[Merriam-Webster Dictionary]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121611/https://www.merriam-webster.com/dictionary/society#h2 |archive-date=7 May 2021 |access-date=8 January 2024}}</ref> Ин истилоҳи фаронсавӣ аз калимаи лотинии ({{забон-ла|societas}}) гирифта шудааст («муштаракӣ», «иттиҳод» ё «ассотсиатсия»), ки худ аз исми ({{забон-ла|socius}}) гирифта шудааст (''"рафиқ", " [[дӯст]] " ё "иттифоқчӣ"''. <ref name=":0" /> Калимаи "иҷтимоӣ" аз калимаи лотинии socii гирифта шудааст. ('иттифоқчиён'). Он махсусан аз Socii итолиёвӣ гирифта шудааст давлатҳо, муттаҳидони таърихии Ҷумҳурии Рум, гарчанде ки онҳо дар Ҷанги Иҷтимоии солҳои 91-87 пеш аз милод бар зидди [[Имперотурии Рум]] [[исён]] бардоштанд. <ref>{{Cite journal |last=Salmon |first=E. T. |date=1962 |title=The Cause of the Social War |url=https://www.jstor.org/stable/1086945 |journal=Phoenix |volume=16 |issue=2 |pages=107–119 |doi=10.2307/1086945 |jstor=1086945 |issn=0031-8299|url-access=subscription }}</ref> == Консепсияҳо == === Дар биология === [[Одам]]он, дар баробари хешовандони наздиктарини худ - бонобоҳо ва [[шимпанзе|шимпанзеҳо]], [[ҳайвонот]]и хеле иҷтимоӣ мебошанд. Ин заминаи биологӣ нишон медиҳад, ки ҷомеъагароии аслӣ, ки барои ташаккули ҷомеъаҳо зарур аст, дар табиати [[инсон]] реша давондааст. <ref name=":5">{{cite book |last=Fukuyama |first=Francis |author-link=Francis Fukuyama |title=The Origins of Political Order: From Prehuman Times to the French Revolution |title-link=The Origins of Political Order |chapter=The State of Nature |year=2011 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |pages=[https://archive.org/details/originsofpolitic0000fuku/page/26 26]–48 |isbn=978-0-374-22734-0 |lccn=2010038534 |oclc=650212556 |edition=First |location=New York, NY}}</ref> Ҷамъияти инсонӣ дорои сатҳи баланди ҳамкорӣ буда, аз гурӯҳҳои [[шимпанзе|шимпанзеҳо]] ва бонобоҳо, аз ҷумла нақши волидайнии наринаҳо, <ref>{{cite book |last=Godelier |first=Maurice |author-link=Maurice Godelier |year=2004 |title=Métamorphoses de la parenté |url=https://archive.org/details/metamorphosesdel0000gode |publisher=Fayard |isbn=2-213-61490-3 |lccn=2004459773 |oclc=61137773 |language=fr}}</ref><ref>{{cite journal |last=Goody |first=Jack |author-link=Jack Goody |url=https://newleftreview.org/issues/ii36/articles/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |title=The Labyrinth of Kinship |journal=[[New Left Review]] |publication-place=London, UK |series=II |issue=36 |issn=0028-6060 |lccn=63028333 |oclc=1605213 |date=November–December 2005 |pages=127–139 |article-number=2592 |doi=10.64590/w7v |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106221836/http://newleftreview.org/II/36/jack-goody-the-labyrinth-of-kinship |archive-date=6 November 2018 |access-date=8 January 2024|url-access=subscription }}</ref> истифодаи забон барои муошират, <ref name=":5" /> [[тахассус]]и [[меҳнат]], <ref name=":5" /> ва майли сохтани «лонаҳо» (урдугоҳҳо, шаҳракҳо ё шаҳракҳои бисёрнаслӣ), бо роҳҳои муҳим фарқ мекунад. <ref name=":6">{{Cite magazine |last=Angier |first=Natalie |author-link=Natalie Angier |date=April 2012 |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |title=Edward O. Wilson's New Take on Human Nature |magazine=[[Smithsonian Magazine]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231221202723/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/edward-o-wilsons-new-take-on-human-nature-160810520/ |archive-date=21 December 2023 |access-date=8 January 2024}}</ref> Баъзе биологҳо, аз ҷумла энтомолог Э.О. Вилсон, [[инсон]]ҳоро ҳамчун эусоциалӣ гурӯҳбандӣ мекунанд ва одамонеро, ки [[мӯрча]] доранд, дар сатҳи баландтарини иҷтимоӣ дар спектри этологияи [[ҳайвонот]] ҷойгир мекунанд, гарчанде ки дигарон бо ин розӣ нестанд. <ref name=":6" /> Шояд зиндагии гурӯҳҳои иҷтимоӣ дар одамон аз сабаби интихоби гурӯҳҳо дар муҳитҳои ҷисмонӣ, ки зинда монданро душвор мегардонд, [[таҳаввул]] ёфта бошад. <ref>{{cite book |last=Wilson |first=David Sloan |author-link=David Sloan Wilson |year=2007 |title=Evolution for Everyone: How Darwin's Theory Can Change the Way We Think About Our Lives |url=https://archive.org/details/evolutionforever0000wils |publisher=Delacorte |location=New York, NY |isbn=978-0-385-34092-2 |lccn=2006023685 |oclc=70775599}}</ref> === Дар [[ҷомеашиносӣ]]=== Дар [[ҷомеашиносӣ|ҷомеашиносии]] Ғарб се парадигмаи бартаридошта барои фаҳмидани ҷомеъа вуҷуд дорад: функсионализм (инчунин бо номи функсионализми сохторӣ маълум аст), назарияи [[низоъ]] ва мутақобилакунии рамзӣ. Аз нигоҳи [[Карл Маркс]], <ref name=morrison>Morrison, Ken. ''Marx, Durkheim, Weber. Formations of modern social thought''</ref> инсонҳо аз ҷиҳати дохилӣ, ҳатман ва аз рӯи таъриф мавҷудоти иҷтимоӣ ҳастанд, ки ғайр аз "махлуқоти гурӯҳӣ", наметавонанд зинда монанд ва ниёзҳои худро ба ҷуз аз ҳамкории иҷтимоӣ ва иттиҳод қонеъ гардонанд. Аз ин рӯ, хусусиятҳои иҷтимоии онҳо то андозае як далели объективӣ мебошанд, ки аз [[таваллуд]] ба онҳо мӯҳр зада шудааст ва бо [[раванд|равандҳои]] иҷтимоӣ тасдиқ карда мешавад; ва мувофиқи [[Карл Маркс]], [[одам]]он ҳангоми истеҳсол ва такрористеҳсоли ҳаёти моддии худ бояд ҳатман ба муносибатҳои истеҳсолӣ ворид шаванд, ки «аз иродаи онҳо мустақил» мебошанд. Баръакс, масалан, [[ҷомеашинос]] [[Макс Вебер]] <ref name=morrison/> амали инсонро ҳамчун "иҷтимоӣ" муайян мекунад, агар бо назардошти маъноҳои субъективии [[афрод]], ки ба амал вобастаанд, он "рафтори дигаронро ба назар мегирад ва бо ин васила дар самти худ равона карда мешавад". == Ҷамъияти пӯшида ва кушода == '''Ҷамъият''' — гурӯҳи одамон, ки расман ташкил нашудаанд, вале манфиатҳо ва [[Арзиш (илми фалсафа)|арзишҳои]] муштарак доранд. Мафҳумҳои ҷомеъаи кушода ва пӯшида аз ҷониби Карл Поппер барои тавсифи низомҳои фарҳангӣ, таърихӣ ва сиёсии хоси ҷомеъаҳои гуногун дар марҳилаҳои гуногуни рушди онҳо муаррифӣ шудаанд <ref>[http://mirslovarei.com/content_pol/OBSHHESTVO-OTKRYTOE-I-ZAKRYTOE-5051.| Общество Открытое И Закрытое&nbsp;— Мир словарей]{{Пайванди мурда|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> . Ҷамъияти пӯшида — мувофиқи гуфтаи Поппер— навъи ҷомеъае, ки бо сохтори иҷтимоии статикӣ, ҳаракати маҳдуд, нотавонӣ барои [[навоварӣ]], анъанагароӣ ва [[Идеология|идеологияи]] [[Иқтидоргароӣ|авторитарии]] догматикӣ тавсиф мешавад (системае вуҷуд дорад, ки дар он аксарияти аъзои ҷомеа [[Арзиш (илми фалсафа)|арзишҳои]] ба онҳо додашударо ихтиёран қабул мекунанд, одатан [[Тамомиятхоҳӣ|ҷомеаи тоталитарӣ]] ) Ҷамъияти кушода — мувофиқи гуфтаи Поппер&nbsp;— навъи ҷомеъае, ки бо сохтори иҷтимоии динамикӣ, ҳаракати баланд, қобилияти навоварӣ, танқиди озод, индивидуализм ва идеологияи плюралистии [[Демократия|демократӣ]] тавсиф мешавад <ref>[http://glossary.ru/ Глоссарий.ru] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20111129094941/http://www.glossary.ru/|date=2011-11-29}} {{Ref-ru}}<span class="ref-info" data-ve-ignore="" title="російською мовою">(рос.)</span></ref> (дар ин ҷо ба [[шахс]] имкон дода мешавад, ки ҷаҳонбинӣ ва [[Арзиш (илми фалсафа)|арзишҳои]] ахлоқии худро интихоб кунад <ref>[http://www.psychologos.ru/Закрытое_и_открытое_общество Закрытое и открытое общество&nbsp;— Психологос] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20100211133421/http://www.psychologos.ru/Закрытое_и_открытое_общество|date=2010-02-11}} {{Ref-ru}}</ref>. [[Идеология|Идеологияи]] давлатӣ вуҷуд надорад ва дар сатҳи [[Қонуни асосии давлат|конститутсионӣ]] принсипҳои озодии маънавӣ муқаррар карда шудаанд, ки [[шахс]] воқеан аз онҳо истифода мебарад. Яъне, худи ӯ кӯшиш мекунад, ки [[Арзиш (илми фалсафа)|арзишҳои]] асосиро пайдо кунад). Ҷомеъаи пӯшида ба [[Тахассус|ихтисос]] майл дорад, дар ҳоле ки ҷомеъаи кушода...— ба эҷодкорӣ <ref name="psychologos">[http://www.psychologos.ru/Закрытое_и_открытое_общество Закрытое и открытое общество&nbsp;— Психологос] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20100211133421/http://www.psychologos.ru/Закрытое_и_открытое_общество|date=2010-02-11}} {{Ref-ru}}<span class="ref-info" data-ve-ignore="" title="російською мовою">(рос.)</span></ref> . Дар ҷомеъаи кушода, ҳар як иштирокчӣ барои ҳаёти худ масъул аст ва пеш аз ҳама ба худаш ғамхорӣ мекунад, дар ҳоле ки ҳуқуқ ба моликияти хусусӣ ва шаъну шарафи шахсӣ дар ҷомеа эҳтиром карда мешавад. Дар ҷомеаи пӯшида, «вазифаи муқаддас»&nbsp;— нисбат ба дигарон ва моликияти шахсӣ ғамхорӣ кунед&nbsp;— масъала шубҳанок (ношоиста) ё ҳатто ҷиноятӣ, ношоиста аст. Эзоҳ: * Мулоҳизаҳои дар боло зикршуда дар бораи намудҳои ҷомеъаҳои пӯшида ва кушода танҳо барои ҷомеъаҳое, ки андозаи як [[давлат]] доранд, эътибор дошта метавонанд. Агар шахс дар ҷомеъаи кушода, бар хилофи ҷомеъаи пӯшида, мустақилона [[Арзиш (илми фалсафа)|арзишҳои]] асосиро пайдо кунад, пас ӯ метавонад бо дигар одамони ҳамфикр, ки бо ӯ ҷомеъаеро ташкил медиҳанд, ки метавонад [[Арзиш (илми фалсафа)|арзишҳои]] муштарак дошта бошад, аммо дар ин [[асос]] онҳоро ба ҷомеъаи пӯшида нисбат додан мумкин нест, ҳамзистӣ кунад. * [[Арзиш (илми фалсафа)|Арзишҳои]] [[Башарият|умумибашарӣ]] вуҷуд доранд, ки барои тамоми [[башарият]] муштараканд, вагарна онро ҷамъияти [[Инсон|инсонӣ]] номидан мумкин набуд. [[Фаъолияти сиёсӣ|Фаъолият]] ва рушди низоми иҷтимоӣ ҳатман тағйири наслҳои [[Одам|одамон]] ва аз ин рӯ, тақлиди иҷтимоиро дар бар мегирад.&nbsp;— аъзоёни ҷомеъа [[дониш]] ва [[фарҳанг]]<nowiki/>ро аз насл ба насл интиқол медиҳанд. Бинед. «тарбия» ва «иҷтимоӣгардонӣ». == Ҷомеъаи шаҳрвандӣ == {{Асосӣ|Ҷомеъаи шаҳрвандӣ}} Дар охири [[асри XX]]. ва дар аввали [[асри XXI]], идеяи ҷомеъаи шаҳрвандӣ ҳамчун системаи муассисаҳои ғайриҳукуматӣ ва ғайритиҷоратӣ, ки худташкил ва рушди [[аҳолӣ|аҳолиро]] таъмин мекунад, ба таври васеъ баррасӣ мешавад. Мувофиқи ин консепсия, [[Созмон|созмонҳо]] ва ҷамъиятҳои [[шаҳрвандӣ|шаҳрвандони]] як [[давлат]] асоси ҷомеъаи воқеиро ташкил медиҳанд, ки новобаста аз [[низоми сиёсӣ]], вазифаҳои сохторҳои иҷроияи [[Давлат|давлатро]] пурра мекунад. == Хусусиятҳо == === Меъёрҳо ва нақшҳо === Меъёрҳои иҷтимоӣ меъёрҳои муштараки рафтори қобили қабул аз ҷониби гурӯҳҳо мебошанд. <ref name="lapinski & rimal">{{cite journal |last1=Lapinski |first1=Maria Knight |last2=Rimal |first2=Rajiv N. |date=May 2005 |title=An Explication of Social Norms |url=https://archive.org/details/sim_communication-theory_2005-05_15_2/page/127 |journal=Communication Theory |volume=15 |issue=2 |pages=127–147 |doi=10.1093/ct/15.2.127 |issn=1050-3293 |lccn=91660236 |oclc=49374452}}</ref><ref>{{Cite book |last=Finnemore |first=Martha |url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |title=National Interests in International Society |date=1996 |publisher=Cornell University Press |pages=22–24, 26–27 |isbn=978-0-8014-8323-3 |jstor=10.7591/j.ctt1rv61rh |lccn=96013991 |oclc=34473682 |access-date=22 December 2023 |archive-date=1 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601221422/https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |url-status=live }}</ref> Меъёрҳои иҷтимоӣ, ки метавонанд ҳам фаҳмишҳои ғайрирасмӣ бошанд, ки рафтори аъзои ҷомеъаро танзим мекунанд ва ҳам ба қоидаҳо ва [[қонун]]ҳо табдил дода мешаванд <ref>{{cite journal |last1=Pristl |first1=Ann-Catrin |last2=Kilian |first2=Sven |last3=Mann |first3=Andreas |date=8 November 2020 |title=When does a social norm catch the worm? Disentangling social normative influences on sustainable consumption behaviour |journal=Journal of Consumer Behaviour |volume=20 |issue=3 |pages=635–654 |doi=10.1002/cb.1890 |doi-access=free |issn=1472-0817 |lccn=2005206515 |oclc=49883766 |s2cid=228807152 |s2cid-access=free |url=https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |access-date=10 January 2024 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429040049/https://kobra.uni-kassel.de/bitstream/123456789/13036/1/cb_1890.pdf |url-status=live }}</ref>, омилҳои пурқуввати рафтори [[инсон]] мебошанд. <ref>{{Cite journal |last=Legro |first=Jeffrey W. |author-link=Jeffrey W. Legro|date=Winter 1997 |title=Which Norms Matter? Revisiting the "Failure" of Internationalism |url=https://archive.org/details/sim_international-organization_winter-1997_51_1/page/31 |journal=International Organization |volume=51 |issue=1 |pages=31–63 |doi=10.1162/002081897550294 |issn=0020-8183 |jstor=2703951 |lccn=49001752 |s2cid=154368865}}</ref> Нақшҳои иҷтимоӣ меъёрҳо, вазифаҳо ва намунаҳои рафтор мебошанд, ки ба мақоми иҷтимоии [[шахс]] алоқаманданд. Дар тафаккури функсионалистӣ, афрод сохтори ҷомеъаро бо ишғоли нақшҳои иҷтимоӣ ташкил медиҳанд. {{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=112}} Мувофиқи тафаккури рамзӣ, [[афрод]] аз рамзҳо барои паймоиш ва муоширати нақшҳо истифода мебаранд. {{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=111}} Эрвинг Гоффман истиораи театрро барои таҳияи линзаи драматургӣ истифода бурд, ки изҳор медорад, ки нақшҳо сенарияҳоеро фароҳам меоранд, ки муносибатҳои иҷтимоиро танзим мекунанд. {{Sfn|Conerly|Holmes|Tamang|2021|p=111}} === [[Гендер]] ва хешовандӣ === [[Акс:Donkey-drawn cart in Aswan 2019 with a man and three children.jpg|thumb|alt=refer to caption |Оилаи мисрӣ дар соли 2019 дар аробаи харсавор савор мешаванд. Муносибатҳои оилавӣ яке аз муҳимтарин принсипҳои ташкилӣ дар бисёр ҷомеъаҳо мебошанд..]] Тақсимоти [[одам]]он ба нақшҳои ҷинсии [[мард]] ва [[зан]] аз ҷиҳати фарҳангӣ бо тақсимоти мувофиқи меъёрҳо, амалияҳо, либоспӯшӣ, рафтор, ҳуқуқҳо, вазифаҳо, имтиёзҳо, мақом ва қудрат қайд карда шудааст. Баъзеҳо баҳс мекунанд, ки нақшҳои ҷинсӣ табиатан аз фарқиятҳои ҷинсӣ ба вуҷуд меоянд, ки боиси тақсимоти меҳнат мегардад, ки дар он занон меҳнати репродуктивӣ ва дигар нақшҳои хонаводагиро ба ӯҳда мегиранд. Нақшҳои гендерӣ аз ҷиҳати таърихӣ гуногун буданд ва дар бисёр ҷомеаҳо мушкилот бо меъёрҳои бартаридоштаи гендерӣ такрор шудаанд. Ҳамаи ҷомеъаҳои инсонӣ намудҳои муносибатҳои иҷтимоиро дар асоси муносибатҳои байни волидон, [[фарзанд]]он ва дигар наслҳо ( [[Хешовандии сабабӣ]]) ва муносибатҳои тавассути издивоҷ ( [[Хешовандии сабабӣ]] ) ташкил, эътироф ва тасниф мекунанд. Инчунин навъи сеюми муносибатҳои оилавӣ вуҷуд дорад, ки нисбат ба волидони таъмидӣ ё фарзандони фарзандхонда ( фиктивӣ ) татбиқ мешаванд. Ин муносибатҳои аз ҷиҳати фарҳангӣ муайяншударо хешовандӣ меноманд. Дар бисёр [[ҷомеъа]]ҳо, он яке аз муҳимтарин принсипҳои ташкили иҷтимоӣ буда, дар интиқоли мақом ва мерос нақш мебозад. Ҳамаи ҷомеъаҳо қоидаҳои мамнӯъи никоҳҳои хешутаборӣ доранд, ки мувофиқи онҳо издивоҷ байни намудҳои муайяни муносибатҳои хешутаборӣ манъ аст; ва баъзе ҷомеъаҳо инчунин қоидаҳои издивоҷи имтиёзнок бо баъзе дигар хешутаборӣ доранд. === Қавмият === Гурӯҳҳои этникии инсон як гурӯҳи иҷтимоӣ мебошанд, ки дар асоси хусусиятҳои муштараке, ки онҳоро аз дигар гурӯҳҳо фарқ мекунанд, якҷоя ҳамчун гурӯҳ муайян мекунанд . Ин хусусиятҳои муштарак метавонанд маҷмӯи умумии [[анъана]]ҳо, [[аҷдод]], [[забон]], [[таърих]], [[ҷомеъа]], [[фарҳанг]], [[миллат]], [[дин]] ё муносибати иҷтимоӣ дар минтақаи зисти онҳо бошанд. Таърифи умуман қабулшудаи он чизе, ки гурӯҳи этникиро ташкил медиҳад, вуҷуд надорад ва одамон қобилияти тағйир додани мансубият бо гурӯҳҳои иҷтимоиро нисбатан ба осонӣ таҳаввул додаанд, аз ҷумла тарк кардани гурӯҳҳое, ки қаблан иттифоқҳои қавӣ доштанд, агар ин кор ҳамчун таъмини бартариятҳои шахсӣ ҳисобида шавад. Қавмият аз мафҳуми [[нажод]], ки бар асоси хусусиятҳои ҷисмонӣ асос ёфтааст, ҷудо аст, гарчанде ки ҳарду аз ҷиҳати иҷтимоӣ сохта шудаанд . Муайян кардани мансубияти этникӣ ба аҳолии муайян мураккаб аст, зеро ҳатто дар дохили номҳои умумии этникӣ метавонад доираи гуногуни зергурӯҳҳо мавҷуд бошад ва таркиби ин гурӯҳҳои этникӣ метавонад бо мурури замон ҳам дар сатҳи коллективӣ ва ҳам дар сатҳи инфиродӣ тағйир ёбад. Гурӯҳҳои этникӣ метавонанд дар ҳувияти иҷтимоӣ ва ҳамбастагии воҳидҳои этникӣ-сиёсӣ нақши муҳим бозанд. Ҳувияти этникӣ бо пайдоиши давлати миллӣ ҳамчун шакли бартаридоштаи созмони сиёсӣ дар асрҳои 19 ва 20 зич алоқаманд аст. === [[Ҳукумат]] ва [[сиёсат]] === [[Акс:United Nations Headquarters in New York City, view from Roosevelt Island.jpg|thumb|right|alt=refer to caption |Қароргоҳи [[Созмони Милали Муттаҳид]] дар шаҳри Ню-Йорк, ки яке аз бузургтарин созмонҳои сиёсии ҷаҳонро дар бар мегирад]] Ҳукуматҳо [[қонун]]ҳо ва [[сиёсат|сиёсатҳоеро]] таҳия мекунанд, ки ба одамоне, ки онҳо идора мекунанд, таъсир мерасонанд. Дар тӯли таърихи инсоният шаклҳои зиёди ҳукумат вуҷуд доштанд, ки роҳҳои гуногуни тақсимоти қудрат ва сатҳҳо ва воситаҳои гуногуни назорат бар аҳолӣ доштанд. Дар таърихи қадим, тақсимоти қудрати сиёсӣ аз рӯи мавҷудияти оби тоза, хокҳои ҳосилхез ва иқлими мӯътадили маконҳои гуногун муайян мешуд. Ҳангоме ки аҳолии деҳқон дар [[ҷамоат]]ҳои калонтар ва зичтар ҷамъ мешуданд, муоширати байни гурӯҳҳои гуногун афзоиш ёфт, ки боиси рушди минбаъдаи идоракунӣ дар дохил ва байни [[ҷамоат]]ҳо гардид. мувофиқи маълумоти [[The Economist]], 43% ҳукуматҳои миллӣ [[демократия]], 35% [[автократия]] ва 22% дорои унсурҳои ҳарду буданд. Бисёре аз кишварҳо созмонҳо ва иттифоқҳои сиёсии байналмилалиро таъсис додаанд, ки бузургтаринашон [[Созмони Милали Муттаҳид]] бо 193 [[кишвар]]и узв аст. === Тиҷорат ва иқтисод === [[Акс:Silk_Road_in_the_I_century_AD_-_en.svg|thumb|250x250px|alt=A map depicting the Silk Road and relevant trade routes |Роҳҳои тиҷорати ҳанутҳои масофаи дур дар [[Роҳи Абрешим]] (сабз) ва дигар масирҳо (сурх) тақрибан асри 1-и мелодӣ]] [[Тиҷорати озод|Тиҷорат]], яъне мубодилаи ихтиёрии мол ва хизматрасонӣ, муддати тӯлонӣ ҷанбаи ҷомеаи инсонӣ буд ва он ҳамчун хусусияте дида мешавад, ки инсонро аз дигар ҳайвонот фарқ мекунад. Ҳатто тиҷорат ҳамчун амалияе зикр шудааст, ки ба Homo sapiens нисбат ба дигар гоминидҳо бартарии калон додааст; далелҳо нишон медиҳанд, ки [[Homo sapiens]]-и ибтидоӣ аз роҳҳои тиҷоратии масофаи дур барои мубодилаи мол ва ғояҳо истифода мебурданд, ки боиси таркишҳои фарҳангӣ мешуд ва дар вақти кам будани шикор манбаъҳои иловагии [[ғизо]]ӣ фароҳам меоварданд. Чунин шабакаҳои тиҷоратӣ барои неандерталҳои ҳоло аз байн рафта вуҷуд надоштанд. Тиҷорати ибтидоӣ маводеро барои сохтани асбобҳо, ба монанди обсидиан, дар масофаҳои кӯтоҳ мубодила мекард. Баръакс, дар тӯли қадим ва давраи асримиёнагӣ, баъзе аз масирҳои бонуфузтарини масофаи дур хӯрокворӣ ва молҳои боҳашамат, ба монанди тиҷорати ҳанут, интиқол медоданд. Иқтисодиёти инсонии ибтидоӣ эҳтимолан бештар ба тӯҳфа додан асос ёфта буд, на ба низоми мубодилаи молҳо. [[Асъор]]и аввал аз молҳо иборат буд; қадимтаринаш шакли [[чорво]] ва маъмултаринаш садафҳои каури буд. Аз он вақт инҷониб, [[асъор]] ба тангаҳои баровардашудаи давлатӣ, [[асъор]]и коғазӣ ва электронӣ табдил ёфт. Омӯзиши инсонии иқтисодиёт як илми иҷтимоӣ аст, ки ба тақсимоти захираҳои нодир дар байни одамони гуногун аз ҷониби ҷомеъаҳо менигарад. Дар тақсимоти сарват байни одамон нобаробариҳои бузурге вуҷуд доранд; то соли [[соли 2018]] дар [[Чин]], [[Аврупо]] ва [[Иёлоти Муттаҳида]], даҳяки сарватмандтарин одамон беш аз ҳафт даҳяки сарвати умумии ин минтақаҳоро дар ихтиёр доранд. === [[Низоъ]] === [[Акс:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|alt=refer to caption |Ақибнишинии Наполеон пас аз ҳуҷуми номуваффақи ӯ ба Русия дар соли 1812 (расми равғанӣ аз ҷониби Адольф Нортен, 1851)]] Омодагии одамон барои куштани оммавии дигар аъзоёни навъи худ тавассути низоъҳои муташаккил (яъне [[ҷанг]]) муддати тӯлонӣ мавзӯи баҳсҳо буд. Як мактаби [[ақида]] ин аст, ки [[ҷанг]] ҳамчун воситаи аз байн бурдани рақибон таҳаввул ёфтааст ва зӯроварӣ як хислати фитрии [[инсон]] аст. [[Одам]]он нисбат ба дигар [[одам]]он бо суръати қобили муқоиса бо дигар приматҳо зӯроварӣ мекунанд (гарчанде ки одамон калонсолонро бо суръати нисбатан баланд мекушанд ва сатҳи куштори кӯдаконро нисбатан паст доранд). Як мактаби дигари [[ақида]] нишон медиҳад, ки [[ҷанг]] як падидаи нисбатан нав аст ва аз сабаби тағйирёбии шароити иҷтимоӣ пайдо шудааст. Гарчанде ки ҳанӯз муқаррар нашудаанд, далелҳои мавҷуда нишон медиҳанд, ки рафтори ҷангӣ танҳо тақрибан 10,000 сол пеш ва дар бисёр минтақаҳо ҳатто ба наздикӣ маъмул гаштааст. Таҳлили филогенетикӣ пешгӯӣ мекунад, ки 2% марги [[одам]]он аз сабаби куштор ба амал меояд, ки тақрибан ба сатҳи куштор дар ҷомеъаҳои гурӯҳӣ баробар аст. Аммо, сатҳи [[зӯроварӣ]] мувофиқи меъёрҳои иҷтимоӣ хеле фарқ мекунад ва сатҳи куштор дар ҷомеъаҳое, ки системаҳои ҳуқуқӣ ва муносибати қавии [[фарҳанг]]ӣ нисбат ба [[зӯроварӣ]] доранд, тақрибан 0.01% -ро ташкил медиҳад. {{хурд}} {{ПБ}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Мақолаи тарҷумашуда|ru|Oбщество}} {{ТарҷумаКунед|en|Society}} [[Гурӯҳ:Ҷамъият]] [[Гурӯҳ:Одам]] [[Гурӯҳ:Ҷомеашиносӣ]] kvlydnnuay34bi8y88ltumviugrtm6i 14 333107 1483937 1483703 2026-08-19T12:49:49Z EmausBot 3642 Ислоҳи масири дукарата ба [[Гурӯҳ:Хонадони Скейкел]] 1483937 wikitext text/x-wiki #равона [[:Гурӯҳ:Хонадони Скейкел]] apf8ynh3ix17b0npxtaguymorgftb8l 0 333109 1483950 1483763 2026-08-19T14:12:42Z Zosya95 54344 1483950 wikitext text/x-wiki [[Акс:Marilyn_Monroe_Birth_Certificate_original_(cropped).jpg|алт=Scan of birth certificate of Marilyn Monroe|мини| Дар шаҳодатномаи таваллуди [[Мерилин Монро|Мерилин Монро]] номи аслии ӯ навишта шудааст: Норма Ҷин Мортенсон.]] '''Номи аслӣ''' номест, ки ба кас ҳангоми ба дунё омаданаш медиҳанд. Ин метавонад ном, насаб ё [[Номи шахсӣ|номи пурраи шахс]] бошад. Вақте ки ин ном дар [[шаҳодатномаи таваллуд]] навишта мешавад, он номи қонунии ин кас ба шумор меравад.<ref name="Connexion">{{Cite web|url=http://www.connexionfrance.com/france-must-use-womans-maiden-name-correspondence-15398-view-article.html|title=French administration must routinely use woman's maiden name in letters|website=The Connexion|date=27 январи 2014|accessdate=1 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923210232/http://www.connexionfrance.com/france-must-use-womans-maiden-name-correspondence-15398-view-article.html|archivedate=23 September 2015}}</ref> ==Ивазкунӣ== Одатан, номи аслӣ аз давраи зода шудан то охири умри одам мемонад. Аммо одамон метавонанд номи аслии худро бо сабабҳои гуногун иваз кунанд. Мувофиқи моддаи 20-и Кодекси мадании Ҷумҳурии Тоҷикистон, шахсе, ки ба синни 16-солагӣ расидааст, ҳақ дорад номи худро бо тартиби муқарраркардаи қонун иваз кунад.<ref>{{cite web | title = Кодекси мадании Ҷумҳурии Тоҷикистон | date = 24 декабри 2022 | number = № 1918 | language = tg }}</ref> Иваз кардани ном метавонад қисман ё пурра бошад. ===Қисман=== Иваз кардани қисмии номи аслӣ вақте аст, ки шахс танҳо ном ё насаби худро дигар мекунад. Масалан, баъзе занон пас аз ба шавҳар баромадан [[Насаб|насаби]] шавҳари худро мегиранд. Дар ин ҳолат насаби нави онҳо дар ҳуҷҷатҳои нави расмӣ истифода бурда мешавад, вале насаби аслиашон дар [[Бойгонӣ|сабтҳои бойгонӣ]] ва ҳуҷҷатҳои кӯҳна боқӣ мемонад. ===Пурра=== Иваз кардани пурраи номи аслӣ вақте аст, ки шахс ҳам ном ва ҳам насаби худро пурра дигар мекунад. == Номҳои аслии шахсони шинохта == * [[Садриддин Айнӣ]] — Садриддинхоҷа Саидмуродзода (пас аз Шӯравӣ: Садриддин Саидмуродович Саидмуродов) * [[Садри Зиё]] — Муҳаммадшариф ибни Абдушшакури Оят == Инчунин нигаред == * [[Насаб]] * [[Тахаллус]] == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Номҳои одамон]] ixf4utxsw1rg6ujqe1keann2msc2bpx 1483951 1483950 2026-08-19T14:18:49Z Zosya95 54344 /* Пурра */ 1483951 wikitext text/x-wiki [[Акс:Marilyn_Monroe_Birth_Certificate_original_(cropped).jpg|алт=Scan of birth certificate of Marilyn Monroe|мини| Дар шаҳодатномаи таваллуди [[Мерилин Монро|Мерилин Монро]] номи аслии ӯ навишта шудааст: Норма Ҷин Мортенсон.]] '''Номи аслӣ''' номест, ки ба кас ҳангоми ба дунё омаданаш медиҳанд. Ин метавонад ном, насаб ё [[Номи шахсӣ|номи пурраи шахс]] бошад. Вақте ки ин ном дар [[шаҳодатномаи таваллуд]] навишта мешавад, он номи қонунии ин кас ба шумор меравад.<ref name="Connexion">{{Cite web|url=http://www.connexionfrance.com/france-must-use-womans-maiden-name-correspondence-15398-view-article.html|title=French administration must routinely use woman's maiden name in letters|website=The Connexion|date=27 январи 2014|accessdate=1 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923210232/http://www.connexionfrance.com/france-must-use-womans-maiden-name-correspondence-15398-view-article.html|archivedate=23 September 2015}}</ref> ==Ивазкунӣ== Одатан, номи аслӣ аз давраи зода шудан то охири умри одам мемонад. Аммо одамон метавонанд номи аслии худро бо сабабҳои гуногун иваз кунанд. Мувофиқи моддаи 20-и Кодекси мадании Ҷумҳурии Тоҷикистон, шахсе, ки ба синни 16-солагӣ расидааст, ҳақ дорад номи худро бо тартиби муқарраркардаи қонун иваз кунад.<ref>{{cite web | title = Кодекси мадании Ҷумҳурии Тоҷикистон | date = 24 декабри 2022 | number = № 1918 | language = tg }}</ref> Иваз кардани ном метавонад қисман ё пурра бошад. ===Қисман=== Иваз кардани қисмии номи аслӣ вақте аст, ки шахс танҳо ном ё насаби худро дигар мекунад. Масалан, баъзе занон пас аз ба шавҳар баромадан [[Насаб|насаби]] шавҳари худро мегиранд. Дар ин ҳолат насаби нави онҳо дар ҳуҷҷатҳои нави расмӣ истифода бурда мешавад, вале насаби аслиашон дар [[Бойгонӣ|сабтҳои бойгонӣ]] ва ҳуҷҷатҳои кӯҳна боқӣ мемонад. ===Пурра=== Иваз кардани пурраи номи аслӣ вақте аст, ки шахс ҳам ном ва ҳам насаби худро пурра дигар мекунад. Баъзан одамон номи худро бо сабабҳои динӣ, аз ҷумла пас аз қабул кардани дини дигар, иваз мекунанд.<ref>{{cite journal | last = Özgül | first = Ceren | year = 2014 | title = Legally Armenian: Tolerance, Conversion, and Name Change in Turkish Courts | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 56 | issue = 3 | pages = 622–649 | doi = 10.1017/S0010417514000279 | language = en }}</ref> Дар баъзе [[Ҷаҳони Ғарб|кишварҳои Ғарб]] шахсоне, ки ҷинси худро дигар мекунанд (трансгендер), метавонанд номи худро низ мувофиқ ба ҷинси навашон иваз кунанд.<ref>{{cite web | title = If you have ever changed your name to reflect your gender | website = GOV.UK | publisher = Government of the United Kingdom | url = https://apply-gender-recognition-certificate.service.gov.uk/check-documents/changed-name-to-reflect-gender | language = en | access-date = 19 августи 2026 }}</ref> == Номҳои аслии шахсони шинохта == * [[Садриддин Айнӣ]] — Садриддинхоҷа Саидмуродзода (пас аз Шӯравӣ: Садриддин Саидмуродович Саидмуродов) * [[Садри Зиё]] — Муҳаммадшариф ибни Абдушшакури Оят == Инчунин нигаред == * [[Насаб]] * [[Тахаллус]] == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Номҳои одамон]] 9i8jhujw899u1w531aq6kweaz7wjm2k 1483952 1483951 2026-08-19T14:19:24Z Zosya95 54344 /* Ивазкунӣ */ 1483952 wikitext text/x-wiki [[Акс:Marilyn_Monroe_Birth_Certificate_original_(cropped).jpg|алт=Scan of birth certificate of Marilyn Monroe|мини| Дар шаҳодатномаи таваллуди [[Мерилин Монро|Мерилин Монро]] номи аслии ӯ навишта шудааст: Норма Ҷин Мортенсон.]] '''Номи аслӣ''' номест, ки ба кас ҳангоми ба дунё омаданаш медиҳанд. Ин метавонад ном, насаб ё [[Номи шахсӣ|номи пурраи шахс]] бошад. Вақте ки ин ном дар [[шаҳодатномаи таваллуд]] навишта мешавад, он номи қонунии ин кас ба шумор меравад.<ref name="Connexion">{{Cite web|url=http://www.connexionfrance.com/france-must-use-womans-maiden-name-correspondence-15398-view-article.html|title=French administration must routinely use woman's maiden name in letters|website=The Connexion|date=27 январи 2014|accessdate=1 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923210232/http://www.connexionfrance.com/france-must-use-womans-maiden-name-correspondence-15398-view-article.html|archivedate=23 September 2015}}</ref> ==Ивазкунӣ== Одатан, номи аслӣ аз давраи зода шудан то охири умри одам мемонад. Аммо одамон метавонанд номи аслии худро бо сабабҳои гуногун иваз кунанд. Мувофиқи моддаи 20-и Кодекси мадании Ҷумҳурии Тоҷикистон, шахсе, ки ба синни 16-солагӣ расидааст, ҳақ дорад номи худро бо тартиби муқарраркардаи қонун иваз кунад.<ref>{{cite web | title = Кодекси мадании Ҷумҳурии Тоҷикистон | date = 24 декабри 2022 | number = № 1918 | language = tg | url = https://cis-legislation.com/document.fwx?rgn=146565#A000001441 }}</ref> Иваз кардани ном метавонад қисман ё пурра бошад. ===Қисман=== Иваз кардани қисмии номи аслӣ вақте аст, ки шахс танҳо ном ё насаби худро дигар мекунад. Масалан, баъзе занон пас аз ба шавҳар баромадан [[Насаб|насаби]] шавҳари худро мегиранд. Дар ин ҳолат насаби нави онҳо дар ҳуҷҷатҳои нави расмӣ истифода бурда мешавад, вале насаби аслиашон дар [[Бойгонӣ|сабтҳои бойгонӣ]] ва ҳуҷҷатҳои кӯҳна боқӣ мемонад. ===Пурра=== Иваз кардани пурраи номи аслӣ вақте аст, ки шахс ҳам ном ва ҳам насаби худро пурра дигар мекунад. Баъзан одамон номи худро бо сабабҳои динӣ, аз ҷумла пас аз қабул кардани дини дигар, иваз мекунанд.<ref>{{cite journal | last = Özgül | first = Ceren | year = 2014 | title = Legally Armenian: Tolerance, Conversion, and Name Change in Turkish Courts | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 56 | issue = 3 | pages = 622–649 | doi = 10.1017/S0010417514000279 | language = en }}</ref> Дар баъзе [[Ҷаҳони Ғарб|кишварҳои Ғарб]] шахсоне, ки ҷинси худро дигар мекунанд (трансгендер), метавонанд номи худро низ мувофиқ ба ҷинси навашон иваз кунанд.<ref>{{cite web | title = If you have ever changed your name to reflect your gender | website = GOV.UK | publisher = Government of the United Kingdom | url = https://apply-gender-recognition-certificate.service.gov.uk/check-documents/changed-name-to-reflect-gender | language = en | access-date = 19 августи 2026 }}</ref> == Номҳои аслии шахсони шинохта == * [[Садриддин Айнӣ]] — Садриддинхоҷа Саидмуродзода (пас аз Шӯравӣ: Садриддин Саидмуродович Саидмуродов) * [[Садри Зиё]] — Муҳаммадшариф ибни Абдушшакури Оят == Инчунин нигаред == * [[Насаб]] * [[Тахаллус]] == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Номҳои одамон]] 0rexon9skqjdgzahh4lw72hr6s2gvo9 1483953 1483952 2026-08-19T14:19:50Z Zosya95 54344 /* Қисман */ 1483953 wikitext text/x-wiki [[Акс:Marilyn_Monroe_Birth_Certificate_original_(cropped).jpg|алт=Scan of birth certificate of Marilyn Monroe|мини| Дар шаҳодатномаи таваллуди [[Мерилин Монро|Мерилин Монро]] номи аслии ӯ навишта шудааст: Норма Ҷин Мортенсон.]] '''Номи аслӣ''' номест, ки ба кас ҳангоми ба дунё омаданаш медиҳанд. Ин метавонад ном, насаб ё [[Номи шахсӣ|номи пурраи шахс]] бошад. Вақте ки ин ном дар [[шаҳодатномаи таваллуд]] навишта мешавад, он номи қонунии ин кас ба шумор меравад.<ref name="Connexion">{{Cite web|url=http://www.connexionfrance.com/france-must-use-womans-maiden-name-correspondence-15398-view-article.html|title=French administration must routinely use woman's maiden name in letters|website=The Connexion|date=27 январи 2014|accessdate=1 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923210232/http://www.connexionfrance.com/france-must-use-womans-maiden-name-correspondence-15398-view-article.html|archivedate=23 September 2015}}</ref> ==Ивазкунӣ== Одатан, номи аслӣ аз давраи зода шудан то охири умри одам мемонад. Аммо одамон метавонанд номи аслии худро бо сабабҳои гуногун иваз кунанд. Мувофиқи моддаи 20-и Кодекси мадании Ҷумҳурии Тоҷикистон, шахсе, ки ба синни 16-солагӣ расидааст, ҳақ дорад номи худро бо тартиби муқарраркардаи қонун иваз кунад.<ref>{{cite web | title = Кодекси мадании Ҷумҳурии Тоҷикистон | date = 24 декабри 2022 | number = № 1918 | language = tg | url = https://cis-legislation.com/document.fwx?rgn=146565#A000001441 }}</ref> Иваз кардани ном метавонад қисман ё пурра бошад. ===Қисман=== Иваз кардани қисмии номи аслӣ вақте аст, ки шахс танҳо ном ё насаби худро дигар мекунад. Масалан, баъзе занон пас аз ба шавҳар баромадан, [[Насаб|насаби]] шавҳари худро мегиранд. Дар ин ҳолат насаби нави онҳо дар ҳуҷҷатҳои нави расмӣ истифода бурда мешавад, вале насаби аслиашон дар [[Бойгонӣ|сабтҳои бойгонӣ]] ва ҳуҷҷатҳои кӯҳна боқӣ мемонад. ===Пурра=== Иваз кардани пурраи номи аслӣ вақте аст, ки шахс ҳам ном ва ҳам насаби худро пурра дигар мекунад. Баъзан одамон номи худро бо сабабҳои динӣ, аз ҷумла пас аз қабул кардани дини дигар, иваз мекунанд.<ref>{{cite journal | last = Özgül | first = Ceren | year = 2014 | title = Legally Armenian: Tolerance, Conversion, and Name Change in Turkish Courts | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 56 | issue = 3 | pages = 622–649 | doi = 10.1017/S0010417514000279 | language = en }}</ref> Дар баъзе [[Ҷаҳони Ғарб|кишварҳои Ғарб]] шахсоне, ки ҷинси худро дигар мекунанд (трансгендер), метавонанд номи худро низ мувофиқ ба ҷинси навашон иваз кунанд.<ref>{{cite web | title = If you have ever changed your name to reflect your gender | website = GOV.UK | publisher = Government of the United Kingdom | url = https://apply-gender-recognition-certificate.service.gov.uk/check-documents/changed-name-to-reflect-gender | language = en | access-date = 19 августи 2026 }}</ref> == Номҳои аслии шахсони шинохта == * [[Садриддин Айнӣ]] — Садриддинхоҷа Саидмуродзода (пас аз Шӯравӣ: Садриддин Саидмуродович Саидмуродов) * [[Садри Зиё]] — Муҳаммадшариф ибни Абдушшакури Оят == Инчунин нигаред == * [[Насаб]] * [[Тахаллус]] == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Номҳои одамон]] 0z59a7g6byywiyepme1rospclesjwre 1483954 1483953 2026-08-19T14:25:01Z Zosya95 54344 /* Қисман */ 1483954 wikitext text/x-wiki [[Акс:Marilyn_Monroe_Birth_Certificate_original_(cropped).jpg|алт=Scan of birth certificate of Marilyn Monroe|мини| Дар шаҳодатномаи таваллуди [[Мерилин Монро|Мерилин Монро]] номи аслии ӯ навишта шудааст: Норма Ҷин Мортенсон.]] '''Номи аслӣ''' номест, ки ба кас ҳангоми ба дунё омаданаш медиҳанд. Ин метавонад ном, насаб ё [[Номи шахсӣ|номи пурраи шахс]] бошад. Вақте ки ин ном дар [[шаҳодатномаи таваллуд]] навишта мешавад, он номи қонунии ин кас ба шумор меравад.<ref name="Connexion">{{Cite web|url=http://www.connexionfrance.com/france-must-use-womans-maiden-name-correspondence-15398-view-article.html|title=French administration must routinely use woman's maiden name in letters|website=The Connexion|date=27 январи 2014|accessdate=1 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923210232/http://www.connexionfrance.com/france-must-use-womans-maiden-name-correspondence-15398-view-article.html|archivedate=23 September 2015}}</ref> ==Ивазкунӣ== Одатан, номи аслӣ аз давраи зода шудан то охири умри одам мемонад. Аммо одамон метавонанд номи аслии худро бо сабабҳои гуногун иваз кунанд. Мувофиқи моддаи 20-и Кодекси мадании Ҷумҳурии Тоҷикистон, шахсе, ки ба синни 16-солагӣ расидааст, ҳақ дорад номи худро бо тартиби муқарраркардаи қонун иваз кунад.<ref>{{cite web | title = Кодекси мадании Ҷумҳурии Тоҷикистон | date = 24 декабри 2022 | number = № 1918 | language = tg | url = https://cis-legislation.com/document.fwx?rgn=146565#A000001441 }}</ref> Иваз кардани ном метавонад қисман ё пурра бошад. ===Қисман=== Иваз кардани қисмии номи аслӣ вақте аст, ки шахс танҳо ном ё насаби худро дигар мекунад. Масалан, пас аз истиқлоли Тоҷикистон бисёре аз тоҷикон насабҳои дорои пасвандҳои русии -ов, -ова, -ев, -ева-ро ба шаклҳои тоҷикии -зода, -зод, -пур ва -ӣ иваз карданд.<ref>{{cite news | title = Tajik Lawmakers Approve Bill Banning Russified Surnames | author = RFE/RL's Tajik Service | date = 29 April 2020 | work = Radio Free Europe/Radio Liberty | url = https://www.rferl.org/a/tajik-lawmakers-approve-bill-banning-russified-surnames/30583762.html | language = en | access-date = 19 August 2026 }}</ref> Дар ин ҳолат насаби нави онҳо дар ҳуҷҷатҳои нави расмӣ истифода бурда мешавад, вале насаби аслиашон дар [[Бойгонӣ|сабтҳои бойгонӣ]] ва ҳуҷҷатҳои кӯҳна боқӣ мемонад. ===Пурра=== Иваз кардани пурраи номи аслӣ вақте аст, ки шахс ҳам ном ва ҳам насаби худро пурра дигар мекунад. Баъзан одамон номи худро бо сабабҳои динӣ, аз ҷумла пас аз қабул кардани дини дигар, иваз мекунанд.<ref>{{cite journal | last = Özgül | first = Ceren | year = 2014 | title = Legally Armenian: Tolerance, Conversion, and Name Change in Turkish Courts | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 56 | issue = 3 | pages = 622–649 | doi = 10.1017/S0010417514000279 | language = en }}</ref> Дар баъзе [[Ҷаҳони Ғарб|кишварҳои Ғарб]] шахсоне, ки ҷинси худро дигар мекунанд (трансгендер), метавонанд номи худро низ мувофиқ ба ҷинси навашон иваз кунанд.<ref>{{cite web | title = If you have ever changed your name to reflect your gender | website = GOV.UK | publisher = Government of the United Kingdom | url = https://apply-gender-recognition-certificate.service.gov.uk/check-documents/changed-name-to-reflect-gender | language = en | access-date = 19 августи 2026 }}</ref> == Номҳои аслии шахсони шинохта == * [[Садриддин Айнӣ]] — Садриддинхоҷа Саидмуродзода (пас аз Шӯравӣ: Садриддин Саидмуродович Саидмуродов) * [[Садри Зиё]] — Муҳаммадшариф ибни Абдушшакури Оят == Инчунин нигаред == * [[Насаб]] * [[Тахаллус]] == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Номҳои одамон]] smtl4zshejzbk0dh4k3r7zt2f74zx7d 1483955 1483954 2026-08-19T14:26:23Z Zosya95 54344 /* Пурра */ 1483955 wikitext text/x-wiki [[Акс:Marilyn_Monroe_Birth_Certificate_original_(cropped).jpg|алт=Scan of birth certificate of Marilyn Monroe|мини| Дар шаҳодатномаи таваллуди [[Мерилин Монро|Мерилин Монро]] номи аслии ӯ навишта шудааст: Норма Ҷин Мортенсон.]] '''Номи аслӣ''' номест, ки ба кас ҳангоми ба дунё омаданаш медиҳанд. Ин метавонад ном, насаб ё [[Номи шахсӣ|номи пурраи шахс]] бошад. Вақте ки ин ном дар [[шаҳодатномаи таваллуд]] навишта мешавад, он номи қонунии ин кас ба шумор меравад.<ref name="Connexion">{{Cite web|url=http://www.connexionfrance.com/france-must-use-womans-maiden-name-correspondence-15398-view-article.html|title=French administration must routinely use woman's maiden name in letters|website=The Connexion|date=27 январи 2014|accessdate=1 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923210232/http://www.connexionfrance.com/france-must-use-womans-maiden-name-correspondence-15398-view-article.html|archivedate=23 September 2015}}</ref> ==Ивазкунӣ== Одатан, номи аслӣ аз давраи зода шудан то охири умри одам мемонад. Аммо одамон метавонанд номи аслии худро бо сабабҳои гуногун иваз кунанд. Мувофиқи моддаи 20-и Кодекси мадании Ҷумҳурии Тоҷикистон, шахсе, ки ба синни 16-солагӣ расидааст, ҳақ дорад номи худро бо тартиби муқарраркардаи қонун иваз кунад.<ref>{{cite web | title = Кодекси мадании Ҷумҳурии Тоҷикистон | date = 24 декабри 2022 | number = № 1918 | language = tg | url = https://cis-legislation.com/document.fwx?rgn=146565#A000001441 }}</ref> Иваз кардани ном метавонад қисман ё пурра бошад. ===Қисман=== Иваз кардани қисмии номи аслӣ вақте аст, ки шахс танҳо ном ё насаби худро дигар мекунад. Масалан, пас аз истиқлоли Тоҷикистон бисёре аз тоҷикон насабҳои дорои пасвандҳои русии -ов, -ова, -ев, -ева-ро ба шаклҳои тоҷикии -зода, -зод, -пур ва -ӣ иваз карданд.<ref>{{cite news | title = Tajik Lawmakers Approve Bill Banning Russified Surnames | author = RFE/RL's Tajik Service | date = 29 April 2020 | work = Radio Free Europe/Radio Liberty | url = https://www.rferl.org/a/tajik-lawmakers-approve-bill-banning-russified-surnames/30583762.html | language = en | access-date = 19 August 2026 }}</ref> Дар ин ҳолат насаби нави онҳо дар ҳуҷҷатҳои нави расмӣ истифода бурда мешавад, вале насаби аслиашон дар [[Бойгонӣ|сабтҳои бойгонӣ]] ва ҳуҷҷатҳои кӯҳна боқӣ мемонад. ===Пурра=== Иваз кардани пурраи номи аслӣ вақте аст, ки шахс ҳам ном ва ҳам насаби худро пурра дигар мекунад. Баъзан одамон номи худро бо сабабҳои динӣ, аз ҷумла пас аз қабул кардани дини дигар, иваз мекунанд.<ref>{{cite journal | last = Özgül | first = Ceren | year = 2014 | title = Legally Armenian: Tolerance, Conversion, and Name Change in Turkish Courts | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 56 | issue = 3 | pages = 622–649 | doi = 10.1017/S0010417514000279 | language = en }}</ref> Дар баъзе [[Ҷаҳони Ғарб|кишварҳои Ғарб]] шахсоне, ки ҷинси худро дигар мекунанд (трансгендер ҳастанд), метавонанд номи худро низ мувофиқ ба ҷинси навашон иваз кунанд.<ref>{{cite web | title = If you have ever changed your name to reflect your gender | website = GOV.UK | publisher = Government of the United Kingdom | url = https://apply-gender-recognition-certificate.service.gov.uk/check-documents/changed-name-to-reflect-gender | language = en | access-date = 19 августи 2026 }}</ref> == Номҳои аслии шахсони шинохта == * [[Садриддин Айнӣ]] — Садриддинхоҷа Саидмуродзода (пас аз Шӯравӣ: Садриддин Саидмуродович Саидмуродов) * [[Садри Зиё]] — Муҳаммадшариф ибни Абдушшакури Оят == Инчунин нигаред == * [[Насаб]] * [[Тахаллус]] == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Номҳои одамон]] 8kefcd0fvp4th1qohqlpkmu5dy238h7 1483964 1483955 2026-08-19T16:05:06Z Шухрат Саъдиев 5132 /* Қисман */ Илова 1483964 wikitext text/x-wiki [[Акс:Marilyn_Monroe_Birth_Certificate_original_(cropped).jpg|алт=Scan of birth certificate of Marilyn Monroe|мини| Дар шаҳодатномаи таваллуди [[Мерилин Монро|Мерилин Монро]] номи аслии ӯ навишта шудааст: Норма Ҷин Мортенсон.]] '''Номи аслӣ''' номест, ки ба кас ҳангоми ба дунё омаданаш медиҳанд. Ин метавонад ном, насаб ё [[Номи шахсӣ|номи пурраи шахс]] бошад. Вақте ки ин ном дар [[шаҳодатномаи таваллуд]] навишта мешавад, он номи қонунии ин кас ба шумор меравад.<ref name="Connexion">{{Cite web|url=http://www.connexionfrance.com/france-must-use-womans-maiden-name-correspondence-15398-view-article.html|title=French administration must routinely use woman's maiden name in letters|website=The Connexion|date=27 январи 2014|accessdate=1 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923210232/http://www.connexionfrance.com/france-must-use-womans-maiden-name-correspondence-15398-view-article.html|archivedate=23 September 2015}}</ref> ==Ивазкунӣ== Одатан, номи аслӣ аз давраи зода шудан то охири умри одам мемонад. Аммо одамон метавонанд номи аслии худро бо сабабҳои гуногун иваз кунанд. Мувофиқи моддаи 20-и Кодекси мадании Ҷумҳурии Тоҷикистон, шахсе, ки ба синни 16-солагӣ расидааст, ҳақ дорад номи худро бо тартиби муқарраркардаи қонун иваз кунад.<ref>{{cite web | title = Кодекси мадании Ҷумҳурии Тоҷикистон | date = 24 декабри 2022 | number = № 1918 | language = tg | url = https://cis-legislation.com/document.fwx?rgn=146565#A000001441 }}</ref> Иваз кардани ном метавонад қисман ё пурра бошад. ===Қисман=== {{Асосӣ|Насаб}} Иваз кардани қисмии номи аслӣ вақте аст, ки шахс танҳо ном ё [[насаб]]и худро дигар мекунад. Масалан, пас аз истиқлоли Тоҷикистон бисёре аз тоҷикон [[Насаб|насабҳои]] дорои пасвандҳои русии -ов, -ова, -ев, -ева-ро ба шаклҳои тоҷикии -зода, -зод, -пур ва -ӣ иваз карданд.<ref>{{cite news | title = Tajik Lawmakers Approve Bill Banning Russified Surnames | author = RFE/RL's Tajik Service | date = 29 April 2020 | work = Radio Free Europe/Radio Liberty | url = https://www.rferl.org/a/tajik-lawmakers-approve-bill-banning-russified-surnames/30583762.html | language = en | access-date = 19 August 2026 }}</ref> Дар ин ҳолат насаби нави онҳо дар ҳуҷҷатҳои нави расмӣ истифода бурда мешавад, вале насаби аслиашон дар [[Бойгонӣ|сабтҳои бойгонӣ]] ва ҳуҷҷатҳои кӯҳна боқӣ мемонад. ===Пурра=== Иваз кардани пурраи номи аслӣ вақте аст, ки шахс ҳам ном ва ҳам насаби худро пурра дигар мекунад. Баъзан одамон номи худро бо сабабҳои динӣ, аз ҷумла пас аз қабул кардани дини дигар, иваз мекунанд.<ref>{{cite journal | last = Özgül | first = Ceren | year = 2014 | title = Legally Armenian: Tolerance, Conversion, and Name Change in Turkish Courts | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 56 | issue = 3 | pages = 622–649 | doi = 10.1017/S0010417514000279 | language = en }}</ref> Дар баъзе [[Ҷаҳони Ғарб|кишварҳои Ғарб]] шахсоне, ки ҷинси худро дигар мекунанд (трансгендер ҳастанд), метавонанд номи худро низ мувофиқ ба ҷинси навашон иваз кунанд.<ref>{{cite web | title = If you have ever changed your name to reflect your gender | website = GOV.UK | publisher = Government of the United Kingdom | url = https://apply-gender-recognition-certificate.service.gov.uk/check-documents/changed-name-to-reflect-gender | language = en | access-date = 19 августи 2026 }}</ref> == Номҳои аслии шахсони шинохта == * [[Садриддин Айнӣ]] — Садриддинхоҷа Саидмуродзода (пас аз Шӯравӣ: Садриддин Саидмуродович Саидмуродов) * [[Садри Зиё]] — Муҳаммадшариф ибни Абдушшакури Оят == Инчунин нигаред == * [[Насаб]] * [[Тахаллус]] == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Номҳои одамон]] owvhxj3kbrybbo3za78a7ahyyowfnrj 1484047 1483964 2026-08-20T02:08:10Z InternetArchiveBot 30618 Add 1 book for [[Википедиа:Исботпазирӣ]] (20260819sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1484047 wikitext text/x-wiki [[Акс:Marilyn_Monroe_Birth_Certificate_original_(cropped).jpg|алт=Scan of birth certificate of Marilyn Monroe|мини| Дар шаҳодатномаи таваллуди [[Мерилин Монро|Мерилин Монро]] номи аслии ӯ навишта шудааст: Норма Ҷин Мортенсон.]] '''Номи аслӣ''' номест, ки ба кас ҳангоми ба дунё омаданаш медиҳанд. Ин метавонад ном, насаб ё [[Номи шахсӣ|номи пурраи шахс]] бошад. Вақте ки ин ном дар [[шаҳодатномаи таваллуд]] навишта мешавад, он номи қонунии ин кас ба шумор меравад.<ref name="Connexion">{{Cite web|url=http://www.connexionfrance.com/france-must-use-womans-maiden-name-correspondence-15398-view-article.html|title=French administration must routinely use woman's maiden name in letters|website=The Connexion|date=27 январи 2014|accessdate=1 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923210232/http://www.connexionfrance.com/france-must-use-womans-maiden-name-correspondence-15398-view-article.html|archivedate=23 September 2015}}</ref> ==Ивазкунӣ== Одатан, номи аслӣ аз давраи зода шудан то охири умри одам мемонад. Аммо одамон метавонанд номи аслии худро бо сабабҳои гуногун иваз кунанд. Мувофиқи моддаи 20-и Кодекси мадании Ҷумҳурии Тоҷикистон, шахсе, ки ба синни 16-солагӣ расидааст, ҳақ дорад номи худро бо тартиби муқарраркардаи қонун иваз кунад.<ref>{{cite web | title = Кодекси мадании Ҷумҳурии Тоҷикистон | date = 24 декабри 2022 | number = № 1918 | language = tg | url = https://cis-legislation.com/document.fwx?rgn=146565#A000001441 }}</ref> Иваз кардани ном метавонад қисман ё пурра бошад. ===Қисман=== {{Асосӣ|Насаб}} Иваз кардани қисмии номи аслӣ вақте аст, ки шахс танҳо ном ё [[насаб]]и худро дигар мекунад. Масалан, пас аз истиқлоли Тоҷикистон бисёре аз тоҷикон [[Насаб|насабҳои]] дорои пасвандҳои русии -ов, -ова, -ев, -ева-ро ба шаклҳои тоҷикии -зода, -зод, -пур ва -ӣ иваз карданд.<ref>{{cite news | title = Tajik Lawmakers Approve Bill Banning Russified Surnames | author = RFE/RL's Tajik Service | date = 29 April 2020 | work = Radio Free Europe/Radio Liberty | url = https://www.rferl.org/a/tajik-lawmakers-approve-bill-banning-russified-surnames/30583762.html | language = en | access-date = 19 August 2026 }}</ref> Дар ин ҳолат насаби нави онҳо дар ҳуҷҷатҳои нави расмӣ истифода бурда мешавад, вале насаби аслиашон дар [[Бойгонӣ|сабтҳои бойгонӣ]] ва ҳуҷҷатҳои кӯҳна боқӣ мемонад. ===Пурра=== Иваз кардани пурраи номи аслӣ вақте аст, ки шахс ҳам ном ва ҳам насаби худро пурра дигар мекунад. Баъзан одамон номи худро бо сабабҳои динӣ, аз ҷумла пас аз қабул кардани дини дигар, иваз мекунанд.<ref>{{cite journal | last = Özgül | first = Ceren | year = 2014 | title = Legally Armenian: Tolerance, Conversion, and Name Change in Turkish Courts | url = https://archive.org/details/sim_comparative-studies-in-society-and-history_2014-07_56_3/page/622 | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 56 | issue = 3 | pages = 622–649 | doi = 10.1017/S0010417514000279 | language = en }}</ref> Дар баъзе [[Ҷаҳони Ғарб|кишварҳои Ғарб]] шахсоне, ки ҷинси худро дигар мекунанд (трансгендер ҳастанд), метавонанд номи худро низ мувофиқ ба ҷинси навашон иваз кунанд.<ref>{{cite web | title = If you have ever changed your name to reflect your gender | website = GOV.UK | publisher = Government of the United Kingdom | url = https://apply-gender-recognition-certificate.service.gov.uk/check-documents/changed-name-to-reflect-gender | language = en | access-date = 19 августи 2026 }}</ref> == Номҳои аслии шахсони шинохта == * [[Садриддин Айнӣ]] — Садриддинхоҷа Саидмуродзода (пас аз Шӯравӣ: Садриддин Саидмуродович Саидмуродов) * [[Садри Зиё]] — Муҳаммадшариф ибни Абдушшакури Оят == Инчунин нигаред == * [[Насаб]] * [[Тахаллус]] == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Номҳои одамон]] t8e3kfqcupcdk711xsenorppjmulkse 0 333115 1484127 1483769 2026-08-20T09:44:26Z Yoonoos.tj 27005 1484127 wikitext text/x-wiki {{Ҷаъбаи БФ |замина = #FFFFF0 |матн = #000000 |ном = {{Парчами Олмон}} Элферсберг |мавсими ҷорӣ = 2026/2027 |логотип = |номи пурра = Иттиҳодияи варзишии «Элферсберг 07» <br> ({{lang-de|Sportvereinigung 07 Elversberg e.V.}}) |лақаб = |таъсис = 01.01.1907 |барҳам = |майдон = «[[Валдштадион Кайзерлинде]]», [[Шпизен-Элферсберг]] |ғунҷоиш = 10 000<ref name="SVE">{{Internetquelle |url=https://sv07elversberg.de/ursapharm-arena/daten-fakten/ |titel=Waldstadion Kaiserlinde |werk=sv07elversberg.de |hrsg=Sportvereinigung 07 Elversberg e.&nbsp;V. |abruf=2023-02-19}}</ref> |молик = |президент = {{Парчами Олмон}} Доминик Ҳолтсер |мудир = |мудири кул = {{Парчами Олмон}} Франк Ҳолтсер |мураббӣ = {{Парчами Олмон}} [[Винсент Вагнер]] |капитан = {{Парчами Олмон}} [[Лукас Пинкерт]] |рейтинг = |буҷет = |сарпараст = «HYLO» |мусобиқа = [[Чемпионати футболи Олмон|Бундеслига]] |мавсим = 2025/26 |мавқеъ = {{афзоиш}} ҷойи '''2-юм''' дар [[Бундеслига 2]] |сайт = https://sv07elversberg.de/ |pattern_la1 = _elvesberg2627h |pattern_b1 = _elvesberg2627h |pattern_ra1 = _elvesberg2627h |pattern_sh1 = |pattern_so1 = |leftarm1 = 000000 |body1 = FFFFFF |rightarm1 = FFFFFF |shorts1 = FFFFFF |socks1 = FFFFFF |pattern_la2 = _elversberg2627a |pattern_b2 = _elversberg2627a |pattern_ra2 = _elversberg2627a |pattern_sh2 = |pattern_so2 = |leftarm2 = 000000 |body2 = 000000 |rightarm2 = 000000 |shorts2 = 000000 |socks2 = 000000 |pattern_la3 = _elversberg2627t |pattern_b3 = _elversberg2627t |pattern_ra3 = _elversberg2627t |pattern_sh3 = |pattern_so3 = |leftarm3 = FF0000 |body3 = FF0000 |rightarm3 = FF0000 |shorts3 = FF0000 |socks3 = FF0000 }} '''«Элферсберг»''' ({{lang-de|Sportvereinigung 07 Elversberg e.V.}}) — бошгоҳи футболи [[Олмон|олмонӣ]], ки дар шаҳри [[Шпизен-Элферсберг]]и замини [[Заарланд]] қарор дорад ва дар [[Чемпионати футболи Олмон|Бундеслига]]и Олмон бозӣ мекунад. Бошгоҳ соли [[1907]] таҳти номи ''FC Germania Elversberg'' таъсис ёфтааст. == Таърих == == Варзишгоҳ == [[Акс:UrsapharmArena.jpg|thumb|left|349px|<center> Варзишгоҳи «[[Валдштадион Кайзерлинде]]» (августи 2015) </center>]] == Ҷоизаҳо == === Миллӣ === * [[Акс:Zweite Bundesliga Schale.png|17px]] '''[[Чемпионати футболи Олмон|Бундеслига 2]]''' ** [[Акс:Silver medal icon.svg|15px]] '''Ноиб-қаҳрамон:''' 2025/26 == Ҳайати ҳозира == == Гузаришҳо == == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://sv07elversberg.de/ Сомонаи расмии бошгоҳи футболи Элферсберг] [[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футболӣ]] [[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футбол аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Бошгоҳҳои футболи Олмон]] hkakqpdr1yofmrv67vt9972fu8y847a 14 333122 1484101 1483795 2026-08-20T04:12:31Z Шухрат Саъдиев 5132 Дар ин мақола гурӯҳҳои мавзуотӣ илова нашудааст. 1484101 wikitext text/x-wiki {{гурӯҳ нест}} 1nlpx8kow7jb1w6jn1e6iskhjnqfohh 10 333128 1484006 1483809 2026-08-19T18:14:39Z Zosya95 54344 1484006 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Sphaerodactylidae|rang=Авлод|latin=Sphaerodactylus|name=Гирдангушт}} 6xnb3ne8gt9wo4z2ric7xxrqkxactk0 0 333132 1483938 1483912 2026-08-19T13:07:08Z Zosya95 54344 1483938 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Trapelus agilis 90405712.jpg | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Trapelus | latin = Trapelus agilis | author = (Olivier, 1807) | syns = ''Agama agilis'' | range_map = | range_map_caption = | wikicommons = Trapelus agilis | wikispecies = Trapelus agilis }} '''Офтобгардаки чолок''' ё '''агамаи чолок''' ({{lang-la|Trapelus agilis}})<ref name = "col70912">Olivier, G.A. (1807) Voyage dans l’Empire Othoman, l’Egypte et la Perse., Agasse, Paris Vol. 4: 394</ref> як намуди [[Калтакалос|калтакалосе]] аст, ки дар [[Осиёи Марказӣ|Осиёи Миёна]], [[Осиёи Ғарбӣ|Ғарбӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубӣ|Ҷанубӣ]], ба хусус дар Эрон, Покистон, Ҳиндустон, Русия, Туркманистон, Тоҷикистон, Ӯзбекистон, Қазоқистон, Чин ва мумкин дар Ироқу Афғонистон зиндагӣ мекунад. ==Муҳити зист== Офтобгардаки чолок ҳам дар нишебиҳо ва ҳам дар кӯҳҳо, то баландии 1850 метр аз сатҳи баҳр, дида мешавад. Он асосан дар [[Биёбон|биёбонҳо]], марғзорҳову [[Буттазор|буттазорҳо]] вохӯрда мешавад. Ин калтакалос бештар рӯи замин мехазад, вале ба буттаҳо ҳам часпида баромада метавонад. == Афзоиш == Давраи афзоиш аз март то сентябр буда, модинааш ҳар бор 4 — 8-то тухм мегузорад.<ref>{{Cite web|assessors =Papenfuss, T., Ananjeva, N.B. & Shafiei Bafti, S. | year = 2017| id = 164600/1060766| url=https://www.iucnredlist.org/species/164600/1060766|title = Trapelus agilis| date = 10 январи 2024}}</ref> == Зернамудҳо == * ''Trapelus agilis agilis'' (Olivier, 1807) * ''Trapelus agilis isolepis'' (Boulenger, 1885) — дар Афғонистон. * ''Trapelus agilis khuzistanensis'' (Rastegar-Pouyani, 1999) — дар вилояти Хузистон, Эрон.<ref name="Trapelus">{{Cite journal|author=Rastegar-Pouyani|first=Nasrullah|date=1999|title=Two new subspecies of Trapelus agilis complex (Sauria: Agamidae) from lowland southwestern Iran and southeastern Pakistan|url=https://biostor.org/reference/86095|journal=Asiatic Herpetological Research|volume=8|pages=90–101|doi=10.5962/bhl.part.24611}}</ref> * ''Trapelus agilis pakistanensis'' (Rastegar-Pouyani, 1999) — дар ҷанубу шарқи Покистон ва шимолу ғарби Ҳиндустон.<ref name="Trapelus" /> ==Галерея== <gallery> File:Trapelus agilis pakistanensis01.jpg File:Lizard in desert ,Birjand ,Iran - panoramio (1).jpg File:Lizard in desert ,Birjand ,Iran - panoramio.jpg File:Eshtehard Desert 13960304 17.jpg File:Eshtehard Desert 13960304 16.jpg </gallery> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Калтакалосҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Афғонистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Чин]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Русия]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Покистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Ӯзбекистон]] 6ugow6j2l0ongewfq4h3vjyk3jwhemo 1484017 1483938 2026-08-19T18:34:33Z Zosya95 54344 1484017 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Trapelus agilis 90405712.jpg | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Trapelus | latin = Trapelus agilis | author = <br>(Olivier, 1807) | syn = {{btname|Agama agilis|Olivier, 1807}} | wikicommons = Trapelus agilis | wikispecies = Trapelus agilis | eol = 790430 }} '''Офтобгардаки чолок''' ё '''агамаи чолок''' ({{lang-la|Trapelus agilis}})<ref name = "col70912">Olivier, G.A. (1807) Voyage dans l’Empire Othoman, l’Egypte et la Perse., Agasse, Paris Vol. 4: 394</ref> як намуди [[Калтакалос|калтакалосе]] аст, ки дар [[Осиёи Марказӣ|Осиёи Миёна]], [[Осиёи Ғарбӣ|Ғарбӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубӣ|Ҷанубӣ]], ба хусус дар Эрон, Покистон, Ҳиндустон, Русия, Туркманистон, Тоҷикистон, Ӯзбекистон, Қазоқистон, Чин ва мумкин дар Ироқу Афғонистон зиндагӣ мекунад. ==Муҳити зист== Офтобгардаки чолок ҳам дар нишебиҳо ва ҳам дар кӯҳҳо, то баландии 1850 метр аз сатҳи баҳр, дида мешавад. Он асосан дар [[Биёбон|биёбонҳо]], марғзорҳову [[Буттазор|буттазорҳо]] вохӯрда мешавад. Ин калтакалос бештар рӯи замин мехазад, вале ба буттаҳо ҳам часпида баромада метавонад. == Афзоиш == Давраи афзоиш аз март то сентябр буда, модинааш ҳар бор 4 — 8-то тухм мегузорад.<ref>{{Cite web|assessors =Papenfuss, T., Ananjeva, N.B. & Shafiei Bafti, S. | year = 2017| id = 164600/1060766| url=https://www.iucnredlist.org/species/164600/1060766|title = Trapelus agilis| date = 10 январи 2024}}</ref> == Зернамудҳо == * ''Trapelus agilis agilis'' (Olivier, 1807) * ''Trapelus agilis isolepis'' (Boulenger, 1885) — дар Афғонистон. * ''Trapelus agilis khuzistanensis'' (Rastegar-Pouyani, 1999) — дар вилояти Хузистон, Эрон.<ref name="Trapelus">{{Cite journal|author=Rastegar-Pouyani|first=Nasrullah|date=1999|title=Two new subspecies of Trapelus agilis complex (Sauria: Agamidae) from lowland southwestern Iran and southeastern Pakistan|url=https://biostor.org/reference/86095|journal=Asiatic Herpetological Research|volume=8|pages=90–101|doi=10.5962/bhl.part.24611}}</ref> * ''Trapelus agilis pakistanensis'' (Rastegar-Pouyani, 1999) — дар ҷанубу шарқи Покистон ва шимолу ғарби Ҳиндустон.<ref name="Trapelus" /> ==Галерея== <gallery> File:Trapelus agilis pakistanensis01.jpg File:Lizard in desert ,Birjand ,Iran - panoramio (1).jpg File:Lizard in desert ,Birjand ,Iran - panoramio.jpg File:Eshtehard Desert 13960304 17.jpg File:Eshtehard Desert 13960304 16.jpg </gallery> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Калтакалосҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Афғонистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Чин]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Русия]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Покистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Ӯзбекистон]] ktf95yxhsh3hd3xocaq638m1ktrsxug 1484109 1484017 2026-08-20T05:31:18Z Шухрат Саъдиев 5132 /* Галерея */ ислоҳ ба забони тоҷикӣ 1484109 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Trapelus agilis 90405712.jpg | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Trapelus | latin = Trapelus agilis | author = <br>(Olivier, 1807) | syn = {{btname|Agama agilis|Olivier, 1807}} | wikicommons = Trapelus agilis | wikispecies = Trapelus agilis | eol = 790430 }} '''Офтобгардаки чолок''' ё '''агамаи чолок''' ({{lang-la|Trapelus agilis}})<ref name = "col70912">Olivier, G.A. (1807) Voyage dans l’Empire Othoman, l’Egypte et la Perse., Agasse, Paris Vol. 4: 394</ref> як намуди [[Калтакалос|калтакалосе]] аст, ки дар [[Осиёи Марказӣ|Осиёи Миёна]], [[Осиёи Ғарбӣ|Ғарбӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубӣ|Ҷанубӣ]], ба хусус дар Эрон, Покистон, Ҳиндустон, Русия, Туркманистон, Тоҷикистон, Ӯзбекистон, Қазоқистон, Чин ва мумкин дар Ироқу Афғонистон зиндагӣ мекунад. ==Муҳити зист== Офтобгардаки чолок ҳам дар нишебиҳо ва ҳам дар кӯҳҳо, то баландии 1850 метр аз сатҳи баҳр, дида мешавад. Он асосан дар [[Биёбон|биёбонҳо]], марғзорҳову [[Буттазор|буттазорҳо]] вохӯрда мешавад. Ин калтакалос бештар рӯи замин мехазад, вале ба буттаҳо ҳам часпида баромада метавонад. == Афзоиш == Давраи афзоиш аз март то сентябр буда, модинааш ҳар бор 4 — 8-то тухм мегузорад.<ref>{{Cite web|assessors =Papenfuss, T., Ananjeva, N.B. & Shafiei Bafti, S. | year = 2017| id = 164600/1060766| url=https://www.iucnredlist.org/species/164600/1060766|title = Trapelus agilis| date = 10 январи 2024}}</ref> == Зернамудҳо == * ''Trapelus agilis agilis'' (Olivier, 1807) * ''Trapelus agilis isolepis'' (Boulenger, 1885) — дар Афғонистон. * ''Trapelus agilis khuzistanensis'' (Rastegar-Pouyani, 1999) — дар вилояти Хузистон, Эрон.<ref name="Trapelus">{{Cite journal|author=Rastegar-Pouyani|first=Nasrullah|date=1999|title=Two new subspecies of Trapelus agilis complex (Sauria: Agamidae) from lowland southwestern Iran and southeastern Pakistan|url=https://biostor.org/reference/86095|journal=Asiatic Herpetological Research|volume=8|pages=90–101|doi=10.5962/bhl.part.24611}}</ref> * ''Trapelus agilis pakistanensis'' (Rastegar-Pouyani, 1999) — дар ҷанубу шарқи Покистон ва шимолу ғарби Ҳиндустон.<ref name="Trapelus" /> ==Нигораҳо== <gallery> File:Trapelus agilis pakistanensis01.jpg File:Lizard in desert ,Birjand ,Iran - panoramio (1).jpg File:Lizard in desert ,Birjand ,Iran - panoramio.jpg File:Eshtehard Desert 13960304 17.jpg File:Eshtehard Desert 13960304 16.jpg </gallery> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Калтакалосҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Афғонистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Чин]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Русия]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Покистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Ӯзбекистон]] 0oar5xp7w15bs3u5pmwb3pt94a5kawr 1484111 1484109 2026-08-20T05:33:06Z Шухрат Саъдиев 5132 /* Адабиёт */ шаблони Пайвандҳои беруна илова шуд 1484111 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Trapelus agilis 90405712.jpg | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Trapelus | latin = Trapelus agilis | author = <br>(Olivier, 1807) | syn = {{btname|Agama agilis|Olivier, 1807}} | wikicommons = Trapelus agilis | wikispecies = Trapelus agilis | eol = 790430 }} '''Офтобгардаки чолок''' ё '''агамаи чолок''' ({{lang-la|Trapelus agilis}})<ref name = "col70912">Olivier, G.A. (1807) Voyage dans l’Empire Othoman, l’Egypte et la Perse., Agasse, Paris Vol. 4: 394</ref> як намуди [[Калтакалос|калтакалосе]] аст, ки дар [[Осиёи Марказӣ|Осиёи Миёна]], [[Осиёи Ғарбӣ|Ғарбӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубӣ|Ҷанубӣ]], ба хусус дар Эрон, Покистон, Ҳиндустон, Русия, Туркманистон, Тоҷикистон, Ӯзбекистон, Қазоқистон, Чин ва мумкин дар Ироқу Афғонистон зиндагӣ мекунад. ==Муҳити зист== Офтобгардаки чолок ҳам дар нишебиҳо ва ҳам дар кӯҳҳо, то баландии 1850 метр аз сатҳи баҳр, дида мешавад. Он асосан дар [[Биёбон|биёбонҳо]], марғзорҳову [[Буттазор|буттазорҳо]] вохӯрда мешавад. Ин калтакалос бештар рӯи замин мехазад, вале ба буттаҳо ҳам часпида баромада метавонад. == Афзоиш == Давраи афзоиш аз март то сентябр буда, модинааш ҳар бор 4 — 8-то тухм мегузорад.<ref>{{Cite web|assessors =Papenfuss, T., Ananjeva, N.B. & Shafiei Bafti, S. | year = 2017| id = 164600/1060766| url=https://www.iucnredlist.org/species/164600/1060766|title = Trapelus agilis| date = 10 январи 2024}}</ref> == Зернамудҳо == * ''Trapelus agilis agilis'' (Olivier, 1807) * ''Trapelus agilis isolepis'' (Boulenger, 1885) — дар Афғонистон. * ''Trapelus agilis khuzistanensis'' (Rastegar-Pouyani, 1999) — дар вилояти Хузистон, Эрон.<ref name="Trapelus">{{Cite journal|author=Rastegar-Pouyani|first=Nasrullah|date=1999|title=Two new subspecies of Trapelus agilis complex (Sauria: Agamidae) from lowland southwestern Iran and southeastern Pakistan|url=https://biostor.org/reference/86095|journal=Asiatic Herpetological Research|volume=8|pages=90–101|doi=10.5962/bhl.part.24611}}</ref> * ''Trapelus agilis pakistanensis'' (Rastegar-Pouyani, 1999) — дар ҷанубу шарқи Покистон ва шимолу ғарби Ҳиндустон.<ref name="Trapelus" /> ==Нигораҳо== <gallery> File:Trapelus agilis pakistanensis01.jpg File:Lizard in desert ,Birjand ,Iran - panoramio (1).jpg File:Lizard in desert ,Birjand ,Iran - panoramio.jpg File:Eshtehard Desert 13960304 17.jpg File:Eshtehard Desert 13960304 16.jpg </gallery> {{ПБ}} == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Калтакалосҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Афғонистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Чин]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Русия]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Покистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Ӯзбекистон]] rgicbo6kxoenb4cwfxyhtnycbif00cu 14 333133 1484013 1483822 2026-08-19T18:23:49Z Zosya95 54344 1484013 wikitext text/x-wiki [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Осиёи Миёна]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Осиё]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳо аз рӯи кишвар]] oj7lglmbvskv8iyt46bkjdag81m726e 1484014 1484013 2026-08-19T18:24:08Z Zosya95 54344 1484014 wikitext text/x-wiki [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Осиёи Миёна]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳо аз рӯи кишвар]] tuzz4emuf25uss6ahfpnnrtn2vldc6n 10 333136 1484053 1483829 2026-08-20T02:14:23Z Zosya95 54344 1484053 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent= Agamidae|rang=Авлод|latin=Trapelus|name=Офтобгардак}} 52k0d8mwnsbx9j1s81722fm1pzinffe 10 333137 1483967 1483830 2026-08-19T16:55:04Z Zosya95 54344 1483967 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent= Chamaeleontiformes |rang=Оила|latin=Agamidae|name=Офтобгардакиҳо}} 4cpqf0iyyx93iurykh73ybo6yudnd56 0 333138 1483945 1483860 2026-08-19T13:24:34Z Zosya95 54344 1483945 wikitext text/x-wiki '''Геккончаи тоҷикӣ''' ({{lang-la|Alsophylax tadjikiensis}}) як намуди гекконе аст, ки дар [[Тоҷикистон]] бумӣ мебошад.<ref name="The Reptile Database">{{Cite web|url=http://reptile-database.reptarium.cz/species?genus=Alsophylax&species=tadjikiensis&search_param=%28%28search%3D%27Alsophylax%27%29%29|title=Alsophylax tadjikiensis|website=The Reptile Database|accessdate=2017-11-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.inaturalist.org/taxa/34661-Alsophylax-tadjikiensis|title=Tadjikistan Even-fingered Gecko (Alsophylax tadjikiensis)|website=iNaturalist|lang=en|accessdate=2026-04-10}}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Калтакалосҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Осиёи Миёна]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Осиё]] tv8a1wtcbjpc8hnceb31a1q6vomtsec 0 333148 1483946 1483906 2026-08-19T13:24:53Z Zosya95 54344 1483946 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Naja oxiana Caspian cobra in a defensive posture.jpg | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | status = NT | status_system = IUCN3.1 | status ref = <ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn |author=Ananjeva, N.B., Orlov, N.L., Nilson, G., Papenfuss, T., Borkin, L., Milto, K., Golynsky, E., Rustamov, A, Nuridjanov, D., Munkhbayar, K., Murthy, B.H.C. & Mohapatra, P. |date=2021 |title=''Naja oxiana'' |volume=2021 |article-number=e.T164642A1063259 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-3.RLTS.T164642A1063259.en|access-date=19 November 2021}}</ref> | status2 = CITES_A2 | status2_system = CITES | status2_ref = <ref>{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}</ref> | parent = Naja | latin = Naja oxiana | author = (Eichwald, 1831)<ref name=ITIS>{{cite web|title=''Naja oxiana'' (Eichwald, 1831)|url=https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=700635|work=ITIS Standard Report Page|publisher=ITIS.gov|access-date=13 January 2012}}</ref> | syn_ref =<ref>{{GBIF|taxon=''Naja oxiana'' (Eichwald, 1831)|id=2470322|access-date=16 May 2023}}</ref> | syn = {{Collapsible list|title='' | {{btname|Naja naja subsp. oxiana|Eichwald, 1831}} | {{btname|Naja tripudians var. caeca|Boulenger, 1896}} | {{btname|Tomyris oxiana|Eichwald, 1831}} }} | wikicommons = Naja oxiana | wikispecies = Naja oxiana }} '''Куброи осиёимиёнагӣ''' ({{lang-la|Naja oxiana}}), ки онро '''кафчамор''' низ меноманд, як [[Намуд (таксономия)|намуди]] мори хеле заҳрнок аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Аспидҳо|аспидҳо]] ({{lang-la|Elapidae}}) аст. Ин мор дар [[Осиёи Марказӣ|Осиёи Миёна]] бумӣ буда, онро якумин бор, соли 1831 пизишки [[Олмон|олмонӣ]], Карл Эйхвалд, тавсиф кардааст. Солҳои зиёд онро зернамуди [[Куброи ҳиндӣ|куброи ҳиндӣ]] ({{lang-la|Naja naja}}) мешумориданд, вале омӯзиши генетикӣ нишон дод, ки куброи осиёимиёнагӣ намуди ҷудогона аст. ==Адабиёт== {{reflist}} [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Морҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Осиёи Миёна]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Осиё]] r2l6ptzcgfpvcpe8alfw9ri51f50c24 1484120 1483946 2026-08-20T06:05:04Z Шухрат Саъдиев 5132 Яъне гурӯҳҳои мавзутӣ аз забонҳои хориҷии Wikipedia.org (Интервики) тарҷума нашудааст. 1484120 wikitext text/x-wiki {{васеъкунии фасл}} {{Таксон | image file = Naja oxiana Caspian cobra in a defensive posture.jpg | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | status = NT | status_system = IUCN3.1 | status ref = <ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn |author=Ananjeva, N.B., Orlov, N.L., Nilson, G., Papenfuss, T., Borkin, L., Milto, K., Golynsky, E., Rustamov, A, Nuridjanov, D., Munkhbayar, K., Murthy, B.H.C. & Mohapatra, P. |date=2021 |title=''Naja oxiana'' |volume=2021 |article-number=e.T164642A1063259 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-3.RLTS.T164642A1063259.en|access-date=19 November 2021}}</ref> | status2 = CITES_A2 | status2_system = CITES | status2_ref = <ref>{{Cite web|title=Appendices {{!}} CITES|url=https://cites.org/eng/app/appendices.php|access-date=2022-01-14|website=cites.org}}</ref> | parent = Naja | latin = Naja oxiana | author = (Eichwald, 1831)<ref name=ITIS>{{cite web|title=''Naja oxiana'' (Eichwald, 1831)|url=https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=700635|work=ITIS Standard Report Page|publisher=ITIS.gov|access-date=13 January 2012}}</ref> | syn_ref =<ref>{{GBIF|taxon=''Naja oxiana'' (Eichwald, 1831)|id=2470322|access-date=16 May 2023}}</ref> | syn = {{Collapsible list|title='' | {{btname|Naja naja subsp. oxiana|Eichwald, 1831}} | {{btname|Naja tripudians var. caeca|Boulenger, 1896}} | {{btname|Tomyris oxiana|Eichwald, 1831}} }} | wikicommons = Naja oxiana | wikispecies = Naja oxiana }} '''Куброи осиёимиёнагӣ''' ({{lang-la|Naja oxiana}}), ки онро '''кафчамор''' низ меноманд, як [[Намуд (таксономия)|намуди]] мори хеле заҳрнок аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Аспидҳо|аспидҳо]] ({{lang-la|Elapidae}}) аст. Ин мор дар [[Осиёи Марказӣ|Осиёи Миёна]] бумӣ буда, онро якумин бор, соли 1831 пизишки [[Олмон|олмонӣ]], Карл Эйхвалд, тавсиф кардааст. Солҳои зиёд онро зернамуди [[Куброи ҳиндӣ|куброи ҳиндӣ]] ({{lang-la|Naja naja}}) мешумориданд, вале омӯзиши генетикӣ нишон дод, ки куброи осиёимиёнагӣ намуди ҷудогона аст. {{Мақолаи нопурра}} ==Адабиёт== {{reflist}} [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Морҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Осиёи Миёна]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Осиё]] 5znd6pn64p8hd6z8lcoyqwy6yww9i0l 0 333153 1484046 1483885 2026-08-20T02:07:45Z Zosya95 54344 1484046 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Цветная ящерица.jpg | iucn = LC | regnum = Ҷонварон | latin = Trapelus sanguinolentus | parent = Trapelus | rang = Намуд | author = <br>(Pallas, 1814) | synonyms = | range_map = }} '''Агамаи даштӣ''' ({{Lang-la|Trapelus sanguinolentus}}) [[Калтакалос|калтакалосест]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] офтобгардакиҳо. == Тавсиф == == Муҳити зист == Офтобгардаки даштӣ дар [[Биёбон|биёбонҳо]] ва нимбиёбонҳои Шарқии Кисқавказия ([[Русия]]), ҷануби [[Қазоқистон]], [[Осиёи Миёна|Осиёи Марказӣ]], Шимоли [[Эрон]] ва Шимолу Шарқи он, Шимоли [[Афғонистон]] ва Шимолу Ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] васеъ паҳн шудааст. Дар Осиёи Марказӣ, марзи шимолии ин қаторкӯҳ аз соҳили шарқии [[Баҳри Хазар|баҳри Каспий,]] каме ҷанубтар аз дарёи Эмба, тӯл кашида, аз ҷануб кӯҳҳои Муғоҷарро убур мекунад ва аз поёноби дарёи Турғай ва водие, ки ҷараёни миёнаи дарёи Сарису аст, то соҳили шимолии кӯли [[Балхаш]] поён фаромада, ба доманакӯҳҳои Тарбағатой мерасад. Дар водиҳои дарёҳо, он ба доманакӯҳҳои Тян-Шан ва [[Помиру Олой|Помир-Олой]] ворид шуда, дар наздикии шаҳрҳои [[Ӯш|Оши]] [[Қирғизистон]] ва Чубек дар ҷанубу ғарби [[Тоҷикистон]] ҷойгир аст. Офтобгардаки даштӣ дар биёбонҳо ва нимбиёбонҳои шарқи Пешкавкази Русия, ҷануби Қазоқистон, Осиёи Миёна, шимол ва шимолу шарқи Эрон, шимоли Афғонистон ва шимолу ғарби Чин паҳн шудааст. Ин агама аз водиҳои дарёҳо ба доманаҳои кӯҳҳои [[Ҳимолой|Тиёншон]] ва Помиру Олой низ меравад. Он дар атрофи шаҳри Ош дар Қирғизистон ва Чӯбек дар ҷанубу ғарби Тоҷикистон низ вомехӯрад. == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Калтакалосҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Қазоқистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Афғонистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Калтакалосҳои Тоҷикистон]] jpha959sf6x75trsfhlptdmez904x4l 1484048 1484046 2026-08-20T02:09:39Z Zosya95 54344 1484048 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Цветная ящерица.jpg | iucnstatus = LC | iucn = 164777 | regnum = Ҷонварон | latin = Trapelus sanguinolentus | parent = Trapelus | rang = Намуд | author = <br>(Pallas, 1814) | wikispecies = Trapelus sanguinolentus | range_map = }} '''Агамаи даштӣ''' ({{Lang-la|Trapelus sanguinolentus}}) [[Калтакалос|калтакалосест]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] офтобгардакиҳо. == Тавсиф == == Муҳити зист == Офтобгардаки даштӣ дар [[Биёбон|биёбонҳо]] ва нимбиёбонҳои Шарқии Кисқавказия ([[Русия]]), ҷануби [[Қазоқистон]], [[Осиёи Миёна|Осиёи Марказӣ]], Шимоли [[Эрон]] ва Шимолу Шарқи он, Шимоли [[Афғонистон]] ва Шимолу Ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] васеъ паҳн шудааст. Дар Осиёи Марказӣ, марзи шимолии ин қаторкӯҳ аз соҳили шарқии [[Баҳри Хазар|баҳри Каспий,]] каме ҷанубтар аз дарёи Эмба, тӯл кашида, аз ҷануб кӯҳҳои Муғоҷарро убур мекунад ва аз поёноби дарёи Турғай ва водие, ки ҷараёни миёнаи дарёи Сарису аст, то соҳили шимолии кӯли [[Балхаш]] поён фаромада, ба доманакӯҳҳои Тарбағатой мерасад. Дар водиҳои дарёҳо, он ба доманакӯҳҳои Тян-Шан ва [[Помиру Олой|Помир-Олой]] ворид шуда, дар наздикии шаҳрҳои [[Ӯш|Оши]] [[Қирғизистон]] ва Чубек дар ҷанубу ғарби [[Тоҷикистон]] ҷойгир аст. Офтобгардаки даштӣ дар биёбонҳо ва нимбиёбонҳои шарқи Пешкавкази Русия, ҷануби Қазоқистон, Осиёи Миёна, шимол ва шимолу шарқи Эрон, шимоли Афғонистон ва шимолу ғарби Чин паҳн шудааст. Ин агама аз водиҳои дарёҳо ба доманаҳои кӯҳҳои [[Ҳимолой|Тиёншон]] ва Помиру Олой низ меравад. Он дар атрофи шаҳри Ош дар Қирғизистон ва Чӯбек дар ҷанубу ғарби Тоҷикистон низ вомехӯрад. == Галерия == <gallery> File:Agama stepní 0139u.jpg File:Agama stepní 0434u.jpg File:Trapelus sanguinolentus 2010-04 Baikonur 04.jpg </gallery> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Калтакалосҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Қазоқистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Афғонистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Калтакалосҳои Тоҷикистон]] 6vm460gqlca5yhzgd5qidsabgfe3ajj 1484050 1484048 2026-08-20T02:11:45Z Zosya95 54344 1484050 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Цветная ящерица.jpg | iucnstatus = LC | iucn = 164777 | regnum = Ҷонварон | latin = Trapelus sanguinolentus | parent = Trapelus | rang = Намуд | author = <br>(Pallas, 1814) | wikispecies = Trapelus sanguinolentus | range_map = }} '''Офтобгардаки даштӣ''' ё '''агамаи даштӣ''' ({{Lang-la|Trapelus sanguinolentus}}) [[Калтакалос|калтакалосест]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] офтобгардакиҳо. == Тавсиф == == Муҳити зист == Офтобгардаки даштӣ дар [[Биёбон|биёбонҳо]] ва нимбиёбонҳои Шарқии Кисқавказия ([[Русия]]), ҷануби [[Қазоқистон]], [[Осиёи Миёна|Осиёи Марказӣ]], Шимоли [[Эрон]] ва Шимолу Шарқи он, Шимоли [[Афғонистон]] ва Шимолу Ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] васеъ паҳн шудааст. Дар Осиёи Марказӣ, марзи шимолии ин қаторкӯҳ аз соҳили шарқии [[Баҳри Хазар|баҳри Каспий,]] каме ҷанубтар аз дарёи Эмба, тӯл кашида, аз ҷануб кӯҳҳои Муғоҷарро убур мекунад ва аз поёноби дарёи Турғай ва водие, ки ҷараёни миёнаи дарёи Сарису аст, то соҳили шимолии кӯли [[Балхаш]] поён фаромада, ба доманакӯҳҳои Тарбағатой мерасад. Дар водиҳои дарёҳо, он ба доманакӯҳҳои Тян-Шан ва [[Помиру Олой|Помир-Олой]] ворид шуда, дар наздикии шаҳрҳои [[Ӯш|Оши]] [[Қирғизистон]] ва Чубек дар ҷанубу ғарби [[Тоҷикистон]] ҷойгир аст. Офтобгардаки даштӣ дар биёбонҳо ва нимбиёбонҳои шарқи Пешкавкази Русия, ҷануби Қазоқистон, Осиёи Миёна, шимол ва шимолу шарқи Эрон, шимоли Афғонистон ва шимолу ғарби Чин паҳн шудааст. Ин агама аз водиҳои дарёҳо ба доманаҳои кӯҳҳои [[Ҳимолой|Тиёншон]] ва Помиру Олой низ меравад. Он дар атрофи шаҳри Ош дар Қирғизистон ва Чӯбек дар ҷанубу ғарби Тоҷикистон низ вомехӯрад. == Галерия == <gallery> File:Agama stepní 0139u.jpg File:Agama stepní 0434u.jpg File:Trapelus sanguinolentus 2010-04 Baikonur 04.jpg </gallery> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Калтакалосҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Қазоқистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Афғонистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Калтакалосҳои Тоҷикистон]] r5gvoftklugjws3wow4bh8nout5gxv1 1484065 1484050 2026-08-20T02:32:44Z Zosya95 54344 1484065 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Цветная ящерица.jpg | iucnstatus = LC | iucn = 164777 | regnum = Ҷонварон | latin = Trapelus sanguinolentus | parent = Trapelus | rang = Намуд | author = <br>(Pallas, 1814) | wikispecies = Trapelus sanguinolentus | range_map = }} '''Офтобгардаки даштӣ''' ё '''агамаи даштӣ''' ({{Lang-la|Trapelus sanguinolentus}}) [[Калтакалос|калтакалосест]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] офтобгардакиҳо. == Тавсиф == == Муҳити зист == Офтобгардаки даштӣ дар [[Биёбон|биёбонҳо]] ва нимбиёбонҳои Шарқии Кисқавказия ([[Русия]]), ҷануби [[Қазоқистон]], [[Осиёи Миёна|Осиёи Марказӣ]], Шимоли [[Эрон]] ва Шимолу Шарқи он, Шимоли [[Афғонистон]] ва Шимолу Ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] васеъ паҳн шудааст. Дар Осиёи Марказӣ, марзи шимолии ин қаторкӯҳ аз соҳили шарқии [[Баҳри Хазар|баҳри Каспий,]] каме ҷанубтар аз дарёи Эмба, тӯл кашида, аз ҷануб кӯҳҳои Муғоҷарро убур мекунад ва аз поёноби дарёи Турғай ва водие, ки ҷараёни миёнаи дарёи Сарису аст, то соҳили шимолии кӯли [[Балхаш]] поён фаромада, ба доманакӯҳҳои Тарбағатой мерасад. Дар водиҳои дарёҳо, он ба доманакӯҳҳои Тян-Шан ва [[Помиру Олой|Помир-Олой]] ворид шуда, дар наздикии шаҳрҳои [[Ӯш|Оши]] [[Қирғизистон]] ва Чубек дар ҷанубу ғарби [[Тоҷикистон]] ҷойгир аст. Офтобгардаки даштӣ дар биёбонҳо ва нимбиёбонҳои шарқи Пешкавкази Русия, ҷануби Қазоқистон, Осиёи Миёна, шимол ва шимолу шарқи Эрон, шимоли Афғонистон ва шимолу ғарби Чин паҳн шудааст. Ин агама аз водиҳои дарёҳо ба доманаҳои кӯҳҳои [[Ҳимолой|Тиёншон]] ва Помиру Олой низ меравад. Он дар атрофи шаҳри Ош дар Қирғизистон ва Чӯбек дар ҷанубу ғарби Тоҷикистон низ вомехӯрад. == Галерия == <gallery> File:Agama stepní 0139u.jpg File:Agama stepní 0434u.jpg File:Trapelus sanguinolentus 2010-04 Baikonur 04.jpg </gallery> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Калтакалосҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Қазоқистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Афғонистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Қирғизистон]] 4cgoflgxrfkg6kjk5ox9kqgfaxs0qcx 1484107 1484065 2026-08-20T05:27:27Z Шухрат Саъдиев 5132 /* Тавсиф */ илова 1484107 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Цветная ящерица.jpg | iucnstatus = LC | iucn = 164777 | regnum = Ҷонварон | latin = Trapelus sanguinolentus | parent = Trapelus | rang = Намуд | author = <br>(Pallas, 1814) | wikispecies = Trapelus sanguinolentus | range_map = }} '''Офтобгардаки даштӣ''' ё '''агамаи даштӣ''' ({{Lang-la|Trapelus sanguinolentus}}) [[Калтакалос|калтакалосест]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] офтобгардакиҳо. == Тавсиф == {{васеъкунии фасл}} == Муҳити зист == Офтобгардаки даштӣ дар [[Биёбон|биёбонҳо]] ва нимбиёбонҳои Шарқии Кисқавказия ([[Русия]]), ҷануби [[Қазоқистон]], [[Осиёи Миёна|Осиёи Марказӣ]], Шимоли [[Эрон]] ва Шимолу Шарқи он, Шимоли [[Афғонистон]] ва Шимолу Ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] васеъ паҳн шудааст. Дар Осиёи Марказӣ, марзи шимолии ин қаторкӯҳ аз соҳили шарқии [[Баҳри Хазар|баҳри Каспий,]] каме ҷанубтар аз дарёи Эмба, тӯл кашида, аз ҷануб кӯҳҳои Муғоҷарро убур мекунад ва аз поёноби дарёи Турғай ва водие, ки ҷараёни миёнаи дарёи Сарису аст, то соҳили шимолии кӯли [[Балхаш]] поён фаромада, ба доманакӯҳҳои Тарбағатой мерасад. Дар водиҳои дарёҳо, он ба доманакӯҳҳои Тян-Шан ва [[Помиру Олой|Помир-Олой]] ворид шуда, дар наздикии шаҳрҳои [[Ӯш|Оши]] [[Қирғизистон]] ва Чубек дар ҷанубу ғарби [[Тоҷикистон]] ҷойгир аст. Офтобгардаки даштӣ дар биёбонҳо ва нимбиёбонҳои шарқи Пешкавкази Русия, ҷануби Қазоқистон, Осиёи Миёна, шимол ва шимолу шарқи Эрон, шимоли Афғонистон ва шимолу ғарби Чин паҳн шудааст. Ин агама аз водиҳои дарёҳо ба доманаҳои кӯҳҳои [[Ҳимолой|Тиёншон]] ва Помиру Олой низ меравад. Он дар атрофи шаҳри Ош дар Қирғизистон ва Чӯбек дар ҷанубу ғарби Тоҷикистон низ вомехӯрад. == Галерия == <gallery> File:Agama stepní 0139u.jpg File:Agama stepní 0434u.jpg File:Trapelus sanguinolentus 2010-04 Baikonur 04.jpg </gallery> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Калтакалосҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Қазоқистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Афғонистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Қирғизистон]] lmomtwc5klo3eaz7t3obpllxrdeudqq 1484108 1484107 2026-08-20T05:28:32Z Шухрат Саъдиев 5132 /* Галерия */ 1484108 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Цветная ящерица.jpg | iucnstatus = LC | iucn = 164777 | regnum = Ҷонварон | latin = Trapelus sanguinolentus | parent = Trapelus | rang = Намуд | author = <br>(Pallas, 1814) | wikispecies = Trapelus sanguinolentus | range_map = }} '''Офтобгардаки даштӣ''' ё '''агамаи даштӣ''' ({{Lang-la|Trapelus sanguinolentus}}) [[Калтакалос|калтакалосест]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] офтобгардакиҳо. == Тавсиф == {{васеъкунии фасл}} == Муҳити зист == Офтобгардаки даштӣ дар [[Биёбон|биёбонҳо]] ва нимбиёбонҳои Шарқии Кисқавказия ([[Русия]]), ҷануби [[Қазоқистон]], [[Осиёи Миёна|Осиёи Марказӣ]], Шимоли [[Эрон]] ва Шимолу Шарқи он, Шимоли [[Афғонистон]] ва Шимолу Ғарби [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] васеъ паҳн шудааст. Дар Осиёи Марказӣ, марзи шимолии ин қаторкӯҳ аз соҳили шарқии [[Баҳри Хазар|баҳри Каспий,]] каме ҷанубтар аз дарёи Эмба, тӯл кашида, аз ҷануб кӯҳҳои Муғоҷарро убур мекунад ва аз поёноби дарёи Турғай ва водие, ки ҷараёни миёнаи дарёи Сарису аст, то соҳили шимолии кӯли [[Балхаш]] поён фаромада, ба доманакӯҳҳои Тарбағатой мерасад. Дар водиҳои дарёҳо, он ба доманакӯҳҳои Тян-Шан ва [[Помиру Олой|Помир-Олой]] ворид шуда, дар наздикии шаҳрҳои [[Ӯш|Оши]] [[Қирғизистон]] ва Чубек дар ҷанубу ғарби [[Тоҷикистон]] ҷойгир аст. Офтобгардаки даштӣ дар биёбонҳо ва нимбиёбонҳои шарқи Пешкавкази Русия, ҷануби Қазоқистон, Осиёи Миёна, шимол ва шимолу шарқи Эрон, шимоли Афғонистон ва шимолу ғарби Чин паҳн шудааст. Ин агама аз водиҳои дарёҳо ба доманаҳои кӯҳҳои [[Ҳимолой|Тиёншон]] ва Помиру Олой низ меравад. Он дар атрофи шаҳри Ош дар Қирғизистон ва Чӯбек дар ҷанубу ғарби Тоҷикистон низ вомехӯрад. == Нигораҳо == <gallery> File:Agama stepní 0139u.jpg File:Agama stepní 0434u.jpg File:Trapelus sanguinolentus 2010-04 Baikonur 04.jpg </gallery> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Калтакалосҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Қазоқистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Афғонистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Қирғизистон]] j3s3n2pbuw8ao4qbfvestcv0i57mcib 0 333155 1483962 1483888 2026-08-19T14:57:54Z Zosya95 54344 1483962 wikitext text/x-wiki '''Офтобгардаки бухороӣ''' ё '''агамаи Чернов''' ({{lang-la|Paralaudakia bochariensis}}) як намуди [[Калтакалос|калтакалос]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] офтобгардакҳо ({{lang-la|Agamidae}}) аст, ки дар Тоҷикистон, Ӯзбекистон, Туркманистон ва Қирғизистон бумӣ мебошад. == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Осиёи Миёна]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Калтакалосҳои Тоҷикистон]] p9bttovhmp5z31mgvlx7wb288i7cwyy 1483963 1483962 2026-08-19T15:02:42Z Zosya95 54344 1483963 wikitext text/x-wiki {{Таксон | status = LC | status system = IUCN3.1 | status ref = <ref name="iucn status 20 November 2021">{{cite iucn |author=Shestapol, A. |author2=Sattorov, T. |author3=Nazarov, R. |author4=Ananjeva, N.B. |date=2017 |title=''Paralaudakia bochariensis'' |volume=2017 |article-number=e.T47749623A47749632 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-2.RLTS.T47749623A47749632.en |access-date=20 November 2021}}</ref> | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Paralaudakia | latin = Paralaudakia bochariensis | author = (Nikolsky, 1897) | synonyms = }} '''Офтобгардаки бухороӣ''' ё '''агамаи Чернов'''<ref>{{cite journal | last1 = Baig | first1 = K. J. | last2 = Wagner | first2 = P. | last3 = Ananjeva | first3 = N. B. | last4 = Böhme | first4 = W. | year = 2012 | title = A morphology-based taxonomic revision of ''Laudakia'' Gray, 1845 (Squamata: Agamidae) | journal = Vertebrate Zoology | volume = 62 | issue = 2 | pages = 213–260 }}</ref> ({{lang-la|Paralaudakia bochariensis}}) як намуди [[Калтакалос|калтакалос]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] офтобгардакҳо ({{lang-la|Agamidae}}) аст, ки дар Тоҷикистон, Ӯзбекистон, Туркманистон ва Қирғизистон бумӣ мебошад.<ref>{{cite book | last1 = Ananjeva | first1 = N. B. | last2 = Orlov | first2 = N. L. | last3 = Khalikov | first3 = R. G. | last4 = Darevsky | first4 = I. S. | last5 = Ryabov | first5 = S. A. | last6 = Barabanov | first6 = A. V. | year = 2006 | title = The reptiles of northern Eurasia: taxonomic diversity, distribution, conservation status | series = Pensoft Series Faunistica | volume = 47 | publisher = Pensoft Publishers | location = Sofia | pages = 245 }}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Калтакалосҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Осиёи Миёна]] 0ndpdwq8e4h0pmuoqwtp7f61k464n5o 1484113 1483963 2026-08-20T05:36:03Z Шухрат Саъдиев 5132 Ин мақола бояд ба таври комил бознависӣ шавад. 1484113 wikitext text/x-wiki {{бознависӣ}} {{Таксон | status = LC | status system = IUCN3.1 | status ref = <ref name="iucn status 20 November 2021">{{cite iucn |author=Shestapol, A. |author2=Sattorov, T. |author3=Nazarov, R. |author4=Ananjeva, N.B. |date=2017 |title=''Paralaudakia bochariensis'' |volume=2017 |article-number=e.T47749623A47749632 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-2.RLTS.T47749623A47749632.en |access-date=20 November 2021}}</ref> | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | parent = Paralaudakia | latin = Paralaudakia bochariensis | author = (Nikolsky, 1897) | synonyms = }} '''Офтобгардаки бухороӣ''' ё '''агамаи Чернов'''<ref>{{cite journal | last1 = Baig | first1 = K. J. | last2 = Wagner | first2 = P. | last3 = Ananjeva | first3 = N. B. | last4 = Böhme | first4 = W. | year = 2012 | title = A morphology-based taxonomic revision of ''Laudakia'' Gray, 1845 (Squamata: Agamidae) | journal = Vertebrate Zoology | volume = 62 | issue = 2 | pages = 213–260 }}</ref> ({{lang-la|Paralaudakia bochariensis}}) як намуди [[Калтакалос|калтакалос]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] офтобгардакҳо ({{lang-la|Agamidae}}) аст, ки дар Тоҷикистон, Ӯзбекистон, Туркманистон ва Қирғизистон бумӣ мебошад.<ref>{{cite book | last1 = Ananjeva | first1 = N. B. | last2 = Orlov | first2 = N. L. | last3 = Khalikov | first3 = R. G. | last4 = Darevsky | first4 = I. S. | last5 = Ryabov | first5 = S. A. | last6 = Barabanov | first6 = A. V. | year = 2006 | title = The reptiles of northern Eurasia: taxonomic diversity, distribution, conservation status | series = Pensoft Series Faunistica | volume = 47 | publisher = Pensoft Publishers | location = Sofia | pages = 245 }}</ref> == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Калтакалосҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Осиёи Миёна]] fhm7g9p0k1eiseztd44f3wcso1ifoyd 0 333158 1483957 1483909 2026-08-19T14:35:07Z Zosya95 54344 1483957 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | latin = Ablepharus pannonicus | parent = Ablepharus | status = LC | status system = IUCN3.1 | author = <br>(Fitzinger, 1823), non 1824 | syn = {{Collapsible list|title='' | {{bt|Ablepharus brandti|Strauch, 1868}} | {{bt|Ablepharus brandti festae|K. P. Schmidt, 1939}} | {{bt|Ablepharus festae|Peracca, 1894}} | {{bt|Ablepharus kitaibelii fitzingeri|Mertens, 1952}} | {{bt|Ablepharus pusillus|Blanford, 1874}} | {{bt|Blepharosteres agilis|Stoliczka, 1872}} | {{bt|Riopa rueppelli|Gray, 1839}} | {{bt|Scincus pannonicus|Fitzinger, 1823}} }} | wikicommons = Ablepharus pannonicus | wikispecies = Ablepharus pannonicus }} '''Луччашмаки осиёӣ''' ({{lang-la|Ablepharus pannonicus}}) як [[Намуд (таксономия)|намуди]] [[Калтакалос|калтакалосест]], ки дар [[Гурҷистон]], ҷануби [[Туркманистон]], ҷануби [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]], ғарби [[Озарбойҷон]], шарқи Эрон, Ироқ, [[Умон|Умон]], [[Афғонистон]], [[Покистон]], [[Урдун]], [[Сурия]], [[Имороти Муттаҳидаи Арабӣ]], шимолу ғарби [[Ҳиндустон]] ва [[Кипр]] дида мешавад.<ref>{{Cite web|url=https://eol.org/pages/796094|title=Asian snake-eyed skink - Encyclopedia of Life|website=eol.org|access-date=2022-02-03|archive-date=2022-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220203142016/https://eol.org/pages/796094|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book | last1 = Ananjeva | first1 = N. B. | last2 = Orlov | first2 = N. L. | last3 = Khalikov | first3 = R. G. | last4 = Darevsky | first4 = I. S. | last5 = Ryabov | first5 = S. A. | last6 = Barabanov | first6 = A. V. | year = 2006 | title = The reptiles of northern Eurasia: taxonomic diversity, distribution, conservation status | series = Pensoft Series Faunistica | volume = 47 | publisher = Pensoft Publishers | location = Sofia }}</ref> == Намуди зоҳирӣ == Ин калтакалоси хеле хурд аст, ки дарозии баданаш аз 5 см зиёд намешавад. [[Пилк|Пилки]] ҷудогона надорад ва рӯи чашмаш бо пардаи шаффофи беҳаракат пӯшида шудааст.<ref>{{cite journal | last = Fuhn | first = I. E. | year = 1969 | title = Revision and redefinition of the genus ''Ablepharus'' Lichtenstein, 1823 (Reptilia, Scincidae) | journal = Revue Roumaine de Biologie (Zoologie) | volume = 14 | pages = 23–41 }}</ref> Баданаш нарм, дарозрӯя ва каме ба тир монанд буда, пойҳояш кӯтоҳанд. Ҳаракаташ ба ҳаракати мор монанд аст. [[Пулакча|Пулакчаҳояш]] ҳамвор буда, пулакчаҳои пушташ аз пулакчаҳои шикамаш камтар калонтаранд. Ранги болои баданаш [[хокистарранг|хокистарранги]] [[Зайтунӣ|зайтунтоб]] ё [[Қаҳваранг|қаҳваранги]] равшан аст. Дар пушташ одатан рахҳои борики қаҳваранг дида мешаванд. Аз сӯрохи бинӣ сар карда, то паҳлӯҳои бадан, рахи қаҳваранг дорад. Зери баданаш хокистарранг ё [[Зард|зардча]] мешавад. == Муҳити зист == Луччашмаки осиёӣ дар кӯҳҳо ва нишебиҳои доманакӯҳҳо, то баландиҳои 2500 метр ва бештар зиндагӣ мекунад. Онро дар ҷангалҳои [[Арча|арча]], миёни алафҳои зич ва наздикиҳои об вохӯрдан мумкин аст.<ref>{{cite book | last1 = Sindaco | first1 = R. | last2 = Jeremchenko | first2 = V. K. | year = 2008 | title = The reptiles of the Western Palearctic. 1. Annotated checklist and distributional atlas of the turtles, crocodiles, amphisbaenians and lizards of Europe, North Africa, Middle East and Central Asia | publisher = Edizioni Belvedere | location = Latina }}</ref> Он ҷонвари [[Рӯзгардӣ|рӯзгард]] аст.<ref name="grossman">{{cite journal | last1 = Grossmann | first1 = W. | last2 = Kowalski | first2 = T. | last3 = Schillert | first3 = A. | year = 2013 | title = Das Asiatische Schlangen- oder Natternauge, ''Ablepharus pannonicus'' (Fitzinger, 1823) | journal = Sauria | location = Berlin | volume = 35 | issue = 2 | pages = 3–13 }}</ref> Барои зимистонгузаронӣ моҳҳои октябр–ноябр пинҳон мешавад ва дар нимаи дуюми моҳи феврал бедор мегардад. Дар рӯзҳои офтобии зимистон ҳам метавонад бедор шуда, берун барояд. == Ғизогирӣ == Он [[Гамбускҳо|гамбускҳо]], [[Мӯрча|мӯрчаҳо]], [[Занбӯр|занбӯрҳо]], [[Кана (ҳашарот)|канаҳо]], [[Тортанак|тортанакҳо]] ва мокритсаҳоро мехӯрад.<ref name="grossman" /> == Афзоиш == Тухмгузорияш то моҳи июл ба охир мерасад. Модинааш ҳар бор одатан 3–4-то тухм мегузорад, ки андозаи ҳар кадомаш тақрибан 1 см аст. == Инчунин нигаред == * [[Луччашмаки биёбонӣ]] * [[Луччашмаки олойӣ]] == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Калтакалосҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Афғонистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Покистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Осиёи Миёна]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Осиёи Ҷанубӣ]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Осиёи Ғарбӣ]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Осиё]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Африқо]] 5w5pboo20cq4loge4qysdfe5jh75m20 1484000 1483957 2026-08-19T18:05:25Z Zosya95 54344 1484000 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Ablepharus pannonicus.jpeg | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | latin = Ablepharus pannonicus | parent = Ablepharus | status = LC | status system = IUCN3.1 | author = <br>(Fitzinger, 1823), non 1824 | syn = {{Collapsible list|title='' | {{bt|Ablepharus brandti|Strauch, 1868}} | {{bt|Ablepharus brandti festae|K. P. Schmidt, 1939}} | {{bt|Ablepharus festae|Peracca, 1894}} | {{bt|Ablepharus kitaibelii fitzingeri|Mertens, 1952}} | {{bt|Ablepharus pusillus|Blanford, 1874}} | {{bt|Blepharosteres agilis|Stoliczka, 1872}} | {{bt|Riopa rueppelli|Gray, 1839}} | {{bt|Scincus pannonicus|Fitzinger, 1823}} }} | wikicommons = Ablepharus pannonicus | wikispecies = Ablepharus pannonicus }} '''Луччашмаки осиёӣ''' ({{lang-la|Ablepharus pannonicus}}) як [[Намуд (таксономия)|намуди]] [[Калтакалос|калтакалосест]], ки дар [[Гурҷистон]], ҷануби [[Туркманистон]], ҷануби [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]], ғарби [[Озарбойҷон]], шарқи Эрон, Ироқ, [[Умон|Умон]], [[Афғонистон]], [[Покистон]], [[Урдун]], [[Сурия]], [[Имороти Муттаҳидаи Арабӣ]], шимолу ғарби [[Ҳиндустон]] ва [[Кипр]] дида мешавад.<ref>{{Cite web|url=https://eol.org/pages/796094|title=Asian snake-eyed skink - Encyclopedia of Life|website=eol.org|access-date=2022-02-03|archive-date=2022-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220203142016/https://eol.org/pages/796094|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book | last1 = Ananjeva | first1 = N. B. | last2 = Orlov | first2 = N. L. | last3 = Khalikov | first3 = R. G. | last4 = Darevsky | first4 = I. S. | last5 = Ryabov | first5 = S. A. | last6 = Barabanov | first6 = A. V. | year = 2006 | title = The reptiles of northern Eurasia: taxonomic diversity, distribution, conservation status | series = Pensoft Series Faunistica | volume = 47 | publisher = Pensoft Publishers | location = Sofia }}</ref> == Намуди зоҳирӣ == Ин калтакалоси хеле хурд аст, ки дарозии баданаш аз 5 см зиёд намешавад. [[Пилк|Пилки]] ҷудогона надорад ва рӯи чашмаш бо пардаи шаффофи беҳаракат пӯшида шудааст.<ref>{{cite journal | last = Fuhn | first = I. E. | year = 1969 | title = Revision and redefinition of the genus ''Ablepharus'' Lichtenstein, 1823 (Reptilia, Scincidae) | journal = Revue Roumaine de Biologie (Zoologie) | volume = 14 | pages = 23–41 }}</ref> Баданаш нарм, дарозрӯя ва каме ба тир монанд буда, пойҳояш кӯтоҳанд. Ҳаракаташ ба ҳаракати мор монанд аст. [[Пулакча|Пулакчаҳояш]] ҳамвор буда, пулакчаҳои пушташ аз пулакчаҳои шикамаш камтар калонтаранд. Ранги болои баданаш [[хокистарранг|хокистарранги]] [[Зайтунӣ|зайтунтоб]] ё [[Қаҳваранг|қаҳваранги]] равшан аст. Дар пушташ одатан рахҳои борики қаҳваранг дида мешаванд. Аз сӯрохи бинӣ сар карда, то паҳлӯҳои бадан, рахи қаҳваранг дорад. Зери баданаш хокистарранг ё [[Зард|зардча]] мешавад. == Муҳити зист == Луччашмаки осиёӣ дар кӯҳҳо ва нишебиҳои доманакӯҳҳо, то баландиҳои 2500 метр ва бештар зиндагӣ мекунад. Онро дар ҷангалҳои [[Арча|арча]], миёни алафҳои зич ва наздикиҳои об вохӯрдан мумкин аст.<ref>{{cite book | last1 = Sindaco | first1 = R. | last2 = Jeremchenko | first2 = V. K. | year = 2008 | title = The reptiles of the Western Palearctic. 1. Annotated checklist and distributional atlas of the turtles, crocodiles, amphisbaenians and lizards of Europe, North Africa, Middle East and Central Asia | publisher = Edizioni Belvedere | location = Latina }}</ref> Он ҷонвари [[Рӯзгардӣ|рӯзгард]] аст.<ref name="grossman">{{cite journal | last1 = Grossmann | first1 = W. | last2 = Kowalski | first2 = T. | last3 = Schillert | first3 = A. | year = 2013 | title = Das Asiatische Schlangen- oder Natternauge, ''Ablepharus pannonicus'' (Fitzinger, 1823) | journal = Sauria | location = Berlin | volume = 35 | issue = 2 | pages = 3–13 }}</ref> Барои зимистонгузаронӣ моҳҳои октябр–ноябр пинҳон мешавад ва дар нимаи дуюми моҳи феврал бедор мегардад. Дар рӯзҳои офтобии зимистон ҳам метавонад бедор шуда, берун барояд. == Ғизогирӣ == Он [[Гамбускҳо|гамбускҳо]], [[Мӯрча|мӯрчаҳо]], [[Занбӯр|занбӯрҳо]], [[Кана (ҳашарот)|канаҳо]], [[Тортанак|тортанакҳо]] ва мокритсаҳоро мехӯрад.<ref name="grossman" /> == Афзоиш == Тухмгузорияш то моҳи июл ба охир мерасад. Модинааш ҳар бор одатан 3–4-то тухм мегузорад, ки андозаи ҳар кадомаш тақрибан 1 см аст. == Инчунин нигаред == * [[Луччашмаки биёбонӣ]] * [[Луччашмаки олойӣ]] == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Калтакалосҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Афғонистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Покистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Осиёи Миёна]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Осиёи Ҷанубӣ]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Осиёи Ғарбӣ]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Осиё]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Африқо]] 6h84nn28jvehm4m1uh7vigyy5d4kjok 1484004 1484000 2026-08-19T18:11:05Z Zosya95 54344 1484004 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Ablepharus pannonicus.jpeg | regnum = Ҷонварон | rang = Намуд | latin = Ablepharus pannonicus | parent = Ablepharus | status = LC | status system = IUCN3.1 | author = <br>(Fitzinger, 1823), non 1824 | syn = {{Collapsible list|title='' | {{bt|Ablepharus brandti|Strauch, 1868}} | {{bt|Ablepharus brandti festae|K. P. Schmidt, 1939}} | {{bt|Ablepharus festae|Peracca, 1894}} | {{bt|Ablepharus kitaibelii fitzingeri|Mertens, 1952}} | {{bt|Ablepharus pusillus|Blanford, 1874}} | {{bt|Blepharosteres agilis|Stoliczka, 1872}} | {{bt|Riopa rueppelli|Gray, 1839}} | {{bt|Scincus pannonicus|Fitzinger, 1823}} }} | wikicommons = Ablepharus pannonicus | wikispecies = Ablepharus pannonicus | itis = 1181737 }} '''Луччашмаки осиёӣ''' ({{lang-la|Ablepharus pannonicus}}) як [[Намуд (таксономия)|намуди]] [[Калтакалос|калтакалосест]], ки дар [[Гурҷистон]], ҷануби [[Туркманистон]], ҷануби [[Тоҷикистон]], [[Ӯзбекистон]], [[Қирғизистон]], ғарби [[Озарбойҷон]], шарқи Эрон, Ироқ, [[Умон|Умон]], [[Афғонистон]], [[Покистон]], [[Урдун]], [[Сурия]], [[Имороти Муттаҳидаи Арабӣ]], шимолу ғарби [[Ҳиндустон]] ва [[Кипр]] дида мешавад.<ref>{{Cite web|url=https://eol.org/pages/796094|title=Asian snake-eyed skink - Encyclopedia of Life|website=eol.org|access-date=2022-02-03|archive-date=2022-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220203142016/https://eol.org/pages/796094|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book | last1 = Ananjeva | first1 = N. B. | last2 = Orlov | first2 = N. L. | last3 = Khalikov | first3 = R. G. | last4 = Darevsky | first4 = I. S. | last5 = Ryabov | first5 = S. A. | last6 = Barabanov | first6 = A. V. | year = 2006 | title = The reptiles of northern Eurasia: taxonomic diversity, distribution, conservation status | series = Pensoft Series Faunistica | volume = 47 | publisher = Pensoft Publishers | location = Sofia }}</ref> == Намуди зоҳирӣ == Ин калтакалоси хеле хурд аст, ки дарозии баданаш аз 5 см зиёд намешавад. [[Пилк|Пилки]] ҷудогона надорад ва рӯи чашмаш бо пардаи шаффофи беҳаракат пӯшида шудааст.<ref>{{cite journal | last = Fuhn | first = I. E. | year = 1969 | title = Revision and redefinition of the genus ''Ablepharus'' Lichtenstein, 1823 (Reptilia, Scincidae) | journal = Revue Roumaine de Biologie (Zoologie) | volume = 14 | pages = 23–41 }}</ref> Баданаш нарм, дарозрӯя ва каме ба тир монанд буда, пойҳояш кӯтоҳанд. Ҳаракаташ ба ҳаракати мор монанд аст. [[Пулакча|Пулакчаҳояш]] ҳамвор буда, пулакчаҳои пушташ аз пулакчаҳои шикамаш камтар калонтаранд. Ранги болои баданаш [[хокистарранг|хокистарранги]] [[Зайтунӣ|зайтунтоб]] ё [[Қаҳваранг|қаҳваранги]] равшан аст. Дар пушташ одатан рахҳои борики қаҳваранг дида мешаванд. Аз сӯрохи бинӣ сар карда, то паҳлӯҳои бадан, рахи қаҳваранг дорад. Зери баданаш хокистарранг ё [[Зард|зардча]] мешавад. == Муҳити зист == Луччашмаки осиёӣ дар кӯҳҳо ва нишебиҳои доманакӯҳҳо, то баландиҳои 2500 метр ва бештар зиндагӣ мекунад. Онро дар ҷангалҳои [[Арча|арча]], миёни алафҳои зич ва наздикиҳои об вохӯрдан мумкин аст.<ref>{{cite book | last1 = Sindaco | first1 = R. | last2 = Jeremchenko | first2 = V. K. | year = 2008 | title = The reptiles of the Western Palearctic. 1. Annotated checklist and distributional atlas of the turtles, crocodiles, amphisbaenians and lizards of Europe, North Africa, Middle East and Central Asia | publisher = Edizioni Belvedere | location = Latina }}</ref> Он ҷонвари [[Рӯзгардӣ|рӯзгард]] аст.<ref name="grossman">{{cite journal | last1 = Grossmann | first1 = W. | last2 = Kowalski | first2 = T. | last3 = Schillert | first3 = A. | year = 2013 | title = Das Asiatische Schlangen- oder Natternauge, ''Ablepharus pannonicus'' (Fitzinger, 1823) | journal = Sauria | location = Berlin | volume = 35 | issue = 2 | pages = 3–13 }}</ref> Барои зимистонгузаронӣ моҳҳои октябр–ноябр пинҳон мешавад ва дар нимаи дуюми моҳи феврал бедор мегардад. Дар рӯзҳои офтобии зимистон ҳам метавонад бедор шуда, берун барояд. == Ғизогирӣ == Он [[Гамбускҳо|гамбускҳо]], [[Мӯрча|мӯрчаҳо]], [[Занбӯр|занбӯрҳо]], [[Кана (ҳашарот)|канаҳо]], [[Тортанак|тортанакҳо]] ва мокритсаҳоро мехӯрад.<ref name="grossman" /> == Афзоиш == Тухмгузорияш то моҳи июл ба охир мерасад. Модинааш ҳар бор одатан 3–4-то тухм мегузорад, ки андозаи ҳар кадомаш тақрибан 1 см аст. == Инчунин нигаред == * [[Луччашмаки биёбонӣ]] * [[Луччашмаки олойӣ]] == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Калтакалосҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Ӯзбекистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Қирғизистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Афғонистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Покистон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Осиёи Миёна]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Осиёи Ҷанубӣ]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Осиёи Ғарбӣ]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Осиё]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Африқо]] c2sme9wmujrtiupg1l3rxd4lloeepg1 10 333159 1484002 1483893 2026-08-19T18:09:05Z Zosya95 54344 1484002 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent= Scincidae|rang=Авлод|latin=Ablepharus|name=Луччашмак}} fakwo6xc2vuxp8afu67rx8xtpsfjuq6 14 333164 1483939 2026-08-19T13:09:00Z Zosya95 54344 Саҳифаи холӣ эҷод шуд 1483939 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 333165 1483940 2026-08-19T13:11:44Z Zosya95 54344 Саҳифаи холӣ эҷод шуд 1483940 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1484012 1483940 2026-08-19T18:23:38Z Zosya95 54344 1484012 wikitext text/x-wiki [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Осиёи Миёна]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Осиё]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳо аз рӯи кишвар]] oj7lglmbvskv8iyt46bkjdag81m726e 1484015 1484012 2026-08-19T18:24:24Z Zosya95 54344 1484015 wikitext text/x-wiki [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Осиёи Миёна]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳо аз рӯи кишвар]] tuzz4emuf25uss6ahfpnnrtn2vldc6n 14 333166 1483941 2026-08-19T13:16:26Z Zosya95 54344 Саҳифаи холӣ эҷод шуд 1483941 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 10 333167 1483947 2026-08-19T13:26:00Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Elapoidea|rang=Оила|latin=Elapidae|name=Аспидҳо}} 1483947 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Elapoidea|rang=Оила|latin=Elapidae|name=Аспидҳо}} 19ec58d4zp7kasna10hro1idn30qpnq 10 333168 1483948 2026-08-19T13:28:04Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Caenophidia|rang=Забароила|latin=Elapoidea|name=Кафчаморҳо}} 1483948 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Caenophidia|rang=Забароила|latin=Elapoidea|name=Кафчаморҳо}} p4zosdn40jlk4zbhc5dek86sz80r0yb 1483949 1483948 2026-08-19T13:28:47Z Zosya95 54344 1483949 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent= Serpentes |rang=Забароила|latin=Elapoidea|name=Кафчаморҳо}} rscp9gcj4o5zhpjol6r87ez98r5phek 14 333170 1483960 2026-08-19T14:36:58Z Zosya95 54344 Саҳифаи холӣ эҷод шуд 1483960 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1484016 1483960 2026-08-19T18:24:46Z Zosya95 54344 1484016 wikitext text/x-wiki [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Осиёи Миёна]] [[Гурӯҳ:Хазандаҳо аз рӯи кишвар]] tuzz4emuf25uss6ahfpnnrtn2vldc6n 10 333171 1483966 2026-08-19T16:53:18Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Agaminae|rang=Род|latin=Paralaudakia|name=Офтобгардакҳо}} 1483966 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Agaminae|rang=Род|latin=Paralaudakia|name=Офтобгардакҳо}} 5jk0zwpqecmd3ts67xq4n5pnsbibqur 1483968 1483966 2026-08-19T16:55:27Z Zosya95 54344 1483968 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent= Agamidae |rang=Авлод|latin=Paralaudakia|name=Офтобгардакҳо}} ferb51a1vc3k50v01xjyeczwugegi87 2 333172 1483972 2026-08-19T17:09:50Z The Roden 130664 /* */ 1483972 wikitext text/x-wiki {{User fa-N}}{{User tg-N}} k2af5t62dyu8rqdqdebgogve5i1j5q7 10 333173 1483973 2026-08-19T17:09:57Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Arctocephalinae|rang=Авлод|latin=Callorhinus|name=Гурбаҳои баҳрии шимолӣ}} 1483973 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Arctocephalinae|rang=Авлод|latin=Callorhinus|name=Гурбаҳои баҳрии шимолӣ}} 2e3zxpfwrvm7hfhlmqte4yhvtp4lzgv 1483976 1483973 2026-08-19T17:14:28Z Zosya95 54344 1483976 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent= Otariidae |rang=Авлод|latin=Callorhinus|name=Гурбаҳои баҳрии шимолӣ}} ln8cawrywoqntdzydpbq3wdvgdkmywt 10 333174 1483974 2026-08-19T17:11:51Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Otarioidea|rang=Оила|latin=Otariidae|name=Тюленҳои гӯшдор}} 1483974 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Otarioidea|rang=Оила|latin=Otariidae|name=Тюленҳои гӯшдор}} lco2xaympwaout3xs15ho4b8z6iz1m7 1483975 1483974 2026-08-19T17:12:34Z Zosya95 54344 1483975 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent= Pinnipedia |rang=Оила|latin=Otariidae|name=Тюленҳои гӯшдор}} a6z3aq0fmspq798hd9421m8jhnedq5d 10 333175 1483988 2026-08-19T17:43:01Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Rosaceae|rang=Авлод|latin=Rosa|name=Хуч}} 1483988 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Rosaceae|rang=Авлод|latin=Rosa|name=Хуч}} es3yoe706zynufyxmj8eha67neva247 10 333176 1483991 2026-08-19T17:48:55Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent= Phasianinae |rang=Авлод|latin=Tetraogallus|name=Мурғи ҳилол}} 1483991 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent= Phasianinae |rang=Авлод|latin=Tetraogallus|name=Мурғи ҳилол}} 9gbodk8ov9cun6647ujlyulu7nxerqi 1483993 1483991 2026-08-19T17:54:14Z Zosya95 54344 1483993 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent= Phasianidae |rang=Авлод|latin=Tetraogallus|name=Мурғи ҳилол}} o5vq54avu9nkhyfj127t5k5jggx3cif 10 333177 1483999 2026-08-19T18:02:09Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Zygophyllaceae|rang=Авлод|latin=Tribulus|name=Якорцы}} 1483999 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Zygophyllaceae|rang=Авлод|latin=Tribulus|name=Якорцы}} 4fwkqidd5ciwnasaicvbj06nz9wjl9r 10 333180 1484005 2026-08-19T18:12:52Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Scincoidea|rang=Оила|latin=Scincidae|name=Скинкиҳо}} 1484005 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Scincoidea|rang=Оила|latin=Scincidae|name=Скинкиҳо}} t2enilo8hsh9ev0sia402ia0bg9qepc 0 333186 1484023 2026-08-19T21:59:06Z Noesh 149586 Саҳифаи нав: Деҳи Қозӣ — деҳа дар [[Ҷамоати деҳоти Саричашма|ҷамоати деҳоти Саричашмаи]] [[Ноҳияи Шамсиддин Шоҳин|ноҳияи Шамсиддин Шоҳин]], [[Вилояти Хатлон|вилояти Хатлони]] [[Тоҷикистон]] аст. Деҳа дар минтақаи наздимарзӣ бо [[Афғонистон]] ҷойгир шудааст. Деҳи Қозӣ дар бала... 1484023 wikitext text/x-wiki Деҳи Қозӣ — деҳа дар [[Ҷамоати деҳоти Саричашма|ҷамоати деҳоти Саричашмаи]] [[Ноҳияи Шамсиддин Шоҳин|ноҳияи Шамсиддин Шоҳин]], [[Вилояти Хатлон|вилояти Хатлони]] [[Тоҷикистон]] аст. Деҳа дар минтақаи наздимарзӣ бо [[Афғонистон]] ҷойгир шудааст. Деҳи Қозӣ дар баландии тақрибан 1750—1800 метр аз сатҳи баҳр воқеъ буда, مختصоти ҷуғрофии он 37°45′07.63″ а.ш., 69°56′48.18″ т.ш. мебошад. Масофаи деҳа то марзи давлатии Тоҷикистон бо Афғонистон тақрибан 18 км аст. Сокинони Деҳи Қозӣ асосан ба боғдорӣ, чорводорӣ ва зироаткорӣ машғуланд. == Ҳодисаи марзии соли 2013 == 21 марти соли 2013 дар мавзеи Дулоба, дар чарогоҳи мавсимии сокинони Деҳи Қозӣ, се марзшикани мусаллаҳи афғон чаҳор сокини деҳаро гаравгон гирифта, кӯшиш карданд онҳоро ба қаламрави Афғонистон баранд. Пас аз тақрибан панҷ километр роҳ гаравгонҳо ба афроди мусаллаҳ муқовимат карданд. Дар натиҷаи даргирӣ се марзшикани афғон ва як сокини Деҳи Қозӣ бо номи Пирназар Исматов кушта шуданд.{{Cite web |url=https://www.ozodi.org/a/24941999.html |title=Сокинони Деҳи Қозӣ: «Мо дар хатарем» |author=Мӯъмин Аҳмадӣ |website=Радиои Озодӣ |date=2013-03-29 |access-date=2026-08-19 |language=tg}} Баъд аз ин ҳодиса сокинони деҳа бо ирсоли номаи дастаҷамъӣ ба раиси [[Кумитаи давлатии амнияти миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] хостори таъсиси дидбонгоҳи муваққатӣ дар назди деҳа шуданд. Ба иттилои Радиои Озодӣ, сокинон аз эҳтимоли ҳамлаи ҷавобии гурӯҳҳои мусаллаҳи марзшикан изҳори нигаронӣ карда буданд.{{Cite web |url=https://www.ozodi.org/a/24941999.html |title=Сокинони Деҳи Қозӣ: «Мо дар хатарем» |author=Мӯъмин Аҳмадӣ |website=Радиои Озодӣ |date=2013-03-29 |access-date=2026-08-19 |language=tg}} == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Шамсиддин Шоҳин]] [[Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишини вилояти Хатлон]] 7g9g958by6cects4f2lbgr1y9zq89fb 0 333189 1484063 2026-08-20T02:31:47Z Zosya95 54344 Бо тарҷумаи саҳифаи "[[:ru:Special:Redirect/revision/150108402|Равнинные агамы]]" сохта шудааст 1484063 wikitext text/x-wiki '''Офтобгардаки''' ё '''агама''' ({{Lang-la|Trapelus}}) як [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Калтакалос|калтакалосҳо]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[офтобгардакиҳо]] аст ''.'' Калтакалосҳои тухмгузори андозаашон миёна мебошанд ва [[Рӯзгардӣ|рӯзона]] фаъол ҳастанд. Асосан ҷонварони бемӯҳра ва баъзан бо [[Рустаниҳо|рустанӣ]] мехӯранд. == Паҳншавӣ == Агамаҳои оддӣ дар минтақаи хушки Аврупои ҷанубу шарқӣ, Осиёи ҷанубу ғарбӣ, Осиёи Марказӣ ва Миёна, Чин, Эрон, Афғонистон, нимҷазираи Арабистон ва Африқои Шимолӣ маъмуланд. Дар қаламрави собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ ду намуд маскун аст: [[Офтобгардаки даштӣ|агамаи даштӣ]] ( ''Trapelus sanguinolentus'' ) ва агамаи хароба ( ''Trapelus ruderatus'' ) . == Намудҳо == Ин авлод 13 намудро дар бар мегирад: * {{Bt-lattg|Trapelus agilis|проворная агама}} * {{Bt-lattg|Trapelus agnetae|}} * {{Bt-lattg|Trapelus boehmei|}} * {{Bt-lattg|Trapelus flavimaculatus|желтопятнистая агама}} * {{Bt-lattg|Trapelus megalonyx|афганская агама}} * {{Bt-lattg|Trapelus mutabilis|изменчивая агама}} * {{Bt-lattg|Trapelus persicus|}} * {{Bt-lattg|Trapelus rubrigularis|красногорлая агама}} * {{Bt-lattg|Trapelus ruderatus|руинная агама}} * {{Bt-lattg|Trapelus sanguinolentus|степная агама}} * {{Bt-lattg|Trapelus savignii|агама Савиньи}} * {{Bt-lattg|Trapelus schmitzi|}} * {{Bt-lattg|Trapelus tournevillei|}} <gallery> Акс:Trapelus_agilis_pakistanensis02.jpg|пайванд=Файл:Trapelus_agilis_pakistanensis02.jpg|алт=Проворная агама (Trapelus agilis)| [[Офтобгардаки чолок]] Акс:Trapelus_savignii_(Wroclaw_zoo).JPG|пайванд=Файл:Trapelus_savignii_(Wroclaw_zoo).JPG|алт=Агама Савиньи (Trapelus savignii)| Агамаи Савини ( ''Trapelus savignii'' ) Акс:Trapelus_sanguinolentus_aralensis;_Qyzylorda_privince;_052006.jpg|пайванд=Файл:Trapelus_sanguinolentus_aralensis;_Qyzylorda_privince;_052006.jpg|алт=Степная агама (Trapelus sanguinolentus)| [[Проворная агама|<nowiki/>]][[Офтобгардаки даштӣ|Офтобгардаки]] [[Офтобгардаки даштӣ|даштӣ]] Акс:Agama_Lizard_on_Wall2.jpg|пайванд=Файл:Agama_Lizard_on_Wall2.jpg| ''Trapelus pallidus'' </gallery> [[Гурӯҳ:Ҳайвонот аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations]] hdk0n0yeoeu5ttrog2upfqgpyvuongs 1484066 1484063 2026-08-20T02:33:04Z Zosya95 54344 1484066 wikitext text/x-wiki '''Офтобгардаки''' ё '''агама''' ({{Lang-la|Trapelus}}) як [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Калтакалос|калтакалосҳо]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[офтобгардакиҳо]] аст ''.'' Калтакалосҳои тухмгузори андозаашон миёна мебошанд ва [[Рӯзгардӣ|рӯзона]] фаъол ҳастанд. Асосан ҷонварони бемӯҳра ва баъзан бо [[Рустаниҳо|рустанӣ]] мехӯранд. == Паҳншавӣ == Агамаҳои оддӣ дар минтақаи хушки Аврупои ҷанубу шарқӣ, Осиёи ҷанубу ғарбӣ, Осиёи Марказӣ ва Миёна, Чин, Эрон, Афғонистон, нимҷазираи Арабистон ва Африқои Шимолӣ маъмуланд. Дар қаламрави собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ ду намуд маскун аст: [[Офтобгардаки даштӣ|агамаи даштӣ]] ( ''Trapelus sanguinolentus'' ) ва агамаи хароба ( ''Trapelus ruderatus'' ) . == Намудҳо == Ин авлод 13 намудро дар бар мегирад: * {{Bt-lattg|Trapelus agilis|проворная агама}} * {{Bt-lattg|Trapelus agnetae|}} * {{Bt-lattg|Trapelus boehmei|}} * {{Bt-lattg|Trapelus flavimaculatus|желтопятнистая агама}} * {{Bt-lattg|Trapelus megalonyx|афганская агама}} * {{Bt-lattg|Trapelus mutabilis|изменчивая агама}} * {{Bt-lattg|Trapelus persicus|}} * {{Bt-lattg|Trapelus rubrigularis|красногорлая агама}} * {{Bt-lattg|Trapelus ruderatus|руинная агама}} * {{Bt-lattg|Trapelus sanguinolentus|степная агама}} * {{Bt-lattg|Trapelus savignii|агама Савиньи}} * {{Bt-lattg|Trapelus schmitzi|}} * {{Bt-lattg|Trapelus tournevillei|}} <gallery> Акс:Trapelus_agilis_pakistanensis02.jpg|пайванд=Файл:Trapelus_agilis_pakistanensis02.jpg|алт=Проворная агама (Trapelus agilis)| [[Офтобгардаки чолок]] Акс:Trapelus_savignii_(Wroclaw_zoo).JPG|пайванд=Файл:Trapelus_savignii_(Wroclaw_zoo).JPG|алт=Агама Савиньи (Trapelus savignii)| Агамаи Савини ( ''Trapelus savignii'' ) Акс:Trapelus_sanguinolentus_aralensis;_Qyzylorda_privince;_052006.jpg|пайванд=Файл:Trapelus_sanguinolentus_aralensis;_Qyzylorda_privince;_052006.jpg|алт=Степная агама (Trapelus sanguinolentus)| [[Проворная агама|<nowiki/>]][[Офтобгардаки даштӣ|Офтобгардаки]] [[Офтобгардаки даштӣ|даштӣ]] Акс:Agama_Lizard_on_Wall2.jpg|пайванд=Файл:Agama_Lizard_on_Wall2.jpg| ''Trapelus pallidus'' </gallery> [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Калтакалосҳои Тоҷикистон]] 6dckfnr6t3wqgj3tg4w996qq1y33yr2 1484102 1484066 2026-08-20T04:16:06Z Шухрат Саъдиев 5132 /* Намудҳо */ Ин мақола ё фасл тарҷумаи нопурра аз забони хориҷаро (забони русӣ) дорад 1484102 wikitext text/x-wiki '''Офтобгардаки''' ё '''агама''' ({{Lang-la|Trapelus}}) як [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[Калтакалос|калтакалосҳо]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[офтобгардакиҳо]] аст ''.'' Калтакалосҳои тухмгузори андозаашон миёна мебошанд ва [[Рӯзгардӣ|рӯзона]] фаъол ҳастанд. Асосан ҷонварони бемӯҳра ва баъзан бо [[Рустаниҳо|рустанӣ]] мехӯранд. == Паҳншавӣ == Агамаҳои оддӣ дар минтақаи хушки Аврупои ҷанубу шарқӣ, Осиёи ҷанубу ғарбӣ, Осиёи Марказӣ ва Миёна, Чин, Эрон, Афғонистон, нимҷазираи Арабистон ва Африқои Шимолӣ маъмуланд. Дар қаламрави собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ ду намуд маскун аст: [[Офтобгардаки даштӣ|агамаи даштӣ]] ( ''Trapelus sanguinolentus'' ) ва агамаи хароба ( ''Trapelus ruderatus'' ) . == Намудҳо == {{Тарҷума}} Ин авлод 13 намудро дар бар мегирад: * {{Bt-lattg|Trapelus agilis|проворная агама}} * {{Bt-lattg|Trapelus agnetae|}} * {{Bt-lattg|Trapelus boehmei|}} * {{Bt-lattg|Trapelus flavimaculatus|желтопятнистая агама}} * {{Bt-lattg|Trapelus megalonyx|афганская агама}} * {{Bt-lattg|Trapelus mutabilis|изменчивая агама}} * {{Bt-lattg|Trapelus persicus|}} * {{Bt-lattg|Trapelus rubrigularis|красногорлая агама}} * {{Bt-lattg|Trapelus ruderatus|руинная агама}} * {{Bt-lattg|Trapelus sanguinolentus|степная агама}} * {{Bt-lattg|Trapelus savignii|агама Савиньи}} * {{Bt-lattg|Trapelus schmitzi|}} * {{Bt-lattg|Trapelus tournevillei|}} <gallery> Акс:Trapelus_agilis_pakistanensis02.jpg|пайванд=Файл:Trapelus_agilis_pakistanensis02.jpg|алт=Проворная агама (Trapelus agilis)| [[Офтобгардаки чолок]] Акс:Trapelus_savignii_(Wroclaw_zoo).JPG|пайванд=Файл:Trapelus_savignii_(Wroclaw_zoo).JPG|алт=Агама Савиньи (Trapelus savignii)| Агамаи Савини ( ''Trapelus savignii'' ) Акс:Trapelus_sanguinolentus_aralensis;_Qyzylorda_privince;_052006.jpg|пайванд=Файл:Trapelus_sanguinolentus_aralensis;_Qyzylorda_privince;_052006.jpg|алт=Степная агама (Trapelus sanguinolentus)| [[Проворная агама|<nowiki/>]][[Офтобгардаки даштӣ|Офтобгардаки]] [[Офтобгардаки даштӣ|даштӣ]] Акс:Agama_Lizard_on_Wall2.jpg|пайванд=Файл:Agama_Lizard_on_Wall2.jpg| ''Trapelus pallidus'' </gallery> [[Гурӯҳ:Хазандаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Калтакалосҳои Тоҷикистон]] ohg9pi6yssa7tc1mimnaefztkiny0ur 0 333192 1484087 2026-08-20T03:22:01Z VASHGIRD 8035 Саҳифаи нав: {{Рассом |ном = Закир Собиров |номи аслӣ = Собиров Закир Ҷабирович |акс = |паҳнои акс = |тавсифи акс = |санаи таваллуд = 16.06.1951 |ҷои таваллуд = [[Панҷакент]], [[ИҶШС]] |санаи вафот = |ҷои вафот = |жанр = [[рассомӣ]] |сабк = нурво... 1484087 wikitext text/x-wiki {{Рассом |ном = Закир Собиров |номи аслӣ = Собиров Закир Ҷабирович |акс = |паҳнои акс = |тавсифи акс = |санаи таваллуд = 16.06.1951 |ҷои таваллуд = [[Панҷакент]], [[ИҶШС]] |санаи вафот = |ҷои вафот = |жанр = [[рассомӣ]] |сабк = нурворизм, танворизм |таҳсилот = Институти театр, мусиқӣ ва кинематографияи Ленинград (1976) |асарҳои машҳур = «Апофеози рӯзи раванда», «Лоиқ Шералӣ», «Мӯъмин Қаноат», «Ибни Сино» |ҷоизаҳо = Медали тилои «Бургути тилоӣ» (2015) |сомона = https://zakir.gallery/ |имзо = |викианбор = }} '''Закир Ҷабирович Собиров''' (тав. [[16 июн]]и [[1951]], [[Панҷакент]], [[ВМКБ|Вилояти Ленинобод]], [[ҶШС Тоҷикистон]]) — [[рассом]]и тоҷик, узви Иттифоқи рассомони ИҶШС (1980), узви ифтихории хориҷии Акадамияи санъати Русия (2016). Асосгузори ду равияи рассомӣ: «нурворизм» (параллелизм) ва «танворизм» (материализм). == Биография == Закир Собиров 16 июни соли 1951 дар шаҳри [[Панҷакент]] ба дунё омадааст. Соли 1976 Институти театр, мусиқӣ ва кинематографияи Ленинград (устохонаи Д. В. Афанасьев)-ро хатм кардааст. === Фаъолияти касбӣ === * 1983—1992 — рассом-саҳнаорои Театри давлатии академии опера ва балети ба номи Садриддин Айнӣ дар шаҳри Душанбе; * 1991—1992 — Фонди бадеии шаҳри Душанбе; * 1992—1997 — директори Фирмаи эҷодию истеҳсолӣ ва тиҷоратии «СОЗ»; * 2012—2015 — дизайнери Китобхонаи миллии Тоҷикистон. == Эҷодиёт == Муаллифи самтҳои нави рассомии «Нурворизм» ва «Танворизм» дар санъати тасвирии муосир мебошад. === Асарҳои асосӣ === '''Рассомӣ (рангубор):''' * «Апофеози рӯзи раванда» (1998) * «Шоир Лоиқ Шералӣ» (2001) * «Шоир Мӯъмин Қаноат» (2004) * «Баҳор» (2006) * «Соҳили кактусҳо» (2008) * «Бародари ман» (2014) * «Авиценна» (2014) * «Академик Н. Салимов» (2018) * «Автопортрет» (2022) '''Графика:''' * «Какофония» (2004) * «Марьям Исаева» (2014) * «Абдурофеъ Рабизода» (2016) * «Оҳанги баҳорӣ» (2017) * «Абдунабӣ Сатторзода» (2021) Осор ва намунаи корҳои ӯ дар Осорхонаи марказии давлатии театрии ба номи А. А. Бахрушин (Москва), [[Осорхонаи миллии Тоҷикистон]] (Душанбе) ва коллексияҳои хусусии Русияву дигар кишварҳо нигоҳдорӣ мешаванд. Намоишгоҳҳои инфиродии ӯ дар шаҳрҳои Циндао (2014, 2015, Чин), Дунҳуанг (2016, Чин) ва Душанбе (2024) баргузор шудаанд. == Ҷоизаҳо == * Узви фахрии хориҷии [[Академияи санъати Русия]] (2016) * Ҷойи I ва медали тилои «Бургути тилоӣ» (Ню-Йорк, ИМА, 2015 — дар озмуни «New York Realism Fine Art») == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://zakir.gallery/ Сомонаи расмии Закир Собиров] [[Гурӯҳ:Рассомони Тоҷикистон]] ou647emv0eyoedsyegbb3z2glb9sw1e 1484088 1484087 2026-08-20T03:22:48Z VASHGIRD 8035 1484088 wikitext text/x-wiki {{Рассом |ном = Закир Собиров |номи аслӣ = Собиров Закир Ҷабирович |акс = |паҳнои акс = |тавсифи акс = |санаи таваллуд = 16.06.1951 |ҷои таваллуд = [[Панҷакент]], [[ИҶШС]] |санаи вафот = |ҷои вафот = |жанр = [[рассомӣ]] |сабк = нурворизм, танворизм |таҳсилот = Институти театр, мусиқӣ ва кинематографияи Ленинград (1976) |асарҳои машҳур = «Апофеози рӯзи раванда», «Лоиқ Шералӣ», «Мӯъмин Қаноат», «Ибни Сино» |ҷоизаҳо = Медали тилои «Бургути тилоӣ» (2015) |сомона = https://zakir.gallery/ |имзо = |викианбор = }} '''Закир Ҷабирович Собиров''' (тав. [[16 июн]]и [[1951]], [[Панҷакент]], [[ВМКБ|Вилояти Ленинобод]], [[ҶШС Тоҷикистон]]) — [[рассом]]и тоҷик, узви Иттифоқи рассомони ИҶШС (1980), узви ифтихории хориҷии Акадамияи санъати Русия (2016)<ref>{{Cite web|url=https://rah.ru/the_academy_today/the_members_of_the_academie/member.php?ID=53540|title=САБИРОВ Закир Джабирович|website=rah.ru|accessdate=2026-08-20}}</ref>. Асосгузори ду равияи рассомӣ: «нурворизм» (параллелизм) ва «танворизм» (материализм). == Биография == Закир Собиров 16 июни соли 1951 дар шаҳри [[Панҷакент]] ба дунё омадааст. Соли 1976 Институти театр, мусиқӣ ва кинематографияи Ленинград (устохонаи Д. В. Афанасьев)-ро хатм кардааст. === Фаъолияти касбӣ === * 1983—1992 — рассом-саҳнаорои Театри давлатии академии опера ва балети ба номи Садриддин Айнӣ дар шаҳри Душанбе; * 1991—1992 — Фонди бадеии шаҳри Душанбе; * 1992—1997 — директори Фирмаи эҷодию истеҳсолӣ ва тиҷоратии «СОЗ»; * 2012—2015 — дизайнери Китобхонаи миллии Тоҷикистон. == Эҷодиёт == Муаллифи самтҳои нави рассомии «Нурворизм» ва «Танворизм» дар санъати тасвирии муосир мебошад. === Асарҳои асосӣ === '''Рассомӣ (рангубор):''' * «Апофеози рӯзи раванда» (1998) * «Шоир Лоиқ Шералӣ» (2001) * «Шоир Мӯъмин Қаноат» (2004) * «Баҳор» (2006) * «Соҳили кактусҳо» (2008) * «Бародари ман» (2014) * «Авиценна» (2014) * «Академик Н. Салимов» (2018) * «Автопортрет» (2022) '''Графика:''' * «Какофония» (2004) * «Марьям Исаева» (2014) * «Абдурофеъ Рабизода» (2016) * «Оҳанги баҳорӣ» (2017) * «Абдунабӣ Сатторзода» (2021) Осор ва намунаи корҳои ӯ дар Осорхонаи марказии давлатии театрии ба номи А. А. Бахрушин (Москва), [[Осорхонаи миллии Тоҷикистон]] (Душанбе) ва коллексияҳои хусусии Русияву дигар кишварҳо нигоҳдорӣ мешаванд. Намоишгоҳҳои инфиродии ӯ дар шаҳрҳои Циндао (2014, 2015, Чин), Дунҳуанг (2016, Чин) ва Душанбе (2024) баргузор шудаанд. == Ҷоизаҳо == * Узви фахрии хориҷии [[Академияи санъати Русия]] (2016) * Ҷойи I ва медали тилои «Бургути тилоӣ» (Ню-Йорк, ИМА, 2015 — дар озмуни «New York Realism Fine Art») == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://zakir.gallery/ Сомонаи расмии Закир Собиров] [[Гурӯҳ:Рассомони Тоҷикистон]] 5pq5n5t8xp7mc3hdxjn9zkzncffkx58 1484089 1484088 2026-08-20T03:24:46Z VASHGIRD 8035 1484089 wikitext text/x-wiki {{Рассом |ном = Зокир Собиров |номи аслӣ = Собиров Зокир Ҷобирович |акс = |паҳнои акс = |тавсифи акс = |санаи таваллуд = 16.06.1951 |ҷои таваллуд = [[Панҷакент]], [[ИҶШС]] |санаи вафот = |ҷои вафот = |жанр = [[рассомӣ]] |сабк = нурворизм, танворизм |таҳсилот = Институти театр, мусиқӣ ва кинематографияи Ленинград (1976) |асарҳои машҳур = «Апофеози рӯзи раванда», «Лоиқ Шералӣ», «Мӯъмин Қаноат», «Ибни Сино» |ҷоизаҳо = Медали тилои «Бургути тилоӣ» (2015) |сомона = https://zakir.gallery/ |имзо = |викианбор = }} '''Зокир Ҷобирович Собиров''' ({{ВД-Дебоча}}) — [[рассом]]и тоҷик, узви Иттифоқи рассомони ИҶШС (1980), узви ифтихории хориҷии Акадамияи санъати Русия (2016)<ref>{{Cite web|url=https://rah.ru/the_academy_today/the_members_of_the_academie/member.php?ID=53540|title=САБИРОВ Зокир Джабирович|website=rah.ru|accessdate=2026-08-20}}</ref>. Асосгузори ду равияи рассомӣ: «нурворизм» (параллелизм) ва «танворизм» (материализм). == Биография == Зокир Собиров 16 июни соли 1951 дар шаҳри [[Панҷакент]] ба дунё омадааст. Соли 1976 Институти театр, мусиқӣ ва кинематографияи Ленинград (устохонаи Д. В. Афанасьев)-ро хатм кардааст. === Фаъолияти касбӣ === * 1983—1992 — рассом-саҳнаорои Театри давлатии академии опера ва балети ба номи Садриддин Айнӣ дар шаҳри Душанбе; * 1991—1992 — Фонди бадеии шаҳри Душанбе; * 1992—1997 — директори Фирмаи эҷодию истеҳсолӣ ва тиҷоратии «СОЗ»; * 2012—2015 — дизайнери Китобхонаи миллии Тоҷикистон. == Эҷодиёт == Муаллифи самтҳои нави рассомии «Нурворизм» ва «Танворизм» дар санъати тасвирии муосир мебошад. === Асарҳои асосӣ === '''Рассомӣ (рангубор):''' * «Апофеози рӯзи раванда» (1998) * «Шоир Лоиқ Шералӣ» (2001) * «Шоир Мӯъмин Қаноат» (2004) * «Баҳор» (2006) * «Соҳили кактусҳо» (2008) * «Бародари ман» (2014) * «Авиценна» (2014) * «Академик Н. Салимов» (2018) * «Автопортрет» (2022) '''Графика:''' * «Какофония» (2004) * «Марьям Исаева» (2014) * «Абдурофеъ Рабизода» (2016) * «Оҳанги баҳорӣ» (2017) * «Абдунабӣ Сатторзода» (2021) Осор ва намунаи корҳои ӯ дар Осорхонаи марказии давлатии театрии ба номи А. А. Бахрушин (Москва), [[Осорхонаи миллии Тоҷикистон]] (Душанбе) ва коллексияҳои хусусии Русияву дигар кишварҳо нигоҳдорӣ мешаванд. Намоишгоҳҳои инфиродии ӯ дар шаҳрҳои Циндао (2014, 2015, Чин), Дунҳуанг (2016, Чин) ва Душанбе (2024) баргузор шудаанд. == Ҷоизаҳо == * Узви фахрии хориҷии [[Академияи санъати Русия]] (2016) * Ҷойи I ва медали тилои «Бургути тилоӣ» (Ню-Йорк, ИМА, 2015 — дар озмуни «New York Realism Fine Art») == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://zakir.gallery/ Сомонаи расмии Зокир Собиров] [[Гурӯҳ:Рассомони Тоҷикистон]] fanbuv70ywe8q1276w0y01mb84c91ip 1484090 1484089 2026-08-20T03:25:25Z VASHGIRD 8035 1484090 wikitext text/x-wiki {{Рассом |ном = Зокир Собиров |номи аслӣ = Собиров Зокир Ҷобирович |акс = |паҳнои акс = |тавсифи акс = |санаи таваллуд = 16.06.1951 |ҷои таваллуд = [[Панҷакент]], [[ИҶШС]] |санаи вафот = |ҷои вафот = |жанр = [[рассомӣ]] |сабк = нурворизм, танворизм |таҳсилот = Институти театр, мусиқӣ ва кинематографияи Ленинград (1976) |асарҳои машҳур = «Апофеози рӯзи раванда», «Лоиқ Шералӣ», «Мӯъмин Қаноат», «Ибни Сино» |ҷоизаҳо = Медали тилои «Бургути тилоӣ» (2015) |сомона = https://zakir.gallery/ |имзо = |викианбор = }} '''Зокир Ҷобирович Собиров''' ({{ВД-Дебоча}}) — [[рассом]]и тоҷик, узви Иттифоқи рассомони ИҶШС (1980), узви ифтихории хориҷии Акадамияи санъати Русия (2016)<ref>{{Cite web|url=https://rah.ru/the_academy_today/the_members_of_the_academie/member.php?ID=53540|title=САБИРОВ Зокир Джабирович|website=rah.ru|accessdate=2026-08-20}}</ref>. Асосгузори ду равияи рассомӣ: «нурворизм» (параллелизм) ва «танворизм» (материализм). == Биография == Зокир Собиров 16 июни соли 1951 дар шаҳри [[Панҷакент]] ба дунё омадааст. Соли 1976 Институти театр, мусиқӣ ва кинематографияи Ленинград (устохонаи Д. В. Афанасьев)-ро хатм кардааст. === Фаъолияти касбӣ === * 1983—1992 — рассом-саҳнаорои Театри давлатии академии опера ва балети ба номи Садриддин Айнӣ дар шаҳри Душанбе; * 1991—1992 — Фонди бадеии шаҳри Душанбе; * 1992—1997 — директори Фирмаи эҷодию истеҳсолӣ ва тиҷоратии «СОЗ»; * 2012—2015 — дизайнери Китобхонаи миллии Тоҷикистон. == Эҷодиёт == Муаллифи самтҳои нави рассомии «Нурворизм» ва «Танворизм» дар санъати тасвирии муосир мебошад. === Асарҳои асосӣ === '''Рассомӣ (рангубор):''' * «Апофеози рӯзи раванда» (1998) * «Шоир Лоиқ Шералӣ» (2001) * «Шоир Мӯъмин Қаноат» (2004) * «Баҳор» (2006) * «Соҳили кактусҳо» (2008) * «Бародари ман» (2014) * «Авиценна» (2014) * «Академик Н. Салимов» (2018) * «Автопортрет» (2022) '''Графика:''' * «Какофония» (2004) * «Марьям Исаева» (2014) * «Абдурофеъ Рабизода» (2016) * «Оҳанги баҳорӣ» (2017) * «Абдунабӣ Сатторзода» (2021) Осор ва намунаи корҳои ӯ дар Осорхонаи марказии давлатии театрии ба номи А. А. Бахрушин (Москва), [[Осорхонаи миллии Тоҷикистон]] (Душанбе) ва коллексияҳои хусусии Русияву дигар кишварҳо нигоҳдорӣ мешаванд. Намоишгоҳҳои инфиродии ӯ дар шаҳрҳои Циндао (2014, 2015, Чин), Дунҳуанг (2016, Чин) ва Душанбе (2024) баргузор шудаанд. == Ҷоизаҳо == * Узви ифтихории хориҷии [[Академияи санъати Русия]] (2016) * Ҷойи I ва медали тилои «Бургути тилоӣ» (Ню-Йорк, ИМА, 2015 — дар озмуни «New York Realism Fine Art») == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [https://zakir.gallery/ Сомонаи расмии Зокир Собиров] [[Гурӯҳ:Рассомони Тоҷикистон]] 8nxas3k5fybxz6vqqzcphesg50kmuab 0 333193 1484091 2026-08-20T03:37:41Z VASHGIRD 8035 Саҳифаи нав: {{Олим |ном = Нуриддин Муҳамедов |номи аслӣ = Муҳамедов Нуриддин Ҷалолиддинович |акс = |паҳнои акс = |тавсифи акс = |таърихи таваллуд = 20.03.1953 |маҳалли таваллуд = [[Душанбе]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = 19.08.2026 |маҳалли даргузашт =... 1484091 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Нуриддин Муҳамедов |номи аслӣ = Муҳамедов Нуриддин Ҷалолиддинович |акс = |паҳнои акс = |тавсифи акс = |таърихи таваллуд = 20.03.1953 |маҳалли таваллуд = [[Душанбе]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = 19.08.2026 |маҳалли даргузашт = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]] |соҳа = [[Ветеринария]], [[биотехнология]] |ҷои кор = [[Институти масоили амнияти биологӣ ва биотехнология]], Вазорати кишоварзии ҶТ |соли оғози фаъолият= 1973 |илмгоҳ = Донишкадаи хоҷагии қишлоқи Тоҷикистон (1973), Академияи ветеринарии Маскав (1980) |дараҷаи илмӣ = {{дараҷаи илмӣ|доктор|илмҳои ветеринарӣ}} |унвони илмӣ = |роҳбари илмӣ = |шогирдон = |ҷоизаҳо = Духтури хизматнишондодаи ветеринарии Ҷумҳурии Тоҷикистон |сомона = |имзо = |викианбор = }} '''Нуриддин Ҷалолиддинович Муҳамедов''' (20 марти 1953, [[Душанбе]] — 19 августи 2026, [[Душанбе]]) — ходими давлатӣ, доктори илмҳои ветеринарӣ, Духтури хизматнишондодаи ветеринарии Ҷумҳурии Тоҷикистон. == Биография == Нуриддин Муҳамедов 20 марти соли 1953 дар шаҳри [[Душанбе]] ба дунё омадааст. Соли 1973 Институти хоҷагии қишлоқи Тоҷикистонро хатм намуда, фаъолияти кориро ба сифати ассистенти кафедраи хирургия ва акушерии ҳамин донишкада оғоз кардааст. Баъди хатми аспирантура, соли 1980 муовини декани факултети байторӣ таъин гардид. Соли 1982 дар Академияи ветеринарии Маскав рисолаи номзадии худро муваффақона ҳимоя намуд. == Фаъолияти касбӣ ва давлатӣ == Солҳои 1983—1990 дар масъулиятҳои гуногун фаъолият бурдааст: * 1983 — инструктори Кумитаи ҷумҳуриявии Ҳизби коммунисти Тоҷикистон дар [[ноҳияи Файзобод]]; * 1983—1986 — мудири стансияи вилоятии мубориза бо бемориҳои ҳайвонот; * 1986—1987 — мудири шуъбаи илми Госагропроми ҶШС Тоҷикистон; * 1987—1988 — мудири шуъбаи байтории Бозрасии давлатии байторӣ; * 1988—1990 — муовини раиси Агропроми давлатии ҶШС Тоҷикистон; * 1991—1999 — сардори Саруправленияи ветеринария бо Инспекцияи давлатии ветеринарии Вазорати хоҷагии қишлоқи Ҷумҳурии Тоҷикистон. == Саҳми илмӣ ва байналмилалӣ == Бо роҳбарии Нуриддин Муҳамедов оид ба беҳтар намудани вазъияти эпизоотии бруцеллёз, сил ва дигар бемориҳои ҳайвоноти хоҷагии қишлоқ корҳои азим ба анҷом расонида шудаанд. Ӯ дар базаи Институти бемориҳои Осиёи Миёна ва ТоҷНИВИ истеҳсоли доруҳои биологиро (ваксинаҳо ва зардобҳо) дар ҷумҳурӣ ба роҳ монд. Солҳои 1992—1997 вакили расмии Бюрои Байналмилалии Эпизоотияӣ (МЭК, Париж) ва узви Шӯрои Кумитаи Байналмилалии Иқтисодии кишварҳои ИДМ оид ба масъалаҳои байторӣ буд. Дар симпозиуму маҷлисҳои байналмилалӣ дар Полша (1989), Фаронса (1992, 1993, 1994), Италия (1994), Испания (1994), Туркия (1994) ва Чехия (1994) аз номи Тоҷикистон баромад кардааст. == Даргузашт == Нуриддин Муҳамедов 19 августи соли 2026 дар шаҳри Душанбе аз олам даргузашт. == Унвон ва ҷоизаҳо == * Духтури хизматнишондодаи ветеринарии Ҷумҳурии Тоҷикистон == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Зодагони Душанбе]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони Душанбе]] [[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Докторони илмҳои ветеринарӣ]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 2026]] sd9ayi415fjy39nwaatst2suuqq2hkw 1484092 1484091 2026-08-20T03:37:55Z VASHGIRD 8035 VASHGIRD moved page [[Муҳамедов, Нуриддин Ҷалолиддинович]] to [[Нуриддин Муҳамедов]] 1484091 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Нуриддин Муҳамедов |номи аслӣ = Муҳамедов Нуриддин Ҷалолиддинович |акс = |паҳнои акс = |тавсифи акс = |таърихи таваллуд = 20.03.1953 |маҳалли таваллуд = [[Душанбе]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = 19.08.2026 |маҳалли даргузашт = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]] |соҳа = [[Ветеринария]], [[биотехнология]] |ҷои кор = [[Институти масоили амнияти биологӣ ва биотехнология]], Вазорати кишоварзии ҶТ |соли оғози фаъолият= 1973 |илмгоҳ = Донишкадаи хоҷагии қишлоқи Тоҷикистон (1973), Академияи ветеринарии Маскав (1980) |дараҷаи илмӣ = {{дараҷаи илмӣ|доктор|илмҳои ветеринарӣ}} |унвони илмӣ = |роҳбари илмӣ = |шогирдон = |ҷоизаҳо = Духтури хизматнишондодаи ветеринарии Ҷумҳурии Тоҷикистон |сомона = |имзо = |викианбор = }} '''Нуриддин Ҷалолиддинович Муҳамедов''' (20 марти 1953, [[Душанбе]] — 19 августи 2026, [[Душанбе]]) — ходими давлатӣ, доктори илмҳои ветеринарӣ, Духтури хизматнишондодаи ветеринарии Ҷумҳурии Тоҷикистон. == Биография == Нуриддин Муҳамедов 20 марти соли 1953 дар шаҳри [[Душанбе]] ба дунё омадааст. Соли 1973 Институти хоҷагии қишлоқи Тоҷикистонро хатм намуда, фаъолияти кориро ба сифати ассистенти кафедраи хирургия ва акушерии ҳамин донишкада оғоз кардааст. Баъди хатми аспирантура, соли 1980 муовини декани факултети байторӣ таъин гардид. Соли 1982 дар Академияи ветеринарии Маскав рисолаи номзадии худро муваффақона ҳимоя намуд. == Фаъолияти касбӣ ва давлатӣ == Солҳои 1983—1990 дар масъулиятҳои гуногун фаъолият бурдааст: * 1983 — инструктори Кумитаи ҷумҳуриявии Ҳизби коммунисти Тоҷикистон дар [[ноҳияи Файзобод]]; * 1983—1986 — мудири стансияи вилоятии мубориза бо бемориҳои ҳайвонот; * 1986—1987 — мудири шуъбаи илми Госагропроми ҶШС Тоҷикистон; * 1987—1988 — мудири шуъбаи байтории Бозрасии давлатии байторӣ; * 1988—1990 — муовини раиси Агропроми давлатии ҶШС Тоҷикистон; * 1991—1999 — сардори Саруправленияи ветеринария бо Инспекцияи давлатии ветеринарии Вазорати хоҷагии қишлоқи Ҷумҳурии Тоҷикистон. == Саҳми илмӣ ва байналмилалӣ == Бо роҳбарии Нуриддин Муҳамедов оид ба беҳтар намудани вазъияти эпизоотии бруцеллёз, сил ва дигар бемориҳои ҳайвоноти хоҷагии қишлоқ корҳои азим ба анҷом расонида шудаанд. Ӯ дар базаи Институти бемориҳои Осиёи Миёна ва ТоҷНИВИ истеҳсоли доруҳои биологиро (ваксинаҳо ва зардобҳо) дар ҷумҳурӣ ба роҳ монд. Солҳои 1992—1997 вакили расмии Бюрои Байналмилалии Эпизоотияӣ (МЭК, Париж) ва узви Шӯрои Кумитаи Байналмилалии Иқтисодии кишварҳои ИДМ оид ба масъалаҳои байторӣ буд. Дар симпозиуму маҷлисҳои байналмилалӣ дар Полша (1989), Фаронса (1992, 1993, 1994), Италия (1994), Испания (1994), Туркия (1994) ва Чехия (1994) аз номи Тоҷикистон баромад кардааст. == Даргузашт == Нуриддин Муҳамедов 19 августи соли 2026 дар шаҳри Душанбе аз олам даргузашт. == Унвон ва ҷоизаҳо == * Духтури хизматнишондодаи ветеринарии Ҷумҳурии Тоҷикистон == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Зодагони Душанбе]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони Душанбе]] [[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Докторони илмҳои ветеринарӣ]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 2026]] sd9ayi415fjy39nwaatst2suuqq2hkw 1484094 1484092 2026-08-20T03:38:45Z VASHGIRD 8035 1484094 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Нуриддин Муҳамедов |номи аслӣ = Муҳамедов Нуриддин Ҷалолиддинович |акс = |паҳнои акс = |тавсифи акс = |таърихи таваллуд = 20.03.1953 |маҳалли таваллуд = [[Душанбе]], [[ҶШС Тоҷикистон]] |таърихи даргузашт = 19.08.2026 |маҳалли даргузашт = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]] |соҳа = [[Ветеринария]], [[биотехнология]] |ҷои кор = [[Институти масоили амнияти биологӣ ва биотехнология]], Вазорати кишоварзии ҶТ |соли оғози фаъолият= 1973 |илмгоҳ = Донишкадаи хоҷагии қишлоқи Тоҷикистон (1973), Академияи ветеринарии Маскав (1980) |дараҷаи илмӣ = {{дараҷаи илмӣ|доктор|илмҳои ветеринарӣ}} |унвони илмӣ = |роҳбари илмӣ = |шогирдон = |ҷоизаҳо = Духтури хизматнишондодаи ветеринарии Ҷумҳурии Тоҷикистон |сомона = |имзо = |викианбор = }} '''Нуриддин Ҷалолиддинович Муҳамедов''' (20 марти 1953, [[Душанбе]] — 19 августи 2026, [[Душанбе]]) — ходими давлатӣ, доктори илмҳои ветеринарӣ, Духтури хизматнишондодаи ветеринарии Ҷумҳурии Тоҷикистон. == Биография == Нуриддин Муҳамедов 20 марти соли 1953 дар шаҳри [[Душанбе]] ба дунё омадааст. Соли 1973 Институти хоҷагии қишлоқи Тоҷикистонро хатм намуда, фаъолияти кориро ба сифати ассистенти кафедраи хирургия ва акушерии ҳамин донишкада оғоз кардааст. Баъди хатми аспирантура, соли 1980 муовини декани факултети байторӣ таъин гардид. Соли 1982 дар Академияи ветеринарии Маскав рисолаи номзадии худро муваффақона ҳимоя намуд. == Фаъолияти касбӣ ва давлатӣ == Солҳои 1983—1990 дар масъулиятҳои гуногун фаъолият бурдааст: * 1983 — инструктори Кумитаи ҷумҳуриявии Ҳизби коммунисти Тоҷикистон дар [[ноҳияи Файзобод]]; * 1983—1986 — мудири стансияи вилоятии мубориза бо бемориҳои ҳайвонот; * 1986—1987 — мудири шуъбаи илми Госагропроми ҶШС Тоҷикистон; * 1987—1988 — мудири шуъбаи байтории Бозрасии давлатии байторӣ; * 1988—1990 — муовини раиси Агропроми давлатии ҶШС Тоҷикистон; * 1991—1997 — сардори Саруправленияи ветеринария бо Инспекцияи давлатии ветеринарии Вазорати хоҷагии қишлоқи Ҷумҳурии Тоҷикистон<ref>{{Cite web|url=https://centrasia.org/person2.php?st=1596141649|title=МУХАМЕДОВ Нуриддин Джалолиддинович {{!}} ЦентрАзия|website=centrasia.org|accessdate=2026-08-20}}</ref>. == Саҳми илмӣ ва байналмилалӣ == Бо роҳбарии Нуриддин Муҳамедов оид ба беҳтар намудани вазъияти эпизоотии бруцеллёз, сил ва дигар бемориҳои ҳайвоноти хоҷагии қишлоқ корҳои азим ба анҷом расонида шудаанд. Ӯ дар базаи Институти бемориҳои Осиёи Миёна ва ТоҷНИВИ истеҳсоли доруҳои биологиро (ваксинаҳо ва зардобҳо) дар ҷумҳурӣ ба роҳ монд. Солҳои 1992—1997 вакили расмии Бюрои Байналмилалии Эпизоотияӣ (МЭК, Париж) ва узви Шӯрои Кумитаи Байналмилалии Иқтисодии кишварҳои ИДМ оид ба масъалаҳои байторӣ буд. Дар симпозиуму маҷлисҳои байналмилалӣ дар Полша (1989), Фаронса (1992, 1993, 1994), Италия (1994), Испания (1994), Туркия (1994) ва Чехия (1994) аз номи Тоҷикистон баромад кардааст. == Даргузашт == Нуриддин Муҳамедов 19 августи соли 2026 дар шаҳри Душанбе аз олам даргузашт. == Унвон ва ҷоизаҳо == * Духтури хизматнишондодаи ветеринарии Ҷумҳурии Тоҷикистон == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Зодагони Душанбе]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони Душанбе]] [[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Докторони илмҳои ветеринарӣ]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 2026]] 95x5g58flcu67yuwww1ktvimyvmnbs7 0 333194 1484093 2026-08-20T03:37:55Z VASHGIRD 8035 VASHGIRD moved page [[Муҳамедов, Нуриддин Ҷалолиддинович]] to [[Нуриддин Муҳамедов]] 1484093 wikitext text/x-wiki #равона [[Нуриддин Муҳамедов]] 7dihmktor6yykvezg2qdu79idzyw1nd 0 333195 1484096 2026-08-20T03:57:14Z VASHGIRD 8035 Тағйири масир ба [[Корманди шоистаи Тоҷикистон]] 1484096 wikitext text/x-wiki #равона [[Корманди шоистаи Тоҷикистон]] tf2ws5rp1ighrurtiqshlbkcqx7zw6c 0 333196 1484098 2026-08-20T04:00:41Z VASHGIRD 8035 Тағйири масир ба [[Ноҳияи Сари Хосор]] 1484098 wikitext text/x-wiki #равона [[Ноҳияи Сари Хосор]] jts9n4nf19oqdtx3rnbyjgaef7e1wsf 0 333197 1484100 2026-08-20T04:01:36Z VASHGIRD 8035 Тағйири масир ба [[Ноҳияи Сари Хосор]] 1484100 wikitext text/x-wiki #равона [[Ноҳияи Сари Хосор]] jts9n4nf19oqdtx3rnbyjgaef7e1wsf 0 333198 1484106 2026-08-20T05:25:32Z VASHGIRD 8035 Тағйири масир ба [[ТГЭМ]] 1484106 wikitext text/x-wiki #равона [[ТГЭМ]] q6005c0qzy4z3jmpris52stbquhwbaz 0 333199 1484110 2026-08-20T05:32:25Z VASHGIRD 8035 Саҳифаи нав: {{Ширкат |ном = ТГЭМ |номҳои пештара = Раёсати корҳои васлкунии Тоҷикистон «Гидроэлектромонтаж» (ТМУ ГЭМ) |логотип = |навъ = [[Ҷамъияти саҳҳомии пӯшида]] |таъсисёбӣ = [[1959]] |асосгузорон = П. С. Линдук, О. П. Янис |барҳамхӯр... 1484110 wikitext text/x-wiki {{Ширкат |ном = ТГЭМ |номҳои пештара = Раёсати корҳои васлкунии Тоҷикистон «Гидроэлектромонтаж» (ТМУ ГЭМ) |логотип = |навъ = [[Ҷамъияти саҳҳомии пӯшида]] |таъсисёбӣ = [[1959]] |асосгузорон = П. С. Линдук, О. П. Янис |барҳамхӯрӣ = |сабаби барҳамхӯрӣ = |ворис = |макон = [[Тоҷикистон]], [[Душанбе]] |афроди калидӣ = |листинг дар биржа = |бахш = сохтмони иншооти гидроэнергетикӣ, васлкунии таҷҳизоти барқӣ |маҳсулот = таҷҳизоти барқии баландшиддат, сутунҳои бетонӣ, маҳсулоти сохтмонӣ |гардиш = |фоидаи амалиётӣ = |фоидаи соф = |активҳо = |сармоягузорӣ = |шумораи кормандон = |ширкати модарӣ = |ширкатҳои духтарӣ = Заводи истеҳсоли бетон ва сутунҳои бетонӣ (Душанбе), Заводи коркарди кони сангу шағал (Роғун) |сайт = https://tgem.tj }} '''«ТГЭМ»''' ('''ҶСП «Тоҷикгидроэлектромонтаж»''') — яке аз ширкатҳои пешсафи сохтмонӣ, васлкунӣ ва инфрасохторӣ дар Тоҷикистон. Ширкат ба сохтмони иншооти гидроэнергетикӣ, васлкунии таҷҳизоти барқии баландшиддат ва истеҳсоли масолеҳи сохтмонӣ машғул мебошад. == Таърих == Соли 1959 дар шаҳри [[Душанбе]] Раёсати корҳои васлкунии Тоҷикистон «Гидроэлектромонтаж» (ТМУ ГЭМ) ташкил карда шуд, ки ба ҳайати трести умумииттифоқии Ленинград (Санкт-Петербурги ҳозира) дохил мешуд. Асосгузорони он П. С. Линдук ва О. П. Янис ба шумор мерафтанд. === Давраи шӯравӣ === * **Солҳои 1960-ум** — иҷрои корҳои васлкунии барқӣ, аз ҷумла насби трансформаторҳои 220 кВ ва таҷҳизоти толори мошинҳо дар МБГ Ёвон. * **1972** — ба роҳ мондани коргоҳи коркарди филиз ва истеҳсоли конструксияҳои филизӣ. * **1972—1979** — насб ва мавриди баҳрабардорӣ қарор додани ҳамаи гидроагрегатҳои [[Нерӯгоҳи барқи обии Норак]]. * **1980-ум** — таъмини насби таҷҳизоти баландшиддат дар зеристгоҳҳои кремниевӣ ва биноҳои электролизии [[Заводи алюминийи тоҷик|Заводи алюминӣ (ТАЛКО)]]. * **1986** — оғози корҳои васлкунӣ ва сохтмонӣ дар [[Нерӯгоҳи барқи обии Роғун]]. === Давраи истиқлолият === * **2006** — ғолибият дар тендери байналмилалӣ барои азнавсозии НБО «Перепадная». * **2009** — сохтмон ва ба истифода додани зеристгоҳи барқии 220/110/10 кВ «Бӯстон» дар [[Ноҳияи Мастчоҳ|ноҳияи Мастчоҳ]]. * **2010** — ифтитоҳи заводи истеҳсоли бетон ва сутунҳои бетонӣ дар шаҳри Душанбе ва заводи бетономехтакунӣ дар НБО Роғун. * **2011** — оғози фаъолияти заводи коркарди кони сангу шағал дар НБО Роғун. * **2012** — ғолибият дар озмуни тендери байналмилалӣ дар [[Ҷумҳурии Исломии Афғонистон]]. * **2014—2015** — иштирок дар таҷдиди ДТК 220 кВ ва васлкунии хатҳои кабелии 500 кВ дар НБО Норак (дар ҳамкорӣ бо ширкати AlstomGrid). * **2016** — татбиқи лоиҳаи созмондаҳии низоми SCADA ва Маркази танзими миллӣ; ғолибият дар тендери пешбандкунии дарёи Вахш дар НБО Роғун. * **2017** — ба анҷом расонидани қуму шағалрезии сарбанди НБО Роғун (то нишонаи 1050 м), арматурбандӣ ва бетонрезии нақбҳои сохтмонии СТ-1, СТ-2 ва насби ДТПЭ 500/220 кВ; гирифтани сертификати мутобиқати ISO 9001:2008. * **2018** — васлкунии ҷараёнбарҳои 15,75 кВ бо қувваи ҷараёни 26 000 А; кандани нақби 270-метра дар НБО Роғун; иштирок дар маросими ба кор даровардани чархаи аввали НБО Роғун (16 ноябр). * **2019** — соҳиб шудан ба сертификатҳои ISO 14001:2015 ва OHSAS 18001:2015. == Фаъолияти хайриявӣ ва иҷтимоӣ == Дар давраи паҳншавии пандемияи COVID-19, 16 апрели соли 2020 ширкати ТГЭМ ба Раёсати тандурустии шаҳри Душанбе ба маблағи беш аз 5 миллион сомонӣ ёрии тиббӣ расонид. Дар доираи ин иқдом 20 000 адад тестҳои санҷишӣ, 10 адад таҷҳизоти нафасдиҳии сунъӣ (ИВЛ) ва 500 маҷмӯи لباسҳои махсуси тиббӣ ба муассисаҳои тиббии пойтахт тақдим карда шуд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Ширкатҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ширкатҳои сохтмонии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Энергетикаи Тоҷикистон]] 8ym6349ih4cu786pvjhzrzvjf3e8ag5 1484112 1484110 2026-08-20T05:35:47Z VASHGIRD 8035 1484112 wikitext text/x-wiki {{Ширкат |ном = ТГЭМ |номҳои пештара = Раёсати корҳои васлкунии Тоҷикистон «Гидроэлектромонтаж» (ТМУ ГЭМ) |логотип = |навъ = [[Ҷамъияти саҳҳомии пӯшида]] |таъсисёбӣ = [[1959]] |асосгузорон = П. С. Линдук, О. П. Янис |барҳамхӯрӣ = |сабаби барҳамхӯрӣ = |ворис = |макон = [[Тоҷикистон]], [[Душанбе]] |афроди калидӣ = |листинг дар биржа = |бахш = сохтмони иншооти гидроэнергетикӣ, васлкунии таҷҳизоти барқӣ |маҳсулот = таҷҳизоти барқии баландшиддат, сутунҳои бетонӣ, маҳсулоти сохтмонӣ |гардиш = |фоидаи амалиётӣ = |фоидаи соф = |активҳо = |сармоягузорӣ = |шумораи кормандон = |ширкати модарӣ = |ширкатҳои духтарӣ = Заводи истеҳсоли бетон ва сутунҳои бетонӣ (Душанбе), Заводи коркарди кони сангу шағал (Роғун) |сайт = https://tgem.tj }} '''«ТГЭМ»''' ('''ҶСП «Тоҷикгидроэлектромонтаж»''') — яке аз ширкатҳои пешсафи сохтмонӣ, васлкунӣ ва инфрасохторӣ дар Тоҷикистон. Ширкат ба сохтмони иншооти гидроэнергетикӣ, васлкунии таҷҳизоти барқии баландшиддат ва истеҳсоли масолеҳи сохтмонӣ машғул мебошад. == Таърих == Соли 1959 дар шаҳри [[Душанбе]] Раёсати корҳои васлкунии Тоҷикистон «Гидроэлектромонтаж» (ТМУ ГЭМ) ташкил карда шуд, ки ба ҳайати трести умумииттифоқии Ленинград дохил мешуд. Асосгузорони он П. С. Линдук ва О. П. Янис ба шумор мерафтанд<ref>{{Cite web|url=https://tgem.tj/about/our_history|title=Дар бораи ТГЭМ|website=ТГЭМ|lang=ru|accessdate=2026-08-20}}</ref>. === Давраи шӯравӣ === * Солҳои 1960-ум — иҷрои корҳои васлкунии барқӣ, аз ҷумла насби трансформаторҳои 220 кВ ва таҷҳизоти толори мошинҳо дар МБГ Ёвон. * 1972 — ба роҳ мондани коргоҳи коркарди филиз ва истеҳсоли конструксияҳои филизӣ. * 1972—1979 — насб ва мавриди баҳрабардорӣ қарор додани ҳамаи гидроагрегатҳои [[Нерӯгоҳи барқи обии Норак]]. * 1980-ум — таъмини насби таҷҳизоти баландшиддат дар зеристгоҳҳои кремниевӣ ва биноҳои электролизии [[Заводи алюминийи тоҷик|Заводи алюминӣ (ТАЛКО)]]. * 1986 — оғози корҳои васлкунӣ ва сохтмонӣ дар [[Неругоҳи барқи обии Роғун|Нерӯгоҳи барқи обии Роғун]]. === Давраи истиқлол === * 2006 — ғолибият дар тендери байналмилалӣ барои азнавсозии НБО «Перепадная». * 2009 — сохтмон ва ба истифода додани зеристгоҳи барқии 220/110/10 кВ «Бӯстон» дар [[ноҳияи Масчо]]. * 2010 — ифтитоҳи заводи истеҳсоли бетон ва сутунҳои бетонӣ дар шаҳри Душанбе ва заводи бетономехтакунӣ дар НБО Роғун. * 2011 — оғози фаъолияти заводи коркарди кони сангу шағал дар НБО Роғун. * 2012 — ғолибият дар озмуни тендери байналмилалӣ дар [[Ҷумҳурии Исломии Афғонистон]]. * 2014—2015 — иштирок дар таҷдиди ДТК 220 кВ ва васлкунии хатҳои кабелии 500 кВ дар НБО Норак (дар ҳамкорӣ бо ширкати AlstomGrid). * 2016 — татбиқи лоиҳаи созмондаҳии низоми SCADA ва Маркази танзими миллӣ; ғолибият дар тендери пешбандкунии дарёи Вахш дар НБО Роғун. * 2017 — ба анҷом расонидани қуму шағалрезии сарбанди НБО Роғун (то нишонаи 1050 м), арматурбандӣ ва бетонрезии нақбҳои сохтмонии СТ-1, СТ-2 ва насби ДТПЭ 500/220 кВ; гирифтани сертификати мутобиқати ISO 9001:2008. * 2018 — васлкунии ҷараёнбарҳои 15,75 кВ бо қувваи ҷараёни 26 000 А; кандани нақби 270-метра дар НБО Роғун; иштирок дар маросими ба кор даровардани чархаи аввали НБО Роғун (16 ноябр). * 2019 — соҳиб шудан ба сертификатҳои ISO 14001:2015 ва OHSAS 18001:2015. == Фаъолияти хайриявӣ ва иҷтимоӣ == Дар давраи паҳншавии пандемияи COVID-19, 16 апрели соли 2020 ширкати ТГЭМ ба Раёсати тандурустии шаҳри Душанбе ба маблағи беш аз 5 миллион сомонӣ ёрии тиббӣ расонид. Дар доираи ин иқдом 20 000 адад тестҳои санҷишӣ, 10 адад таҷҳизоти нафасдиҳии сунъӣ (ИВЛ) ва 500 маҷмӯи لباسҳои махсуси тиббӣ ба муассисаҳои тиббии пойтахт тақдим карда шуд<ref>{{Cite web|url=https://dushanbe.tj/articles/274-shirkati-tgem-to-ikgidroelektromontazh-baroi-muborizai-ziddi-covid-19-ta-izot-oi-tibb-ta-dim-kard|title=ШИРКАТИ ТГЭМ - "ТОҶИКГИДРОЭЛЕКТРОМОНТАЖ" БАРОИ МУБОРИЗАИ ЗИДДИ COVID-19 ТАҶҲИЗОТҲОИ ТИББӢ ТАҚДИМ КАРД|website=dushanbe.tj|publisher=Сомонаи расмии Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳри Душанбе|accessdate=2026-08-20}}</ref>. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Ширкатҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Ширкатҳои сохтмонии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Энергетикаи Тоҷикистон]] 0pprcxdetqywhc9boaosrfq40xp7wsm