Википедиа tgwiki https://tg.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D2%B3%D0%B8%D1%84%D0%B0%D0%B8_%D0%B0%D1%81%D0%BB%D3%A3 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Медиа Вижа Баҳс Корбар Баҳси корбар Википедиа Баҳси Википедиа Акс Баҳси акс Медиавики Баҳси медиавики Шаблон Баҳси шаблон Роҳнамо Баҳси роҳнамо Гурӯҳ Баҳси гурӯҳ Портал Баҳси портал Лоиҳа Баҳси Лоиҳа TimedText TimedText talk Модул Баҳси Модул Event Event talk Тоҷикистон 0 1030 1486641 1484881 2026-09-11T01:20:40Z Шухрат Саъдиев 5132 /* Муассисаҳои фарҳангӣ */ илова 1486641 wikitext text/x-wiki {{Равонакунӣ|Тоҷикистон|Тоҷикистон (мазмунҳо)}} {{Давлат |Мақом = |Номи тоҷикӣ = Ҷумҳурии Тоҷикистон |Номи аслӣ = {{lang-fa|جمهوری تاجیکستان}} {{lang-ru|Республика Таджикистан}} |Номи одӣ = Тоҷикистон |Парчам = Flag of Tajikistan.svg |Нишон = Coat of arms of Tajikistan.svg |Ба ҷои нишон = |Шиор = |Тарҷумаи шиор = |Номи суруди миллӣ = Суруди миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон |Аудио = Tajikistan anthem.ogg | sovereignty_type = [[Таърихи Тоҷикистон|Таъсис]]<small> | Марҳала1 = [[Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон|ҶМШС Тоҷикистон]] | Сана1 = 14 октябри соли 1924 | Марҳала2 = [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон|ҶШС Тоҷикистон]] | Сана2 = 5 декабри соли 1929 | Марҳала3 = Эъломи истиқлол аз [[ИҶШС]] | Сана3 = 9 сентябри соли 1991 | Марҳала4 = [[Эъломияи Алма-Ато (1991)|Пайвастшавӣ ба ИДМ]] | Сана4 = 21 декабри соли 1991 | Марҳала5 = Қабулшавӣ ба [[Созмони Милали Муттаҳид]] | Сана5 = 2 марти соли 1992 | Марҳала6 = Қабули [[Конститутсияи Тоҷикистон|Конститутсияи]] кунунӣ | Сана6 = 6 ноябри 1994 |Шакли ҳукумат = [[ҷумҳурии президентӣ]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=40|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref> |Дини давлатӣ = [[давлати дунявӣ]]<ref>{{cite web|url = http://www.president.tj/taxonomy/term/5/111|title = Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|accessdate = 2018-02-14}} <blockquote> Моддаи 1 Ҷумҳурии Тоҷикистон давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона мебошад.</blockquote></ref> |lat_dir =N |lat_deg =38 |lat_min =46 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg =71 |lon_min =17 |lon_sec =0 |region = TJ |CoordScale = 6000000 |Дар харита = Tajikistan (orthographic projection).svg |зернавис ба харита = |Дар харита2 = |Забон = [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]] (давлатӣ)<br> [[Забони русӣ|русӣ]] <small>(забони муоширати байни миллатҳо)</small> |Таъсис = |Санаи истиқлол = [[9 сентябр]]и [[1991]] |Истиқлол аз = [[Иттиҳоди Шӯравӣ]] |Пойтахт = [[Душанбе]] |Шаҳрҳои калонтарин = [[Душанбе]], [[Хуҷанд]], [[Бохтар]], [[Кӯлоб]], [[Истаравшан]] |Вазифаи роҳбар 1 = [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|Президент]] |Роҳбар 1 = [[Эмомалӣ Раҳмон]] |Вазифаи роҳбар 2 = [[Сарвазири Ҷумҳурии Тоҷикистон|Сарвазир]] |Роҳбар 2 = [[Қоҳир Расулзода]] |Вазифаи роҳбар 3 = [[Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон|Раиси Маҷлиси Олӣ]] |Роҳбар 3 = [[Рустами Эмомалӣ]] |Ҷой аз рӯи масоҳат = 93 |Масоҳат = {{nts|141.400}}<ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/tajikistan-population/|title= tajikistan-population аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон то 1 январи соли 2020|author=|website=stat.tj|date= 2021|publisher= |lang=tg|accessdate=2021-03-26}}</ref> |Фоизи об = 0,3 |Этнохороним = Тоҷикистонӣ, Тоҷикистониҳо |Ҷой аз рӯи аҳолӣ = 92 |Аҳолӣ = {{афзоиш}}{{nts|10,000,000}}<ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/tajikistan-population/|title= tajikistan-population аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон то 1 январи соли 2020|author=|website=stat.tj|date= 2021|publisher= |lang=tg|accessdate=2021-03-26}}</ref> |Соли баҳодиҳӣ = [[2022]] |Аҳолӣ аз рӯи барӯйхатгирӣ = {{nts|7417400}} |Соли барӯйхатгирӣ = 2010 |Зичии аҳолӣ = |Ҷой аз рӯи зичӣ = |ММД (БҚХ) = 27,802 млрд<ref>{{cite web|url = http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=38&pr.y=11&sy=2017&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=923&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=|title = Tajikistan|publisher = International Monetary Fund website}}</ref> |Соли ҳисоби ММД (БҚХ) = 2017 |Ҷой аз рӯи ММД (БҚХ) = 128 |ММД (БҚХ) ба сари аҳолӣ = 3,146 |Ҷой аз рӯи ММД (БҚХ) ба сари аҳолӣ = |ММД (номинал) = 7,342 млрд |Соли ҳисоби ММД (номинал) = 2017 |Ҷой аз рӯи ММД (номинал) = 147 |ММД (номинал) ба сари аҳолӣ = 819 |Ҷой аз рӯи ММД (номинал) ба сари аҳолӣ = |ШРИ = {{афзоиш}}0,627<ref>http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf</ref> |Соли ҳисоби ШРИ = 2018 |Ҷой аз рӯи ШРИ = 129 |Сатҳи ШРИ = <span style="color:#fc0;">миёна</span> |Воҳиди пул = [[сомонӣ]] ([[ISO 4217|TJS, рамз 972]]) |Домен = [[.tj]] |ISO = TJ |Пешшумораи телефон = 992 |Минтақаи замонӣ = [[UTC+5]] |Тавзеҳот = }} '''Тоҷикистон''' ({{lang-fa|تاجیکستان}}), номи расмӣ — '''Ҷумҳурии Тоҷикистон''' ({{lang-fa|جمهوری تاجیکستان}}) — кишварест дар [[Осиёи Марказӣ]], дар доманаҳои Помир ҷойгир буда, ба баҳр роҳи баромад надорад. Аз назари масоҳат хурдтарин давлат дар [[Осиёи Миёна]] аст. Аз ғарб ва шимоли ғарб бо [[Ӯзбекистон|Узбакистон]], аз шимол бо [[Қирғизистон]], аз шарқ бо [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] ва аз ҷануб бо [[Афғонистон]] ҳамсарҳад аст. [[Пойтахт]]аш шаҳри [[Душанбе]] аст. Тоҷикистон кишвари кӯҳсор ва пурбориш аст ва манобеи фаровони зеризаминиву об дорад. Паҳноварӣ — 141 400 км² (93-ум дар ҷаҳон)<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_sovereign_states_and_dependencies_by_area List of sovereign states and dependencies by area]</ref>, шумораи аҳолӣ — 9,537,645 нафар (2020), аз он ҷумла дар шаҳрҳо 2,606,273 нафар ва деҳот 6 931 372 нафар аҳолӣ зиндагӣ доштанд<ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/tajikistan-population/|title= tajikistan-population аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон то 1 январи соли 2020|author=|website=stat.tj|date= 2021|publisher= |lang=tg|accessdate=2021-03-26}}</ref>. == Ном == Номи Тоҷикистон ({{lang-fa|تاجیکستان}} — «кишвари тоҷикон») аз худи номи ''[[тоҷикон]]'' ва пасванди ''-истон'' гирифта шудааст. Номи мазкур соли 1924 дар натиҷаи марзбандиҳои миллӣ-ҳудудии Осиёи Миёна<ref>{{Cite web|url=https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/080/539.htm|title=Национальногосударственное размежевание советских республик Средней Азии|website=www.booksite.ru|publisher=[[Большая советская энциклопедия]]|accessdate=2024-02-28}}</ref> ва таъсиси [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон|ҶШС Тоҷикистон]] дар ҳайати [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Ӯзбекистон|ҶШС Узбакистон]] (солҳои 1929—1991 — ҶШС Тоҷикистон) пайдо шудааст. == Таърих == {{асосӣ|Таърихи Тоҷикистон}} [[Акс:The_Sogdian_An_Jia_(contoured).jpg|рост|мини|Тоҷири [[Суғдиён|суғдӣ]], 579 мелодӣ.]] [[Акс:Saka_warrior_Termez_Achaeological_Museum.jpg|рост|мини|Сари ҷанговари сакоӣ, қарни 1.<ref>{{статья|заглавие=Nomad Migration in Central Asia (in After Alexander: Central Asia before Islam)|издание={{Нп3|Proceedings of the British Academy}}|том=133|страницы=87—98|ссылка=https://www.academia.edu/6864202/Nomad_Migration_in_Central_Asia|язык=en|тип=journal|автор=Abdullaev, Kazim|год=2007|archivedate=2020-05-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200502084308/https://www.academia.edu/6864202/Nomad_Migration_in_Central_Asia}}</ref>]] Таъриху фарҳанги Тоҷикистон бо [[Афғонистон]]у [[Эрон]] яксону монанд аст. Кӯҳантарин номе, ки ниёгони мардуми эронитабор, яъне [[Ориёӣ|ориёиҳо]], бар сарзамини худ ниҳода буданд, '''''Airyānǝm Vaējah''''' буда, ки аз он дар [[Авесто]] ёд шудааст. Ҷойгоҳи ин сарзамин ҳануз дуруст ошкор нашудааст. Дертар сарзамини [[Ориёӣ]] ба 16 подшоҳӣ ҷудо гардид, ки аз онҳо дар [[Авесто]] бо номи '''''Airyānǝm Dahyunam''''' ёд шудааст. Ҳамин ном дертар '''''Airyānǝm Xšaθram''''', '''''Aryānšaθr''''' ва '''''Ērānšahr''''' гашт ва [[Эрон]] шуд. Яке аз он 16 '''''dahyu''''' ё [[деҳа]] (дар [[Авесто]] ба маънии сарзамин ва подшоҳист) [[Суғд]] ва дигаре [[Бохтар]] ё [[Балх]] буд, ки бахше аз сарзамини кунунии Тоҷикистонро дарбар мегиранд. Суғду [[Бохтар]] ([[Балх]]) дар замони ҳукуматдории [[Давлати Ҳахоманишиҳо|Ҳахоманишиҳо]] (558—330 то милод) — яке аз '''''хšaθra''''' ё шаҳрҳои (кишварҳои) [[Ориёно]] шудаанд. Ба кишвари [[Ориёно]] — [[Давлати Пешдодиён]]у [[Давлати Каёниён]] ва [[Тӯрон]] — Давлати Афросиёб, [[Подшоҳии Бохтари қадим]], [[Давлати Суғди қадим]], [[Давлати Хоразми Бузург]], Порсу [[Давлати Мод]] ва [[Хуросон]] дохил буданд. Дар он замон сарзамини миёни [[Дарёи Аму|Омударё]] ва [[Сирдарё]]ро, ки як [[шаҳр]] (дар порсии бостон ба маънии подшоҳист) ба шумор мерафт, '''''Парадрая''''' низ мехонданд, ки маънояш [[Вароруд (Варазруд)|Вар аз руд]] аст. Дар «[[Шоҳнома]]» — и А. [[Фирдавсӣ]] ин сарзамин [[Тӯрон]] хонда шудааст. Дар бораи шаҳрдории ниёгони халқи тоҷик бозёфти шаҳркадаи [[Саразм]] (аз калимаи тоҷикии «сарзамин») шаҳодат медиҳад, ки ҳазорсолаҳои IV—II то милод рушду нумуъ дошт. Шаҳркадаи [[Саразм]] аввалин мероси таърихии Тоҷикистон аст, ки соли [[2010]] ба [[Феҳристи мероси фарҳангии умумибашарии ЮНЕСКО]] дохил шудааст. Пас аз лашкаркашии [[Искандари Мақдунӣ]] ин сарзамин бахше аз подшоҳии [[Искандар]] (330—323 то милод) ва [[Селевкиён]] (312—150 то милод), подшоҳии [[Давлати Юнонии Балх|Юнону Бохтар]] (250—125 то милод), шоҳаншоҳии [[Ашкониён]] (250 то милод — 224 милодӣ), шоҳаншоҳии [[Кушониён]] (садаҳои I то милод- IV милоди), [[Давлати Сосониён]] (224—651), шоҳаншоҳии Ҳайтолиён (садаҳои IV—VI) ва шоҳаншоҳии Ҳоконии турк (551—741) шуд. Дар замони [[Давлати Сосониён|Сосониён]] ([[224]]—[[651]]) ин сарзамин дар маводҳои таърихӣ [[Вароруд (Варазруд)]] ва [[Хуросон]] хонда мешуд ва чанд подшоҳии ҷудогона дошт. Дар нахустин садаҳои исломӣ, дар солҳои [[705]]—[[715]], ки сулолаи Умавиён бар [[Хилофати Араб]] фармон меронданд, арабҳо бар [[Давлати Сосониён|Сосониён]] тохтанд ва онро гирифтанду мардумашро мусулмон карданд. Аз он пас ин макон ном ба арабӣ баргардон шуд ва [[Мовароуннаҳр]] хонда шуд ва бахше аз вилояти [[Хуросон]] гашт. Пас аз густариши Ислом дар [[Эрон]]у [[Тӯрон]], вилояти [[Хуросон]], аз ҷумла [[Мовароуннаҳр]] (Вароруд, Варазруд), зиндакунандаи фарҳанги эронӣ ва офаринандаи забони порсӣ-дарӣ буд, ки ҷонишини забони паҳлавӣ, суғдӣ, тахорӣ, хутану сакоӣ шуд. Нахустин шоирони порсигӯй аз ин сарзамин бархостанд, ба вижа [[Рӯдакӣ]], ки падари шеъри порсӣ (форсӣ) шинохта шудааст. Дар нахустин садаҳои исломӣ, [[Хуросон]] ва [[Мовароуннаҳр]] гаҳвораи фарҳангу дониши исломӣ буданд ва бузургоне чун [[Имоми Аъзам]], [[Имом ал-Бухорӣ]], [[Закариёи Розӣ]], [[Ибни Сино]] ва нафарони дигар дар худ парвариданд. === Сомониён (819—999) === {{main|Давлати Сомониён|Сомониён}}Сомониён ({{lang-fa|سامانیان}}), дудмоне аз амирон ва ҳукмронони тоҷики суннимазҳаб, ки ҳудуди ду қарн солҳои 819—999 бар бахшҳои бузурге аз [[Мовароуннаҳр]] бо таъйид ва муҳри [[хулафои Аббосӣ]] ҳукумат карданд. [[Акс:MansurISamanidPaintingHistoryofIran.jpg|мини|Амири [[Давлати Сомониён]] [[Мансури I ибни Нӯҳ|Мансури I]] (961—976)]] === Ғуриён (879—1215) === {{main|Султанати Ғуриён|Ғуриён}}[[Ғуриён]] ({{Lang-fa|{{Nastaliq|سلسله غوریان}}}}), дудмоне аз салотини тоҷики суннимазҳаб, ки солҳои [[1150]]—[[1215]] дар Хуросон ҳукумат доштанд. === Куртҳои Ҳирот (1244—1381) === {{main|Оли Курт}} Куртҳо, ё Оли Курт ({{lang-ar|آل کرت}}), силсилае аз амирони тоҷик, ки аз солҳои [[1244]]—[[1381]] дар Хуросон истиқлол доштаанд. === Дудмонҳои турку муғул === Пас аз [[Хонадони Сомониён|сулолаи Сомониён]] ([[819]]—[[999]]) бар ин сарзамин султону хонҳои турку муғултабор аз силсилаҳои хонадони Ғазнавиён ([[998]]—[[1187]]), Қарохониён ([[1005]]—[[1141]]), Қарохитоиён ([[1141]]—[[1212]]), Салҷуқиён ([[1037]]—[[1194]]), Хоразмшоҳиён ([[1077]]—[[1231]]), Чингизиён ([[1220]]—[[1370]]), Темуриён ([[1370]]—[[1501]]), Шайбониён ([[1501]]—[[1599]]), Аштархониён ([[1599]]—[[1753]]) ва [[Манғития|Манғитиён]] ([[1753]]—[[1920]]) фармон рондаанд (Нигаред: [[Халқи тоҷик дар ҳайати давлатҳои сулолаҳои турку муғулнажод]]). [[Акс:Thomas_Edward_Gordon_Lake_Victoria,_Great_Pamir,_May_2nd,_1874.png|мини|Тасвири асри 19, ки кӯли [[Зоркӯл]] ва як сокини маҳаллии [[Тоҷикон|тоҷикро]] тасвир кардааст]] Дар солҳои [[1864]]—[[1895]] ин сарзаминро, ки дар дасти [[Манғития|амирони манғитияи Бухоро]] ва хони Хӯканд буд, русҳо гирифтанд ва бахше аз сарзамини мустамликадории Империяи [[Русия]] карданд. Дар солҳои [[1917]]—[[1921]] дар ин кишвар муборизаи хунин барои пойдор намудани тартиботи шӯравии коммунистӣ шуда гузашт, ки боиси хиҷрати қисми ахолӣ аз Ватан гардид. Пас аз шикасти [[амир]]и [[Бухоро]] аз шӯришчиёни инқилобӣ дар [[2 сентябр]]и соли [[1920]], дар сарзамини ин аморат [[Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро]] бунёд ёфт. === Тоҷикистони Шӯравӣ === {{main|Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон}} Соли [[1924]] дар натиҷаи гузаронидани тақсимоти миллии худудӣ дар Иттиҳоди Шӯравӣ, ин кишварро ба чанд ҷумҳурӣ ҷудо карданд ва дар бахшҳои шарқии он [[Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] дар таркиби [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Ӯзбекистон]] сохта шуд. Зодгоҳи тамаддуну фарҳанг ва офаринандагони забони форсӣ-тоҷикӣ дар натиҷаи ин амали сунъӣ парешон гардиданд. Танҳо, соли [[1929]] [[Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] аз Ӯзбекистон ҷудо шуд ва [[Республикаи Советии Социалистии Тоҷикистон|Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] ном гирифт. Дар [[ҶШС Тоҷикистон]] идеологияи коммунистӣ ҳукумрон гардида, дини ислом ба зери таъқиб қарор гирифта буд, Қисми мардуми кишвар тартибу низоми шуравиро рад намуда бо Ҳукумати шуравӣ ҷангиданд (ҷанги шаҳрвандии соли 1921—1924). Аммо ба максади хеш нарасида Ватанашонро тарк намуданд. Дар солҳои 30-40 асри XX асосҳои нави истеҳсолоти саноатӣ дар ҶШС Тоҷикистон гузошта шуданд. Дар деҳот коллективонии хоҷагидории деҳқонӣ анҷом ёфта, боиси аз байн рафтани деҳқонони соҳибмулк гардид. Инқилоби маданӣ ба ҳаёти тоҷикон мактабҳои навъи шуравӣ (мактаби маҳви бесаводии калонсолон, кӯдакистон, мактаби миёнаи наврасон, мактаб-интернат, омузишгоҳи касбӣ, мактаби олӣ) муассисаҳои илмиву фарҳангӣ (театр, китобхона, клуб, чойхонаи сурх-қироатхона, осорхона, боғи истироҳат, кинотеатр, варзишгоҳ)-ро ворид намуд. Тоҷикистон комилан ба муҷтамаи ягонаи умумииттифоқии хоҷагии халқ ҳамроҳ гардида, пурра тобеи Марказ (Иттиҳоди Шӯравӣ) гардид. Солҳои 50-80 асри XX баъд аз ба сари давлат таъйин гардидани сарварони таҳҷойӣ ба монанди [[Бобоҷон Ғафуров]], [[Турсун Ӯлҷабоев]], [[Ҷаббор Расулов]] ва [[Қаҳҳор Махкамов]] иқтисодиёти Тоҷикистон рушд меёфт. Тоҷикистон ба мамлакати хоҷагидориаш индустриалӣ — аграрӣ табдил ёфт, фарҳангу санъати миллӣ эҳё гардид. Сатҳи зиндагии мардум баҳтар мегардид. Вале, бо вуҷуди он, Тоҷикистон нисбат ба дигар ҷумҳуриҳои шӯравӣ аз ҷиҳати таъмини манзили истиқомат, музди миёнаи маош, муассисаҳои илмӣ, маориф, фарҳанг, шумораи бекорон ва диг. дар ҷойи охирон қарор дошт. Иқтисодиёти Тоҷикистон асосан барои таъмини корхонаҳои марказии Иттиҳоди Шӯравӣ бо ашёи хом (неруи барқ, пахта, канданиҳои фоиданок, уран ва диг.) нигаронида шуда буд. Дар давраи мавҷудияти [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] (солҳои 1924—1991) халки тоҷик аз нав тамаддуну фарҳанг ва забони форсӣ-тоҷикиро дар каламрави хеш эҳё намуд. Сутуни ояндаи давлатдории соҳибистиқлоли Тоҷикистон гузошта шуд. 24 августи соли 1990 иҷлосияи дуюми Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон, Эъломияи истиқлоли [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] дар ҳайати Иттиҳоди Шӯравӣ (ИҶШС) қабул намуд. Пас аз «табадуллот»-и (ГКЧП) коммунистони тундрав 19-21 августи соли 1991 дар Москва, ки бемуваффақият анҷом ёфт, Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон (даъвати 12) [[9 сентябр]]и соли [[1991]] Изҳорот «Дар бораи истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон»-ро эълон дошт. Дар асоси ин Изҳорот Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон қарори махсуси хешро «Дар бораи эълон шудани истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» қабул намуд. === Тоҷикистони мустақил === Ҳарчанд эълони истиқлол ҳамаи азҳоби сиёсиро қонеъ гардонида буд, вай натавонист пеши роҳи муқовимати сиёсӣ ва маҳалбозии қавмиро бигирад. Аз ҷониби азҳоби ба ҳукумат мухолифи сиёсӣ эътироф нашудани [[Қаҳҳор Махкамов]] ҳамчун Президенти ҶТ (аз 29 ноябри соли 1990), паи ҳам иваз шудани раисони Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон (Қ. Аслонов, С. Кенҷаев, А. Искандаров) мақомоти кишварро водор сохтанд, ки зери фишори тазоҳуркунандагони мухолифин ва барои ба эътидол овардани вазъи сиёсӣ интихоботи умумихалқии Президенти ҶТ баргузор намоянд. Маъракаи интихобот ба зиддиятҳои нави сиёсию идеолужӣ, мазҳабию маҳалгароӣ ва қавмию инфиродӣ боис гардид. Вазъи иҷчтимоию иқтисодии ҷумҳурӣ рӯз ба рӯз бад мегардид. Пас аз ба вазифаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб гардидани [[Раҳмон Набиев]] (58,6 % овозҳо) неруи мухолифин бо баҳонаҳои гуногун фаъолияти ҳукумати навро сарзаниш менамуданд. Соли 1992 аз моҳи март то ибтидои май тазоҳуроти пай дар пайи ҳизбу ҳаракатҳои ба ҳукумат мухолифин ва ҷонибдорони ҳукумат дар шаҳру ноҳияҳои Тоҷикистон, махсусан Душанбе ба фалаҷ шудани мақомоти иҷроиия ва қонунгузории марказӣ ва маҳаллӣ сабаб шуд. Таъсисёбии [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ба давлатдории соҳибистиқлоли халки тоҷик ва эҳёи навини тамаддуну фарҳанг ва забони форсӣ-тоҷикӣ дар каламрави хеш асос гашт. Вале низоми давлатдории тоҷикон бо амри таърих боз ба душвориҳои нав рӯбарӯ омад. Зиддиятҳои аз давраи давлати шӯравӣ мерос монда ва дахолати душманони истиқлоли миллати тамаддунофари тоҷик, халқро ба вартаи ҷанги бародаркуш, [[Ҷанги шаҳрвандии Тоҷикистон|ҷанги шаҳрвандӣ]] гирифтор намуданд. Воқеоти май — ноябри соли 1992 пояи далатдории Тоҷикистонро заиф сохта, кишварро ба қисматҳо тақсим кард ва хавфи аз байн рафтани давлат ба миён омад. Маҳз дар чунин шароити сангин [[16 ноябр]]и [[соли 1992]] иҷлосияи XVI Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Хуҷанд баргузор гардид, ки дар он [[Эмомалӣ Раҳмон]] Раиси Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб гардид. Дар иҷлосияи таърихӣ дар қатори ҳукумати тозаинтихобгардида, масоили хотима додани муқовимати сиёсӣ-низомии байни ҳукумати расмӣ ва неруҳои мухолифин, ба эътидол овардани ҳаёти иҷтимоӣ-иқтисодӣ, ба Ватан баргардонидани гурезагон ва муҳоҷирони иҷборӣ мавриди муҳокима қарор гирифтанд. Вале, масъалаи асосии ҳаёти ҷамъиятӣ-сиёсии Тоҷикистон — хотима додани муқовимати сиёсӣ — низомии байни ҳукумати расмӣ ва неруҳои мухолифин ҳалли мусбати хешро танҳо соли 1997 ёфт. Дар натиҷаи музокироти байни тоҷикон оид ба сулҳ ва оштии миллӣ солҳои 1994—1997 дар шаҳри Москва [[27 июн]]и [[соли 1997]] «Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон» ба имзо расид. Ҳукумати Тоҷикистон минбаъд ба амалӣ сохтани барномаи ислоҳоти иқтисодӣ барои солҳои 1995—2004 ва барномаҳои дигар шурӯъ намуд. Барои аз хатари гуруснагӣ эмин доштани аҳолӣ ва бо озуқа таъмин намудани бозори дохилӣ Фармонҳои Президенти ҶТ Э. Раҳмон аз [[9 октябр]]и [[соли 1995]] «Дар бораи 50 000 га замин ҷудо намудан барои хоҷагии назди ҳавлигӣ» ва [[1 декабр]]и [[соли 1997]] иловатан ҷудо намудани боз 25 000 га замин аҳамияти калон дошта буд. Дар натиҷаи ислоҳотҳои иқтисодии дар ҷумҳурӣ амалӣ гардида муносибатҳои нави иқтисоди бозорӣ, ки асоси онро моликияти хусусӣ, ҷамъиятҳои саҳомӣ, хоҷагиҳои деҳқонӣ ва инфиродӣ ташкил медиҳад, ҷорӣ шуда истодаанд. Вале иқтисодиёти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар айни замон бе кумаки молиявии хориҷӣ лоиҳаҳои бунёдиро амалӣ карда наметавонад. Дар ибтидои асри XXI барномаҳои рушди стратегии кишвар муайян карда шудаанд. Истиқлоли озуқаворӣ, амнияти энергетикӣ ва раҳоёбӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ — ҳадафҳои стратегии сиёсати дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошанд. Ҳамин ҳадафҳои бунёдӣ тадриҷан дар амал татбиқ шуда истодаанд. Қабули Конститутсияи ҷумҳурӣ ва интихоботҳои умумихалқии [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ([[6 ноябр]]и [[1994]], [[1999]], [[2006]], [[2013]]) боз як қадами устувор дар давлатдории кишвар гардид. Тағйироту иловаҳо ба [[Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] аз ([[26 сентябр]]и [[соли 1999]], [[22 июн]]и [[соли 2003]] ва [[22 май]]и [[соли 2016]], интихоботҳои вакилон ба Маҷлиси Олии (2 палатагии) Ҷумҳурии Тоҷикистон чорабиниҳои навбатӣ дар такмили сохтори сиёсии ҷумҳурӣ гаштанд. [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] дар замони истиқлол дар доираи [[Созмони Милали Муттаҳид]] (СММ — ООН), [[Созмони амният ва ҳамкорӣ дар Аврупо]] (САҲА — ОБСЕ), [[Созмони ҳамкории Шанхай]] (СҲШ — ШОС) ва дигар созмонҳои байналмилалӣ ҳамкорӣ намуда истодааст. Ҳамкории Тоҷикистон бо давлатҳои ИДМ ва мамлакатҳои дигари ҷаҳон пайваста рушд меёбад.<ref>Кофронси илмӣ — назариявӣ, базшида ба 20 солагии Истиқлоли миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон. — Душанбе, 2011, с.29 — 30, 66 — 70, 71 — 75</ref> == Ҷуғрофиёи табиъӣ == {{асосӣ|Ҷуғрофиёи Тоҷикистон}} [[Акс:Tajik mountains edit.jpg|thumb|Кӯҳсори Тоҷикистон]] Тоҷикистон дар қисми ҷанубии Осиёи Мар­ка­зӣ ҷой гирифта, нуқтаҳои канории Тоҷикистон дар шимол силсилакӯҳи Қу­рама, дар ҷануб водии дарёи Панҷ, дар ғарб силсила­кӯҳи Са­ри­­кӯл мебошанд. Тоҷикистон дар маркази қитъаи Осиё, дар минтақаи иқлимаш муътадили дур аз баҳру уқё­нусҳо ҷой гирифта, дар ҳамвориҳои он иқлими биё­бонӣ ҳукм­фар­мост. Дар ғарби кишвар биёбону нимбиё­бонҳои пас­тии Турон ҷойгиранд, ки тадриҷан ба талу кӯҳ­доманҳо му­бад­дал мешаванд. Дар шарқ марзи он бо до­манакӯҳҳо ва қа­тор­кӯҳҳои Осиёи Марказӣ иҳота шудааст (аз ғарб ба шарқ 680 км тӯл кашидааст). Қисми марказии он нисбатан борик (камбар) буда, қариб 100 км аст<ref name=":0">Мавқеи ҷуғрофиёӣ ва ҳудудии Тоҷикистон // [[Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома]]. — {{Д.}}: [[Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик|СИЭМТ]], 2021. — С. 10. — 696 с. — ISBN 978-99985-0-005-1.</ref>. Дарозии марзи Тоҷикистон дар маҷмӯъ зиёда аз 3 000 км-ро ташкил медиҳад. Тоҷикистон дар ғарб бо Ҷум­ҳурии Узбекистон (1 161 км), дар шимолу шарқ бо Ҷум­ҳу­рии Қирғизистон (870 км), дар шарқ бо Ҷумҳурии Хал­қии Чин (519 км) ва дар ҷануб бо Аф­ғо­нистон (1 356 км) ҳамсарҳад аст. Дар ҷанубу шарқ То­ҷи­кистонро аз Ҳиндустону Покистон [[Долони Вахон]] (бараш аз 15 то 6 км) ҷудо мекунад. === Сохтори заминшиносӣ === {{асосӣ|Заминшиносии Тоҷикистон}}Дар сарзамини Тоҷикистон ду плитаи азими тектоникии Замин — Авруосиё аз шимол ва Гондвана аз ҷануб ба ҳам бар­хӯрдаанд. Ин бархӯрд тӯли 200 млн соли охир идома дорад ва дар айни замон дар шакли ду низом (система)-и азими кӯҳии Осиё — Тиёншон (дар шимол) ва Помир (дар қисми ҷануби шарқӣ) ифода ёфтаанд<ref name=":03">Сохти геологӣ / А. С. Ниёзов, Х. М. Муҳаббатов // [[Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома]]. — {{Д.}}: [[Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик|СИЭМТ]], 2021. — С. 52—58. — 696 с. — ISBN 978-99985-0-005-1.</ref>. Ҳудуди Тоҷикистон аз рӯи хусусияти сохтори заминшиносӣ ба 5 ноҳияи заминшинохтӣ ноҳиябандӣ мешавад<ref name=":03" />: * Тоҷикистони Шимолӣ * Тоҷикис­тони Шимоли Шарқӣ * Тоҷикистони Марказӣ * Тоҷикистони Ҷануби Ғарбӣ * Тоҷикистони Ҷануби Шарқӣ Ноҳияҳои заминшинохтӣ бо хусусиятҳои ҷуғрофиёии маҳал алоқаманд буда, дар маҷмӯъ пайдарҳамии силсилаи сил­силакӯҳҳои ба самти арзӣ тӯлкашида ва во­ди­ҳои фарохро ифода мекунанд. Ноҳияҳо аз якдигар бо таъ­рихи заминшиносӣ, сохтор ва марҳалаҳои асосии таҳав­вулот фарқ мекунанд<ref name=":03" />. === Обҳо === {{асосӣ|Обҳои Тоҷикистон}}Тоҷикистон дорио манобеъи обии зиёдест, ки он аз ҳисоби обшавии пиряхҳо ва бориши атмосферӣ ташкил шудааст<ref>{{Cite web|url=https://www.best-country.com/ru/asia/tajikistan/water_source|title=Best-Country: Водные ресурсы Таджикистана|website=www.best-country.com|lang=ru|accessdate=2024-03-04}}</ref>. Ҳудуди Тоҷикистон 90 % аз минтақаҳои ташаккулёбандаи маҷрои дарёҳо иборат буда, асоси захираҳои обии кишварро пиряхҳо, дарёҳо, кулҳо, обанборҳо ва обҳои зеризаминӣ ташкил медиҳанд. 947 рӯди хурду бузург, 1300 кӯл бо захираи 46,3 километри мукааб об, ки 20 километри мукааби он оби ширин мебошад, 11 обанбор бо ҳаҷми муфиди 7,5 километри мукааб об ва зиёда аз 10 ҳазор пирях манбаи асосии оби на танҳо Тоҷикистон, балки кишварҳои Осиёи Марказист<ref>{{Cite web|url=https://avkd.tj/tg/khabarho/2386-zakhirahoi-obii-jumhurii-tojikiston.html|title=Захираҳои обии Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=avkd.tj|publisher=Академияи ВКТ ҶТ|accessdate=2024-03-04}}</ref>. ==== Пиряхҳо ==== {{асосӣ|Пиряхҳои Тоҷикистон}} [[Акс:Gms_gorbunova.jpeg|мини|Пойгоҳи обуҳавошиносии [[пиряхи Федченко]]]] Дар Тоҷикистон беш аз 10 ҳазор пиряхи хурду бузург маҷуд аст<ref name=":032" />, ки масоҳаташон ба 11 146 км² баробар аст ва ин нишондиҳанда 8%-и ҳудуди кишварро дар бар мегирад, ки асосан дар Помири Шимолию Ғарбӣ ва [[Ҳисору Олой|кӯҳҳои Ҳисору Олой]] ва бештар дар баландиҳои 3000-3500 то баландиҳои 3500-5300 м ҷой гирифтаанд<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.tj/20200211/Piryakhhoi-Tajikiastan-sarchashmai-ob-dar-Osiyoi-Markazi--1030699916.html|title=Пиряхҳои Тоҷикистон: сарчашмаи об дар Осиёи Марказӣ|author=|website=Sputnik Тоҷикистон|date=2020-02-11|lang=tg|accessdate=2024-03-04}}</ref>. Захираи умумии ях дар пиряхҳои кишвар ба 845 км³ баробар буда, пиряхҳои хурд бо масоҳати 1 км² танҳо 20%-и шумораи умумии пиряхҳои кишварро ташкил менамоянд, вале 85%-и ҳаҷми ях дар онҳо мутамарказ гардидааст. Дар пиряхҳои Тоҷикистон 456,9 км³ об захира шуда, соле ин пиряхҳо ба дарёҳо 61,8 км³ об медиҳанд<ref name=":04">{{Cite web|url=https://sputnik.tj/20200211/Piryakhhoi-Tajikiastan-sarchashmai-ob-dar-Osiyoi-Markazi--1030699916.html|title=Пиряхҳои Тоҷикистон: сарчашмаи об дар Осиёи Марказӣ|author=|website=Sputnik Тоҷикистон|date=2020-02-11|lang=tg|accessdate=2024-03-04}}</ref>. Тибқи маълумот, дар Тоҷикистон давоми 20 соли охир 15 пиряхи дорои дарозии аз 4 то 5 км комилан об шудааст<ref name=":032">Обҳо: Пиряхҳо / Х. Муҳаббатов // [[Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома]]. — {{Д.}}: [[Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик|СИЭМТ]], 2021. — С. 79. — 696 с. — ISBN 978-99985-0-005-1.</ref>. === Захираҳои табиъӣ === {{асосӣ|Захираҳои табиъии Тоҷикистон}}Сарватҳои табиъии Тоҷикистон вобаста аз қонуниятҳои гео­логӣ ва таҳаввулоти геодинамикии минтақаҳои он ташаккул ёфтаанд (нигар Сохти геологӣ). Дар ҳар як аз 5 ноҳияи заминшинохтии Тоҷикистон навъҳо ва маҷмӯъаи мушаххаси сарватҳои табиъӣ ҷойгир шудаанд: дар Тоҷикистони Шимолу Шарқӣ ва То­ҷикистони Ҷанубу Ғарбӣ сарватҳои табиъии ғайримаъданӣ, ба мисли на­макҳо, ангишт, нафту газ, бентонитҳо, стронтсий ва ғайра пай­до шудаанд. Дар но­ҳи­яҳои Тоҷикистони Шимолӣ, Тоҷи­кис­тони Марказӣ ва То­ҷи­кистони Ҷанубу Шарқӣ (Помир) бештар кан­даниҳои маъ­­данӣ (оҳан, тилои маҳаллӣ, нуқра, сурма, симоб, поли­металлҳо, флюорит ва ғайра) рушд кардаанд<ref name=":05">Сарватҳои табиӣ / А. Ниёзов, Х. Муҳаббатов // [[Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома]]. — {{Д.}}: [[Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик|СИЭМТ]], 2021. — С. 59—72. — 696 с. — ISBN 978-99985-0-005-1.</ref>. Дар Тоҷикистон ҳоло 28 конҳои нафту газ ба қайд гирифта шудааст. Дар ин конҳо захираи нафт 2,2 млн тонна ва газ — 3,4 миллиард метри кубиро ташкил медиҳанд. Дар айни замон дар Тоҷикистон 40 конҳои тилои фаъол ва қариб 85 конҳои ояндадори тило муайян шудаанд.<ref>[http://avesta.tj/2021/02/03/v-tadzhikistane-zaregistrirovano-28-mestorozhdenij-nefti-i-gaza/ В Таджикистане зарегистрировано 28 месторождений нефти и газа]{{Пайванди мурда|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> === Минтақаи замонӣ === {{асосӣ|Замон дар Тоҷикистон}}Тоҷикистон дар минтақаи замонииии [[UTC+05:00|UTC+5]] воқеъ шудааст. Соати тобистонӣ аз соли 1991 тағйир накардааст, агарчи дар замони шӯравӣ истифода мешуд<ref>{{Cite web|url=https://www.lawmix.ru/sssr/1774|title=Постановление Кабинета Министров СССР от 04.02.1991 № 20 - Сейчас.ру|website=www.lawmix.ru|accessdate=2024-03-12}}</ref>. Узбакистон, Туркманистон, Покистон, Молдив ва ҳамчунин теъдоде аз манотиқи Русия дар як минтақаи замонӣ қарор доранд. == Тақсимоти маъмурӣ == {{асосӣ|Тақсимоти маъмурии Тоҷикистон}} {{Ҳамчунин|Вилоятҳои Тоҷикистон|Шаҳрҳои Тоҷикистон|Феҳристи номи нави маҳалҳои аҳолинишини Тоҷикистон}} {| style="float:right; margin-left:1em" |{{Харитаи Тоҷикистон||float=right}} |} Тақсимоти маъмурӣ-ҳудудии Тоҷикистон тибқи Қо­нуни Ҷум­ҳурии Тоҷи­кистон аз 19 марти соли 2013 № 958 ''«Дар бораи тартиби ҳалли масъалаҳои сохти марзиву маъмурии Ҷумҳурии Тоҷи­кис­тон»'' муайян карда мешавад<ref>Ахбори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, с. 2013, № 3, мод. 177</ref>. [[Акс:Тақсимоти_маъмурии_Тоҷикистон.png|мини|250x250пкс|Тақсимоти маъмурии Тоҷикистон]] Воҳидҳои маъмурӣ-ҳудудӣ ва маҳал­ҳои аҳолинишини Ҷумҳурии Тоҷикистон мутобиқи қонуни мазкур инҳоянд: * [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] * [[вилоят]] ** [[шаҳр]] ** [[ноҳия]] *** [[шаҳрак]] *** [[деҳот]] (ҷамоат) **** [[деҳа]] Ноҳияҳо ба деҳотӣ ва шаҳрӣ тақсим шуда, метавонанд тобеи ҷум­ҳурӣ, вилоят ва ё шаҳр бошанд. [[Маҳалли аҳолинишин|Маҳалҳои аҳолинишини]] Ҷумҳурии Тоҷикистон ба шаҳрӣ ва деҳотӣ ҷудо мешаванд. Ба маҳалҳои шаҳрӣ, шаҳрҳо ва шаҳракҳо, ба маҳалҳои деҳотӣ деҳаҳо, новобаста ба тобеияти маъмурияшон, дохил мешаванд. Шаҳрҳо метавонанд аҳаммияти ҷумҳуриявӣ ё вилоятӣ дошта бошанд. Тибқи омори 1 январи соли 2018 Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадах­шон]], вилоятҳои [[Вилояти Суғд|Суғд]] ва [[Вилояти Хатлон|Хатлон]], 58 ноҳия, аз он ҷумла 4 ноҳия дар шаҳри [[Душанбе]], 18 шаҳр, 57 шаҳрак, 370 ҷамоати деҳот<ref>{{Cite web|url=https://www.stat.tj/ru|title=Шумораи аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон то 1 январи соли 2018 Ахбороти Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|author=|website=stat.tj|date=2018|publisher=|lang=tg|accessdate=2019-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190512165954/https://stat.tj/ru|archivedate=2019-05-12}}</ref> ва 4223 деҳаро дар бар мегирад<ref>Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — С. 6. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2</ref>. {| class="standard" !№ !Ном !Шумораи<br>ноҳияҳо !Шумораи<br>шаҳрҳо !Маркази маъмурӣ !Аҳолӣ<br>(01.01.2018)<br>ҳазор тан<ref name=":1" /> !Паҳноварӣ<br>ҳазор км² !Зичии аҳолӣ<br>тан/км² |- class="shadow" |1 |[[Душанбе]] | align="center" |4 | | | align="right" |831,4 | align="right" |0,126 | align="right" |8314,0 |- |2 |[[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] | align="center" |7 | align="center" |1 |[[Хоруғ]] | align="right" |223,6 | align="right" |62,9 | align="right" |3,5 |- |3 |[[Вилояти Суғд]] | align="center" |14 | align="center" |8 |[[Хуҷанд]] | align="right" |2 608,5 | align="right" |25,2 | align="right" |103,5 |- |4 |[[Вилояти Хатлон]] | align="center" |24 | align="center" |4 |[[Бохтар (шаҳр)|Бохтар]] | align="right" |3 198,5 | align="right" |24,7 | align="right" |129,5 |- |5 |[[Ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ]] | align="center" |13 | align="center" |4 |[[Душанбе]] | align="right" |2 069,2 | align="right" |28,5 | align="right" |72,6 |- style="background: #CCC;" | |Ҳамагӣ | align="center" |62 | align="center" |18 | | align="right" |8 931 200 | align="right" |143 100 | align="right" |86,23 |} '''Шаҳрҳои Тоҷикистон:''' {| class="toccolours" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" style="margin: 0 0 0 0; font-size:85%; text-align:center; border-collapse: collapse;" ! !Аҳолӣ<br>(01.01.1992),<br>ҳазор тан !Аҳолӣ<br>(01.01.2015),<br>ҳазор тан<ref name=":02">{{cite web|url=https://www.stat.tj/ru/img/65a709121baf8a64bf15d33f398aafde_1435736807.pdf|title=Численность населения Республики Таджикистана на 1 января 2015 года|deadlink=yes|accessdate=2015-07-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150702021130/http://www.stat.tj/ru/img/65a709121baf8a64bf15d33f398aafde_1435736807.pdf|archivedate=2015-07-02}}</ref> !Аҳолӣ<br>(01.01.2016),<br>ҳазор тан<ref>{{cite web|url=https://www.stat.tj/ru/img/7a20337ca019c92e18235196b4e62aaa_1470198679.pdf|title=Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2016 года|website=Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2016 года|deadlink=yes|accessdate=2016-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170810004846/http://www.stat.tj/ru/img/7a20337ca019c92e18235196b4e62aaa_1470198679.pdf|archivedate=2017-08-10}}</ref> !Аҳолӣ<br>(01.01.2018)<br>ҳазор тан<ref name=":1">{{cite web|url=http://stat.ww.tj/files/cislennost_naselenia_na_1.01.2018.pdf|title=Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2018 года|website=Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2018 года|deadlink=no|access-date=2019-04-25|archive-date=2020-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200420232827/http://stat.ww.tj/files/cislennost_naselenia_na_1.01.2018.pdf|accessdate=2024-02-29|archivedate=2020-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200420232827/http://stat.ww.tj/files/cislennost_naselenia_na_1.01.2018.pdf}}</ref> !Аҳолӣ<br>(01.01.2019)<br>ҳазор тан<ref>{{cite web|url=http://stat.ww.tj/files/cislennost_naselenia_na_1.01.2019.pdf|title=Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2019 года|website=Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2019 года|deadlink=yes}}{{Пайванди мурда|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> !Аҳолӣ<br>(01.01.2020)<br>ҳазор тан<ref name="pop2020">{{cite web|url=http://stat.ww.tj/posts/July2020/macmua_20201.pdf|title=Population of the Republic of Tajikistan as of 1 January 2020|publisher=Statistics office of Tajikistan|language=ru|deadlink=yes|accessdate=2020-10-03|archive-date=2021-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601101228/http://stat.ww.tj/posts/July2020/macmua_20201.pdf|archivedate=2021-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210601101228/http://stat.ww.tj/posts/July2020/macmua_20201.pdf}}</ref> !Аҳолӣ<br>(01.01.2021)<br>ҳазор тан<ref name="stat2022">{{Cite web|url=https://stat.tj/storage//1.01.2022.pdf|title=Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2022 года|deadlink=no|access-date=2023-03-08|archive-date=2022-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20221010195817/https://stat.tj/storage//1.01.2022.pdf}}</ref> !Аҳолӣ<br>(01.01.2022)<br>ҳазор тан<ref name="stat2022" /> !Паҳноварӣ<br>ҳазор км² !Зичии аҳолӣ<br>тан/км² |- |[[Душанбе]] |584,5 |788,7 |802,7 |831,4 |846,4 |863,4 |1185,4 |1201,8 |0,203 |5914,4 |- |[[Хуҷанд]] |165,3 |172,7 |175,4 |179,9 |181,6 |183,6 |196,8 |198,7 |0,04 |4967,5 |- |[[Бохтар (шаҳр)|Бохтар]] |60 |102,9 |105,4 |109,1 |110,8 |111,8 |125,2 |126,7 |0,026 |4873,1 |- |[[Кӯлоб]] |81,3 |101,2 |102,4 |104,4 |105,5 |106,3 |104,1 |105,8 |0,035 |3022,9 |- |[[Истаравшан]] |47,6 |59,9 |61,2 |63,5 |64,6 |65,5 |63,3 |64,3 |0,018 |3572 |- |[[Турсунзода (шаҳр)|Турсунзода]] | - |52,4 |52,8 |53,1 |53,7 |55,7 |57,3 |57,8 |0,012 |4816,7 |- |[[Конибодом]] |39,9 |49,7 |50,4 |51,6 |52,2 |52,5 |54,3 |54,4 |0,015 |3626,7 |- |[[Исфара]] |35,4 |46,9 |47,8 |49,7 |50,7 |51,7 |54,1 |54,9 |0,015 |3660 |- |[[Гулистон (шаҳр)|Гулистон]] |43,9 |43,4 |45,1 |47,1 |48,2 |49,2 |49,9 |50,2 |0,003 |5039 |- |[[Ваҳдат]] |46,7 |42,2 |42,4 |42,5 |42,8 |43,2 |53,5 |54,4 |0,014 |3885,7 |- |[[Панҷакент]] |29,6 |40,6 |41,2 |42,3 |42,8 |43,3 |43,3 |43,8 |0,007 |6257,1 |- |[[Бӯстон (шаҳр)|Бӯстон]] |36,9 |32,5 |31,8 |32,1 |33,2 |34,0 |33,8 |35,0 |0,011 |3181,8 |- |[[Хоруғ]] |21,5 |28,9 |29,2 |29,9 |30,3 |30,5 |30,9 |31,1 | | |- |[[Норак]] |21,1 |28,1 |29,1 |30,4 |30,9 |31,4 |28,1 |28,8 | | |- |[[Ҳисор]] | - |26,9 |27,4 |27,9 |28,7 |29,1 |31,7 |32,1 |0,01 |3210 |- |[[Истиқлол (шаҳр)|Истиқлол]] |21,3 |15,9 |16,4 |16,9 |17,3 |17,6 |18,3 |18,7 |0,033 |566,7 |- |[[Леваканд|Левакант]] |14,6 |15,8 |16,1 |16,9 |17,3 |17,7 |17,7 |18,7 | | |- |[[Роғун]] |9,1 |15,0 |15,0 |14,9 |15,0 |14,9 |15,1 |15,2 |0,005 |3040 |} == Аҳолӣ == {{асосӣ|Аҳолии Тоҷикистон}}Тоҷикистон дар миёни тамоми кишварҳои Иттиҳоди Шӯравии собиқ сареътарин рушди шумораи миллатҳои унвондорро таҷриба мекунад. Саҳми [[тоҷикон]] дар соли 1959 — 53,1 % аҳолии Тоҷикистон, дар соли 1989 аллакай 62,3 % буд. Дар соли 2002 ба 79,9 % ва дар соли 2010 ба 84,3 % афзоиш ёфт. [[Акс:Tajik family. Tajikistan.jpg|мини|Як хонаводаи тоҷик|299x299px]] Бар асоси барӯйхатгирии аҳолӣ дар соли 2010, ҷамъияти Тоҷикистон {{шумора|7565000}} нафар, то 1 октябри 2015 — {{шумора|8486300}} нафар буд. Шумораи мардон {{шумора|3813000}} нафар ва занон {{шумора|3752000}} нафар аст. Мувофиқи ин додаҳо ба ҳар 1 ҳазор мард дар Ҷумҳурии Тоҷикистон 984 нафар зан рост меояд. Бар асоси гузориши [[Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]], то 1 январи соли 2018 шумораи аҳолии ҷумҳурӣ {{шумора|8931200}} тан буд<ref name=":1" />. Аҳолиии Тоҷикистон муддатҳост, ки бо суръати зиёде дар ҳоли рушд аст: дар соли 1959 дар инҷо {{шумора|1981000}} нафар, дар соли 1989 — {{шумора|5109000}} нафар ва ба фарқ аз кишварҳои аврупоии [[Иттиҳоди давлатҳои муштаракулманофеъ|ИДМ]], дар соли 1989—1999 бо вуҷуди муҳоҷирати қобили таваҷҷуҳ аҳолӣ аз ҷумҳурӣ (437 ҳазор нафар дар 11 сол) ба рушд идома дод. Омили аслии рушди ҷамъият афзоиши табиъии зиёд аст. 23 июли 2022, расман эълом шуд, ки ҷамъияти Тоҷикистон ба 10 миллион нафар расидааст<ref>{{Cite web|url=https://dushanbe.tj/articles/1010-tifli-10-millionai-to-ikiston-ba-honai-hud-omad|title=Тифли 10 миллионаи Тоҷикистон ба хонаи худ омад|website=dushanbe.tj|date=2022-07-26|publisher=Сомонаи расмии Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳри Душанбе|accessdate=2024-02-29}}</ref>. Тақсимоти тақрибии аҳолӣ бар асоси гурӯҳи синӣ дар ибтидои соли 2018 ба шумора (ҳазор тан)<ref name=":1" />: * Аҳолии шаҳр: ** 1483,6 — зери сини кор (мардон: 772 / занон: 711,6); ** 134,3 — болои сини кор (мардон: 44,7 / занон: 89,6). * Аҳолии русто: ** 2338,6 — зери сини кор (мардон: 1213,9 / занон: 1124,7); ** 353,5 — болои сини кор (мардон: 128,5 / занон: 225). {| class="toccolours" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="margin: 0 0 0 0; font-size:85%; text-align:center; border-collapse: collapse;" |+Ҷадвали 1. Аҳолии минтақаҳои Тоҷикистон (ҳазор тан)<ref name="stat20222">{{Cite web|url=https://stat.tj/storage//1.01.2022.pdf|title=Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2022 года|deadlink=no|access-date=2023-03-08|archive-date=2022-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20221010195817/https://stat.tj/storage//1.01.2022.pdf}}</ref> ! !1989 !1995 !2000 !2005 !2010 !2015 !2020 !2022 |- !'''[[Душанбе]]''' | align="center" |592,2 |511,9 | align="center" |564 |630 | align="center" |711,2 | align="center" |788,7 |863,4 |1201,8 |- ![[Вилояти Суғд]] | align="center" |1554,2 |1740,8 | align="center" |1871,9 |2015,8 | align="center" |2197,9 | align="center" |2455,5 |2707,3 |2823,9 |- ![[Вилояти Хатлон]] | align="center" |1697,4 |1956 | align="center" |2145,2 |2368,4 | align="center" |2618,3 | align="center" |2971,5 |3348,3 |3530,0 |- ![[Вилояти мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] | align="center" |160,9 |188 | align="center" |206,2 |206,8 | align="center" |204,8 | align="center" |214,3 |228,9 |230,1 |- ![[Ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ|Ноҳияҳои тобеъи ҷумҳурӣ]] | align="center" |1087,9 |1237,1 | align="center" |1341,2 |1497,9 | align="center" |1685,2 | align="center" |1922 |2165,9 |2101,0 |- !Ҷумҳурии Тоҷикистон | align="center" |5092,6 |5633,8 | align="center" |6128,5 |6718,9 | align="center" |7417,4 | align="center" |8352 |9313,8 |9886,8 |} Ҷараёни шаҳришавӣ (урбанизатсия), ки то соли 2000 дар сатҳи ҷумҳурӣ дар авҷ буд, мувофиқи ҷамъбасти пешакии Барӯйхатгирии аҳоли ва фонди манзили соли 2010 муътадил гашта, таносуби аҳолии шаҳру деҳот 27 дарсади аҳолии шаҳр ва 73 дарсади аҳолии деҳотро ташкил кард. == Сохтори давлатӣ == Тоҷикистон ҷумҳурии президентист<ref>{{Cite web|url=http://tass.ru/|title=Таджикистан - Страна ТАСС|website=ТАСС|lang=ru|accessdate=2024-03-13}}</ref>. === [[Рамзҳои давлатии Тоҷикистон|Рамзҳои давлатӣ]] === {{Асосӣ|Парчами Тоҷикистон|Нишони Тоҷикистон|Суруди миллии Тоҷикистон}}Парчам, Нишон ва Суруди миллӣ рамзҳои давлатии Тоҷикистон мебошанд<ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%82-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D2%B3%D0%BE%D0%B8-%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B8-%D2%B7/|title=Қонуни ҶТ «Дар бораи рамзҳои давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон»|date=2017-04-16|publisher=[[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]]}}</ref>. {{Сабки нигораҳо}} <gallery mode="packed" heights="120px" class="ts-gallerystyle-gray"> Flag of Tajikistan.svg|Парчам Emblem of Tajikistan.svg|Нишон </gallery> === Асосҳои сохтори конститутсионӣ === {{Асосӣ|Низоми сиёсии Тоҷикистон|Конститутсияи Тоҷикистон|Сиёсати дохилии Тоҷикистон}}Бар пояи [[Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Конститутсия]], ки қонуни асосии кишвар ба шумор меравад, Тоҷикистон давлати соҳибихтиёр, [[Мардумсолорӣ|демократӣ]], ҳуқуқбунёд, [[Секуляризм|дунявӣ]] ва [[Давлати ягона|ягона]] буда, шакли идораи он [[Низоми риёсатӣ|президентӣ]] мебошад<ref>{{Cite web|url=https://mmk.tj/content/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD|title=Модаи 1. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=mmk.tj|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|accessdate=2024-03-12}}</ref>. Ҳокимияти давлатӣ дар асоси таҷзияи он ба ҳокимияти қонунгузор, иҷроия ва судӣ амалӣ мегардад<ref>{{Cite web|url=https://mmk.tj/content/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD|title=Моддаи 9. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=mmk.tj|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|accessdate=2024-03-12}}</ref>. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон 6 ноябри соли 1994 дар раъйпурсии умумӣ қабул карда шуда 26 сентябри соли 1999, 22 июни соли 2003 ва 22 майи соли 2016 бо тариқи раъйпурсии умумӣ ба он тағйиру иловаҳо ворид карда шудааст<ref>{{Cite web|url=https://mmk.tj/content/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD|title=Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=mmk.tj|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|accessdate=2024-03-12}}</ref>. === Президент === {{Асосӣ|Президенти Тоҷикистон}} {{Ҳамчунин бубинед|Феҳристи раҳбарони Тоҷикистон}} Сарвари давлат ва ҳукумат Президенти Тоҷикистон аст<ref>{{Cite web|url=https://mmk.tj/content/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD|title=Моддаи 64. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=mmk.tj|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|accessdate=2024-03-12}}</ref>. Президентро шаҳрвандони Тоҷикистон ба тарзи умумӣ, мустақим, баробар ва овоздиҳии пинҳонӣ ба муҳлати 7 сол интихоб менамоянд. Президенти Тоҷикистон шахсе шуда метавонад, ки танҳо шаҳрвандии Тоҷикистонро дошта бошад, синни ӯ аз 30 кам набуда, дорои таҳсилоти олӣ бошад, забони давлатиро донад ва дар ҳудуди ҷумҳурӣ на камтар аз 10 соли охир истиқомат дошта бошад<ref>{{Cite web|url=https://mmk.tj/content/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD|title=Моддаи 65. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=mmk.tj|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|accessdate=2024-03-12}}</ref>. Охирон Интихоботи президентӣ дар Тоҷикистон [[11 октябр]]и [[соли 2020]] баргузор шуд. Дар натиҷа Президент [[Эмомалӣ Раҳмон]] барои давраи панҷӯм баъд аз дарёфти 90,92 % овозҳо ғолиб омад<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.tj/20201014/Elon-natijaho-nihoii-intikhobot-prezidenti-Tojikiston-1032086108.html|title=(КМИР)-и Тоҷикистон натиҷаҳои ниҳоии овоздиҳӣ дар маъракаи интихоботи президенти Тоҷикистонро эълон кард|author=|website=sputnik.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2020-10-15}}</ref>. Рамзҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз Ливо ва Нишони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон иборат мебошанд. Ливо ва Нишон рамзҳои расмии ҳокимияти президентӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошанд. === Ҳокимияти қонунгузор === {{асосӣ|Порлумони Тоҷикистон}} Мақоми олии намояндагӣ ва қонунгузор [[Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон|Маҷлиси Олӣ]] мебошад, ки аз ду Маҷлис — [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон|Маҷлиси миллӣ]] ва [[Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон|Маҷлиси намояндагон]] иборат аст<ref name=":2">{{Cite web|url=https://mmk.tj/content/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD|title=Моддаи 48. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=mmk.tj|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|accessdate=2024-03-12}}</ref>. Муҳлати ваколати Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагон 5 сол аст. Ваколати Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагон дар рӯзи оғози фаъолияти Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагони даъвати нав қатъ мегардад. Интихоботи Маҷлиси намояндагон ба таври умумӣ, баробар, мустақим ва бо овоздиҳии пинҳонӣ сурат мегирад. Вакили Маҷлиси намояндагон шахсе интихоб ва узви Маҷлиси миллӣ шахсе интихоб ё таъйин шуда метавонад, ки танҳо шаҳрвандии Ҷумҳурии Тоҷикистонро дошта бошад ва синни ӯ аз 30 кам набуда, дорои таҳсилоти олӣ бошад<ref name=":2" />. === Ҳокимияти иҷроия === {{main| Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон| Ҳокимияти иҷроияи Ҷумҳурии Тоҷикистон}} Мақоми ҳокимияти иҷроияи давлатӣ [[Ҳукумати Тоҷикистон|Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон]] мебошад<ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/%d2%9b%d0%be%d0%bd%d1%83%d0%bd%d0%b8-%d0%ba%d0%be%d0%bd%d1%81%d1%82%d0%b8%d1%82%d1%83%d1%82%d1%81%d0%b8%d0%be%d0%bd%d0%b8%d0%b8-%d2%b7%d1%83%d0%bc%d2%b3%d1%83%d1%80%d0%b8%d0%b8-%d1%82%d0%be%d2%b7-6/|title=Моддаи 1. Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон Дар бораи Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон|date=2017-04-13|publisher=Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=|accessdate=2024-03-13}}</ref>. Ҳукумати ҷумҳурӣ аз Сарвазир, муовини якум ва муовинони ӯ, вазирон, раисони кумитаҳои давлатӣ иборат аст<ref name=":22">{{Cite web|url=https://mmk.tj/content/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD|title=Моддаи 73. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=mmk.tj|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|accessdate=2024-03-12}}</ref>. Мақомоти иҷроияи марказии ҳокимияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон инҳо мебошанд<ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/%d2%9b%d0%be%d0%bd%d1%83%d0%bd%d0%b8-%d2%b7%d1%82-%d0%b4%d0%b0%d1%80-%d0%b1%d0%be%d1%80%d0%b0%d0%b8-%d0%bd%d0%b8%d0%b7%d0%be%d0%bc%d0%b8-%d0%bc%d0%b0%d2%9b%d0%be%d0%bc%d0%be%d1%82%d0%b8-%d0%b8%d0%b4/|title=Моддаи 5. Қонуни ҶТ «Дар бораи низоми мақомоти идоракунии давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон»|date=2017-04-16|publisher=Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=|accessdate=2024-03-13}}</ref>: * [[Дастгоҳи иҷроияи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]]; * вазоратҳо ва кумитаҳои давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон; * мақомоти назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон; * мақомоти назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон; * мақомоти машваратию маслиҳатии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон. === Ҳокимияти судӣ === {{main|Низоми додгоҳии Тоҷикистон}} Ҳокимияти судӣ мустақил буда, аз номи давлат ва аз тарафи судяҳо амалӣ мегардад. Ҳокимияти судӣ ҳуқуқ, озодии инсону шаҳрванд, манфиати давлат, ташкилоту муассисаҳо, қонунияту адолатро ҳифз менамояд<ref name=":222">{{Cite web|url=https://mmk.tj/content/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD|title=Моддаи 84. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=mmk.tj|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|accessdate=2024-03-12}}</ref>. Низоми ҳокимияти судии Ҷумҳурии Тоҷикистонро Суди конститутсионӣ, Суди Олӣ, Суди Олии иқтисодӣ, Суди ҳарбӣ, Суди Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, судҳои вилоят, шаҳри Душанбе, шаҳр ва ноҳия, Суди иқтисодии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, судҳои иқтисодии вилоят ва шаҳри Душанбе ташкил медиҳанд<ref>{{Cite web|url=https://mmk.tj/content/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%81%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-%D1%81%D1%83%D0%B4%D2%B3%D0%BE%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD|title=Моддаи 3. Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон Дар бораи Судҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон|date=2020-01-15|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон}}</ref>. === Ҳизбҳои сиёсӣ === {{main|Ҳизбҳои сиёсии Тоҷикистон}} Тибқи Қонуни асосӣ дар Тоҷикистон зиндагии умумӣ бар асоси равияҳои гуногуни сиёсӣ ва мафкураӣ дар ҳоли рушд буда, «мафкураи ҳеч як ҳизб, иттиҳодияи ҷамъиятӣ, динӣ, ҳаракат ва гурӯҳе наметавонад ба ҳайси мафкураи давлатӣ эътироф шавад»<ref name=":223">{{Cite web|url=https://mmk.tj/content/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD|title=Моддаи 8. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=mmk.tj|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|accessdate=2024-03-12}}</ref>. Дар  Ҷумҳурии Тоҷикистон танҳо ҳизбҳои сиёсии ҷумҳуриявӣ таъсис дода мешавад<ref name=":06">{{Cite web|url=https://majmilli.tj/%d2%9b%d0%be%d0%bd%d1%83%d0%bd%d0%b8-%d2%b7%d1%83%d0%bc-%d2%b3%d1%83%d1%80%d0%b8%d0%b8-%d1%82%d0%be-%d2%b7%d0%b8%d0%ba%d0%b8%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bd-%d0%b4%d0%b0%d1%80-%d0%b1%d0%be%d1%80%d0%b0%d0%b8/|title=Моддаи 3. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон Дар бораи ҳизбҳои сиёсӣ|date=2017-04-13|publisher=Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=|accessdate=2024-03-13}}</ref>. Ҳизби сиёсӣ барои сабтиноми давлатӣ, феҳристи ҳаддиақал ҳазор нафар аз тарафдорони худро, ки сокинони аксари шаҳрҳову ноҳияҳои Тоҷикистон ҳастанд, пешниҳод мекунад<ref name=":06" />. Дар Тоҷикистон 7 ҳизби сиёсии расмӣ сабтином шудааст: * [[Ҳизби аграрии Тоҷикистон]] * [[Ҳизби демократи Тоҷикистон|Ҳизби демократии Тоҷикистон]] * [[Ҳизби ислоҳоти иқтисодии Тоҷикистон]] * [[Ҳизби коммунистии Тоҷикистон]] * [[Ҳизби сотсиалистии Тоҷикистон]] * [[Ҳизби сотсиал-демократии Тоҷикистон]] * [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]] === Артиши миллӣ === {{main|Артиши миллии Тоҷикистон|Қувваҳои мусаллаҳи Тоҷикистон}} Артиши миллии Тоҷикистон, ҷамъи қувваҳои мусаллаҳи давлатии Тоҷикистон 23 феврали 1993 бо қарори [[Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] дар заминаи «[[Фронти халқии Тоҷикистон|Фронти халқӣ]]» ва гурӯҳҳои мусаллаҳе, ки ҳукумати қонуниро тарафдорӣ мекарданд, бо мақсади ҳимояи кишвар таъсис шудааст<ref>{{ЭМТ|Артиши миллии Тоҷикистон|1|муаллиф=}}</ref>. == Иқтисод == {{асосӣ|Иқтисоди Тоҷикистон}}Иқтисоди Тоҷикистон ба соҳаи кишоварзӣ ва хадамот вобаста аст, ки ҳар кадом беш аз аз панҷ ду ҳиссаи нерӯи корро истихдом мекунанд. Ҷанги шаҳрвандӣ, ки пас аз истиқлоли Тоҷикистон рух дод, таъсири харобиоваре ба кишоварзӣ ва саноати ҷумҳурӣ дошт<ref name="Britannica">{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Tajikistan/People#ref73599|title=Tajikistan|website=Encyclopædia Britannica|access-date=29 October 2019|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225231634/https://www.britannica.com/place/Tajikistan/People#ref73599|url-status=live}}</ref> ва дар тӯли солҳои истиқлол, сохтори шуғли аҳолӣ башиддат тағйир кардаву иқтисод кишоварзӣ шудааст. Дар соли 1991—2013, саҳми шуғл дар кишоварзӣ аз 45 % дарсад ба 66 % афзоиш ёфт ва саҳми шуғд дар саноат аз 13 % ба 4 %, дар сохтусоз аз 8 % ба 3 %, дар бахши хадамот аз 35 % ба 27 % коҳиш ёфт. Аз соли 2000 ба ин сӯ, 10-12 % рушди иқтисодии устувор мушоҳада мешавад. Ҳаҷми қарзи давлатии Тоҷикистон: Дар соли 2009 қарзи давлатӣ 1 миллиарду 691,3 миллион доллар буд, дар [[соли 2018]] ҳаҷми он ба 2 миллиарду 873 миллион доллар расид.<ref>{{Cite web|url=https://www.ozodi.org/a/ten-years-challenge-tajikistan/29747422.html|title=Дар 10 сол дар Тоҷикистон чӣ тағйир кард?|author=ozodi.org|publisher=ozodi.org|lang=tg|accessdate=2019-04-18}}</ref>. Ҳаҷми умумии қарзи хориҷии Тоҷикистон ба аввали семоҳаи дуюми соли 2022 каме бешар аз 3,3 млрд долларро ташкил дод. Таносуби қарзи хориҷӣ ба Маҷмӯи маҳсулоти дохилӣ (ММД)-и ҷумҳурӣ ба мисли аввали соли 2022 — 37,7 % боқӣ мемонад.<ref>{{Cite web|url=https://www.asiaplustj.info/tj/news/tajikistan/economic/20220607/dar-semoai-avval-arzi-horiii-toikiston-2-mln-ziyod-shud|title=Дар семоҳаи аввал қарзи хориҷии Тоҷикистон $2 млн зиёд шуд|author=ozodi.org|date=2022-06-07|publisher=ozodi.org|lang=tg|accessdate=2022-09-16}}</ref>. * Сандуқи байналмилалии пул (СБП) пешгӯӣ намудааст, ки ММД (маҷмаъи маҳсулоти дохилӣ)-и Тоҷикистон дар соли равон 5 дарсад ва дар соли 2020 4,5 дарсад рушд хоҳад кард, гуфта шудааст дар гузориши моҳи апрели иқтисоди ҷаҳонӣ «''World Economic Outlook''»<ref>{{Cite web|url=https://sputnik-tj.com/Tajikistan/20190411/1028643755/MVF-durnamo-rushdi-MMD-Tojikiston-2019-peshgui-kardan-.html|title=СБП дурнамои рушди ММД-и Тоҷикистонро дар соли 2019 пешгӯӣ кард|author=sputnik-tj.com|publisher=sputnik-tj.com|lang=tg|accessdate=2019-04-18}}</ref>. * Пас аз натиҷаҳои соли гузашта, Тоҷикистон ҳаҷми қарзи хориҷии худро зиёд кард. Дар аввали моҳи январи соли 2021 ин рақам 3,2 миллиард доллар буд. Бояд қайд кард, ки ин 43,8 фоизи маҷмӯи маҳсулоти дохилии ҷумҳурӣ (ММД)-ро ташкил медиҳад. Ҳамин тариқ, барои ҳар як шаҳрванди кишвар 339 доллар рост меояд.<ref>[https://tj.sputniknews.ru/economy/20210226/1032894307/Kazhdyy-zhitel-Tadzhikistana-dolzhen-339-dollarov.html /sputniknews.ru/ 26.02.2021]</ref> * Тибқи маълумоти Кумитаи давлатии сармоягузорӣ ва идораи амволи давлатии ҷумҳурӣ, давоми солҳои 2007—2021 вуруди сармоягузории хориҷӣ ба иқтисоди Тоҷикистон зиёда аз 11 млрд долларро ташкил дод. Сармоягузориҳо танҳо аз [[Чин]] (3,3 млрд доллар), [[Русия]] (1,6 млрд доллар) ва [[Қазоқистон]] (586 млн доллар) ба 50 % аз ҳаҷми умумии сармоягузориҳои хориҷии дар ин давра ҷалбшуда баробар аст (чунин маълумот дар бораи дигар кишварҳои узви СҲШ дастрас нест).<ref>{{Cite web|url=https://www.asiaplustj.info/news/tajikistan/economic/20220913/toikiston-bo-kishvaroi-ssh-ch-guna-molu-masulot-savdo-mekunad-va-mablaash-ch-adar-ast|title=Тоҷикистон бо кишварҳои СҲШ чӣ гуна молу маҳсулот савдо мекунад ва маблағаш чӣ қадар аст|author=www.asiaplustj.info/news/|date=2022-09-13|publisher= asiaplustj.info|lang=tg|accessdate=2022-09-16}}</ref> === Саноат === {{main|Саноати Тоҷикистон}} [[Акс:Talco.jpg|250px|right]] Ҷанги шаҳрвандӣ (1992—1997) ба фаъолияти саноати Ҷумҳурии Тоҷикистон нақши манфӣ гузошт. Корхонаҳои саноатии Тоҷикистон аз соли 1996 инҷониб аксар зараровар ҳисоб мешаванд. Зеро, аз ин сол сар карда ба ҷумҳурӣ воридоти молҳои саноатии хориҷӣ хело афзуд. Дар натиҷа аз як тараф аксарияти корхонаҳои саноатӣ фаъолият намекарданд, аз тарафи дигар, он корхонаҳое, ки фаъолият менамоянд, маҳсулоташон бо молҳои ба ҷумҳурӣ ворид шудаи хориҷӣ рақобат карда наметавонанд. Корхонаҳои муштараки саноатии Тоҷикистон дар натиҷаи инвеститсияҳои хориҷӣ ба миён омада фаъолият (асосан соҳаи саноати сабук) мебаранд. Дар соли 2011 дар Ҷумҳурии Тоҷикистон 952 корхонаи саноатӣ арзи вуҷуд мекард (аз байни онҳо 10,2 % кор намекарданд). Маҳсулоти истеҳсолнамудаи корхонаи саноатӣ дар 9 моҳи соли 2012 — $1,4 млрд ташкил мекард<ref>http://www.regnum.ru/news/1582915.html</ref>. Мувофиқи ахбороти Вазорати энергетика ва саноати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ҷумҳурӣ чунин соҳаҳои асосии саноат арзи вуҷуд доранд: * коркарди маъданҳои кӯҳӣ ва металҳои нодир; * истеҳсоли ангишт (дар кони ангишти Шӯроб, Фон-Яғноб (кокс) ва Назаргиёҳ (антрасит)); * истеҳсоли газ ва нафт (дар водии Вахш, [[Ҳисор]], Хоҷа Сартез дар [[Кӯлоб]] ва [[вилояти Суғд]]); * истеҳсоли металҳои ранга (арзиз, тило, нукра, сурб, цинк, висмут, ртуть, вольфрам, молибден); * саноати сабук (асосан коркарди пахта ва хуроквори); * саноати кимиё (Комбинати кимиёи [[Ёвон]], Заводи азотбарории Вахш); * саноати масолеҳи сохтумонӣ; * саноати мошинасозӣ; * саноати пилла.<ref>{{Cite web |url=http://www.minenergoprom.tj/ |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2021-08-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170814123031/http://www.minenergoprom.tj/ |archivedate=2017-08-14 }}</ref> Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон [[соли 2019]] дар соҳаи саноат — 219 корхонаи нави саноатӣ бо таъсиси 2942 ҷойи корӣ, аз ҷумла, дар [[вилояти Суғд]] — 59 бо 969 ҷойҳои кории нав, [[вилояти Хатлон]] — 57 корхона бо 678 ҷойҳои кории нав, [[ВМКБ]] — 3 корхона бо 87 ҷойҳои кории нав, шаҳри [[Душанбе]] — 60 корхона бо 812 ҷойҳои кории нав ва [[НТҶ]] — 40 корхона бо 386 ҷойҳои кории нав сохта ба истифода дода шуд. Аз шумораи умумии корхонаҳои нав: 38 — корхона ба соҳаи мошинсозӣ, 53 — корхона ба саноати сабук, 50 — корхона ба соҳаи масолеҳи сохтмон, 62 — корхона ба саноати хӯрокворӣ, 2 —корхона ба саноати маъдан, 1 — корхона ба саноати ангишт, 5 — корхона ба соҳаи табъу нашр ва 8 — корхона ба дигар соҳаҳо рост меояд.<ref>{{cite web|url=http://sanoat.tj/?p=5344|title=Натиҷаи воридоти технологияҳои муосир ва татбиқи он дар истеҳсолоти ватанӣ|author=|date=|publisher=sanoat.tj|accessdate=2020-01-22|archivedate=2020-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200212094105/http://sanoat.tj/?p=5344}}</ref>. === Бонкҳо ва ташкилотҳои қарзӣ === Низоми молиявии мамлакатро [[Бонки миллии Тоҷикистон]] ба танзим медарорад. Дар ҷумҳурӣ 13 бонк ва ташкилотҳои қарзӣ аъзои Ассотсиатсияи бонкҳои Тоҷикистон (АБТ) мебошанд: * БДА ҶТ «[[Амонатбонк]]»; * ҶСК «[[Ориёнбонк]]»; * ҶСК «[[Агроинвестбонк]]»; * ҶСК «[[Тоҷиксодиротбонк]]»; * «БСТ ТИСТ Тоҷпромбонк»; * ҶСК «[[Бонки Эсхата]]»; * ҶСП «Фононбонк»; * ҶСК «Соҳибкорбонк»; * ҶСК «''Accessbank Tajikistan''»; * ҶСП ТҚХ «ФИНКА»; * ҶСП «Аввалин Бонки Молиявии хурд»; * ҶДММ ТҚХ «ИМОН ИНТЕРНЕШНЛ» * ҶСП ТҚХА «Боварӣ ва ҳамкорӣ».<ref>{{Cite web |url=http://news.tj/tj/news/amirsho-miraliev-ro-bari-abt-intikhob-shud |title=Амиршо Миралиев роҳбари АБТ интихоб шуд |accessdate=2016-04-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160426133020/http://news.tj/tj/news/amirsho-miraliev-ro-bari-abt-intikhob-shud |archivedate=2016-04-26 }}</ref> === Бекорӣ ва муҳоҷирати меҳнатӣ === Ҷанги шаҳрвандӣ (1992—1997) боиси харобии иқтисод ва баста шудани корхонаву муассисаҳои давлатӣ гардид. Корхонаҳои саноатии истеҳсолӣ ва диг. ширкатҳои хурду миёнаи хидматрасони асосан 10-15 % қавваи кории ҷумҳуриро бо кор таъмин мекунанд. Бинобар ин шумораи мардуми қобили кор ба сафи муҳоҷирони меҳнатӣ тахминан ба 1 000 000 нафар расидааст. Саҳми онҳо дар иқтисодиёт меафзояд. Бар асоси гузоришҳои расмӣ, дар Русия ва кишварҳои дигари хориҷӣ беш аз як милюн муҳоҷири кории тоҷик фаъъолият мекунанд, ки ағлаби онҳо ҳамасола сармояи зарурӣ барои таъмини рӯзгори хонаводаҳоро ба Тоҷикистон интиқол медиҳанд. Дар соли 2012 муҳоҷирони корӣ ба Тоҷикистон ҳудуди 3,6,млрд доллар пул (47 % ММД и ҷумҳурӣ) интиқол додаанд. Дар миёни кишварҳое, ки иқтисодашон ба маболиғи интиқолии муҳоҷирони корӣ вобаста аст, Тоҷикистон ҳамчунон болотарин ҷойгоҳро ба худ ихтисос медиҳад.<ref>http://www.bbc.co.uk/tajik/news/2012/11/121121_zkh_worldbank_report.shtml</ref> === Кишоварзӣ === {{Main|Кишоварзӣ дар Тоҷикистон}} Аз назари таърихӣ, Тоҷикистон кишвари асосан кишоварзӣ аст. Агарчи саноат дар замони Шӯравӣ рушд ёфт, аммо тавлидоти кишоварзи ҳамчунон ғолиб буд. Дар поёни даҳаи 1980, заминҳои кишоварзӣ 1/3 ҳиссаи ҳудуди ҷумҳуриро ишғол карданд. Муҳиммтарин маҳсуле, ки дар давраи Шӯравӣ дар Тоҷикистон кишт мешуд [[пахта]] буд, аммо тавлиди он пас аз истиқлол коҳиш ёфтааст. Дар соли 2014, 417,9 ҳазор тонна пахта дар ҷумҳурӣ бардошт шуд<ref name="autogenerated8">Ашуров Ш. А., Караматуллаева Р. С. Совершенствование управления в сельскохозяйственном производстве Республики Таджикистан // Аграрное образование и наука. — 2015. — № 2. — С. 5</ref>. Тавлидоти кишоварзи дар соли 2014 беш аз: 1232,6 ҳазор тонна [[ғалла]] ва [[Лӯбиёӣ|лубиёӣ]], 1342,4 ҳазор тонна [[Сабзавот|сабзиҷот]], 465 ҳазор тонна полезӣ, 313,2 ҳазор тонна [[мева]], 167,1 ҳазор тонна [[ангур]], 990,2 ҳазор тонна [[картошка]] будааст. === Энергетика === [[Акс:Un-Tajikistan.svg|thumb|Харитаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]]{{Main|Энергетикаи Тоҷикистон}} Дар Тоҷикистон ҳоло чунин Нерӯгоҳҳои барқии обӣ амал мекунанд: Нерӯи асоси энергетикаи Тоҷикистонро Нерӯгоҳҳои барқии обӣ истеҳсол мекунанд. Ҳаҷми умумии муайяншудаи иқтидори Нерӯгоҳҳои барқии обӣ — 4070 МВт аст. Тоҷикистон дорои захираҳои ғании гидроэнергетикӣ мебошад. Ҳаҷми умумии захираҳои гидроэнергетикӣ — 527 млрд кВт. соатро ташкил медиҳад. Аз рӯи ҳаҷми умумии захираҳои гидроэнергетикӣ Тоҷикистон дар ҷаҳон ҷойи ҳаштумро ишғол мекунад. Дар Тоҷикистон ҳоло чунин Нерӯгоҳҳои барқии обӣ амал мекунанд: # [[НБО Норак]] — бо иқтидори 3000 МВт; # [[НБО Бойғозӣ]] — бо иқтидори 600 МВт; # [[Нерӯгоҳи барқи обии Сангтӯда-1|НБО Сангтӯда-1]] — бо иқтидори 670 МВт; # [[Нерӯгоҳи барқи обии Сангтӯда-2|НБО Сангтӯда-2]] — бо иқтидори 220 МВт; # [[НБО Сарбанд]] — бо иқтидори 240 МВт; # [[НБО Шаршара]] — бо иқтидори 29,9 МВт; # [[НБО Марказӣ]] — бо иқтидори 15,1 МВт; # [[НБО Қайроққум]] — бо иқтидори 126 МВт дар Сирдарё; # Силсилаи НБО Варзоб ([[НБО Варзоб-1, Варзоб-2 ва Варзоб-3]]) — бо иқтидори умумии 25,7 МВт.; # [[Нерӯгоҳи барқи обии «Хоруғ»|Нерӯгоҳи Хоруғ]]; # [[Нерӯгоҳи барқи обии Роғун]] — [[16 ноябр]]и [[соли 2018]] агрегати якуми НБО Роғун бо иқтидори 600 МВт ба кор даромад. Ду сол боз (аз соли 2018) дар натиҷаи мулоқоту гуфтушунидҳои сатҳи олии Сарони ду давлат — Тоҷикистон ва [[Ӯзбекистон]] ҳамкории энергетикҳои тоҷику ӯзбек боз барқарор гардид, ки ин барои ҳарду тараф манфиати хеле калонеро молик аст. Баъди зиёда аз 9 соли ҷудо будани низоми энергетикии Тоҷикистон аз [[Осиёи Марказӣ]] додугирифти неруи барқ байни ин ду ҷумҳурии ҳамсоя оғоз ёфт. Дар давраи Истиқлол иқтидори истеҳсолии соҳаи энергетика, бе назардошти НБО «Роғун», ба миқдори 1520 МВт зиёд шуд.<ref>{{Cite web|url=http://khovar.tj/2019/12/imr-z-r-zi-energetik-o-dar-davrai-isti-loliyat-i-tidori-iste-solii-so-a-be-nazardoshti-nbo-ro-un-1520-mvt-ziyod-shud/|title=Дар давраи Истиқлол иқтидори истеҳсолии соҳа бе назардошти НБО «Роғун» 1520 МВт зиёд шуд|author=|website=www.khovar.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2019-12-22|archivedate=2019-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191222130729/http://khovar.tj/2019/12/imr-z-r-zi-energetik-o-dar-davrai-isti-loliyat-i-tidori-iste-solii-so-a-be-nazardoshti-nbo-ro-un-1520-mvt-ziyod-shud/}}</ref> [[8 декабр]]и [[соли 2016]] [[МБГ-2 ш. Душанбе|Маркази барқу гармидиҳии Душанбе-2]] бо иқтидори 300 МВт ва 167 Гкал гармӣ бо иштироки Президенти кишвар Эмомалӣ Раҳмон сурат гирифт. Боз ду агрегат ба кор дароварда шуд<ref name="spu">{{Cite web|url=https://tj.sputniknews.ru/country/20191128/1030299133/tajikistan-kitay-dobycha-zolota.html|title=ТЭЦ-2 на вес золота: Китай «вернёт» свои инвестиции на рудниках Таджикистана|date=2019-11-28|publisher=[[Sputnik]]|accessdate=2019-11-28}}</ref>.. Иқтидори умумии нерӯгоҳи когенераторӣ ба 400 МВт расид. [[20 март]]и [[соли 2019]] Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар шаҳри Норак ба татбиқи лоиҳаи "Барқарорсозии НБО «Норак» оғози расмӣ бахшиданд. Дар натиҷаи татбиқи ин лоиҳа НБО «Норак» таҷдид ва эътимодноктар гардида, иқтидори лоиҳавияш аз 3000 ба 3300 МВт бардошта хоҳад шуд. [[23 август]]и [[соли 2019]] ба татбиқи лоиҳаи "Таҷдиди НБО «Қайроққум» оғози расмӣ бахшида шуд. Баъди татбиқи лоиҳа тавоноии НБО "Қайроққум аз 126 мегаватт ба 176 мегаватт расонида мешавад.<ref>{{Cite web|url=http://khovar.tj/2019/12/imr-z-r-zi-energetik-o-dar-davrai-isti-loliyat-i-tidori-iste-solii-so-a-be-nazardoshti-nbo-ro-un-1520-mvt-ziyod-shud/|title=Дар давраи Истиқлол иқтидори истеҳсолии соҳа бе назардошти НБО «Роғун» 1520 МВт зиёд шуд|author=|website=www.khovar.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2019-12-22|archivedate=2019-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191222130729/http://khovar.tj/2019/12/imr-z-r-zi-energetik-o-dar-davrai-isti-loliyat-i-tidori-iste-solii-so-a-be-nazardoshti-nbo-ro-un-1520-mvt-ziyod-shud/}}</ref> [[20 январ]]и [[соли 2020]] [https://sputnik-tj.com/docs/about/index.html Оҷонсии иттилоотии Sputnik] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20191208092124/https://sputnik-tj.com/docs/about/index.html |date=2019-12-08 }} гузорише овардааст, ки Маҷлиси намояндагони Ҷумҳури Тоҷикистон ҳафтаи пеш пазируфт (соли 2020), аз моддаи 9-и Қонун «Дар бораи хусусигардонии моликияти давлатӣ», калимаҳои [[НБО Роғун|Неругоҳи барқи обии «Роғун»]] ва Корхонаи воҳиди давлатии «[[Ширкати Алюминийи Тоҷик]]» хориҷ карда шуданд. Моддаи 9-и қонуни мазкур дар бораи объектҳоест, ки хусусӣ гардонида намешаванд ва дар он таъкид шудаст, «амволи нерӯгоҳи барқи обии „Норак“, нерӯгоҳи барқи обии „Роғун“ ва корхонаи воҳиди давлатии „[[Ширкати Алюминийи Тоҷик]]“ хусусӣ гардонида намешаванд».<ref>{{Cite web|url=https://sputnik-tj.com/industry/20200120/1030566842/Ijozati-khususi-kardani-Rogun-va-Talko.html|title=Иҷозати хусусӣ кардани амволи “Роғун” ва “Талко”: Ҳукумату парлумон пазируфтанд|author=|website=www.sputnik-tj.com|date=|publisher= |lang=tg|accessdate=2020-01-22}}</ref> Дар соли 2020 дар Тоҷикистон ба ҳисоби умумӣ 19 миллиард 770,5 миллион кВт⋅соат нерӯи барқ истеҳсол карда шудааст. Тоҷикистон дар соли 2020 зиеда аз 1,5 миллиард кВт⋅соат нерӯи барқ ба кишварҳои ҳамсоя содирот кардааст. Аз рӯи маълумотҳо ҷумҳурӣ дар маҷмӯъ 1 миллиард 528,4 миллион кВт⋅соат қувваи барқ ба маблағи зиеда аз 56,4 миллион доллар содирот намудааст.<ref>{{Cite web|url=https://tj.sputniknews.ru/energetics/20210201/1032739925/tajikistan-eksport-elektroenergii.html?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop|title=В Таджикистане рассказали, сколько электроэнергии экспортировано за рубеж|author=|website=www.sputnik-tj.com|date=|publisher= |lang=tg|accessdate=2021-02-01}}</ref> ==== Лоиҳаи минтақавии «CASA-1000» ==== {{Main|Лоиҳаҳои муштараки иқтисодӣ дар Тоҷикистон}} [[12 май]]и [[соли 2016]] ифтитоҳи лоиҳаи сохтмони хати баландшиддати барқии «CASA-1000» (ЛЭП — 1000 кВт) баргузор гардид. «CASA-1000» интиқоли барқи Тоҷикистон ва Қирғизистонро ба Афғонистону Покистон таъмин мекунад<ref>[http://www.asiaplus.tj/news/tajikistan/economic/201605 Оғози расмии амалисозии лоиҳаи CASA-1000]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Фақр == Бар асоси гузориши [[Бонки ҷаҳонӣ]], то соли 2021, ҳадди ақал 26,5 % аз ҷамъияти Тоҷикистон зери [[хатти фақр]] зиндагӣ мекунанд<ref name="автоссылка1">{{cite web|url=https://www.vsemirnyjbank.org/ru/news/infographic/2020/10/15/poverty-in-tajikistan-2020|title=Бедность в Таджикистане – 2020|publisher=Всемирный банк|deadlink=no|accessdate=2021-11-04|archive-date=2021-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104165254/https://www.vsemirnyjbank.org/ru/news/infographic/2020/10/15/poverty-in-tajikistan-2020}}</ref>. == Нақлиёт == {{асосӣ|Нақлиёт дар Тоҷикистон}} [[Соли 2004]] — роҳи автомобилгарди Мурғоб–Қулма–Қароқорум ба истифода дода шуд. Ин масири нақлиётӣ Тоҷикистонро бо [[Ҷумҳурии Мардумии Чин]] пайваст намуда, барои рушди робитаҳои тиҷоратӣ ва иқтисодии ду кишвар аҳамияти стратегӣ пайдо кард.<ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2008/12/ro-1202-i-moshingardi-mur-1170-ob-1178-ulma-basta-shud/ |title=Роҳи мошингарди Мурғоб–Қулма баста шуд |website=АМИТ «Ховар» |access-date=2026-08-08 }}</ref> Дар солҳои истиқлол дар Тоҷикистон таъмиру азнавсозии роҳи автомобилгарди Душанбе — [[Хуҷанд]] — Чанак (сарҳади [[Ӯзбекистон]]), ки 411 км дарозӣ дорад бо ёрдами давлати Чин соли 2006 амалӣ гардид. Роҳи мошингард тамоми сол пойтахти мамлакат Душанберо бо ноҳияҳои Тоҷикистони Шимолӣ мепайвандад. [[18 октябр]]и [[соли 2015]] — дар [[ноҳияи Айнӣ]] [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Эмомалӣ Раҳмон]] роҳи мошингарди Айнӣ — Панҷакентро ифтитоҳ намуд. Роҳи мошингарди Айнӣ — Панҷакент 112,6 километрро ташкил медиҳад. Корҳои сохтмонӣ моҳи октябри соли 2012 оғоз гардида, моҳи октябри [[соли 2015]] ба охир расид. Навсозии роҳ бо маблағи 115 миллион доллари амрикоӣ аз ҳисоби ҷалби сармояи хориҷию ватанӣ иҷро карда шудааст.<ref>{{Cite web |url=http://khovar.tj/2015/10/iftito-i-ro-i-moshingardi-ajn-pan-akent/ |title=Ифтитоҳи роҳи мошингарди Айнӣ — Панҷакент |accessdate=2017-01-17 |archivedate=2021-05-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210515113310/https://khovar.tj/2015/10/iftito-i-ro-i-moshingardi-ajn-pan-akent/ }}</ref> [[Сохтмони роҳи мошингарди Исфара-Конибодом- Ҷаббор Расулов|Сохтмони роҳи мошингарди Исфара-Конибодом — Ҷаббор Расулов]] соли 2016 дар [[вилояти Суғд]] оғоз шуда буд. Анҷоми корҳои таҷдиду барқарорсозии роҳ ду сол муайян шуда буд ва соли 2019 ӣа истифода супорида шуд.<ref>{{Cite web |url=http://khovar.tj/2016/03/o-ozi-kor-oi-aznavsozii-sho-ro-i-isfara-konibodom-abbor-rasulov/ |title=Оғози корҳои навсозии шоҳроҳи Исфара-Конибодом-Ҷаббор Расулов |accessdate=2016-04-24 |archivedate=2016-04-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160404070845/http://khovar.tj/2016/03/o-ozi-kor-oi-aznavsozii-sho-ro-i-isfara-konibodom-abbor-rasulov/ }}</ref> Дар соҳаи нақлиёти роҳи оҳан бошад [[соли 1999]] навбати дуюми роҳи оҳани Қурғонтеппа–Кӯлоб ба истифода дода шуд. Бо мавриди истифода қарор гирифтани қитъаҳои Данғара–Олимтой–Қурбоншаҳид–Кӯлоб имкониятҳои нақлиётии ҷануби кишвар густариш ёфтанд.<ref>{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}</ref> <ref>Рахматова З.Ю., Саъдиев Ш.С. История таджикского народа: учебное пособие/З.Ю.Рахматова, Ш.С.Саъдиев. Душанбе:РТСУ,2017. С. 182. ISBN 978-99975-932-1-4</ref> Дастоварди назаррас [[24 август]]и [[соли 2016]] расман мавриди баҳрабардорӣ қарор додани роҳи оҳани Душанбе-Қурғонтеппа-Кӯлобро гардид. Ин роҳи оҳан шаҳри [[Душанбе]]ро бо [[Вилояти Хатлон]] пайваст мекунад. Сохтмони хати роҳи оҳани Душанбе-Қурғонтеппа-Кӯлоб, ки аҳамияти минтақавию байналмилалӣ дорад, ҳанӯз моҳи марти соли 2009 шурӯъ шуда буд. Масофаи умумии он дар қитъаи Ваҳдат-Ёвон 41 км буда, дар ин масир 3 нақб ва 8 адад пули калону миёна сохта шудааст.<ref>[http://www.president.tj/node/12777 Истиқбол дар истгоҳи роҳи оҳани ноҳияи Ёвон]</ref> === Нақбҳо === * [[Нақби автомобилгарди «Истиқлол»]] * [[Нақби автомобилгарди «Озодӣ»]] * [[Нақби автомобилгарди Чормағзак]] * [[Нақби автомобилгарди "Шаҳристон"]] [[Акс:USSR-Tajikistan-Peak Communism.jpg|thumb|270px|Акси [[Қуллаи Исмоили Сомонӣ]] (дар гузашта бо номи ''Пики Коммунизм'') вақте ки Тоҷикистон қисми [[Иттиҳоди Шӯравӣ]] буд.]] == Расонаҳои ҳамагонӣ == Расман оғози таърихи матбуоти тоҷик ба нашри аввалин шумораи [[Бухорои Шариф (рӯзнома)|«Бухорои шариф»]] дар [[11 март]]и соли [[1912]] нисбат дода мешавад. Биноба он ҳар сол дар [[11]]-уми март [[Рӯзи матбуот]] ҷашн гирифта мешавад. Вале пажӯҳишгарон тазкира ва осори насри қадимии тоҷикиро зинаи аввали журналистикаи тоҷик мешумуранд. Чунончӣ, муаллифони китоби «Таърихи матбуоти тоҷик» И. Усмонов ва Д. Давронов корбурди жанрҳои хабар, гузориш, мусоҳиба ва ғайраро дар солнома ва таърихнигориҳои садаҳои 10 то 15 тазаккур медиҳанд. Дар нимаҳои дуввуми садаи XIX ва оғози садаи XX бархе аз нашрияҳо чоп шудаанд, ки матолиберо ба тоҷикӣ нашр кардаанд. Дар давраи [[ИҶШС|шӯравӣ]] матбуот зери назорати шадиди давлат қарор дошт, вале дар ин давра низ аз талошҳои озодбаёнӣ дар бархе аз онҳо ба мушоҳида расидааст. Ибтидои солҳои 90-уми садаи 20 давраи шукуфоии матбуоти озоди Тоҷикистон шуморида мешавад, ки ба нашрияҳое монанди «Чароғи рӯз», «Растохез», «Сухан», «Адолат» ва монанди инҳо нисбат дода мешавад. Дар солҳои [[Ҷанги шаҳрвандии Тоҷикистон]] [[1992]] то [[1997]] даҳҳо рӯзноманигори тоҷик кушта ва аксари журналистони боҳунар кишварро тарк кардаанд. Ҳоло матбуоти мустақили Тоҷикистон аз нав ҷон мегирад ва чанд нашрия, хабаргузорӣ, радио ва телевизионҳои мустақил талош доранд, бо истифода аз озодии матбуот рисолати худро амалӣ кунанд. Дар Тоҷикистон 4 нашрияҳои давлатӣ: [[Рӯзномаи «Ҷумҳурият»|«Ҷумҳурият»]], [[Рӯзномаи «Садои мардум»|«Садои мардум»]], [[Рӯзномаи «Народная газета»|«Народная газета»]] ба забони русӣ ва [[Рӯзномаи «Халқ овозӣ»|« Халқ овозӣ»]] ба забони узбекӣ нашр мешаванд. Инчунин, нашрияҳои ғайридавлатӣ; [[Ҳафтаномаи «Тоҷикистон»]], Ҳафтаномаи «Миллат», Ҳафтаномаи «СССР» , Ҳафтаномаи «Азия-плюс» ва диг. ба забонҳои гуногун нашр мешаванд. Тибқи Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи тартиби баҳисобгирии давлатии фаъолияти ноширӣ, корхонаҳои полиграфӣ ва пешбурди Феҳристи ягонаи давлатӣ» дар вазорат 376 рӯзнома, аз инҳо 112 адад давлатӣ ва 264 адад мустақил , 245 маҷалла, аз инҳо 114-тояш давлатӣ ва 131 адад мустақил, 319 матбаа- 37 давлатӣ ва 282 мустақил, 48 нуқтаи фурӯши китоб- 3 давлатӣ ва 45 мустақил, 71 нашриёт, аз инҳо 10 давлатӣ ва 61 мустақил, 11 агентии иттилоотӣ, аз инҳо 1 давлатӣ ва 10 мустақил ба қайд гирифта шудаанд. Ин маълумот то [[25 декабр]]и [[соли 2021]] ба ҳисоб гирифта шудааст.<ref>{{Cite web|url=https://khovar.tj/2022/03/pago-dar-osorhonai-millii-to-ikiston-110-solagii-r-zi-matbuoti-to-ik-ta-lil-meshavad/|title=Пагоҳ дар Осорхонаи миллии Тоҷикистон 110-солагии Рӯзи матбуоти тоҷик таҷлил мегардад|author=|website=www.khovar.tj|date=2022-03-10|publisher=|lang=tg|accessdate=2022-03-10|archivedate=2022-03-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220310043203/https://khovar.tj/2022/03/pago-dar-osorhonai-millii-to-ikiston-110-solagii-r-zi-matbuoti-to-ik-ta-lil-meshavad/}}</ref> Ба воситаи спутники ABS-1 (75.0°E) шабакаҳои телевизиони Тоҷикистон — [[Телевизиони Тоҷикистон (Шабакаи 1)]], [[ТВ Ҷаҳоннамо]], [[ТВ Баҳористон]], [[ТВ Сафина]], [[Варзиш ТВ]], [[ТВ Футбол (Тоҷикистон)]], [[ТВ Синамо]], [[ТВ Шаҳнавоз]], [[ТВ Илм ва табиат]] намоишҳои хешро омодаи тамошобинон мекунанд. Инчунин, [[Ширкатҳои телевизионии давлатии умумиҷумҳуриявӣ ва минтақавӣ (Тоҷикистон)]] фаъолият карда истодаанд. Аз рӯи раддабандӣ (соли 2018) аз ҳама нашрияи серхонандатарин нашрияи расмии Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Рӯзномаи «Ҷумҳурият»|«Ҷумҳурият»]] (34 %) мебошад. Сипас, бо фосилаи камтар нашрияи Вазорати маориф ва илми Тоҷикистон «Омӯзгор» (23,8 %) ва нашрияи марказии ҲХДТ рӯзномаи «Минбари халқ» (22,2 %) ҷойгир шудаанд. Тадқиқоте, ки аз ҷониби Маркази тадқиқоти сотсиологии «Зеркало» гузаронида шуд, ба ин натиҷа расидааст.<ref>{{Cite web |url=http://khovar.tj/2018/04/um-uriyat-nashriyai-serhonandatarini-to-ikiston-dar-dushanbe-nati-a-oi-tad-i-otii-markazi-zerkalo-muarrif-gardidand// |title=khovar.tj/ 06.04.2018 |accessdate=2018-04-08 |archivedate=2020-06-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200616053805/https://khovar.tj/2018/04/um-uriyat-nashriyai-serhonandatarini-to-ikiston-dar-dushanbe-nati-a-oi-tad-i-otii-markazi-zerkalo-muarrif-gardidand/ }}</ref> Омори мазкур имрӯз зимни муаррифии Ҳисоботи тадқиқотии «Муайян намудани афзалиятҳои медиавии аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон: ТВ, радио, нашрияҳои чопӣ, сомонаҳо, шабакаҳои иҷтимоӣ ва мессенҷерҳо», ки дар шаҳри Душанбе баргузор шуд, зикр гардид. Раддабандии маҷаллаҳо ба раддабандии рӯзномаҳо монанд аст, яъне дар қатори аввал маҷаллаҳои давлатӣ қарор доранд. Аз ҳама теъдоди зиёди нашрро маҷаллаи занон — «Бонувони Тоҷикистон» (44,9 %) дорад. Маҷаллаи дуюми маъруф маҷаллаи Кумитаи оид ба корҳои дин, танзими анъана ва ҷашну маросимҳои миллии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дин ва ҷомеа» (10,4 %) ва дар ҷойи сеюм маҷаллаи Вазорати фарҳанг бо номи «Фирӯза» (5,2 %) меистанд. Тамошобинони тоҷик аз ҳама бештар [[ТВ Сафина|шабакаи телевизионии Сафинаро]] тамошо мекунанд. Инро 60,1%-и пурсидашудагон дар тадқиқоте, ки аз ҷониби Маркази тадқиқоти сотсиологии «Зеркало» гузаронида шуд, тасдиқ кардаанд. Ин омор имрӯз зимни муаррифии Ҳисоботи тадқиқотии «Муайян намудани афзалиятҳои медиавии аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон: ТВ, радио, нашрияҳои чопӣ, сомонаҳо, шабакаҳои иҷтимоӣ ва мессенҷерҳо», ки дар шаҳри Душанбе баргузор шуд, зикр гардид. Аз рӯи натиҷаҳои тадқиқот, дар ҷойи дуюм шабакаи телевизионии [[Телевизиони Тоҷикистон (Шабакаи якум)]], бо 50,1 % ва дар ҷойи сеюм [[ТВ Баҳористон]] бо 30,5 % қарор гирифтаанд. Пас аз шабакаҳои телевизионии ватанӣ дар ҷои аввал шабакаҳои телевизионии Россия меистанд, ки дар ҷадвали афзалиятҳо 18,3%-ро ишғол менамоянд. Бояд зикр намуд, ки шабакаҳои телевизионии Россия на танҳо дар Тоҷикистон, балки дар тамоми фазои пасошӯравӣ рейтинги баланд ишғол мекунанд. Пас аз Россия бо 9,7 % шабакаҳои телевизионии ӯзбекӣ қарор гирифтаанд. Тибқи тадқиқоти ин марказ, дар миёни радиоҳои маҳбубтарин радиои Радиои «Садои Душанбе» (28 %) мавқеи аввалро касб карда, дар ҷойи дуюм Радиои Тоҷикистон (17,4 %) ва дар ҷойи сеюм Радиои фарҳанг (5,3 %) қарор гирифтаанд. Шумораи шабакаҳои гирифтани иттилоот, ғайр аз ВАО-и анъанавӣ рӯз аз рӯз меафзояд. Дар ҷойи аввал ТВ ватанӣ (57,2 %), дар ҷойи дуюм интернет (11,5 %) қарор дорад. 38,4 фоизи пурсидашудагон аз интернет истифода мебаранд. Интернетро аз ҳама бештар сокинони ВМКБ-60,6 фоиз истифода мебаранд. Ин нишондиҳанда дар миёни сокинони Душанбе 56,3 фоизро ташкил дод.<ref>{{Cite web|url=http://khovar.tj/2018/04/um-uriyat-nashriyai-serhonandatarini-to-ikiston-dar-dushanbe-nati-a-oi-tad-i-otii-markazi-zerkalo-muarrif-gardidand|title=Натиҷаҳои тадқиқоти маркази "Зеркало" муарриф гардиданд|author=|website=|date=|publisher=khovar.tj|lang=tg|accessdate=2018-06-18|archivedate=2020-06-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200616053805/https://khovar.tj/2018/04/um-uriyat-nashriyai-serhonandatarini-to-ikiston-dar-dushanbe-nati-a-oi-tad-i-otii-markazi-zerkalo-muarrif-gardidand/}}</ref>. == Оҷонсиҳои Иттилоотии Тоҷикистон == Дар солҳои истиқлол таъсис ва рушди Оҷонсиҳои Иттилоотии Тоҷикистон ба назар мерасад. Имрӯз дар ҷумҳури 8 Оҷонсиҳои Иттилоотӣ амал карда истодаанд: * [[Оҷонсии иттилоотии «СИМОНЮС»]], * [[Оҷонсии иттилоотии «АВЕСТО»]], * [[Оҷонсии иттилоотии «Азия-Плюс»]], * [[АМИТ «ХОВАР»]], * [[Оҷонсии Иттилоотии «Хатлон-пресс»]], * [[Оҷонсии иттилоотии «Помир Медиа»]], * [[Оҷонсии умумимиллии иттилоот «ТОҶНЮС»(«TOJNEWS»)]] ([[14 ноябр]]и [[соли 2016]] фаъолияташро дар шабакаи [[Интернет]] қатъ намудааст)<ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplus.tj/ru/news/tajikistan/society/20161114/v-tadzhikistane-zakrilos-nezavisimoe-agentstvo-tojnews |title=В Таджикистане закрылось независимое агентство TojNews |accessdate=2017-01-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161115122428/http://www.asiaplus.tj/ru/news/tajikistan/society/20161114/v-tadzhikistane-zakrilos-nezavisimoe-agentstvo-tojnews |archivedate=2016-11-15 }}</ref>. == Воситаҳои алоқа, технология ва инноватсия == {{Асосӣ|Алоқа дар Тоҷикистон}} Дар солҳои 90 асри XX истифодаи алоқаи телефонӣ барои аз 2 то 8 % ба 100 нафар аҳолӣ дастрас буд. Баъд аз ба охир расидани ҷанги шаҳрвандии Тоҷикистон аввалин қадамҳо барои азнав кардани системаи алоқаи телефонӣ ва рақами (цифровая) намудани он гузошта шуд. Соли 1998 аввалин маротиба дар [[Душанбе]] пайвасткунаки рақамӣ (цифровой комутатор) барои 2500 муштарӣ ва соли 1999 ба 10000 муштариён ба кор даромад. Соли 2003 стансияи телефонии Қургонтеппа, соли 2004 [[Хуҷанд]] ва соли 2005 [[Хоруғ]], [[Кӯлоб]], [[Турсунзода]] ва дигар минтақаҳои Тоҷикистон ба системаи пайвасткунаки рақамӣ гузаштаанд. Соли 2020 шумораи дастгоҳҳои телефонии системаи ШСКТ «Тоҷиктелеком» 279 ҳазор ададро ташкил дод, ки 84,7 % онҳо телефонҳои хонагӣ мебошанд.<ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2021/03/dar-to-ikiston-soli-guzashta-daromadi-operatoroni-hususii-alo-a-afzoish-yoft/ |title=Дар Тоҷикистон соли гузашта даромади операторони хусусии алоқа афзоиш ёфт |accessdate=2021-03-05 |archivedate=2021-05-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210501011356/https://khovar.tj/2021/03/dar-to-ikiston-soli-guzashta-daromadi-operatoroni-hususii-alo-a-afzoish-yoft/ }}</ref> === Алоқаи телефони мобилӣ === ''Нигаред:'' [[Интернет дар Тоҷикистон]] Системаи мобилии алоқаи телефонӣ дар Тоҷикистон аз [[соли 1996]] инкишоф меёбад. Аввалин ширкате, ки ба бозори алоқаи мобилии телефонии Тоҷикистон дохил шуд ин ҶСП «ТоҷикТел» буд. Соли 1998 дар Хуҷанд ҶСП «Сомонком» хидматрасониро дар бозори алоқаи мобилии телефонии Тоҷикистон бо стадарти GSM сар кард. Соли 2013 дар ҷумҳурӣ шумораи ширкатҳои хидматрасонии нави алоқа ба 17 адад, шумораи умумии муштариёни алоқаи мобилӣ ба 10 912 080 адад ва шумораи муштариёни интернет ба 3 800 453 адад расид. Шумораи муштариёни алоқаи мобилии ҶДММ «Вавилон-Мобайл» аз ҳама зиёд 3 425 509 адад, шумораи муштариёни интернет аз ҳама зиёд — ҶДММ «Таком» — 1 138 626 адад расиданд<ref>Омори солонаи Ҷумҳурии Тоҷикистон. Соли 2014. — С. 314.</ref>. Солҳои охир, дар Тоҷикистон ширкатҳои гуногун — ҶСП «Индиго Тоҷикистон» («Tcell»), ҶСП «ТТ-Мобайл» («МегаФон Тоҷикистон»), ҶСП «Вавилон Мобайл» ва ҶДММ «Таком» («ZetMobile», собиқ Beeline"), «Таджиктелеком», «Телеком-технолоджи», хидматрасониро дар бозори алоқаи мобилии телефонӣ ба сомон расонида истодаанд. Тибқи маълумоти [[соли 2017]] дар Тоҷикистон шумораи муштариёни алоқаи мобилӣ 7 млн. 353 ҳазору 192 нафарро ташкил дод, ки аз онҳо 4 млн. 371 ҳазору 817 нафарашон муштариёни фаъол мебошанд. Ба ҳар 100 нафар шаҳрванди ҷумҳурӣ 5,5 адад дастгоҳи телефонии собит рост меояд. Шумораи истифодабарандагони [[Интернет дар Тоҷикистон|Интернет]] дар якҷоягӣ бо истифодабарандагони интернети мобилӣ ва маҳаллӣ дар Тоҷикистон 2,3 млн нафарро ташкил мекард.<ref>{{Cite web|url=http://khovar.tj/2017/08/il-om-on-atoev-tedodi-istifodabarandagoni-intnrnet-dar-to-ikiston-ba-2-3-mln-nafar-rasid/|title=Илҳомҷон Атоев: «Теъдоди истифодабарандагони Интернет дар Тоҷикистон ба 2,3 млн. нафар расид» {{!}} АМИТ "Ховар"|author=|website=|date=|publisher=khovar.tj|lang=tg|accessdate=2018-02-12|archivedate=2021-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509223635/https://khovar.tj/2017/08/il-om-on-atoev-tedodi-istifodabarandagoni-intnrnet-dar-to-ikiston-ba-2-3-mln-nafar-rasid/}}</ref>. Тибқи маълумоти [[соли 2020]] вазни қиёсии операторони хусусӣ дар бозори алоқаи ҷумҳурӣ 93,4 % -ро ташкил дод. Теъдоди корбарони [[Интернет дар Тоҷикистон|Интернет]] аввали [[соли 2021]] беш аз 3,3 млн ва муштариёни мобилӣ беш аз 6 млн нафарро ташкил намуд.<ref>{{Cite web|url=https://khovar.tj/2021/03/dar-to-ikiston-soli-guzashta-daromadi-operatoroni-hususii-alo-a-afzoish-yoft/|title=Дар Тоҷикистон соли гузашта даромади операторони хусусии алоқа афзоиш ёфт|author=|website=khovar.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2020-03-05|archivedate=2021-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210501011356/https://khovar.tj/2021/03/dar-to-ikiston-soli-guzashta-daromadi-operatoroni-hususii-alo-a-afzoish-yoft/}}</ref>. Бино ба далели маълумотҳои раддабандии глобалии Speedtest, моҳи январи [[соли 2021]] Тоҷикистон байни 140 кишвари дунё ҷои 129-умро гирифтааст ва дар натиҷа дар як моҳ панҷ зина поён рафтааст. Суръати боркунии маълумот дар Тоҷикистон моҳи январи соли 2021 — 13,8 Мб/сонияро ташкил дод.<ref name="sputnik-tj.com">{{Cite web|url=https://sputnik-tj.com/Tajikistan/20210227/1032900621/tojikiston-internet-surat.html|title= Мавқеи Тоҷикистон дар раддабандии суръати интернет боз пасттар шуд |author= sputnik-tj.com|website=|date=|publisher= sputnik-tj.com|lang=tg|accessdate=2020-03-05}}</ref>. Аз нигоҳи суръати интернети симӣ низ, тибқи ҳисобҳои моҳи январи [[соли 2021]], Тоҷикистон низ мавқеъро аз даст дод ва дар байни 175 кишвар дар ҷои 99-ум қарор гирифт.<ref name="sputnik-tj.com"/>. === Омодагӣ ба рушди технологияҳои пешрафта === Дар Конфронси [[Созмони Милали Муттаҳид]] оид ба савдо ва рушд (UNCTAD) «Ҳисоботи технология ва инноватсия 2021» аз чоп баромад. Аз ҷиҳати омодагӣ ба рушди технологияҳои пешрафта, Тоҷикистон дар байни Тимори Шарқӣ ва Иттиҳоди Комор ҷойгир аст ва дар байни 158 кишвари дар рейтинги зикршуда ҷои 143-ро ишғол мекунад. Аз кишварҳои [[ИДМ]] — [[Русия]] дар ҷои 27, [[Беларус]] дар ҷои 59, [[Қазоқистон]] дар ҷои 62, [[Арманистон]] дар ҷои 83, [[Озарбойҷон]] дар ҷои 100, [[Қирғизистон]] дар ҷои 115 мебошанд.<ref>{{Cite web |url=http://avesta.tj/2021/02/26/tadzhikistan-okazalsya-v-kontse-rejtinga-po-gotovnosti-k-razvitiyu-novyh-tehnologij/ |title=Таджикистан оказался в конце рейтинга по готовности к развитию новых технологий /avesta.tj/2021/02/26/ |accessdate=2021-02-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210226064932/http://avesta.tj/2021/02/26/tadzhikistan-okazalsya-v-kontse-rejtinga-po-gotovnosti-k-razvitiyu-novyh-tehnologij/ |archivedate=2021-02-26 }}</ref> == Маориф == {{асосӣ|Маориф дар Тоҷикистон}} Дар гузаштаи таърихи тоҷикон, дар давраҳои гуногуни рушди ҷомеъа масъалаи инкишофи муассисаҳои парваришу маориф аз сарварони давлату ҳомиёни дин вобаста буд. Доир ба гузаштаи мактабу мадрасаҳо баъзе маълумотҳо дар асарҳои муаррихону адибон боқӣ мондаанд, ки ҳоло мавриди тадқиқи олимон мебошанд. Аз нигоришоти ниёкон, иқдоми маорифпарварӣ танҳо дар охири садаи XIX аз ҷониби [[Аҳмади Дониш]] ва маорифпарварони тоҷик барои оммаи заҳматкаш мавриди тарғибу ташвиқ қарор гирифта будааст. Намояндагони [[Ҳаракати ҷадидия]] ба мислӣ [[Айнӣ]], [[Мунзим]], [[Беҳбудӣ Маҳмудхоҷа|Беҳбудӣ]] ва диг. давомдиҳандагони ин раванди равшанфикрӣ ва муассисони нахустини [[Мактабҳои усули нав]] гардиданд. Баъд аз таъсис ёфтани [[ҶМШС Тоҷикистон]] [[соли 1924]] зиммаи таъсиси соҳаи парваришу маориф ба давлати тоҷик гузашт, ки аз намояндагони табақаҳои заҳматкаш иборат буд. [[14 декабр]]и [[1924]] Комиссариати маорифи халқи ҶХШС Тоҷикистон ташкил гардид, ки он 11 феврали 1925 дар шаҳри Душанбе ба фаъолият шурӯъ намуд. Комиссариати маорифи халқ баъд ба Вазорати маорифи халқи ҶШС Тоҷикистон (1946—1978: 1988—1992), Вазорати маълумоти олӣ ва миёнаи махсуси [[ҶШС Тоҷикистон]] (1978—1988) табдили ном кард. Соли 1992 [[Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон|Вазорати маорифи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ном гирифт.<ref>[[Энсиклопедияи Миллии Тоҷик]], Ҷилди 3. БОЗ-ВИЧКУТ — Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2014, — с.381-387</ref> Дар замони шӯравӣ маҳви бесаводӣ бартараф, таҳсилоти ройгон ҷорӣ гардида муассисаҳои гуногуни маърифатӣ аз ҷониби давлат бунёд ёфтанд. Имрӯз, дар ҷумҳурӣ муассисаҳои гуногуни парваришу омӯзиш рушд меёбад. Дар замони истиқлол маориф як рукни иҷтимоии давлат гардидааст. Президенти Тоҷикистон дар суханорониаш ба ифтихори 25 — солагии истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 08.09.2016 зикр намудааст: {{аввали иқтибос}}Дар зарфи 25 соли истиқлол маблағгузории соҳаи маориф садҳо баробар зиёд карда шуд. Агар соли 2000-ум барои маориф ҳамагӣ 41 миллион сомонӣ ҷудо гардида бошад, пас соли 2016 барои ин соҳаи ҳаётан муҳим зиёда аз 3 миллиард сомонӣ пешбинӣ шудааст. Имрӯз дар кишвар 161 муассисаи типи нав, аз ҷумла 85 гимназия ва 65 литсей фаъолият дорад. Инчунин, дар ин давра 9 мактаби президентӣ барои хонандагони болаёқат бунёд ва мавриди истифода қарор дода шуд, ки дар онҳо ҳамаи шароити муосири таълиму тарбия муҳайё карда шудааст. Афзоиши шумораи муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ дар даврони истиқлоли давлатӣ яке аз дастовардҳои соҳаи маорифи мамлакат мебошад. Агар соли 1991 дар мамлакат 13 муассисаи таҳсилоти олӣ бо шумораи умумии 70 000 нафар донишҷӯ фаъолият карда бошад, пас соли 2016 шумораи муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ ба 39 ва донишҷӯён ба 170 000 нафар расид.{{охири иқтибос|сарчашма=[http://president.tj/node/12943 Эмомалӣ Раҳмон. Суханронӣ ба ифтихори 25 - солагии истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон]}} Сатҳи саводнокии аҳолии Тоҷикистон низ тадриҷан баландшуда истодааст. Аз рӯи омори «Департаменти СММ оид ба масъалаҳои иқтисодӣ ва иҷтимоӣ:Шуъбаи аҳолӣ» доир ба саводнокӣ, дар Тоҷикистон тахминан 5 781 203 наф дар синни 15 сола ва боло, ба забонҳои гуногун хонда ва навишта метавонанд. Ин шумора, 99,77 % аз ҳаҷми умумии аҳолии калонсолро дар бар мегирад. Яъне, тахминан 13 147 нафар сокинон ҳоло ҳам бесавод мебошанд.<ref>[http://countrymeters.info/ru/Tajikistan Население Таджикистана. Грамотность населения]</ref> == Фарҳангу ҳунар == === Адабиёт === Назму насри форсу тоҷик тӯли чандин асрҳо тараққӣ мекард. [[Акс:Rudaki Park, Dushanbe, Tajikistan.JPG|thumb|250px|Рӯдакӣ-асосгузори адабиёти форсу-тоҷик]] ==== Адабиёти тоҷик дар асрҳои миёна ==== Давраи нашъунамои адабиёти форсу тоҷик ба асрҳои миёна рост меояд, вақте ки дар Осиёи Миёна аввалин давлати тоҷикон — [[Давлати Сомониён]] (874—1005) арзи ҳастӣ намуда буд. Сомониён ба илм ва адабиёт диққати махсус зоҳир мекарданд. Шоирон ва олимони ҳамон давра ба монанди [[Рӯдакӣ]], [[Ибни Сино]], [[Фирдавсӣ]], [[Унсурӣ]], [[Дақиқӣ]] дар даргоҳи шоҳони Сомониён кор ва фаъолият мекарданд. Эрониён ва тоҷикон он вақтҳо як қавмро бо решаҳои бо ҳам пайваст ташкил мекарданд ва адабиёт, санъат, илм ҳам дастраси ҳама буд. [[Рӯдакӣ]] асосгузори адабиёти форсу тоҷик мебошад. Истилои арабҳо ба Осиёи Миёна дигаргуниҳои зиёде овард. Фарҳанги бой ва меьмории тоисломии тоҷикон нест карда мешуд, китобҳо сӯзонида мешуданд. Дар Осиёи Миёна дини ислом ҷорӣ шуда забони арабӣ умумӣ гардид. Забони нави адабӣ — забони форсу-тоҷик дар асрҳои IX—X ташаккул ёфт. Рӯдакӣ — шоири барҷаста, асосгузори адабиёти форсу тоҷик, аввалин шуда забонро ташаккул дод ва онро дар назми худ истифода бурда, якчанд жанрҳои адабии он замонро ба вукуъ овард. Маҳз аз ҳамон давра сар карда адабиёти форсу-тоҷик ташаккул ёфта дар тамоми олам машҳур гардид. Дар охири асри X [[Фирдавсӣ]] «Шоҳнома»-и безаволи худро эҷод кард, ки аз ҷихати маъно ва ҳаҷм дар адабиёти умумибашарӣ ҳамтоё надорад. Асри XI бо ба вукӯъ омадани эпосҳои романтикӣ машҳур шудааст. Маҳз дар ҳамин жанр силсилаи достонҳои [[Унсурӣ]], [[Айюкӣ]], [[Гунгурӣ]], [[Умари Хайём]] мебошанд, вале [[«Хамса»]]-и [[Низомии Ганҷавӣ]] намунаи беҳтарин маҳсуб мешавад, ки асри XII эҷод карда шудааст. Дар асри XIII [[«Бӯстон»]] ва [[«Гулистон»]]- и [[Саъдӣ]], дар асри XIV достонҳои [[Амир Хусрави Дехлавӣ]] ва [[Хоҷа Кирмонӣ]], [[Камоли Хуҷандӣ]] ва ғазалҳои [[Ҳофизи Шерозӣ]] эҷод шудаанд. Асри XV бошад бо назми [[Ҷомӣ]] машҳур гардидааст. ==== Адабиёти тоҷик дар асри XX ==== {{асосӣ|Адабиёти тоҷик дар асри XX }} Ғалабаи Инқилоби Октябру истиқрори низоми шӯравӣ дар Осиёи Миёна боъис гардиданд, ки миллати азийяткашидаи тоҷик дигарбора самандарвор аз хокистари зиллат бархоста, бар минбари иззату шарофат барнишинад ва дар баробари соҳати дигари ҳаёту иқтисоди кишвар ба соҳаи фарҳангу адаби деринасоли худ сару сомони наву матлубе бахшад. Ба иборати дигар, баъди таъсиси [[Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон|ҶМШС Тоҷикистон]] ([[1924]]) ва [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон|ҶШС Тоҷикистон]] ([[1929]]) ниҳоди ҷадиди нависандагони Тоҷикистон арзи ҳастӣ намудааст, ки гурӯҳу дастаҳои парешони суханварони диёрамонро ҷамъ оварда, фаъолияташонро ба талаботи замони инқилобӣ мутобиқу мувофиқ гардонидааст. [[Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон]] моҳи майи [[соли 1934]] ҳамчун қисми таркибии Иттифоқи нависандагони ИҶШС ташкил ёфт. Дар асри XX, эҷодиёти адибони Тоҷикистон боиси рушди насру назми тоҷик, ташаккули [[Тарҷумаи бадеӣ дар адабиёт|тарҷумаи адабиёти ҷаҳон]], [[Драматургияи тоҷик|драматургия]], адабиёти кӯдакону наврасон, адабиётшиносӣ ва танқиди тоҷик гардид. Адибони Тоҷикистон бо асарҳои эҷоднамудаи хеш адабиёт ва забони тоҷикиро ба пояи нав бароварда дар адабиёти башар ҳиссагузор шудаанд. Эҷодиёти адибон ба садҳо забонҳои дунё тарҷума шуда дастраси хонандагон гардидааст. === Муассисаҳои фарҳангӣ === {{асосӣ|Фарҳанги Тоҷикистон}} [[Акс:Китобхонаи миллии Тоҷикистон.jpg|right|thumb|Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] Соли [[2012]] дар [[Душанбе]] бузургтарин дар [[Осиёи Марказӣ]] [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] бунёд ва ба истифода дода шудааст. Теъдоди хазинаи Китобхонаи миллии Тоҷикистон зиёда аз 6 миллион нусха китобро ташкил медиҳад.<ref>[http://www.kmt.tj/?category=2&article_id=1 ТАЪРИХИ КИТОБХОНАИ МИЛЛӢ]</ref>. Аз соли 2008 ҳамасола рӯзҳои 2-9 апрел дар саросари ҷумҳурӣ Фестивали ҷумҳуриявии «Ҳафтаи китоби кӯдакону наврасони Тоҷикис тон» баргузор мегардад ва 4 сентябр ҳамчун «Рӯзи китоб» таҷлил мешавад. Аз соли 2007 Ҳаракати «Корвони китоб» ташкил карда шуд, ки ҳар сол як маротиба китобҳои тозанашрро ба китобхонаҳои тамоми шаҳру ноҳияҳо ба таври ройгон дастрас менамояд. Солҳои 2011, 2012 ва 2013 Намоиши байналхалқии китоби Душанбе ташкил карда шуд. Ифтитоҳи осорхонаи миллӣ аз ҷумлаи рӯйдодҳои таърихӣ ва дастовардҳои муҳими фарҳангии даврони Истиқлоли Тоҷикистон мебошад. [[20 март]]и соли [[2013]] дар [[Душанбе]] расми кушодашавии бинои нави Осорхонаи миллии Тоҷикистон баргузор гардид. Дар маросими кушодашавии осорхона Президенти Тоҷикистон [[Эмомалӣ Раҳмон]] ва сокинони шаҳри [[Душанбе]] иштирок намудаанд. [[Акс:Площадь, г. Худжанд 04.jpg|thumb|Осорхонаи таърихӣ-кишваршиносии вилояти Суғд, Қалъаи Хуҷанд]] Дар толори бузурги Осорхонаи миллии Тоҷикистон Президенти кишвар Эмомалӣ Раҳмон бо намояндагони сершумори зиёиёни эҷодкори ҷумҳурӣ мулоқот намуд.<ref>{{Cite web|url=http://safina.tj/president/2481-ishtiroki-ye-ra1203mon-dar-marosimi-iftito1203i.html|title=ИШТИРОКИ Э. РАҲМОН ДАР МАРОСИМИ ИФТИТОҲИ ОСОРХОНАИ МИЛЛӢ ВА МУЛОҚОТ БО ЗИЁИЁНИ КИШВАР|accessdate=2014-07-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305031817/http://safina.tj/president/2481-ishtiroki-ye-ra1203mon-dar-marosimi-iftito1203i.html|archivedate=2016-03-05}}</ref> Айни замон (1.01.2017), дар ҷумҳурӣ 2 ҳазору 320 муассисаи иҷтимоию фарҳангӣ, аз ҷумла 1 ҳазору 354 китобхонаи давлатию оммавӣ, 332 қаср ва хонаҳои фарҳанг, 415 клуб, 48 клуби сайёр, 14 маркази фарҳангу фароғатӣ, 7 филармонияи халқӣ, 62 боғи фарҳангию фароғатӣ, 22 театри халқӣ, 54 осорхона, 24 ансамбли тарона ва рақс, 16 ансамбли шашмақом, 7 ансамбли фалак, 6 ансамбли эстрадӣ ва 16 ансамбли фолклорию этнографӣ фаъолият доранд.<ref>{{Cite web|url=http://www.jahonnamo.tj/farhang/32508-vazorati-farhang-dar-hamohangi-bo-yunesko-3-filmi-mustanad-ba-navor-girift.html|title=Вазорати фарҳанг дар ҳамоҳангӣ бо ЮНЕСКО 3 филми мустанад ба навор гирифт|accessdate=2017-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170125231520/http://jahonnamo.tj/farhang/32508-vazorati-farhang-dar-hamohangi-bo-yunesko-3-filmi-mustanad-ba-navor-girift.html|archivedate=2017-01-25}}</ref> [[24 август|24 августи]] [[соли 2026]] — дар [[Душанбе]] Маросими ифтитоҳи расмии [[Театри миллии Тоҷикистон]] ба ифтихори 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо иштироки [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Эмомалӣ Раҳмон]] ва Раиси шаҳри Душанбе [[Рустами Эмомалӣ]] баргузор гардид.Бинои Театри миллӣ аз 7 ошёна – ду ошёнаи зеризаминӣ ва панҷ ошёнаи рӯизаминӣ иборат буда, баландии он ба 35 метр мерасад.Толори асосӣ барои 2500 тамошобин пешбинӣ гардидааст.<ref>{{Cite web|url=https://www.president.tj/event/news/56689|title=Ифтитоҳи Театри миллии Тоҷикистон|date=2026-08-24|publisher=|lang=tg|accessdate=2026-08-25|website=ПРЕЗИДЕНТИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН}}</ref>. === Театру синамо === {{асосӣ|Синамои Тоҷикистон}} Дар моҳи октябри соли 1929, ба ҳайати III-умин Анҷумани изтирории Шӯроҳои Тоҷикистон аввалин маҷаллаи синамоӣ (киножурнал) намоиш дода шуд, ки дар бораи омадани нахустин қатора ба Душанбе ва дигар ҳодисаҳои муҳим дар ҳаёти ҷумҳурии ҷавон нақл мекард<ref>Таджикская Советская Социалистическая Республика. Гл. ред. [[Муҳаммад Осимӣ|М. С. Асимов]]. — Д., 1974. — 408 с.</ref>. Барои муттаҳидсозии ҳунарпешагон ва фароҳам овардани шароити мусоиди эҷодӣ дар ҷумҳурӣ [[Театри давлатии академии драмаи тоҷик ба номи А. Лоҳутӣ]], [[Театри давлатии академии опера ва балети ба номи Садриддин Айнӣ|Театри давлатии академии опера ва балети тоҷик ба номи С. Айнӣ]], [[Театри давлатии драмаи русии ба номи Владимир Маяковский|Театри давлатии драмаи русии ба номи В. Маяковский]], [[Театри давлатии мусиқӣ-мазҳакавии ба номи К. Хуҷандӣ|Театри мазҳакаи мусиқии ба номи Пушкини Ленинобод]], [[Театри давлатии ҷавонон ба номи М. Воҳидов|Театри давлатии ҷавонони Тоҷикистон ба номи М. Воҳидов]], [[Театри давлатии мусиқӣ - мазҳакавии ба номи М. Назарови шаҳри Хоруғ|Театри мазҳакаи мусиқии Хоруғ]], [[Театри давлатии мусиқӣ - мазҳакавии ба номи С. Вализодаи шаҳри Кўлоб|Театри драмаи мусиқии Кӯлоб]], [[Театри давлатии драма ва мусиқии ба номи Тӯҳфа Фозилова|Театри драмаю мусиқии Конибодом]], [[Театри давлатии мусиқӣ - мазҳакавии ба номи А. Муҳаммадҷонови шаҳри Бохтар|Театри мазҳакаи мусиқии Қӯрғонтеппа]], [[Театри давлатии лӯхтак|Театри лӯхтаки Душанбе]], [[Театри давлатии лўхтаки шаҳри Чкалов|Театри лӯхтаки шаҳри Чкалов]] ва дар бисёр ноҳияҳо театрҳои халқӣ кушода шуданд, ки ба рушди санъати театрии Тоҷикистон такони бузурге бахшиданд. Бахусус дар саҳнаи ин театрҳо дар асоси асарҳои драманависони тоҷик, рус ва хориҷӣ намоишномаҳои бисёри ҷолибе манзури тамошобинон гаштанд. Ташкили [[Филармонияи давлатии Тоҷикистон ба номи А. Ҷӯраев|Филармонияи давлатии Тоҷикистон]] (1938) ва дар ҳайати он таъсис ёфтани Ансамбли тарона ва рақс, Ансамбли рубобчизанон, Ансамбли тарона ва рақси Помир, Ансамбли фолклорӣ ва этнографии «Ганҷина» дар ҳаёти фарҳангию маънавии ҷумҳурӣ воқеаи басо нек ва фараҳбахш буданд. Назди [[Кумитаи телевизион ва радиои назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон|Кумитаи радио ва телевизиони тоҷик]] [[Ансамбли давлатии «Шашмақом»]] амал карда истодааст, ки ҳоло мақоми давлатӣ ва номи устоди забардасти «Шашмақом» [[Фазлиддин Шаҳобов]]-ро дорад. Бо дастгирии ҳукумати кишвар, барои эҳё ва рушди мусиқии суннатӣ дар замони муосир — [[12 май]] ҳамасола дар саросари кишвар чун «Рӯзи [[Шашмақом]]» таҷлил мегардад. [[ЮНЕСКО]] дар [[соли 2000]] мелодӣ, [[Шашмақом|Шашмақомро]] дар феҳристи кӯҳантарин сабкҳои мусиқӣ ва ҳамчунин сармояҳои ғайримоддӣ ба сабт расонд.<ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2020/05/imr-z-r-zi-shashma-om-imr-z-ba-abuli-arori-ukumati-um-ur-oid-ba-rushdi-minbadai-sanati-i-rogarii-shashma-om-dar-to-ikiston-20-sol-pur-shud/ |title=Имрӯз — Рӯзи Шашмақом. Ба қабули Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон «Оид ба рушди минбаъдаи санъати иҷрогарии шашмақом дар Тоҷикистон» 20 сол пур шуд |website=АМИТ «Ховар» |publisher=АМИТ «Ховар» |date=2020-05-12 |lang=tg |accessdate=2026-08-04 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2021/05/ashni-sho-asari-musi-ii-sunnatii-hal-i-to-ik-imr-z-dar-sarosari-to-ikiston-r-zi-shashma-om-ta-lil-megardad/ |title=ҶАШНИ ШОҲАСАРИ МУСИҚИИ СУННАТИИ ХАЛҚИ ТОҶИК. Имрӯз дар саросари Тоҷикистон Рӯзи Шашмақом таҷлил мегардад |website=АМИТ «Ховар» |publisher=АМИТ «Ховар» |date=2021-05-12 |lang=tg |accessdate=2026-08-04 }}</ref> Ба ифтихори 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо иштироки Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон ва Раиси шаҳри Душанбе [[Рустами Эмомалӣ]] [[24 август]]и [[соли 2026]] маросими ифтитоҳи бинои [[Театри миллии Тоҷикистон]] дар ш. [[Душанбе]] баргузор гардид<ref>{{Cite web|url=https://www.president.tj/event/news/56689|title=Ифтитоҳи Театри миллии Тоҷикистон|date=2026-08-24|publisher=|lang=tg|accessdate=2026-08-25|website=ПРЕЗИДЕНТИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН}}</ref>. Дар Тоҷикистон 15 муассисаҳои театрӣ ва 5 консертӣ фаъолият доранд. * [[Театри давлатии академии опера ва балети ба номи С. Айнӣ]], * [[Театри давлатии академии драмавии ба номи А. Лоҳутӣ]], * [[Театри давлатии ҷавонон ба номи М. Воҳидов]], * [[Театри давлатии драмаи русии ба номи Вл. Маяковский]], * [[Театри давлатии лӯхтак]], * [[Театри давлатии мусиқӣ-мазҳакавии ба номи К. Хуҷандӣ]], * [[Театри давлатии мусиқӣ -драмавии ба номи Т. Фозиловаи шаҳри Конибодом|Театри давлатии мусиқӣ-драмавии ба номи Т. Фозиловаи шаҳри Конибодом]], * [[Театри давлатии узбекии мусиқӣ -драмавии ба номи Ш. Бурҳонови н. Спитамен|Театри давлатии узбекии мусиқӣ-драмавии ба номи Ш. Бурҳонови н. Спитамен]], * [[Театри давлатии драмаи русии ба номи А.С. Пушкини шаҳри Чкалов|Театри давлатии драмаи русии ба номи А. С. Пушкини шаҳри Чкалов]], * [[Театри давлатии мусиқии тамошобини ҷавони шаҳри Хуҷанд]], * [[Театри давлатии лӯхтаки шаҳри Чкалов]], * [[Театри давлатии мусиқӣ - мазҳакавии ба номи С. Вализодаи шаҳри Кӯлоб|Театри давлатии мусиқӣ-мазҳакавии ба номи С. Вализодаи шаҳри Кӯлоб]], * [[Театри давлатии мусиқӣ - мазҳакавии ба номи А. Муҳаммадҷонови шаҳри Қӯрғонтеппа|Театри давлатии мусиқӣ-мазҳакавии ба номи А. Муҳаммадҷонови шаҳри Қӯрғонтеппа]], * [[Театри давлатии мусиқӣ - мазҳакавии ба номи М. Назарови шаҳри Хоруғ|Театри давлатии мусиқӣ-мазҳакавии ба номи М. Назарови шаҳри Хоруғ]], * [[Театри ҷумҳуриявии мусиқӣ -драмавии н. Данғара|Театри ҷумҳуриявии мусиқӣ-драмавии н. Данғара]]. * [[Филармонияи давлатии Тоҷикистон ба номи А. Ҷӯраев]], * [[Иттиҳодияи давлатии гурӯҳҳои эҷодию консертӣ]], * [[Ансамбли давлатии рақсии «Лола» ба номи Ғ. Валаматзода]], * [[Ансамбли «Сомон»]], * [[Маркази эҷодии «Илҳом»]], * [[Муассисаи давлатии сафарию ҳунарии «Базморо»]] ва [[Сирки давлатии Тоҷикистон]]. === Телевизион === {{асосӣ|Телевизиони Тоҷикистон}} Телевизиони Тоҷикистон бо номи ''Студияи Душанбе'' [[3 октябр]]и соли [[1959]] дар шаҳри [[Душанбе]] бори нахуст ба фаъолият оғоз кард. Дар таърихи телевизиони Тоҷикистон [[26 июн]]и соли [[2006]] ҳамчун рӯзи навсозии воситаҳои техники телевизион ва паҳн намудани барномаҳои он дар Тоҷикистон сабт шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://radiotoj.tj/?p=29259 |title=Масири рушди телевизиони Тоҷикистон |website=RadioToj |date= |access-date=2025-06-10 |language=tg |accessdate=2025-06-09 |archivedate=2025-12-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251207214652/https://radiotoj.tj/?p=29259 }}</ref> Гузаштан ба техникаи нави рақамӣ тақозои давру замони муосир аст, зеро имрӯз тамоми телевизионҳои ҷаҳон бо намуди навини техникӣ фаъолият менамоянд. Бо мурури замон таҷҳизоти марказии пахши барномаҳои телевизиони Тоҷикистон ба пуррагӣ иваз карда шуд. Имрӯз дар Тоҷикистон 9 ТВ-ҳо умумиҷумҳуриявӣ барномаҳои гуногуни хешро 24 соат намоиш медиҳанд: * [[ТВ Сафина]] * [[ТВ Ҷаҳоннамо]] * [[ТВ Баҳористон]] * [[Варзиш ТВ]] * [[ТВ Синамо]] * [[ТВ Шаҳнавоз]] * [[ТВ Илм ва табиат]] * [[ТВ Сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ]] * [[ТВ Футбол]] == Варзиш == {{асосӣ|Варзиш дар Тоҷикистон}} Варзишгарони тоҷик новобаста ба мушкилиҳои молиявӣ дар бисёр мусобиқаҳо байналмилалӣ иштирок карда, ҷойҳои намоёнро ишғол мекунанд. Варзишгарони беҳтарин ба монанди: [[Расул Боқиев]], [[Мавзуна Чориева]], [[Дилшод Назаров]], [[Гулов Алишер]], [[Акмалиддин Каримов]] ва дигарон шаъну шарафи варзиши Тоҷикистонро баланд бардошта истодаанд. Соли 2013 дар ҷумҳурӣ 7564 иншооти варзишӣ, аз ҷумла 164 варзишгоҳ, 1893 толорҳои варзиш, 64 ҳавзи шиноварӣ фаъолият мекард.<ref>Саидова М. Х. Экономические аспекты функционирования и развития физической культуры и спорта в структуре сферы услуг Республики Таджикистан // Наука и спорт: современные тенденции. — 2015. — Т. 7. — № 2. — С. 94</ref>. Дар Тоҷикистон 3 варзишгоҳи ғунҷоишаш 25 ҳазор тамошобин ва боз як варзишгоҳ барои 25 000, чор варзишгоҳ барои 20 000 ва 15 000 сохта ба истифода супорида шудаанд. Варзишгоҳҳои бузург: # Қасри варзиши «Тоҷикистон» # Варзишгоҳи «Спитамен» (собиқ варзишгоҳи «Спартак») # [[Варзишгоҳи марказии Тоҷикистон|Варзишгоҳи марказии ҷумҳуриявӣ]] (бошгоҳи футболи «[[Истиқлол (бошгоҳи футбол)|Истиқлол]]») # Толори «Қасри теннис» # Ҳавзи шиноварӣ дар шаҳрҳои Душанбе, Хуҷанд, Гулистон, Панҷакент ва диг. # Қасри варзиши Кумитаи андози ҶТ ва диг. Дар федератсияи [[Тхэквондо]] ИТФ имрӯз 36 қаҳрамонҳои ҷаҳон тарбия ёфтаанд<ref>{{Cite web |url=http://www.taekwon-do.tj/ |title=Национальная Федерация Тхэквондо и Кикбоксинга Республики Таджикистан |accessdate=2021-08-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161218013352/http://www.taekwon-do.tj/ |archivedate=2016-12-18 }}</ref>, ки якчанд маротиба ғолиби мусобиқаҳо гардида буданд. Ин ягона федератсияи варзишгарони Тоҷикистон аст, ки солҳои истиқлол бо саъю кӯшиши Раиси федератсия [[Мирсаид Яҳёев]] ва кумаки молиявии корхонаҳову шахсони алоҳида дар мусобиқаҳо фаъол аст. Дигар комёбии назаррас дар бозиҳои олимпӣ соли 2012 ба медали биринҷии олимпиада сазовор шудани муштзани тоҷик [[Мавзуна Чориева]] мебошад. Сентябри соли 2014 дар Бозиҳои тобистонаи Осиё варзишгарони тоҷик соҳиби 5 медал, аз ҷумла як медали тилоӣ аз рӯи намуди гурзпартоӣ, ки соҳибаш [[Дилшод Назаров]] шуданд. [[Дилшод Назаров]] ягона варзишгарест, ки се маротиба дар Олимпиадаҳо иштирок намуда, ду карат ғолиби Бозиҳои Осиёӣ шудааст. Августи соли 2015 ӯ соҳиби медали нуқра дар чемпионати ҷаҳон оид ба варзиши сабук дар шаҳри [[Пекин]] гардидааст. [[Дилшод Назаров]] аввалин варзишгари тоҷикистонӣ мебошад, ки дар Бозиҳои олимпии [[Рио-де-Жанейро]] ([[Бразилия]]) соҳиби медали тило шудааст. Варзишгари 22-солаи тоҷик [[Беҳрӯз Хоҷазода]], ки моҳи ноябри соли 2017 дар Чемпионати ҷаҳон оид ба самбо дар шаҳри Сочии [[Русия]] дар вазни 74 кг ба унвони қаҳрамонӣ даст ёфт, бо медали тило мукофотонида шуд. Вай инчунин дар чемпионати Осиё дар [[Тошканд]] дар вазни 68 кг медали тило, дар Бозиҳои V осиёӣ дар иншооти сарпӯшида ва ҳунарҳои размӣ дар [[Ашқобод]] дар намуди самбои варзишӣ дар вазни 74 кг медали тило ва дар намуди куштии кураш дар вазни 73 кг медали нуқра гирифтааст. Ӯ дар рӯйхати даҳ варзишгари беҳтарини Тоҷикистон дар соли 2017, ки онро Ассотсиатсияи журналистони риштаи варзиши Тоҷикистон (АЖРВТ) аз рӯи натиҷагирии пурсиши хабарнигорон тартиб додааст, дар ҷойи аввал мебошад.<ref>{{Cite web |url=http://www.jahonnamo.tj/varzish/35908-behruzi-khojazoda-varzishgari-sol-e-lon-shud.html |title=Беҳрӯзи Хоҷазода варзишгари сол эълон шуд! |accessdate=2017-12-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171223223619/http://jahonnamo.tj/varzish/35908-behruzi-khojazoda-varzishgari-sol-e-lon-shud.html |archivedate=2017-12-23 }}</ref> == Ҷозибаҳои гардишгарӣ == {{асосӣ|Сайёҳӣ дар Тоҷикистон}} Узвияти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Созмони ҷаҳонии сайёҳӣ, пазируфта шудани пойтахти Ватанамон — шаҳри Душанбе ба узвияти Федератсияи ҷаҳонии шаҳрҳои сайёҳӣ, эълон гардидани шаҳри Душанбе — пойтахти сайёҳии кишварҳои Созмони ҳамкории иқтисодӣ барои солҳои 2020—2021 симои сайёҳии Тоҷикистон ба ҷаҳониён муаррифӣ ва машҳур намуд. Дар сафи 10 кишвари ҷолибтарин барои боздиди сайёҳон эълон шудани ҷумҳурӣ, дар сархати даҳгонаи кишварҳои ҷолиб барои сайёҳони саргузаштӣ ҷой додани Тоҷикистон, ба 10 роҳи зеботарини дунё шомил гаштани шоҳроҳи Помир, ҳамчун даҳгонаи мавзеъҳои бехатар аз рӯи таъмини амнияти шабона, инчунин, ба қатори 10 шаҳри дар айёми баҳор ва тирамоҳ барои сайёҳӣ муносиби Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил эътироф шудани шаҳри Душанбе, ба даҳгонаи кишварҳои беҳтарин аз рӯи сайёҳии пиёдагардӣ ва саргузаштӣ шомил шудани Тоҷикистон ва ба панҷгонаи беҳтарин аз рӯи низоми содаи пешниҳоди раводид ворид шудани ҷумҳурӣ шаҳодати аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ эътироф гаштани сайёҳии мамлакат ва дар ин росто касб намудани мавқеи намоён дар арсаи байналмилалӣ мебошад. Мувофиқи маълумоти оморӣ [[соли 2020]] ба Ҷумҳурии Тоҷикистон 350 ҳазор нафар сайёҳ ташриф овард, ки нисбат ба соли пешин 72,2 дарсад кам мебошад. Тибқи арзёбиҳои Кумитаи омор ва Созмони ҷаҳонии сайёҳӣ даромади соҳа то давраи беморӣ тақрибан 2,5 дарсади ММД -ро ташкил медод. Ин ҳудудан 230—250 миллион доллари ИМА-ро дар бар мегирад. Cоли 2020 ин рақам хеле кам шуда, тахминан ба 72,6 миллион доллари ИМА баробар гардид, ки тахмин 1 фоизи маҷмӯи маҳсулоти дохилӣ дониста мешавад. Бо мақсади пиёда намудани тарҳи рушди деҳот, бозсозии роҳҳои назди [[ёдгориҳои таърихӣ]], бунёди хонаҳои қабули сайёҳон, меҳмонхонаҳои хурд ва дигар хидматрасониҳои муосир дар [[соли 2021]], дар заминаи ҳамкориҳои мутақобилан судманд чор мавзеи таърихию сайёҳии ҷумҳурӣ — «[[Чилучорчашма]]», «[[Аҷинатеппа]]», «[[Ҳулбук]]» ва «[[Ямчун]]» дар ҳамкорӣ бо Бонки ҷаҳонӣ бозсозӣ ва ба сатҳи байналмилалӣ мешаванд. == Идҳои расмии Тоҷикистон == {{асосӣ|Идҳои Тоҷикистон}} * [[1 январ]] — [[Соли Нав]] * [[23 феврал]] — [[Рӯзи Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Рӯзи Қувваҳои мусаллаҳ]] * [[8 март]] — [[Рӯзи модар]] * [[21 март|21]] — [[24 март]] — [[Наврӯз|Ҷашни Наврӯз]] * [[9 май]] — [[Рӯзи Ғалаба]] * [[27 июн]] — [[Рӯзи ваҳдати миллӣ (Тоҷикистон)|Рӯзи ваҳдати миллӣ]] * [[1 сентябр]] — Рӯзи дониш * [[9 сентябр]] — [[Рӯзи истиқлоли Ҷумҳурии Тоҷикистон|Рӯзи истиқлол]] * [[5 октябр]] — [[Рӯзи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон|Рӯзи забони давлатӣ]] * [[8 октябр]] — Иди [[Меҳргон]] * [[6 ноябр]] — [[Рӯзи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Рӯзи Қонуни асосӣ]] * [[24 ноябр]] — [[Рӯзи парчами давлатии Тоҷикистон|Рӯзи Парчами давлатӣ]] * [[Иди Рамазон]] — 1 рӯз — ҳар сол (мутобиқи тақвим) * [[Иди Қурбон]] — 1 рӯз — ҳар сол (мутобиқи тақвим) * [[Иди Сада]]<ref>'''Ахбори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон''', соли 1995, № 21, мод. 237; соли 1998, № 10, мод.125, № 23-24, мод. 338; соли 1999, № 5, мод.76, № 12, мод.308; соли 2002, № 4, қ-1, мод.191, мод.194, мод.197; соли 2003, № 4, мод.132, № 8, мод. 449, № 12, мод. 678; соли 2004, № 5, мод. 350, № 12, қ-1, мод. 697; соли 2005, № 3, мод. 131, № 12, мод. 658; соли 2008, № 1, қ-2, мод. 9, № 3, мод.188, № 12, қ-1, мод. 988; соли 2009, № 5, мод.319, № 7-8, мод. 493, № 11, мод. 698, мод. 699; соли 2010, № 7, мод. 544, мод. 548.</ref> == Тоҷикистон дар радабандиҳои ҷаҳонӣ == * Дар ҳисоботи «Пешбурди соҳибкорӣ-и [[Бонки ҷаҳонӣ]], ки танзими давлатии фаъолияти соҳибкориро дар кишварҳои ҷаҳон арзёбӣ менамояд, соли 2020 мавқеи Ҷумҳурии Тоҷикистон 20 зина баланд рафта, дар байни 190 давлати ҷаҳон ҷои 106-ум-ро ишғол намуда, бори дигар ба даҳгонаи кишварҳои пешқадами ислоҳотгари ҷаҳон шомил шуд.<ref>{{cite web|url=https://khovar.tj/2019/10/to-ikiston-ba-da-gonai-davlat-oi-pesh-adami-islo-otgari-a-on-shomil-shud/|title=Тоҷикистон ба даҳгонаи давлатҳои пешқадами ислоҳотгари ҷаҳон шомил шуд|author=|date=28 октябри 2019|publisher=khovar.tj|accessdate=2019-11-15|archivedate=2019-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191115153751/https://khovar.tj/2019/10/to-ikiston-ba-da-gonai-davlat-oi-pesh-adami-islo-otgari-a-on-shomil-shud/}}</ref>. * Дар радабандии кишварҳои хушбахти дунё (''World Happiness Report'') (соли 2018), ки бахши [[Созмони Милали Муттаҳид]] дар умури ҷустуҷӯи роҳи босубот таҳия кард, ки Тоҷикистон дар ҷойи 74 қарор дорад.<ref>{{Cite web|url=https://www.ozodi.org/a/29831835.html|title=Финландия хушбахттарин кишвари дунё. Тоҷикистон дар ҷойи 74-ум аст|author=ozodi.org|publisher=ozodi.org|lang=tg|accessdate=2019-04-18}}</ref>. * Тоҷикистон дар гузориши Forbes аз рӯи озодии тиҷорат дар мақоми 118, озодии монетарӣ — 131, навоварӣ — 116, технология — 108, ҳифзи сармоягузор — 37, фасод — 148, озодии шахсӣ — 142 ва аз рӯи сарбории андоз дар мақоми 114-ум қарор гирифтааст<ref>{{Cite web|url=https://sputnik-tj.com/economy/20181221/1027790822/Bahoi-Forbes-ba-andoz-fasod-hifzi-sarmoyaguzori-va-sharoiti-sohibkori-dar-Tojikiston.html|title=Баҳои Forbes ба андоз, фасод, ҳифзи сармоягузор ва шароити соҳибкорӣ дар Тоҷикистон|author=sputnik-tj.com|publisher=sputnik-tj.com|lang=tg|accessdate=2019-04-18}}</ref>. * Коршиносони Форуми ҷаҳонии иқтисодӣ (WEF), Ҷумҳурии Тоҷикистонро амнтарин кишвари [[Осиёи Марказӣ]] дар [[соли 2017]] донистаанд. Дар ин радабандӣ Тоҷикистон миёни 136 кишвар мақоми 49-умро касб кард.<ref>{{Cite web |url=http://www.jahonnamo.tj/iqtisod/35180-tojikiston-dar-soli-2017-bekhavftarin-kishvari-osijoi-markazi-nomida-shud.html |title=Тоҷикистон дар соли 2017 бехавфтарин кишвари Осиёи Марказӣ номида шуд |accessdate=2017-12-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171224111236/http://jahonnamo.tj/iqtisod/35180-tojikiston-dar-soli-2017-bekhavftarin-kishvari-osijoi-markazi-nomida-shud.html |archivedate=2017-12-24 }}</ref> * Ҷумҳурии Тоҷикистон дар радабандии „Шохиси ҳуқуқи кӯдак-2017“, ки соли 2017 созмони „Бунёди ҳуқуқи кӯдак“ дар ҳамкорӣ бо Донишгоҳи Ерасмуси Роттердам дар самтҳои ҳуқуқи кӯдак ба ҳаёт, саломатӣ, маориф ва ҳифзи муҳити зист баргузор кард, дар миёни 165 кишвари узви Конвенсияи ҳуқуқи кӯдаки Созмони Милали Муттаҳид мақоми 55-умро касб намуд. Тоҷикистон миёни кишварҳои [[Осиёи Марказӣ]] пас аз Ҷумҳурии [[Қазоқистон]] (ҷойи 22) ва [[Туркманистон]] (ҷойи 42) дар ҷойи сеюм қарор дорад. Пас аз Тоҷикистон кишварҳои [[Озарбойҷон]] (ҷойи 66), [[Беларус]] (ҷойи 78), [[Қирғизистон]] (ҷойи 81), [[Ӯзбекистон]] (ҷойи 85), [[Русия]] (ҷойи 86) ва [[Арманистон]] дар ҷойи 106 қарор гирифтаанд».<ref>{{Cite web |url=http://www.jahonnamo.tj/ijtimo/35927-tojikiston-dar-raddabandii-shokhisi-huquqi-kudak-2017-maqomi-55-umro-kasb-kard.html |title=Тоҷикистон дар радабандии «Шохиси ҳуқуқи кӯдак-2017» мақоми 55-умро касб кард |accessdate=2018-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180126222847/http://jahonnamo.tj/ijtimo/35927-tojikiston-dar-raddabandii-shokhisi-huquqi-kudak-2017-maqomi-55-umro-kasb-kard.html |archivedate=2018-01-26 }}</ref> * Бино бар иттилои ''Internet Live Stats'' соли 2016 Тоҷикистон аз ҷиҳати шумораи корбарони интернет дар мақоми 114-ум қарор дошт.<ref>{{Cite web|url=http://www.internetlivestats.com/internet-users-by-country/|title=Internet Users by Country (2016) - Internet Live Stats|publisher=www.internetlivestats.com|lang=en|accessdate=2018-02-12}}</ref> ва дар қаламрави Тоҷикистон шумораи корбарони интернет ба 1,6 миллион нафар расида ин адад 18,7 % аз шумораи умумии аҳолиии кишварро ташкил медиҳад. Дар муқоиса бо соли 2015 шумораи корбарони интернет 4,3 % афзудааст<ref>{{Cite web|url=https://sputnik-tj.com/science/20160728/1020366412.html|title=Тоҷикистон аз ҷиҳати истифодабарандагони интернет дар ҷои 114 қарор гирифт|author=Sputnik|publisher=sputnik-tj.com|lang=tg|accessdate=2018-02-12}}</ref>. == Пайвандҳои беруна == * [http://traveltotajikistan.org/cities-of-tajikistan/dushanbe Dushanbe travel guide] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20141009033605/http://traveltotajikistan.org/cities-of-tajikistan/dushanbe |date=2014-10-09 }} * [http://traveltotajikistan.org/cities-of-tajikistan/khujand Khujand travel guide] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120727203329/http://www.traveltotajikistan.org/cities-of-tajikistan/khujand |date=2012-07-27 }} * [http://traveltotajikistan.org/cities-of-tajikistan/qurghonteppa Qurghonteppa travel guide] * [http://traveltotajikistan.org/cities-of-tajikistan/kulob Kulob travel guide] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20141008083733/http://traveltotajikistan.org/cities-of-tajikistan/kulob |date=2014-10-08 }} * [http://traveltotajikistan.org/tajikistan/regions-of-tajikistan Badakhshan travel guide] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20141008143730/http://traveltotajikistan.org/tajikistan/regions-of-tajikistan |date=2014-10-08 }} * [http://traveltotajikistan.org/cities-of-tajikistan/khorog Khorogtravel guide] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20141008013817/http://traveltotajikistan.org/cities-of-tajikistan/khorog |date=2014-10-08 }} * [http://www.openstreetmap.org/search?query=Tajikistan#map=12/37.9409/71.9625&layers=T Тоҷикистон] * [http://www.openstreetmap.org/#map=12/38.5358/68.7790 OpenStreetMap Душанбе] * [http://www.openstreetmap.org/?lat=40.275&lon=69.6427&zoom=13&layers=B000FTF OpenStreetMap Хуҷанд] * [http://www.flickr.com/search/?q=Khudjand шаҳри Хуҷанд] * http://www.angelfire.com/pe/rudaki/khujand.html == Аксҳои Тоҷикистон == <gallery> National Museum of Tajikistan Национальный музей Таджикистана(0) Осорхонаи милли.jpg |Осорхонаи миллии Тоҷикистон Dushanbe Presidential Palace 01.jpg |Маҷмааи Президенти Тоҷикистон Душанбинский котёл.jpg|Иншооти гармидиҳӣ дар ш. Душанбе National Library of Tajikistan, Dushanbe (8).jpg |Китобхонаи миллии Тоҷикистон Ismaili Center, Dushanbe.jpg| Маркази исмоилӣ дар ш. Душанбе Горная река..jpg|Дарёҳои Тоҷикистон Монументальный ансамбль.JPG |Пайкараи устод Рӯдакӣ, дар Боғи А. Рӯдакӣ, ш. Душанбе Цитадель Мугтеппа,.jpg |Қалъаи Муғтеппа, ш. Истаравшан The courtyard of the Grand Masjid Imam Tirmizi.jpg | Масҷиди ҷомеи ш. Душанбе ба номи Ҳоҷӣ Яъқуб Вышивальщицы.jpg|Дӯзандаҳои кашидаҳои миллӣ Guliston Fort, Khatlon, Tajikistan.JPG|Қалъаи Хулбук, Хатлон Kulyab Museum, Kulyab, Tajikistan.JPG|Осорхонаи шаҳри Кулоб, деҳаи Хоҷаисоқи хоҷагии «Ҳамадонӣ»-и ноҳияи Кӯлоб Tomb of Mir Sayyid Ali Hamadani.jpg|Мақбараи Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ, деҳаи Хоҷаисоқи хоҷагии «Ҳамадонӣ»-и ноҳияи Кӯлоб Historical Museum of Sughd.jpg|Осорхонаи таърихӣ-кишваршиносии вилояти Суғд, шаҳри Хуҷанд Манора дар Хуҷанд.jpg|Тахтасанг дар шафати Манораи масҷиди Шайх Муслиҳиддин ш. Хуҷанд Мечеть шейха Муслихиддина.jpg|Маҷмааи таърихӣ - меъмории (масҷиди) Шайх Муслиҳиддин, ш. Хуҷанд Hisor, Tajikistan - panoramio - Zack Knowles (4).jpg|Маҷмааи таърихӣ - меъмории Ҳисор Mosque Grand Masjid Imam Abuкhаnifa, Dushanbe 02.jpg|Масҷиди ҷомеи марказии ш. Душанбе ба номи Имоми Аъзам, Абуҳанифа Нуъмон ибни Собит </gallery> == Омӯзишу парвариш ва фарҳанг == * [[Алоқа дар Тоҷикистон]] * [[Ислом дар Тоҷикистон]] * [[Идҳои Тоҷикистон]] * [[Ёдгориҳои фарҳангии умумиҷаҳонии ЮНЕСКО дар Тоҷикистон]] * [[Сиёсати хориҷии Тоҷикистон]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == {{Commons|Тоҷикистон}} * [http://www.parlament.tj Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210801143249/https://www.parlament.tj/ |date=2021-08-01 }} * [http://www.majmilli.tj Дастгоҳи Маҷлиси Миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон] * [http://www.mmk.tj Маркази Миллии Конунгузори] * [http://www.president.tj Сомонаи Расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон] * [http://www.president.tj Президенти Тоҷикистон] * [http://www.tarih.tj/ Таърихи Тоҷикистон] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070928044602/http://www.tarih.tj/ |date=2007-09-28 }} * [https://archive.is/20130707023608/www.bbc.co.uk/persian/tajikistan/story/2007/03/070321_er_name_change_cyr.shtml Дарбораи тағйири ном ва барандохтани «ов»] {{ПБ}} {{Мамлакатҳои Осиё}} {{Осиёи Марказӣ}} {{ИДМ}} {{СҲШ}} {{ИИЕ}} {{Мавзӯъҳои Тоҷикистон}} [[Гурӯҳ:Таъсисёфтагони соли 1991 дар Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Давлатҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Давлатҳо — узви СММ]] [[Гурӯҳ:Давлатҳои Осиё]] [[Гурӯҳ:Осиёи Миёна]] [[Гурӯҳ:Осиёи Марказӣ]] [[Гурӯҳ:Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Кишварҳои Осиёи Марказӣ]] [[Гурӯҳ:Кишварҳои бе роҳи баромад ба баҳр]] 9hui2ez6ozh5y2as0z10iank0e4xblp 1486643 1486641 2026-09-11T01:39:17Z Шухрат Саъдиев 5132 /* Варзиш */ илова 1486643 wikitext text/x-wiki {{Равонакунӣ|Тоҷикистон|Тоҷикистон (мазмунҳо)}} {{Давлат |Мақом = |Номи тоҷикӣ = Ҷумҳурии Тоҷикистон |Номи аслӣ = {{lang-fa|جمهوری تاجیکستان}} {{lang-ru|Республика Таджикистан}} |Номи одӣ = Тоҷикистон |Парчам = Flag of Tajikistan.svg |Нишон = Coat of arms of Tajikistan.svg |Ба ҷои нишон = |Шиор = |Тарҷумаи шиор = |Номи суруди миллӣ = Суруди миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон |Аудио = Tajikistan anthem.ogg | sovereignty_type = [[Таърихи Тоҷикистон|Таъсис]]<small> | Марҳала1 = [[Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон|ҶМШС Тоҷикистон]] | Сана1 = 14 октябри соли 1924 | Марҳала2 = [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон|ҶШС Тоҷикистон]] | Сана2 = 5 декабри соли 1929 | Марҳала3 = Эъломи истиқлол аз [[ИҶШС]] | Сана3 = 9 сентябри соли 1991 | Марҳала4 = [[Эъломияи Алма-Ато (1991)|Пайвастшавӣ ба ИДМ]] | Сана4 = 21 декабри соли 1991 | Марҳала5 = Қабулшавӣ ба [[Созмони Милали Муттаҳид]] | Сана5 = 2 марти соли 1992 | Марҳала6 = Қабули [[Конститутсияи Тоҷикистон|Конститутсияи]] кунунӣ | Сана6 = 6 ноябри 1994 |Шакли ҳукумат = [[ҷумҳурии президентӣ]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=40|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref> |Дини давлатӣ = [[давлати дунявӣ]]<ref>{{cite web|url = http://www.president.tj/taxonomy/term/5/111|title = Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|accessdate = 2018-02-14}} <blockquote> Моддаи 1 Ҷумҳурии Тоҷикистон давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона мебошад.</blockquote></ref> |lat_dir =N |lat_deg =38 |lat_min =46 |lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg =71 |lon_min =17 |lon_sec =0 |region = TJ |CoordScale = 6000000 |Дар харита = Tajikistan (orthographic projection).svg |зернавис ба харита = |Дар харита2 = |Забон = [[Забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]] (давлатӣ)<br> [[Забони русӣ|русӣ]] <small>(забони муоширати байни миллатҳо)</small> |Таъсис = |Санаи истиқлол = [[9 сентябр]]и [[1991]] |Истиқлол аз = [[Иттиҳоди Шӯравӣ]] |Пойтахт = [[Душанбе]] |Шаҳрҳои калонтарин = [[Душанбе]], [[Хуҷанд]], [[Бохтар]], [[Кӯлоб]], [[Истаравшан]] |Вазифаи роҳбар 1 = [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|Президент]] |Роҳбар 1 = [[Эмомалӣ Раҳмон]] |Вазифаи роҳбар 2 = [[Сарвазири Ҷумҳурии Тоҷикистон|Сарвазир]] |Роҳбар 2 = [[Қоҳир Расулзода]] |Вазифаи роҳбар 3 = [[Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон|Раиси Маҷлиси Олӣ]] |Роҳбар 3 = [[Рустами Эмомалӣ]] |Ҷой аз рӯи масоҳат = 93 |Масоҳат = {{nts|141.400}}<ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/tajikistan-population/|title= tajikistan-population аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон то 1 январи соли 2020|author=|website=stat.tj|date= 2021|publisher= |lang=tg|accessdate=2021-03-26}}</ref> |Фоизи об = 0,3 |Этнохороним = Тоҷикистонӣ, Тоҷикистониҳо |Ҷой аз рӯи аҳолӣ = 92 |Аҳолӣ = {{афзоиш}}{{nts|10,000,000}}<ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/tajikistan-population/|title= tajikistan-population аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон то 1 январи соли 2020|author=|website=stat.tj|date= 2021|publisher= |lang=tg|accessdate=2021-03-26}}</ref> |Соли баҳодиҳӣ = [[2022]] |Аҳолӣ аз рӯи барӯйхатгирӣ = {{nts|7417400}} |Соли барӯйхатгирӣ = 2010 |Зичии аҳолӣ = |Ҷой аз рӯи зичӣ = |ММД (БҚХ) = 27,802 млрд<ref>{{cite web|url = http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=38&pr.y=11&sy=2017&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=923&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=|title = Tajikistan|publisher = International Monetary Fund website}}</ref> |Соли ҳисоби ММД (БҚХ) = 2017 |Ҷой аз рӯи ММД (БҚХ) = 128 |ММД (БҚХ) ба сари аҳолӣ = 3,146 |Ҷой аз рӯи ММД (БҚХ) ба сари аҳолӣ = |ММД (номинал) = 7,342 млрд |Соли ҳисоби ММД (номинал) = 2017 |Ҷой аз рӯи ММД (номинал) = 147 |ММД (номинал) ба сари аҳолӣ = 819 |Ҷой аз рӯи ММД (номинал) ба сари аҳолӣ = |ШРИ = {{афзоиш}}0,627<ref>http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf</ref> |Соли ҳисоби ШРИ = 2018 |Ҷой аз рӯи ШРИ = 129 |Сатҳи ШРИ = <span style="color:#fc0;">миёна</span> |Воҳиди пул = [[сомонӣ]] ([[ISO 4217|TJS, рамз 972]]) |Домен = [[.tj]] |ISO = TJ |Пешшумораи телефон = 992 |Минтақаи замонӣ = [[UTC+5]] |Тавзеҳот = }} '''Тоҷикистон''' ({{lang-fa|تاجیکستان}}), номи расмӣ — '''Ҷумҳурии Тоҷикистон''' ({{lang-fa|جمهوری تاجیکستان}}) — кишварест дар [[Осиёи Марказӣ]], дар доманаҳои Помир ҷойгир буда, ба баҳр роҳи баромад надорад. Аз назари масоҳат хурдтарин давлат дар [[Осиёи Миёна]] аст. Аз ғарб ва шимоли ғарб бо [[Ӯзбекистон|Узбакистон]], аз шимол бо [[Қирғизистон]], аз шарқ бо [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] ва аз ҷануб бо [[Афғонистон]] ҳамсарҳад аст. [[Пойтахт]]аш шаҳри [[Душанбе]] аст. Тоҷикистон кишвари кӯҳсор ва пурбориш аст ва манобеи фаровони зеризаминиву об дорад. Паҳноварӣ — 141 400 км² (93-ум дар ҷаҳон)<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_sovereign_states_and_dependencies_by_area List of sovereign states and dependencies by area]</ref>, шумораи аҳолӣ — 9,537,645 нафар (2020), аз он ҷумла дар шаҳрҳо 2,606,273 нафар ва деҳот 6 931 372 нафар аҳолӣ зиндагӣ доштанд<ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/tajikistan-population/|title= tajikistan-population аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон то 1 январи соли 2020|author=|website=stat.tj|date= 2021|publisher= |lang=tg|accessdate=2021-03-26}}</ref>. == Ном == Номи Тоҷикистон ({{lang-fa|تاجیکستان}} — «кишвари тоҷикон») аз худи номи ''[[тоҷикон]]'' ва пасванди ''-истон'' гирифта шудааст. Номи мазкур соли 1924 дар натиҷаи марзбандиҳои миллӣ-ҳудудии Осиёи Миёна<ref>{{Cite web|url=https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/080/539.htm|title=Национальногосударственное размежевание советских республик Средней Азии|website=www.booksite.ru|publisher=[[Большая советская энциклопедия]]|accessdate=2024-02-28}}</ref> ва таъсиси [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон|ҶШС Тоҷикистон]] дар ҳайати [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Ӯзбекистон|ҶШС Узбакистон]] (солҳои 1929—1991 — ҶШС Тоҷикистон) пайдо шудааст. == Таърих == {{асосӣ|Таърихи Тоҷикистон}} [[Акс:The_Sogdian_An_Jia_(contoured).jpg|рост|мини|Тоҷири [[Суғдиён|суғдӣ]], 579 мелодӣ.]] [[Акс:Saka_warrior_Termez_Achaeological_Museum.jpg|рост|мини|Сари ҷанговари сакоӣ, қарни 1.<ref>{{статья|заглавие=Nomad Migration in Central Asia (in After Alexander: Central Asia before Islam)|издание={{Нп3|Proceedings of the British Academy}}|том=133|страницы=87—98|ссылка=https://www.academia.edu/6864202/Nomad_Migration_in_Central_Asia|язык=en|тип=journal|автор=Abdullaev, Kazim|год=2007|archivedate=2020-05-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200502084308/https://www.academia.edu/6864202/Nomad_Migration_in_Central_Asia}}</ref>]] Таъриху фарҳанги Тоҷикистон бо [[Афғонистон]]у [[Эрон]] яксону монанд аст. Кӯҳантарин номе, ки ниёгони мардуми эронитабор, яъне [[Ориёӣ|ориёиҳо]], бар сарзамини худ ниҳода буданд, '''''Airyānǝm Vaējah''''' буда, ки аз он дар [[Авесто]] ёд шудааст. Ҷойгоҳи ин сарзамин ҳануз дуруст ошкор нашудааст. Дертар сарзамини [[Ориёӣ]] ба 16 подшоҳӣ ҷудо гардид, ки аз онҳо дар [[Авесто]] бо номи '''''Airyānǝm Dahyunam''''' ёд шудааст. Ҳамин ном дертар '''''Airyānǝm Xšaθram''''', '''''Aryānšaθr''''' ва '''''Ērānšahr''''' гашт ва [[Эрон]] шуд. Яке аз он 16 '''''dahyu''''' ё [[деҳа]] (дар [[Авесто]] ба маънии сарзамин ва подшоҳист) [[Суғд]] ва дигаре [[Бохтар]] ё [[Балх]] буд, ки бахше аз сарзамини кунунии Тоҷикистонро дарбар мегиранд. Суғду [[Бохтар]] ([[Балх]]) дар замони ҳукуматдории [[Давлати Ҳахоманишиҳо|Ҳахоманишиҳо]] (558—330 то милод) — яке аз '''''хšaθra''''' ё шаҳрҳои (кишварҳои) [[Ориёно]] шудаанд. Ба кишвари [[Ориёно]] — [[Давлати Пешдодиён]]у [[Давлати Каёниён]] ва [[Тӯрон]] — Давлати Афросиёб, [[Подшоҳии Бохтари қадим]], [[Давлати Суғди қадим]], [[Давлати Хоразми Бузург]], Порсу [[Давлати Мод]] ва [[Хуросон]] дохил буданд. Дар он замон сарзамини миёни [[Дарёи Аму|Омударё]] ва [[Сирдарё]]ро, ки як [[шаҳр]] (дар порсии бостон ба маънии подшоҳист) ба шумор мерафт, '''''Парадрая''''' низ мехонданд, ки маънояш [[Вароруд (Варазруд)|Вар аз руд]] аст. Дар «[[Шоҳнома]]» — и А. [[Фирдавсӣ]] ин сарзамин [[Тӯрон]] хонда шудааст. Дар бораи шаҳрдории ниёгони халқи тоҷик бозёфти шаҳркадаи [[Саразм]] (аз калимаи тоҷикии «сарзамин») шаҳодат медиҳад, ки ҳазорсолаҳои IV—II то милод рушду нумуъ дошт. Шаҳркадаи [[Саразм]] аввалин мероси таърихии Тоҷикистон аст, ки соли [[2010]] ба [[Феҳристи мероси фарҳангии умумибашарии ЮНЕСКО]] дохил шудааст. Пас аз лашкаркашии [[Искандари Мақдунӣ]] ин сарзамин бахше аз подшоҳии [[Искандар]] (330—323 то милод) ва [[Селевкиён]] (312—150 то милод), подшоҳии [[Давлати Юнонии Балх|Юнону Бохтар]] (250—125 то милод), шоҳаншоҳии [[Ашкониён]] (250 то милод — 224 милодӣ), шоҳаншоҳии [[Кушониён]] (садаҳои I то милод- IV милоди), [[Давлати Сосониён]] (224—651), шоҳаншоҳии Ҳайтолиён (садаҳои IV—VI) ва шоҳаншоҳии Ҳоконии турк (551—741) шуд. Дар замони [[Давлати Сосониён|Сосониён]] ([[224]]—[[651]]) ин сарзамин дар маводҳои таърихӣ [[Вароруд (Варазруд)]] ва [[Хуросон]] хонда мешуд ва чанд подшоҳии ҷудогона дошт. Дар нахустин садаҳои исломӣ, дар солҳои [[705]]—[[715]], ки сулолаи Умавиён бар [[Хилофати Араб]] фармон меронданд, арабҳо бар [[Давлати Сосониён|Сосониён]] тохтанд ва онро гирифтанду мардумашро мусулмон карданд. Аз он пас ин макон ном ба арабӣ баргардон шуд ва [[Мовароуннаҳр]] хонда шуд ва бахше аз вилояти [[Хуросон]] гашт. Пас аз густариши Ислом дар [[Эрон]]у [[Тӯрон]], вилояти [[Хуросон]], аз ҷумла [[Мовароуннаҳр]] (Вароруд, Варазруд), зиндакунандаи фарҳанги эронӣ ва офаринандаи забони порсӣ-дарӣ буд, ки ҷонишини забони паҳлавӣ, суғдӣ, тахорӣ, хутану сакоӣ шуд. Нахустин шоирони порсигӯй аз ин сарзамин бархостанд, ба вижа [[Рӯдакӣ]], ки падари шеъри порсӣ (форсӣ) шинохта шудааст. Дар нахустин садаҳои исломӣ, [[Хуросон]] ва [[Мовароуннаҳр]] гаҳвораи фарҳангу дониши исломӣ буданд ва бузургоне чун [[Имоми Аъзам]], [[Имом ал-Бухорӣ]], [[Закариёи Розӣ]], [[Ибни Сино]] ва нафарони дигар дар худ парвариданд. === Сомониён (819—999) === {{main|Давлати Сомониён|Сомониён}}Сомониён ({{lang-fa|سامانیان}}), дудмоне аз амирон ва ҳукмронони тоҷики суннимазҳаб, ки ҳудуди ду қарн солҳои 819—999 бар бахшҳои бузурге аз [[Мовароуннаҳр]] бо таъйид ва муҳри [[хулафои Аббосӣ]] ҳукумат карданд. [[Акс:MansurISamanidPaintingHistoryofIran.jpg|мини|Амири [[Давлати Сомониён]] [[Мансури I ибни Нӯҳ|Мансури I]] (961—976)]] === Ғуриён (879—1215) === {{main|Султанати Ғуриён|Ғуриён}}[[Ғуриён]] ({{Lang-fa|{{Nastaliq|سلسله غوریان}}}}), дудмоне аз салотини тоҷики суннимазҳаб, ки солҳои [[1150]]—[[1215]] дар Хуросон ҳукумат доштанд. === Куртҳои Ҳирот (1244—1381) === {{main|Оли Курт}} Куртҳо, ё Оли Курт ({{lang-ar|آل کرت}}), силсилае аз амирони тоҷик, ки аз солҳои [[1244]]—[[1381]] дар Хуросон истиқлол доштаанд. === Дудмонҳои турку муғул === Пас аз [[Хонадони Сомониён|сулолаи Сомониён]] ([[819]]—[[999]]) бар ин сарзамин султону хонҳои турку муғултабор аз силсилаҳои хонадони Ғазнавиён ([[998]]—[[1187]]), Қарохониён ([[1005]]—[[1141]]), Қарохитоиён ([[1141]]—[[1212]]), Салҷуқиён ([[1037]]—[[1194]]), Хоразмшоҳиён ([[1077]]—[[1231]]), Чингизиён ([[1220]]—[[1370]]), Темуриён ([[1370]]—[[1501]]), Шайбониён ([[1501]]—[[1599]]), Аштархониён ([[1599]]—[[1753]]) ва [[Манғития|Манғитиён]] ([[1753]]—[[1920]]) фармон рондаанд (Нигаред: [[Халқи тоҷик дар ҳайати давлатҳои сулолаҳои турку муғулнажод]]). [[Акс:Thomas_Edward_Gordon_Lake_Victoria,_Great_Pamir,_May_2nd,_1874.png|мини|Тасвири асри 19, ки кӯли [[Зоркӯл]] ва як сокини маҳаллии [[Тоҷикон|тоҷикро]] тасвир кардааст]] Дар солҳои [[1864]]—[[1895]] ин сарзаминро, ки дар дасти [[Манғития|амирони манғитияи Бухоро]] ва хони Хӯканд буд, русҳо гирифтанд ва бахше аз сарзамини мустамликадории Империяи [[Русия]] карданд. Дар солҳои [[1917]]—[[1921]] дар ин кишвар муборизаи хунин барои пойдор намудани тартиботи шӯравии коммунистӣ шуда гузашт, ки боиси хиҷрати қисми ахолӣ аз Ватан гардид. Пас аз шикасти [[амир]]и [[Бухоро]] аз шӯришчиёни инқилобӣ дар [[2 сентябр]]и соли [[1920]], дар сарзамини ин аморат [[Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Бухоро]] бунёд ёфт. === Тоҷикистони Шӯравӣ === {{main|Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон}} Соли [[1924]] дар натиҷаи гузаронидани тақсимоти миллии худудӣ дар Иттиҳоди Шӯравӣ, ин кишварро ба чанд ҷумҳурӣ ҷудо карданд ва дар бахшҳои шарқии он [[Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] дар таркиби [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Ӯзбекистон]] сохта шуд. Зодгоҳи тамаддуну фарҳанг ва офаринандагони забони форсӣ-тоҷикӣ дар натиҷаи ин амали сунъӣ парешон гардиданд. Танҳо, соли [[1929]] [[Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] аз Ӯзбекистон ҷудо шуд ва [[Республикаи Советии Социалистии Тоҷикистон|Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] ном гирифт. Дар [[ҶШС Тоҷикистон]] идеологияи коммунистӣ ҳукумрон гардида, дини ислом ба зери таъқиб қарор гирифта буд, Қисми мардуми кишвар тартибу низоми шуравиро рад намуда бо Ҳукумати шуравӣ ҷангиданд (ҷанги шаҳрвандии соли 1921—1924). Аммо ба максади хеш нарасида Ватанашонро тарк намуданд. Дар солҳои 30-40 асри XX асосҳои нави истеҳсолоти саноатӣ дар ҶШС Тоҷикистон гузошта шуданд. Дар деҳот коллективонии хоҷагидории деҳқонӣ анҷом ёфта, боиси аз байн рафтани деҳқонони соҳибмулк гардид. Инқилоби маданӣ ба ҳаёти тоҷикон мактабҳои навъи шуравӣ (мактаби маҳви бесаводии калонсолон, кӯдакистон, мактаби миёнаи наврасон, мактаб-интернат, омузишгоҳи касбӣ, мактаби олӣ) муассисаҳои илмиву фарҳангӣ (театр, китобхона, клуб, чойхонаи сурх-қироатхона, осорхона, боғи истироҳат, кинотеатр, варзишгоҳ)-ро ворид намуд. Тоҷикистон комилан ба муҷтамаи ягонаи умумииттифоқии хоҷагии халқ ҳамроҳ гардида, пурра тобеи Марказ (Иттиҳоди Шӯравӣ) гардид. Солҳои 50-80 асри XX баъд аз ба сари давлат таъйин гардидани сарварони таҳҷойӣ ба монанди [[Бобоҷон Ғафуров]], [[Турсун Ӯлҷабоев]], [[Ҷаббор Расулов]] ва [[Қаҳҳор Махкамов]] иқтисодиёти Тоҷикистон рушд меёфт. Тоҷикистон ба мамлакати хоҷагидориаш индустриалӣ — аграрӣ табдил ёфт, фарҳангу санъати миллӣ эҳё гардид. Сатҳи зиндагии мардум баҳтар мегардид. Вале, бо вуҷуди он, Тоҷикистон нисбат ба дигар ҷумҳуриҳои шӯравӣ аз ҷиҳати таъмини манзили истиқомат, музди миёнаи маош, муассисаҳои илмӣ, маориф, фарҳанг, шумораи бекорон ва диг. дар ҷойи охирон қарор дошт. Иқтисодиёти Тоҷикистон асосан барои таъмини корхонаҳои марказии Иттиҳоди Шӯравӣ бо ашёи хом (неруи барқ, пахта, канданиҳои фоиданок, уран ва диг.) нигаронида шуда буд. Дар давраи мавҷудияти [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] (солҳои 1924—1991) халки тоҷик аз нав тамаддуну фарҳанг ва забони форсӣ-тоҷикиро дар каламрави хеш эҳё намуд. Сутуни ояндаи давлатдории соҳибистиқлоли Тоҷикистон гузошта шуд. 24 августи соли 1990 иҷлосияи дуюми Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон, Эъломияи истиқлоли [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] дар ҳайати Иттиҳоди Шӯравӣ (ИҶШС) қабул намуд. Пас аз «табадуллот»-и (ГКЧП) коммунистони тундрав 19-21 августи соли 1991 дар Москва, ки бемуваффақият анҷом ёфт, Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон (даъвати 12) [[9 сентябр]]и соли [[1991]] Изҳорот «Дар бораи истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон»-ро эълон дошт. Дар асоси ин Изҳорот Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон қарори махсуси хешро «Дар бораи эълон шудани истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» қабул намуд. === Тоҷикистони мустақил === Ҳарчанд эълони истиқлол ҳамаи азҳоби сиёсиро қонеъ гардонида буд, вай натавонист пеши роҳи муқовимати сиёсӣ ва маҳалбозии қавмиро бигирад. Аз ҷониби азҳоби ба ҳукумат мухолифи сиёсӣ эътироф нашудани [[Қаҳҳор Махкамов]] ҳамчун Президенти ҶТ (аз 29 ноябри соли 1990), паи ҳам иваз шудани раисони Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон (Қ. Аслонов, С. Кенҷаев, А. Искандаров) мақомоти кишварро водор сохтанд, ки зери фишори тазоҳуркунандагони мухолифин ва барои ба эътидол овардани вазъи сиёсӣ интихоботи умумихалқии Президенти ҶТ баргузор намоянд. Маъракаи интихобот ба зиддиятҳои нави сиёсию идеолужӣ, мазҳабию маҳалгароӣ ва қавмию инфиродӣ боис гардид. Вазъи иҷчтимоию иқтисодии ҷумҳурӣ рӯз ба рӯз бад мегардид. Пас аз ба вазифаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб гардидани [[Раҳмон Набиев]] (58,6 % овозҳо) неруи мухолифин бо баҳонаҳои гуногун фаъолияти ҳукумати навро сарзаниш менамуданд. Соли 1992 аз моҳи март то ибтидои май тазоҳуроти пай дар пайи ҳизбу ҳаракатҳои ба ҳукумат мухолифин ва ҷонибдорони ҳукумат дар шаҳру ноҳияҳои Тоҷикистон, махсусан Душанбе ба фалаҷ шудани мақомоти иҷроиия ва қонунгузории марказӣ ва маҳаллӣ сабаб шуд. Таъсисёбии [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ба давлатдории соҳибистиқлоли халки тоҷик ва эҳёи навини тамаддуну фарҳанг ва забони форсӣ-тоҷикӣ дар каламрави хеш асос гашт. Вале низоми давлатдории тоҷикон бо амри таърих боз ба душвориҳои нав рӯбарӯ омад. Зиддиятҳои аз давраи давлати шӯравӣ мерос монда ва дахолати душманони истиқлоли миллати тамаддунофари тоҷик, халқро ба вартаи ҷанги бародаркуш, [[Ҷанги шаҳрвандии Тоҷикистон|ҷанги шаҳрвандӣ]] гирифтор намуданд. Воқеоти май — ноябри соли 1992 пояи далатдории Тоҷикистонро заиф сохта, кишварро ба қисматҳо тақсим кард ва хавфи аз байн рафтани давлат ба миён омад. Маҳз дар чунин шароити сангин [[16 ноябр]]и [[соли 1992]] иҷлосияи XVI Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Хуҷанд баргузор гардид, ки дар он [[Эмомалӣ Раҳмон]] Раиси Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб гардид. Дар иҷлосияи таърихӣ дар қатори ҳукумати тозаинтихобгардида, масоили хотима додани муқовимати сиёсӣ-низомии байни ҳукумати расмӣ ва неруҳои мухолифин, ба эътидол овардани ҳаёти иҷтимоӣ-иқтисодӣ, ба Ватан баргардонидани гурезагон ва муҳоҷирони иҷборӣ мавриди муҳокима қарор гирифтанд. Вале, масъалаи асосии ҳаёти ҷамъиятӣ-сиёсии Тоҷикистон — хотима додани муқовимати сиёсӣ — низомии байни ҳукумати расмӣ ва неруҳои мухолифин ҳалли мусбати хешро танҳо соли 1997 ёфт. Дар натиҷаи музокироти байни тоҷикон оид ба сулҳ ва оштии миллӣ солҳои 1994—1997 дар шаҳри Москва [[27 июн]]и [[соли 1997]] «Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон» ба имзо расид. Ҳукумати Тоҷикистон минбаъд ба амалӣ сохтани барномаи ислоҳоти иқтисодӣ барои солҳои 1995—2004 ва барномаҳои дигар шурӯъ намуд. Барои аз хатари гуруснагӣ эмин доштани аҳолӣ ва бо озуқа таъмин намудани бозори дохилӣ Фармонҳои Президенти ҶТ Э. Раҳмон аз [[9 октябр]]и [[соли 1995]] «Дар бораи 50 000 га замин ҷудо намудан барои хоҷагии назди ҳавлигӣ» ва [[1 декабр]]и [[соли 1997]] иловатан ҷудо намудани боз 25 000 га замин аҳамияти калон дошта буд. Дар натиҷаи ислоҳотҳои иқтисодии дар ҷумҳурӣ амалӣ гардида муносибатҳои нави иқтисоди бозорӣ, ки асоси онро моликияти хусусӣ, ҷамъиятҳои саҳомӣ, хоҷагиҳои деҳқонӣ ва инфиродӣ ташкил медиҳад, ҷорӣ шуда истодаанд. Вале иқтисодиёти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар айни замон бе кумаки молиявии хориҷӣ лоиҳаҳои бунёдиро амалӣ карда наметавонад. Дар ибтидои асри XXI барномаҳои рушди стратегии кишвар муайян карда шудаанд. Истиқлоли озуқаворӣ, амнияти энергетикӣ ва раҳоёбӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ — ҳадафҳои стратегии сиёсати дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошанд. Ҳамин ҳадафҳои бунёдӣ тадриҷан дар амал татбиқ шуда истодаанд. Қабули Конститутсияи ҷумҳурӣ ва интихоботҳои умумихалқии [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ([[6 ноябр]]и [[1994]], [[1999]], [[2006]], [[2013]]) боз як қадами устувор дар давлатдории кишвар гардид. Тағйироту иловаҳо ба [[Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] аз ([[26 сентябр]]и [[соли 1999]], [[22 июн]]и [[соли 2003]] ва [[22 май]]и [[соли 2016]], интихоботҳои вакилон ба Маҷлиси Олии (2 палатагии) Ҷумҳурии Тоҷикистон чорабиниҳои навбатӣ дар такмили сохтори сиёсии ҷумҳурӣ гаштанд. [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] дар замони истиқлол дар доираи [[Созмони Милали Муттаҳид]] (СММ — ООН), [[Созмони амният ва ҳамкорӣ дар Аврупо]] (САҲА — ОБСЕ), [[Созмони ҳамкории Шанхай]] (СҲШ — ШОС) ва дигар созмонҳои байналмилалӣ ҳамкорӣ намуда истодааст. Ҳамкории Тоҷикистон бо давлатҳои ИДМ ва мамлакатҳои дигари ҷаҳон пайваста рушд меёбад.<ref>Кофронси илмӣ — назариявӣ, базшида ба 20 солагии Истиқлоли миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон. — Душанбе, 2011, с.29 — 30, 66 — 70, 71 — 75</ref> == Ҷуғрофиёи табиъӣ == {{асосӣ|Ҷуғрофиёи Тоҷикистон}} [[Акс:Tajik mountains edit.jpg|thumb|Кӯҳсори Тоҷикистон]] Тоҷикистон дар қисми ҷанубии Осиёи Мар­ка­зӣ ҷой гирифта, нуқтаҳои канории Тоҷикистон дар шимол силсилакӯҳи Қу­рама, дар ҷануб водии дарёи Панҷ, дар ғарб силсила­кӯҳи Са­ри­­кӯл мебошанд. Тоҷикистон дар маркази қитъаи Осиё, дар минтақаи иқлимаш муътадили дур аз баҳру уқё­нусҳо ҷой гирифта, дар ҳамвориҳои он иқлими биё­бонӣ ҳукм­фар­мост. Дар ғарби кишвар биёбону нимбиё­бонҳои пас­тии Турон ҷойгиранд, ки тадриҷан ба талу кӯҳ­доманҳо му­бад­дал мешаванд. Дар шарқ марзи он бо до­манакӯҳҳо ва қа­тор­кӯҳҳои Осиёи Марказӣ иҳота шудааст (аз ғарб ба шарқ 680 км тӯл кашидааст). Қисми марказии он нисбатан борик (камбар) буда, қариб 100 км аст<ref name=":0">Мавқеи ҷуғрофиёӣ ва ҳудудии Тоҷикистон // [[Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома]]. — {{Д.}}: [[Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик|СИЭМТ]], 2021. — С. 10. — 696 с. — ISBN 978-99985-0-005-1.</ref>. Дарозии марзи Тоҷикистон дар маҷмӯъ зиёда аз 3 000 км-ро ташкил медиҳад. Тоҷикистон дар ғарб бо Ҷум­ҳурии Узбекистон (1 161 км), дар шимолу шарқ бо Ҷум­ҳу­рии Қирғизистон (870 км), дар шарқ бо Ҷумҳурии Хал­қии Чин (519 км) ва дар ҷануб бо Аф­ғо­нистон (1 356 км) ҳамсарҳад аст. Дар ҷанубу шарқ То­ҷи­кистонро аз Ҳиндустону Покистон [[Долони Вахон]] (бараш аз 15 то 6 км) ҷудо мекунад. === Сохтори заминшиносӣ === {{асосӣ|Заминшиносии Тоҷикистон}}Дар сарзамини Тоҷикистон ду плитаи азими тектоникии Замин — Авруосиё аз шимол ва Гондвана аз ҷануб ба ҳам бар­хӯрдаанд. Ин бархӯрд тӯли 200 млн соли охир идома дорад ва дар айни замон дар шакли ду низом (система)-и азими кӯҳии Осиё — Тиёншон (дар шимол) ва Помир (дар қисми ҷануби шарқӣ) ифода ёфтаанд<ref name=":03">Сохти геологӣ / А. С. Ниёзов, Х. М. Муҳаббатов // [[Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома]]. — {{Д.}}: [[Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик|СИЭМТ]], 2021. — С. 52—58. — 696 с. — ISBN 978-99985-0-005-1.</ref>. Ҳудуди Тоҷикистон аз рӯи хусусияти сохтори заминшиносӣ ба 5 ноҳияи заминшинохтӣ ноҳиябандӣ мешавад<ref name=":03" />: * Тоҷикистони Шимолӣ * Тоҷикис­тони Шимоли Шарқӣ * Тоҷикистони Марказӣ * Тоҷикистони Ҷануби Ғарбӣ * Тоҷикистони Ҷануби Шарқӣ Ноҳияҳои заминшинохтӣ бо хусусиятҳои ҷуғрофиёии маҳал алоқаманд буда, дар маҷмӯъ пайдарҳамии силсилаи сил­силакӯҳҳои ба самти арзӣ тӯлкашида ва во­ди­ҳои фарохро ифода мекунанд. Ноҳияҳо аз якдигар бо таъ­рихи заминшиносӣ, сохтор ва марҳалаҳои асосии таҳав­вулот фарқ мекунанд<ref name=":03" />. === Обҳо === {{асосӣ|Обҳои Тоҷикистон}}Тоҷикистон дорио манобеъи обии зиёдест, ки он аз ҳисоби обшавии пиряхҳо ва бориши атмосферӣ ташкил шудааст<ref>{{Cite web|url=https://www.best-country.com/ru/asia/tajikistan/water_source|title=Best-Country: Водные ресурсы Таджикистана|website=www.best-country.com|lang=ru|accessdate=2024-03-04}}</ref>. Ҳудуди Тоҷикистон 90 % аз минтақаҳои ташаккулёбандаи маҷрои дарёҳо иборат буда, асоси захираҳои обии кишварро пиряхҳо, дарёҳо, кулҳо, обанборҳо ва обҳои зеризаминӣ ташкил медиҳанд. 947 рӯди хурду бузург, 1300 кӯл бо захираи 46,3 километри мукааб об, ки 20 километри мукааби он оби ширин мебошад, 11 обанбор бо ҳаҷми муфиди 7,5 километри мукааб об ва зиёда аз 10 ҳазор пирях манбаи асосии оби на танҳо Тоҷикистон, балки кишварҳои Осиёи Марказист<ref>{{Cite web|url=https://avkd.tj/tg/khabarho/2386-zakhirahoi-obii-jumhurii-tojikiston.html|title=Захираҳои обии Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=avkd.tj|publisher=Академияи ВКТ ҶТ|accessdate=2024-03-04}}</ref>. ==== Пиряхҳо ==== {{асосӣ|Пиряхҳои Тоҷикистон}} [[Акс:Gms_gorbunova.jpeg|мини|Пойгоҳи обуҳавошиносии [[пиряхи Федченко]]]] Дар Тоҷикистон беш аз 10 ҳазор пиряхи хурду бузург маҷуд аст<ref name=":032" />, ки масоҳаташон ба 11 146 км² баробар аст ва ин нишондиҳанда 8%-и ҳудуди кишварро дар бар мегирад, ки асосан дар Помири Шимолию Ғарбӣ ва [[Ҳисору Олой|кӯҳҳои Ҳисору Олой]] ва бештар дар баландиҳои 3000-3500 то баландиҳои 3500-5300 м ҷой гирифтаанд<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.tj/20200211/Piryakhhoi-Tajikiastan-sarchashmai-ob-dar-Osiyoi-Markazi--1030699916.html|title=Пиряхҳои Тоҷикистон: сарчашмаи об дар Осиёи Марказӣ|author=|website=Sputnik Тоҷикистон|date=2020-02-11|lang=tg|accessdate=2024-03-04}}</ref>. Захираи умумии ях дар пиряхҳои кишвар ба 845 км³ баробар буда, пиряхҳои хурд бо масоҳати 1 км² танҳо 20%-и шумораи умумии пиряхҳои кишварро ташкил менамоянд, вале 85%-и ҳаҷми ях дар онҳо мутамарказ гардидааст. Дар пиряхҳои Тоҷикистон 456,9 км³ об захира шуда, соле ин пиряхҳо ба дарёҳо 61,8 км³ об медиҳанд<ref name=":04">{{Cite web|url=https://sputnik.tj/20200211/Piryakhhoi-Tajikiastan-sarchashmai-ob-dar-Osiyoi-Markazi--1030699916.html|title=Пиряхҳои Тоҷикистон: сарчашмаи об дар Осиёи Марказӣ|author=|website=Sputnik Тоҷикистон|date=2020-02-11|lang=tg|accessdate=2024-03-04}}</ref>. Тибқи маълумот, дар Тоҷикистон давоми 20 соли охир 15 пиряхи дорои дарозии аз 4 то 5 км комилан об шудааст<ref name=":032">Обҳо: Пиряхҳо / Х. Муҳаббатов // [[Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома]]. — {{Д.}}: [[Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик|СИЭМТ]], 2021. — С. 79. — 696 с. — ISBN 978-99985-0-005-1.</ref>. === Захираҳои табиъӣ === {{асосӣ|Захираҳои табиъии Тоҷикистон}}Сарватҳои табиъии Тоҷикистон вобаста аз қонуниятҳои гео­логӣ ва таҳаввулоти геодинамикии минтақаҳои он ташаккул ёфтаанд (нигар Сохти геологӣ). Дар ҳар як аз 5 ноҳияи заминшинохтии Тоҷикистон навъҳо ва маҷмӯъаи мушаххаси сарватҳои табиъӣ ҷойгир шудаанд: дар Тоҷикистони Шимолу Шарқӣ ва То­ҷикистони Ҷанубу Ғарбӣ сарватҳои табиъии ғайримаъданӣ, ба мисли на­макҳо, ангишт, нафту газ, бентонитҳо, стронтсий ва ғайра пай­до шудаанд. Дар но­ҳи­яҳои Тоҷикистони Шимолӣ, Тоҷи­кис­тони Марказӣ ва То­ҷи­кистони Ҷанубу Шарқӣ (Помир) бештар кан­даниҳои маъ­­данӣ (оҳан, тилои маҳаллӣ, нуқра, сурма, симоб, поли­металлҳо, флюорит ва ғайра) рушд кардаанд<ref name=":05">Сарватҳои табиӣ / А. Ниёзов, Х. Муҳаббатов // [[Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома]]. — {{Д.}}: [[Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик|СИЭМТ]], 2021. — С. 59—72. — 696 с. — ISBN 978-99985-0-005-1.</ref>. Дар Тоҷикистон ҳоло 28 конҳои нафту газ ба қайд гирифта шудааст. Дар ин конҳо захираи нафт 2,2 млн тонна ва газ — 3,4 миллиард метри кубиро ташкил медиҳанд. Дар айни замон дар Тоҷикистон 40 конҳои тилои фаъол ва қариб 85 конҳои ояндадори тило муайян шудаанд.<ref>[http://avesta.tj/2021/02/03/v-tadzhikistane-zaregistrirovano-28-mestorozhdenij-nefti-i-gaza/ В Таджикистане зарегистрировано 28 месторождений нефти и газа]{{Пайванди мурда|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> === Минтақаи замонӣ === {{асосӣ|Замон дар Тоҷикистон}}Тоҷикистон дар минтақаи замонииии [[UTC+05:00|UTC+5]] воқеъ шудааст. Соати тобистонӣ аз соли 1991 тағйир накардааст, агарчи дар замони шӯравӣ истифода мешуд<ref>{{Cite web|url=https://www.lawmix.ru/sssr/1774|title=Постановление Кабинета Министров СССР от 04.02.1991 № 20 - Сейчас.ру|website=www.lawmix.ru|accessdate=2024-03-12}}</ref>. Узбакистон, Туркманистон, Покистон, Молдив ва ҳамчунин теъдоде аз манотиқи Русия дар як минтақаи замонӣ қарор доранд. == Тақсимоти маъмурӣ == {{асосӣ|Тақсимоти маъмурии Тоҷикистон}} {{Ҳамчунин|Вилоятҳои Тоҷикистон|Шаҳрҳои Тоҷикистон|Феҳристи номи нави маҳалҳои аҳолинишини Тоҷикистон}} {| style="float:right; margin-left:1em" |{{Харитаи Тоҷикистон||float=right}} |} Тақсимоти маъмурӣ-ҳудудии Тоҷикистон тибқи Қо­нуни Ҷум­ҳурии Тоҷи­кистон аз 19 марти соли 2013 № 958 ''«Дар бораи тартиби ҳалли масъалаҳои сохти марзиву маъмурии Ҷумҳурии Тоҷи­кис­тон»'' муайян карда мешавад<ref>Ахбори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, с. 2013, № 3, мод. 177</ref>. [[Акс:Тақсимоти_маъмурии_Тоҷикистон.png|мини|250x250пкс|Тақсимоти маъмурии Тоҷикистон]] Воҳидҳои маъмурӣ-ҳудудӣ ва маҳал­ҳои аҳолинишини Ҷумҳурии Тоҷикистон мутобиқи қонуни мазкур инҳоянд: * [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] * [[вилоят]] ** [[шаҳр]] ** [[ноҳия]] *** [[шаҳрак]] *** [[деҳот]] (ҷамоат) **** [[деҳа]] Ноҳияҳо ба деҳотӣ ва шаҳрӣ тақсим шуда, метавонанд тобеи ҷум­ҳурӣ, вилоят ва ё шаҳр бошанд. [[Маҳалли аҳолинишин|Маҳалҳои аҳолинишини]] Ҷумҳурии Тоҷикистон ба шаҳрӣ ва деҳотӣ ҷудо мешаванд. Ба маҳалҳои шаҳрӣ, шаҳрҳо ва шаҳракҳо, ба маҳалҳои деҳотӣ деҳаҳо, новобаста ба тобеияти маъмурияшон, дохил мешаванд. Шаҳрҳо метавонанд аҳаммияти ҷумҳуриявӣ ё вилоятӣ дошта бошанд. Тибқи омори 1 январи соли 2018 Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадах­шон]], вилоятҳои [[Вилояти Суғд|Суғд]] ва [[Вилояти Хатлон|Хатлон]], 58 ноҳия, аз он ҷумла 4 ноҳия дар шаҳри [[Душанбе]], 18 шаҳр, 57 шаҳрак, 370 ҷамоати деҳот<ref>{{Cite web|url=https://www.stat.tj/ru|title=Шумораи аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон то 1 январи соли 2018 Ахбороти Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|author=|website=stat.tj|date=2018|publisher=|lang=tg|accessdate=2019-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190512165954/https://stat.tj/ru|archivedate=2019-05-12}}</ref> ва 4223 деҳаро дар бар мегирад<ref>Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — С. 6. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2</ref>. {| class="standard" !№ !Ном !Шумораи<br>ноҳияҳо !Шумораи<br>шаҳрҳо !Маркази маъмурӣ !Аҳолӣ<br>(01.01.2018)<br>ҳазор тан<ref name=":1" /> !Паҳноварӣ<br>ҳазор км² !Зичии аҳолӣ<br>тан/км² |- class="shadow" |1 |[[Душанбе]] | align="center" |4 | | | align="right" |831,4 | align="right" |0,126 | align="right" |8314,0 |- |2 |[[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] | align="center" |7 | align="center" |1 |[[Хоруғ]] | align="right" |223,6 | align="right" |62,9 | align="right" |3,5 |- |3 |[[Вилояти Суғд]] | align="center" |14 | align="center" |8 |[[Хуҷанд]] | align="right" |2 608,5 | align="right" |25,2 | align="right" |103,5 |- |4 |[[Вилояти Хатлон]] | align="center" |24 | align="center" |4 |[[Бохтар (шаҳр)|Бохтар]] | align="right" |3 198,5 | align="right" |24,7 | align="right" |129,5 |- |5 |[[Ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ]] | align="center" |13 | align="center" |4 |[[Душанбе]] | align="right" |2 069,2 | align="right" |28,5 | align="right" |72,6 |- style="background: #CCC;" | |Ҳамагӣ | align="center" |62 | align="center" |18 | | align="right" |8 931 200 | align="right" |143 100 | align="right" |86,23 |} '''Шаҳрҳои Тоҷикистон:''' {| class="toccolours" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" style="margin: 0 0 0 0; font-size:85%; text-align:center; border-collapse: collapse;" ! !Аҳолӣ<br>(01.01.1992),<br>ҳазор тан !Аҳолӣ<br>(01.01.2015),<br>ҳазор тан<ref name=":02">{{cite web|url=https://www.stat.tj/ru/img/65a709121baf8a64bf15d33f398aafde_1435736807.pdf|title=Численность населения Республики Таджикистана на 1 января 2015 года|deadlink=yes|accessdate=2015-07-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150702021130/http://www.stat.tj/ru/img/65a709121baf8a64bf15d33f398aafde_1435736807.pdf|archivedate=2015-07-02}}</ref> !Аҳолӣ<br>(01.01.2016),<br>ҳазор тан<ref>{{cite web|url=https://www.stat.tj/ru/img/7a20337ca019c92e18235196b4e62aaa_1470198679.pdf|title=Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2016 года|website=Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2016 года|deadlink=yes|accessdate=2016-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170810004846/http://www.stat.tj/ru/img/7a20337ca019c92e18235196b4e62aaa_1470198679.pdf|archivedate=2017-08-10}}</ref> !Аҳолӣ<br>(01.01.2018)<br>ҳазор тан<ref name=":1">{{cite web|url=http://stat.ww.tj/files/cislennost_naselenia_na_1.01.2018.pdf|title=Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2018 года|website=Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2018 года|deadlink=no|access-date=2019-04-25|archive-date=2020-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200420232827/http://stat.ww.tj/files/cislennost_naselenia_na_1.01.2018.pdf|accessdate=2024-02-29|archivedate=2020-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200420232827/http://stat.ww.tj/files/cislennost_naselenia_na_1.01.2018.pdf}}</ref> !Аҳолӣ<br>(01.01.2019)<br>ҳазор тан<ref>{{cite web|url=http://stat.ww.tj/files/cislennost_naselenia_na_1.01.2019.pdf|title=Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2019 года|website=Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2019 года|deadlink=yes}}{{Пайванди мурда|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> !Аҳолӣ<br>(01.01.2020)<br>ҳазор тан<ref name="pop2020">{{cite web|url=http://stat.ww.tj/posts/July2020/macmua_20201.pdf|title=Population of the Republic of Tajikistan as of 1 January 2020|publisher=Statistics office of Tajikistan|language=ru|deadlink=yes|accessdate=2020-10-03|archive-date=2021-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210601101228/http://stat.ww.tj/posts/July2020/macmua_20201.pdf|archivedate=2021-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210601101228/http://stat.ww.tj/posts/July2020/macmua_20201.pdf}}</ref> !Аҳолӣ<br>(01.01.2021)<br>ҳазор тан<ref name="stat2022">{{Cite web|url=https://stat.tj/storage//1.01.2022.pdf|title=Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2022 года|deadlink=no|access-date=2023-03-08|archive-date=2022-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20221010195817/https://stat.tj/storage//1.01.2022.pdf}}</ref> !Аҳолӣ<br>(01.01.2022)<br>ҳазор тан<ref name="stat2022" /> !Паҳноварӣ<br>ҳазор км² !Зичии аҳолӣ<br>тан/км² |- |[[Душанбе]] |584,5 |788,7 |802,7 |831,4 |846,4 |863,4 |1185,4 |1201,8 |0,203 |5914,4 |- |[[Хуҷанд]] |165,3 |172,7 |175,4 |179,9 |181,6 |183,6 |196,8 |198,7 |0,04 |4967,5 |- |[[Бохтар (шаҳр)|Бохтар]] |60 |102,9 |105,4 |109,1 |110,8 |111,8 |125,2 |126,7 |0,026 |4873,1 |- |[[Кӯлоб]] |81,3 |101,2 |102,4 |104,4 |105,5 |106,3 |104,1 |105,8 |0,035 |3022,9 |- |[[Истаравшан]] |47,6 |59,9 |61,2 |63,5 |64,6 |65,5 |63,3 |64,3 |0,018 |3572 |- |[[Турсунзода (шаҳр)|Турсунзода]] | - |52,4 |52,8 |53,1 |53,7 |55,7 |57,3 |57,8 |0,012 |4816,7 |- |[[Конибодом]] |39,9 |49,7 |50,4 |51,6 |52,2 |52,5 |54,3 |54,4 |0,015 |3626,7 |- |[[Исфара]] |35,4 |46,9 |47,8 |49,7 |50,7 |51,7 |54,1 |54,9 |0,015 |3660 |- |[[Гулистон (шаҳр)|Гулистон]] |43,9 |43,4 |45,1 |47,1 |48,2 |49,2 |49,9 |50,2 |0,003 |5039 |- |[[Ваҳдат]] |46,7 |42,2 |42,4 |42,5 |42,8 |43,2 |53,5 |54,4 |0,014 |3885,7 |- |[[Панҷакент]] |29,6 |40,6 |41,2 |42,3 |42,8 |43,3 |43,3 |43,8 |0,007 |6257,1 |- |[[Бӯстон (шаҳр)|Бӯстон]] |36,9 |32,5 |31,8 |32,1 |33,2 |34,0 |33,8 |35,0 |0,011 |3181,8 |- |[[Хоруғ]] |21,5 |28,9 |29,2 |29,9 |30,3 |30,5 |30,9 |31,1 | | |- |[[Норак]] |21,1 |28,1 |29,1 |30,4 |30,9 |31,4 |28,1 |28,8 | | |- |[[Ҳисор]] | - |26,9 |27,4 |27,9 |28,7 |29,1 |31,7 |32,1 |0,01 |3210 |- |[[Истиқлол (шаҳр)|Истиқлол]] |21,3 |15,9 |16,4 |16,9 |17,3 |17,6 |18,3 |18,7 |0,033 |566,7 |- |[[Леваканд|Левакант]] |14,6 |15,8 |16,1 |16,9 |17,3 |17,7 |17,7 |18,7 | | |- |[[Роғун]] |9,1 |15,0 |15,0 |14,9 |15,0 |14,9 |15,1 |15,2 |0,005 |3040 |} == Аҳолӣ == {{асосӣ|Аҳолии Тоҷикистон}}Тоҷикистон дар миёни тамоми кишварҳои Иттиҳоди Шӯравии собиқ сареътарин рушди шумораи миллатҳои унвондорро таҷриба мекунад. Саҳми [[тоҷикон]] дар соли 1959 — 53,1 % аҳолии Тоҷикистон, дар соли 1989 аллакай 62,3 % буд. Дар соли 2002 ба 79,9 % ва дар соли 2010 ба 84,3 % афзоиш ёфт. [[Акс:Tajik family. Tajikistan.jpg|мини|Як хонаводаи тоҷик|299x299px]] Бар асоси барӯйхатгирии аҳолӣ дар соли 2010, ҷамъияти Тоҷикистон {{шумора|7565000}} нафар, то 1 октябри 2015 — {{шумора|8486300}} нафар буд. Шумораи мардон {{шумора|3813000}} нафар ва занон {{шумора|3752000}} нафар аст. Мувофиқи ин додаҳо ба ҳар 1 ҳазор мард дар Ҷумҳурии Тоҷикистон 984 нафар зан рост меояд. Бар асоси гузориши [[Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]], то 1 январи соли 2018 шумораи аҳолии ҷумҳурӣ {{шумора|8931200}} тан буд<ref name=":1" />. Аҳолиии Тоҷикистон муддатҳост, ки бо суръати зиёде дар ҳоли рушд аст: дар соли 1959 дар инҷо {{шумора|1981000}} нафар, дар соли 1989 — {{шумора|5109000}} нафар ва ба фарқ аз кишварҳои аврупоии [[Иттиҳоди давлатҳои муштаракулманофеъ|ИДМ]], дар соли 1989—1999 бо вуҷуди муҳоҷирати қобили таваҷҷуҳ аҳолӣ аз ҷумҳурӣ (437 ҳазор нафар дар 11 сол) ба рушд идома дод. Омили аслии рушди ҷамъият афзоиши табиъии зиёд аст. 23 июли 2022, расман эълом шуд, ки ҷамъияти Тоҷикистон ба 10 миллион нафар расидааст<ref>{{Cite web|url=https://dushanbe.tj/articles/1010-tifli-10-millionai-to-ikiston-ba-honai-hud-omad|title=Тифли 10 миллионаи Тоҷикистон ба хонаи худ омад|website=dushanbe.tj|date=2022-07-26|publisher=Сомонаи расмии Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳри Душанбе|accessdate=2024-02-29}}</ref>. Тақсимоти тақрибии аҳолӣ бар асоси гурӯҳи синӣ дар ибтидои соли 2018 ба шумора (ҳазор тан)<ref name=":1" />: * Аҳолии шаҳр: ** 1483,6 — зери сини кор (мардон: 772 / занон: 711,6); ** 134,3 — болои сини кор (мардон: 44,7 / занон: 89,6). * Аҳолии русто: ** 2338,6 — зери сини кор (мардон: 1213,9 / занон: 1124,7); ** 353,5 — болои сини кор (мардон: 128,5 / занон: 225). {| class="toccolours" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="margin: 0 0 0 0; font-size:85%; text-align:center; border-collapse: collapse;" |+Ҷадвали 1. Аҳолии минтақаҳои Тоҷикистон (ҳазор тан)<ref name="stat20222">{{Cite web|url=https://stat.tj/storage//1.01.2022.pdf|title=Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2022 года|deadlink=no|access-date=2023-03-08|archive-date=2022-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20221010195817/https://stat.tj/storage//1.01.2022.pdf}}</ref> ! !1989 !1995 !2000 !2005 !2010 !2015 !2020 !2022 |- !'''[[Душанбе]]''' | align="center" |592,2 |511,9 | align="center" |564 |630 | align="center" |711,2 | align="center" |788,7 |863,4 |1201,8 |- ![[Вилояти Суғд]] | align="center" |1554,2 |1740,8 | align="center" |1871,9 |2015,8 | align="center" |2197,9 | align="center" |2455,5 |2707,3 |2823,9 |- ![[Вилояти Хатлон]] | align="center" |1697,4 |1956 | align="center" |2145,2 |2368,4 | align="center" |2618,3 | align="center" |2971,5 |3348,3 |3530,0 |- ![[Вилояти мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] | align="center" |160,9 |188 | align="center" |206,2 |206,8 | align="center" |204,8 | align="center" |214,3 |228,9 |230,1 |- ![[Ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ|Ноҳияҳои тобеъи ҷумҳурӣ]] | align="center" |1087,9 |1237,1 | align="center" |1341,2 |1497,9 | align="center" |1685,2 | align="center" |1922 |2165,9 |2101,0 |- !Ҷумҳурии Тоҷикистон | align="center" |5092,6 |5633,8 | align="center" |6128,5 |6718,9 | align="center" |7417,4 | align="center" |8352 |9313,8 |9886,8 |} Ҷараёни шаҳришавӣ (урбанизатсия), ки то соли 2000 дар сатҳи ҷумҳурӣ дар авҷ буд, мувофиқи ҷамъбасти пешакии Барӯйхатгирии аҳоли ва фонди манзили соли 2010 муътадил гашта, таносуби аҳолии шаҳру деҳот 27 дарсади аҳолии шаҳр ва 73 дарсади аҳолии деҳотро ташкил кард. == Сохтори давлатӣ == Тоҷикистон ҷумҳурии президентист<ref>{{Cite web|url=http://tass.ru/|title=Таджикистан - Страна ТАСС|website=ТАСС|lang=ru|accessdate=2024-03-13}}</ref>. === [[Рамзҳои давлатии Тоҷикистон|Рамзҳои давлатӣ]] === {{Асосӣ|Парчами Тоҷикистон|Нишони Тоҷикистон|Суруди миллии Тоҷикистон}}Парчам, Нишон ва Суруди миллӣ рамзҳои давлатии Тоҷикистон мебошанд<ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%82-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D2%B3%D0%BE%D0%B8-%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B8-%D2%B7/|title=Қонуни ҶТ «Дар бораи рамзҳои давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон»|date=2017-04-16|publisher=[[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]]}}</ref>. {{Сабки нигораҳо}} <gallery mode="packed" heights="120px" class="ts-gallerystyle-gray"> Flag of Tajikistan.svg|Парчам Emblem of Tajikistan.svg|Нишон </gallery> === Асосҳои сохтори конститутсионӣ === {{Асосӣ|Низоми сиёсии Тоҷикистон|Конститутсияи Тоҷикистон|Сиёсати дохилии Тоҷикистон}}Бар пояи [[Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Конститутсия]], ки қонуни асосии кишвар ба шумор меравад, Тоҷикистон давлати соҳибихтиёр, [[Мардумсолорӣ|демократӣ]], ҳуқуқбунёд, [[Секуляризм|дунявӣ]] ва [[Давлати ягона|ягона]] буда, шакли идораи он [[Низоми риёсатӣ|президентӣ]] мебошад<ref>{{Cite web|url=https://mmk.tj/content/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD|title=Модаи 1. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=mmk.tj|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|accessdate=2024-03-12}}</ref>. Ҳокимияти давлатӣ дар асоси таҷзияи он ба ҳокимияти қонунгузор, иҷроия ва судӣ амалӣ мегардад<ref>{{Cite web|url=https://mmk.tj/content/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD|title=Моддаи 9. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=mmk.tj|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|accessdate=2024-03-12}}</ref>. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон 6 ноябри соли 1994 дар раъйпурсии умумӣ қабул карда шуда 26 сентябри соли 1999, 22 июни соли 2003 ва 22 майи соли 2016 бо тариқи раъйпурсии умумӣ ба он тағйиру иловаҳо ворид карда шудааст<ref>{{Cite web|url=https://mmk.tj/content/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD|title=Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=mmk.tj|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|accessdate=2024-03-12}}</ref>. === Президент === {{Асосӣ|Президенти Тоҷикистон}} {{Ҳамчунин бубинед|Феҳристи раҳбарони Тоҷикистон}} Сарвари давлат ва ҳукумат Президенти Тоҷикистон аст<ref>{{Cite web|url=https://mmk.tj/content/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD|title=Моддаи 64. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=mmk.tj|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|accessdate=2024-03-12}}</ref>. Президентро шаҳрвандони Тоҷикистон ба тарзи умумӣ, мустақим, баробар ва овоздиҳии пинҳонӣ ба муҳлати 7 сол интихоб менамоянд. Президенти Тоҷикистон шахсе шуда метавонад, ки танҳо шаҳрвандии Тоҷикистонро дошта бошад, синни ӯ аз 30 кам набуда, дорои таҳсилоти олӣ бошад, забони давлатиро донад ва дар ҳудуди ҷумҳурӣ на камтар аз 10 соли охир истиқомат дошта бошад<ref>{{Cite web|url=https://mmk.tj/content/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD|title=Моддаи 65. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=mmk.tj|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|accessdate=2024-03-12}}</ref>. Охирон Интихоботи президентӣ дар Тоҷикистон [[11 октябр]]и [[соли 2020]] баргузор шуд. Дар натиҷа Президент [[Эмомалӣ Раҳмон]] барои давраи панҷӯм баъд аз дарёфти 90,92 % овозҳо ғолиб омад<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.tj/20201014/Elon-natijaho-nihoii-intikhobot-prezidenti-Tojikiston-1032086108.html|title=(КМИР)-и Тоҷикистон натиҷаҳои ниҳоии овоздиҳӣ дар маъракаи интихоботи президенти Тоҷикистонро эълон кард|author=|website=sputnik.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2020-10-15}}</ref>. Рамзҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз Ливо ва Нишони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон иборат мебошанд. Ливо ва Нишон рамзҳои расмии ҳокимияти президентӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошанд. === Ҳокимияти қонунгузор === {{асосӣ|Порлумони Тоҷикистон}} Мақоми олии намояндагӣ ва қонунгузор [[Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон|Маҷлиси Олӣ]] мебошад, ки аз ду Маҷлис — [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон|Маҷлиси миллӣ]] ва [[Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон|Маҷлиси намояндагон]] иборат аст<ref name=":2">{{Cite web|url=https://mmk.tj/content/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD|title=Моддаи 48. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=mmk.tj|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|accessdate=2024-03-12}}</ref>. Муҳлати ваколати Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагон 5 сол аст. Ваколати Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагон дар рӯзи оғози фаъолияти Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагони даъвати нав қатъ мегардад. Интихоботи Маҷлиси намояндагон ба таври умумӣ, баробар, мустақим ва бо овоздиҳии пинҳонӣ сурат мегирад. Вакили Маҷлиси намояндагон шахсе интихоб ва узви Маҷлиси миллӣ шахсе интихоб ё таъйин шуда метавонад, ки танҳо шаҳрвандии Ҷумҳурии Тоҷикистонро дошта бошад ва синни ӯ аз 30 кам набуда, дорои таҳсилоти олӣ бошад<ref name=":2" />. === Ҳокимияти иҷроия === {{main| Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон| Ҳокимияти иҷроияи Ҷумҳурии Тоҷикистон}} Мақоми ҳокимияти иҷроияи давлатӣ [[Ҳукумати Тоҷикистон|Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон]] мебошад<ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/%d2%9b%d0%be%d0%bd%d1%83%d0%bd%d0%b8-%d0%ba%d0%be%d0%bd%d1%81%d1%82%d0%b8%d1%82%d1%83%d1%82%d1%81%d0%b8%d0%be%d0%bd%d0%b8%d0%b8-%d2%b7%d1%83%d0%bc%d2%b3%d1%83%d1%80%d0%b8%d0%b8-%d1%82%d0%be%d2%b7-6/|title=Моддаи 1. Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон Дар бораи Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон|date=2017-04-13|publisher=Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=|accessdate=2024-03-13}}</ref>. Ҳукумати ҷумҳурӣ аз Сарвазир, муовини якум ва муовинони ӯ, вазирон, раисони кумитаҳои давлатӣ иборат аст<ref name=":22">{{Cite web|url=https://mmk.tj/content/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD|title=Моддаи 73. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=mmk.tj|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|accessdate=2024-03-12}}</ref>. Мақомоти иҷроияи марказии ҳокимияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон инҳо мебошанд<ref>{{Cite web|url=https://majmilli.tj/%d2%9b%d0%be%d0%bd%d1%83%d0%bd%d0%b8-%d2%b7%d1%82-%d0%b4%d0%b0%d1%80-%d0%b1%d0%be%d1%80%d0%b0%d0%b8-%d0%bd%d0%b8%d0%b7%d0%be%d0%bc%d0%b8-%d0%bc%d0%b0%d2%9b%d0%be%d0%bc%d0%be%d1%82%d0%b8-%d0%b8%d0%b4/|title=Моддаи 5. Қонуни ҶТ «Дар бораи низоми мақомоти идоракунии давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон»|date=2017-04-16|publisher=Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=|accessdate=2024-03-13}}</ref>: * [[Дастгоҳи иҷроияи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]]; * вазоратҳо ва кумитаҳои давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон; * мақомоти назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон; * мақомоти назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон; * мақомоти машваратию маслиҳатии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон. === Ҳокимияти судӣ === {{main|Низоми додгоҳии Тоҷикистон}} Ҳокимияти судӣ мустақил буда, аз номи давлат ва аз тарафи судяҳо амалӣ мегардад. Ҳокимияти судӣ ҳуқуқ, озодии инсону шаҳрванд, манфиати давлат, ташкилоту муассисаҳо, қонунияту адолатро ҳифз менамояд<ref name=":222">{{Cite web|url=https://mmk.tj/content/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD|title=Моддаи 84. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=mmk.tj|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|accessdate=2024-03-12}}</ref>. Низоми ҳокимияти судии Ҷумҳурии Тоҷикистонро Суди конститутсионӣ, Суди Олӣ, Суди Олии иқтисодӣ, Суди ҳарбӣ, Суди Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, судҳои вилоят, шаҳри Душанбе, шаҳр ва ноҳия, Суди иқтисодии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, судҳои иқтисодии вилоят ва шаҳри Душанбе ташкил медиҳанд<ref>{{Cite web|url=https://mmk.tj/content/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%81%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-%D1%81%D1%83%D0%B4%D2%B3%D0%BE%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD|title=Моддаи 3. Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон Дар бораи Судҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон|date=2020-01-15|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон}}</ref>. === Ҳизбҳои сиёсӣ === {{main|Ҳизбҳои сиёсии Тоҷикистон}} Тибқи Қонуни асосӣ дар Тоҷикистон зиндагии умумӣ бар асоси равияҳои гуногуни сиёсӣ ва мафкураӣ дар ҳоли рушд буда, «мафкураи ҳеч як ҳизб, иттиҳодияи ҷамъиятӣ, динӣ, ҳаракат ва гурӯҳе наметавонад ба ҳайси мафкураи давлатӣ эътироф шавад»<ref name=":223">{{Cite web|url=https://mmk.tj/content/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD|title=Моддаи 8. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|website=mmk.tj|publisher=Маркази миллии қонунгузории назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|accessdate=2024-03-12}}</ref>. Дар  Ҷумҳурии Тоҷикистон танҳо ҳизбҳои сиёсии ҷумҳуриявӣ таъсис дода мешавад<ref name=":06">{{Cite web|url=https://majmilli.tj/%d2%9b%d0%be%d0%bd%d1%83%d0%bd%d0%b8-%d2%b7%d1%83%d0%bc-%d2%b3%d1%83%d1%80%d0%b8%d0%b8-%d1%82%d0%be-%d2%b7%d0%b8%d0%ba%d0%b8%d1%81%d1%82%d0%be%d0%bd-%d0%b4%d0%b0%d1%80-%d0%b1%d0%be%d1%80%d0%b0%d0%b8/|title=Моддаи 3. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон Дар бораи ҳизбҳои сиёсӣ|date=2017-04-13|publisher=Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=|accessdate=2024-03-13}}</ref>. Ҳизби сиёсӣ барои сабтиноми давлатӣ, феҳристи ҳаддиақал ҳазор нафар аз тарафдорони худро, ки сокинони аксари шаҳрҳову ноҳияҳои Тоҷикистон ҳастанд, пешниҳод мекунад<ref name=":06" />. Дар Тоҷикистон 7 ҳизби сиёсии расмӣ сабтином шудааст: * [[Ҳизби аграрии Тоҷикистон]] * [[Ҳизби демократи Тоҷикистон|Ҳизби демократии Тоҷикистон]] * [[Ҳизби ислоҳоти иқтисодии Тоҷикистон]] * [[Ҳизби коммунистии Тоҷикистон]] * [[Ҳизби сотсиалистии Тоҷикистон]] * [[Ҳизби сотсиал-демократии Тоҷикистон]] * [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]] === Артиши миллӣ === {{main|Артиши миллии Тоҷикистон|Қувваҳои мусаллаҳи Тоҷикистон}} Артиши миллии Тоҷикистон, ҷамъи қувваҳои мусаллаҳи давлатии Тоҷикистон 23 феврали 1993 бо қарори [[Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] дар заминаи «[[Фронти халқии Тоҷикистон|Фронти халқӣ]]» ва гурӯҳҳои мусаллаҳе, ки ҳукумати қонуниро тарафдорӣ мекарданд, бо мақсади ҳимояи кишвар таъсис шудааст<ref>{{ЭМТ|Артиши миллии Тоҷикистон|1|муаллиф=}}</ref>. == Иқтисод == {{асосӣ|Иқтисоди Тоҷикистон}}Иқтисоди Тоҷикистон ба соҳаи кишоварзӣ ва хадамот вобаста аст, ки ҳар кадом беш аз аз панҷ ду ҳиссаи нерӯи корро истихдом мекунанд. Ҷанги шаҳрвандӣ, ки пас аз истиқлоли Тоҷикистон рух дод, таъсири харобиоваре ба кишоварзӣ ва саноати ҷумҳурӣ дошт<ref name="Britannica">{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Tajikistan/People#ref73599|title=Tajikistan|website=Encyclopædia Britannica|access-date=29 October 2019|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225231634/https://www.britannica.com/place/Tajikistan/People#ref73599|url-status=live}}</ref> ва дар тӯли солҳои истиқлол, сохтори шуғли аҳолӣ башиддат тағйир кардаву иқтисод кишоварзӣ шудааст. Дар соли 1991—2013, саҳми шуғл дар кишоварзӣ аз 45 % дарсад ба 66 % афзоиш ёфт ва саҳми шуғд дар саноат аз 13 % ба 4 %, дар сохтусоз аз 8 % ба 3 %, дар бахши хадамот аз 35 % ба 27 % коҳиш ёфт. Аз соли 2000 ба ин сӯ, 10-12 % рушди иқтисодии устувор мушоҳада мешавад. Ҳаҷми қарзи давлатии Тоҷикистон: Дар соли 2009 қарзи давлатӣ 1 миллиарду 691,3 миллион доллар буд, дар [[соли 2018]] ҳаҷми он ба 2 миллиарду 873 миллион доллар расид.<ref>{{Cite web|url=https://www.ozodi.org/a/ten-years-challenge-tajikistan/29747422.html|title=Дар 10 сол дар Тоҷикистон чӣ тағйир кард?|author=ozodi.org|publisher=ozodi.org|lang=tg|accessdate=2019-04-18}}</ref>. Ҳаҷми умумии қарзи хориҷии Тоҷикистон ба аввали семоҳаи дуюми соли 2022 каме бешар аз 3,3 млрд долларро ташкил дод. Таносуби қарзи хориҷӣ ба Маҷмӯи маҳсулоти дохилӣ (ММД)-и ҷумҳурӣ ба мисли аввали соли 2022 — 37,7 % боқӣ мемонад.<ref>{{Cite web|url=https://www.asiaplustj.info/tj/news/tajikistan/economic/20220607/dar-semoai-avval-arzi-horiii-toikiston-2-mln-ziyod-shud|title=Дар семоҳаи аввал қарзи хориҷии Тоҷикистон $2 млн зиёд шуд|author=ozodi.org|date=2022-06-07|publisher=ozodi.org|lang=tg|accessdate=2022-09-16}}</ref>. * Сандуқи байналмилалии пул (СБП) пешгӯӣ намудааст, ки ММД (маҷмаъи маҳсулоти дохилӣ)-и Тоҷикистон дар соли равон 5 дарсад ва дар соли 2020 4,5 дарсад рушд хоҳад кард, гуфта шудааст дар гузориши моҳи апрели иқтисоди ҷаҳонӣ «''World Economic Outlook''»<ref>{{Cite web|url=https://sputnik-tj.com/Tajikistan/20190411/1028643755/MVF-durnamo-rushdi-MMD-Tojikiston-2019-peshgui-kardan-.html|title=СБП дурнамои рушди ММД-и Тоҷикистонро дар соли 2019 пешгӯӣ кард|author=sputnik-tj.com|publisher=sputnik-tj.com|lang=tg|accessdate=2019-04-18}}</ref>. * Пас аз натиҷаҳои соли гузашта, Тоҷикистон ҳаҷми қарзи хориҷии худро зиёд кард. Дар аввали моҳи январи соли 2021 ин рақам 3,2 миллиард доллар буд. Бояд қайд кард, ки ин 43,8 фоизи маҷмӯи маҳсулоти дохилии ҷумҳурӣ (ММД)-ро ташкил медиҳад. Ҳамин тариқ, барои ҳар як шаҳрванди кишвар 339 доллар рост меояд.<ref>[https://tj.sputniknews.ru/economy/20210226/1032894307/Kazhdyy-zhitel-Tadzhikistana-dolzhen-339-dollarov.html /sputniknews.ru/ 26.02.2021]</ref> * Тибқи маълумоти Кумитаи давлатии сармоягузорӣ ва идораи амволи давлатии ҷумҳурӣ, давоми солҳои 2007—2021 вуруди сармоягузории хориҷӣ ба иқтисоди Тоҷикистон зиёда аз 11 млрд долларро ташкил дод. Сармоягузориҳо танҳо аз [[Чин]] (3,3 млрд доллар), [[Русия]] (1,6 млрд доллар) ва [[Қазоқистон]] (586 млн доллар) ба 50 % аз ҳаҷми умумии сармоягузориҳои хориҷии дар ин давра ҷалбшуда баробар аст (чунин маълумот дар бораи дигар кишварҳои узви СҲШ дастрас нест).<ref>{{Cite web|url=https://www.asiaplustj.info/news/tajikistan/economic/20220913/toikiston-bo-kishvaroi-ssh-ch-guna-molu-masulot-savdo-mekunad-va-mablaash-ch-adar-ast|title=Тоҷикистон бо кишварҳои СҲШ чӣ гуна молу маҳсулот савдо мекунад ва маблағаш чӣ қадар аст|author=www.asiaplustj.info/news/|date=2022-09-13|publisher= asiaplustj.info|lang=tg|accessdate=2022-09-16}}</ref> === Саноат === {{main|Саноати Тоҷикистон}} [[Акс:Talco.jpg|250px|right]] Ҷанги шаҳрвандӣ (1992—1997) ба фаъолияти саноати Ҷумҳурии Тоҷикистон нақши манфӣ гузошт. Корхонаҳои саноатии Тоҷикистон аз соли 1996 инҷониб аксар зараровар ҳисоб мешаванд. Зеро, аз ин сол сар карда ба ҷумҳурӣ воридоти молҳои саноатии хориҷӣ хело афзуд. Дар натиҷа аз як тараф аксарияти корхонаҳои саноатӣ фаъолият намекарданд, аз тарафи дигар, он корхонаҳое, ки фаъолият менамоянд, маҳсулоташон бо молҳои ба ҷумҳурӣ ворид шудаи хориҷӣ рақобат карда наметавонанд. Корхонаҳои муштараки саноатии Тоҷикистон дар натиҷаи инвеститсияҳои хориҷӣ ба миён омада фаъолият (асосан соҳаи саноати сабук) мебаранд. Дар соли 2011 дар Ҷумҳурии Тоҷикистон 952 корхонаи саноатӣ арзи вуҷуд мекард (аз байни онҳо 10,2 % кор намекарданд). Маҳсулоти истеҳсолнамудаи корхонаи саноатӣ дар 9 моҳи соли 2012 — $1,4 млрд ташкил мекард<ref>http://www.regnum.ru/news/1582915.html</ref>. Мувофиқи ахбороти Вазорати энергетика ва саноати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ҷумҳурӣ чунин соҳаҳои асосии саноат арзи вуҷуд доранд: * коркарди маъданҳои кӯҳӣ ва металҳои нодир; * истеҳсоли ангишт (дар кони ангишти Шӯроб, Фон-Яғноб (кокс) ва Назаргиёҳ (антрасит)); * истеҳсоли газ ва нафт (дар водии Вахш, [[Ҳисор]], Хоҷа Сартез дар [[Кӯлоб]] ва [[вилояти Суғд]]); * истеҳсоли металҳои ранга (арзиз, тило, нукра, сурб, цинк, висмут, ртуть, вольфрам, молибден); * саноати сабук (асосан коркарди пахта ва хуроквори); * саноати кимиё (Комбинати кимиёи [[Ёвон]], Заводи азотбарории Вахш); * саноати масолеҳи сохтумонӣ; * саноати мошинасозӣ; * саноати пилла.<ref>{{Cite web |url=http://www.minenergoprom.tj/ |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2021-08-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170814123031/http://www.minenergoprom.tj/ |archivedate=2017-08-14 }}</ref> Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон [[соли 2019]] дар соҳаи саноат — 219 корхонаи нави саноатӣ бо таъсиси 2942 ҷойи корӣ, аз ҷумла, дар [[вилояти Суғд]] — 59 бо 969 ҷойҳои кории нав, [[вилояти Хатлон]] — 57 корхона бо 678 ҷойҳои кории нав, [[ВМКБ]] — 3 корхона бо 87 ҷойҳои кории нав, шаҳри [[Душанбе]] — 60 корхона бо 812 ҷойҳои кории нав ва [[НТҶ]] — 40 корхона бо 386 ҷойҳои кории нав сохта ба истифода дода шуд. Аз шумораи умумии корхонаҳои нав: 38 — корхона ба соҳаи мошинсозӣ, 53 — корхона ба саноати сабук, 50 — корхона ба соҳаи масолеҳи сохтмон, 62 — корхона ба саноати хӯрокворӣ, 2 —корхона ба саноати маъдан, 1 — корхона ба саноати ангишт, 5 — корхона ба соҳаи табъу нашр ва 8 — корхона ба дигар соҳаҳо рост меояд.<ref>{{cite web|url=http://sanoat.tj/?p=5344|title=Натиҷаи воридоти технологияҳои муосир ва татбиқи он дар истеҳсолоти ватанӣ|author=|date=|publisher=sanoat.tj|accessdate=2020-01-22|archivedate=2020-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200212094105/http://sanoat.tj/?p=5344}}</ref>. === Бонкҳо ва ташкилотҳои қарзӣ === Низоми молиявии мамлакатро [[Бонки миллии Тоҷикистон]] ба танзим медарорад. Дар ҷумҳурӣ 13 бонк ва ташкилотҳои қарзӣ аъзои Ассотсиатсияи бонкҳои Тоҷикистон (АБТ) мебошанд: * БДА ҶТ «[[Амонатбонк]]»; * ҶСК «[[Ориёнбонк]]»; * ҶСК «[[Агроинвестбонк]]»; * ҶСК «[[Тоҷиксодиротбонк]]»; * «БСТ ТИСТ Тоҷпромбонк»; * ҶСК «[[Бонки Эсхата]]»; * ҶСП «Фононбонк»; * ҶСК «Соҳибкорбонк»; * ҶСК «''Accessbank Tajikistan''»; * ҶСП ТҚХ «ФИНКА»; * ҶСП «Аввалин Бонки Молиявии хурд»; * ҶДММ ТҚХ «ИМОН ИНТЕРНЕШНЛ» * ҶСП ТҚХА «Боварӣ ва ҳамкорӣ».<ref>{{Cite web |url=http://news.tj/tj/news/amirsho-miraliev-ro-bari-abt-intikhob-shud |title=Амиршо Миралиев роҳбари АБТ интихоб шуд |accessdate=2016-04-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160426133020/http://news.tj/tj/news/amirsho-miraliev-ro-bari-abt-intikhob-shud |archivedate=2016-04-26 }}</ref> === Бекорӣ ва муҳоҷирати меҳнатӣ === Ҷанги шаҳрвандӣ (1992—1997) боиси харобии иқтисод ва баста шудани корхонаву муассисаҳои давлатӣ гардид. Корхонаҳои саноатии истеҳсолӣ ва диг. ширкатҳои хурду миёнаи хидматрасони асосан 10-15 % қавваи кории ҷумҳуриро бо кор таъмин мекунанд. Бинобар ин шумораи мардуми қобили кор ба сафи муҳоҷирони меҳнатӣ тахминан ба 1 000 000 нафар расидааст. Саҳми онҳо дар иқтисодиёт меафзояд. Бар асоси гузоришҳои расмӣ, дар Русия ва кишварҳои дигари хориҷӣ беш аз як милюн муҳоҷири кории тоҷик фаъъолият мекунанд, ки ағлаби онҳо ҳамасола сармояи зарурӣ барои таъмини рӯзгори хонаводаҳоро ба Тоҷикистон интиқол медиҳанд. Дар соли 2012 муҳоҷирони корӣ ба Тоҷикистон ҳудуди 3,6,млрд доллар пул (47 % ММД и ҷумҳурӣ) интиқол додаанд. Дар миёни кишварҳое, ки иқтисодашон ба маболиғи интиқолии муҳоҷирони корӣ вобаста аст, Тоҷикистон ҳамчунон болотарин ҷойгоҳро ба худ ихтисос медиҳад.<ref>http://www.bbc.co.uk/tajik/news/2012/11/121121_zkh_worldbank_report.shtml</ref> === Кишоварзӣ === {{Main|Кишоварзӣ дар Тоҷикистон}} Аз назари таърихӣ, Тоҷикистон кишвари асосан кишоварзӣ аст. Агарчи саноат дар замони Шӯравӣ рушд ёфт, аммо тавлидоти кишоварзи ҳамчунон ғолиб буд. Дар поёни даҳаи 1980, заминҳои кишоварзӣ 1/3 ҳиссаи ҳудуди ҷумҳуриро ишғол карданд. Муҳиммтарин маҳсуле, ки дар давраи Шӯравӣ дар Тоҷикистон кишт мешуд [[пахта]] буд, аммо тавлиди он пас аз истиқлол коҳиш ёфтааст. Дар соли 2014, 417,9 ҳазор тонна пахта дар ҷумҳурӣ бардошт шуд<ref name="autogenerated8">Ашуров Ш. А., Караматуллаева Р. С. Совершенствование управления в сельскохозяйственном производстве Республики Таджикистан // Аграрное образование и наука. — 2015. — № 2. — С. 5</ref>. Тавлидоти кишоварзи дар соли 2014 беш аз: 1232,6 ҳазор тонна [[ғалла]] ва [[Лӯбиёӣ|лубиёӣ]], 1342,4 ҳазор тонна [[Сабзавот|сабзиҷот]], 465 ҳазор тонна полезӣ, 313,2 ҳазор тонна [[мева]], 167,1 ҳазор тонна [[ангур]], 990,2 ҳазор тонна [[картошка]] будааст. === Энергетика === [[Акс:Un-Tajikistan.svg|thumb|Харитаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]]{{Main|Энергетикаи Тоҷикистон}} Дар Тоҷикистон ҳоло чунин Нерӯгоҳҳои барқии обӣ амал мекунанд: Нерӯи асоси энергетикаи Тоҷикистонро Нерӯгоҳҳои барқии обӣ истеҳсол мекунанд. Ҳаҷми умумии муайяншудаи иқтидори Нерӯгоҳҳои барқии обӣ — 4070 МВт аст. Тоҷикистон дорои захираҳои ғании гидроэнергетикӣ мебошад. Ҳаҷми умумии захираҳои гидроэнергетикӣ — 527 млрд кВт. соатро ташкил медиҳад. Аз рӯи ҳаҷми умумии захираҳои гидроэнергетикӣ Тоҷикистон дар ҷаҳон ҷойи ҳаштумро ишғол мекунад. Дар Тоҷикистон ҳоло чунин Нерӯгоҳҳои барқии обӣ амал мекунанд: # [[НБО Норак]] — бо иқтидори 3000 МВт; # [[НБО Бойғозӣ]] — бо иқтидори 600 МВт; # [[Нерӯгоҳи барқи обии Сангтӯда-1|НБО Сангтӯда-1]] — бо иқтидори 670 МВт; # [[Нерӯгоҳи барқи обии Сангтӯда-2|НБО Сангтӯда-2]] — бо иқтидори 220 МВт; # [[НБО Сарбанд]] — бо иқтидори 240 МВт; # [[НБО Шаршара]] — бо иқтидори 29,9 МВт; # [[НБО Марказӣ]] — бо иқтидори 15,1 МВт; # [[НБО Қайроққум]] — бо иқтидори 126 МВт дар Сирдарё; # Силсилаи НБО Варзоб ([[НБО Варзоб-1, Варзоб-2 ва Варзоб-3]]) — бо иқтидори умумии 25,7 МВт.; # [[Нерӯгоҳи барқи обии «Хоруғ»|Нерӯгоҳи Хоруғ]]; # [[Нерӯгоҳи барқи обии Роғун]] — [[16 ноябр]]и [[соли 2018]] агрегати якуми НБО Роғун бо иқтидори 600 МВт ба кор даромад. Ду сол боз (аз соли 2018) дар натиҷаи мулоқоту гуфтушунидҳои сатҳи олии Сарони ду давлат — Тоҷикистон ва [[Ӯзбекистон]] ҳамкории энергетикҳои тоҷику ӯзбек боз барқарор гардид, ки ин барои ҳарду тараф манфиати хеле калонеро молик аст. Баъди зиёда аз 9 соли ҷудо будани низоми энергетикии Тоҷикистон аз [[Осиёи Марказӣ]] додугирифти неруи барқ байни ин ду ҷумҳурии ҳамсоя оғоз ёфт. Дар давраи Истиқлол иқтидори истеҳсолии соҳаи энергетика, бе назардошти НБО «Роғун», ба миқдори 1520 МВт зиёд шуд.<ref>{{Cite web|url=http://khovar.tj/2019/12/imr-z-r-zi-energetik-o-dar-davrai-isti-loliyat-i-tidori-iste-solii-so-a-be-nazardoshti-nbo-ro-un-1520-mvt-ziyod-shud/|title=Дар давраи Истиқлол иқтидори истеҳсолии соҳа бе назардошти НБО «Роғун» 1520 МВт зиёд шуд|author=|website=www.khovar.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2019-12-22|archivedate=2019-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191222130729/http://khovar.tj/2019/12/imr-z-r-zi-energetik-o-dar-davrai-isti-loliyat-i-tidori-iste-solii-so-a-be-nazardoshti-nbo-ro-un-1520-mvt-ziyod-shud/}}</ref> [[8 декабр]]и [[соли 2016]] [[МБГ-2 ш. Душанбе|Маркази барқу гармидиҳии Душанбе-2]] бо иқтидори 300 МВт ва 167 Гкал гармӣ бо иштироки Президенти кишвар Эмомалӣ Раҳмон сурат гирифт. Боз ду агрегат ба кор дароварда шуд<ref name="spu">{{Cite web|url=https://tj.sputniknews.ru/country/20191128/1030299133/tajikistan-kitay-dobycha-zolota.html|title=ТЭЦ-2 на вес золота: Китай «вернёт» свои инвестиции на рудниках Таджикистана|date=2019-11-28|publisher=[[Sputnik]]|accessdate=2019-11-28}}</ref>.. Иқтидори умумии нерӯгоҳи когенераторӣ ба 400 МВт расид. [[20 март]]и [[соли 2019]] Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар шаҳри Норак ба татбиқи лоиҳаи "Барқарорсозии НБО «Норак» оғози расмӣ бахшиданд. Дар натиҷаи татбиқи ин лоиҳа НБО «Норак» таҷдид ва эътимодноктар гардида, иқтидори лоиҳавияш аз 3000 ба 3300 МВт бардошта хоҳад шуд. [[23 август]]и [[соли 2019]] ба татбиқи лоиҳаи "Таҷдиди НБО «Қайроққум» оғози расмӣ бахшида шуд. Баъди татбиқи лоиҳа тавоноии НБО "Қайроққум аз 126 мегаватт ба 176 мегаватт расонида мешавад.<ref>{{Cite web|url=http://khovar.tj/2019/12/imr-z-r-zi-energetik-o-dar-davrai-isti-loliyat-i-tidori-iste-solii-so-a-be-nazardoshti-nbo-ro-un-1520-mvt-ziyod-shud/|title=Дар давраи Истиқлол иқтидори истеҳсолии соҳа бе назардошти НБО «Роғун» 1520 МВт зиёд шуд|author=|website=www.khovar.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2019-12-22|archivedate=2019-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191222130729/http://khovar.tj/2019/12/imr-z-r-zi-energetik-o-dar-davrai-isti-loliyat-i-tidori-iste-solii-so-a-be-nazardoshti-nbo-ro-un-1520-mvt-ziyod-shud/}}</ref> [[20 январ]]и [[соли 2020]] [https://sputnik-tj.com/docs/about/index.html Оҷонсии иттилоотии Sputnik] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20191208092124/https://sputnik-tj.com/docs/about/index.html |date=2019-12-08 }} гузорише овардааст, ки Маҷлиси намояндагони Ҷумҳури Тоҷикистон ҳафтаи пеш пазируфт (соли 2020), аз моддаи 9-и Қонун «Дар бораи хусусигардонии моликияти давлатӣ», калимаҳои [[НБО Роғун|Неругоҳи барқи обии «Роғун»]] ва Корхонаи воҳиди давлатии «[[Ширкати Алюминийи Тоҷик]]» хориҷ карда шуданд. Моддаи 9-и қонуни мазкур дар бораи объектҳоест, ки хусусӣ гардонида намешаванд ва дар он таъкид шудаст, «амволи нерӯгоҳи барқи обии „Норак“, нерӯгоҳи барқи обии „Роғун“ ва корхонаи воҳиди давлатии „[[Ширкати Алюминийи Тоҷик]]“ хусусӣ гардонида намешаванд».<ref>{{Cite web|url=https://sputnik-tj.com/industry/20200120/1030566842/Ijozati-khususi-kardani-Rogun-va-Talko.html|title=Иҷозати хусусӣ кардани амволи “Роғун” ва “Талко”: Ҳукумату парлумон пазируфтанд|author=|website=www.sputnik-tj.com|date=|publisher= |lang=tg|accessdate=2020-01-22}}</ref> Дар соли 2020 дар Тоҷикистон ба ҳисоби умумӣ 19 миллиард 770,5 миллион кВт⋅соат нерӯи барқ истеҳсол карда шудааст. Тоҷикистон дар соли 2020 зиеда аз 1,5 миллиард кВт⋅соат нерӯи барқ ба кишварҳои ҳамсоя содирот кардааст. Аз рӯи маълумотҳо ҷумҳурӣ дар маҷмӯъ 1 миллиард 528,4 миллион кВт⋅соат қувваи барқ ба маблағи зиеда аз 56,4 миллион доллар содирот намудааст.<ref>{{Cite web|url=https://tj.sputniknews.ru/energetics/20210201/1032739925/tajikistan-eksport-elektroenergii.html?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop|title=В Таджикистане рассказали, сколько электроэнергии экспортировано за рубеж|author=|website=www.sputnik-tj.com|date=|publisher= |lang=tg|accessdate=2021-02-01}}</ref> ==== Лоиҳаи минтақавии «CASA-1000» ==== {{Main|Лоиҳаҳои муштараки иқтисодӣ дар Тоҷикистон}} [[12 май]]и [[соли 2016]] ифтитоҳи лоиҳаи сохтмони хати баландшиддати барқии «CASA-1000» (ЛЭП — 1000 кВт) баргузор гардид. «CASA-1000» интиқоли барқи Тоҷикистон ва Қирғизистонро ба Афғонистону Покистон таъмин мекунад<ref>[http://www.asiaplus.tj/news/tajikistan/economic/201605 Оғози расмии амалисозии лоиҳаи CASA-1000]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Фақр == Бар асоси гузориши [[Бонки ҷаҳонӣ]], то соли 2021, ҳадди ақал 26,5 % аз ҷамъияти Тоҷикистон зери [[хатти фақр]] зиндагӣ мекунанд<ref name="автоссылка1">{{cite web|url=https://www.vsemirnyjbank.org/ru/news/infographic/2020/10/15/poverty-in-tajikistan-2020|title=Бедность в Таджикистане – 2020|publisher=Всемирный банк|deadlink=no|accessdate=2021-11-04|archive-date=2021-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104165254/https://www.vsemirnyjbank.org/ru/news/infographic/2020/10/15/poverty-in-tajikistan-2020}}</ref>. == Нақлиёт == {{асосӣ|Нақлиёт дар Тоҷикистон}} [[Соли 2004]] — роҳи автомобилгарди Мурғоб–Қулма–Қароқорум ба истифода дода шуд. Ин масири нақлиётӣ Тоҷикистонро бо [[Ҷумҳурии Мардумии Чин]] пайваст намуда, барои рушди робитаҳои тиҷоратӣ ва иқтисодии ду кишвар аҳамияти стратегӣ пайдо кард.<ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2008/12/ro-1202-i-moshingardi-mur-1170-ob-1178-ulma-basta-shud/ |title=Роҳи мошингарди Мурғоб–Қулма баста шуд |website=АМИТ «Ховар» |access-date=2026-08-08 }}</ref> Дар солҳои истиқлол дар Тоҷикистон таъмиру азнавсозии роҳи автомобилгарди Душанбе — [[Хуҷанд]] — Чанак (сарҳади [[Ӯзбекистон]]), ки 411 км дарозӣ дорад бо ёрдами давлати Чин соли 2006 амалӣ гардид. Роҳи мошингард тамоми сол пойтахти мамлакат Душанберо бо ноҳияҳои Тоҷикистони Шимолӣ мепайвандад. [[18 октябр]]и [[соли 2015]] — дар [[ноҳияи Айнӣ]] [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Эмомалӣ Раҳмон]] роҳи мошингарди Айнӣ — Панҷакентро ифтитоҳ намуд. Роҳи мошингарди Айнӣ — Панҷакент 112,6 километрро ташкил медиҳад. Корҳои сохтмонӣ моҳи октябри соли 2012 оғоз гардида, моҳи октябри [[соли 2015]] ба охир расид. Навсозии роҳ бо маблағи 115 миллион доллари амрикоӣ аз ҳисоби ҷалби сармояи хориҷию ватанӣ иҷро карда шудааст.<ref>{{Cite web |url=http://khovar.tj/2015/10/iftito-i-ro-i-moshingardi-ajn-pan-akent/ |title=Ифтитоҳи роҳи мошингарди Айнӣ — Панҷакент |accessdate=2017-01-17 |archivedate=2021-05-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210515113310/https://khovar.tj/2015/10/iftito-i-ro-i-moshingardi-ajn-pan-akent/ }}</ref> [[Сохтмони роҳи мошингарди Исфара-Конибодом- Ҷаббор Расулов|Сохтмони роҳи мошингарди Исфара-Конибодом — Ҷаббор Расулов]] соли 2016 дар [[вилояти Суғд]] оғоз шуда буд. Анҷоми корҳои таҷдиду барқарорсозии роҳ ду сол муайян шуда буд ва соли 2019 ӣа истифода супорида шуд.<ref>{{Cite web |url=http://khovar.tj/2016/03/o-ozi-kor-oi-aznavsozii-sho-ro-i-isfara-konibodom-abbor-rasulov/ |title=Оғози корҳои навсозии шоҳроҳи Исфара-Конибодом-Ҷаббор Расулов |accessdate=2016-04-24 |archivedate=2016-04-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160404070845/http://khovar.tj/2016/03/o-ozi-kor-oi-aznavsozii-sho-ro-i-isfara-konibodom-abbor-rasulov/ }}</ref> Дар соҳаи нақлиёти роҳи оҳан бошад [[соли 1999]] навбати дуюми роҳи оҳани Қурғонтеппа–Кӯлоб ба истифода дода шуд. Бо мавриди истифода қарор гирифтани қитъаҳои Данғара–Олимтой–Қурбоншаҳид–Кӯлоб имкониятҳои нақлиётии ҷануби кишвар густариш ёфтанд.<ref>{{Cite web|url=https://www.president.tj/president/films/chronicles/14|title=Солнома 1999. Соли бузургдошти Сомониён|website=www.president.tj|publisher=Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|lang=tg|accessdate=2026-08-04}}</ref> <ref>Рахматова З.Ю., Саъдиев Ш.С. История таджикского народа: учебное пособие/З.Ю.Рахматова, Ш.С.Саъдиев. Душанбе:РТСУ,2017. С. 182. ISBN 978-99975-932-1-4</ref> Дастоварди назаррас [[24 август]]и [[соли 2016]] расман мавриди баҳрабардорӣ қарор додани роҳи оҳани Душанбе-Қурғонтеппа-Кӯлобро гардид. Ин роҳи оҳан шаҳри [[Душанбе]]ро бо [[Вилояти Хатлон]] пайваст мекунад. Сохтмони хати роҳи оҳани Душанбе-Қурғонтеппа-Кӯлоб, ки аҳамияти минтақавию байналмилалӣ дорад, ҳанӯз моҳи марти соли 2009 шурӯъ шуда буд. Масофаи умумии он дар қитъаи Ваҳдат-Ёвон 41 км буда, дар ин масир 3 нақб ва 8 адад пули калону миёна сохта шудааст.<ref>[http://www.president.tj/node/12777 Истиқбол дар истгоҳи роҳи оҳани ноҳияи Ёвон]</ref> === Нақбҳо === * [[Нақби автомобилгарди «Истиқлол»]] * [[Нақби автомобилгарди «Озодӣ»]] * [[Нақби автомобилгарди Чормағзак]] * [[Нақби автомобилгарди "Шаҳристон"]] [[Акс:USSR-Tajikistan-Peak Communism.jpg|thumb|270px|Акси [[Қуллаи Исмоили Сомонӣ]] (дар гузашта бо номи ''Пики Коммунизм'') вақте ки Тоҷикистон қисми [[Иттиҳоди Шӯравӣ]] буд.]] == Расонаҳои ҳамагонӣ == Расман оғози таърихи матбуоти тоҷик ба нашри аввалин шумораи [[Бухорои Шариф (рӯзнома)|«Бухорои шариф»]] дар [[11 март]]и соли [[1912]] нисбат дода мешавад. Биноба он ҳар сол дар [[11]]-уми март [[Рӯзи матбуот]] ҷашн гирифта мешавад. Вале пажӯҳишгарон тазкира ва осори насри қадимии тоҷикиро зинаи аввали журналистикаи тоҷик мешумуранд. Чунончӣ, муаллифони китоби «Таърихи матбуоти тоҷик» И. Усмонов ва Д. Давронов корбурди жанрҳои хабар, гузориш, мусоҳиба ва ғайраро дар солнома ва таърихнигориҳои садаҳои 10 то 15 тазаккур медиҳанд. Дар нимаҳои дуввуми садаи XIX ва оғози садаи XX бархе аз нашрияҳо чоп шудаанд, ки матолиберо ба тоҷикӣ нашр кардаанд. Дар давраи [[ИҶШС|шӯравӣ]] матбуот зери назорати шадиди давлат қарор дошт, вале дар ин давра низ аз талошҳои озодбаёнӣ дар бархе аз онҳо ба мушоҳида расидааст. Ибтидои солҳои 90-уми садаи 20 давраи шукуфоии матбуоти озоди Тоҷикистон шуморида мешавад, ки ба нашрияҳое монанди «Чароғи рӯз», «Растохез», «Сухан», «Адолат» ва монанди инҳо нисбат дода мешавад. Дар солҳои [[Ҷанги шаҳрвандии Тоҷикистон]] [[1992]] то [[1997]] даҳҳо рӯзноманигори тоҷик кушта ва аксари журналистони боҳунар кишварро тарк кардаанд. Ҳоло матбуоти мустақили Тоҷикистон аз нав ҷон мегирад ва чанд нашрия, хабаргузорӣ, радио ва телевизионҳои мустақил талош доранд, бо истифода аз озодии матбуот рисолати худро амалӣ кунанд. Дар Тоҷикистон 4 нашрияҳои давлатӣ: [[Рӯзномаи «Ҷумҳурият»|«Ҷумҳурият»]], [[Рӯзномаи «Садои мардум»|«Садои мардум»]], [[Рӯзномаи «Народная газета»|«Народная газета»]] ба забони русӣ ва [[Рӯзномаи «Халқ овозӣ»|« Халқ овозӣ»]] ба забони узбекӣ нашр мешаванд. Инчунин, нашрияҳои ғайридавлатӣ; [[Ҳафтаномаи «Тоҷикистон»]], Ҳафтаномаи «Миллат», Ҳафтаномаи «СССР» , Ҳафтаномаи «Азия-плюс» ва диг. ба забонҳои гуногун нашр мешаванд. Тибқи Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи тартиби баҳисобгирии давлатии фаъолияти ноширӣ, корхонаҳои полиграфӣ ва пешбурди Феҳристи ягонаи давлатӣ» дар вазорат 376 рӯзнома, аз инҳо 112 адад давлатӣ ва 264 адад мустақил , 245 маҷалла, аз инҳо 114-тояш давлатӣ ва 131 адад мустақил, 319 матбаа- 37 давлатӣ ва 282 мустақил, 48 нуқтаи фурӯши китоб- 3 давлатӣ ва 45 мустақил, 71 нашриёт, аз инҳо 10 давлатӣ ва 61 мустақил, 11 агентии иттилоотӣ, аз инҳо 1 давлатӣ ва 10 мустақил ба қайд гирифта шудаанд. Ин маълумот то [[25 декабр]]и [[соли 2021]] ба ҳисоб гирифта шудааст.<ref>{{Cite web|url=https://khovar.tj/2022/03/pago-dar-osorhonai-millii-to-ikiston-110-solagii-r-zi-matbuoti-to-ik-ta-lil-meshavad/|title=Пагоҳ дар Осорхонаи миллии Тоҷикистон 110-солагии Рӯзи матбуоти тоҷик таҷлил мегардад|author=|website=www.khovar.tj|date=2022-03-10|publisher=|lang=tg|accessdate=2022-03-10|archivedate=2022-03-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220310043203/https://khovar.tj/2022/03/pago-dar-osorhonai-millii-to-ikiston-110-solagii-r-zi-matbuoti-to-ik-ta-lil-meshavad/}}</ref> Ба воситаи спутники ABS-1 (75.0°E) шабакаҳои телевизиони Тоҷикистон — [[Телевизиони Тоҷикистон (Шабакаи 1)]], [[ТВ Ҷаҳоннамо]], [[ТВ Баҳористон]], [[ТВ Сафина]], [[Варзиш ТВ]], [[ТВ Футбол (Тоҷикистон)]], [[ТВ Синамо]], [[ТВ Шаҳнавоз]], [[ТВ Илм ва табиат]] намоишҳои хешро омодаи тамошобинон мекунанд. Инчунин, [[Ширкатҳои телевизионии давлатии умумиҷумҳуриявӣ ва минтақавӣ (Тоҷикистон)]] фаъолият карда истодаанд. Аз рӯи раддабандӣ (соли 2018) аз ҳама нашрияи серхонандатарин нашрияи расмии Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Рӯзномаи «Ҷумҳурият»|«Ҷумҳурият»]] (34 %) мебошад. Сипас, бо фосилаи камтар нашрияи Вазорати маориф ва илми Тоҷикистон «Омӯзгор» (23,8 %) ва нашрияи марказии ҲХДТ рӯзномаи «Минбари халқ» (22,2 %) ҷойгир шудаанд. Тадқиқоте, ки аз ҷониби Маркази тадқиқоти сотсиологии «Зеркало» гузаронида шуд, ба ин натиҷа расидааст.<ref>{{Cite web |url=http://khovar.tj/2018/04/um-uriyat-nashriyai-serhonandatarini-to-ikiston-dar-dushanbe-nati-a-oi-tad-i-otii-markazi-zerkalo-muarrif-gardidand// |title=khovar.tj/ 06.04.2018 |accessdate=2018-04-08 |archivedate=2020-06-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200616053805/https://khovar.tj/2018/04/um-uriyat-nashriyai-serhonandatarini-to-ikiston-dar-dushanbe-nati-a-oi-tad-i-otii-markazi-zerkalo-muarrif-gardidand/ }}</ref> Омори мазкур имрӯз зимни муаррифии Ҳисоботи тадқиқотии «Муайян намудани афзалиятҳои медиавии аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон: ТВ, радио, нашрияҳои чопӣ, сомонаҳо, шабакаҳои иҷтимоӣ ва мессенҷерҳо», ки дар шаҳри Душанбе баргузор шуд, зикр гардид. Раддабандии маҷаллаҳо ба раддабандии рӯзномаҳо монанд аст, яъне дар қатори аввал маҷаллаҳои давлатӣ қарор доранд. Аз ҳама теъдоди зиёди нашрро маҷаллаи занон — «Бонувони Тоҷикистон» (44,9 %) дорад. Маҷаллаи дуюми маъруф маҷаллаи Кумитаи оид ба корҳои дин, танзими анъана ва ҷашну маросимҳои миллии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дин ва ҷомеа» (10,4 %) ва дар ҷойи сеюм маҷаллаи Вазорати фарҳанг бо номи «Фирӯза» (5,2 %) меистанд. Тамошобинони тоҷик аз ҳама бештар [[ТВ Сафина|шабакаи телевизионии Сафинаро]] тамошо мекунанд. Инро 60,1%-и пурсидашудагон дар тадқиқоте, ки аз ҷониби Маркази тадқиқоти сотсиологии «Зеркало» гузаронида шуд, тасдиқ кардаанд. Ин омор имрӯз зимни муаррифии Ҳисоботи тадқиқотии «Муайян намудани афзалиятҳои медиавии аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон: ТВ, радио, нашрияҳои чопӣ, сомонаҳо, шабакаҳои иҷтимоӣ ва мессенҷерҳо», ки дар шаҳри Душанбе баргузор шуд, зикр гардид. Аз рӯи натиҷаҳои тадқиқот, дар ҷойи дуюм шабакаи телевизионии [[Телевизиони Тоҷикистон (Шабакаи якум)]], бо 50,1 % ва дар ҷойи сеюм [[ТВ Баҳористон]] бо 30,5 % қарор гирифтаанд. Пас аз шабакаҳои телевизионии ватанӣ дар ҷои аввал шабакаҳои телевизионии Россия меистанд, ки дар ҷадвали афзалиятҳо 18,3%-ро ишғол менамоянд. Бояд зикр намуд, ки шабакаҳои телевизионии Россия на танҳо дар Тоҷикистон, балки дар тамоми фазои пасошӯравӣ рейтинги баланд ишғол мекунанд. Пас аз Россия бо 9,7 % шабакаҳои телевизионии ӯзбекӣ қарор гирифтаанд. Тибқи тадқиқоти ин марказ, дар миёни радиоҳои маҳбубтарин радиои Радиои «Садои Душанбе» (28 %) мавқеи аввалро касб карда, дар ҷойи дуюм Радиои Тоҷикистон (17,4 %) ва дар ҷойи сеюм Радиои фарҳанг (5,3 %) қарор гирифтаанд. Шумораи шабакаҳои гирифтани иттилоот, ғайр аз ВАО-и анъанавӣ рӯз аз рӯз меафзояд. Дар ҷойи аввал ТВ ватанӣ (57,2 %), дар ҷойи дуюм интернет (11,5 %) қарор дорад. 38,4 фоизи пурсидашудагон аз интернет истифода мебаранд. Интернетро аз ҳама бештар сокинони ВМКБ-60,6 фоиз истифода мебаранд. Ин нишондиҳанда дар миёни сокинони Душанбе 56,3 фоизро ташкил дод.<ref>{{Cite web|url=http://khovar.tj/2018/04/um-uriyat-nashriyai-serhonandatarini-to-ikiston-dar-dushanbe-nati-a-oi-tad-i-otii-markazi-zerkalo-muarrif-gardidand|title=Натиҷаҳои тадқиқоти маркази "Зеркало" муарриф гардиданд|author=|website=|date=|publisher=khovar.tj|lang=tg|accessdate=2018-06-18|archivedate=2020-06-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200616053805/https://khovar.tj/2018/04/um-uriyat-nashriyai-serhonandatarini-to-ikiston-dar-dushanbe-nati-a-oi-tad-i-otii-markazi-zerkalo-muarrif-gardidand/}}</ref>. == Оҷонсиҳои Иттилоотии Тоҷикистон == Дар солҳои истиқлол таъсис ва рушди Оҷонсиҳои Иттилоотии Тоҷикистон ба назар мерасад. Имрӯз дар ҷумҳури 8 Оҷонсиҳои Иттилоотӣ амал карда истодаанд: * [[Оҷонсии иттилоотии «СИМОНЮС»]], * [[Оҷонсии иттилоотии «АВЕСТО»]], * [[Оҷонсии иттилоотии «Азия-Плюс»]], * [[АМИТ «ХОВАР»]], * [[Оҷонсии Иттилоотии «Хатлон-пресс»]], * [[Оҷонсии иттилоотии «Помир Медиа»]], * [[Оҷонсии умумимиллии иттилоот «ТОҶНЮС»(«TOJNEWS»)]] ([[14 ноябр]]и [[соли 2016]] фаъолияташро дар шабакаи [[Интернет]] қатъ намудааст)<ref>{{Cite web |url=https://www.asiaplus.tj/ru/news/tajikistan/society/20161114/v-tadzhikistane-zakrilos-nezavisimoe-agentstvo-tojnews |title=В Таджикистане закрылось независимое агентство TojNews |accessdate=2017-01-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161115122428/http://www.asiaplus.tj/ru/news/tajikistan/society/20161114/v-tadzhikistane-zakrilos-nezavisimoe-agentstvo-tojnews |archivedate=2016-11-15 }}</ref>. == Воситаҳои алоқа, технология ва инноватсия == {{Асосӣ|Алоқа дар Тоҷикистон}} Дар солҳои 90 асри XX истифодаи алоқаи телефонӣ барои аз 2 то 8 % ба 100 нафар аҳолӣ дастрас буд. Баъд аз ба охир расидани ҷанги шаҳрвандии Тоҷикистон аввалин қадамҳо барои азнав кардани системаи алоқаи телефонӣ ва рақами (цифровая) намудани он гузошта шуд. Соли 1998 аввалин маротиба дар [[Душанбе]] пайвасткунаки рақамӣ (цифровой комутатор) барои 2500 муштарӣ ва соли 1999 ба 10000 муштариён ба кор даромад. Соли 2003 стансияи телефонии Қургонтеппа, соли 2004 [[Хуҷанд]] ва соли 2005 [[Хоруғ]], [[Кӯлоб]], [[Турсунзода]] ва дигар минтақаҳои Тоҷикистон ба системаи пайвасткунаки рақамӣ гузаштаанд. Соли 2020 шумораи дастгоҳҳои телефонии системаи ШСКТ «Тоҷиктелеком» 279 ҳазор ададро ташкил дод, ки 84,7 % онҳо телефонҳои хонагӣ мебошанд.<ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2021/03/dar-to-ikiston-soli-guzashta-daromadi-operatoroni-hususii-alo-a-afzoish-yoft/ |title=Дар Тоҷикистон соли гузашта даромади операторони хусусии алоқа афзоиш ёфт |accessdate=2021-03-05 |archivedate=2021-05-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210501011356/https://khovar.tj/2021/03/dar-to-ikiston-soli-guzashta-daromadi-operatoroni-hususii-alo-a-afzoish-yoft/ }}</ref> === Алоқаи телефони мобилӣ === ''Нигаред:'' [[Интернет дар Тоҷикистон]] Системаи мобилии алоқаи телефонӣ дар Тоҷикистон аз [[соли 1996]] инкишоф меёбад. Аввалин ширкате, ки ба бозори алоқаи мобилии телефонии Тоҷикистон дохил шуд ин ҶСП «ТоҷикТел» буд. Соли 1998 дар Хуҷанд ҶСП «Сомонком» хидматрасониро дар бозори алоқаи мобилии телефонии Тоҷикистон бо стадарти GSM сар кард. Соли 2013 дар ҷумҳурӣ шумораи ширкатҳои хидматрасонии нави алоқа ба 17 адад, шумораи умумии муштариёни алоқаи мобилӣ ба 10 912 080 адад ва шумораи муштариёни интернет ба 3 800 453 адад расид. Шумораи муштариёни алоқаи мобилии ҶДММ «Вавилон-Мобайл» аз ҳама зиёд 3 425 509 адад, шумораи муштариёни интернет аз ҳама зиёд — ҶДММ «Таком» — 1 138 626 адад расиданд<ref>Омори солонаи Ҷумҳурии Тоҷикистон. Соли 2014. — С. 314.</ref>. Солҳои охир, дар Тоҷикистон ширкатҳои гуногун — ҶСП «Индиго Тоҷикистон» («Tcell»), ҶСП «ТТ-Мобайл» («МегаФон Тоҷикистон»), ҶСП «Вавилон Мобайл» ва ҶДММ «Таком» («ZetMobile», собиқ Beeline"), «Таджиктелеком», «Телеком-технолоджи», хидматрасониро дар бозори алоқаи мобилии телефонӣ ба сомон расонида истодаанд. Тибқи маълумоти [[соли 2017]] дар Тоҷикистон шумораи муштариёни алоқаи мобилӣ 7 млн. 353 ҳазору 192 нафарро ташкил дод, ки аз онҳо 4 млн. 371 ҳазору 817 нафарашон муштариёни фаъол мебошанд. Ба ҳар 100 нафар шаҳрванди ҷумҳурӣ 5,5 адад дастгоҳи телефонии собит рост меояд. Шумораи истифодабарандагони [[Интернет дар Тоҷикистон|Интернет]] дар якҷоягӣ бо истифодабарандагони интернети мобилӣ ва маҳаллӣ дар Тоҷикистон 2,3 млн нафарро ташкил мекард.<ref>{{Cite web|url=http://khovar.tj/2017/08/il-om-on-atoev-tedodi-istifodabarandagoni-intnrnet-dar-to-ikiston-ba-2-3-mln-nafar-rasid/|title=Илҳомҷон Атоев: «Теъдоди истифодабарандагони Интернет дар Тоҷикистон ба 2,3 млн. нафар расид» {{!}} АМИТ "Ховар"|author=|website=|date=|publisher=khovar.tj|lang=tg|accessdate=2018-02-12|archivedate=2021-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509223635/https://khovar.tj/2017/08/il-om-on-atoev-tedodi-istifodabarandagoni-intnrnet-dar-to-ikiston-ba-2-3-mln-nafar-rasid/}}</ref>. Тибқи маълумоти [[соли 2020]] вазни қиёсии операторони хусусӣ дар бозори алоқаи ҷумҳурӣ 93,4 % -ро ташкил дод. Теъдоди корбарони [[Интернет дар Тоҷикистон|Интернет]] аввали [[соли 2021]] беш аз 3,3 млн ва муштариёни мобилӣ беш аз 6 млн нафарро ташкил намуд.<ref>{{Cite web|url=https://khovar.tj/2021/03/dar-to-ikiston-soli-guzashta-daromadi-operatoroni-hususii-alo-a-afzoish-yoft/|title=Дар Тоҷикистон соли гузашта даромади операторони хусусии алоқа афзоиш ёфт|author=|website=khovar.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2020-03-05|archivedate=2021-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210501011356/https://khovar.tj/2021/03/dar-to-ikiston-soli-guzashta-daromadi-operatoroni-hususii-alo-a-afzoish-yoft/}}</ref>. Бино ба далели маълумотҳои раддабандии глобалии Speedtest, моҳи январи [[соли 2021]] Тоҷикистон байни 140 кишвари дунё ҷои 129-умро гирифтааст ва дар натиҷа дар як моҳ панҷ зина поён рафтааст. Суръати боркунии маълумот дар Тоҷикистон моҳи январи соли 2021 — 13,8 Мб/сонияро ташкил дод.<ref name="sputnik-tj.com">{{Cite web|url=https://sputnik-tj.com/Tajikistan/20210227/1032900621/tojikiston-internet-surat.html|title= Мавқеи Тоҷикистон дар раддабандии суръати интернет боз пасттар шуд |author= sputnik-tj.com|website=|date=|publisher= sputnik-tj.com|lang=tg|accessdate=2020-03-05}}</ref>. Аз нигоҳи суръати интернети симӣ низ, тибқи ҳисобҳои моҳи январи [[соли 2021]], Тоҷикистон низ мавқеъро аз даст дод ва дар байни 175 кишвар дар ҷои 99-ум қарор гирифт.<ref name="sputnik-tj.com"/>. === Омодагӣ ба рушди технологияҳои пешрафта === Дар Конфронси [[Созмони Милали Муттаҳид]] оид ба савдо ва рушд (UNCTAD) «Ҳисоботи технология ва инноватсия 2021» аз чоп баромад. Аз ҷиҳати омодагӣ ба рушди технологияҳои пешрафта, Тоҷикистон дар байни Тимори Шарқӣ ва Иттиҳоди Комор ҷойгир аст ва дар байни 158 кишвари дар рейтинги зикршуда ҷои 143-ро ишғол мекунад. Аз кишварҳои [[ИДМ]] — [[Русия]] дар ҷои 27, [[Беларус]] дар ҷои 59, [[Қазоқистон]] дар ҷои 62, [[Арманистон]] дар ҷои 83, [[Озарбойҷон]] дар ҷои 100, [[Қирғизистон]] дар ҷои 115 мебошанд.<ref>{{Cite web |url=http://avesta.tj/2021/02/26/tadzhikistan-okazalsya-v-kontse-rejtinga-po-gotovnosti-k-razvitiyu-novyh-tehnologij/ |title=Таджикистан оказался в конце рейтинга по готовности к развитию новых технологий /avesta.tj/2021/02/26/ |accessdate=2021-02-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210226064932/http://avesta.tj/2021/02/26/tadzhikistan-okazalsya-v-kontse-rejtinga-po-gotovnosti-k-razvitiyu-novyh-tehnologij/ |archivedate=2021-02-26 }}</ref> == Маориф == {{асосӣ|Маориф дар Тоҷикистон}} Дар гузаштаи таърихи тоҷикон, дар давраҳои гуногуни рушди ҷомеъа масъалаи инкишофи муассисаҳои парваришу маориф аз сарварони давлату ҳомиёни дин вобаста буд. Доир ба гузаштаи мактабу мадрасаҳо баъзе маълумотҳо дар асарҳои муаррихону адибон боқӣ мондаанд, ки ҳоло мавриди тадқиқи олимон мебошанд. Аз нигоришоти ниёкон, иқдоми маорифпарварӣ танҳо дар охири садаи XIX аз ҷониби [[Аҳмади Дониш]] ва маорифпарварони тоҷик барои оммаи заҳматкаш мавриди тарғибу ташвиқ қарор гирифта будааст. Намояндагони [[Ҳаракати ҷадидия]] ба мислӣ [[Айнӣ]], [[Мунзим]], [[Беҳбудӣ Маҳмудхоҷа|Беҳбудӣ]] ва диг. давомдиҳандагони ин раванди равшанфикрӣ ва муассисони нахустини [[Мактабҳои усули нав]] гардиданд. Баъд аз таъсис ёфтани [[ҶМШС Тоҷикистон]] [[соли 1924]] зиммаи таъсиси соҳаи парваришу маориф ба давлати тоҷик гузашт, ки аз намояндагони табақаҳои заҳматкаш иборат буд. [[14 декабр]]и [[1924]] Комиссариати маорифи халқи ҶХШС Тоҷикистон ташкил гардид, ки он 11 феврали 1925 дар шаҳри Душанбе ба фаъолият шурӯъ намуд. Комиссариати маорифи халқ баъд ба Вазорати маорифи халқи ҶШС Тоҷикистон (1946—1978: 1988—1992), Вазорати маълумоти олӣ ва миёнаи махсуси [[ҶШС Тоҷикистон]] (1978—1988) табдили ном кард. Соли 1992 [[Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон|Вазорати маорифи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ном гирифт.<ref>[[Энсиклопедияи Миллии Тоҷик]], Ҷилди 3. БОЗ-ВИЧКУТ — Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2014, — с.381-387</ref> Дар замони шӯравӣ маҳви бесаводӣ бартараф, таҳсилоти ройгон ҷорӣ гардида муассисаҳои гуногуни маърифатӣ аз ҷониби давлат бунёд ёфтанд. Имрӯз, дар ҷумҳурӣ муассисаҳои гуногуни парваришу омӯзиш рушд меёбад. Дар замони истиқлол маориф як рукни иҷтимоии давлат гардидааст. Президенти Тоҷикистон дар суханорониаш ба ифтихори 25 — солагии истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 08.09.2016 зикр намудааст: {{аввали иқтибос}}Дар зарфи 25 соли истиқлол маблағгузории соҳаи маориф садҳо баробар зиёд карда шуд. Агар соли 2000-ум барои маориф ҳамагӣ 41 миллион сомонӣ ҷудо гардида бошад, пас соли 2016 барои ин соҳаи ҳаётан муҳим зиёда аз 3 миллиард сомонӣ пешбинӣ шудааст. Имрӯз дар кишвар 161 муассисаи типи нав, аз ҷумла 85 гимназия ва 65 литсей фаъолият дорад. Инчунин, дар ин давра 9 мактаби президентӣ барои хонандагони болаёқат бунёд ва мавриди истифода қарор дода шуд, ки дар онҳо ҳамаи шароити муосири таълиму тарбия муҳайё карда шудааст. Афзоиши шумораи муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ дар даврони истиқлоли давлатӣ яке аз дастовардҳои соҳаи маорифи мамлакат мебошад. Агар соли 1991 дар мамлакат 13 муассисаи таҳсилоти олӣ бо шумораи умумии 70 000 нафар донишҷӯ фаъолият карда бошад, пас соли 2016 шумораи муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ ба 39 ва донишҷӯён ба 170 000 нафар расид.{{охири иқтибос|сарчашма=[http://president.tj/node/12943 Эмомалӣ Раҳмон. Суханронӣ ба ифтихори 25 - солагии истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон]}} Сатҳи саводнокии аҳолии Тоҷикистон низ тадриҷан баландшуда истодааст. Аз рӯи омори «Департаменти СММ оид ба масъалаҳои иқтисодӣ ва иҷтимоӣ:Шуъбаи аҳолӣ» доир ба саводнокӣ, дар Тоҷикистон тахминан 5 781 203 наф дар синни 15 сола ва боло, ба забонҳои гуногун хонда ва навишта метавонанд. Ин шумора, 99,77 % аз ҳаҷми умумии аҳолии калонсолро дар бар мегирад. Яъне, тахминан 13 147 нафар сокинон ҳоло ҳам бесавод мебошанд.<ref>[http://countrymeters.info/ru/Tajikistan Население Таджикистана. Грамотность населения]</ref> == Фарҳангу ҳунар == === Адабиёт === Назму насри форсу тоҷик тӯли чандин асрҳо тараққӣ мекард. [[Акс:Rudaki Park, Dushanbe, Tajikistan.JPG|thumb|250px|Рӯдакӣ-асосгузори адабиёти форсу-тоҷик]] ==== Адабиёти тоҷик дар асрҳои миёна ==== Давраи нашъунамои адабиёти форсу тоҷик ба асрҳои миёна рост меояд, вақте ки дар Осиёи Миёна аввалин давлати тоҷикон — [[Давлати Сомониён]] (874—1005) арзи ҳастӣ намуда буд. Сомониён ба илм ва адабиёт диққати махсус зоҳир мекарданд. Шоирон ва олимони ҳамон давра ба монанди [[Рӯдакӣ]], [[Ибни Сино]], [[Фирдавсӣ]], [[Унсурӣ]], [[Дақиқӣ]] дар даргоҳи шоҳони Сомониён кор ва фаъолият мекарданд. Эрониён ва тоҷикон он вақтҳо як қавмро бо решаҳои бо ҳам пайваст ташкил мекарданд ва адабиёт, санъат, илм ҳам дастраси ҳама буд. [[Рӯдакӣ]] асосгузори адабиёти форсу тоҷик мебошад. Истилои арабҳо ба Осиёи Миёна дигаргуниҳои зиёде овард. Фарҳанги бой ва меьмории тоисломии тоҷикон нест карда мешуд, китобҳо сӯзонида мешуданд. Дар Осиёи Миёна дини ислом ҷорӣ шуда забони арабӣ умумӣ гардид. Забони нави адабӣ — забони форсу-тоҷик дар асрҳои IX—X ташаккул ёфт. Рӯдакӣ — шоири барҷаста, асосгузори адабиёти форсу тоҷик, аввалин шуда забонро ташаккул дод ва онро дар назми худ истифода бурда, якчанд жанрҳои адабии он замонро ба вукуъ овард. Маҳз аз ҳамон давра сар карда адабиёти форсу-тоҷик ташаккул ёфта дар тамоми олам машҳур гардид. Дар охири асри X [[Фирдавсӣ]] «Шоҳнома»-и безаволи худро эҷод кард, ки аз ҷихати маъно ва ҳаҷм дар адабиёти умумибашарӣ ҳамтоё надорад. Асри XI бо ба вукӯъ омадани эпосҳои романтикӣ машҳур шудааст. Маҳз дар ҳамин жанр силсилаи достонҳои [[Унсурӣ]], [[Айюкӣ]], [[Гунгурӣ]], [[Умари Хайём]] мебошанд, вале [[«Хамса»]]-и [[Низомии Ганҷавӣ]] намунаи беҳтарин маҳсуб мешавад, ки асри XII эҷод карда шудааст. Дар асри XIII [[«Бӯстон»]] ва [[«Гулистон»]]- и [[Саъдӣ]], дар асри XIV достонҳои [[Амир Хусрави Дехлавӣ]] ва [[Хоҷа Кирмонӣ]], [[Камоли Хуҷандӣ]] ва ғазалҳои [[Ҳофизи Шерозӣ]] эҷод шудаанд. Асри XV бошад бо назми [[Ҷомӣ]] машҳур гардидааст. ==== Адабиёти тоҷик дар асри XX ==== {{асосӣ|Адабиёти тоҷик дар асри XX }} Ғалабаи Инқилоби Октябру истиқрори низоми шӯравӣ дар Осиёи Миёна боъис гардиданд, ки миллати азийяткашидаи тоҷик дигарбора самандарвор аз хокистари зиллат бархоста, бар минбари иззату шарофат барнишинад ва дар баробари соҳати дигари ҳаёту иқтисоди кишвар ба соҳаи фарҳангу адаби деринасоли худ сару сомони наву матлубе бахшад. Ба иборати дигар, баъди таъсиси [[Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон|ҶМШС Тоҷикистон]] ([[1924]]) ва [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон|ҶШС Тоҷикистон]] ([[1929]]) ниҳоди ҷадиди нависандагони Тоҷикистон арзи ҳастӣ намудааст, ки гурӯҳу дастаҳои парешони суханварони диёрамонро ҷамъ оварда, фаъолияташонро ба талаботи замони инқилобӣ мутобиқу мувофиқ гардонидааст. [[Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон]] моҳи майи [[соли 1934]] ҳамчун қисми таркибии Иттифоқи нависандагони ИҶШС ташкил ёфт. Дар асри XX, эҷодиёти адибони Тоҷикистон боиси рушди насру назми тоҷик, ташаккули [[Тарҷумаи бадеӣ дар адабиёт|тарҷумаи адабиёти ҷаҳон]], [[Драматургияи тоҷик|драматургия]], адабиёти кӯдакону наврасон, адабиётшиносӣ ва танқиди тоҷик гардид. Адибони Тоҷикистон бо асарҳои эҷоднамудаи хеш адабиёт ва забони тоҷикиро ба пояи нав бароварда дар адабиёти башар ҳиссагузор шудаанд. Эҷодиёти адибон ба садҳо забонҳои дунё тарҷума шуда дастраси хонандагон гардидааст. === Муассисаҳои фарҳангӣ === {{асосӣ|Фарҳанги Тоҷикистон}} [[Акс:Китобхонаи миллии Тоҷикистон.jpg|right|thumb|Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] Соли [[2012]] дар [[Душанбе]] бузургтарин дар [[Осиёи Марказӣ]] [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] бунёд ва ба истифода дода шудааст. Теъдоди хазинаи Китобхонаи миллии Тоҷикистон зиёда аз 6 миллион нусха китобро ташкил медиҳад.<ref>[http://www.kmt.tj/?category=2&article_id=1 ТАЪРИХИ КИТОБХОНАИ МИЛЛӢ]</ref>. Аз соли 2008 ҳамасола рӯзҳои 2-9 апрел дар саросари ҷумҳурӣ Фестивали ҷумҳуриявии «Ҳафтаи китоби кӯдакону наврасони Тоҷикис тон» баргузор мегардад ва 4 сентябр ҳамчун «Рӯзи китоб» таҷлил мешавад. Аз соли 2007 Ҳаракати «Корвони китоб» ташкил карда шуд, ки ҳар сол як маротиба китобҳои тозанашрро ба китобхонаҳои тамоми шаҳру ноҳияҳо ба таври ройгон дастрас менамояд. Солҳои 2011, 2012 ва 2013 Намоиши байналхалқии китоби Душанбе ташкил карда шуд. Ифтитоҳи осорхонаи миллӣ аз ҷумлаи рӯйдодҳои таърихӣ ва дастовардҳои муҳими фарҳангии даврони Истиқлоли Тоҷикистон мебошад. [[20 март]]и соли [[2013]] дар [[Душанбе]] расми кушодашавии бинои нави Осорхонаи миллии Тоҷикистон баргузор гардид. Дар маросими кушодашавии осорхона Президенти Тоҷикистон [[Эмомалӣ Раҳмон]] ва сокинони шаҳри [[Душанбе]] иштирок намудаанд. [[Акс:Площадь, г. Худжанд 04.jpg|thumb|Осорхонаи таърихӣ-кишваршиносии вилояти Суғд, Қалъаи Хуҷанд]] Дар толори бузурги Осорхонаи миллии Тоҷикистон Президенти кишвар Эмомалӣ Раҳмон бо намояндагони сершумори зиёиёни эҷодкори ҷумҳурӣ мулоқот намуд.<ref>{{Cite web|url=http://safina.tj/president/2481-ishtiroki-ye-ra1203mon-dar-marosimi-iftito1203i.html|title=ИШТИРОКИ Э. РАҲМОН ДАР МАРОСИМИ ИФТИТОҲИ ОСОРХОНАИ МИЛЛӢ ВА МУЛОҚОТ БО ЗИЁИЁНИ КИШВАР|accessdate=2014-07-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305031817/http://safina.tj/president/2481-ishtiroki-ye-ra1203mon-dar-marosimi-iftito1203i.html|archivedate=2016-03-05}}</ref> Айни замон (1.01.2017), дар ҷумҳурӣ 2 ҳазору 320 муассисаи иҷтимоию фарҳангӣ, аз ҷумла 1 ҳазору 354 китобхонаи давлатию оммавӣ, 332 қаср ва хонаҳои фарҳанг, 415 клуб, 48 клуби сайёр, 14 маркази фарҳангу фароғатӣ, 7 филармонияи халқӣ, 62 боғи фарҳангию фароғатӣ, 22 театри халқӣ, 54 осорхона, 24 ансамбли тарона ва рақс, 16 ансамбли шашмақом, 7 ансамбли фалак, 6 ансамбли эстрадӣ ва 16 ансамбли фолклорию этнографӣ фаъолият доранд.<ref>{{Cite web|url=http://www.jahonnamo.tj/farhang/32508-vazorati-farhang-dar-hamohangi-bo-yunesko-3-filmi-mustanad-ba-navor-girift.html|title=Вазорати фарҳанг дар ҳамоҳангӣ бо ЮНЕСКО 3 филми мустанад ба навор гирифт|accessdate=2017-02-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170125231520/http://jahonnamo.tj/farhang/32508-vazorati-farhang-dar-hamohangi-bo-yunesko-3-filmi-mustanad-ba-navor-girift.html|archivedate=2017-01-25}}</ref> [[24 август|24 августи]] [[соли 2026]] — дар [[Душанбе]] Маросими ифтитоҳи расмии [[Театри миллии Тоҷикистон]] ба ифтихори 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо иштироки [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] [[Эмомалӣ Раҳмон]] ва Раиси шаҳри Душанбе [[Рустами Эмомалӣ]] баргузор гардид.Бинои Театри миллӣ аз 7 ошёна – ду ошёнаи зеризаминӣ ва панҷ ошёнаи рӯизаминӣ иборат буда, баландии он ба 35 метр мерасад.Толори асосӣ барои 2500 тамошобин пешбинӣ гардидааст.<ref>{{Cite web|url=https://www.president.tj/event/news/56689|title=Ифтитоҳи Театри миллии Тоҷикистон|date=2026-08-24|publisher=|lang=tg|accessdate=2026-08-25|website=ПРЕЗИДЕНТИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН}}</ref>. === Театру синамо === {{асосӣ|Синамои Тоҷикистон}} Дар моҳи октябри соли 1929, ба ҳайати III-умин Анҷумани изтирории Шӯроҳои Тоҷикистон аввалин маҷаллаи синамоӣ (киножурнал) намоиш дода шуд, ки дар бораи омадани нахустин қатора ба Душанбе ва дигар ҳодисаҳои муҳим дар ҳаёти ҷумҳурии ҷавон нақл мекард<ref>Таджикская Советская Социалистическая Республика. Гл. ред. [[Муҳаммад Осимӣ|М. С. Асимов]]. — Д., 1974. — 408 с.</ref>. Барои муттаҳидсозии ҳунарпешагон ва фароҳам овардани шароити мусоиди эҷодӣ дар ҷумҳурӣ [[Театри давлатии академии драмаи тоҷик ба номи А. Лоҳутӣ]], [[Театри давлатии академии опера ва балети ба номи Садриддин Айнӣ|Театри давлатии академии опера ва балети тоҷик ба номи С. Айнӣ]], [[Театри давлатии драмаи русии ба номи Владимир Маяковский|Театри давлатии драмаи русии ба номи В. Маяковский]], [[Театри давлатии мусиқӣ-мазҳакавии ба номи К. Хуҷандӣ|Театри мазҳакаи мусиқии ба номи Пушкини Ленинобод]], [[Театри давлатии ҷавонон ба номи М. Воҳидов|Театри давлатии ҷавонони Тоҷикистон ба номи М. Воҳидов]], [[Театри давлатии мусиқӣ - мазҳакавии ба номи М. Назарови шаҳри Хоруғ|Театри мазҳакаи мусиқии Хоруғ]], [[Театри давлатии мусиқӣ - мазҳакавии ба номи С. Вализодаи шаҳри Кўлоб|Театри драмаи мусиқии Кӯлоб]], [[Театри давлатии драма ва мусиқии ба номи Тӯҳфа Фозилова|Театри драмаю мусиқии Конибодом]], [[Театри давлатии мусиқӣ - мазҳакавии ба номи А. Муҳаммадҷонови шаҳри Бохтар|Театри мазҳакаи мусиқии Қӯрғонтеппа]], [[Театри давлатии лӯхтак|Театри лӯхтаки Душанбе]], [[Театри давлатии лўхтаки шаҳри Чкалов|Театри лӯхтаки шаҳри Чкалов]] ва дар бисёр ноҳияҳо театрҳои халқӣ кушода шуданд, ки ба рушди санъати театрии Тоҷикистон такони бузурге бахшиданд. Бахусус дар саҳнаи ин театрҳо дар асоси асарҳои драманависони тоҷик, рус ва хориҷӣ намоишномаҳои бисёри ҷолибе манзури тамошобинон гаштанд. Ташкили [[Филармонияи давлатии Тоҷикистон ба номи А. Ҷӯраев|Филармонияи давлатии Тоҷикистон]] (1938) ва дар ҳайати он таъсис ёфтани Ансамбли тарона ва рақс, Ансамбли рубобчизанон, Ансамбли тарона ва рақси Помир, Ансамбли фолклорӣ ва этнографии «Ганҷина» дар ҳаёти фарҳангию маънавии ҷумҳурӣ воқеаи басо нек ва фараҳбахш буданд. Назди [[Кумитаи телевизион ва радиои назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон|Кумитаи радио ва телевизиони тоҷик]] [[Ансамбли давлатии «Шашмақом»]] амал карда истодааст, ки ҳоло мақоми давлатӣ ва номи устоди забардасти «Шашмақом» [[Фазлиддин Шаҳобов]]-ро дорад. Бо дастгирии ҳукумати кишвар, барои эҳё ва рушди мусиқии суннатӣ дар замони муосир — [[12 май]] ҳамасола дар саросари кишвар чун «Рӯзи [[Шашмақом]]» таҷлил мегардад. [[ЮНЕСКО]] дар [[соли 2000]] мелодӣ, [[Шашмақом|Шашмақомро]] дар феҳристи кӯҳантарин сабкҳои мусиқӣ ва ҳамчунин сармояҳои ғайримоддӣ ба сабт расонд.<ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2020/05/imr-z-r-zi-shashma-om-imr-z-ba-abuli-arori-ukumati-um-ur-oid-ba-rushdi-minbadai-sanati-i-rogarii-shashma-om-dar-to-ikiston-20-sol-pur-shud/ |title=Имрӯз — Рӯзи Шашмақом. Ба қабули Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон «Оид ба рушди минбаъдаи санъати иҷрогарии шашмақом дар Тоҷикистон» 20 сол пур шуд |website=АМИТ «Ховар» |publisher=АМИТ «Ховар» |date=2020-05-12 |lang=tg |accessdate=2026-08-04 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2021/05/ashni-sho-asari-musi-ii-sunnatii-hal-i-to-ik-imr-z-dar-sarosari-to-ikiston-r-zi-shashma-om-ta-lil-megardad/ |title=ҶАШНИ ШОҲАСАРИ МУСИҚИИ СУННАТИИ ХАЛҚИ ТОҶИК. Имрӯз дар саросари Тоҷикистон Рӯзи Шашмақом таҷлил мегардад |website=АМИТ «Ховар» |publisher=АМИТ «Ховар» |date=2021-05-12 |lang=tg |accessdate=2026-08-04 }}</ref> Ба ифтихори 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо иштироки Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон ва Раиси шаҳри Душанбе [[Рустами Эмомалӣ]] [[24 август]]и [[соли 2026]] маросими ифтитоҳи бинои [[Театри миллии Тоҷикистон]] дар ш. [[Душанбе]] баргузор гардид<ref>{{Cite web|url=https://www.president.tj/event/news/56689|title=Ифтитоҳи Театри миллии Тоҷикистон|date=2026-08-24|publisher=|lang=tg|accessdate=2026-08-25|website=ПРЕЗИДЕНТИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН}}</ref>. Дар Тоҷикистон 15 муассисаҳои театрӣ ва 5 консертӣ фаъолият доранд. * [[Театри давлатии академии опера ва балети ба номи С. Айнӣ]], * [[Театри давлатии академии драмавии ба номи А. Лоҳутӣ]], * [[Театри давлатии ҷавонон ба номи М. Воҳидов]], * [[Театри давлатии драмаи русии ба номи Вл. Маяковский]], * [[Театри давлатии лӯхтак]], * [[Театри давлатии мусиқӣ-мазҳакавии ба номи К. Хуҷандӣ]], * [[Театри давлатии мусиқӣ -драмавии ба номи Т. Фозиловаи шаҳри Конибодом|Театри давлатии мусиқӣ-драмавии ба номи Т. Фозиловаи шаҳри Конибодом]], * [[Театри давлатии узбекии мусиқӣ -драмавии ба номи Ш. Бурҳонови н. Спитамен|Театри давлатии узбекии мусиқӣ-драмавии ба номи Ш. Бурҳонови н. Спитамен]], * [[Театри давлатии драмаи русии ба номи А.С. Пушкини шаҳри Чкалов|Театри давлатии драмаи русии ба номи А. С. Пушкини шаҳри Чкалов]], * [[Театри давлатии мусиқии тамошобини ҷавони шаҳри Хуҷанд]], * [[Театри давлатии лӯхтаки шаҳри Чкалов]], * [[Театри давлатии мусиқӣ - мазҳакавии ба номи С. Вализодаи шаҳри Кӯлоб|Театри давлатии мусиқӣ-мазҳакавии ба номи С. Вализодаи шаҳри Кӯлоб]], * [[Театри давлатии мусиқӣ - мазҳакавии ба номи А. Муҳаммадҷонови шаҳри Қӯрғонтеппа|Театри давлатии мусиқӣ-мазҳакавии ба номи А. Муҳаммадҷонови шаҳри Қӯрғонтеппа]], * [[Театри давлатии мусиқӣ - мазҳакавии ба номи М. Назарови шаҳри Хоруғ|Театри давлатии мусиқӣ-мазҳакавии ба номи М. Назарови шаҳри Хоруғ]], * [[Театри ҷумҳуриявии мусиқӣ -драмавии н. Данғара|Театри ҷумҳуриявии мусиқӣ-драмавии н. Данғара]]. * [[Филармонияи давлатии Тоҷикистон ба номи А. Ҷӯраев]], * [[Иттиҳодияи давлатии гурӯҳҳои эҷодию консертӣ]], * [[Ансамбли давлатии рақсии «Лола» ба номи Ғ. Валаматзода]], * [[Ансамбли «Сомон»]], * [[Маркази эҷодии «Илҳом»]], * [[Муассисаи давлатии сафарию ҳунарии «Базморо»]] ва [[Сирки давлатии Тоҷикистон]]. === Телевизион === {{асосӣ|Телевизиони Тоҷикистон}} Телевизиони Тоҷикистон бо номи ''Студияи Душанбе'' [[3 октябр]]и соли [[1959]] дар шаҳри [[Душанбе]] бори нахуст ба фаъолият оғоз кард. Дар таърихи телевизиони Тоҷикистон [[26 июн]]и соли [[2006]] ҳамчун рӯзи навсозии воситаҳои техники телевизион ва паҳн намудани барномаҳои он дар Тоҷикистон сабт шудааст.<ref>{{Cite web |url=https://radiotoj.tj/?p=29259 |title=Масири рушди телевизиони Тоҷикистон |website=RadioToj |date= |access-date=2025-06-10 |language=tg |accessdate=2025-06-09 |archivedate=2025-12-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251207214652/https://radiotoj.tj/?p=29259 }}</ref> Гузаштан ба техникаи нави рақамӣ тақозои давру замони муосир аст, зеро имрӯз тамоми телевизионҳои ҷаҳон бо намуди навини техникӣ фаъолият менамоянд. Бо мурури замон таҷҳизоти марказии пахши барномаҳои телевизиони Тоҷикистон ба пуррагӣ иваз карда шуд. Имрӯз дар Тоҷикистон 9 ТВ-ҳо умумиҷумҳуриявӣ барномаҳои гуногуни хешро 24 соат намоиш медиҳанд: * [[ТВ Сафина]] * [[ТВ Ҷаҳоннамо]] * [[ТВ Баҳористон]] * [[Варзиш ТВ]] * [[ТВ Синамо]] * [[ТВ Шаҳнавоз]] * [[ТВ Илм ва табиат]] * [[ТВ Сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ]] * [[ТВ Футбол]] == Варзиш == {{асосӣ|Варзиш дар Тоҷикистон}} Варзишгарони тоҷик новобаста ба мушкилиҳои молиявӣ дар бисёр мусобиқаҳо байналмилалӣ иштирок карда, ҷойҳои намоёнро ишғол мекунанд. Варзишгарони беҳтарин ба монанди: [[Расул Боқиев]], [[Мавзуна Чориева]], [[Дилшод Назаров]], [[Гулов Алишер]], [[Акмалиддин Каримов]] ва дигарон шаъну шарафи варзиши Тоҷикистонро баланд бардошта истодаанд. Соли 2013 дар ҷумҳурӣ 7564 иншооти варзишӣ, аз ҷумла 164 варзишгоҳ, 1893 толорҳои варзиш, 64 ҳавзи шиноварӣ фаъолият мекард.<ref>Саидова М. Х. Экономические аспекты функционирования и развития физической культуры и спорта в структуре сферы услуг Республики Таджикистан // Наука и спорт: современные тенденции. — 2015. — Т. 7. — № 2. — С. 94</ref>. Дар Тоҷикистон 3 варзишгоҳи ғунҷоишаш 25 ҳазор тамошобин ва боз як варзишгоҳ барои 25 000, чор варзишгоҳ барои 20 000 ва 15 000 сохта ба истифода супорида шудаанд. [[21 август|21 августи]] [[соли 2026]] дар ш. [[Душанбе]] майдони бошукӯҳи [[Варзишгоҳи миллӣ (Душанбе)|«Варзишгоҳи миллӣ»]] мавриди истифода қарор дода шуд. [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]], [[Эмомалӣ Раҳмон]] ва Раиси [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]], Раиси шаҳри Душанбе [[Рустами Эмомалӣ]] Варзишгоҳи миллии нави пойтахтро (Муассисаи давлатии «Варзишгоҳи миллӣ»-и Дастгоҳи иҷроияи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон) дар расми ба истифода супоридани варзишгоҳи пойтахт иштирок намуданд.<ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2026/08/sarvari-davlat-emomal-ra-mon-varzishgo-i-milliro-bo-30-azor-oji-nishast-dar-sha-ri-dushanbe-iftito-namudand/|title=Сарвари давлат Эмомалӣ Раҳмон Варзишгоҳи миллиро бо 30 ҳазор ҷойи нишаст дар шаҳри Душанбе ифтитоҳ намуданд |website=АМИТ «Ховар» |publisher=АМИТ «Ховар» |date=2026-08-21 |lang=tg |accessdate=2026-08-27 }}</ref> Варзишгоҳҳои бузург: # Қасри варзиши «Тоҷикистон» # Варзишгоҳи «Спитамен» (собиқ варзишгоҳи «Спартак») # [[Варзишгоҳи марказии Тоҷикистон|Варзишгоҳи марказии ҷумҳуриявӣ]] (бошгоҳи футболи «[[Истиқлол (бошгоҳи футбол)|Истиқлол]]») # Толори «Қасри теннис» # Ҳавзи шиноварӣ дар шаҳрҳои Душанбе, Хуҷанд, Гулистон, Панҷакент ва диг. # Қасри варзиши Кумитаи андози ҶТ ва диг. #[[Варзишгоҳи миллӣ (Душанбе)|«Варзишгоҳи миллӣ»]] дар ш. [[Душанбе]] Дар федератсияи [[Тхэквондо]] ИТФ имрӯз 36 қаҳрамонҳои ҷаҳон тарбия ёфтаанд<ref>{{Cite web |url=http://www.taekwon-do.tj/ |title=Национальная Федерация Тхэквондо и Кикбоксинга Республики Таджикистан |accessdate=2021-08-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161218013352/http://www.taekwon-do.tj/ |archivedate=2016-12-18 }}</ref>, ки якчанд маротиба ғолиби мусобиқаҳо гардида буданд. Ин ягона федератсияи варзишгарони Тоҷикистон аст, ки солҳои истиқлол бо саъю кӯшиши Раиси федератсия [[Мирсаид Яҳёев]] ва кумаки молиявии корхонаҳову шахсони алоҳида дар мусобиқаҳо фаъол аст. Дигар комёбии назаррас дар бозиҳои олимпӣ соли 2012 ба медали биринҷии олимпиада сазовор шудани муштзани тоҷик [[Мавзуна Чориева]] мебошад. Сентябри соли 2014 дар Бозиҳои тобистонаи Осиё варзишгарони тоҷик соҳиби 5 медал, аз ҷумла як медали тилоӣ аз рӯи намуди гурзпартоӣ, ки соҳибаш [[Дилшод Назаров]] шуданд. [[Дилшод Назаров]] ягона варзишгарест, ки се маротиба дар Олимпиадаҳо иштирок намуда, ду карат ғолиби Бозиҳои Осиёӣ шудааст. Августи соли 2015 ӯ соҳиби медали нуқра дар чемпионати ҷаҳон оид ба варзиши сабук дар шаҳри [[Пекин]] гардидааст. [[Дилшод Назаров]] аввалин варзишгари тоҷикистонӣ мебошад, ки дар Бозиҳои олимпии [[Рио-де-Жанейро]] ([[Бразилия]]) соҳиби медали тило шудааст. Варзишгари 22-солаи тоҷик [[Беҳрӯз Хоҷазода]], ки моҳи ноябри соли 2017 дар Чемпионати ҷаҳон оид ба самбо дар шаҳри Сочии [[Русия]] дар вазни 74 кг ба унвони қаҳрамонӣ даст ёфт, бо медали тило мукофотонида шуд. Вай инчунин дар чемпионати Осиё дар [[Тошканд]] дар вазни 68 кг медали тило, дар Бозиҳои V осиёӣ дар иншооти сарпӯшида ва ҳунарҳои размӣ дар [[Ашқобод]] дар намуди самбои варзишӣ дар вазни 74 кг медали тило ва дар намуди куштии кураш дар вазни 73 кг медали нуқра гирифтааст. Ӯ дар рӯйхати даҳ варзишгари беҳтарини Тоҷикистон дар соли 2017, ки онро Ассотсиатсияи журналистони риштаи варзиши Тоҷикистон (АЖРВТ) аз рӯи натиҷагирии пурсиши хабарнигорон тартиб додааст, дар ҷойи аввал мебошад.<ref>{{Cite web |url=http://www.jahonnamo.tj/varzish/35908-behruzi-khojazoda-varzishgari-sol-e-lon-shud.html |title=Беҳрӯзи Хоҷазода варзишгари сол эълон шуд! |accessdate=2017-12-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171223223619/http://jahonnamo.tj/varzish/35908-behruzi-khojazoda-varzishgari-sol-e-lon-shud.html |archivedate=2017-12-23 }}</ref> == Ҷозибаҳои гардишгарӣ == {{асосӣ|Сайёҳӣ дар Тоҷикистон}} Узвияти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Созмони ҷаҳонии сайёҳӣ, пазируфта шудани пойтахти Ватанамон — шаҳри Душанбе ба узвияти Федератсияи ҷаҳонии шаҳрҳои сайёҳӣ, эълон гардидани шаҳри Душанбе — пойтахти сайёҳии кишварҳои Созмони ҳамкории иқтисодӣ барои солҳои 2020—2021 симои сайёҳии Тоҷикистон ба ҷаҳониён муаррифӣ ва машҳур намуд. Дар сафи 10 кишвари ҷолибтарин барои боздиди сайёҳон эълон шудани ҷумҳурӣ, дар сархати даҳгонаи кишварҳои ҷолиб барои сайёҳони саргузаштӣ ҷой додани Тоҷикистон, ба 10 роҳи зеботарини дунё шомил гаштани шоҳроҳи Помир, ҳамчун даҳгонаи мавзеъҳои бехатар аз рӯи таъмини амнияти шабона, инчунин, ба қатори 10 шаҳри дар айёми баҳор ва тирамоҳ барои сайёҳӣ муносиби Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил эътироф шудани шаҳри Душанбе, ба даҳгонаи кишварҳои беҳтарин аз рӯи сайёҳии пиёдагардӣ ва саргузаштӣ шомил шудани Тоҷикистон ва ба панҷгонаи беҳтарин аз рӯи низоми содаи пешниҳоди раводид ворид шудани ҷумҳурӣ шаҳодати аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ эътироф гаштани сайёҳии мамлакат ва дар ин росто касб намудани мавқеи намоён дар арсаи байналмилалӣ мебошад. Мувофиқи маълумоти оморӣ [[соли 2020]] ба Ҷумҳурии Тоҷикистон 350 ҳазор нафар сайёҳ ташриф овард, ки нисбат ба соли пешин 72,2 дарсад кам мебошад. Тибқи арзёбиҳои Кумитаи омор ва Созмони ҷаҳонии сайёҳӣ даромади соҳа то давраи беморӣ тақрибан 2,5 дарсади ММД -ро ташкил медод. Ин ҳудудан 230—250 миллион доллари ИМА-ро дар бар мегирад. Cоли 2020 ин рақам хеле кам шуда, тахминан ба 72,6 миллион доллари ИМА баробар гардид, ки тахмин 1 фоизи маҷмӯи маҳсулоти дохилӣ дониста мешавад. Бо мақсади пиёда намудани тарҳи рушди деҳот, бозсозии роҳҳои назди [[ёдгориҳои таърихӣ]], бунёди хонаҳои қабули сайёҳон, меҳмонхонаҳои хурд ва дигар хидматрасониҳои муосир дар [[соли 2021]], дар заминаи ҳамкориҳои мутақобилан судманд чор мавзеи таърихию сайёҳии ҷумҳурӣ — «[[Чилучорчашма]]», «[[Аҷинатеппа]]», «[[Ҳулбук]]» ва «[[Ямчун]]» дар ҳамкорӣ бо Бонки ҷаҳонӣ бозсозӣ ва ба сатҳи байналмилалӣ мешаванд. == Идҳои расмии Тоҷикистон == {{асосӣ|Идҳои Тоҷикистон}} * [[1 январ]] — [[Соли Нав]] * [[23 феврал]] — [[Рӯзи Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Рӯзи Қувваҳои мусаллаҳ]] * [[8 март]] — [[Рӯзи модар]] * [[21 март|21]] — [[24 март]] — [[Наврӯз|Ҷашни Наврӯз]] * [[9 май]] — [[Рӯзи Ғалаба]] * [[27 июн]] — [[Рӯзи ваҳдати миллӣ (Тоҷикистон)|Рӯзи ваҳдати миллӣ]] * [[1 сентябр]] — Рӯзи дониш * [[9 сентябр]] — [[Рӯзи истиқлоли Ҷумҳурии Тоҷикистон|Рӯзи истиқлол]] * [[5 октябр]] — [[Рӯзи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон|Рӯзи забони давлатӣ]] * [[8 октябр]] — Иди [[Меҳргон]] * [[6 ноябр]] — [[Рӯзи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Рӯзи Қонуни асосӣ]] * [[24 ноябр]] — [[Рӯзи парчами давлатии Тоҷикистон|Рӯзи Парчами давлатӣ]] * [[Иди Рамазон]] — 1 рӯз — ҳар сол (мутобиқи тақвим) * [[Иди Қурбон]] — 1 рӯз — ҳар сол (мутобиқи тақвим) * [[Иди Сада]]<ref>'''Ахбори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон''', соли 1995, № 21, мод. 237; соли 1998, № 10, мод.125, № 23-24, мод. 338; соли 1999, № 5, мод.76, № 12, мод.308; соли 2002, № 4, қ-1, мод.191, мод.194, мод.197; соли 2003, № 4, мод.132, № 8, мод. 449, № 12, мод. 678; соли 2004, № 5, мод. 350, № 12, қ-1, мод. 697; соли 2005, № 3, мод. 131, № 12, мод. 658; соли 2008, № 1, қ-2, мод. 9, № 3, мод.188, № 12, қ-1, мод. 988; соли 2009, № 5, мод.319, № 7-8, мод. 493, № 11, мод. 698, мод. 699; соли 2010, № 7, мод. 544, мод. 548.</ref> == Тоҷикистон дар радабандиҳои ҷаҳонӣ == * Дар ҳисоботи «Пешбурди соҳибкорӣ-и [[Бонки ҷаҳонӣ]], ки танзими давлатии фаъолияти соҳибкориро дар кишварҳои ҷаҳон арзёбӣ менамояд, соли 2020 мавқеи Ҷумҳурии Тоҷикистон 20 зина баланд рафта, дар байни 190 давлати ҷаҳон ҷои 106-ум-ро ишғол намуда, бори дигар ба даҳгонаи кишварҳои пешқадами ислоҳотгари ҷаҳон шомил шуд.<ref>{{cite web|url=https://khovar.tj/2019/10/to-ikiston-ba-da-gonai-davlat-oi-pesh-adami-islo-otgari-a-on-shomil-shud/|title=Тоҷикистон ба даҳгонаи давлатҳои пешқадами ислоҳотгари ҷаҳон шомил шуд|author=|date=28 октябри 2019|publisher=khovar.tj|accessdate=2019-11-15|archivedate=2019-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191115153751/https://khovar.tj/2019/10/to-ikiston-ba-da-gonai-davlat-oi-pesh-adami-islo-otgari-a-on-shomil-shud/}}</ref>. * Дар радабандии кишварҳои хушбахти дунё (''World Happiness Report'') (соли 2018), ки бахши [[Созмони Милали Муттаҳид]] дар умури ҷустуҷӯи роҳи босубот таҳия кард, ки Тоҷикистон дар ҷойи 74 қарор дорад.<ref>{{Cite web|url=https://www.ozodi.org/a/29831835.html|title=Финландия хушбахттарин кишвари дунё. Тоҷикистон дар ҷойи 74-ум аст|author=ozodi.org|publisher=ozodi.org|lang=tg|accessdate=2019-04-18}}</ref>. * Тоҷикистон дар гузориши Forbes аз рӯи озодии тиҷорат дар мақоми 118, озодии монетарӣ — 131, навоварӣ — 116, технология — 108, ҳифзи сармоягузор — 37, фасод — 148, озодии шахсӣ — 142 ва аз рӯи сарбории андоз дар мақоми 114-ум қарор гирифтааст<ref>{{Cite web|url=https://sputnik-tj.com/economy/20181221/1027790822/Bahoi-Forbes-ba-andoz-fasod-hifzi-sarmoyaguzori-va-sharoiti-sohibkori-dar-Tojikiston.html|title=Баҳои Forbes ба андоз, фасод, ҳифзи сармоягузор ва шароити соҳибкорӣ дар Тоҷикистон|author=sputnik-tj.com|publisher=sputnik-tj.com|lang=tg|accessdate=2019-04-18}}</ref>. * Коршиносони Форуми ҷаҳонии иқтисодӣ (WEF), Ҷумҳурии Тоҷикистонро амнтарин кишвари [[Осиёи Марказӣ]] дар [[соли 2017]] донистаанд. Дар ин радабандӣ Тоҷикистон миёни 136 кишвар мақоми 49-умро касб кард.<ref>{{Cite web |url=http://www.jahonnamo.tj/iqtisod/35180-tojikiston-dar-soli-2017-bekhavftarin-kishvari-osijoi-markazi-nomida-shud.html |title=Тоҷикистон дар соли 2017 бехавфтарин кишвари Осиёи Марказӣ номида шуд |accessdate=2017-12-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171224111236/http://jahonnamo.tj/iqtisod/35180-tojikiston-dar-soli-2017-bekhavftarin-kishvari-osijoi-markazi-nomida-shud.html |archivedate=2017-12-24 }}</ref> * Ҷумҳурии Тоҷикистон дар радабандии „Шохиси ҳуқуқи кӯдак-2017“, ки соли 2017 созмони „Бунёди ҳуқуқи кӯдак“ дар ҳамкорӣ бо Донишгоҳи Ерасмуси Роттердам дар самтҳои ҳуқуқи кӯдак ба ҳаёт, саломатӣ, маориф ва ҳифзи муҳити зист баргузор кард, дар миёни 165 кишвари узви Конвенсияи ҳуқуқи кӯдаки Созмони Милали Муттаҳид мақоми 55-умро касб намуд. Тоҷикистон миёни кишварҳои [[Осиёи Марказӣ]] пас аз Ҷумҳурии [[Қазоқистон]] (ҷойи 22) ва [[Туркманистон]] (ҷойи 42) дар ҷойи сеюм қарор дорад. Пас аз Тоҷикистон кишварҳои [[Озарбойҷон]] (ҷойи 66), [[Беларус]] (ҷойи 78), [[Қирғизистон]] (ҷойи 81), [[Ӯзбекистон]] (ҷойи 85), [[Русия]] (ҷойи 86) ва [[Арманистон]] дар ҷойи 106 қарор гирифтаанд».<ref>{{Cite web |url=http://www.jahonnamo.tj/ijtimo/35927-tojikiston-dar-raddabandii-shokhisi-huquqi-kudak-2017-maqomi-55-umro-kasb-kard.html |title=Тоҷикистон дар радабандии «Шохиси ҳуқуқи кӯдак-2017» мақоми 55-умро касб кард |accessdate=2018-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180126222847/http://jahonnamo.tj/ijtimo/35927-tojikiston-dar-raddabandii-shokhisi-huquqi-kudak-2017-maqomi-55-umro-kasb-kard.html |archivedate=2018-01-26 }}</ref> * Бино бар иттилои ''Internet Live Stats'' соли 2016 Тоҷикистон аз ҷиҳати шумораи корбарони интернет дар мақоми 114-ум қарор дошт.<ref>{{Cite web|url=http://www.internetlivestats.com/internet-users-by-country/|title=Internet Users by Country (2016) - Internet Live Stats|publisher=www.internetlivestats.com|lang=en|accessdate=2018-02-12}}</ref> ва дар қаламрави Тоҷикистон шумораи корбарони интернет ба 1,6 миллион нафар расида ин адад 18,7 % аз шумораи умумии аҳолиии кишварро ташкил медиҳад. Дар муқоиса бо соли 2015 шумораи корбарони интернет 4,3 % афзудааст<ref>{{Cite web|url=https://sputnik-tj.com/science/20160728/1020366412.html|title=Тоҷикистон аз ҷиҳати истифодабарандагони интернет дар ҷои 114 қарор гирифт|author=Sputnik|publisher=sputnik-tj.com|lang=tg|accessdate=2018-02-12}}</ref>. == Пайвандҳои беруна == * [http://traveltotajikistan.org/cities-of-tajikistan/dushanbe Dushanbe travel guide] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20141009033605/http://traveltotajikistan.org/cities-of-tajikistan/dushanbe |date=2014-10-09 }} * [http://traveltotajikistan.org/cities-of-tajikistan/khujand Khujand travel guide] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120727203329/http://www.traveltotajikistan.org/cities-of-tajikistan/khujand |date=2012-07-27 }} * [http://traveltotajikistan.org/cities-of-tajikistan/qurghonteppa Qurghonteppa travel guide] * [http://traveltotajikistan.org/cities-of-tajikistan/kulob Kulob travel guide] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20141008083733/http://traveltotajikistan.org/cities-of-tajikistan/kulob |date=2014-10-08 }} * [http://traveltotajikistan.org/tajikistan/regions-of-tajikistan Badakhshan travel guide] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20141008143730/http://traveltotajikistan.org/tajikistan/regions-of-tajikistan |date=2014-10-08 }} * [http://traveltotajikistan.org/cities-of-tajikistan/khorog Khorogtravel guide] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20141008013817/http://traveltotajikistan.org/cities-of-tajikistan/khorog |date=2014-10-08 }} * [http://www.openstreetmap.org/search?query=Tajikistan#map=12/37.9409/71.9625&layers=T Тоҷикистон] * [http://www.openstreetmap.org/#map=12/38.5358/68.7790 OpenStreetMap Душанбе] * [http://www.openstreetmap.org/?lat=40.275&lon=69.6427&zoom=13&layers=B000FTF OpenStreetMap Хуҷанд] * [http://www.flickr.com/search/?q=Khudjand шаҳри Хуҷанд] * http://www.angelfire.com/pe/rudaki/khujand.html == Аксҳои Тоҷикистон == <gallery> National Museum of Tajikistan Национальный музей Таджикистана(0) Осорхонаи милли.jpg |Осорхонаи миллии Тоҷикистон Dushanbe Presidential Palace 01.jpg |Маҷмааи Президенти Тоҷикистон Душанбинский котёл.jpg|Иншооти гармидиҳӣ дар ш. Душанбе National Library of Tajikistan, Dushanbe (8).jpg |Китобхонаи миллии Тоҷикистон Ismaili Center, Dushanbe.jpg| Маркази исмоилӣ дар ш. Душанбе Горная река..jpg|Дарёҳои Тоҷикистон Монументальный ансамбль.JPG |Пайкараи устод Рӯдакӣ, дар Боғи А. Рӯдакӣ, ш. Душанбе Цитадель Мугтеппа,.jpg |Қалъаи Муғтеппа, ш. Истаравшан The courtyard of the Grand Masjid Imam Tirmizi.jpg | Масҷиди ҷомеи ш. Душанбе ба номи Ҳоҷӣ Яъқуб Вышивальщицы.jpg|Дӯзандаҳои кашидаҳои миллӣ Guliston Fort, Khatlon, Tajikistan.JPG|Қалъаи Хулбук, Хатлон Kulyab Museum, Kulyab, Tajikistan.JPG|Осорхонаи шаҳри Кулоб, деҳаи Хоҷаисоқи хоҷагии «Ҳамадонӣ»-и ноҳияи Кӯлоб Tomb of Mir Sayyid Ali Hamadani.jpg|Мақбараи Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ, деҳаи Хоҷаисоқи хоҷагии «Ҳамадонӣ»-и ноҳияи Кӯлоб Historical Museum of Sughd.jpg|Осорхонаи таърихӣ-кишваршиносии вилояти Суғд, шаҳри Хуҷанд Манора дар Хуҷанд.jpg|Тахтасанг дар шафати Манораи масҷиди Шайх Муслиҳиддин ш. Хуҷанд Мечеть шейха Муслихиддина.jpg|Маҷмааи таърихӣ - меъмории (масҷиди) Шайх Муслиҳиддин, ш. Хуҷанд Hisor, Tajikistan - panoramio - Zack Knowles (4).jpg|Маҷмааи таърихӣ - меъмории Ҳисор Mosque Grand Masjid Imam Abuкhаnifa, Dushanbe 02.jpg|Масҷиди ҷомеи марказии ш. Душанбе ба номи Имоми Аъзам, Абуҳанифа Нуъмон ибни Собит </gallery> == Омӯзишу парвариш ва фарҳанг == * [[Алоқа дар Тоҷикистон]] * [[Ислом дар Тоҷикистон]] * [[Идҳои Тоҷикистон]] * [[Ёдгориҳои фарҳангии умумиҷаҳонии ЮНЕСКО дар Тоҷикистон]] * [[Сиёсати хориҷии Тоҷикистон]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == {{Commons|Тоҷикистон}} * [http://www.parlament.tj Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210801143249/https://www.parlament.tj/ |date=2021-08-01 }} * [http://www.majmilli.tj Дастгоҳи Маҷлиси Миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон] * [http://www.mmk.tj Маркази Миллии Конунгузори] * [http://www.president.tj Сомонаи Расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон] * [http://www.president.tj Президенти Тоҷикистон] * [http://www.tarih.tj/ Таърихи Тоҷикистон] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070928044602/http://www.tarih.tj/ |date=2007-09-28 }} * [https://archive.is/20130707023608/www.bbc.co.uk/persian/tajikistan/story/2007/03/070321_er_name_change_cyr.shtml Дарбораи тағйири ном ва барандохтани «ов»] {{ПБ}} {{Мамлакатҳои Осиё}} {{Осиёи Марказӣ}} {{ИДМ}} {{СҲШ}} {{ИИЕ}} {{Мавзӯъҳои Тоҷикистон}} [[Гурӯҳ:Таъсисёфтагони соли 1991 дар Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Давлатҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Давлатҳо — узви СММ]] [[Гурӯҳ:Давлатҳои Осиё]] [[Гурӯҳ:Осиёи Миёна]] [[Гурӯҳ:Осиёи Марказӣ]] [[Гурӯҳ:Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Кишварҳои Осиёи Марказӣ]] [[Гурӯҳ:Кишварҳои бе роҳи баромад ба баҳр]] k466it0mze3psd8y73ldoos2kk8lljh Хуррамобод 0 3401 1486637 1486636 2026-09-10T12:34:07Z Teles 3561 Вироиши [[Special:Contributions/Lorpiran|Lorpiran]] ([[User talk:Lorpiran|Баҳс]]) вогардонида шуд ба охирин тағйире, ки [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] анҷом дода буд 1477779 wikitext text/x-wiki {{Шаҳр |Номи тоҷикӣ=Хуррамобод |Номи аслӣ=خرم‌آباد |Акс= Falak-ol-Aflak Castle 11.JPG |Кишвар=[[Эрон]] |Вилоят=[[устони Луристон]] |Аҳолӣ=339,205 ([[2006]]) }} '''Хуррамобод''' ({{забон-фа|خرم‌آباد}}) — шаҳрест дар [[устони Луристон]], [[Эрон]] аст. Шумори аҳолии ин шаҳр дар саршумории соли 1996, 272,815 тан будааст ва дар соли 2016, 501,415 тан баровард мешавад. ==Аксҳои Хуррамобод== <gallery class="center" mode="packed-hover" heights="150"> File:منطقه نوژیان.jpg|Nojian [[oak]] forest [[Khorramabad County|Khorramabad county]] File:Makhmalkuh.jpg|Makhmalkuh [[Khorramabad County|Khorramabad county]] File:Falak ol aflak panorama.jpg|[[Shāpūr-Khwāst|Shapur Khast]] File:Kiau Lake 7829.jpg|Keeyow [[lake]] Khorramabad File:Khoramabad sarbazkhane.jpg|[[Sarbazkhane building - khorramabad]] File:Pahlavi Building in Khorramabad 2014.jpg|Building in [[Khorram abad]] File:Bisheh waterfall.jpg|Bisheh [[waterfall]] [[Khorramabad County|Khorramabad county]] File:Khorramabad2014.jpg|Khorramabad city [[Khorramabad County|Khorramabad county]] </gallery> == Сарчашмаҳо == * [https://web.archive.org/web/20110628202845/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-106&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=x Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон] {{Эрон-ҷуғ-нопурра}} {{Шаҳрҳои устони Луристон}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Луристон]] [[Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] mcom99f32f4vgcz9q290uk8ft7ccgmk 1486638 1486637 2026-09-10T13:23:53Z Brpt1 153398 1486638 wikitext text/x-wiki {{Шаҳр |Номи тоҷикӣ=Хуррамобод |Номи аслӣ=خرم‌آباد |Акс= Falak-ol-Aflak Castle 11.JPG |Кишвар=[[Эрон]] |Вилоят=[[устони Луристон]] |Аҳолӣ=339,205 ([[2006]]) }} '''Хуррамобод''' ({{забон-фа|خرم‌آباد}}) — шаҳрест дар [[устони Луристон]], [[Эрон]] аст. Шумори аҳолии ин шаҳр дар саршумории соли 1996, 272,815 тан будааст ва дар соли 2016, 501,415 тан баровард мешавад. Аҳолии Хуррамобод аз лурҳо ва лакҳо иборат аст, ки мутаносибан ба забонҳои лурӣ ва лакӣ гап мезананд. Забони лакӣ нисбат ба забони лурӣ ба забони курдӣ наздиктар аст ва одатан ҳамчун яке аз лаҳҷаҳои забони курдӣ тасниф мешавад.<ref>https://jap.isca.ac.ir/article_75003.html?lang=en</ref><ref>https://www.kurdsofillinois.org/boundaries-political-geography/</ref><ref>https://jls.uok.ac.ir/article_63464.html?lang=en</ref><ref>https://www.iranicaonline.org/articles/kermanshah-07-languages/</ref><ref>https://www.iranicaonline.org/articles/lori-language-ii/</ref><ref>https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/lurs-iran</ref><ref>https://www.persiaadvisor.com/about-persia/lorestan-province/</ref><ref>https://qjsd.scu.ac.ir/article_14887.html?lang=en</ref><ref>https://medomed.org/featured_item/khorramabad-valley-and-its-cultural-landscape-iran/</ref> ==Аксҳои Хуррамобод== <gallery class="center" mode="packed-hover" heights="150"> File:منطقه نوژیان.jpg|Nojian [[oak]] forest [[Khorramabad County|Khorramabad county]] File:Makhmalkuh.jpg|Makhmalkuh [[Khorramabad County|Khorramabad county]] File:Falak ol aflak panorama.jpg|[[Shāpūr-Khwāst|Shapur Khast]] File:Kiau Lake 7829.jpg|Keeyow [[lake]] Khorramabad File:Khoramabad sarbazkhane.jpg|[[Sarbazkhane building - khorramabad]] File:Pahlavi Building in Khorramabad 2014.jpg|Building in [[Khorram abad]] File:Bisheh waterfall.jpg|Bisheh [[waterfall]] [[Khorramabad County|Khorramabad county]] File:Khorramabad2014.jpg|Khorramabad city [[Khorramabad County|Khorramabad county]] </gallery> == Сарчашмаҳо == * [https://web.archive.org/web/20110628202845/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-106&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=x Шумори аҳолии шаҳрҳои Эрон] {{Эрон-ҷуғ-нопурра}} {{Шаҳрҳои устони Луристон}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Эрон]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои устони Луристон]] [[Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] kzmwu5r5gsp91jl9amvmw3155fm05g3 Клин 0 12057 1486657 1349838 2026-09-11T08:11:12Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1486657 wikitext text/x-wiki {{ятим}} '''Клин''' ({{забон-код|ru|Клин}}) — шаҳрест дар [[вилояти Москоу]] дар [[Русия]] аст. Aҳолиаш 83178 нафар аст. == Таърих == == Ҷуғрофия == == Иқтисодёт == == Зодагони маъруф == Иван Филиппович Усагин, физик-экспериментатор Николай Ильич Стогов, летчик-озмоишгари шоистаи ИҶШС, Қаҳрамони Иттиҳоди Шӯравӣ Сергей Александрович Афанасьев, Ду Маротиба Қаҳрамони меҳнати сотсиалистӣ Марк Исаакович Прудкин, артисти халқии СССР Юрий Васильевич Карапаев, рассоми халқии Русия Илья Валентинович Филатов, менеҷери олӣ, молиявӣ, коршиноси рушди финтех<ref>{{Cite web|url=https://www.cnews.ru/articles/2021-06-01_ilya_filatov_bank_dolzhen_konkurirovat|title=Илья Филатов: банк как площадка инноваций|website=CNews.ru|lang=ru|accessdate=2023-05-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://theperson.pro/filatov-ilja-valentinovich/|title=Филатов Илья Валентинович. Пресс-портрет|website=theperson.pro|accessdate=2023-05-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://biographe.ru/biznesmeni/ilya-filatov/|title=Филатов Илья Валентинович. Биография банкира|website=Биограф.ру|lang=ru-RU|accessdate=2023-05-25|archivedate=2023-05-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230525042205/https://biographe.ru/biznesmeni/ilya-filatov/}}</ref>{{Умуми}} == Сарчашма == * [http://www.surnameindex.info/info/moskva/klin/klin/index.html Историческая информация о городе Клин] {{ref-ru}} {{Русия-ҷуғ-нопурра}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Русия]] [[Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]] 9k3pqiymhl1lqod7kbi6ealb04il8oq Ион 0 14176 1486655 1193127 2026-09-11T07:16:59Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1486655 wikitext text/x-wiki '''Ион''' ({{lang-el|ιόν}} — «рафтаистода») — [[заррачаи заряднокшуда]] ([[атом]], [[молекула]]) мебошад, ки ба воситаи <ref>Гум шудан ё пайдо шудани [[протон]] ҳангоми реаксияи ядроӣ ба вуқӯъ омаданаш мумкин аст.</ref> гум кардан ё часпидани як ё якчанд [[электрон]]ҳои атомҳо ё молекулаҳо ба вуҷуд меояд. [[Заряд]]и ион ба заряди электрон каратист. Мафҳуми ионро соли [[1834]] [[Майкл Фарадей]] дохил кардааст. Ионҳои мусбат заряднокшударо, ки дар маҳлул сӯи қутби манфӣ ([[катод]]) ҳаракат мекунанд, Фарадей [[катион]] ном гузоштааст ва ионҳои манфӣ заряднокшударо, ки ба сӯи қутби мусбат ([[анод]]) ҳаракат мекунанд, [[анион]] ном гузоштааст. == Адабиёт == * Паулинг Л. Природа химической связи. — Москва, Ленинград: Госхимиздат, 1947. * Бокий Г.Б. Кристаллохимия. — Москва: МГУ, 1960. == Адабиёт == * [http://www.xumuk.ru/encyklopedia/1752.html Ионҳо дар торнамои XuMuk.ru (бо забони русӣ)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20191215083919/http://xumuk.ru/encyklopedia/1752.html |date=2019-12-15 }} == Ба ин ҷо ҳам нигаред == * [[Қувваи ионии маҳлул]] * [[Моеи ионӣ]] * [[Манбаи ионӣ]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Мақолаи нопурра}} [[Гурӯҳ:Химияи умумӣ]] [[Гурӯҳ:Электродинамика]] [[Гурӯҳ:Мафҳумҳои асосии физика]] ljtvilb73tsqzmjwwdpifhcrlg6v570 Абдулғаффор Раҳмонзода 0 21339 1486639 1486339 2026-09-10T22:36:04Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1486639 wikitext text/x-wiki {{Ходими давлатӣ}} '''Раҳмонзода Абдулғаффор Азиз''' (зод. [[29 март]]и [[1961]], [[деҳаи Андароб]]и [[ноҳияи Кӯлоб]]) — ходими давлатӣ, Вакили Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон (2015-2020), узви Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон (2014-2015) == Зиндагинома == Абдулғаффор Раҳмонзода 29 марти соли 1961 дар деҳаи Андароби шаҳри Кӯлоб, таваллуд ёфтааст. Миллаташ тоҷик. Ӯ соли 1978 мактаби миёнаи № 11 шаҳри Кӯлобро хатм намудааст. Соли 1978 ба Донишгоҳи инженерҳои ирригатсия ва механизатсияи хоҷагии қишлоқи шаҳри Тошканд дохил шуда, онро соли 1983 бо ихтисоси инженер-заминсоз хатм намудааст. Соли 2002 Донишгоҳи миллии Тоҷикистонро бо ихтисоси "Иқтисодчӣ" хатм намудааст. == Корнома == Солҳои 1983—1984 ба ҳайси иқтисодчии гурӯҳ оид ба татбиқи пешравии илм ва техникаи Раёсати кишоварзии вилояти Кӯлоб кор кардааст. Аз соли 1984 то соли 1988 дар вазифаҳои Котиби кумитаи комсомолии хоҷагии ба номи Жданови ноҳияи Кӯлоб, инструктори шуъбаи ташкилотҳои комсомолии Кумитаи комсомолии вилояти Кӯлоб, Мудири Шуъбаи ташкилотҳои комсомолии Кумитаи комсомолии шаҳри Кӯлоб, Инструктори Шуъбаи ташкилотҳои комсомолии Кумитаи комсомолии вилояти Брести Ҷумҳурии Белоруссия, Мудири Кобинети корҳои комсомолии Кумитаи комсомолии вилояти Кӯлоб, Инструктори шуъбаи ташкилии Кумитаи ҳизби коммунисти шаҳри Кӯлоб фаъолият намудааст. Аз соли 1988 то соли 1993 дар вазифаҳои Котиби якуми Кумитаи комсомолии шаҳри Кӯлоб ва Раиси Иттифоқи ҷавонони шаҳри Кӯлоб интихоб гардида, кор намудааст. Таи солҳои 1993—1996 дар вазифаҳои Мудири Сектори аграрии Корпоратсияи истеҳсолии «Кӯлоб» ва Директори Корхонаи муштараки «Ориёно» кор намудааст. Аз соли 1996 то соли 2005 дар вазифаҳои мутахассис ва Сардори шуъбаи инвеститсияҳои хориҷии Раёсати ташкил ва ҳамоҳангсозии робитаҳои хориҷии Вазорати иқтисод ва робитаҳои иқтисоди хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон, Сардори шуъбаи инвеститсияҳои берунаи Раёсати сиёсати сармоягузории Вазорати иқтисод ва робитаҳои иқтисоди хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Сардори Раёсати инвеститсияҳои хориҷии Вазорати иқтисод ва савдои Ҷумҳурии Тоҷикистон фаъолият намудааст. Соли 2001 Донишгоҳи миллии Ҷумҳурии Тоҷикистонро бо ихтисоси иқтисодчӣ хатм намудааст. Аз соли 2005 то соли 2006 бо қарорҳои Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар вазифаҳои муовини Вазири иқтисод ва савдои Ҷумҳурии Тоҷикистон ва муовини Вазири рушди иқтисод ва савдои Ҷумҳурии Тоҷикистон кор намудааст. Таи солҳои 2009—2010 бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар вазифаи муовини аввали Раиси Кумитаи давлатии сармоягузорӣ ва идораи амволи давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон адои хидмат намудааст. Солҳои 2010—2012 дар вазифаи муовини Раиси вилояти Хатлон кор намуда, вакили Маҷлиси вакилони халқи вилояти Хатлон интихоб гардидааст. Аз соли 2012 то соли 2015 бо Фармонҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар вазифаи иҷрокунандаи Раис ва Раиси шаҳри Кӯлоб фаъолият намуда, вакили Маҷлиси вакилони халқи шаҳри Кӯлоб интихоб гардидааст. Соли 2014 аъзои Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб гардида то соли 2015 фаъолият намудааст. Моҳи марти соли 2015 Вакили Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати панҷум интихоб гардида, Муовини Раиси Кумитаи сохтори давлатӣ ва худидоракунии маҳаллии Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин гардидааст. Аз моҳи апрели соли 2020 бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон муовини якуми Вазири меҳнат, муҳоҷират ва шуғли аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон таъин гардидааст. == Ҷоизаҳо == Бо ордени «Шараф» дараҷаи 2, Медали ҷашнии «Хадамоти оташнишонии Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон», Медали ҷашнии «20 солагии Кумитаи ҳолатҳои фавқуллода ва мудофиаи граждании назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон», Медали ҷашнии «15 солагии Қувваҳои мусалаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон» ва Медали ҷашнии «20 солагии Қувваҳои мусалаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон» сарфароз гардида, аъзои ифтихории Раёсати Иттифоқи арбобони санъати Тоҷикистон мебошад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [http://www.ozodagon.tj/khabarho/tojikiston/3631-2012-01-23-06-34-24 Озодагон — Раҳмонов ислоҳот мекунад.Ҳоло аз барқ шурӯъ кард]{{Пайванди мурда|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes hsi720jl6rh1ya1tb62cxuiklls4rbb Аполлоний Родосский 0 142435 1486640 1174533 2026-09-11T00:06:16Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1486640 wikitext text/x-wiki {{Адиб |навъи фаъолият = {{шоир|}} }} '''Аполло́ний Родо́сский''' ({{lang-grc|Ἀπολλώνιος Ῥόδιος}}) — [[шоир]] ва [[Грамматика|грамматик]], [[290 п. а. м.|соли 290 то мелод]] дар [[Александрия]] (ё мумкин дар [[Навкратис]]) таваллуд шуд. Асари ӯ «[[Аргонавтика]]», ки намуди нофаҳмо барои мактаби александрӣ дошт, машҳурият наовард; ин бо худ баҳсро бо ӯстодаш [[Каллимах аз Кирена|Каллимах]] авард, баъди ҳамоне, ки ӯ Александрияро монда ба [[Родос]] рафт. Дар инҷо ӯ «Аргонавтика»-ро коркард кард, ки баъд аз ин ӯ чун ӯстод ва нависанда машҳур шуд. Баъдтар ба Александрия баргашт ва роҳбари [[Китобхонаи Александрӣ|китобхона]] шуд. Асарҳояш, ва якчанд шеърҳояш то даврони мо намондаанд, ба ғайр аз якчанд байтҳо; танҳо «Аргонавтика» хуб монд — ягона асари эпикии эпохаи эллинистикӣ, ки то даврони мо омадааст. [[Рим]]иҳо ин асарро хеле баҳо додаан; [[Публий Теренсий Варрон]] тарҷумааш кард, [[Вергилий]] ва асосан [[Валерий Флакк]] ба он завқ доштанд. === Тарҷума ва матнҳо === * Дар «[[Loeb classical library]]» поэма бо № 1 нашр шудааст, (дертар нашри нав баромад). * Дар қисми «[[Collection Budé]]» «Аргонавтика» [http://www.lesbelleslettres.com/recherche/?fa=tags&tag=APOLLONIOS%20DE%20RHODES дар 3 том] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160304093018/http://www.lesbelleslettres.com/recherche/?fa=tags&tag=APOLLONIOS%20DE%20RHODES |date=2016-03-04 }} нашр шудааст. Тарҷумаҳо ба русӣ: * ''Аполлоний Родосский''. Аргонавтика. / Пер. и примеч. Г. Ф. Церетели, послесл. Ф. А. Петровского. Тб., Мецниереба. 1964. 349 стр. 1000 экз. (на греч. и рус. яз.) ** переизд.: Александрийская поэзия. (Серия «Библиотека античной литературы»). М.: Худож. лит., 1972. С. 143—300. * ''Аполлоний Родосский''. Аргонавтика. / Пер., ст. и прим. [[Чистякова, Наталия Александровна|Н. А. Чистяковой]]. Отв. ред. М. Л. Гаспаров. (Серия «[[Литературные памятники]]»). М.: Ладомир-Наука. 2001. 240 стр. ISBN 5-86218-288-8 === Омӯзиш === * ''Папаринска, Вита Ю''. Ҳаёти Аполлоний Родосский. Рига: ЛГУ, 1989. * ''Чистякова Н. А.'' Эллинистическая поэзия: Литература, традиции и фольклор. Л.: Изд-во ЛГУ, 1988, 101—118. * ''Антипенко А. Л.'' Путь предков. Традиционные мотивы в «Аргонавтике» Аполлония Родосского. М.: Ладомир. 2005. 318 стр. ISBN 5-86218-417-1 * ''Schmakeit, Iris Astrid.'' Appolonios Rhodios und die attische Tragödie. Gattungsüberschreitende Intertextualität in der alexandrinischen Epik : : proefschr… / door Iris Astrid Schmakeit ; Rijksuniv. Groningen Groningen, 2003—315. [6] с.;24 см+Stellingen (1 л.) — Рез. нидерл.. — Библиогр.: с. 292—310. * Смыка О. В. Некоторые замечания об источниках «Аргонавтики» Аполлония Родосского // Вопросы классической филологии. – 1973. – 5. – С. 108–123. * Смыка О. В. О композиции «Аргонавтики» Аполлония Родосского // Вопросы классической филологии. – 1971. – ¾. – С. 344–364. * Тахо-Годи А. А. Стилистический смысл хтонической мифологии в «Аргонавтике» Аполлония Родосского // Вопросы классической филологии. – 1973. – 5. – С. 68–89. * Чистякова Н. А. Политическая тенденциозность «Аргонавтики» Аполлония Родосского, время и обстоятельства возникновения поэмы // Язык и стиль античных писателей. – Л., 1966. – С. 206–217. == Пайвандҳо == * [http://www.archive.org/details/argonauticaedite00apoluoft Нашри Муни (1912)] (юнон.) * [http://www.archive.org/details/argonautica00apoluoft Матни юнонӣ ва тарҷумаи англисии Ситон] * [http://www.archive.org/details/theargonauticaof00apoliala Тарҷумаи англисии соли 1889] * [http://www.archive.org/details/lesargonautiques00apol Тарҷумаи фаронсавии Вилл де Мирмон (1892)] [[Гурӯҳ:Шоирон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Шоирони Юнони Қадим]] [[Гурӯҳ:Шоирони асри III п. а. м.]] [[Гурӯҳ:Филологҳои Юнони Қадим]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 295 п. а. м.]] [[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 215 п. а. м.]] {{bio-stub}} t8gzge6zirgqbyhtbcvtivd6u7j738m Иттифоқи 17 октябр 0 200731 1486656 1446380 2026-09-11T07:28:37Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1486656 wikitext text/x-wiki {{Ҳизби сиёсӣ |номи ҳизб = Иттифоқи 17 октябр |ном ба забони аслӣ = {{lang-ru|Союз 17 октября}} |логотип = |бари логотип = |имзо = |пешво = |дабири кулл = |асосгузор = |таърихи асосгузорӣ = |таърихи парокандашавӣ = |қароргоҳ = |маром = |байналмилал = |чиноҳи мусаллаҳ = |иттифоқчиён = |созмони ҷавонон = |шумораи аъзо = |шиор = |Ҷой дар палатаи поёнӣ = |Ҷой дар палатаи поёнӣ_параметр = |Ҷой дар палатаи болоӣ = |Ҷой дар палатаи болоӣ_параметр = |Ҷой дар Порлумони Аврупо = |суруд = |матбуоти ҳизб = |шахсиятҳо = |сайти расмӣ = }} '''Иттифоқи 17 октябр''' («'''Октябристҳо'''») — ҳизби зиддиинқилобии помешикони калон ва бур­жуазияи тиҷоратию саноатӣ дар Русия, қаноти рости либерализми Русия. Ҳизби Октябристҳо баъди нашри [[Манифест 17 октябри 1905]] (номаш аз ҳамин ҷост), аввалҳои ноябри 1905 аввал дар Маскав, баъд дар Петер­бург ба вуҷуд омада, манфиати бур­жуазияи калон ва помешиконро ҳимоя мекард. == Муқаррароти асосии Манифести 17 октябри соли 1905 == [[Акс:Repin_17October.jpg|left|thumb|300x300px|Иля Репин. ''17 Октябри 1905'']] Октябристҳо тарафдори «ҳокимияти мутлақи тавоно» буда, тамоми амалиёти мутлақиятро, ки ба пахш кардани инқилоб нигаронида шуда буд, қонунӣ меҳисобиданд. Октябристҳо дар барномаи худ (феврали 1906) ба тарафдорни ягонагӣ ва тақсимнопазирии Империяи Русия баромада, бо ҳамин сиёсати бузургдавлатию шовинистии ҳукумати подшоҳӣ, мутлақияти конститутсионӣ (бо намояндагии дупалатагӣ) ва озодиҳои сиёсиро (дар доираи Манифести 17 ок­тябр) дастгирӣ мекарданд. Октябристҳо таклиф мекарданд, ки масъалаи аграрӣ асосан бо роҳи баробар кардани ҳуқуқҳои гражданиву моликиятдории деҳқонон ва табақаҳои дигари ҷамъиятӣ, «батартибории» иҷораи замин, муҳодиркунии деҳқонон, аз ҳисоби за­минҳои давлатӣ ва қитъавӣ таъмин намудани деҳқонон ва ғайра ҳал карда шавад. Фраксияи Октябристҳо дар Думаи 1- уми давлатӣ 16 депутат, Думаи 2- юм 54 депутат, Думаи 3-юм 154 де­путат доштанд. Октябристҳо дар фаъолияти думагии худ бо сиёҳгурӯҳчиён ва кадетҳо иттифоқ баста, дар гузаронидани сиёсати реаксионӣ ба хукумат ёрӣ расониданд. Баъди оғози Ҷанги якуми ҷаҳонӣ (1914—48) Октябристҳо ба тарафдории ҳукумати подшоҳӣ баромада, пас аз Инқилоби феврали 1917 ба хайати Ҳукумати муваққатии буржуазӣ дохил гардиданд. Баъди ғалабаи Инқилоби Кабири Сотсиалистии Октябр Октябристҳо дар ташкилоту ҳукуматҳои гвардиячинии сафед мансабҳои намоёнро ишғол карда, бар зидди Ҷумҳурии Шӯравӣ мубориза бурданд. == Рӯзномаҳо == * «Голос Москвы» ([[Маскав|Москва]]) * «Слово» ([[Маскав|Москва]]) * «Обновление» (Казань) * «Время» (Томск) * «Русская окраина» ([[Самарқанд|Самарканд]]) == Пайвандҳо == * [http://read.virmk.ru/p/paty_rus/04.htm Политические партии России: история и современность.] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20171027192833/http://read.virmk.ru/p/paty_rus/04.htm |date=2017-10-27 }} / Под ред. А. И. Зевелева, Ю. П. Свириденко, В. В. Шелохаева. — М.: РОССПЭН, 2000. — 631 с. — ISBN 5-8243-0068-2 * [http://www.hrono.ru/organ/soyuz17okt.html Союз 17 октября] // Хронос * [http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=1773 Союз 17-го Октября] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20230305104352/http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=1773 |date=2023-03-05 }} // Томское краеведение == Сарчашма == * {{ЭСТ|||муаллиф=}} 30tz3hn88rfajqtqd7adkr68dyuzcqq Варзиш дар Тоҷикистон 0 207220 1486645 1439897 2026-09-11T02:09:01Z Шухрат Саъдиев 5132 1486645 wikitext text/x-wiki [[Акс:2013-03-21 sharipov 10840.JPG|thumb|300 px|Футбол дар [[Варзишгоҳи марказии Тоҷикистон]]]] '''Варзиш дар [[Тоҷикистон]]''' — яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати иҷтимоии [[Ҳукумати Тоҷикистон]] ба шумор меравад<ref>{{Cite web|url=http://youth.tj/category/youth/page/23/|title=Барои рушди варзиши тоҷик барномаи нав қабул шуд|author=|website=Кумитаи кор бо ҷавонон ва варзиши назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон|date=|publisher=youth.tj|accessdate=2018-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180216183344/http://youth.tj/category/youth/page/23/|archivedate=2018-02-16}}</ref>. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 16 апрели 2012 № 825 «Дар бораи тарбияи ҷисмонӣ ва варзиш» асосҳои ҳуқуқӣ, ташкилӣ, иҷтимоию иқтисодӣ ва таъмини фаъолиятро дар соҳаи тарбияи ҷисмонӣ ва варзиш дар Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар ва танзим менамояд<ref>{{Cite web|url=http://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%82-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D0%B8-%D2%B7%D0%B8%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D3%A3-%D0%B2%D0%B0/|title=Қонуни ҶТ «Дар бораи тарбияи ҷисмонӣ ва варзиш»|author=|website=Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон|date=2017-04-16|publisher=majmilli.tj|lang=tg|accessdate=2018-02-13}}{{Пайванди мурда|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Таърих == === Даврони шуравӣ === Варзиш дар Тоҷикистон дар даврони шӯравӣ рӯ ба инкишоф ниҳод. Нахустин чорабинӣ оид ба тарғиби тарбияи ҷисмонӣ ва варзиш 15 марти 1925 ба муносибати рӯзи таъсисёбии ҶШС Тоҷикистон баргузор шуд. Соли 1928 пленуми Шӯ­рои Олии тарбияи ҷисмонии Тоҷикистон доир гардид, ки масъалаи рушди ояндаи тарбияи ҷисмонӣ ва варзишро дар ҷумҳурӣ баррасӣ кард. 18 августи 1934 дар шаҳри Душанбе бо қарори КИМ ва Шӯрои комиссарияти халқии ҶШС Тоҷикистон спартакиадаи I умумиҷумҳуриявӣ баргузор шуд. Барои рушди ояндаи варзиш дар ҷумҳурӣ дар шаҳри Душанбе иншооти гуногуни варзишӣ аз қабили варзишгоҳои «Спартак» (1930), «Динамо» (1932), [[Вар­зиш­гоҳи марказии Тоҷикистон]] (1962), маҷ­маҳои варзишии Ҳавзи шиноварии ҷумҳуриявӣ (1962), «Автомобилист» (1969), «Авиатор» (1985), Қасри варзиш (1972), Толори бозиҳои дас­тӣ (1974), пойгоҳи қаиқронӣ (1978), маҷмааи Тири ДОСААФ (ҳозира Ташкилоти ма­дад­гори мудофиаи Ҷум­ҳу­рии Тоҷикистон, 1982), Қасри теннис (1986) ва ғайра ва дар маркази вилоятҳо, шаҳру ноҳияҳо варзишгоҳҳо сохта шу­данд. Барои омода кардани мутахассисони дорои маълумоти миёнаи соҳаи тарбияи ҷисмонӣ ва варзиш Техникуми тарбияи ҷисмонии Тоҷикистон (1947) ва [[Донишкадаи тарбияи ҷисмонии Тоҷикистон|Донишкадаи тарбияи ҷисмонии То­ҷи­ки­стон]] (1971) ифтитоҳ шуданд. Дар натиҷа дар ҷумҳурӣ тадриҷан чунин намудҳои варзиш, аз қабили футбол, волейбол, баскетбол, варзиши сабук, тенниси рӯйи миз, шиноварӣ, камон­ва­рӣ, велоси­пед­ронӣ, заврақронӣ, гимнастика, вазн­­бардорӣ, куштӣ, шоҳмот, шашка, шамшер­бо­зӣ, панҷҳарба ва ғайра инкишоф ёфтанд. Соли 1975 дар шаҳри Душанбе Мактаб-интернати таҳсилоти умумии ҷум­ҳуриявии тамоюли вар­зишӣ кушода шуд. Бис­ёр дастпарварони ин мактаб ба ком­ёбиҳои бузурги варзи­шӣ ноил гардидаанд, ки ситорагони варзиши тоҷик [[Андрей Абдувалиев]], Саидаҳтам Раҳимов, Э. Шиллер, В. Соколов, М. Муллобоев, [[Дилшод Назаров]], [[Парвиз Собиров]] аз ҷум­лаи онҳоянд. === Даврони истиқлол === Дар давоми 20 соли истиқлол варзиш дар Тоҷики­стон хеле рушд кард. Соли 1992 [[Кумитаи миллии олимпии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ташкил карда шуд, ки уви Кумитаи байналмилалии олимпӣ мебошад. Истиқлол ба варзишгарони Тоҷикистон имкон фароҳам овард, ки иштирокдорони комил­ҳуқу­қи мустақили ҳаракати олим­­пии ҷаҳонии муосир гарданд. Аз ҳамин сол варзишгарони ҷумҳурӣ пайваста дар [[Бозиҳои олимпӣ]] иштирок мекунанд.{{гузариш|#Бозиҳои олимпӣ|green|Бозиҳои олимпӣ}} Варзишгарони ҷумҳурӣ бори аввал дар [[Бозиҳои олимпии зимистона]] (Солт-Лейн-Сити, 2002) иш­тирок карданд. Соли 1996 дар шаҳри Душанбе Олимпиадаи махсуси Тоҷи­кис­тон (ОМТ — ташкилоти ғайри­давлатии эҳсонкорӣ) таш­кил карда шуд. ОМТ варзишгаронро аз рӯйи намудҳои футбол, чавгонбозӣ, баскетбол, тинниси рӯйи миз, варзиши сабук, шашка, волейбол, теннис, шиноварӣ тайёр мекунад. Варзишгарони ОМТ дар Бозиҳои махсуси олимпии тобистона (1991, 1995, 1999) ва бозиҳои махсуси тобистонаи умумиҷаҳонӣ иштирок карда, 3 медали тило ба даст оварданд. Соли 2003 дар шаҳри Душанбе бори аввал Бо­зиҳои панҷуми Осиёи Марказӣ баргузор гардид, ки дар он дастаи мунтахаби Тоҷикистон дар ҳайати 118 нафар иштирок карда, бори нахуст сазовори ҷойи сеюм ва 57 медал (18 тило, 22 нуқра ва 17 биринҷӣ) гашт. Солҳои охир дар Тоҷикистон намудҳои нави варзиш: таэквон-до (ИТФ ва ВТФ), карате-до, карате-кёкушинкай, ушу, айкидо, кикбоксинг, пауэрлифтинг (сеҳарба) пайдо шуданд, ки имрӯз бомуваффақият инкишоф меёбанд. Инчунин ҷиҳати аз нав эҳё намудани камонварӣ, вазнбардорӣ, баскетбол, волейбол, тенниси рӯйи миз, чав­гонбозӣ ва ғайра корҳои зиёде анҷом дода мешаванд. Аз соли 1992 дар ҷумҳурӣ оид ба 43 намуди варзиш федератсия­ҳои миллӣ ташкил карда шудаанд, ки бисёри онҳо узви фе­дератсияҳои байналмилалӣ мебошанд. Ин ба варзишгарони ҷумҳурӣ имкон медиҳад, ки дар мусобиқаҳои бай­нал­милалӣ оид ба футбол, бокс, таэквон-до, карате-до, варзиши сабук, шоҳмот, камон­варӣ, теннис, куштии ҷуду, куштии самбо, куштии тарзи озод, куштии тарзи юнонӣ-румӣ, куштии кураш, вазнбардорӣ, акробатика, тирандозӣ ва дигар намудҳои варзиш иштирок кунанд. Моҳи октябри 2004 нахустин бозиҳои ҷавонони То­ҷи­ки­стон аз рӯи 9 намуди варзиш ([[баскетбол]], [[бокс]], [[волейбол]], [[Варзиши сабук|вар­зи­ши сабук]], футболи хурд, тенниси рӯйи миз, гӯш­тини миллӣ, ҷуду ва самбо) доир гардид. Варзишгарони маъ­юбро{{гузариш|#Варзиши маъюбон|green|Варзиши маъюбон}} Федератсияи варзиши маъюбони Ҷумҳу­рии Тоҷи­кис­тон мут­та­ҳид менамояд. Солҳои охир барои аз нав эҳё намудани варзиши кӯда­кону наврасон, доир намудани мусобиқаҳои варзи­шӣ барои насли наврас корҳои зиёде анҷом дода мешаванд. Вазъи тарбияи ҷисмонӣ дар байни хонандагони мак­табҳои миёна ва олӣ сол аз сол беҳтар мегардад. Дар ҷум­ҳурӣ 118 (2009) мактаби махсуси варзишӣ фаъолият дорад, ки дар онҳо 36022 (2013) ҷавонон (аз ҷумла 1724 нафар духтарон) машқ меварзанд. Бисёр дастпарварони ин мактабҳо дар мусобиқаҳои ҷумҳуриявӣ ва бай­нал­милалӣ соҳиби ҷоизаҳо гардидаанд. Дар комёбиҳои варзишии ҷум­ҳуриявӣ хидмати мураббиёни Мактаби варзишии кӯдако­ну наврасони захираҳои олимпӣ низ бузург аст. Т. Холназаров дар мусобиқаи пауэрлифтинг чемпиони ҷаҳон ва Осиё шуд. Дар 20 соли охир дар ҷумҳурӣ, бахусус таэквон-до (ИТФ) таҳти роҳбарии президенти Федератсияи миллии таэквон-до (ИТФ)-и Тоҷикистон, сармураббии тими мунтахаби ҷумҳурӣ М. Яҳёев хеле рушд кард. Таэквондочиёни зерини ҷумҳурӣ дар солҳои гуногун чемпиони ҷаҳон ва Осиё, ғолиби Ҷоми Аврупо гардидаанд: А. Азизов, А. Ахмедов, Ш. Баҳромов, Ш. Бердиев, И. Ғафуров, А. Давлатов, Ҷ. Мирзоев, П. Муродзода, Мифтоҳиддини Нарзулло, Ш. Муҳаммадраҳимова, Ф. Назаров, Ф. Ф. Назирматов, У. Насриддинов, Далер Сайфиддинов, Дилшод Сайфиддинов, М. Сатторов, Ш. Сафаров, Т. Султонов, С. Тағой­наза­ро­ва, Д. Тюраев, Р. Ӯлмасов, Ф. Урунов, А. Фазлиев, И. Фу­зай­лов, Г. Ҳабибуллоева, Н. Ҳамидова, З. Холова, М. Чернова, Е. Мухтарова, Д. Шарифӣ, Ф. Шарифӣ. == Навъҳои маъмули варзиш == Дигар навъҳои маъмултарини варзиш имрӯз дар Тоҷи­кистон куштӣ ва бокс мебошанд. Ҳамасола дар рӯзҳои ҷашнҳои миллӣ ва дигар маросимҳо дар ҷумҳурӣ мусо­биқаҳои куштӣ баргузор мегарданд. Варзишгарони то­ҷик [[Расул Боқиев]], Н. Аслонқулов, Ш. Бозоров, [[Парвиз Собиров]], Р. Ҳукуматов (ҷуду), [[Беҳрӯз Хоҷазода]], Саидаҳтам Раҳимов, Н. Лои­қов, Ҷ. Сулаймонов, Н. Хоркашов, Х. Назриев, Ф. Раҳ­ма­тул­лоев, Д. Бачабеков, Х. Устопириён, Р. Эктов (гӯш­тини тарзи самбо), [[Юсуф Абдусаломов]], В. Карякин (гӯш­тини тарзи озод), М. Тӯйчиев (куштии тарзи юнонӣ-румӣ), Ҷ. Қурбонов, Ш. Достиев, [[Анвар Юнусов]], А. Ҳасанов, [[Мавзуна Чориева]] (бокс), [[Дилшод Назаров]] (гурзпартоӣ) ва бисёр дигарон дар мусоби­қа­ҳои байналмилалӣ ғолиб омада, сазовори ҷойҳои намоён ва ҷоизаҳо гаштаанд. == Варзиши маъюбон == Соли 1991 Федератсияи тарбияи ҷисмонӣ ва варзиши маъюбони Ҷумҳурии Тоҷикистон ташкил шуд ва он соли 1996 узви Кумитаи паралимпии ҷаҳон гардид. Соли 2003 Кумитаи паралимпии Тоҷики­с­тон таъсис ёфт. Варзишгарони маъюби тоҷик мунтазам дар мусобиқаҳои байналмилалӣ ширкат варзида, ба на­тиҷаҳои назаррас ноил мешаванд. Соли 1990 варзишгари нобино С. Ҳам­дамов дар мусобиқаи шоҳмотбозон (Итолиё) чемпиони ҷаҳон гардид. Июни 1994 С. Ё. Боев дар Супермарафони байналмилалӣ ба масофаи 9000 м иштирок карда, сазовори ордени «Мардонагӣ»-и Федератсияи Русия шуд. Соли 2004 вазнбардор П. Одинаев дар Бо­зиҳои паралимпии Юнон (Афина) ҷойи 8-умро гирифта, ба қатори 10 вазнбардори беҳтарин дохил гардид. Соли 2006 дар шаҳри Душанбе Чемпионати Осиё оид ба даст­хобонӣ доир гардид, ки дар он варзишгарони маъюби тоҷик соҳиби 5 медали тило, 3 медали нуқра ва 5 медали биринҷӣ шуданд. Соли 2006 тими мунтахаби варзишгарони маъюби Тоҷи­ки­стон дар Бозиҳои паралимпии Малайзия (Куала-Лумпур) иштирок кард. Майи 2006 З. Розиқова дар Чемпионати ҷаҳон оид ба вазнбардорӣ ҷойи ифтихории чорумро гирифт. Соли 2007 дар Чемпионати Осиё варзишгарони тоҷик соҳиби 3 медали тило, 2 медали нуқра ва 4 медали биринҷӣ гаштанд. А. Қодиров ва А. Хӯҷамқулова чемпиони Осиё шуданд. Ҳамон сол дар Итолиё варзишгар А. Қодиров дар мусобиқаи даст­хобонӣ медали бирин­ҷӣ гирифт. Соли 2008 низ дастаи мунтахаби варзишгарони маъюби Тоҷикистон дар Бо­зиҳои паралимпии Хитой (Пекин) иштирок кард. Федератсияи тарбияи ҷисмонӣ ва варзиши маъюбон якҷоя бо Кумитаи ҷавонон, варзиш ва сайёҳии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз соли 2002 ҳар сол оид ба намудҳои мухталифи варзиш мусобиқаҳои ҷумҳуриявӣ баргузор мекунад. Соли 2009 дар шаҳри Душанбе оид ба даст­хобонӣ ва тенниси рӯйи миз, дар шаҳри Кӯлоб дар вазнбар­дорӣ, дар ноҳияи Шаҳринав дар шоҳмоту шашка мусоби­қаҳо, инчунин байни шогирдони мактабҳои махсус (мак­табҳо барои бачагони имкониятҳояшон маҳдуд) спартакиада доир шуд. == Ширкат дар мусо­би­қаҳои байналмилалӣ == Варзишгарони Тоҷикистон дар чемпионатҳо ва мусо­би­қаҳои бонуфузи байналмилалӣ фаъолона шир­кат варзида, ҷойҳои намоёнро ишғол намуданд. Нахустин чемпиони ҷаҳон (1958) ва Аврупо (1959) аз Тоҷикистон Анатолий Тилик (тирпар­ронӣ аз туфанг) буд. Дар солҳои баъдӣ варзишгарони Тоҷикистон Ю. Т. Лобанов (каноэ), М. Т. Лобанов (каноэ), [[Саидмуъмин Раҳимов]] (куштии самбо), [[Зебуниссо Рустамова]] (камонварӣ), А. Старостин (панҷҳарбаи муосир), Ю. И. Баранов (варзиши парашютӣ), С. Гусейнов (ве­лосипед­ронӣ), Ҳ. Исмоилов (шамшербозӣ), Э. Шиллер (гимнастикаи бадеӣ) дар чемпионатҳои ҷаҳон фаъо­лона ширкат варзида, сазовори унвони чемпиони ҷаҳон гардиданд. Чемпион ва рекордсмени ҷаҳон В. По­лосин, чем­пион­ҳои Аврупо И. Коваленко (тен­ниси рӯйи миз), Г. Пӯлодова (камонварӣ), В. Двигун (вазн­бардорӣ), И. Белевсева (ҷаҳидан ба об), ғолибони мусобиқаҳои бай­нал­милалӣ А. Тихонов (ве­ло­сипед­ро­нӣ), заврақ­рон­ҳо Н. Суровитский, В. Пянков, В. Кабиров, камонварон Н. Рустамова, А. Панжин, Х. Исмоилов (шам­шербозӣ), В. Степушина ва Н. Сипова (варзиши сабук), Х. Мадмусоев (бокс) ва бисёр дигарон шарафи варзишии тоҷикро дар арсаи байнал­милалӣ баланд бардоштанд. Дар федератсияи [[Тхэквондо]] ИТФ имрӯз 36 қаҳрамонҳои ҷаҳон тарбия ёфтаанд<ref>{{Cite web |url=http://www.taekwon-do.tj/ |title=Национальная Федерация Тхэквондо и Кикбоксинга Республики Таджикистан |accessdate=2021-08-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161218013352/http://www.taekwon-do.tj/ |archivedate=2016-12-18 }}</ref>, ки якчанд маротиба ғолиби мусобиқаҳо гардида буданд. Ин ягона федератсияи варзишгарони Тоҷикистон аст, ки солҳои истиқлол бо саъю кӯшиши Раиси федератсия [[Мирсаид Яҳёев]] ва кумаки молиявии корхонаҳову шахсони алоҳида дар мусобиқаҳо фаъол аст. Варзишгари 22-солаи тоҷик [[Беҳрӯз Хоҷазода]], ки моҳи ноябри соли 2017 дар Чемпионати ҷаҳон оид ба самбо дар шаҳри Сочии [[Русия]] дар вазни 74 кг ба унвони қаҳрамонӣ даст ёфт, бо медали [[тилло]] мукофотонида шуд. Вай инчунин дар чемпионати Осиё дар [[Тошканд]] дар вазни 68 кг медали тило, дар Бозиҳои V осиёӣ дар иншооти сарпӯшида ва ҳунарҳои размӣ дар [[Ашқобод]] дар намуди самбои варзишӣ дар вазни 74 кг медали тило ва дар намуди куштии кураш дар вазни 73 кг медали нуқра гирифтааст. <ref>{{Cite web |url=http://www.jahonnamo.tj/varzish/35908-behruzi-khojazoda-varzishgari-sol-e-lon-shud.html |title=Беҳрӯзи Хоҷазода варзишгари сол эълон шуд! |accessdate=2017-12-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171223223619/http://jahonnamo.tj/varzish/35908-behruzi-khojazoda-varzishgari-sol-e-lon-shud.html |archivedate=2017-12-23 }}</ref> == Бозиҳои олимпӣ == {{асосӣ|Тоҷикистон дар Бозиҳои олимпӣ}} Аввалин ширкатдори Бозиҳои олимпӣ аз Тоҷикистон қаиқрон [[Иброҳим Ҳасанов]] ([[соли 1960]], дар Бозиҳои олимпии XVII шаҳри Руми Итолиё) мебошад. Варзишгар [[Юрий Лобанов]] дар Бозиҳои олимпии XX Мюнхен (1972) оид ба қаиқронӣ ғолиб омад. [[Зебуниссо Рустамова]] дар Бозиҳои олимпии XXI Монреал (1976) оид ба камонварӣ соҳиби медали биринҷӣ гардид. Дар Бозиҳои олимпии XXII Маскав (1980) Анатолий Старостин оид ба панҷҳарбаи муосир соҳиби ду медали тило (дар ҳай­ати даста ва шахсӣ) ва Юрий Лобанов соҳиби медали биринҷӣ гаштаанд. Соли 1992 варзишгар [[Андрей Абдувалиев]] дар гурзпартоӣ чемпиони Бозиҳои олимпиии тобистонаи Барселона (1992) дар риштаи [[гурзпартоӣ]] шуд. Солҳои соҳибистиқлолии Тоҷи­кис­тон дар [[Бозиҳои олимпии тобистона 2008|Бози­ҳои олимпии тобистона дар Пекин]] (2008) [[Юсуф Абдусаломов]] дар куш­тии озод ҷои дуввум ва медали нуқра, [[Расул Боқиев]] дар куштии ҷуду сазовори ҷойи саввум ва медали биринҷӣ гашт. [[Мавзуна Чориева]] дар [[Бозиҳои олимпии тобистона 2012|Бозиҳои олимпии тобистона дар Лондон]] (2012) соҳиби медали биринҷӣ ки дар риштаи [[муштзанӣ]] гардид. [[Дилшод Назаров]] дар [[Бозиҳои олимпии тобистона 2016|Бозиҳои олимпии тобистона дар Рио-де-Жанейро]] (2016) медали тилоро ба даст овард<ref>{{Cite news|title=Қадрдонии Дилшод Назаров бо ҷоизаи Кумитаҳои миллии олимпӣ {{!}} Новости Таджикистана ASIA-Plus|url=https://news.tj/ru/node/232347|accessdate=2018-02-13|language=ru}}{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Дар [[Бозиҳои олимпии тобистона 2024|Бозиҳои олимпии тобистона дар Порис]] (2024) [[Сомон Маҳмадбеков]]<ref>{{Cite web|url=https://farazh.tj/habari-ruz/medali-birinjii-somon-mahmadbekov-az-bozihoi-olimpy/|title=Медали биринҷии Сомон Маҳмадбеков аз Бозиҳои олимпӣ|author=Фараж|website=Фараж|date=2024-07-31|lang=|accessdate=2024-12-18|archivedate=2024-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241211160035/https://farazh.tj/habari-ruz/medali-birinjii-somon-mahmadbekov-az-bozihoi-olimpy/}}</ref> (то 81 кг), [[Темур Раҳимов]]<ref>{{Cite news|accessdate=2024-12-18|author=Нарзуллоҳи Латиф|date=2024-08-02|language=tg|work=Радиои Озодӣ|title=Темур Раҳимов дар Бозиҳои олимпӣ медали биринҷӣ гирифт|url=https://www.ozodi.org/a/33061838.html}}</ref> (беш аз 100 кг) дар куштии ҷуду ва [[Давлат Болтаев]]<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.tj/20240805/davlat-boltaev-seumin-medali-birinjii-olimpiro-ba-tojikiston-meorad-1063800037.html|title=Давлат Болтаев сеюмин медали биринҷии олимпиро ба Тоҷикистон меорад|author=|website=Sputnik Тоҷикистон|date=2024-08-05|lang=tg|accessdate=2024-12-18}}</ref> дар муштзанӣ соҳиби медали биринҷӣ гаштанд. Дигар комёбии назаррас дар бозиҳои олимпии соли 2012 ба медали биринҷии олимпиада сазовор шудани муштзани тоҷик [[Мавзуна Чориева]] мебошад. Сентябри соли 2014 дар Бозиҳои тобистонаи Осиё варзишгарони тоҷик соҳиби 5 медал, аз ҷумла як медали тилло аз рӯи намуди гурзпартоӣ, ки соҳибаш [[Дилшод Назаров]] шуданд. [[Дилшод Назаров]] ягона варзишгарест, ки се маротиба дар Олимпиадаҳо иштирок намуда, ду карат ғолиби Бозиҳои Осиёӣ шудааст. Августи [[соли 2015]] ӯ соҳиби медали нуқра дар чемпионати ҷаҳон оид ба варзиши сабук дар шаҳри [[Пекин]] гардидааст. [[Дилшод Назаров]] аввалин варзишгари тоҷикистонӣ мебошад, ки дар Бозиҳои олимпии [[Рио-де-Жанейро]] ([[Бразилия]]) соҳиби медали тилло шудааст. Варзишгарони тоҷик новобаста ба мушкилиҳои молиявӣ дар бисёр мусобиқаҳо байналмилалӣ иштирок карда, ҷойҳои намоёнро ишғол мекунанд. Варзишгарони беҳтарин ба монанди: [[Расул Боқиев]], [[Мавзуна Чориева]], [[Дилшод Назаров]], [[Гулов Алишер]], [[Акмалиддин Каримов]] ва дигарон шаъну шарафи варзиши Тоҷикистонро баланд бардошта истодаанд. Соли 2013 дар ҷумҳурӣ 7564 иншооти варзишӣ, аз ҷумла 164 варзишгоҳ, 1893 толорҳои варзиш, 64 ҳавзи шиноварӣ фаъолият мекард.<ref>Саидова М. Х. Экономические аспекты функционирования и развития физической культуры и спорта в структуре сферы услуг Республики Таджикистан // Наука и спорт: современные тенденции. — 2015. — Т. 7. — № 2. — С. 94</ref>. Дар Тоҷикистон 3 варзишгоҳи ғунҷоишаш 25 ҳазор тамошобин ва боз як варзишгоҳ барои 25 000, чор варзишгоҳ барои 20 000 ва 15 000 сохта ба истифода супорида шудаанд. == Варзишгоҳҳо ва майдончаҳои варзишӣ == Солҳои охир таваҷҷӯҳи [[Ҳукумати Тоҷикистон]] ба истифода супоридани варзишгоҳҳои замонавӣ нигаронида шудааст. [[21 август|21 августи]] [[соли 2026]] дар ш. [[Душанбе]] майдони бошукӯҳи [[Варзишгоҳи миллӣ (Душанбе)|«Варзишгоҳи миллӣ»]] мавриди истифода қарор дода шуд. [[Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]], [[Эмомалӣ Раҳмон]] ва Раиси [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]], Раиси шаҳри Душанбе [[Рустами Эмомалӣ]] Варзишгоҳи миллии нави пойтахтро (Муассисаи давлатии «Варзишгоҳи миллӣ»-и Дастгоҳи иҷроияи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон) дар расми ба истифода супоридани варзишгоҳи пойтахт иштирок намуданд. Иншооти варзишӣ дар майдони 9,5 [[гектар]] доман густурда, намунаи барҷастаи сохтмони муосир ба шумор меравад. [[Варзишгоҳ]] дорои беш аз 30 000 ҷойи нишаст буда, аз 2 сатҳ иборат мебошад. Дар сатҳи поёнӣ беш аз 12 ҳазор ва сатҳи болоӣ 18 ҳазор ҷои нишаст мавҷуд аст.<ref>{{Cite web |url=https://khovar.tj/2026/08/sarvari-davlat-emomal-ra-mon-varzishgo-i-milliro-bo-30-azor-oji-nishast-dar-sha-ri-dushanbe-iftito-namudand/|title=Сарвари давлат Эмомалӣ Раҳмон Варзишгоҳи миллиро бо 30 ҳазор ҷойи нишаст дар шаҳри Душанбе ифтитоҳ намуданд |website=АМИТ «Ховар» |publisher=АМИТ «Ховар» |date=2026-08-21 |lang=tg |accessdate=2026-08-27 }}</ref> Варзишгоҳҳои бузург: # Қасри варзиши «Тоҷикистон» # Варзишгоҳи «Спитамен» (собиқ варзишгоҳи «Спартак») # [[Варзишгоҳи марказии Тоҷикистон|Варзишгоҳи марказии ҷумҳуриявӣ]] (бошгоҳи футболи «[[Истиқлол (бошгоҳи футбол)|Истиқлол]]») # Толори «Қасри теннис» ш. [[Душанбе]] # Ҳавзи шиноварӣ дар шаҳрҳои Душанбе, Хуҷанд, Гулистон, Панҷакент ва диг. # Қасри варзиши Кумитаи андози ҶТ. #[[Варзишгоҳи миллӣ (Душанбе)|«Варзишгоҳи миллӣ»]] дар ш. [[Душанбе]] # Варзишгоҳҳои замонавии муосир дар марказҳои ноҳияҳо ва вилоятҳои ҷумҳурӣ ва майдончаҳои варзиши дар маҳалҳои шаҳру ноҳияҳои ҷумҳурӣ. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Варзиш|3}} * Сиярқулов Т. Прошлое и настоящее таджикского спорта. Д., 1968; * Латипов Н., Мирзоев А. Душанбе — спортивный город. Д., 2004. {{Тоҷикистон}} [[Гурӯҳ:Варзиш дар Тоҷикистон]] 1r2sw0rzhe12r2hrawk2uvbmjcaxoju Ваҳҳоб Бобоҷонов 0 216865 1486648 1243961 2026-09-11T02:32:23Z AZNMuhammad 153513 /* */ 1486648 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Ваҳҳоб Бобоҷонов |номи аслӣ = Бобоҷонов Ваҳҳоб Акбарович |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 10.7.1945 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|Панҷакент|шаҳри Панҷакент}} |таърихи даргузашт =11.09.2026 |шаҳрвандӣ = |маҳалли даргузашт = {{МаҳаллиМарг|}} |фазои илмӣ = [[зистшиносӣ]] |ҷойҳои кор = |дараҷаи илмӣ = {{Дараҷаи илмӣ|доктор|илмҳои биология}} |унвонҳои илмӣ = {{Унвонҳои илмӣ||0}} |алма-матер = [[УДТ]] (1967) |роҳбари илмӣ = |шогирдони маъруф = |маъруф ба = |ҷоизаҳо = ордени «Барои меҳнати шоён» |имзо = |бари имзо = |сайт = |викитека = |викианбор = }} '''Ваҳҳоб Бобоҷонов''' (''Бобоҷонов Ваҳҳоб Акбарович''; тав. [[10 июл]]и [[1945]], [[Панҷакент]]) — [[зистшинос]], доктори илмҳои биология (1991), [[профессор]] (1993). == Зиндагинома == Хатмкардаи ДМТ (1967). Баъди таҳсил дар аспирантура (1967—1970) ходими илмӣ ва мудири лаб. Институти физиология ва биофизикаи рустаниҳои АИ ҶТ буд (1970—1991). Муовини директори лаб. биотехнологияи Институти хоҷагии қишлоқи Тоҷикистон (1991—1992), профессор ва мудири кафедраи ботаникаи ДДТ (1993—2005), ходими пешбари илмии Институти физиологияи рустанӣ ва генетикаи АИ ҶТ (2005—2006). Аз соли 2007 профессори кафедраи пахтакорӣ, генетика, селексия ва тухмипарварии ДАТ. == Фаъолияти илмӣ == Мавзӯъи пажӯҳишҳои Ваҳҳоб Бобоҷонов олами набототи ҷумҳурӣ, зироати ғалладона, рустаниҳои хӯроки чорво ва ғайра мебошанд. Ваҳҳоб Бобоҷонов муаллифи чор навъи тритикале ва як навъи гандум аст. Зиёда аз 300 таълифоти илмӣ дорад. == Ҷоизаву орденҳо == Бо медалҳои «Барои меҳнати шоён» (1986), «Намоишгоҳи комёбиҳои хоҷагии халқи СССР» (1985, 1986, 1987) сарфароз гардидааст. == Осор == * Тритикале, создание и перспективы использования. Минск, 1986; * Наслият ва ҳосил. Д., 1989; Фотосинтетический аппарат и селекция тритикале. Минск, 1991; * Экология мутантов гороха. Д., 1993; *Омӯзиши табиати Тоҷикистон. Д., 1995; * Сайри олами зинда. Д., 1997; Ҳифзи генофонд, Д., 1998; * Экологический подход к селекции растений. СПб, 2002; Ботаника (2 қисм), Д., 2009, 2011; * Таҳлили генетикӣ. Д., 2010. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * {{ЭМТ|Бобоҷонов Ваҳҳоб Акбарович|2|муаллиф= }} pm89aj2bqn0molg37yquxc1klljb5yr Баҳси корбар:ابن إبراهيم القرطبي 3 225676 1486658 1057908 2026-09-11T09:51:28Z Gerges 54476 Gerges moved page [[Баҳси корбар:א. א. אינסטלציה]] to [[Баҳси корбар:ابن إبراهيم القرطبي]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/א. א. אינסטלציה|א. א. אינסטלציה]]" to "[[Special:CentralAuth/ابن إبراهيم القرطبي|ابن إبراهيم القرطبي]]" 1057908 wikitext text/x-wiki {{Хуш омадед/чаҳорчӯба |welcomeHeader=Хуш омадед ба Википедиаи Тоҷикӣ, {{#if: | {{{1}}} | {{BASEPAGENAME}} }}! |firstStepsTitle=Роҳнамои қадамҳои аввалин |firstStepsText=[[Image:Heckert GNU white.svg|left|60px|thumb|]] Акнун Шумо метавонед на фақат мақолаҳоро дар Википедиа хонед, боз Шумо метавонед мақолаҳоро вироиш кунед ва ё мақолаи худро ба Википедиа ирсол кунед. Барои дар Википедиа чӣ тавр мақола навиштан аз [[Википедиа:Барои_навкорон|ин ҷо]] бинед. Муҳтавои Википедиа таҳти иҷозаномаи [http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/ Creative Commons Attribution-ShareAlike] (CC-BY-SA) ва иҷозаномаи [http://69.246.228.115/tajikngo/www/CBT/TAJIKTEXTBOOKS/license.html GFDL] дастрас аст. Шумо метавонед бо литсензияи GFDL дар [http://69.246.228.115/tajikngo/www/CBT/TAJIKTEXTBOOKS/license.html инҷо] ва [http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/ Creative Commons Attribution-ShareAlike] (CC-BY-SA) шинос шавед. * [[Википедиа:Роҳнамои намуд]] * [[Википедиа:Ҳуқуқи муаллиф]] |helpTitle=Ёрӣ |helpText=Иттилооти бештарро метавонед дар [[Википедиа:Вуруди корбарон|вуруди корбарон]] пайдо намоед. Шумо боз метавонед саволҳои худро дар ин ҷо нависед '''[[Роҳнамо:Мундариҷа|Роҳнамо]]''' ё дар канали [[w:Wikipedia:IRC tutorial|IRC]] [[irc:wikipedia-tg|#wikipedia-tg]] ([http://java.freenode.net//index.php?channel=wikipedia-tg бевосита аз дигарон бипурсед]). Инчунин шумо метавонед бо яке аз [[Википедиа:Мудирон|мудирон]] дар тамос бошед ё дар саҳифаи баҳси яке аз онҳо саволи худро нависед. |tipsTitle=Чизҳои хуб ва роҳнамоиҳо |tipsText=<div></div><!--empty div is to make sure bullets work--> * Ба саҳифаи корбарии худ қуттиҳо забонҳоро гузоред ва сатҳи дониши забондонии худро ба дигарон муайян кунед. * Дар вақти дар саҳифаи баҳси корбарон саволеро навишта бо илова кардани &#126;&#126;&#126;&#126; дар охири савол имзои худро гузоред. * Бисёр мақолаҳои Википедиа нопурра мебошад, агар мақолаи нопурраеро дарёфт кардед, пайванди вироишро дар болои он мақола пахш кунед, баъд як аз ин рамзҳои зеринро <nowiki>{{stub}}</nowiki> ё <nowiki>{{ҷавона}}</nowiki> ба матн илова карда, саҳифаро захира кунед. |mistakeTitle=Ба хатогие роҳ додед ё дучор шудед? |mistakeText=<div></div><!--empty div is to make sure bullets work--> * Агар ягон хатогиеро дар мақолае пайдо кардед, метавонед дар боло пайванди Вироишро пахш карда хатогиро бартараф кунед ва саҳифаро захира кунед. * Агар ба ягон хатогие роҳ додед ва ё унвони ягон мақоларо хато навиштед. Бо яке аз мудирон дар тамос шавед. * Агар ду мақолаи монандеро пайдо кардед, лутфан яке аз онҳоро холи карда масири онро ба дигар тағйир диҳед. * Агар мақолае бо забони ғайри тоҷикиро дарёфт кардед, лутфан вироишро пахш карда дар боло <nowiki>{{тарҷума}}</nowiki> нависед ва саҳифаро захира кунед. * Агар мақолаи бемазмунро дарёфт кардед, лутфан вироишро дар боло пахш карда дар болои саҳифа <nowiki>{{delete}}</nowiki> нависед ва саҳифаро захира кунед. Баъд яке аз мудирон он мақоларо баррасӣ карда дар ҳолати зарури онро ҳазв ё вироиш хоҳанд кард. |feedbackText=(P.S. Барои ин паём мехоҳед [[Википедиа баҳс:Гузориши Хуш омадед|пешниҳоди]] худро нависед?) |lang=en }} --[[File:Robot icon.svg|26px]] [[User:SamakBot|'''<span style="color:#ff5722">Samak</span><span style="color:#666565">Bot</span>''']] <sup>[[Баҳси_корбар:SamakBot|'''Talk''']]</sup> 21:16, 21 Декабри 2019 (UTC) 12rtiek1s73auw1gmmnpqtsaankb4or Габриэл Борич 0 295146 1486654 1349188 2026-09-11T04:16:10Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1486654 wikitext text/x-wiki {{Ходими давлатӣ}} '''Габриэл Борич Фонт''' ({{Lang-es|Gabriel Boric Font}}; тав. [[11 феврал|11 феврали]] [[Соли 1986|1986]])<ref>{{Cite web|url=http://www.elmagallanews.cl/node/3666|title=Gabriel Boric: El magallánico que quiere desbancar a Camila Vallejo|first=Robinson|last=Esparza|website=El Magallanews.cl, Noticias de Punta Arenas y Magallanes|date=17 November 2011|lang=es|accessdate=4 August 2015}}</ref> — сиёсатмадори [[Чили]], раҳбари донишҷӯ, вакили Палатаи вакилони Чили аз минтақаи Магаллан аз 11 марти соли 2014. Дар интихоботи умумии соли 2013 ҳамчун номзади мустақил вакили парлумон интихоб шуда, дар соли 2017 дубора интихоб шуд. Ӯ аз ҷониби эътилофи сиёсии "I Endorse Dignity" ҳамчун номзад ба мақоми президентӣ дар интихоботи соли 2021 пешбарӣ шудааст <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/americas/two-political-upstarts-notch-upset-wins-chiles-presidential-primaries-2021-07-19/|title=Two political upstarts notch upset wins in Chile's presidential primaries|website=Reuters|date=19 July 2021|accessdate=19 July 2021}}</ref> Тақрибан 26% овозҳоро ба даст оварда, ба даври дуюми интихоботи президентӣ <ref name="RIA">{{Cite web|url=https://ria.ru/20211122/tur-1760105183.html|title=В Чили пройдет второй тур президентских выборов. В первом туре президентских выборов в Чили кандидаты не набрали нужного числа голосов|publisher=РИА Новости|accessdate=2021-12-07}}</ref> <ref name="euronews">{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/2021/11/22/chile-1st-round-results|title=Чили: выбор между ультраконсервативной и леворадикальной повестками|publisher=euronews|accessdate=2021-12-07}}</ref> ва дар он пирӯз шуд ва президенти интихобшудаи Чили шуд <ref name="TASS2">{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/13243315|title=Габриэль Борич лидирует на выборах президента Чили после подсчета почти 30% голосов|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2021-12-19}}</ref> <ref name="GZ">{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2021/12/20/n_17034787.shtml|title=Поклонник Пиночета признал поражение на выборах в Чили. 35-летний Габриэль Борич станет самым молодым президентом Чили|publisher=Газета.ru|accessdate=2021-12-19}}</ref> . Ӯ дар риштаи ҳуқуқшиносии Донишгоҳи Чили таҳсил кардааст ва дар соли 2012 раиси Федератсияи донишҷӯёни донишгоҳҳо буд <ref>{{Cite web|url=http://www.lasegunda.com/Noticias/Nacional/2011/12/702829/Gabriel-Boric-el-nuevo-presidente-de-la-FECh-vencio-por-189-votos-a-Camila-Vallejo|title=Nuevo presidente de la FECh se desmarca de "partidos políticos tradicionales" y critica a Gajardo|website=LaSegunda.com|date=7 December 2011|lang=es|accessdate=4 August 2015}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://latercera.com/noticia/nacional/2011/12/680-409685-9-boric-tras-vencer-en-elecciones-fech-los-adversarios-no-estan-en-la-universidad.shtml|title=Boric tras vencer en elecciones Fech: 'Los adversarios no están en la universidad, están en el gobierno y el parlamento' – Nacional – LA TERCERA|website=La Tercera|date=7 December 2011|publisher=Grupo Copesa|lang=es|accessdate=4 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120112053947/http://latercera.com/noticia/nacional/2011/12/680-409685-9-boric-tras-vencer-en-elecciones-fech-los-adversarios-no-estan-en-la-universidad.shtml|archivedate=12 January 2012}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://noticias.terra.cl/nacional/andres-fielbaum-asume-presidencia-de-la-fech,b659ed7b2f94b310VgnVCM5000009ccceb0aRCRD.html|title=Andrés Fielbaum asume presidencia de la FECh|website=Terra|lang=es|accessdate=4 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121201022208/http://noticias.terra.cl/nacional/andres-fielbaum-asume-presidencia-de-la-fech,b659ed7b2f94b310VgnVCM5000009ccceb0aRCRD.html|archivedate=1 December 2012}}</ref> . Ӯ ''дар ҳаракати донишҷӯёни'' «Чапи автономӣ» (Izquierda Autónoma) фаъолона иштирок дошт. Директори ташкилоти ҷамъиятии «Нодо XXI» <ref>{{Cite web|url=http://www.nodoxxi.cl/quienessomos/|title=Quiénes Somos|website=Fundación Nodo XII|lang=es|accessdate=24 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131117091938/http://www.nodoxxi.cl/quienessomos/|archivedate=17 November 2013}}</ref> . == Зиндагинома == Габриэл Борич соли 1986 дар Пунта Аренас дар оилаи Луис Борич, муҳандиси кимиёи хорватӣ, ки дар ширкати нафту гази Empresa Nacional del Petroleo зиёда аз 40 сол кор мекард <ref>{{Cite web|url=http://www.laprensaaustral.cl/files/suplementos/sofa_80.pdf|title=Familia Boric Font|website=laprensaaustral.cl|date=13 October 2013|lang=es|accessdate=24 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202235102/http://www.laprensaaustral.cl/files/suplementos/sofa_80.pdf|archivedate=2 December 2013}}</ref> ва Мария Фонт, зани испанӣ-каталонӣ, таваллуд шудааст <ref>{{Cite web|url=http://diario.latercera.com/2012/05/06/01/contenido/la-tercera-el-semanal/34-107767-9-mi-manifiesto-gabriel-boric-presidente-de-la-fech.shtml|title=Mi manifiesto: Gabriel Boric, presidente de la Fech|website=La Tercera|date=6 May 2012|publisher=Grupo Copesa|lang=es|accessdate=4 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120509065010/http://diario.latercera.com/2012/05/06/01/contenido/la-tercera-el-semanal/34-107767-9-mi-manifiesto-gabriel-boric-presidente-de-la-fech.shtml|archivedate=9 May 2012}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://diario.latercera.com/2011/12/12/01/contenido/pais/31-93644-9-el-magallanico-que-llega-a-tomar-el-control-de-la-fech.shtml|title=El magallánico que llega a tomar el control de la Fech|first=Marcela|last=Andrés|website=La Tercera|date=12 December 2011|publisher=Grupo Copesa|lang=es|accessdate=4 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120213093331/http://diario.latercera.com/2011/12/12/01/contenido/pais/31-93644-9-el-magallanico-que-llega-a-tomar-el-control-de-la-fech.shtml|archivedate=13 February 2012}}</ref> . Солҳои 1991-2003 дар Мактаби Бритониё дар Пунта Аренас таҳсил кардааст <ref>{{Cite web|url=http://www.britishschool.cl/images/exalumnos.pdf|title=The British School : List of alumni|website=Britishschool.cl|accessdate=10 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180403124556/http://www.britishschool.cl/images/exalumnos.pdf|archivedate=3 April 2018}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://noticias.terra.cl/nacional/gabriel-boric-el-magallanico-fundamentalista-de-la-fech,3db059e28c814310VgnVCM3000009af154d0RCRD.html|title=Gabriel Boric, el "magallánico fundamentalista" de la FECh|first=Luis|last=Concha|website=Terra|date=7 December 2011|lang=es|accessdate=4 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120111181913/http://noticias.terra.cl/nacional/gabriel-boric-el-magallanico-fundamentalista-de-la-fech,3db059e28c814310VgnVCM3000009af154d0RCRD.html|archivedate=12 January 2012}}</ref> . Сипас ӯ ба [[Сантяго]] кӯчид ва дар он ҷо аз соли 2004 дар факултаи ҳуқуқшиносии Донишгоҳи Чили таҳсил кардааст <ref>{{Cite web|url=http://diario.latercera.com/2011/11/26/01/contenido/reportajes/25-91814-9-la-historia-del-rival-de-camila-vallejo.shtml|title=La historia del rival de Camila Vallejo|website=La Tercera|publisher=Grupo Copesa|lang=es|accessdate=4 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121213062235/http://diario.latercera.com/2011/11/26/01/contenido/reportajes/25-91814-9-la-historia-del-rival-de-camila-vallejo.shtml|archivedate=13 December 2012}}</ref> . Дар донишгоҳ ассистенти профессорҳо Хосе Салакетта, София Корреа ва Карлос Руиз Шнайдер дар кафедраи ҳуқуқи байналмилалӣ буд <ref>{{Cite web|url=https://www.lacuarta.com/cronica/noticia/gabriel-boric-manifiesto/638290/|title=Gabriel Boric: “Yo no me siento amarillo”|date=1 de junio de 2021|publisher=La Cuarta|accessdate=6 de noviembre de 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://diario.latercera.com/2011/11/26/01/contenido/reportajes/25-91814-9-la-historia-del-rival-de-camila-vallejo.shtml|title=La historia del rival de Camila Vallejo|publisher=La Tercera|accessdate=21 de noviembre de 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121213062235/http://diario.latercera.com/2011/11/26/01/contenido/reportajes/25-91814-9-la-historia-del-rival-de-camila-vallejo.shtml|archivedate=2012-12-13}}</ref> . Пас аз анҷоми фаъолияти худ, ӯ таҷрибаи касбии худро идома дод, аммо бо тасмими ворид шудан ба сиёсат, аз имтиҳони зарурӣ барои ҳуқуқшинос шудан нагузашт <ref>{{Cite web|url=https://www.cnnchile.com/pais/boric-no-me-titule-ni-estoy-pensando-en-titularme-nunca-no-me-quiero-dedicar-a-ser-abogado-nunca_20180713|title=Boric: “No me titulé ni estoy pensando en titularme, no me quiero dedicar a ser abogado nunca”|date=13 de julio de 2018|publisher=CNN Chile|accessdate=18 de julio de 2021}}</ref> . == Касбномаи сиёсӣ == === Ҳаракати донишҷӯён === Дар солҳои 1999 ва 2000 Борич дар барқарорсозии Федератсияи хонандагони мактабҳои миёнаи Пунта Аренас иштирок кард <ref>{{Cite web|url=http://historiapolitica.bcn.cl/resenas_parlamentarias/wiki/Gabriel_Boric_Font|title=Gabriel Boric Font – Reseñas Biográficas Parlamentarias|website=Biblioteca del [[National Congress of Chile|Congreso Nacional de Chile]]|lang=es|accessdate=4 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160714181730/http://historiapolitica.bcn.cl/resenas_parlamentarias/wiki/Gabriel_Boric_Font|archivedate=2016-07-14}}</ref> . Ҳангоми таҳсил дар Донишгоҳи Чили дар [[Сантяго]] ӯ ба коллективи сиёсии чапи ''мухтор (Izquierda Autónoma'' ), ки аслан бо номи Донишҷӯёни ''Автономӣ (Estudiantes Autónomos'') маъруф аст, ҳамроҳ шуд. Вай дар соли 2008 мушовири Иттиҳоди Донишҷӯёни Ҳуқуқ буд ва дар соли 2009 раиси он шуд, вақте ки 44 рӯз алайҳи декан Роберто Наум эътироз кард <ref>{{Cite web|url=http://www.latercera.com/contenido/680_140759_9.shtml|title=Los verdugos de Nahum|website=La Tercera|date=12 June 2009|publisher=Grupo Copesa|lang=es|accessdate=4 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304211103/http://www.latercera.com/contenido/680_140759_9.shtml|archivedate=4 March 2016}}</ref> Вай инчунин донишҷӯёнро ҳамчун сенатори донишгоҳ намояндагӣ мекард. [[Акс:Gabriel_Boric_FECH_2012.jpg|чап|мини| Габриэл Борич дар соли 2012]] ''Борич дар интихоботи 5-6 декабри соли 2011 дар рӯйхати Креандо Изкиерда'' номзад ба раҳбарии Федератсияи донишҷӯёни Донишгоҳи Чили буд ва бо 30,52% овозҳо, пеш аз президенти федератсия Камила Валлеҳо, ки барои интихоботи такрорӣ аз Ҷавонони коммунистии Чили <ref>{{Cite web|url=http://elecciones.fech.cl/|title=Elecciones Fech 2012|website=[[University of Chile Student Federation|FECH – Federación de Estudiantes de la Universidad de Chile]]|lang=es|accessdate=24 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130622182124/http://elecciones.fech.cl/|archivedate=22 June 2013}}</ref> номзад шуда буд, пируз шуд. Дар давоми фаъолияташ ба ҳайси президенти Федератсияи донишҷӯён Борик, ӯ иштирокчии фаъоли тазоҳуроти донишҷӯён, ки соли 2011 оғоз ёфт ва яке аз намояндагони асосии Федератсияи донишҷӯёни Чили гардид <ref>{{Cite web|url=http://fech.cl/5-exigencias-fundamentales-para-un-nuevo-sistema-educacional/|title=5 exigencias fundamentales para un nuevo sistema educacional|website=FECH – Federación de Estudiantes de la Universidad de Chile|date=28 June 2012|lang=es|accessdate=24 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121029050613/http://fech.cl/5-exigencias-fundamentales-para-un-nuevo-sistema-educacional/|archivedate=29 October 2012}}</ref> . Соли 2012 ӯ ба рӯйхати 100 пешвоёни ҷавони Чили шомил карда шуд, ки онро рӯзномаи ''El Mercurio'' дар ҳамкорӣ бо Донишгоҳи Адолфо Ибанес нашр кардааст <ref>{{Cite web|url=http://www.redlideres.cl/1813/article-74520.html|title=Red de Líderes. - Gabriel Boric Font (26)|date=2012|accessdate=4 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924085458/http://www.redlideres.cl/1813/article-74520.html|archivedate=24 September 2015}}</ref> . === Вакили порлумон === Соли 2013, Борич дар интихоботи парлумонӣ ҳамчун номзади мустақил аз ҳавзаи 60 (ҳоло ҳавзаи 28), ки минтақаи Магаллан ва Антарктидаи Чилиро фаро мегирад, ширкат кард. Ӯ бо 15 418 овоз (26,18%) интихоб шуд, ки ин рақам аз ҳама бештари номзадҳо дар минтақа буд <ref name="diputado">{{Cite web|url=https://historico.servel.cl/servel/app/index.php?r=EleccionesGenerico&id=4&n=4&v2=57&v3=0&v4=321&v5=0&v6=0&v7=0&v8=0&v9=0&v10=0|title=Elección de Diputados 2013 – Votación Candidatos por Distrito 60|website=Servicio Electoral de Chile|lang=es|accessdate=22 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210722094802/https://historico.servel.cl/servel/app/index.php?r=EleccionesGenerico&id=4&n=4&v2=57&v3=0&v4=321&v5=0&v6=0&v7=0&v8=0&v9=0&v10=0|archivedate=22 July 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.latercera.com/noticia/educacion/2013/11/657-552208-9-vallejo-jackson-boric-cariola-y-fuentes-las-caras-del-movimiento-social-y.shtml|title=Vallejo, Jackson, Boric, Cariola y Fuentes: Las caras del movimiento social y estudiantil que llegan al Congreso|author=F.M|website=La Tercera|date=17 November 2013|publisher=Grupo Copesa|lang=es|accessdate=4 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131118024002/http://www.latercera.com/noticia/educacion/2013/11/657-552208-9-vallejo-jackson-boric-cariola-y-fuentes-las-caras-del-movimiento-social-y.shtml|archivedate=18 November 2013}}</ref> . Васоити ахбори омма он фактро таъкид карданд, ки Борич берун аз эътилофи интихоботӣ интихоб шудааст <ref>{{Cite web|url=http://www.emol.com/noticias/nacional/2013/11/17/630258/ex-dirigentes-estudiantiles-que-llegan-al-parlamento.html|title=Cuatro emblemáticos ex dirigentes estudiantiles son electos diputados|website=Emol|date=18 November 2013|lang=es|accessdate=4 August 2015}}</ref> ва ба ин васила бомуваффақият системаи интихоботии ду-номии Чилиро, ки то соли 2017 истифода мешуд, шикастааст <ref>{{Cite web|url=http://elpinguino.com/digital/edicion/18-11-2013-01.html|title=Edición del 18/11/2013 Página 01- Diario El Pingüino|website=El Pingüino|date=18 November 2013|lang=es|accessdate=4 August 2015|archivedate=2021-11-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211125225137/https://elpinguino.com/digital/edicion/18-11-2013-01.html}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://radio.uchile.cl/2013/11/21/gabriel-boric-el-diputado-que-derroto-al-binominal-nuestro-voto-no-esta-en-venta-al-mejor-postor|title=Gabriel Boric, el diputado que derrotó al binominal: "Nuestro voto no está en venta al mejor postor"|website=Diario y Radio [[University of Chile|U Chile]]|date=21 November 2013|lang=es|accessdate=4 August 2015}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://m.df.cl/el-nuevo-mapa-electoral-y-las-claves-que-dejo-la-eleccion-parlamentaria/prontus_df/2013-11-18/023801.html|title=El nuevo mapa electoral y las claves que dejó la elección parlamentaria – Diario Financiero|first=Patricio|last=Ojeda González|website=Diario Financiero|date=18 November 2013|lang=es|accessdate=10 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202232555/http://m.df.cl/el-nuevo-mapa-electoral-y-las-claves-que-dejo-la-eleccion-parlamentaria/prontus_df/2013-11-18/023801.html|archivedate=2 December 2013}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://m.cooperativa.cl/noticias/pais/politica/presidenciales/diputados-nueva-mayoria-logra-una-decena-de-doblajes-contra-uno-de-la-alianza/2013-11-18/013533.html|title=Diputados: Nueva Mayoría logra una decena de doblajes contra uno de la Alianza|website=Cooperativa.cl|date=18 November 2013|lang=es|accessdate=4 August 2015}}</ref> . Борич 11 марти соли 2014 ба ҳайси узви Палатаи вакилон савганд ёд кард. Вай дар давраи аввали кораш аъзои комиссияҳои оид ба ҳуқуқҳои инсон ва халкхои махаллй буд; минтакахои экстремаль ва Антарктидаи Чили ва комиссияи оид ба меҳнат ва таъминоти иҷтимоӣ. Дар соли 2017 вай бо касби 15417 овоз (24,62%) дубора узви Палатаи вакилон аз вилояти Магалянес интихоб шуд. === Интихоботи президентӣ 2021 === [[Акс:Logo_Gabriel_Boric_2021.svg|рост|мини| Эмблемаи таблиғоти Борич барои интихоботи соли 2021]] 18 июли соли 2021, Борич дар интихоботи пешакӣ (праймериз) дар эътилофи "Шаъну шарафро тасдиқ мекунам" бо касби тақрибан 60% овозҳо пирӯз шуд ва аз Мири Реколета, намояндаи Ҳизби коммунистии Чили <ref name=":0"/> гузашт . Борич номзади интихоботи президентии соли 2021 шуд . Дар даври 1-ум, ки 21 ноябри соли 2021 баргузор шуд, Борич 25,82% овозҳоро ба даст оварда, пас аз Хосе Антонио Каста, намояндаи эътилофи ростгарои Ҷабҳаи иҷтимоии масеҳӣ мақоми дувумро касб кард ва ба даври 2-ум роҳ ёфт. Дар даври дуюм Габриэл Борич, тибқи маълумоти пешакӣ, 55,87% овози интихобкунандагонро ба даст оварда, пирӯз шуд <ref name="TASS2"/> . Борич дар синни 35-солагӣ ҷавонтарин президенти Чили дар таърихи ин кишвар хоҳад шуд <ref name="TASS2" /> <ref name="GZ"/> . == Эзоҳ == {{Эзоҳ|2}} [[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]] [[Гурӯҳ:Википедиа:Зиндагиномаи муосирон]] [[Гурӯҳ:Зодагони 11 феврал]] [[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]] foci182ccf01k098npmrge3c6v4jini Шаблон:Ҳолати тиббӣ 10 303162 1486649 1324741 2026-09-11T03:06:34Z Zosya95 54344 1486649 wikitext text/x-wiki {{Қуттӣ | болоӣ = <includeonly>{{#if:{{{ном|{{{name|}}}}}}|{{{ном|{{{name|}}}}}}|{{PAGENAME}}}}</includeonly><noinclude>{{{ном{{{name|}}}}}} or <nowiki>{{PAGENAME}}</nowiki></noinclude> | сабки_болоӣ = background:#7dc3fa | сабки_сарлавҳа = background:#eee; <!--дар ин қолаб истифода намешавад, дар ҳар сурат ҳамон шаблони "хоҳарро" муқаррар кунед--> | нишонагузорӣ1 = Номҳои дигар | матн1 = {{{синоним|{{{synonym|}}}}}}{{{синонимҳо|{{{synonyms|}}}}}} | матн5 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{тасвир|}}}|size={{{андозаи тасвир|{{{бар|}}}}}}|sizedefault=frameless|upright=1.36|alt={{{матани алт|{{{alt|}}}}}}|thumbtime={{{тасвир_thumbtime|}}}}} | матн6 = {{#if:{{{тасвир|}}}|{{{зернависи_тасвир|}}} }} | матн7 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{тасвир2|}}}|size={{{андозаи тасвир2|{{{бар2|}}}}}}|sizedefault=frameless|upright=1.36|alt={{{матани_алт2|{{{alt2|}}}}}}|thumbtime={{{тасвир_thumbtime2|}}}}} | матн8 = {{#if:{{{тасвир2|}}}|{{{зернависи_тасвир2|}}} }} | нишонагузорӣ9 = Талаффуз | матн9 = {{#if:{{{талаффуз|}}}{{{талаффузкунӣ|}}}{{{шарҳи талаффуз|}}} |<!-- -->{{ubl|1={{{талаффуз|}}}{{{талаффузкунӣ|}}}{{{эзоҳи талаффуз|}}}&#x20;{{{шарҳи талаффуз|}}}<!-- -->|2={{{талаффуз2|}}} }}}} | нишонагузорӣ10 = [[Ихтисоси тиббӣ|{{#if: {{{specialty_plural|}}} | Ихтисосҳо | Ихтисос }}]] | матн10 = {{#invoke:EnString2 |ucfirst | {{#invoke:WikidataIB |getValue |P1995 |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |onlysourced={{{onlysourced|no}}} |{{{field|}}}{{{ихтисос|}}} }} }} | нишонагузорӣ12 = [[Аломатҳо ва нишонаҳо|Нишонаҳо]] | матн12 = {{{нишонаҳо|}}} {{{аломатҳо|}}} | нишонагузорӣ13 = [[Вазниншавӣ (тиб)|Вазниншавиҳо]] | матн13 = {{{вазниншавӣ|}}} | нишонагузорӣ14 = {{#if: {{{оғози беморӣ муқаррарӣ|}}} | Оғоз | Оғози муқаррарӣ }} | матн14 = {{{оғози беморӣ|}}} | нишонагузорӣ15 = Давомнокӣ | матн15 = {{{давомнокӣ|}}} | нишонагузорӣ16 = Навъҳо | матн16 = {{{навъҳо|}}} | нишонагузорӣ17 = Сабабҳо | матн17 = {{{сабабҳо|{{{сабаб|}}}}}} | нишонагузорӣ18 = [[Омили хавф|Омилҳои хавфӣ]] | матн18 = {{{хавфҳо|{{{хавф|}}}}}} | нишонагузорӣ19 = [[Ташхиси тиббӣ|Усули ташхис]] | матн19 = {{{ташхис|}}} | нишонагузорӣ20 = [[Ташхиси дифференсиалӣ]] | матн20 = {{{дифференсиалӣ|{{{Ташхиси дифференсиалӣ|{{{дифф|}}}}}}}}} | нишонагузорӣ21 = Пешгирӣ | матн21 = {{{пешгирӣ|}}} | нишонагузорӣ22 = {{#if:{{{табобат|}}}|Табобат|Муолиҷа}} | матн22 = {{{табобат|{{{муолиҷа|}}}}}} | нишонагузорӣ23 = [[Доруворӣ]] | матн23 = {{{доруворӣ|}}} | нишонагузорӣ24 = [[Пешгӯиҳо (тиб)]] | матн24 = {{{пешгӯиҳо|}}} | нишонагузорӣ25 = {{#if:{{{паҳншавӣ|}}}|Паҳншавӣ|{{#if:{{{адади беморон|}}}|Адади беморон|Frequency}}}} | матн25 = {{{паҳншавӣ|{{{адади беморон|{{{frequency|{{#invoke:PrevalenceData|main}}}}}}}}}}} | нишонагузорӣ26 = Оқибатҳои марговар | матн26 = {{{маргҳо|}}} }}<!-- end of infobox -->{{main other|1={{#if:{{#ifeq:{{#invoke:WikidataIB |pageId}}||_do_categorise}}{{#if:{{{QID|}}}|_do_categorise}}|[[Category:Medical condition not in Wikidata|=]]}}}}<!-- -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox medical condition with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox medical condition]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| ном|name|ном|name|номname|синоним|synonym|синонимҳо|synonyms|тасвир|андозаи тасвир|бар|матани алт|тасвир_thumbtime|тасвир|зернависи_тасвир|тасвир2|андозаи тасвир2|бар2|матани_алт2|тасвир_thumbtime2|тасвир2|зернависи_тасвир2|талаффуз|талаффузкунӣ|шарҳи талаффуз|талаффуз|талаффузкунӣ|эзоҳи талаффуз|шарҳи талаффуз|талаффуз 2|specialty_plural|fetchwikidata|onlysourced|field|ихтисос|нишонаҳо|аломатҳо|complications|оғози беморӣ муқаррарӣ|оғози беморӣ|давомнокӣ|навъҳо|сабабҳо|сабаб|хавфҳо|хавф|ташхис|вазниншавӣ|дифференсиалӣ|Ташхиси дифференсиалӣ|дифф|пешгирӣ|табобат|табобат|муолиҷа|доруворӣ|пешгӯиҳо|паҳншавӣ|адади беморон|паҳншавӣ|адади беморон|frequency|маргҳо|QID }}<!-- --><noinclude>{{documentation}}</noinclude> nszk8abd47p96qz2p7mhlayh6msb97r 1486650 1486649 2026-09-11T03:22:10Z Zosya95 54344 1486650 wikitext text/x-wiki {{Қуттӣ | болоӣ = <includeonly>{{#if:{{{ном|{{{name|}}}}}}|{{{ном|{{{name|}}}}}}|{{PAGENAME}}}}</includeonly><noinclude>{{{ном{{{name|}}}}}} or <nowiki>{{PAGENAME}}</nowiki></noinclude> | сабки_болоӣ = background:#87caff | сабки_сарлавҳа = background:#eee; <!--дар ин қолаб истифода намешавад, дар ҳар сурат ҳамон шаблони "хоҳарро" муқаррар кунед--> | нишонагузорӣ1 = Номҳои дигар | матн1 = {{{синоним|{{{synonym|}}}}}}{{{синонимҳо|{{{synonyms|}}}}}} |викидода1 = P780 | матн5 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{тасвир|}}}|size={{{андозаи тасвир|{{{бар|}}}}}}|sizedefault=frameless|upright=1.36|alt={{{матани алт|{{{alt|}}}}}}|thumbtime={{{тасвир_thumbtime|}}}}} | матн6 = {{#if:{{{тасвир|}}}|{{{зернависи_тасвир|}}} }} | матн7 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{тасвир2|}}}|size={{{андозаи тасвир2|{{{бар2|}}}}}}|sizedefault=frameless|upright=1.36|alt={{{матани_алт2|{{{alt2|}}}}}}|thumbtime={{{тасвир_thumbtime2|}}}}} | матн8 = {{#if:{{{тасвир2|}}}|{{{зернависи_тасвир2|}}} }} | нишонагузорӣ9 = Талаффуз | матн9 = {{#if:{{{талаффуз|}}}{{{талаффузкунӣ|}}}{{{шарҳи талаффуз|}}} |<!-- -->{{ubl|1={{{талаффуз|}}}{{{талаффузкунӣ|}}}{{{эзоҳи талаффуз|}}}&#x20;{{{шарҳи талаффуз|}}}<!-- -->|2={{{талаффуз2|}}} }}}} | нишонагузорӣ10 = [[Ихтисоси тиббӣ|{{#if: {{{specialty_plural|}}} | Ихтисосҳо | Ихтисос }}]] | матн10 = {{{field|{{{ихтисос|}}}}}} | викидода10 = P1995 | нишонагузорӣ12 = [[Аломатҳо ва нишонаҳо|Нишонаҳо]] | матн12 = {{{нишонаҳо|}}} {{{аломатҳо|}}} | нишонагузорӣ13 = [[Вазниншавӣ (тиб)|Вазниншавиҳо]] | матн13 = {{{вазниншавӣ|}}} | нишонагузорӣ14 = {{#if: {{{оғози беморӣ муқаррарӣ|}}} | Оғоз | Оғози муқаррарӣ }} | матн14 = {{{оғози беморӣ|}}} | нишонагузорӣ15 = Давомнокӣ | матн15 = {{{давомнокӣ|}}} | викидода15 = P2047 | нишонагузорӣ16 = Навъҳо | матн16 = {{{навъҳо|}}} | нишонагузорӣ17 = Сабабҳо | матн17 = {{{сабабҳо|{{{сабаб|}}}}}} | викидода17 = P828 | нишонагузорӣ18 = [[Омили хавф|Омилҳои хавфӣ]] | матн18 = {{{хавфҳо|{{{хавф|}}}}}} | нишонагузорӣ19 = [[Ташхиси тиббӣ|Усули ташхис]] | матн19 = {{{ташхис|}}} | викидода19 = P923 | нишонагузорӣ20 = [[Ташхиси дифференсиалӣ]] | матн20 = {{{дифференсиалӣ|{{{Ташхиси дифференсиалӣ|{{{дифф|}}}}}}}}} | нишонагузорӣ21 = Пешгирӣ | матн21 = {{{пешгирӣ|}}} | нишонагузорӣ22 = {{#if:{{{табобат|}}}|Табобат|Муолиҷа}} | матн22 = {{{табобат|{{{муолиҷа|}}}}}} | викидода22 = P924 | нишонагузорӣ23 = [[Доруворӣ]] | матн23 = {{{доруворӣ|}}} | викидода23 = P2176 | нишонагузорӣ24 = [[Пешгӯиҳо (тиб)]] | матн24 = {{{пешгӯиҳо|}}} | нишонагузорӣ25 = {{#if:{{{паҳншавӣ|}}}|Паҳншавӣ|{{#if:{{{адади беморон|}}}|Адади беморон|Frequency}}}} | матн25 = {{{паҳншавӣ|{{{адади беморон|{{{frequency|{{#invoke:PrevalenceData|main}}}}}}}}}}} | викидода25 = P2257 | нишонагузорӣ26 = Оқибатҳои марговар | матн26 = {{{маргҳо|}}} | викидода26 = P10091 }}<!-- end of infobox -->{{main other|1={{#if:{{#ifeq:{{#invoke:WikidataIB |pageId}}||_do_categorise}}{{#if:{{{QID|}}}|_do_categorise}}|[[Category:Medical condition not in Wikidata|=]]}}}}<!-- -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox medical condition with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox medical condition]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| ном|name|ном|name|номname|синоним|synonym|синонимҳо|synonyms|тасвир|андозаи тасвир|бар|матани алт|тасвир_thumbtime|тасвир|зернависи_тасвир|тасвир2|андозаи тасвир2|бар2|матани_алт2|тасвир_thumbtime2|тасвир2|зернависи_тасвир2|талаффуз|талаффузкунӣ|шарҳи талаффуз|талаффуз|талаффузкунӣ|эзоҳи талаффуз|шарҳи талаффуз|талаффуз 2|specialty_plural|fetchwikidata|onlysourced|field|ихтисос|нишонаҳо|аломатҳо|complications|оғози беморӣ муқаррарӣ|оғози беморӣ|давомнокӣ|навъҳо|сабабҳо|сабаб|хавфҳо|хавф|ташхис|вазниншавӣ|дифференсиалӣ|Ташхиси дифференсиалӣ|дифф|пешгирӣ|табобат|табобат|муолиҷа|доруворӣ|пешгӯиҳо|паҳншавӣ|адади беморон|паҳншавӣ|адади беморон|frequency|маргҳо|QID }}<!-- --><noinclude>{{documentation}}</noinclude> qt1im1u1g7f9o0wpl7qs7i8puz5iu9z Маъдан 0 324163 1486660 1481398 2026-09-11T10:18:44Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1486660 wikitext text/x-wiki {{Қуттии ҳамагонӣ}} [[Акс:Different_minerals.jpg|мини|280x280пкс| Маъданҳо]] '''Маъдан''' ({{Lang-de|Мineral}} ё {{Lang-fr|minéral}}, аз {{Lang-latelat|(аеs) minerale}} — «маъдан»<ref>{{Книга|автор=Фасмер М.|заглавие=Этимологический словарь русского языка|том=2|ссылка=http://etymolog.ruslang.ru/vasmer.php?id=623&vol=2|место=М.|издание=Прогресс|год=1964–1973|страницы=623—624}}</ref>) — қисми якхелаи чинсҳо, маъданҳо, [[Шиҳобсанг|метеоритҳо]] аз рӯи таркиб ва сохтор, ки маҳсули табиии равандҳои геологӣ буда, [[Пайвастҳои кимиёӣ|пайвастҳои кимиёӣ]] ё [[Унсури кимиёӣ|унсури кимиёиро]] ифода мекунанд. == Тавсиф == Фаҳмиши танги мафҳуми «маъдан» пеш аз ҳама объектҳои табиии хос (ҳатмӣ, бевосита)-ро дар бар мегирад, ки ҷузъҳои ҷинсҳои кӯҳӣ ва маъданҳо мебошанд ва бо сохтори якхела ва таркиби муайяни химиявӣ хос мебошанд. Моддаҳои пайдоиши биологӣ ба маъданҳои фоиданок мансуб нестанд: «Моддаҳои пайдоиши биологӣ — пайвастагихои химиявие мебошанд, ки дар натичаи процессхои танхо биологи ба вучуд омадаанд, ки дар таркибаш чузъи геологӣ надоранд (масалан, уролитхо, кристалхои намакҳои оксалат, пусти моллюскахои баҳрӣ ва ғайра) ва маъдан нестанд. Аммо агар пайвастагиҳо бо иштироки ягон ҷараёни геологӣ ба вуҷуд омада бошанд, пас он метавонад маъдан бошад» Мафхуми «маъдан» кайҳо пеш ба вуҷуд омада, аз ҳамон вақт инчониб мувофиқи мазмуни тағйирёбандаи минералогия пайваста тағйир меёбад. Дар марҳилаи ибтидоии рушди худ истилоҳи «маъдан» синоними истилоҳи «фосил» буд ва дорои маъданҳои фоиданок (ба маънои муосир), сангҳо, маъданҳо буд. Дар соли 1765 Николас Лемери дар асари худ "Химияи умумӣ" ҳама моддаҳои дар он вақт маълумро ба маъданӣ, набототӣ ва ҳайвонотӣ тақсим кард ва дар солҳои 1820 ва 1830 [[Йёнс Якоб Берселиус]] кимиёи органикӣ ва ғайриорганикӣ (минералӣ)-ро муқоиса кард. Маҳз ба ҳамин далели истифодаи ҳамарӯзаи сифатҳои маъданӣ ( нуриҳо, обҳои маъданӣ, намакҳо, рангҳо ) ба таърифи илмии муосири маъданҳо мувофиқат намекунад<ref> Булах А. Г. Общая минералогия. 3-е издание. СПб.: Изд-во СПбГУ, 2002. — 364 с.</ref> == Хусусиятҳои физикии маъданҳо == == Ҳамчунин нигаред == * [[ Хоҷамуъмин]] * [[Изоморфизм]] == Эзоҳ == {{Эзоҳ|2}} == Адабиёт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Минерал|[[Земятченский, Пётр Андреевич|Земятченский П. А.]]}} * Минерал // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. * Минерал : [арх. 3 января 2023] // Меотская археологическая культура — Монголо-татарское нашествие. — М. : Большая российская энциклопедия, 2012. — С. 348-350. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 20). — <nowiki>ISBN 978-5-85270-354-5</nowiki>. * {{Книга|заглавие=Энциклопедия Кольера|ссылка часть=http://niv.ru/doc/encyclopedia/collier/articles/1518/mineraly-i-mineralogiya.htm|часть=Минералы и минералогия|год=2000|автор=}} * {{Книга|автор=Р.А. Виноградова|часть=Минерал|заглавие=Химическая энциклопедия|ссылка часть=<!-- http://www.xumuk.ru/encyklopedia/2623.html-->|ответственный=ред.Кнунянц И.Л.|издательство=Большая российская энциклопедия|год=1992|том=3|страницы=86—88}} * {{Книга|заглавие=Курс минералогии|год=2014|издание=3-е, исправленное и дополненное|издательство=Кн. дом Университет|место=М|isbn=|автор=[[Бетехтин, Анатолий Георгиевич|Бетехтин А. Г.]]|ref=Бетехтин}} * {{Книга|автор=Ю. Гончаров, М. Малькова, В. Шамшуров, А. Шамшуров|заглавие=Геология, минералогия, петрография|ссылка=https://books.google.co.il/books?id=KypDCwAAQBAJ&lpg=PA32&&pg=PA32#v=onepage&q&f=false|издание=Справочное пособие|место=M|издательство=АСВ|год=2008}} * {{Книга|автор=Р. С. Митчелл|заглавие=Названия минералов. Что они означают?|ответственный=Пер с англ. канд. геол.-мин. наук В. И. Кудряшовой|место=М.|издательство=[[Мир (издательство)|Мир]]|год=1982|страниц=248|тираж=30000|оригинал=Mineral names. What do they mean?}} * {{Книга|заглавие=Rocks and Fossils|год=2007|издательство=Fog City Press|место=San Francisco|isbn=978-1-74089-632-0|автор=Busbey, A.B.; Coenraads, R.E.; Roots, D.; Willis, P.}} * {{Книга|заглавие=Field guide to North American rocks and minerals|издательство={{Нп3|Random House of Canada}}|место=Toronto|год=2008|isbn=0-394-50269-8|автор=Chesterman, C.W.; Lowe, K.E.}} * {{Книга|заглавие=Mineralogy and Optical Mineralogy|издательство={{Нп3|Mineralogical Society of America}}|место=Chantilly, Virginia|год=2008|isbn=978-0-939950-81-2|автор=Dyar, M.D.; Gunter, M.E.}} == Пайвандҳо == {{Div col|2}} * [http://www.minsoc.ru Российское минералогическое общество] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20150512005827/http://www.minsoc.ru/ |date=2015-05-12 }}{{Ref-en}}{{Ref-ru}} * [http://database.iem.ac.ru/mincryst/ Кристаллографическая и кристаллохимическая База данных для минералов и их структурных аналогов] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20180208020005/http://database.iem.ac.ru/mincryst/ |date=2018-02-08 }}{{Ref-en}}{{Ref-ru}} * [http://www.fmm.ru/ Официальный сайт Минералогического музея им. А. Е. Ферсмана] * [http://wiki.web.ru/wiki/Категория:Минералогия Раздел минералогии в геологической энциклопедии] [http://wiki.web.ru/ GeoWiki]{{Ref-ru}} * [http://mindraw.web.ru/ Научно-познавательные рисунки минералов] Проект «[[Онтогения минералов]] в рисунках»{{Ref-en}}{{Ref-ru}} * [http://geo.web.ru/db/msg.html?mid=1174743 ''Татарский В. Б.'' «Кристаллооптика и иммерсионный метод исследования минералов» , Москва, Недра, 1965, 306 с.] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20091029144340/http://geo.web.ru/db/msg.html?mid=1174743 |date=2009-10-29 }} * [http://mindraw.web.ru/bibl21.2.Dymk.htm Современные проблемы онтогении минералов]{{Ref-ru}} * [http://www.catalogmineralov.ru/ Каталог минералов] Интерактивный определитель минералов, свойства, фотографии, описания различных минералов * [http://geo.web.ru/db/msg.html?uri=p5.htm&mid=1159819 Классификация минералов] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20250414220204/http://geo.web.ru/db/msg.html?uri=p5.htm&mid=1159819 |date=2025-04-14 }}{{Ref-ru}} * [http://www.silver-lines.ru/silver/info/reference/v/?id=61889 Свойства минералов] * [http://www.mindat.org Крупнейшая база данных по минералам и месторождениям]{{Ref-en}} * [http://www.webmineral.com Минералогическая база данных]{{Ref-en}} * [http://ruby.colorado.edu/~smyth/min/minerals.html Физические свойства породообразующих минералов] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20180227114808/http://ruby.colorado.edu/~smyth/min/minerals.html |date=2018-02-27 }}{{Ref-en}} * [http://www.minrec.org/artmuseum.asp Всемирная галерея минералогического искусства]{{Ref-en}} * [http://webmineral.com/strunz.shtml «Nickel-Strunz (Version 10) Classification System»] — webmineral.com.{{Ref-en}} * [http://webmineral.com/danaclass.shtml New Dana Classification] — webmineral.com.{{Ref-en}} {{Сутунҳо/охир}} [[Гурӯҳ:Маъданшиносӣ]] [[Гурӯҳ:Маъданҳо]] mr7lapki6b47mhijjo6cuiqwzms2hpn Виктор Тутелян 0 333557 1486653 1486215 2026-09-11T03:44:14Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1486653 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Виктор Александрович Тутелян |номи аслӣ = {{lang-ru|Виктор Александрович Тутельян}} |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = |таърихи таваллуд = 8.2.1942 |зодгоҳ = [[Маскав]] |таърихи даргузашт = |шаҳрвандӣ = {{URS}}→{{RUS}} |маҳалли даргузашт = |фазои илмӣ = [[тиб]] |ҷои кор = Пажӯҳишгоҳи ғизои АИТР |дараҷаи илмӣ = {{дараҷаи илмӣ|доктор|илмҳои тиб}} |унвони илмӣ = академики АИТР |алма-матер = |роҳбари илмӣ = |шогирдони маъруф = |маъруф ба = |ҷоизаҳо = }} '''Ви́ктор Алекса́ндрович Тутеля́н''' ({{lang-ru|Виктор Александрович Тутельян}}; зод. [[8 феврал]]и [[1942]], [[Маскав]]) — олими шӯравӣ ва рус дар соҳаи мушкилоти ғизо, [[доктори илмҳои тиб]], узви вобаста (1993) ва академики АИТР (1997) / АИР, узви хориҷии АМИ Арманистон. Ходими шоистаи илми Федератсияи Русия (2005), барандаи Ҷоизаи Ҳукумати ФР дар соҳаи илм ва техника (2008)<ref name="Тутельян">{{cite web |url=http://www.takzdorovo.ru/author/viktor-tutelyan/ |title=Виктор Тутельян |publisher=Здоровая Россия |access-date=2016-01-11 |lang=ru |archive-date=2016-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310033007/http://www.takzdorovo.ru/author/viktor-tutelyan/ |url-status=live |accessdate=2026-09-02 |archivedate=2016-03-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310033007/http://www.takzdorovo.ru/author/viktor-tutelyan/ }}</ref>. == Зиндагинома == Дар оилаи арманӣ таваллуд шудааст. Падараш Александр Александрович Тутелянро надидааст, зеро то замони таваллуд шудани Виктор ӯ дар фронт ҳалок гардида буд. Модараш — Маркит Тутелян, ки решаҳои аҷдодиаш ба Арманистони ғарбӣ (Туркияи имрӯза) меравад. Падари модараш, Оганес Оганесович, дар замони наслкушии арманиҳо ҳамсар ва фарзандонашро аз даст дода, бори дуюм бо бибии Виктор Тутелян Рипсима Арутюновна издивоҷ кардааст. Баъдтар онҳо ба Русия кӯчида, дар Острогожски наздикии Воронеж маскан гирифтанд. Оилаи дуюм 12 фарзанд дошт, ки яке аз онҳо модари Виктор — Макрит буд. Соли 1930 оила ба Маскав кӯчид ва дар он ҷо Макрит бо падари ӯ Александр Александрович шинос шуд<ref>{{cite web|url=https://noev-kovcheg.ru/mag/2014-19/4777.html|title=В поисках формулы здоровья|publisher=Ноев Ковчег|work=№19 (249).|date=2014-10-16|author=|access-date=2020-03-29|url-status=unfit|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330010111/https://noev-kovcheg.ru/mag/2014-19/4777.html|archive-date=2020-03-30}}</ref>. Соли 1965 Институти якуми тиббии Маскавро хатм кардааст. Соли 1968 рисолаи номзадиашро дар мавзӯи «Нақши ферментҳои лизосома дар раванди мутобиқшавӣ ба хусусияти ғизо» ва соли 1977 рисолаи докториро таҳти унвони «Хусусиятҳои ферментии лизосомаҳо ва тағйирёбии он таҳти таъсири омилҳои алиментарӣ ва токсикӣ» ҳимоя кард. Муовини директор оид ба корҳои илмӣ ва аз соли 1980 мудири шуъбаи ғизои [[Пажӯҳишгоҳи илмӣ-тадқиқотии ғизо (Маскав)]]. Директори Пажӯҳишгоҳи ғизои АИТР. Сармуҳаррири маҷаллаи илмии «Масъалаҳои ғизо» (Вопросы питания). Коршиноси Созмони ҷаҳонии тандурустӣ оид ба бехатарии ғизо. Аз соли 2019 — узви Комиссияи олии аттестатсионии назди Вазорати маориф ва илми ФР. Дар солҳои 2015—2017 — иҷрокунандаи вазифаи котиби академии Шуъбаи илмҳои тиббии АИР. == Хонавода == * Писараш — [[Тутелян Алексей Викторович|А. В. Тутелян]] (зод. 1965), иммунолог, академики АИР<ref>{{Cite web |url=https://new.ras.ru/staff/akademiki/tutelyan-aleksey-viktorovich/ |title=Источник |archive-date=2025-11-16 |access-date=2026-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251116124758/https://new.ras.ru/staff/akademiki/tutelyan-aleksey-viktorovich/ |url-status=live |accessdate=2026-09-02 |archivedate=2025-11-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251116124758/https://new.ras.ru/staff/akademiki/tutelyan-aleksey-viktorovich/ }}</ref>. == Соҳаи фаъолияти илмӣ == Мушкилоти токсикологияи маҳсулоти ғизоӣ ва танзими гигиении ифлоскунандаҳои асосии ашёи хоми хӯрокворӣ ва маҳсулоти ғизоӣ. Мушкилоти гигиении ғизо вобаста ба оқибатҳои садамаи НБО Чернобил. Муаллифи мақолаҳои сершумори илмӣ мебошад. == Осор == * Биогенез и механизм действия микотоксинов / ''В. А. Тутельян'', 26 с. 21 см, М.: Центр междунар. проектов ГКНТ, 1984 * Вредные вещества пищевых продуктов и степень их опасности для здоровья человека / ''В. А. Тутельян'', 51 с. 21 см, М.: Центр междунар. проектов ГКНТ, 1984 * Микотоксины : (Мед. и биол. аспекты) / ''В. А. Тутельян, Л. В. Кравченко'', 319 с. ил. 22 см, М.: Медицина, 1985 * Микотоксины: исторические аспекты и современные представления / ''В. А. Тутельян'', 29 с. 21 см, М.: Центр междунар. проектов ГКНТ, 1984 * Микронутриенты в питании здорового и больного человека. Учебники и учебные пособия для студентов высших учебных заведений, Колос, 2002. * Национальные и международные системы контроля за загрязнением пищевых продуктов микотоксинами / ''В. А. Тутельян'', 32 с. 21 см, М.: Центр междунар. проектов ГКНТ, 1984 * ''Б. Т. Величковский, В. А. Тутельян, В. Р. Кучма, А. А. Баранов''. Новые возможности профилактической медицины в решении проблем здоровья детей и подростков России. ГЭОТАР-Медиа, 2009 == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * ''Айриян А. П.'' Армянские учёные-медики. Ер., 1998. 276 с. ISBN 99930-1-001-7 == Пайвандҳо == * [https://cyberleninka.ru/article/n/tutelyan-viktor-aleksandrovich Виктор Александрович Тутелян (ба муносибати 70-солагӣ)] {{ПБ}} dfcv1srgimyh1mb3356gqahl1yvttna Ранги пӯст 0 333678 1486642 2026-09-11T01:31:48Z Zosya95 54344 Бо тарҷумаи саҳифаи "[[:en:Special:Redirect/revision/1373217043|Human skin color]]" сохта шудааст 1486642 wikitext text/x-wiki [[File:Black_and_white_handshake_MOD_45148076.jpg|мини| Шахси сиёҳпӯст ва шахси сафедпӯст дастфишурӣ мекунанд.]] == Меланин ва генҳо == [[File:Eumelanine.svg|мини| Яке аз сохторҳои Эумеланин]] == Эволютсияи ранги пӯст == === Пӯсти торик === == Инчунин нигаред == == Адабиёт == [[Гурӯҳ:Физиологияи инсонӣ]] [[Гурӯҳ:Пӯсти одам]] 92zpb06vm5tyvbcj15b2nx2qpe4bqpc 1486646 1486642 2026-09-11T02:10:48Z Zosya95 54344 1486646 wikitext text/x-wiki [[File:Black_and_white_handshake_MOD_45148076.jpg|мини| Шахси [[Пӯсти тира|сиёҳпӯст]] ва шахси [[Пӯсти равшан|сафедпӯст]] дастфишурӣ мекунанд.]] == Меланин ва генҳо == [[File:Eumelanine.svg|мини| Яке аз сохторҳои Эумеланин]] == Эволютсияи ранги пӯст == === Пӯсти торик === == Инчунин нигаред == == Адабиёт == [[Гурӯҳ:Физиологияи инсонӣ]] [[Гурӯҳ:Пӯсти одам]] 8rgsiib87k2v904a1c6941okfvj3oua Пӯсти тира 0 333679 1486644 2026-09-11T01:52:26Z Zosya95 54344 Бо тарҷумаи саҳифаи "[[:en:Special:Redirect/revision/1328574052|Dark skin]]" сохта шудааст 1486644 wikitext text/x-wiki [[File:Dress_(Klashorst)-cropped.jpg|рост|мини| Зане бо пӯсти сиёҳ]] == Эволютсия == [[File:XrayRicketsLegssmall.jpg|мини| Рахит як беморӣест, ки бо пӯсти торик алоқаманд аст.]] == Тақсимоти ҷуғрофӣ == === Австралия === === Меланезия === ==== Гвинеяи Нав ==== === Осиёи Ҷанубӣ === === Амрико === == Фарҳанг == == Инчунин нигаред == == Адабиёт == [[Гурӯҳ:Ранги пӯст]] c4r087yy6fyuwt4lphznnr2rp4ngarv Чиллаашӯр 0 333680 1486647 2026-09-11T02:11:50Z Zosya95 54344 Бо тарҷумаи саҳифаи "[[:en:Special:Redirect/revision/1372093909|Rickets]]" сохта шудааст 1486647 wikitext text/x-wiki == Аломату нишонаҳо == == Сабаб == === Нури офтоб === == Табобат == === Парҳез ва офтоб === [[File:Cholecalciferol.svg|мини|108x108пкс| Холекальциферол ( <sub>D3</sub> )]] == Таърих == == Инчунин нигаред == == Адабиёт == [[Гурӯҳ:Мақолаҳои нопурра, ниёзманди аниқсозии шаблон]] ays52vcgpa2a3lgwdvhw3q2rbpgo54t 1486651 1486647 2026-09-11T03:29:44Z Zosya95 54344 1486651 wikitext text/x-wiki {{Ҳолати тиббӣ | тасвир = XrayRicketsLegssmall.jpg | андозаи тасвир = 230px | alt = | зернависи_тасвир = [[Radiograph|X-ray]] of a two-year-old with rickets, demonstrating a marked [[genu varum|bowing of the femur]]s and decreased [[bone density]] | ихтисос = {{hlist|[[Pediatrics]], [[rheumatology]], [[dietetics]] | нишонаҳо = [[Bowed legs]], [[stunted growth]], bone pain, large forehead, trouble sleeping<ref>{{cite journal | vauthors = Elder CJ, Bishop NJ | title = Rickets | journal = Lancet | volume = 383 | issue = 9929 | pages = 1665–1676 | date = May 2014 | pmid = 24412049 | doi = 10.1016/S0140-6736(13)61650-5 | s2cid = 208788707 }}</ref><ref name=NIH2013/><ref name=NORD2005>{{cite web|title=Rickets, Vitamin D Deficiency|url=https://rarediseases.org/rare-diseases/rickets-vitamin-d-deficiency/|publisher=NORD (National Organization for Rare Disorders)|access-date=19 декабри 2017|date=2005}}</ref> | вазниншавӣ = [[Bone fractures]], [[muscle spasms]], [[scoliosis|abnormally curved spine]], [[intellectual disability]]<ref name=NORD2005/> | оғози беморӣ = Бачагӣ<ref name=NORD2005/> | сабабҳо = Diet without enough [[vitamin D]] or [[calcium]], too little sun exposure, exclusive [[breastfeeding]] without supplementation, [[celiac disease]], certain [[genetic condition]]s<ref name=NIH2013/><ref name=NORD2005/><ref name=Cre2017/> | ташхис = [[Blood tests]], [[Radiographs|X-rays]]<ref name=NIH2013/> | дифференсиалӣ = [[Fanconi syndrome]], [[scurvy]], [[Lowe syndrome]], [[osteomalacia]]<ref name=NORD2005/> | пешгирӣ = Vitamin D supplements for exclusively-breastfed babies<ref name=AO2010/> | табобат = {{hlist|[[Витамини Д]]|[[Калсий]]<ref name=NIH2013/>}} | паҳншавӣ = Асосан дар [[Ховари Миёна]], Африқо, Осиё дида мешавад<ref name=Cre2017/> }} '''Чиллаашӯр''' ё '''рахит''' ([[Номи илмӣ|номи илмӣ]]: rachitis) бемориест, ки боиси камқувват ё мулоим шудани [[Устухон|устухонҳо]] дар кӯдакон мегардад ва метавонад дар натиҷаи норасоии моддаҳои ғизоӣ ё сабабҳои генетикӣ ба вуҷуд ояд.<ref name=NIH2013>{{cite web |title=Rickets |url=https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/5700/rickets |website=Genetic and Rare Diseases Information Center (GARD) – an NCATS Program |access-date=19 December 2017 |language=en |date=2013}}</ref> Аломатҳои он пойҳои камоншакл, коҳиши рушд, дарди устухон, пешонии калон ва душвории хобравӣ мебошанд.<ref name=NIH2013 /><ref name=NORD2005 /> Ин беморӣ метавонад ба деформатсияи устухонҳо, псевдошикаст ва шикасти устухон, спазми мушакҳо ё каҷшавии ғайримуқаррарии сутунмӯҳраро оварда расонад.<ref name=NIH2013/><ref name=NORD2005/> Бемории монанди чиллаашӯрро дар калонсолон остеомалятсия меноманд. == Аломату нишонаҳо == == Сабаб == === Нури офтоб === == Табобат == === Парҳез ва офтоб === [[File:Cholecalciferol.svg|мини|108x108пкс| Холекальциферол ( <sub>D3</sub> )]] == Таърих == == Инчунин нигаред == == Адабиёт == [[Гурӯҳ:Мақолаҳои нопурра, ниёзманди аниқсозии шаблон]] 7u8mvxfpi5qm8je1xcvmmo4sshbs7jh 1486652 1486651 2026-09-11T03:30:11Z Zosya95 54344 1486652 wikitext text/x-wiki {{Ҳолати тиббӣ | тасвир = XrayRicketsLegssmall.jpg | андозаи тасвир = 230px | alt = | зернависи_тасвир = [[Radiograph|X-ray]] of a two-year-old with rickets, demonstrating a marked [[genu varum|bowing of the femur]]s and decreased [[bone density]] | ихтисос = {{hlist|[[Pediatrics]], [[rheumatology]], [[dietetics]]}} | нишонаҳо = [[Bowed legs]], [[stunted growth]], bone pain, large forehead, trouble sleeping<ref>{{cite journal | vauthors = Elder CJ, Bishop NJ | title = Rickets | journal = Lancet | volume = 383 | issue = 9929 | pages = 1665–1676 | date = May 2014 | pmid = 24412049 | doi = 10.1016/S0140-6736(13)61650-5 | s2cid = 208788707 }}</ref><ref name=NIH2013/><ref name=NORD2005>{{cite web|title=Rickets, Vitamin D Deficiency|url=https://rarediseases.org/rare-diseases/rickets-vitamin-d-deficiency/|publisher=NORD (National Organization for Rare Disorders)|access-date=19 декабри 2017|date=2005}}</ref> | вазниншавӣ = [[Bone fractures]], [[muscle spasms]], [[scoliosis|abnormally curved spine]], [[intellectual disability]]<ref name=NORD2005/> | оғози беморӣ = Бачагӣ<ref name=NORD2005/> | сабабҳо = Diet without enough [[vitamin D]] or [[calcium]], too little sun exposure, exclusive [[breastfeeding]] without supplementation, [[celiac disease]], certain [[genetic condition]]s<ref name=NIH2013/><ref name=NORD2005/><ref name=Cre2017/> | ташхис = [[Blood tests]], [[Radiographs|X-rays]]<ref name=NIH2013/> | дифференсиалӣ = [[Fanconi syndrome]], [[scurvy]], [[Lowe syndrome]], [[osteomalacia]]<ref name=NORD2005/> | пешгирӣ = Vitamin D supplements for exclusively-breastfed babies<ref name=AO2010/> | табобат = {{hlist|[[Витамини Д]]|[[Калсий]]<ref name=NIH2013/>}} | паҳншавӣ = Асосан дар [[Ховари Миёна]], Африқо, Осиё дида мешавад<ref name=Cre2017/> }} '''Чиллаашӯр''' ё '''рахит''' ([[Номи илмӣ|номи илмӣ]]: rachitis) бемориест, ки боиси камқувват ё мулоим шудани [[Устухон|устухонҳо]] дар кӯдакон мегардад ва метавонад дар натиҷаи норасоии моддаҳои ғизоӣ ё сабабҳои генетикӣ ба вуҷуд ояд.<ref name=NIH2013>{{cite web |title=Rickets |url=https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/5700/rickets |website=Genetic and Rare Diseases Information Center (GARD) – an NCATS Program |access-date=19 December 2017 |language=en |date=2013}}</ref> Аломатҳои он пойҳои камоншакл, коҳиши рушд, дарди устухон, пешонии калон ва душвории хобравӣ мебошанд.<ref name=NIH2013 /><ref name=NORD2005 /> Ин беморӣ метавонад ба деформатсияи устухонҳо, псевдошикаст ва шикасти устухон, спазми мушакҳо ё каҷшавии ғайримуқаррарии сутунмӯҳраро оварда расонад.<ref name=NIH2013/><ref name=NORD2005/> Бемории монанди чиллаашӯрро дар калонсолон остеомалятсия меноманд. == Аломату нишонаҳо == == Сабаб == === Нури офтоб === == Табобат == === Парҳез ва офтоб === [[File:Cholecalciferol.svg|мини|108x108пкс| Холекальциферол ( <sub>D3</sub> )]] == Таърих == == Инчунин нигаред == == Адабиёт == [[Гурӯҳ:Мақолаҳои нопурра, ниёзманди аниқсозии шаблон]] l2ytetrji2aqu72g5ts5ymgyy5yys0b Баҳси корбар:א. א. אינסטלציה 3 333681 1486659 2026-09-11T09:51:28Z Gerges 54476 Gerges moved page [[Баҳси корбар:א. א. אינסטלציה]] to [[Баҳси корбар:ابن إبراهيم القرطبي]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/א. א. אינסטלציה|א. א. אינסטלציה]]" to "[[Special:CentralAuth/ابن إبراهيم القرطبي|ابن إبراهيم القرطبي]]" 1486659 wikitext text/x-wiki #равона [[Баҳси корбар:ابن إبراهيم القرطبي]] axhlhtoyhdoeyh5pdjq90uvuc192ag3 Ансоруллоҳ 0 333682 1486661 2026-09-11T11:22:58Z Ekirahardian 28572 Тағйири масир ба [[Ҳусиҳо]] 1486661 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ҳусиҳо]] b1175wsl7nz3yd8wddmiqpwwsvg4zc4