Википедиа tgwiki https://tg.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D2%B3%D0%B8%D1%84%D0%B0%D0%B8_%D0%B0%D1%81%D0%BB%D3%A3 MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Медиа Вижа Баҳс Корбар Баҳси корбар Википедиа Баҳси Википедиа Акс Баҳси акс Медиавики Баҳси медиавики Шаблон Баҳси шаблон Роҳнамо Баҳси роҳнамо Гурӯҳ Баҳси гурӯҳ Портал Баҳси портал Лоиҳа Баҳси Лоиҳа TimedText TimedText talk Модул Баҳси Модул Event Event talk 0 216487 1488553 1258601 2026-10-05T01:16:35Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1488553 wikitext text/x-wiki [[Акс:Swiss Army Telegraph Key.jpeg|thumb|Калиди телеграфи сохти классикӣ (калиди Морзе)]] [[Акс:Morsetaste - Steinmetzarbeit an Kapitel der neuen Hauptpost in Oldenburg - DSCF1089.JPG|thumb|Барелйеф дар бинои почтамти марказии [[Олденбург]]]] '''Калиди телеграф''' — мафҳуми умумӣ барои асбобҳое, ки асосан барои ирсоли аломатҳои [[Алифбои Морзе]] истифода мешаванд. Калиди телеграф барои ҳама намудҳои телеграфияи дастӣ (масалан, электротелеграф ва радиотелеграф) истифода мешавад. == Сохти калиди телеграф == == Намудҳои калиди телеграф == == Адабиёт == * [http://mreadz.com/read376400/p1 ''В. А. Пахомов.'' Ключи, соединившие континенты. От Альфреда Вейла до наших дней.] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160609235454/http://mreadz.com/read376400/p1 |date=2016-06-09 }} — М.:Люберецкое информагентство, 2013, 120 с., ISBN 5-89681-054-7 * [http://ochakiv.narod.ru/content/shemy/index.html ''Иванов Г. Г., Красносельский Б. М.'' Радиооператор. — М.: ДОСААФ, 1976] * [https://web.archive.org/web/20130730043903/http://www.cqham.ru/forum/attachment.php?attachmentid=61019&d=1282160572 ''Красовский М. М.'' Азбука Морзе. Прием на слух и работа на ключе.//Дешевая библиотека журнала «Радио всем», вып. 19. — М.:Государственное издательство, 1927] * ''Костанди Г. Г.'' Работа на виброплексе.//[http://retrolib.narod.ru/magazin/47/r1947_03.djvu Радио, 1947, № 3], с. 39-41. == Сарчашма == {{Мақолаи нопурра}} rwypy3ovhnmlegyvh355y091e5at9qx 0 314131 1488554 1488078 2026-10-05T09:29:55Z Rbd-tnu 12415 1488554 wikitext text/x-wiki {{Олим|ҷойҳои кор=Институти физикаю техникаи ба номи С. У. Умарови АМИТ|сайт=https://istina.msu.ru/profile/rbd-tnu@mail.ru/|тасвир=Ризои Бахромзод.jpg}} '''Ризои Баҳромзод''' ({{ВД-Дебоча}}) — {{физикдон|Тоҷикистон}}, {{ахтаршинос|Тоҷикистон}} ва донишманди тоҷик<ref>{{Cite web|url=https://your.tj/tadzhikskaja-nauka-i-jekonomicheskoe-razvitie-istorija-mirovoj-jekonomiki-vypusk-13/,%20https://your.tj/tadzhikskaja-nauka-i-jekonomicheskoe-razvitie-istorija-mirovoj-jekonomiki-vypusk-13/|title=Таджикская наука и экономическое развитие. История мировой экономики. Выпуск #13|date=2021-04-02|publisher=YOUR|lang=ru|accessdate=2024-01-24}}{{Пайванди мурда|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, номзади илмҳои физика ва математика (2023)<ref>{{Cite web|url=https://istina.msu.ru/workers/10348198/|title=Бахромзод Ризои|publisher=ИСТИНА}}</ref>. Узви ҷавони Иттиҳоди байналмилалии астрономон (2026)<ref>{{Cite web|url=https://www.iau.org/Profile?ID=43058|title=Member Information of Dr. Rizoi Bakhromzod|website=International Astronomical Union (IAU)}}</ref>. == Зиндагинома == Ризои Баҳромзод 20 декбари соли 1991 дар деҳоти Овчиқалъачаи ноҳияи Бобоҷон Ғафуров дар оилаи зиёӣ ба дунё омадааст<ref>{{Cite web|url=https://tj.sputniknews.ru/20180604/moscow-rizo-bakhromzod-tajikistan-nauka-1025720889.html|title=Из маленького таджикского села в большую науку в РФ: путь Ризо Бахромзода|author=|website=Sputnik Таджикистан|date=2018-06-04|lang=ru|accessdate=2024-01-24}}</ref>. Солҳои 1998—2009 дар мактаби № 8-и ба номи М. Осимӣ таҳсил карда, дар солҳои 2009—2014 факултети физикаи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]<nowiki/>ро бо дипломи аъло хатм кардааст. Дар солҳои донишҷӯйӣ солҳои 2011-2013 се сол паиҳам дар олимпиадаи ҷумҳуриявии донишҷӯён аз фанни фалсафа сазовори ҷойи якум гардида, соли 2013 бо Шоҳҷоиза сарфароз гардидааст, ки дар таърихи олимпиадаҳои ҷумҳуриявии донишҷӯён бори аввал сурат гирифтааст <ref>{{Cite web|url=https://tnu.tj/index.php/tj/kafedrai-astronomija/|title=Кафедраи астрономия|author=Сафаров Абдуҷалол|website=Донишгоҳи миллии Тоҷикистон}}</ref>. == Корнома == Лаборанти Институти астрофизикаи Академияи илмҳои Тоҷикистон (2013, таҳри роҳбарии [[Хурсанд Ибодинов]]), ходими хурди илмӣ (2014), и. в. мудири Маркази байналмиллалии таҳқиқоти ҳастаии [[Институти физикаю техникаи ба номи С. У. Умарови АМИТ]] (2018-2019) ва ходими пешбари илмии институти мазкур <ref>{{Cite web|url=https://phti.tj/ru/2023/07/07/%d1%8d%d0%ba%d1%81%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%b8%d0%bc%d0%b5%d0%bd%d1%82-%d0%bf%d0%b0%d0%bc%d0%b8%d1%80-%d0%b8-%d0%bf%d1%80%d0%be%d1%86%d0%b5%d1%81%d1%81-%d0%bf%d0%be%d0%b4%d0%b3%d0%be%d1%82%d0%be%d0%b2/|title=“Эксперимент Памир” и процесс подготовки научных кадров по изучению космических лучей высоких энергий – Физико-технический институт им. С.У.Умарова Академии наук Республики Таджикистан|date=2023-07-07|lang=ru-RU|accessdate=2024-03-05|archivedate=2024-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240305053951/https://phti.tj/ru/2023/07/07/%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82-%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%80-%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81-%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B3%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2/}}</ref> (аз 2019), ҳамзамон муҳаррири пешбари [[Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик]] (2019-2024). Солҳои 2019-2021 дар [[Филиали Донишгоҳи давлатии Москва ба номи Михаил Ломоносов дар шаҳри Душанбе]] аз фанни физика дарс гуфтааст. == Фаъолияти илмӣ == Ризои Баҳромзод фориғуттаҳсили бахши аспирантураи [[Донишгоҳи давлатии Маскав]] дар солҳои 2014—2018 буда<ref>{{Cite web|url=https://lomonosov-msu.ru/rus/user/profile/141714|title=Ризои Бахромзод|website=lomonosov-msu.ru|publisher=Ломоносов|accessdate=2024-01-24}}</ref>, дар мавзӯи «Рушди усулҳои ҷудосозии селҳо аз γ-квантҳои энергияашон беҳад баланд аз рӯи маълумоти детекторҳои черенковии таҷҳизоти баландкӯҳӣ» рисолаи номзадӣ дар соли 2023 ҳимоя кардааст<ref>{{Cite web|url=https://vak.tj/index.php/navgon/e-lon-o-oid-ba-himoyai-dissertatsiyaho/4969-imoyai-rizoi-bakhromzod|title=Ҳимояи Ризои Бахромзод|website=vak.tj|date=2023-02-02|publisher=КОА|accessdate=2024-01-24|archivedate=2024-01-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240124165052/https://vak.tj/index.php/navgon/e-lon-o-oid-ba-himoyai-dissertatsiyaho/4969-imoyai-rizoi-bakhromzod}}</ref>. Дар самтҳои омӯзиши нурҳои кайҳонии баландэнергия, гамма ахтаршиносӣ<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0168900221008275|title=The search and analysis of optimal criteria for the selection of extensive air showers from gamma-quanta by Cherenkov telescopes|author=R. Bakhromzod, V.I. Galkin|website=Nuclear Instruments and Methods in Physics Research Section A|date=2021-12-01|publisher=Elsevier B.V.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://link.springer.com/article/10.3103/S0027134918020078|title=A Method for Estimation of the Parameters of the Primary Particle of an Extensive Air Shower by a High-Altitude Detector|website=Moscow University Physics Bulletin|date=2019-01-29|publisher=Springer Nature}}</ref>, манбаъҳои барқароршавандаи энергия<ref>{{Cite web|url=https://vestnik.mpei.ru/index.php/vestnik/article/view/1198|title=Оценка потенциала солнечной и ветровой энергии в Таджикистане с использованием мультикритериального метода|website=Вестник МЭИ}}</ref> ва таърихи илм таҳқиқот анҷом медиҳад <ref>{{Cite web|url=https://arxiv.org/abs/2505.18219|title=Legacy of Avicenna in Astronomy|author=Rizoi Bakhromzod|website=arXiv|date=2025-05-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://arxiv.org/abs/2410.04053|title=Nowruz, Umar Khayyam, Calendar and Constellations|author=Rizoi Bakhromzod|website=arXiv|date=2024-10-5}}</ref>. Ӯ котиби масъули маҷаллаи илмии тақризшавандаи Фурӯғи илм (Бахши «Илмҳои табиӣ – риёзӣ») <ref>{{Cite web|url=https://vak.tj/es.furugh/editorial.php|title=Фурӯғи илм (Бахши «Илмҳои табиӣ – риёзӣ»)|website=Фурӯғи илм|publisher=Комиссияи олии аттестатсионии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон}}</ref>, узви ҳайати таҳририяи маҷаллаи илмии "Tajikistan Journal of Sciences & Technology"<ref>{{Cite web|url=https://tjstjournal.yolasite.com/Editorial-Board.php|title=Editorial Board|website=Tajikistan Journal of Science and Technology|publisher=Tajikistan Journal of Science and Technology}}</ref> ва мушовири маҷаллаи илмӣ-техникии "Илм ва техника" аст. === Фаъолияти илмӣ-оммавӣ === Ризои Баҳромзод ба тарғиб ва оммавигардонии илм машғул буда<ref name=":0">{{Cite web|url=https://pressa.tj/shash-iftihori-to%D2%B7ik-lideroni-zamoni-isti%D2%9Blol-ki%D2%B3oyand/|title=Шаш ифтихори тоҷик. Лидерони замони истиқлол киҳоянд?|author=Фазлиддин Асозода|website=Pressa.tj|date=2021-09-24|lang=|accessdate=2024-01-24}}</ref>, дар шабакаҳои иҷтимоӣ, телевизиону радио, расонаҳо ва рӯзномаву маҷаллаҳо доир ба қонунҳои табиат, дастовардҳои илми муосир ва равандҳои таҳқиқоти илмӣ мавод нашр мекунад. Муассиси гурӯҳи фейсбукии Илми муосир аст, ки бештар аз 11 ҳазор узв дорад. Ӯ иштирокдори Ҳамоиши мубодилаи таҷрибаҳо миёни Чин ва кишварҳои Осиёи Марказӣ доир ба баланд бардоштани саводнокии илмӣ дар шаҳри Урумчии Чин аст, ки рӯзҳои 21-22 августи соли 2025 доир гардид<ref>{{Cite web|url=https://khovar.tj/rus/2025/08/predstavitel-tadzhikistana-prinyal-uchastie-v-rabote-foruma-po-prodvizheniyu-nauki-v-kitae/|title=Представитель Таджикистана принял участие в работе форума по продвижению науки в Китае|website=НИАТ «Ховар»|date=2025-08-25}}</ref>. Ҳамчунин, дар Курси байналмилалии омӯзишии «Камарбанд ва роҳ» оид ба тавонмандсозии технологияҳои шамол ва нигоҳдории ҳидроген дар Донишгоҳи технологии Муғулистони Дохилии Чин (12-26 майи 2026) ва Даври омӯзиши байналмилалии дипломатияи илмӣ дар шаҳри Триести Италия (20-23 июли 2026) иштирок кардааст<ref>{{Cite web|url=https://khovar.tj/2026/07/dar-davri-om-zishii-bajnalmilal-dar-italiya-masoili-diplomatiyai-ilm-va-amkorii-bajnalmilal-barras-meshavand/|title=Дар даври омӯзишии байналмилалӣ дар Италия масоили дипломатияи илмӣ ва ҳамкории байналмилалӣ баррасӣ мешаванд|website=АМИТ Ховар|date=2026-07-22}}</ref>. Узви гурӯҳи корӣ ва ҳайати ҳакамони Озмуни ҷумҳуриявии «Илм-фурӯғи маърифат» буда<ref>"Илм - фурӯғи маърифат" - омили муҳимми таҳаввулоти зеҳнӣ. Маҷаллаи "Илм ва ҳаёт", №1, саҳ. 4-5, 2022.</ref>, яке аз муаллифони китоби "Тафсири Низомномаи ҷумҳуриявии «Илм – фурӯғи маърифат» ва талаботи он" мебошад<ref>{{Китоб|муаллиф=Ф. Раҳимӣ, З.Ҳ. Раҳмонов, Г.И. Қоҳирова, А.С. Саидов, А.А. Солеҳзода, Ф. Шокир, А.М. Сафаров, Б. Бобозода, О. Маҷидов, Р. Баҳромзод, Х.Р. Раҳмонов|ном=Тафсири Низомномаи ҷумҳуриявии «Илм – фурӯғи маърифат» ва талаботи он|нашриёт=Дониш|шаҳр=Душанбе|саҳифаҳо=204|ссылка=https://ravshanfikr.tj/ilm-furugi-marifat/mavodho/72-nizomnomai-ozmun-va-talaboti-on/443-nizomnomai-ozmuni-um-uriyavii-ilm-fur-i-ma-rifat.html}}</ref>. == Таълифот == Муаллифи беш аз 20 мақолаи илмӣ<ref>{{Cite web|url=https://www.elibrary.ru/author_items.asp?authorid=958230|title=СПИСОК ПУБЛИКАЦИЙ АВТОРА БАХРОМЗОД РИЗО|website=eLibrary.Ru|publisher=Научная электронная библиотека}}</ref> дар маҷаллаҳои тақризшаванда ва иштирокдории семинару конфронсҳои байналмиллалӣ мебошад<ref>{{Cite web|url=https://tnu.tj/index.php/ru/v-tnu-proshla-mezhdunarodnaja-konferencija-na-temu-sovremennye-voprosy-astrofiziki/|title=В ТНУ ПРОШЛА МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ НА ТЕМУ «СОВРЕМЕННЫЕ ВОПРОСЫ АСТРОФИЗИКИ»|website=Таджикский национальный университет|date=2024-04-17}}</ref>. == Ҷоизаҳо == * 2020 — барандаи Ҷоизаи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон барои олимони ҷавон. * 2021 — ғолиби озмуни «Next30 — Раҳбарони ҷавони Осиёи Марказӣ»<ref>{{Cite web|url=https://tj.usembassy.gov/ru/go-viral-network-and-u-s-embassy-dushanbe-aannounce-winners-of-next30-eemerging-lleaders-ccompetition-ru/|title=Go Viral Tajikistan и посольство США в Душанбе объявил имена победителей конкурса "Next30"|author=|website=Посольство США в Таджикистане|date=2021-09-17|publisher=U. S. Embassy Dushanbe|lang=ru|accessdate=2024-01-24|archivedate=2024-04-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240421115948/https://tj.usembassy.gov/ru/go-viral-network-and-u-s-embassy-dushanbe-aannounce-winners-of-next30-eemerging-lleaders-ccompetition-ru/}}</ref><ref name=":0" />. * 2021 — 30 ҷавони муваффақи сол дар Тоҷикистон<ref>{{Cite web|url=https://asiaplus.news/tg/2022/01/06/az-naberai-emomal%d3%a3-ra%d2%b3mon-to-mudiri-alif-bonk-30-%d2%b7avoni-muvaffa%d2%9bi-to%d2%b7ikiston-kistand/|title=Аз набераи Эмомалӣ Раҳмон то мудири "Алиф Бонк": 30 ҷавони муваффақи Тоҷикистон кистанд? {{!}} Хабарҳои Тоҷикистон ASIA-Plus|website=asiaplus.news|accessdate=2024-03-05}}</ref>. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{ПБ}} 7q6jfmlw442ifhkwx7k6gwv1uedd5fm 0 314362 1488562 1390755 2026-10-05T11:56:41Z Rabboni Hakimzoda 123692 1488562 wikitext text/x-wiki '''Инсулин''' — ҳормони сафедавии ҳайвонот ва одам; яке аз муҳимтарин танзимгари мубодилаи моддаҳо дар андомгон. == Таърихи кашф ва сохтори молекулавии инсулин == Бори аввал Инсулинро солҳои 1921–22 олимони канадагӣ Ф. Г. Бантинг ва Н. Г. Бест ҷудо кардаанд. Инсулин сафедаи аввалинест, ки тартиби аминоасидии пурраи он муайян карда шудааст (Ф. Сенгер, 1953). Молекулаи Инсулин аз ду занҷири пептидӣ иборат аст, ки 21 (занҷири А) ва 30 (занҷири Б) боқимондаи аминоасид дошта, бо ду банди дисулфидӣ (–S–S–) пайваст мебошад; массаи молекулавиаш тақр. 6000. Инсулин дар ҳамаи синфҳои муҳрадорон (Инсулини онҳо бо ҷойгоҳи баъзе аминоасидҳо фарқ мекунад) ошкор шудааст; он (ё ҳормони шабеҳ ба Инсулин) дар бисёр ҷонварони бемуҳра низ мавҷуд аст. Дар аксари ҷонварони муҳрадор ҳормон бо як ген ба рамз медарояд. Танҳо дар баъзе моҳиҳо ва мушу калламушҳо ду гени гуногун ду намуди Инсулинро, ки бо чанд боқимондаи аминоасидӣ фарқ мекунанд, ба рамз медароранд. == Пайдоиш, тарзи таъсир ва иҷрои вазифаҳо == Инсулин дар бисёр муҳрадорон дар бетта-ҳуҷайраи ҷазирачаҳои Лангерҳанси зери меъда ҳосил мешавад (номи лотинии insula – ҷазира аз ҳамин ҷост). Он аввал дар шакли проинсулин (пешгузаштаи нофаъоли Инсулин) буда, баъди қисман дучори ҳидролиз шудан ба ҳормони фаъол табдил меёбад ва тавассути хун ба тамоми узву бофтаҳо паҳн мегардад. Тарашшуҳи Инсулин набзмонанд (канда-канда) мебошад. Ин аз каму зиёд шудани миқдори он дар таркиби хун далолат мекунад, ки барои танзими босамари мубодилаи моддаҳо муҳим аст. Инсулин хосса ба миқдори глюкозаи хун вобастагӣ дорад; миқдори глюкоза ҳар қадар зиёд бошад, Инсулин ҳамон қадар зиёдтар ҳосил мешавад. Тарзи таъсири И. пурра ошкор нашудааст. Муқаррар шудааст, ки дар ҳуҷайраҳои узвҳои канорӣ ҳормон бо даррок (ретсептор)-и худ – сафедаи пардагузар пайваст шуда, конформатсия ва фаъолияти домени дохилии нигарон ба ситоплазмаро, ки хосияти протеинкиназаро дорад, тағйир медиҳад. Таъсири И. бо роҳи глюкозаро бештар ҷаббидани ҳуҷайраҳо, фаъолгардии ферментҳои асосии гликолиз, ҳосилшавии гликоген (гликогенез) дар ҷигар ва мушакҳои скелетӣ, боздории раванди аз моқабли ғайрикарбоҳидридӣ ҳосил шудани глюкоза (глюконеогенез) сурат мегирад. Илова бар ин, Инсулин дар ҷигар ва бофтаи чарбӣ садди липолиз (таҷзияи асидҳои равған) шуда, аз ҷониби дигар ба липогенез (ба триглитсеридҳо табдил ёфтани глюкоза ва ғун шудани равған) мусоидат мекунад. Инсулин ҳамчунин ба синтези сафеда, аз мембрана ба ҳуҷайра нуфуз кардани аминоасидҳо, ионҳои калий, магний ва фосфат тақвият мебахшад. Иллат пайдо кардани бета-ҳуҷайраҳои ғадуди зери меъда бино бар вокунишҳои худмасунӣ ё заҳролудӣ, боиси коҳиш ёфтани мизони карбоҳидратҳо дар мубодилаи моддаҳо, афзудани сатҳи глюкозаи гардишӣ (ҳипергликемия) ва инкишофи диабети қандии инсулинхоҳи навъи I мегардад. Инсулин хосса дар мавриди инсулинома (омоси бофтаҳои ҷазирачавии ғадуди зери меъда) аз меъёр зиёд хориҷ шуда, сабаби дар таркиби хун якбора коҳиш ёфтани глюкоза мешавад (ҳипогликемия). Дар баъзе ҷонварони ширхор тарашшӯҳи барзиёди Инсулин қабл аз хоби мавсимӣ рух медиҳад. == Пайдоиш, тарзи таъсир == Дар тиб Инсулинро бо ду роҳ – нимсинтез (масалан, ба Инсулини одам табдил додани Инсулини хук) ва бо истифода аз равишҳои инженерияи генӣ ҳосил мекунанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инсулин|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Бемориҳо]] eq8ethjj2yer5zjqxug7oyfhmd3h1nv 1488563 1488562 2026-10-05T11:57:05Z Rabboni Hakimzoda 123692 1488563 wikitext text/x-wiki '''Инсулин''' — ҳормони сафедавии ҳайвонот ва одам; яке аз муҳимтарин танзимгари мубодилаи моддаҳо дар андомгон. == Таърихи кашф ва сохтори молекулавии инсулин == Бори аввал Инсулинро солҳои 1921–1922 олимони канадагӣ Ф. Г. Бантинг ва Н. Г. Бест ҷудо кардаанд. Инсулин сафедаи аввалинест, ки тартиби аминоасидии пурраи он муайян карда шудааст (Ф. Сенгер, 1953). Молекулаи Инсулин аз ду занҷири пептидӣ иборат аст, ки 21 (занҷири А) ва 30 (занҷири Б) боқимондаи аминоасид дошта, бо ду банди дисулфидӣ (–S–S–) пайваст мебошад; массаи молекулавиаш тақрибан 6000. Инсулин дар ҳамаи синфҳои муҳрадорон (Инсулини онҳо бо ҷойгоҳи баъзе аминоасидҳо фарқ мекунад) ошкор шудааст; он (ё ҳормони шабеҳ ба Инсулин) дар бисёр ҷонварони бемуҳра низ мавҷуд аст. Дар аксари ҷонварони муҳрадор ҳормон бо як ген ба рамз медарояд. Танҳо дар баъзе моҳиҳо ва мушу калламушҳо ду гени гуногун ду намуди Инсулинро, ки бо чанд боқимондаи аминоасидӣ фарқ мекунанд, ба рамз медароранд. == Пайдоиш, тарзи таъсир ва иҷрои вазифаҳо == Инсулин дар бисёр муҳрадорон дар бетта-ҳуҷайраи ҷазирачаҳои Лангерҳанси зери меъда ҳосил мешавад (номи лотинии insula – ҷазира аз ҳамин ҷост). Он аввал дар шакли проинсулин (пешгузаштаи нофаъоли Инсулин) буда, баъди қисман дучори ҳидролиз шудан ба ҳормони фаъол табдил меёбад ва тавассути хун ба тамоми узву бофтаҳо паҳн мегардад. Тарашшуҳи Инсулин набзмонанд (канда-канда) мебошад. Ин аз каму зиёд шудани миқдори он дар таркиби хун далолат мекунад, ки барои танзими босамари мубодилаи моддаҳо муҳим аст. Инсулин хосса ба миқдори глюкозаи хун вобастагӣ дорад; миқдори глюкоза ҳар қадар зиёд бошад, Инсулин ҳамон қадар зиёдтар ҳосил мешавад. Тарзи таъсири И. пурра ошкор нашудааст. Муқаррар шудааст, ки дар ҳуҷайраҳои узвҳои канорӣ ҳормон бо даррок (ретсептор)-и худ – сафедаи пардагузар пайваст шуда, конформатсия ва фаъолияти домени дохилии нигарон ба ситоплазмаро, ки хосияти протеинкиназаро дорад, тағйир медиҳад. Таъсири И. бо роҳи глюкозаро бештар ҷаббидани ҳуҷайраҳо, фаъолгардии ферментҳои асосии гликолиз, ҳосилшавии гликоген (гликогенез) дар ҷигар ва мушакҳои скелетӣ, боздории раванди аз моқабли ғайрикарбоҳидридӣ ҳосил шудани глюкоза (глюконеогенез) сурат мегирад. Илова бар ин, Инсулин дар ҷигар ва бофтаи чарбӣ садди липолиз (таҷзияи асидҳои равған) шуда, аз ҷониби дигар ба липогенез (ба триглитсеридҳо табдил ёфтани глюкоза ва ғун шудани равған) мусоидат мекунад. Инсулин ҳамчунин ба синтези сафеда, аз мембрана ба ҳуҷайра нуфуз кардани аминоасидҳо, ионҳои калий, магний ва фосфат тақвият мебахшад. Иллат пайдо кардани бета-ҳуҷайраҳои ғадуди зери меъда бино бар вокунишҳои худмасунӣ ё заҳролудӣ, боиси коҳиш ёфтани мизони карбоҳидратҳо дар мубодилаи моддаҳо, афзудани сатҳи глюкозаи гардишӣ (ҳипергликемия) ва инкишофи диабети қандии инсулинхоҳи навъи I мегардад. Инсулин хосса дар мавриди инсулинома (омоси бофтаҳои ҷазирачавии ғадуди зери меъда) аз меъёр зиёд хориҷ шуда, сабаби дар таркиби хун якбора коҳиш ёфтани глюкоза мешавад (ҳипогликемия). Дар баъзе ҷонварони ширхор тарашшӯҳи барзиёди Инсулин қабл аз хоби мавсимӣ рух медиҳад. == Пайдоиш, тарзи таъсир == Дар тиб Инсулинро бо ду роҳ – нимсинтез (масалан, ба Инсулини одам табдил додани Инсулини хук) ва бо истифода аз равишҳои инженерияи генӣ ҳосил мекунанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инсулин|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Бемориҳо]] dzlf3duk5tnitndwtwtamaad7ln60lv 1488564 1488563 2026-10-05T11:57:33Z Rabboni Hakimzoda 123692 1488564 wikitext text/x-wiki '''Инсулин''' — ҳормони сафедавии ҳайвонот ва одам; яке аз муҳимтарин танзимгари мубодилаи моддаҳо дар андомгон. == Таърихи кашф ва сохтори молекулавии инсулин == Бори аввал Инсулинро солҳои 1921–1922 олимони канадагӣ Ф. Г. Бантинг ва Н. Г. Бест ҷудо кардаанд. Инсулин сафедаи аввалинест, ки тартиби аминоасидии пурраи он муайян карда шудааст (Ф. Сенгер, 1953). Молекулаи Инсулин аз ду занҷири пептидӣ иборат аст, ки 21 (занҷири А) ва 30 (занҷири Б) боқимондаи аминоасид дошта, бо ду банди дисулфидӣ (–S–S–) пайваст мебошад; массаи молекулавиаш тақрибан 6000. Инсулин дар ҳамаи синфҳои муҳрадорон (Инсулини онҳо бо ҷойгоҳи баъзе аминоасидҳо фарқ мекунад) ошкор шудааст; он (ё ҳормони шабеҳ ба Инсулин) дар бисёр ҷонварони бемуҳра низ мавҷуд аст. Дар аксари ҷонварони муҳрадор ҳормон бо як ген ба рамз медарояд. Танҳо дар баъзе моҳиҳо ва мушу калламушҳо ду гени гуногун ду намуди Инсулинро, ки бо чанд боқимондаи аминоасидӣ фарқ мекунанд, ба рамз медароранд. == Пайдоиш, тарзи таъсир ва иҷрои вазифаҳо == Инсулин дар бисёр муҳрадорон дар бетта-ҳуҷайраи ҷазирачаҳои Лангерҳанси зери меъда ҳосил мешавад (номи лотинии insula – ҷазира аз ҳамин ҷост). Он аввал дар шакли проинсулин (пешгузаштаи нофаъоли Инсулин) буда, баъди қисман дучори ҳидролиз шудан ба ҳормони фаъол табдил меёбад ва тавассути хун ба тамоми узву бофтаҳо паҳн мегардад. Тарашшуҳи Инсулин набзмонанд (канда-канда) мебошад. Ин аз каму зиёд шудани миқдори он дар таркиби хун далолат мекунад, ки барои танзими босамари мубодилаи моддаҳо муҳим аст. Инсулин хосса ба миқдори глюкозаи хун вобастагӣ дорад; миқдори глюкоза ҳар қадар зиёд бошад, Инсулин ҳамон қадар зиёдтар ҳосил мешавад. Тарзи таъсири Инсулин пурра ошкор нашудааст. Муқаррар шудааст, ки дар ҳуҷайраҳои узвҳои канорӣ ҳормон бо даррок (ретсептор)-и худ – сафедаи пардагузар пайваст шуда, конформатсия ва фаъолияти домени дохилии нигарон ба ситоплазмаро, ки хосияти протеинкиназаро дорад, тағйир медиҳад. Таъсири И. бо роҳи глюкозаро бештар ҷаббидани ҳуҷайраҳо, фаъолгардии ферментҳои асосии гликолиз, ҳосилшавии гликоген (гликогенез) дар ҷигар ва мушакҳои скелетӣ, боздории раванди аз моқабли ғайрикарбоҳидридӣ ҳосил шудани глюкоза (глюконеогенез) сурат мегирад. Илова бар ин, Инсулин дар ҷигар ва бофтаи чарбӣ садди липолиз (таҷзияи асидҳои равған) шуда, аз ҷониби дигар ба липогенез (ба триглитсеридҳо табдил ёфтани глюкоза ва ғун шудани равған) мусоидат мекунад. Инсулин ҳамчунин ба синтези сафеда, аз мембрана ба ҳуҷайра нуфуз кардани аминоасидҳо, ионҳои калий, магний ва фосфат тақвият мебахшад. Иллат пайдо кардани бета-ҳуҷайраҳои ғадуди зери меъда бино бар вокунишҳои худмасунӣ ё заҳролудӣ, боиси коҳиш ёфтани мизони карбоҳидратҳо дар мубодилаи моддаҳо, афзудани сатҳи глюкозаи гардишӣ (ҳипергликемия) ва инкишофи диабети қандии инсулинхоҳи навъи I мегардад. Инсулин хосса дар мавриди инсулинома (омоси бофтаҳои ҷазирачавии ғадуди зери меъда) аз меъёр зиёд хориҷ шуда, сабаби дар таркиби хун якбора коҳиш ёфтани глюкоза мешавад (ҳипогликемия). Дар баъзе ҷонварони ширхор тарашшӯҳи барзиёди Инсулин қабл аз хоби мавсимӣ рух медиҳад. == Пайдоиш, тарзи таъсир == Дар тиб Инсулинро бо ду роҳ – нимсинтез (масалан, ба Инсулини одам табдил додани Инсулини хук) ва бо истифода аз равишҳои инженерияи генӣ ҳосил мекунанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инсулин|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Бемориҳо]] 3jcc5ggr9x3qj0m0327cibtma70u8g0 828 328553 1488559 1455631 2026-10-05T11:45:17Z Sophivorus 37962 Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/enwiki/Q52428273|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]] 1488559 Scribunto text/plain -- Module:Excerpt implements the Excerpt template -- Documentation and master version: https://en.wikipedia.org/wiki/Module:Excerpt -- Authors: User:Sophivorus, User:Certes, User:Aidan9382 & others -- License: CC-BY-SA-3.0 local parser = require( 'Module:WikitextParser' ) local yesno = require( 'Module:Yesno' ) local ok, config = pcall( require, 'Module:Excerpt/config' ) if not ok then config = {} end local Excerpt = {} -- Main entry point for templates function Excerpt.main( frame ) -- Make sure the requested page exists and get the wikitext local page = Excerpt.getArg( 1 ) if not page or page == '{{{1}}}' then return Excerpt.getError( 'no-page' ) end local title = mw.title.new( page ) if not title then return Excerpt.getError( 'invalid-title', page ) end local fragment = title.fragment -- save for later if title.isRedirect then title = title.redirectTarget if fragment == "" then fragment = title.fragment -- page merge potential end end if not title.exists then return Excerpt.getError( 'page-not-found', page ) end page = title.prefixedText local wikitext = title:getContent() -- Get the template params and process them local params = { hat = yesno( Excerpt.getArg( 'hat', true ) ), this = Excerpt.getArg( 'this' ), only = Excerpt.getArg( 'only' ), files = Excerpt.getArg( 'files', Excerpt.getArg( 'file' ) ), lists = Excerpt.getArg( 'lists', Excerpt.getArg( 'list' ) ), tables = Excerpt.getArg( 'tables', Excerpt.getArg( 'table' ) ), templates = Excerpt.getArg( 'templates', Excerpt.getArg( 'template' ) ), galleries = Excerpt.getArg( 'galleries', Excerpt.getArg( 'gallery' ) ), paragraphs = Excerpt.getArg( 'paragraphs', Excerpt.getArg( 'paragraph' ) ), references = yesno( Excerpt.getArg( 'references', true ) ), subsections = yesno( Excerpt.getArg( 'subsections', false ) ), links = yesno( Excerpt.getArg( 'links', true ) ), bold = yesno( Excerpt.getArg( 'bold', false ) ), briefDates = yesno( Excerpt.getArg( 'briefdates', false ) ), inline = yesno( Excerpt.getArg( 'inline' ) ), quote = yesno( Excerpt.getArg( 'quote' ) ), more = yesno( Excerpt.getArg( 'more' ) ), class = Excerpt.getArg( 'class' ), track = yesno( Excerpt.getArg( 'track', true ) ), displayTitle = Excerpt.getArg( 'displaytitle', page ), } -- Make sure the requested section exists and get the excerpt local excerpt local section = Excerpt.getArg( 2, fragment ) section = mw.text.trim( section ) if section == '' then section = nil end if section then excerpt = parser.getSectionTag( wikitext, section ) if not excerpt then if params.subsections then excerpt = parser.getSection( wikitext, section ) else local sections = parser.getSections( wikitext ) excerpt = sections[ section ] end end if not excerpt then return Excerpt.getError( 'section-not-found', section ) end if excerpt == '' then return Excerpt.getError( 'section-empty', section ) end else excerpt = parser.getLead( wikitext ) if excerpt == '' then return Excerpt.getError( 'lead-empty' ) end end -- Remove noinclude bits excerpt = excerpt:gsub( '<[Nn][Oo][Ii][Nn][Cc][Ll][Uu][Dd][Ee]>.-</[Nn][Oo][Ii][Nn][Cc][Ll][Uu][Dd][Ee]>', '' ) -- Filter various elements from the excerpt excerpt = Excerpt.filterFiles( excerpt, params.files ) excerpt = Excerpt.filterLists( excerpt, params.lists ) excerpt = Excerpt.filterTables( excerpt, params.tables ) excerpt = Excerpt.filterGalleries( excerpt, params.galleries ) excerpt = Excerpt.filterParagraphs( excerpt, params.paragraphs ) -- If no file is found, try to get one from the infobox if ( params.only == 'file' or params.only == 'files' or params.only == 'filename' or not params.only and ( not params.files or params.files ~= '0' ) ) -- caller asked for files and not section -- and we're in the lead section and config.captions -- and we have the config option required to try finding files in infoboxes and #parser.getFiles( excerpt ) == 0 -- and there're no files in the excerpt then excerpt = Excerpt.addInfoboxFile( excerpt ) end -- Filter the templates by appending the templates blacklist to the templates filter if config.blacklist then local blacklist = table.concat( config.blacklist, ',' ) if params.templates then if string.sub( params.templates, 1, 1 ) == '-' then params.templates = params.templates .. ',' .. blacklist end else params.templates = '-' .. blacklist end end excerpt = Excerpt.filterTemplates( excerpt, params.templates ) -- Leave only the requested elements if params.only == 'file' or params.only == 'files' then local files = parser.getFiles( excerpt ) excerpt = params.only == 'file' and files[1] or table.concat( files, '\n\n' ) end if params.only == 'list' or params.only == 'lists' then local lists = parser.getLists( excerpt ) excerpt = params.only == 'list' and lists[1] or table.concat( lists, '\n\n' ) end if params.only == 'table' or params.only == 'tables' then local tables = parser.getTables( excerpt ) excerpt = params.only == 'table' and tables[1] or table.concat( tables, '\n\n' ) end if params.only == 'gallery' or params.only == 'galleries' then local galleries = parser.getGalleries( excerpt ) excerpt = params.only == 'gallery' and galleries[1] or table.concat( galleries, '\n\n' ) end if params.only == 'paragraph' or params.only == 'paragraphs' then local paragraphs = parser.getParagraphs( excerpt ) excerpt = params.only == 'paragraph' and paragraphs[1] or table.concat( paragraphs, '\n\n' ) end if params.only == 'template' or params.only == 'templates' then local templates = parser.getTemplates( excerpt ) excerpt = params.only == 'template' and templates[1] or table.concat( templates, '\n\n' ) end if params.only == 'filename' then local files = parser.getFiles( excerpt ) local file = files[1] excerpt = file and parser.getFileName( file ) or 'Noimage.png' params.inline = true end -- @todo Make more robust and move downwards if params.briefDates then excerpt = Excerpt.fixDates( excerpt ) end -- Remove unwanted elements excerpt = Excerpt.removeComments( excerpt ) excerpt = Excerpt.removeSelfLinks( excerpt ) excerpt = Excerpt.removeNonFreeFiles( excerpt ) excerpt = Excerpt.removeBehaviorSwitches( excerpt ) -- Fix or remove the references if params.references then excerpt = Excerpt.fixReferences( excerpt, page, wikitext ) else excerpt = Excerpt.removeReferences( excerpt ) end -- Remove wikilinks if not params.links then excerpt = Excerpt.removeLinks( excerpt ) end -- Link the bold text near the start of most leads and then remove it if not section then excerpt = Excerpt.linkBold( excerpt, page ) end if not params.bold then excerpt = Excerpt.removeBold( excerpt ) end -- Remove extra line breaks but leave one before and after so the parser interprets lists, tables, etc. correctly excerpt = excerpt:gsub( '\n\n\n+', '\n\n' ) excerpt = mw.text.trim( excerpt ) excerpt = '\n' .. excerpt .. '\n' -- Remove nested categories excerpt = frame:preprocess( excerpt ) excerpt = Excerpt.removeCategories( excerpt ) -- Add tracking categories if params.track and config.categories then excerpt = Excerpt.addTrackingCategories( excerpt ) end -- Build the final output if params.inline then return mw.text.trim( excerpt ) end local tag = params.quote and 'blockquote' or 'div' local block = mw.html.create( tag ):addClass( 'excerpt-block' ):addClass( params.class ) if config.styles then local styles = frame:extensionTag( 'templatestyles', '', { src = config.styles } ) block:node( styles ) end if params.hat then local hat = Excerpt.getHat( page, section, params ) block:node( hat ) end excerpt = mw.html.create( 'div' ):addClass( 'excerpt' ):wikitext( excerpt ) block:node( excerpt ) if params.more then local more = Excerpt.getReadMore( page, section ) block:node( more ) end return block end -- Filter the files in the given wikitext against the given filter function Excerpt.filterFiles( wikitext, filter ) if not filter then return wikitext end local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter ) local files = parser.getFiles( wikitext ) for index, file in pairs( files ) do local name = parser.getFileName( file ) if isBlacklist and ( Excerpt.matchFilter( index, filters ) or Excerpt.matchFilter( name, filters ) ) or not isBlacklist and ( not Excerpt.matchFilter( index, filters ) and not Excerpt.matchFilter( name, filters ) ) then wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, file ) end end return wikitext end -- Filter the lists in the given wikitext against the given filter function Excerpt.filterLists( wikitext, filter ) if not filter then return wikitext end local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter ) local lists = parser.getLists( wikitext ) for index, list in pairs( lists ) do if isBlacklist and Excerpt.matchFilter( index, filters ) or not isBlacklist and not Excerpt.matchFilter( index, filters ) then wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, list ) end end return wikitext end -- Filter the tables in the given wikitext against the given filter function Excerpt.filterTables( wikitext, filter ) if not filter then return wikitext end local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter ) local tables = parser.getTables( wikitext ) for index, tableWikitext in pairs( tables ) do local id = parser.getTableAttribute( tableWikitext, 'id' ) if isBlacklist and ( Excerpt.matchFilter( index, filters ) or Excerpt.matchFilter( id, filters ) ) or not isBlacklist and ( not Excerpt.matchFilter( index, filters ) and not Excerpt.matchFilter( id, filters ) ) then wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, tableWikitext ) end end return wikitext end -- Filter the galleries in the given wikitext against the given filter function Excerpt.filterGalleries( wikitext, filter ) if not filter then return wikitext end local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter ) local galleries = parser.getGalleries( wikitext ) for index, gallery in pairs( galleries ) do if isBlacklist and Excerpt.matchFilter( index, filters ) or not isBlacklist and not Excerpt.matchFilter( index, filters ) then wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, gallery ) end end return wikitext end -- Filter the paragraphs in the given wikitext against the given filter function Excerpt.filterParagraphs( wikitext, filter ) if not filter then return wikitext end local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter ) local paragraphs = parser.getParagraphs( wikitext ) for index, paragraph in pairs( paragraphs ) do if isBlacklist and Excerpt.matchFilter( index, filters ) or not isBlacklist and not Excerpt.matchFilter( index, filters ) then wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, paragraph ) end end return wikitext end -- Filter the templates in the given wikitext against the given filter function Excerpt.filterTemplates( wikitext, filter ) if not filter then return wikitext end local filters, isBlacklist = Excerpt.parseFilter( filter ) local templates = parser.getTemplates( wikitext ) for index, template in pairs( templates ) do local name = parser.getTemplateName( template ) if isBlacklist and ( Excerpt.matchFilter( index, filters ) or Excerpt.matchFilter( name, filters ) ) or not isBlacklist and ( not Excerpt.matchFilter( index, filters ) and not Excerpt.matchFilter( name, filters ) ) then wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, template ) end end return wikitext end function Excerpt.addInfoboxFile( excerpt ) -- We cannot distinguish the infobox from the other templates, so we search them all local templates = parser.getTemplates( excerpt ) for _, template in pairs( templates ) do local parameters = parser.getTemplateParameters( template ) local file, captions, caption, cssClasses, cssClass for _, pair in pairs( config.captions ) do file = pair[1] file = parameters[file] if file and Excerpt.matchAny( file, '^.*%.', { '[Jj][Pp][Ee]?[Gg]', '[Pp][Nn][Gg]', '[Gg][Ii][Ff]', '[Ss][Vv][Gg]' }, '.*' ) then file = string.match( file, '%[?%[?.-:([^{|]+)%]?%]?' ) or file -- [[File:Example.jpg{{!}}upright=1.5]] to Example.jpg captions = pair[2] for _, p in pairs( captions ) do if parameters[ p ] then caption = parameters[ p ] break end end -- Check for CSS classes -- We opt to use skin-invert-image instead of skin-invert -- in all other cases, the CSS provided in the infobox is used if pair[3] then cssClasses = pair[3] for _, p in pairs( cssClasses ) do if parameters[ p ] then cssClass = ( parameters[ p ] == 'skin-invert' ) and 'skin-invert-image' or parameters[ p ] break end end end local class = cssClass and ( '|class=' .. cssClass ) or '' return '[[File:' .. file .. class .. '|thumb|' .. ( caption or '' ) .. ']]\n' .. excerpt end end end return excerpt end function Excerpt.removeNonFreeFiles( wikitext ) local files = parser.getFiles( wikitext ) for _, file in pairs( files ) do local fileName = 'File:' .. parser.getFileName( file ) local fileTitle = mw.title.new( fileName ) if fileTitle then local fileDescription = fileTitle:getContent() if not fileDescription or fileDescription == '' then local frame = mw.getCurrentFrame() fileDescription = frame:preprocess( '{{' .. fileName .. '}}' ) -- try Commons end if fileDescription and string.match( fileDescription, '[Nn]on%-free' ) then wikitext = Excerpt.removeString( wikitext, file ) end end end return wikitext end function Excerpt.getHat( page, section, params ) local hat -- Build the text if params.this then hat = params.this elseif params.quote then hat = Excerpt.getMessage( 'this' ) elseif params.only then hat = Excerpt.getMessage( params.only ) else hat = Excerpt.getMessage( 'section' ) end hat = hat .. ' ' .. Excerpt.getMessage( 'excerpt' ) -- Build the link if section then hat = hat .. ' [[:' .. page .. '#' .. mw.uri.anchorEncode( section ) .. '|' .. params.displayTitle .. ' § ' .. section:gsub( '%[%[([^]|]+)|?[^]]*%]%]', '%1' ) .. ']].' -- remove nested links else hat = hat .. ' [[:' .. page .. '|' .. params.displayTitle .. ']].' end -- Build the edit link local title = mw.title.new( page ) local editUrl = title:fullUrl( 'action=edit' ) hat = hat .. '<span class="mw-editsection-like plainlinks"><span class="mw-editsection-bracket">[</span>[' hat = hat .. editUrl .. ' ' .. mw.message.new( 'editsection' ):plain() hat = hat .. ']<span class="mw-editsection-bracket">]</span></span>' if config.hat then local frame = mw.getCurrentFrame() hat = config.hat .. hat .. '}}' hat = frame:preprocess( hat ) else hat = mw.html.create( 'div' ):addClass( 'dablink excerpt-hat' ):wikitext( hat ) end return hat end function Excerpt.getReadMore( page, section ) local link = "'''[[" .. page if section then link = link .. '#' .. section end local text = Excerpt.getMessage( 'more' ) link = link .. '|' .. text .. "]]'''" link = mw.html.create( 'div' ):addClass( 'noprint excerpt-more' ):wikitext( link ) return link end -- Fix birth and death dates, but only in the first paragraph -- @todo Use parser.getParagraphs() to get the first paragraph function Excerpt.fixDates( excerpt ) local start local s local e = 0 repeat start = e + 1 s, e = mw.ustring.find( excerpt, '%s*%b{}%s*', start ) until not s or s > start s, e = mw.ustring.find( excerpt, '%b()', start ) -- get (...), which may be (year–year) if s and s < start + 100 then -- look only near the start local excerptStart = mw.ustring.sub( excerpt, s, e ) local year1, conjunction, year2 = string.match( excerptStart, '(%d%d%d+)(.-)(%d%d%d+)' ) if year1 and year2 and ( string.match( conjunction, '[%-–—]' ) or string.match( conjunction, '{{%s*[sS]nd%s*}}' ) ) then local y1 = tonumber( year1 ) local y2 = tonumber( year2 ) if y2 > y1 and y2 < y1 + 125 and y1 <= tonumber( os.date( '%Y' ) ) then excerpt = mw.ustring.sub( excerpt, 1, s ) .. year1 .. '–' .. year2 .. mw.ustring.sub( excerpt, e ) end end end return excerpt end -- Replace the first call to each reference defined outside of the excerpt for the full reference, to prevent undefined references -- Then prefix the page title to the reference names to prevent conflicts -- that is, replace <ref name="Foo"> for <ref name="Title of the article Foo"> -- and also <ref name="Foo" /> for <ref name="Title of the article Foo" /> -- also remove reference groups: <ref name="Foo" group="Bar"> for <ref name="Title of the article Foo"> -- and <ref group="Bar"> for <ref> -- @todo The current regex may fail in cases with both kinds of quotes, like <ref name="Darwin's book"> function Excerpt.fixReferences( excerpt, page, wikitext ) local references = parser.getReferences( excerpt ) local fixed = {} for _, reference in pairs( references ) do local name = parser.getTagAttribute( reference, 'name' ) if not fixed[ name ] then -- fix each reference only once local content = parser.getTagContent( reference ) if not content then -- reference is self-closing local full = parser.getReference( excerpt, name ) if not full then -- the reference is not defined in the excerpt full = parser.getReference( wikitext, name ) if full then excerpt = excerpt:gsub( Excerpt.escapeString( reference ), Excerpt.escapeString( full ), 1 ) end table.insert( fixed, name ) end end end end -- Prepend the page title to the reference names to prevent conflicts with other references in the transcluding page excerpt = excerpt:gsub( '< *[Rr][Ee][Ff][^>]*name *= *["\']?([^"\'>/]+)["\']?[^>/]*(/?) *>', '<ref name="' .. page:gsub( '"', '' ) .. ' %1"%2>' ) -- Remove reference groups because they don't apply to the transcluding page excerpt = excerpt:gsub( '< *[Rr][Ee][Ff] *group *= *["\']?[^"\'>/]+["\'] *>', '<ref>' ) return excerpt end function Excerpt.removeReferences( excerpt ) local references = parser.getReferences( excerpt ) for _, reference in pairs( references ) do excerpt = Excerpt.removeString( excerpt, reference ) end return excerpt end function Excerpt.removeCategories( excerpt ) local categories = parser.getCategories( excerpt ) for _, category in pairs( categories ) do excerpt = Excerpt.removeString( excerpt, category ) end return excerpt end function Excerpt.removeBehaviorSwitches( excerpt ) return excerpt:gsub( '__[A-Z]+__', '' ) end function Excerpt.removeComments( excerpt ) return excerpt:gsub( '<!%-%-.-%-%->', '' ) end function Excerpt.removeBold( excerpt ) return excerpt:gsub( "'''", '' ) end function Excerpt.removeLinks( excerpt ) local links = parser.getLinks( excerpt ) for _, link in pairs( links ) do excerpt = Excerpt.removeString( excerpt, link ) end return excerpt end -- @todo Use parser.getLinks function Excerpt.removeSelfLinks( excerpt ) local lang = mw.language.getContentLanguage() local page = Excerpt.escapeString( mw.title.getCurrentTitle().prefixedText ) local ucpage = lang:ucfirst( page ) local lcpage = lang:lcfirst( page ) excerpt = excerpt :gsub( '%[%[(' .. ucpage .. ')%]%]', '%1' ) :gsub( '%[%[(' .. lcpage .. ')%]%]', '%1' ) :gsub( '%[%[' .. ucpage .. '|([^]]+)%]%]', '%1' ) :gsub( '%[%[' .. lcpage .. '|([^]]+)%]%]', '%1' ) return excerpt end -- Replace the bold title or synonym near the start of the page by a link to the page function Excerpt.linkBold( excerpt, page ) local lang = mw.language.getContentLanguage() local position = mw.ustring.find( excerpt, "'''" .. lang:ucfirst( page ) .. "'''", 1, true ) -- look for "'''Foo''' is..." (uc) or "A '''foo''' is..." (lc) or mw.ustring.find( excerpt, "'''" .. lang:lcfirst( page ) .. "'''", 1, true ) -- plain search: special characters in page represent themselves if position then local length = mw.ustring.len( page ) excerpt = mw.ustring.sub( excerpt, 1, position + 2 ) .. '[[' .. mw.ustring.sub( excerpt, position + 3, position + length + 2 ) .. ']]' .. mw.ustring.sub( excerpt, position + length + 3, -1 ) -- link it else -- look for anything unlinked in bold, assumed to be a synonym of the title (e.g. a person's birth name) excerpt = mw.ustring.gsub( excerpt, "'''(.-'*)'''", function ( text ) if not string.find( text, '%[' ) and not string.find( text, '%{' ) then -- if not wikilinked or some weird template return "'''[[" .. page .. '|' .. text .. "]]'''" -- replace '''Foo''' by '''[[page|Foo]]''' else return nil -- instruct gsub to make no change end end, 1 ) -- terminates the anonymous replacement function passed to gsub end return excerpt end function Excerpt.addTrackingCategories( excerpt ) local currentTitle = mw.title.getCurrentTitle() local addedCategories = false local contentCategory = config.categories.content if contentCategory and currentTitle.isContentPage then addedCategories = true excerpt = excerpt .. '[[Category:' .. contentCategory .. ']]' end local namespaceCategory = config.categories[ currentTitle.namespace ] if namespaceCategory then addedCategories = true excerpt = excerpt .. '[[Category:' .. namespaceCategory .. ']]' end if addedCategories then excerpt = excerpt .. '\n' end return excerpt end -- Helper method to match from a list of regular expressions -- Like so: match pre..list[1]..post or pre..list[2]..post or ... function Excerpt.matchAny( text, pre, list, post, init ) for i = 1, #list do local match = { mw.ustring.match( text, pre .. list[ i ] .. post, init ) } if match[1] then return unpack( match ) end end return nil end -- Helper function to get arguments -- args from Lua calls have priority over parent args from template function Excerpt.getArg( key, default ) local frame = mw.getCurrentFrame() for k, value in pairs( frame:getParent().args ) do if k == key and mw.text.trim( value ) ~= '' then return value end end for k, value in pairs( frame.args ) do if k == key and mw.text.trim( value ) ~= '' then return value end end return default end -- Helper method to get an error message -- This method also categorizes the current page in one of the configured error categories function Excerpt.getError( key, value ) local message = Excerpt.getMessage( 'error-' .. key, value ) local markup = mw.html.create( 'div' ):addClass( 'error' ):wikitext( message ) if config.categories and config.categories.errors and mw.title.getCurrentTitle().isContentPage then markup:node( '[[Category:' .. config.categories.errors .. ']]' ) end return markup end -- Helper method to get a localized message -- This method uses Module:TNT to get localized messages from https://commons.wikimedia.org/wiki/Data:I18n/Module:Excerpt.tab -- If Module:TNT is not available or the localized message does not exist, the key is returned instead function Excerpt.getMessage( key, value ) local ok2, TNT = pcall( require, 'Module:TNT' ) if not ok2 then return key end local ok3, message = pcall( TNT.format, 'I18n/Module:Excerpt.tab', key, value ) if not ok3 then return key end return message end -- Helper method to escape a string for use in regexes function Excerpt.escapeString( str ) return str:gsub( '[%^%$%(%)%.%[%]%*%+%-%?%%]', '%%%0' ) end -- Helper method to remove a string from a text -- @param text Text from where to remove the string -- @param str String to remove -- @return The given text with the string removed function Excerpt.removeString( text, str ) local pattern = Excerpt.escapeString( str ) if #pattern > 9999 then -- strings longer than 10000 bytes can't be put into regexes pattern = Excerpt.escapeString( mw.ustring.sub( str, 1, 999 ) ) .. '.-' .. Excerpt.escapeString( mw.ustring.sub( str, -999 ) ) end return text:gsub( pattern, '' ) end -- Helper method to convert a comma-separated list of numbers or min-max ranges into a list of booleans -- @param filter Required. Comma-separated list of numbers or min-max ranges, for example '1,3-5' -- @return Map from integers to booleans, for example {1=true,2=false,3=true,4=true,5=true} -- @return Boolean indicating whether the filters should be treated as a blacklist or not -- @note Merging this into matchFilter is possible, but way too inefficient function Excerpt.parseFilter( filter ) local filters = {} local isBlacklist = false if string.sub( filter, 1, 1 ) == '-' then isBlacklist = true filter = string.sub( filter, 2 ) end local values = mw.text.split( filter, ',' ) -- split values: '1,3-5' to {'1','3-5'} for _, value in pairs( values ) do value = mw.text.trim( value ) local min, max = mw.ustring.match( value, '^(%d+)%s*[-–—]%s*(%d+)$' ) -- '3-5' to min=3 max=5 if not max then min, max = string.match( value, '^((%d+))$' ) end -- '1' to min=1 max=1 if max then for i = min, max do filters[ i ] = true end else filters[ value ] = true -- if we reach this point, the string had the form 'a,b,c' rather than '1,2,3' end end filter = { cache = {}, terms = filters } return filter, isBlacklist end -- Helper function to see if a value matches any of the given filters function Excerpt.matchFilter( value, filter ) if value == nil then return false elseif type(value) == "number" then return filter.terms[value] else local cached = filter.cache[value] if cached ~= nil then return cached end local lang = mw.language.getContentLanguage() local lcvalue = lang:lcfirst(value) local ucvalue = lang:ucfirst(value) for term in pairs( filter.terms ) do if value == tostring(term) or type(term) == "string" and ( lcvalue == term or ucvalue == term or mw.ustring.match( value, term ) ) then filter.cache[value] = true return true end end filter.cache[value] = false end end return Excerpt ti7siuqx917e9fizdf8nk9scneu1psk 0 333956 1488555 2026-10-05T10:52:17Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Институти ҳуқуқи байналмилалӣ''' — ( {{lang-fr|Institut de Droit International}}, IDI), яке аз аввалин созмонҳои ҷаҳон, ки бо мақсади муқаррар кардани аслҳои ҳуқуқи байналмилалӣ, мураттабсозии онҳо ва дарёфти роҳҳои ҳалли масъалаҳои байналмилалӣ таъсис ёфтааст. == Таърихи таъси... 1488555 wikitext text/x-wiki '''Институти ҳуқуқи байналмилалӣ''' — ( {{lang-fr|Institut de Droit International}}, IDI), яке аз аввалин созмонҳои ҷаҳон, ки бо мақсади муқаррар кардани аслҳои ҳуқуқи байналмилалӣ, мураттабсозии онҳо ва дарёфти роҳҳои ҳалли масъалаҳои байналмилалӣ таъсис ёфтааст. == Таърихи таъсис ва шиори институт == Институти ҳуқуқи байналмилалӣ ҷамъияти олимон буда, ба рушду инкишофи меъёрҳои ҳуқуқи байналмилалӣ мусоидат менамояд. Он дар ҷараёни конференсияи байналмилалӣ дар шаҳри [[Gentee|Гент]] ([[Белгия]]; 08–11.09.1873), ки бо ташаббуси ҳуқуқшиноси белгиягӣ – муҳаррири «Маҷаллаи ҳуқуқи байналмилалӣ ва қонунгузории муқоисавӣ» Густав Ролен-Жакмэн ва бо иштироки 10 ҳуқуқшиноси машҳури ҷаҳон, аз ҷумла Тобиас Ассер (1838–1913, Ҳолланд), В. П. Безобразов (1828–1889, [[Русия]]), И. К. Блюнчли (1808–81, Олмон), К. Калво (1824–1906, [[Аргентина]]), Д. Д. Филд ([[Соли 1805|1805]]–[[Соли 1894|1894]], [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|ИМА]]), Э. Л. Виктор де Лавелэ (1822–92, [[Белгия]]), Д. Лоример (1818–90, [[Британияи Кабир]]), П. С. Манчини (1817–88, [[Итолиё|Италия]]), Г. Муане (1826–1910, [[Швейсария]]) ва А. Пирантони (1840–1911, Италия) доир гардид, ташкил шуд. Қарор дар бораи таъсиси Институти ҳуқуқи байналмилалӣ дар конференсияи мазкур 11.09.1873 қабул гардид. Шиори Институти ҳуқуқи байналмилалӣ «Justitia et pace» (Адолат ва сулҳ) буда, забони расмиаш фаронсавӣ аст. == Сохтори роҳбарӣ ва маблағгузорӣ == Роҳбарии Институти ҳуқуқи байналмилалӣ бар дӯши президент, се ноиби ӯ, муншии генералӣ ва хазинадор мебошад, ки дар маҷмӯъ Бюрои Институти ҳуқуқи байналмилалӣро ташкил медиҳанд ва дар ҷаласаҳо ба кори Институти ҳуқуқи байналмилалӣ раҳбарӣ менамоянд. Бюро гузоришдиҳандаи ҳар ҷаласаро таъйин мекунад. Муншии генералӣ барои се ҷаласаи пай дар пай интихоб мешавад ва агар зарурат бошад, барои ӯ муовин ва ёрдамчӣ низ таъйин мекунанд. Институти ҳуқуқи байналмилалӣ аз ҳисоби ҳаққи узвияти аъзо маблағгузорӣ мешуд. Барои узви ифтихорӣ шудан иштирокчӣ бояд на камтар аз 3 000 франк мепардохт. Аз аввали асри 20 Институти ҳуқуқи байналмилалӣ хазинаи худро аз ҳисоби туҳфаҳо, ҷоизаҳо, дар навбати аввал, мукофоти сулҳи Нобел, ҷоизаи Фонди Карнеги ба хотири сулҳи байналмилалӣ ва моликияти меросӣ идора мекард. Барои идораи фонди хайрия мутобиқи қонунгузории Швейсария Фонди ёридиҳанда (1947) таъсис дода шуд, ки қароргоҳи он дар ш. Лозанна мебошад. == Оиннома, мақсад ва ҳайати аъзо == Оинномаи Институти ҳуқуқи байналмилалӣ, ки 10.09.1873 қабул гардид, аз 22 модда иборат мебошад. Мақсадҳои Институти ҳуқуқи байналмилалӣ: татбиқи аслҳои умумии ҳуқуқи байналмилалӣ; ҳамкорӣ барои кодификатсия (кодекссозӣ, ба тартиби муайян даровардани қонунҳои ҷорӣ)-и меъёрҳои ҳуқуқи байналмилалӣ; тасдиқи расмии аслҳои эътирофшуда дар ҳамоҳангӣ бо эҳтиёҷоти ҷомеаҳои муосир; саҳмгузорӣ дар ҳифзи сулҳ ва риояи қонунҳои ҷанг; таҳқиқи мушкилоте, ки аз тафсир ва ё аз татбиқи қонун бармеоянд ва дар ҳолати зарурат нашр кардани назари ҳуқуқии асоснок нисбат ба қазияҳои шубҳанок ва баҳснок; мусоидат ва ҳамкорӣ дар табъу нашр, омӯзиши оммавӣ ва дигар воситаҳое, ки таъмини аслҳои адолат ва инсониятро дар рабитаҳои миёни миллатҳо танзим менамоянд. Институти ҳуқуқи байналмилалӣ аз аъзои ифтихорӣ, пайваста ва вобаста иборат буда, теъдоди умумии аъзои пайваста ва вобастаи то синни 80-сола набояд аз 132 нафар зиёд бошад. Агар аъзо дар се ҷаласаи пайдарҳам бидуни сабаби узрнок ё сабабҳои фавқулода дар кори Институти ҳуқуқи байналмилалӣ иштирок накунанд ва ё се сол ҳаққи узвият напардозанд, ба истеъфо фиристода мешаванд. Довталабон ба узвияти Институти ҳуқуқи байналмилалӣ аз тариқи пешниҳоди тавсияномаҳои интихоботӣ роҳ дода мешаванд, то узвияти олимони варзидаи соҳаи ҳуқуқи байналмилалӣ таъмин гардад. Институти ҳуқуқи байналмилалӣ аз ҳисоби аъзои пайваста ва вобаста Кумитаи барномарезӣ таъсис медиҳад, ки вазифаи он аз машварат доир ба барномаи корӣ, интихоби гузоришдиҳандагон ва ҳамчунон пешравии фаъолияти комиссияҳои мухталиф иборат аст. Раёсати Кумитаи барномарезӣ бар дӯши президенти Институти ҳуқуқи байналмилалӣ аст. == Комиссияҳои илмии институт == Комиссияҳои илмии Институти ҳуқуқи байналмилалӣ: Ҳуқуқшиносӣ ва амсолияи судӣ дар ҳуқуқи байналмилалӣ (2011, Родес); Тадбирҳои муваққатӣ (2009, Неапол,); Ҳуқуқи инсон ва ҳуқуқи байналмилалии хусусӣ (2011, Родес); Офатҳои табиӣ ва ҳуқуқи байналмилалӣ (2013, Токио); Маҳдудият ба тафсири динамикии Конститутсия ва Оинномаҳои Созмонҳои байналмилалӣ аз ҷониби мақомоти дохилии созмонҳое, ки бо низоми СММ робитаи махсус доранд (2003, Брюгге); Интернет ва таҷовуз ба маҳрамият: Масъалаҳои юрисдиксионӣ (масъалаҳои ба салоҳияти ҳуқуқи судии давлат ё созмони судии байналмилалӣ дохилшаванда), ҳуқуқи татбиқшаванда ва амалӣ кардани қарорҳои судҳои хориҷӣ (1999, Берлин); Масъалаҳои муосири роҳзании баҳрӣ (2009, Неапол); Назорати судӣ аз рӯйи Қарорҳои Шӯрои амнияти СММ (2007, Сантяго); Идораи ҳудудӣ аз тарафи СММ ва соири ниҳодҳои байналмилалӣ, ки аз ҷониби СММ ба тасвиб расидаанд (2003, ш. Брюгге); Низомнома (Статут) ва вазифаҳои Ассамблеяи давлатҳои аъзои шартнома (2009, Неапол); Муҳоҷирати аҳолӣ. (2015, Таллин); Дефолти соҳибихтиёрӣ (нотавонӣ дар амалӣ кардани соҳибихтиёрӣ): Ҷанбаҳои ҳуқуқи байналмилалии оммавӣ ва хусусӣ (2015, Таллин); Баробарии тарафҳо дар назди Трибуналҳои байналмилалии сармоягузорӣ (2015, Таллин). Фаъолият, қарорҳо ва мукофоти сулҳи Нобел Дар тӯли солҳои мавҷудият (1874–2018) Институти ҳуқуқи байналмилалӣ дар 78 иҷлосияи худ 251 қарор оид ба масъалаҳои муҳимми ҳуқуқи байналмилалии оммавӣ ва хусусӣ қабул кардааст. Ин қарорҳо то соли 1957 танҳо ба забони фаронсавӣ қабул шуда, баъдан бо ду забон: фаронсавӣ ва англисӣ ба тавсиб расидаанд, ки дар сомонаи Институти ҳуқуқи байналмилалӣ: <nowiki>http://www.justitiaetpace.org</nowiki> дастрас мебошанд. Масъалаҳои зерин мавриди таҳқиқ ва баррасӣ қарор гирифтаанд: ҳуқуқи шартномаҳои байналмилалӣ; пазироии ҳуқуқи давлатҳо нисбат ба шартномаҳои байналмилалӣ, моликияти давлатӣ, қарзҳо ва бойгониҳо; истифода аз қувва ва дифоъ аз худ; риояи қонунҳо ва одатҳои ҷанг; бетарафӣ дар ҷанг ва ғайра Санадҳои тасвибкардаи Институти ҳуқуқи байналмилалӣ: Қарор дар бораи ҳуқуқи шаҳрвандӣ (1874), Қарор дар бораи қобилияти ҳуқуқӣ, ҳуқуқи мерос, қувваи ҳатмии қонунҳо (1880), «Қонунҳои ҷанги заминӣ», Эъломияи байналмилалии ҳуқуқҳои инсон (1929, [[Ню-Йорк]]); Қатънома роҷеъ ба низоъҳои мусаллаҳона ва истифода аз неруҳои сулҳпарвари СММ (1971, Загреб) ва ғайра Институти ҳуқуқи байналмилалӣ барои хидматҳо дар доварии байни давлатҳо ва воситаҳои сулҳомези ҳалли баҳсҳо соли 1904 бо мукофоти сулҳи Нобел сарфароз гардид. Дар охири асри XX Институти ҳуқуқи байналмилалӣ вазифаҳоеро иҷро кард, ки имрӯз Комиссияи ҳуқуқи байналмилалии СММ, Ассамблеяи Генералии СММ, ҳамчунин кумитаҳо ва комиссияҳои СММ ба дӯши худ доранд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Институти ҳуқуқи байналмилалӣ|8|муаллиф=С. Раҷабов.}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Ҳуқуқи байналмилалӣ]] [[Гурӯҳ:]] bijbmjt1aaeh75zr2lj389dktrmok20 0 333957 1488556 2026-10-05T11:23:42Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Институти шарқшиносии АИ Русия''' — собиқ Институти шарқшиносии АИ [[Иттиҳоди Шуравӣ|ИҶШС]] ([[Соли 1960|1960]]–[[1970]], Институти халқҳои Осиё), муассисаи илмӣ-таҳқиқӣ, ки [[Таърих|масъалаҳои таърих]], [[Илми иқтисод|иқтисодиёт]], [[дин]], [[адабиёт]], [[маданият]], забонҳои... 1488556 wikitext text/x-wiki '''Институти шарқшиносии АИ Русия''' — собиқ Институти шарқшиносии АИ [[Иттиҳоди Шуравӣ|ИҶШС]] ([[Соли 1960|1960]]–[[1970]], Институти халқҳои Осиё), муассисаи илмӣ-таҳқиқӣ, ки [[Таърих|масъалаҳои таърих]], [[Илми иқтисод|иқтисодиёт]], [[дин]], [[адабиёт]], [[маданият]], забонҳои халқҳои Шарқро таҳқиқ мекунад. == Таърихи таъсис ва ибтидои фаъолият == Таърихи Институт аз оғози фаъолияти муассисае бо номи ''[[Музейи Осиё]]'' ибтидо гирифтааст. Дар он дастхатҳо ва китобҳои марбут ба тамаддуни [[Шарқ|Шарқ,]] маводди [[бостоншиносӣ]], [[мардумшиносӣ]] ва намунаи сиккаҳои замонҳои гуногун нигаҳдорӣ мешуданд. Баъд хазинаи он аз ҳисоби ҳадяҳои сафирон, ғаниматҳо, маводди экспедитсияҳои илмӣ-таҳқиқӣ ғанӣ мешуд. Бо номи Институт моҳи октябри [[соли 1930]] дар [[Санкт-Петербург|Ленинград]] (ҳоло Санкт-Петербург) дар заминаи Музейи Осиё, Коллегияи шарқшиносон, Институти тамаддуни буддоӣ ва Кабинети туркшиносӣ ташкил шуд, ки аз ду шуъба иборат буд: илмӣ-таҳқиқӣ; китобшиносӣ. Солҳои 30 асри XX ходимони илмии Институт баробари дигар корҳои таҳқиқӣ дар экспедитсияҳои илмӣ ба ҷумҳуриҳои [[Осиёи Марказӣ]], аз ҷумла [[Тоҷикистон]] иштирок намуда, дар омӯзиши [[забон]], [[фолклор]], [[Расму оинҳои Тоҷикистон|расму оин]] ва этнографияи халқҳои ин сарзамин саҳми бузург гузоштаанд. Яке аз корҳои муҳимми дар ин давра анҷомдодаи онҳо таҳқиқу нашри ҳуҷҷатҳои аз кӯҳи Муғ ёфтшуда буд. Ба доираи манфиатҳои [[Ҷуғрофиё|ҷуғрофиёии]] Институт минтақаҳои зер дохил мешаванд: [[Африқои Шимолӣ]], [[Осиё]] ва ҳавзаи [[уқёнуси Ором]] ([[Австралия]] ва [[Зеландияи Нав]]). Доираи таҳқиқоти Институт тамоми давраҳои таърихи инсоният – аз замонҳои куҳан то имрӯзро дар бар мегирад. Дар солҳои [[Ҷанги Бузурги Ватанӣ|ҶБВ]] (1941–1945) Институт муваққатан ба ақибгоҳ кӯчонида шуд. Як гурӯҳ кормандони он ба ҷабҳа (фронт) рафта, гурӯҳи дигар ба Осиёи Марказӣ омаданд ва ба корҳои илмӣ машғул шуданд. Пас аз ҷанг И. кори худро дар Ленинград идома дод. Соли 1950 бо қарори Президиуми [[Академияи илмҳои ИҶШС|АИ ИҶШС]] Институт ба [[Маскав]] кӯчонда шуд ва шуъбаи он дар [[Санкт-Петербург|Ленинград]] боқӣ монд. Масъалаҳои асосии фаъолияти илмию таҳқиқии Институтро ҳаракати озодихоҳии миллӣ ва коргарии мардумони Осиё ва Африқо, таҷрибаи сохтмони сотсиализм дар мамлакатҳои Шарқ, омӯзиши фарҳанг, расму оини миллӣ, адабиёт, забонҳои мардумони ин сарзамин, тавсифи илмӣ, нашри осори хаттии гузаштаи Шарқ ва ғайра ташкил медиҳанд. Шарқшиносони маъруф С. Ф. ''Олденбург,'' Х. Д. ''Френ,'' К. Т. ''Залеман,'' В. В. ''Бартолд'', Б. А. ''Дорн,'' В. В. ''Розен,'' В. В. Радлов, В. М. Алексеев, И. Ю. ''Крачковский,'' Б. ''Ғафуров'' (солҳои 1956−77 директори И. буд), П. С. Савелев, А. Н. Самойлович, И. А. ''Орбели,'' Е. Э. ''Бертелс,'' А. А. ''Семенов,'' Ф. И. ''Шербатской,'' А. П. Баранников, В. А. Горделевский, В. В. ''Струве'', Н. И. ''Конрад,'' С. А. Козин, С. П. Толстов, В. И. Авдеев, В. А. Губер, Е. М. Жуков, Н. А. Невский, Е. М. ''Примаков'', Г. Ф. Ким, И. С. ''Брагинский'' ва дигарон дар И. кор карда, дар пешрафти илми шарқшиносӣ саҳм гузоштанд. Институт бо муассисаҳои гуногуни илмии шарқшиносии олам ва шарқшиносони машҳури хориҷӣ робитаи доимии илмӣ дорад. Ходимони илмии Институт дар конгрессу симпозиумҳои байналмилалӣ фаъолона ширкат меварзанд. Асарҳои онҳо ба забонҳои гуногуни дунё тарҷума ва чоп шудаанд. Институт якҷо бо Институти Африқо маҷ-ҳои «Мардуми Осиё ва Африқо» («Народы Азии и Африки»; аз соли 1961), «Шарқшиносии шӯравӣ» («Советское востоковедение»; 1955–1958), «Масъалаҳои шарқшиносӣ» («Проблемы востоковедения»; 1959–1961), «Осиё ва Африқои имрӯза» («Азия и Африка сегодня»; аз соли 1961), «Шарқи муосир» («Современный Восток»; 1957–1961)-ро нашр мекунад. Соли 1957 нашриёти махсуси адабиёти Шарқ ташкил шуданд, ки дар он асосан асарҳои кормандони И. ба табъ мерасанд. Институт дар омӯзишу таҳқиқи осори хаттии куҳан ва асримиёнагии Шарқ, аз ҷумла тоҷикон таҳқиқоти бисёре анҷом додааст. Дар хазинаи дастхатҳои китобхонаи Институт намунаи бисёри дастнависҳо ва китобҳои нодири бо забони форсӣ китобатшуда нигоҳдорӣ мешаванд. Институт дар омода кардани мутахассисон барои муассисаҳои таҳқиқоти илмии Тоҷикистон низ хидматҳои арзанда кардааст. То ба ҳол (2019) робитаи он бо Тоҷикистон идома дорад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Институти шарқшиносии АИ Русия|8|муаллиф=М. Муллоаҳмад.}} {{Пб}} [[Гурӯҳ:Пажӯҳишгоҳҳои илмӣ аз рӯи алифбо]] iimm2fyhue2e6v8w5ta8id09g1zald2 0 333958 1488557 2026-10-05T11:37:01Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Институтсионализм''' — ниҳодгароӣ, яке аз самтҳои илми давлату ҳуқуқ ва иқтисоди ғарбӣ, ки таъсиси ҷомеаи сиёсӣ, бахусус ниҳодҳои ҳуқуқ, [[ахлоқ]], [[давлат]], [[Урфу одат|урфу одатҳо]] ва ғайраро меомӯзад. == Таърихи пайдоиш == Институтсионализм дар Иёлоти Мутт... 1488557 wikitext text/x-wiki '''Институтсионализм''' — ниҳодгароӣ, яке аз самтҳои илми давлату ҳуқуқ ва иқтисоди ғарбӣ, ки таъсиси ҷомеаи сиёсӣ, бахусус ниҳодҳои ҳуқуқ, [[ахлоқ]], [[давлат]], [[Урфу одат|урфу одатҳо]] ва ғайраро меомӯзад. == Таърихи пайдоиш == Институтсионализм дар [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|ИМА]] пайдо шуд, аммо решаҳои он ҳамчун мактабҳои нави таърихӣ-иҷтимоӣ дар асри XIX дар Олмон ба вуҷуд омаданд. Истилоҳи Институтсионализми иқтисодиро ба илм соли 1919 У. Ҳамилтон ворид кардааст, вале асосгузори он Т. Веблен мебошад. Назарияпардозони машҳури Институтсионализм: М. Ориу, Ж. Ренар, Г. Гурвич (Фаронса), С. Романо (Италия), пас аз Ҷанги дуввуми ҷаҳонӣ Ж. Бюрдо (Фаронса), Д. Стрейчи ва С. Файнер (Британияи Кабир). Мудраки таҳқиқи ниҳодгароҳо: ниҳодҳои ҳуқуқ, ахлоқ, давлат, урфу одатҳо ва ғайра Мафҳуми Институтсионализм ду ҷанбаи асосӣ дорад: «ниҳодисозӣ» (институтсия) – меъёрҳо, ахлоқи суннатӣ дар ҷомеа ва «ниҳодҳо» – устуворсозии меъёрҳо ва суннатҳо дар шакли қонунҳо, созмонҳо ва муассисаҳо. Асосҳои баррасии масъалаҳои ҷомеа, давлат ва ҳуқуқро Институтсионализмҳамчун «ниҳодисозӣ» мешуморад, ки зери ин мафҳум ҳар гуна иттиҳодияҳои устувори одамон (оила, ҳизб, муассиса, калисо, иттифоқи касаба, давлат ва ғайра) барои расидан ба ҳадафҳои муайян фаҳмида мешаванд. Институтсионализм нуқтаи назари фардгароии ғарбӣ-либералӣ, назарияи синфии марксизм ва нақши онҳоро дар рушди ҷомеа ба ин масъалаҳо муқобил мегузорад. Аз дидгоҳи Институтсионализм, давлат бо вуҷуди хеле муҳим буданаш, фақат яке аз ниҳодҳое мебошад, ки ҳокимияти сиёсиро амалӣ мегардонад (моҳиятан инкори ягонагӣ ва фавқулода будани истиқлоли давлатӣ), вале он ҳуқуқе, ки давлат бунёд мегузорад, танҳо яке аз ҳуқуқҳои бешумор мебошад, зеро ҳар як ниҳодисозӣ ҳуқуқи худро дорад. Чунин муносибат моҳияти аслии давлати капиталистиро ҳамчун воситаи асосии ҳокимияти сиёсии буржуазӣ, ки нақши он дар шароити капитализми давлатӣ-монополистӣ меафзояд, рӯйпӯш мекунад. Институтсионализм мураккабии сохторҳои сиёсии ҷомеаи буржуазиро дар асри XX инъикос кард (масалан, афзудани нақши ҳизбҳо, ассотсиатсияи сармоядорӣ, иттифоқи касаба, фаъолиятнокии калисо ва ғайра), аммо хулосаи ниҳодгароҳо он аст, ки ҳокимияти сиёсӣ дар ҷомеаи буржуазии асри XX бо вуҷуди ягон асоси илмӣ надоштанаш баёнгари фаъолияти якҷояи табақаҳои гуногун ва гурӯҳҳои иҷтимоӣ мебошад. Пас аз Ҷанги дуюми ҷаҳонӣ (1939–45) дар асоси ғояҳои Институтсионализм барои рушди ояндаи ниҳодгароҳо назарияи буржуазӣ-ислоҳотхоҳии «диффузияи ҳокимият» ва «демократияи гуногунандешӣ» пешбарӣ шуд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Институтсионализм|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Таълимоти иқтисодӣ, мактабҳои фикрӣ ва мактабҳо]] 0fhj9qc7ecnxtzlpt8d1be6u49uetfh 1488558 1488557 2026-10-05T11:37:47Z Rabboni Hakimzoda 123692 1488558 wikitext text/x-wiki {{илм}} '''Институтсионализм''' — ниҳодгароӣ, яке аз самтҳои илми давлату ҳуқуқ ва иқтисоди ғарбӣ, ки таъсиси ҷомеаи сиёсӣ, бахусус ниҳодҳои ҳуқуқ, [[ахлоқ]], [[давлат]], [[Урфу одат|урфу одатҳо]] ва ғайраро меомӯзад. == Таърихи пайдоиш == Институтсионализм дар [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|ИМА]] пайдо шуд, аммо решаҳои он ҳамчун мактабҳои нави таърихӣ-иҷтимоӣ дар асри XIX дар Олмон ба вуҷуд омаданд. Истилоҳи Институтсионализми иқтисодиро ба илм соли 1919 У. Ҳамилтон ворид кардааст, вале асосгузори он Т. Веблен мебошад. Назарияпардозони машҳури Институтсионализм: М. Ориу, Ж. Ренар, Г. Гурвич (Фаронса), С. Романо (Италия), пас аз Ҷанги дуввуми ҷаҳонӣ Ж. Бюрдо (Фаронса), Д. Стрейчи ва С. Файнер (Британияи Кабир). Мудраки таҳқиқи ниҳодгароҳо: ниҳодҳои ҳуқуқ, ахлоқ, давлат, урфу одатҳо ва ғайра Мафҳуми Институтсионализм ду ҷанбаи асосӣ дорад: «ниҳодисозӣ» (институтсия) – меъёрҳо, ахлоқи суннатӣ дар ҷомеа ва «ниҳодҳо» – устуворсозии меъёрҳо ва суннатҳо дар шакли қонунҳо, созмонҳо ва муассисаҳо. Асосҳои баррасии масъалаҳои ҷомеа, давлат ва ҳуқуқро Институтсионализмҳамчун «ниҳодисозӣ» мешуморад, ки зери ин мафҳум ҳар гуна иттиҳодияҳои устувори одамон (оила, ҳизб, муассиса, калисо, иттифоқи касаба, давлат ва ғайра) барои расидан ба ҳадафҳои муайян фаҳмида мешаванд. Институтсионализм нуқтаи назари фардгароии ғарбӣ-либералӣ, назарияи синфии марксизм ва нақши онҳоро дар рушди ҷомеа ба ин масъалаҳо муқобил мегузорад. Аз дидгоҳи Институтсионализм, давлат бо вуҷуди хеле муҳим буданаш, фақат яке аз ниҳодҳое мебошад, ки ҳокимияти сиёсиро амалӣ мегардонад (моҳиятан инкори ягонагӣ ва фавқулода будани истиқлоли давлатӣ), вале он ҳуқуқе, ки давлат бунёд мегузорад, танҳо яке аз ҳуқуқҳои бешумор мебошад, зеро ҳар як ниҳодисозӣ ҳуқуқи худро дорад. Чунин муносибат моҳияти аслии давлати капиталистиро ҳамчун воситаи асосии ҳокимияти сиёсии буржуазӣ, ки нақши он дар шароити капитализми давлатӣ-монополистӣ меафзояд, рӯйпӯш мекунад. Институтсионализм мураккабии сохторҳои сиёсии ҷомеаи буржуазиро дар асри XX инъикос кард (масалан, афзудани нақши ҳизбҳо, ассотсиатсияи сармоядорӣ, иттифоқи касаба, фаъолиятнокии калисо ва ғайра), аммо хулосаи ниҳодгароҳо он аст, ки ҳокимияти сиёсӣ дар ҷомеаи буржуазии асри XX бо вуҷуди ягон асоси илмӣ надоштанаш баёнгари фаъолияти якҷояи табақаҳои гуногун ва гурӯҳҳои иҷтимоӣ мебошад. Пас аз Ҷанги дуюми ҷаҳонӣ (1939–45) дар асоси ғояҳои Институтсионализм барои рушди ояндаи ниҳодгароҳо назарияи буржуазӣ-ислоҳотхоҳии «диффузияи ҳокимият» ва «демократияи гуногунандешӣ» пешбарӣ шуд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Институтсионализм|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Таълимоти иқтисодӣ, мактабҳои фикрӣ ва мактабҳо]] fx3hcfqvw350wdgfeh44xtlc2tcsdv0 0 333959 1488560 2026-10-05T11:45:21Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Инструментализм''' (лот. instrumentum – олат, асбоб) — абзоргароӣ, равияе дар [[фалсафа]] ва [[методологияи илм]], ки донишро умуман ва донишҳои илмиро махсусан ҳамчун воситаи муайян кардани ҷойгоҳи муваффақи назарӣ ва амалии инсон дар таъсири мутақобили ӯ бо табиат... 1488560 wikitext text/x-wiki '''Инструментализм''' (лот. instrumentum – олат, асбоб) — абзоргароӣ, равияе дар [[фалсафа]] ва [[методологияи илм]], ки донишро умуман ва донишҳои илмиро махсусан ҳамчун воситаи муайян кардани ҷойгоҳи муваффақи назарӣ ва амалии инсон дар таъсири мутақобили ӯ бо табиат ва ҷамъият таҳқиқ мекунад. == Моҳият ва усулҳои инструментализм == Мувофиқи Инструментализм мафҳумҳои илмӣ, фарзияҳо ва назарияҳо абзорҳои амали инсонанд, на натиҷаи инъикоси ҳақиқат. Инструментализм муқобили реализми фалсафӣ буда, бо прагматизм, оператсионализм ва конвенсионализм иртиботи наздик дорад. Дар замони Нав Инструментализм ба донишҳои илмӣ наздик шуда, рушд ёфт. Масалан, аввалин шореҳон ва мунаққидони назарияи офтобмеҳварии Коперник (А. Осиандер, Р. Беллармино) дар радди ин назария ҳамчун тасвири ҳақиқии олам тахмин мекарданд, ки он танҳо тавони ҳисоббарориеро дорад, ки бо мушоҳида мувофиқ аст. Шарҳи инструменталистии механикаи Нютон, назарияи атом ва ғайраро Беркли, Юм ва Мах додаанд. Назарияи тафсилии Инструментализм ба қалами Дюи тааллуқ дорад. Мувофиқи он, шуур ва ақл танҳо воситаи мутобиқшавӣ бо шароити тағйирёбандаи атрофанд: мафҳумҳои илмӣ, ғояҳо, қонунҳо ва назарияҳо олат, асбоб, «калидҳо барои ҳолат», «нақшаи амал» мебошанд; ҳақиқат чизест, ки муваффақиятро дар мавриди муайян таъмин менамояд. Инструментализм ба мавқеи илмии баъзе донишмандони охири асри xix ва аввали асри XX (Г. Кирхгоф, Ҳ. Ҳертс, П. Бриҷмен, А. Эддингтон) таъсир расонд. Таъсири назарраси Инструментализмро дар соҳаи методологияи илм ва ҷамъиятшиносии муҳаққиқони Аврупо дидан мумкин аст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инструментализм|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Самтҳо ва мактабҳои фалсафӣ]] [[Гурӯҳ:Мардумшиносӣ]] s3xyupdqnahnaf6buco27n0m2tgsqa1 1488561 1488560 2026-10-05T11:48:41Z Rabboni Hakimzoda 123692 1488561 wikitext text/x-wiki '''Инструментализм''' ( {{lang-la|instrumentum}} – олат, асбоб) — абзоргароӣ, равияе дар [[фалсафа]] ва [[методологияи илм]], ки донишро умуман ва донишҳои илмиро махсусан ҳамчун воситаи муайян кардани ҷойгоҳи муваффақи назарӣ ва амалии инсон дар таъсири мутақобили ӯ бо табиат ва ҷамъият таҳқиқ мекунад. == Моҳият ва усулҳои инструментализм == Мувофиқи Инструментализм мафҳумҳои илмӣ, фарзияҳо ва назарияҳо абзорҳои амали инсонанд, на натиҷаи инъикоси ҳақиқат. Инструментализм муқобили реализми фалсафӣ буда, бо прагматизм, оператсионализм ва конвенсионализм иртиботи наздик дорад. Дар замони Нав Инструментализм ба донишҳои илмӣ наздик шуда, рушд ёфт. Масалан, аввалин шореҳон ва мунаққидони назарияи офтобмеҳварии Коперник (А. Осиандер, Р. Беллармино) дар радди ин назария ҳамчун тасвири ҳақиқии олам тахмин мекарданд, ки он танҳо тавони ҳисоббарориеро дорад, ки бо мушоҳида мувофиқ аст. Шарҳи инструменталистии механикаи Нютон, назарияи атом ва ғайраро Беркли, Юм ва Мах додаанд. Назарияи тафсилии Инструментализм ба қалами Дюи тааллуқ дорад. Мувофиқи он, шуур ва ақл танҳо воситаи мутобиқшавӣ бо шароити тағйирёбандаи атрофанд: мафҳумҳои илмӣ, ғояҳо, қонунҳо ва назарияҳо олат, асбоб, «калидҳо барои ҳолат», «нақшаи амал» мебошанд; ҳақиқат чизест, ки муваффақиятро дар мавриди муайян таъмин менамояд. Инструментализм ба мавқеи илмии баъзе донишмандони охири асри xix ва аввали асри XX (Г. Кирхгоф, Ҳ. Ҳертс, П. Бриҷмен, А. Эддингтон) таъсир расонд. Таъсири назарраси Инструментализмро дар соҳаи методологияи илм ва ҷамъиятшиносии муҳаққиқони Аврупо дидан мумкин аст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инструментализм|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Самтҳо ва мактабҳои фалсафӣ]] [[Гурӯҳ:Мардумшиносӣ]] sb3m7gfofwrih1xdhl1gcmdhhahhznk