Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="tg">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>tgwiki</dbname>
    <base>https://tg.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D2%B3%D0%B8%D1%84%D0%B0%D0%B8_%D0%B0%D1%81%D0%BB%D3%A3</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.23</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Вижа</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Баҳс</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Корбар</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Баҳси корбар</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Баҳси Википедиа</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Акс</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Баҳси акс</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">Медиавики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Баҳси медиавики</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Баҳси шаблон</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Роҳнамо</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Баҳси роҳнамо</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Гурӯҳ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Баҳси гурӯҳ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Баҳси портал</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Лоиҳа</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Баҳси Лоиҳа</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модул</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Баҳси Модул</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1532</id>
    <revision>
      <id>1489152</id>
      <parentid>1447319</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T15:28:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55104-22</username>
        <id>159725</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1489152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52634" sha1="cwqp3go05mgdqhi5atdm0jtxgb3ldao" xml:space="preserve">{{ВМ
| Ранг1 = {{ранг|Тоҷикистон}}
| Ном = Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон
| Кишвар = {{TJK}}
| lat_dir = N
| lat_deg = 38
| lat_min = 0
| lat_sec = 
| lon_dir = E
| lon_deg = 73
| lon_min = 0
| lon_sec = 
| Роҳбар = Шарифхон Сафарзода
| Гимн = 
| Статус = [[Автономная область]]
| Входит в = Республику Таджикистан
| Включает = 1 город, 7 районов, 43 сельских общин
| Столица = [[Хорог]]
| КрупныйГород = Хорог
| КрупныеГорода = 
| Дата = [[2 января]] [[1925 год]]а
| Глава = 
| Название главы = 
| Глава2 = 
| Название главы2 = 
| ВВП = 
| Год ВВП = 
| Место по ВВП = 
| ВВП на душу населения = 
| Место по ВВП на душу населения = 
| Язык = таджикский язык, киргизский язык, памирские языки
| Языки = 
| Население = 216  900
| Год переписи = 2016
| Процент от населения = 3
| Место по населению = 5
| Плотность = 3,4
| Место по плотности = 5
| Национальный состав = [[таджики]] — 94%, [[киргизы]] — 5%&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.stat.tj/ru/img/526b8592e834fcaaccec26a22965ea2b_1355501132.pdf |title=Перепись населения и жилищного фонда Республики Таджикистан 2010 года |accessdate=2017-09-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014054442/http://www.stat.tj/ru/img/526b8592e834fcaaccec26a22965ea2b_1355501132.pdf |archivedate=2013-10-14 }}&lt;/ref&gt;
| Конфессиональный состав = [[шииты]] — [[исмаилиты]], [[сунниты]]
| Площадь = 64 100
| Процент от площади = 44,9
| Место по площади = 1
| Максимальная высота = 7496
| Средняя высота = 
| Минимальная высота = 
| Широта = 
| Долгота = 
| Карта = Gorno-Badakhshan Autonomous Province in Tajikistan.svg
| Карта административной единицы = 
| ЧасовойПояс = UTC+5
| Аббревиатура = GB
| Аҳолӣ = 230 100&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stat.tj/storage//1.01.2022.pdf|title=ШУМОРАИ АЊОЛИИ ЉУМЊУРИИ ТОЉИКИСТОН ТО 1 ЯНВАРИ СОЛИ 2022|author=Агенти омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|accessdate=2022-11-14|archivedate=2022-10-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221010195817/https://stat.tj/storage//1.01.2022.pdf}}&lt;/ref&gt;
| Соли барӯйхатгирӣ = 2022
| Ҷой аз рӯи аҳолӣ = 5
| ISO = TJ-BG
| FIPS = TI01
| Телефонный код = +992 3522
| Почтовые индексы = 736000
| Интернет-домен = http://badakhshon.tj/
| Код автомобильных номеров = 04РТ
| Вебгоҳ = 
| Гурӯҳ дар Commons = Gorno-Badakhshan Autonomous Province
| Примечания = 
}}
[[Акс:Gorno badakhshan map.png|right|thumb|250px]]
'''Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон''' ({{lang-fa|ولایت خودمختار کوهستان بدخشان}}) — [[вилояти мухтор]]ест дар кӯҳсори [[Помир]] дар шарқи Ҷумҳурии [[Тоҷикистон]]. Марказии вилоят шаҳри [[Хоруғ]] аст.

== Ҷойгоҳ ==
[[Акс:Пик Исмаила Сомони. Памир.jpg|thumbnail|Кӯҳнавардон дар назди [[қуллаи Исмоили Сомонӣ]] соли 1978]]
Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон бо сарзамине 64,2 ҳазор км² дар кӯҳсори [[Помир]] ҷойгир аст ва 44,5 дарсад аз сарзамини Тоҷикистонро дар бар мегирад. 97 дарсад аз сарзамини ВМКБ кӯҳсор аст ва баландтарин кӯҳҳои Тоҷикистон — [[қуллаи Исмоили Сомонӣ]] (7495 м), [[қуллаи Истиқлол]] (7134 м), [[қуллаи Корженевский]] (7105 м), дар ин вилоят ҷой доранд. Аз ин рӯ Бадахшонро Боми Ҷаҳон низ меноманд. Дар Бадахшон пиряхҳои калонтарини [[Осиёи Марказӣ]]: [[Пиряхи Федченко]] (масоҳат 651,7 км², дарозӣ 77 км), [[Грумм-Гржимайло]] (масоҳат 142.9 км²), [[Гармо (пирях)|Гармо]] (114,6 км²) ва диг, ҳастанд, ки саргаҳи рӯдҳои [[Панҷ (рӯд)|Панҷ]], [[Аличур (дарёи Ғунд)|Ғунд]], [[Бартанг]], [[Шоҳдара]], [[Язғулом (дарё)|Язғулом]], [[Ванҷоб (дарё)|Ванҷоб]] мебошанд.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.badakhshan.hut.ru/pages/gbao.html |title=Общая характеристика Горно-Бадахшанской автономной области |accessdate=2016-07-27 |archivedate=2017-03-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170308204854/http://www.badakhshan.hut.ru/pages/gbao.html }}&lt;/ref&gt;

ВМКБ дар шимол бо [[Қирғизистон]], дар шарқ бо [[Чин]], дар ҷануб ва ғарб бо [[Афғонистон]] ҳаммарз аст.

== Аҳолӣ ==
{{асосӣ|Аҳолии Вилояти мухтори кӯҳистони Бадахшон}}
Бино ба саршумори [[1 январ]]и [[соли 2022]] аҳолии ВМКБ 230 100 танро дар бар мегирифт, ки 2,3 дарсад аз аҳолии Тоҷикистонро ташкил медиҳад. Миёнгини зичии аҳолӣ дар вилоят 3,7 кас ба як км² аст. Аз ин шумор 39,6 ҳазор нафар (17,2 дарсад аз шумораи умумии аҳолии вилоят) шаҳрӣ ва 190,5 ҳазор нафар (82,8 дарсад) рустоист.&lt;ref name=&quot;stat.tj&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.stat.tj/ru/img/65a709121baf8a64bf15d33f398aafde_1435736807.pdf|title=Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2015 года. Сообщение Агентства по статистике при Президенте Республики Таджикистан.|accessdate=2016-07-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150702021130/http://www.stat.tj/ru/img/65a709121baf8a64bf15d33f398aafde_1435736807.pdf|archivedate=2015-07-02}}&lt;/ref&gt;

Мардуми Бадахшон ба забонҳои [[Забони тоҷикӣ|тоҷикиву]], [[Забони шуғнонӣ|шуғнонӣ]], [[Забони рӯшонӣ|рӯшонӣ]], [[Забони бартангӣ|бартангӣ]], , [[Забони язғуломӣ|язғуломӣ]], [[Забони вахӣ|вахӣ]], [[Забони ишкошимӣ|ишкошимӣ]] ва [[забони қирғизӣ]] сухан мегӯянд.

== Бахшбандӣ ==

=== Таърих ===
Дар соли 1905 тамоми Бадахшон ба округи Помири вилояти Фарғонаи Империяи Русия шомил буд. Округи Помир аз 4 ноҳия иборат буд:

# Ноҳияи Постгоҳҳои Шарқӣ
# Ноҳияи Хоруғ
# Ноҳияи Ишкошим
# Ноҳияи Лангар

Вилояти мухтори Кӯҳистони Бадахшон расман дар [[2 январ]]и соли [[1925]] бар асоси Қарори Кумитаи Иҷроияи Марказии [[Иттиҳоди Шӯравӣ]] дар таркиби [[Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] ташкил шуда ва минбаъд ба таркиби [[ҶШС Тоҷикистон]] дохил гардидааст. Аз ибтидо дар ҳайати вилоят чор ноҳия буд:
# Ноҳияи Вахону Ишкошим, марказаш Шитхарв
# Ноҳияи Помири шарқӣ, марказаш Шӯҷон (Мурғоб)
# Ноҳияи Рӯшону Бартанг, марказаш Қалъаи Вомар
# Ноҳияи Шуғнон, марказаш Хоруғи боло
 
Соли 1963 қаламрави вилоят ба чор ноҳия тақсим карда шуд:
# [[Ноҳияи Ванҷ]], марказаш Ванҷ
# [[Ноҳияи Ишкошим]], марказаш Ишкошим
# [[Ноҳияи Мурғоб]], марказаш Мурғоб
# [[Ноҳияи Шуғнон]], марказаш [[Хоруғ]]
 
Соли 1965 ба ҳайати ВМКБ ду ноҳияи дигар ҳамроҳ карда шуд: [[ноҳияи Қалъаи Хумб]], марказаш [[Қалъаи Хумб]] ва [[ноҳияи Рӯшон]], марказаш [[Рӯшон]].

Соли 1991 номи ноҳияи Қалъаи Хумб ба [[ноҳияи Дарвоз]] иваз карда шуд.

Соли 1992 [[ноҳияи Роштқалъа]] таъсис дода шуд.

Бино ба Сарқонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон (1994), Вилояти мухтори Кӯҳистони Бадахшон расман дар ҳайати кишвар ҳамчун вилояти мухтор арзи ҳастӣ мекунад. Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон ҳоло иборат аз 1 шаҳр, 7 ноҳия ва 43 ҷамоати деҳот аст.

=== Бахшбандии кунунӣ ===
Бино бар Қонуни тақсимоти кишварии Ҷумҳурии Тоҷикистон, Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон 1 шаҳр, 7 ноҳия ва 43 ҷамоати деҳот дорад&lt;ref name=&quot;stat.tj&quot; /&gt;:

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;50%&quot;
|-
| colspan=&quot;13&quot; style=&quot;text-align:center; background:#ffdead;&quot; |'''Ноҳияҳои ВМКБ'''
|-
! width=&quot;30%&quot; | Бахш
! width=&quot;30%&quot; | Аҳолӣ
!Масоҳат, ҳаз км²
!Зичии аҳолӣ, нафар/км²
|-
| шаҳри [[Хоруғ]] || 28 900
|
|
|-
| [[Ноҳияи Ванҷ]] || 31 900
| 4,4
| 7,8
|-
| [[Ноҳияи Дарвоз]] || 22 000
| 2,8
| 8,6
|-
| [[Ноҳияи Ишкошим]] || 30 800
| 3,7
| 8,9
|-
| [[Ноҳияи Мурғоб]] || 14 400
| 38,4
| 0,4
|-
| [[Ноҳияи Роштқалъа]] || 25 700
| 4,3
| 6,4
|-
| [[Ноҳияи Рӯшон]] || 24 800
| 5,9
| 4,4
|-
| [[Ноҳияи Шуғнон]] || 35 800
| 4,6
| 8,3
|-
|}

== Ҳукумат ==
Сарвари Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон Раиси Ҳукумати он аст, ки аз ҷониби Раиси Ҷумҳури Тоҷикистон таъйин мегардад. Ниҳоди қонунгузори ВМКБ — Маҷлиси намояндагони халқӣ мебошад, ки аз тарафи ҳама мардуми ВМКБ ба муддати 5 сол интихоб мешавад.

Раиси вилоят: [[Алишер Мирзонабот]] (аз 5 ноябри соли 2021)

== Таърих ==
{{Мақолаи асосӣ|Бадахшон}}
14 октябри 1924 дар натиҷаи таъйиноти ҳудуди миллию давлатии ҷумҳуриҳои шӯроии Осиёи Миёна Республикаи Автономии Шӯроии Сотсиалистии Тоҷикистон (дар таркиби Республикаи Шӯроии Сотсиалистии Ӯзбекистон) таъсис ёфт. Вилояти Махсуси Помир, ки пештар ба таркиби Республикаи Автономии Шӯроии Сотсиалистии Туркистон дохил мешуд, ба Вилояти Автономии Бадахшони Кӯҳӣ табдил дода шуд ва тибқи қарори Президиуми КИМ-и ИҶШС аз 2 январи 1925 ба таркиби РАШС Тоҷикистон дохил гардид. Соли 1994 пас аз қабули Конститутсия (Сарқонун)-и Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон табдили ном кард. Мутобиқи моддаи 81-и боби 7-и Конститутсия (Сарқонун)-и Ҷумҳурии Тоҷикистон «Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон қисми таркибӣ ва ҷудонопазири Ҷумҳурии Тоҷикистон» мебошад. Сохтори марзии давлат низоми муайяни воҳидҳои марзӣ буда, мухторӣ ниҳоди махсуси воҳиди марзӣ дар таркиби давлати ягона ва дорои ҳуқуқҳои дар қонун муайяншуда мебошад.

ВМКБ қисми шарқии Ҷумҳурии Тоҷикистонро фаро гирифта, дар шимол бо Ҷумҳурии Қирғизистон, дар шарқ бо Ҷумҳурии Мардумии Хитой, дар ҷануб ва ғарб бо Ҷумҳурии Исломии Афғонистон ҳаммарз мебошад. Масоҳаташ 62,5 ҳазор км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (43 дарсади ҳудуди Тоҷикистон), аҳолиаш 222 300 нафар (2014) ва марказаш ш. Хоруғ мебошад. ВМКБ аз 7 ноҳияи маъмурӣ (Дарвоз, Ванҷ, Рӯшон, Шуғнон, Роштқалъа, Ишкошим ва Мурғоб) иборат аст.

== Табиат ==
Кӯҳу кӯҳдоманҳо, водиҳо ва мардуми дар ин марзу бум зиста дар маъхазҳои қадим зикр шудаанд. Дар бораи сарзамине, ки Бадахшон дар он ҷой гирифтааст, ҳанӯз муаллифини атиқа (минҷумла, Ҳеродот, Ктесий, Мегасфен, Эратосфен, Плиний, Птоломей, Чжан Сян, Сюан Сзян) ва асрҳои миёна, аз ҷумла, сайёҳи венетсиягӣ Марко Поло маълумоти пурарзиш додаанд. Ҷиддан таҳқиқи ҷуғрофиёӣ ва сарвати табиии ин сарзамин аз миёнаҳои асри 19 оғоз гардид. Соли 1971 экспедитсияи ҷуғрофи сайёҳ А. П. Федченко қ-кӯҳҳои Паси Олойро «кашф» карда, онро «канори шимолии Помир» номид. Солҳои 1877-78 экспедитсияи А. А. Северсев, ки аз нақшабардор (топограф)-ҳо, гиёҳшиносу ҷонваршиносҳо иборат буд, сохтори воқеии кӯҳшиноси (орографӣ)-и Бадахшони соҳили рости д. Панҷро таъйин намуд.

Соли 1878 В. Ф. Ошанин пиряхеро дар болооби Муғсу «кашф» кард ва ба номи А. П. Федченко гузошт. Солҳои 1887-95 Г. Е. Грумм-Гржимайло, Б. Л. Громбчевский, П. С. Назаров, К. И. Богданович, С. Гедин олами ҳайвоноту набототи Бадахшони соҳили рости д. Панҷро таҳқиқ намуданд. Ибтидои солҳои 20-ум дар навоҳии кӯҳсори Тоҷикистон, бахусус Бадахшон, таҳқиқоти бунёдӣ оғоз гардиданд. Соли 1901 аъзои экспедитсияи Б. А. Федченко Шуғнону минтақаи Мурғобро таҳқиқ намуданд, ки О. А. Федченко — узви экспедитсия китоберо бо номи «Набототи Помир» нашр намуд. Соли 1916 ҷуғроф ва гиёҳшиноси маъруф Н. И. Вавилов ба Шуғнону Рӯшон омада, навъи гандуми қадимро дар ин минтақа кашф кард.

Соли 1923 нахустин экспедитсияи муҷтамеи шӯравӣ бо роҳбарии Н. Л. Корженевский кӯҳшиносӣ, яхбандӣ, заминшиносӣ (геология), лимнология бахше аз биология ва набототи нуқоти дурдасти Бадахшонро таҳқиқ намуд. Бад-ин тариқ солҳои 1928, 1932, 1933, 1938 ба Бадахшон экспедитсияҳои омӯзишӣ фиристода шуданд. Омӯзишҳои ҷуғрофиёии ҷумҳурӣ ва билхосса Бадахшон дар давраи солҳои баъдиҷангӣ бар асоси таҳқиқоти мушаххаси мустақил ва натиҷагирии маводди қаблан омӯхташуда мутавотир сурат мегирифт.

== Релйеф ==
Шарқи Тоҷикистонро кӯҳҳои мусалсали Бадахшон фаро гирифтаанд. Ин силсилакӯҳҳоро метавон ба Шарқи Бадахшон ва Ғарби Бадахшон ҷудо кард. Марзи шартии байни онҳо аз хатте мегузарад, ки силсилакӯҳҳои Зулумартро бо садди Усой, Яшилкӯл ва резишгоҳи Вахондарё ба дарёи Панҷ мепайвандад. Ҳастаи манзумаи кӯҳсори Бадахшон кӯтоҳ — 108 км, ба таври нисфуннаҳорӣ (меридиан) кашидашудаи силсилакӯҳи Академияи Фанҳо мебошад. Ин натанҳо баландии Тоҷикистон, балки баландтарин нуқтаи тамоми давлатҳои муштаракулманофеъ аст.

Баландии миёнаи қуллаҳои қ-кӯҳҳо 5757 м буда, кӯтали пасттарин — Кашолаях мутаносибан бо баландтарин қуллаи Алп-Монблан баробар аст. Баландтарин қуллаи қ-кӯҳ қуллаи Исмоили Сомонист (собиқ Коммунизм), ки иртифои он 7495 м мебошад. Аз нишебиҳои қулла чанд пирях фуромада бо пиряхи Гармо пайваст мешаванд. Дар қисмати шимоли кӯҳ қуллаи Е. Корженевский (7105 м) ҷой гирифтааст. Онро кашшофи қулла Н. Л. Корженевский ба шарафи ҳамсараш номгузорӣ кардааст. Сууди нахустинро ба қуллаи Исмоили Сомонӣ соли 1933 кӯҳнаварди шӯравӣ В. Абалаков анҷом дода буд. Дар баландии 6000-6100 м Пуштакӯҳ (фалот)-и пиряхии Помир 15 м захомат дорад. Қ-кӯҳи Академияи Фанҳо дар шимол аз соҳили чапи Муғсу ибтидо гирифта, қуллаи он Музҷилга 6376 м иртифо дорад. Аз тарафи ғарби қ-кӯҳи Академияи Фанҳо қ-кӯҳҳои Петри I, Дарвоз, Ванҷ ва Язгулом сар афрохтаанд. Қ-кӯҳи Петри I байни Сурхоб — Муғсу ва Оби Хингов ҷой гирифтааст. Баландтарин қуллаи ин қ-кӯҳ қуллаи Маскав (7685 м) аст. Қ-кӯҳи Дарвозро водии д. Оби Хингов, Яхсу, Ванҷ ва Панҷ печонидаанд. Баландтарин қуллаи ин қ-кӯҳ Арнавад (6083 м) мебошад. Давоми ин қ-кӯҳ Ҳазрати Шоҳ ном дорад. Қ-кӯҳи Ванҷ ғайримуқаррарӣ тангно ва нишеб буда, байни д-ҳои Ванҷ ва Язгулом ҷой гирифтааст. Қ-кӯҳи Язгулом бошад, дар ҷануби қ-кӯҳи Академияи Фанҳо, байни д-ҳои Язгулом ва Бартанг ҷойгузин аст. Иртифои он — қуллаи Инқилоб 6974 м мебошад. Ғарби Бадахшон бо ноҳамвориҳо ва тафовути баландиҳояш фарқ мекунад. Шакли релйефи он фарсоиши (эрозиявӣ)-и муқаррарист. Қ-кӯҳҳои ғарби Бадахшон дараҳои вартадори танг ва қуллаҳои дандонадор дошта доиман барфпушанд. Дарёҳои тезмаҷрои он низ дар дараҳои чуқури тангно туғён доранд. Кӯҳдоманҳо дар иртифои 1700—1800 м аз с. б. қарор гирифта, қуллаҳояшон бештар аз 6000 м баландӣ доранд. Аз сарозерии нишебҳои дараҳо тармаҳо сангчарха фаромада гоҳо кӯлҳо пайдо мешаванд. Байни д-ҳои Бартанг ва Ғунд қ-кӯҳи Рӯшон ҷой гирифта, ки баландтарин қуллаи он — Патхор 6080 м иртифо дорад. Ҷанубтар қ-кӯҳи Шуғнон имтидод меёбад ва андаке ҷудо аз он қ-кӯҳи Шохдара бо иртифои қуллаҳои Карл Маркс (6726 м) ва Энгелс (6510 м) қомат афрохтааст. Дар зовияи ҷануби ғарбии Бадахшон қ-кӯҳи нисбатан кӯтоҳи Ишкошим, ки иртифои қуллаи он — Маяковский 6098 м мебошад. Тамоми қ-кӯҳҳои ғарби Бадахшон пирях доранд.

Новобаста аз баландии мутлақ — то 5000-5500 м аз с. б. релйефи шарқи Бадахшон суффакӯҳ аст. Бештари ҳудуди ин минтақа ҳавзаҳои беобанд. Ин ҷо аз водиҳои фарохи ғайримуқаррарӣ дарёҳои ором (дар баландии 3700 то 5500 м аз с. б.) ҷориянд. Шаклҳои асосии релйефи шарқи Бадахшон пиряхи қадимӣ буда, рӯйи замини ин ҷоро аз обшусташавӣ — облесӣ эмин медоранд. Дар ғарби Бадахшон бошад, қабатҳои пиряхӣ барвақтар об шуда, рӯйи замини онро харобу валангор намуда, дарёбодҳои чуқуре ба вуҷуд омадаанд. Бад-ин сабаб бо тафовут аз ғарби Бадахшон дар қисмати шарқи он облесиву обхӯрдагиҳо кам ба назар мерасанд.

== Сохтори заминшинохтӣ ==
Дар Бадахшон ду системаи чиндори гуногунсинн муайян шудаанд: дар қисмати шимолӣ инкишофи геосиклиналӣ дар охири палеозой ва ибтидои мезозой ба охир расида буд. Тибқи русуб (таҳнишастҳо) ва магмаҳои бавуҷудоӣ, синнии онҳо ва сохторашон дар системаи чиндоршавӣ чанд минтақа таъйин мешавад: минтақаи Қалъаи Хумб — Савуқсой қисми шимоли Бадахшонро фаро мегирад. Тарқиши шимоли Бадахшон ва Уйбулоқ ҳамчун сарҳадди минтақаанд.

Минтақаи Қарокӯл қисмати марказии Помири Шарқиро фаро мегирад. Таҳнишастҳои қадимтарин — сланесҳо (палма) ва шанзорҳои палеозойи поён дар 1500 м ҷойгиранд. Онҳоро қабатҳои оҳаксангӣ (500 м) — силури девон рупӯш мекунанд. Таркиби тектоникии минтақа сохтори блокӣ дорад. Дохили ҳар блок таркибҳои сахт дорад.

Минтақаи Дарвоз — Сарикӯл бо тарқиши Қараарт бошад, ҳаммарз буда, тарқиши Ванҷ — Оқбайтал дар сарҳадди ҷанубии он ҷойгир аст. Дар таркиби таҳнишастҳои карбон-пермини ин ҷо (1000 м) ҷинсҳои кӯҳии терригенӣ мавҷуданд. Сохтори тектоникии ин минтақа таносубан одӣ аст. Минтақаи Бартанг — Рангкӯл (шимоли қисмати ҷануби Бадахшон) чок-буриши стратиграфӣ дорад. Таркибҳои протерозой аз гнейсҳо сланесҳо (палмаҳо)-и шушавӣ ва кварситҳо (5000 м) иборат буда, рӯйи онҳо оҳаксангҳо кембро-ордовикӣ хобидаанд. Минтақаи Рӯшони Пшарт аз дигар манотиқи геологии Бадахшон бо тарқиши ростнишеб фарқ дорад. Сохтори ин минтақа аз таҳнишастҳои силсилаи карбонӣ, пермӣ ва триасӣ иборат аст. Минтақаи Мурғоб — Оқсуй дар шимоли Мурғоб аз соир манотиқи Бадахшон тафовут дорад. Тарқиши Аличур марзи ҷанубии ин минтақа мебошад. Дар сохтори тектоникии минтақа таркиби климот мавҷуд аст, ки ҳастаи он аз таҳнишастҳои силсилавии давра (эра)-и юраю триасӣ ва ду паҳлуи он аз ҷинсҳои кӯҳии палеозойи боло мураттаб гардидааст. Минтақаи Шохдара қисмати ҷанубу ғарбии Бадахшонро фаро гирифтааст. Асосан ин минтақа аз аҷноси кӯҳии даврони архей ва протерозой иборат мебошад.

Аз нигоҳи тектоникӣ ин минтақа аз ду блоки архейӣ таркиб ёфтааст, ки бо вартаи вулкании хеле қадимӣ аз ҳам ҷудо мешаванд ва бо ҷилди нахуст — протерозой пӯшида шудаанд. Бадахшон таърихи хеле мураккабу пурпечи рушди геологиро паси сар намудааст.

== Маъданҳои зеризаминӣ ==
Дар ҳудуди Бадахшон конҳои волфрам (икар) бештар дар таркиби қалъагӣ, мис, тило, молибден ва руҳ, қалъагии навъи скарнавӣ (Оқҷилга) ва грейзенӣ, молибден, сурма, симоб, алюминий (ин кон аз сабаби сифати паст ва захираи кам аҳаммияти иқтисодӣ-истеҳсолӣ надорад) мавҷуданд. Аз гурӯҳи маъданҳои зеризаминии ғайрифилиззӣ дар Бадахшон конҳои шпат (флюорит), слюда, талк, кварс кашф гардидаанд. Ҳамчунин дар Бадахшон захираи фаровони сангҳои ороишии қимат ва камбаҳо, аз ҷумла аметист, морион, раухтопаз, лаъл, булури кӯҳӣ, топаз, турмалин, фирӯза мавҷуд мебошанд.

== Иқлим ==
Иқлими Бадахшон мисли тамоми Тоҷикистон ба як навъ нест. Дар қисмати шимоли он, ба истилоҳ «Помири Шарқӣ» иқлим хушк аст; тобистонаш салқин ва зимистони он камбарфи қаҳратун аст. Силсилаи кӯҳсор ба ташаккули иқлим ва равандҳои тағйири ҳаво мусоидат мекунад. Мураккаб будани релйеф ва баландиҳои аз ҳамдигар хеле тафовутдоштаи кӯҳистон иқлими хоссеро дар ин минтақа ба вуҷуд овардаанд. Ҳарорати пасттарини ҳавои солона дар баландкӯҳҳо ба мушоҳида мерасад ва бо пастравӣ аз баландиҳо афзоиши ҳарорат эҳсос мегардад. Чунончи ҳарорати ҳаво дар стансияи обуҳавосанҷии «Пиряхи Федченко», ки дар баландии 4169м ҷой гирифтааст, 6,90 аст ва ҳамзамон дар нуқтаи гармтарини Тоҷикистон — Айваҷ ин нишондиҳанда ба 17,20 мерасад. Вобаста ба баландӣ аз сатҳи баҳр (3000-3200) давраи хунукӣ бештар аз 8 моҳ идома меёбад. Пасттарин дараҷаи ҳарорат дар Булункӯл (-630) ва Ҷавшангоз (-490) мушоҳида мешавад. Муайян кардани чигунагии бориш дар баландкӯҳҳои Бадахшон баста ба авомили кӯҳшиносист. Намнокӣ бештар дар қисмати ғарбӣ ба назар мерасад. Дар пиряхи Федченко ҳисоби миёнаи бориш 1192 мм ва минтақаи ғарбӣ соле 600 мм (дар баъзе минтақаҳо — Қаракӯл, Мурғоб, Булункӯл ҳатто бориши миёнаи солона 72-86 мм мерасад). Вазиши бод дар бештари ҳудуди Бадахшон ба сабаби баланд будани кӯҳҳо ҳамчун монеа хеле суст ва аммо дар кӯталҳову дараҳо тезтар аст.

=== Хок ===
Қабати рӯпӯши хоки ВМКБ махсусиятҳои худро дорад. Дар баландиҳои 1600 то 2700 м дар теппаҳо ва доманакӯҳҳову нишебиҳои қ-кӯҳҳо хоки қаҳваранги карбонатӣ мавҷуд аст, ки маъмулан серсанг мебошад. Ранги равшану қаҳвагӣ ва дар умқи 20-25 см мавҷуд будани сатҳи карбонатӣ хусусияти фарқкунандаи чунин навъи хок мебошад. Қабати гиёҳдори хок 2-4,5 % буда, вокунишаш сусти ишқорӣ аст. Хокҳои ишқордори равшану қаҳвагӣ дар баландиҳои 2000—2900 м паҳн гардидаанд. Ранги сиёҳчатоби хокистарӣ ва равшани қаҳвагӣ доранд. Дар таги онҳо дар умқи 30-150 м ҷинсҳои асосии вайроншуда мавҷуданд.

=== Дарёҳо ===
Ҳавзаи [[дарёи Панҷ]]. Панҷ дар марзи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз рӯйи дарозӣ (921 км), майдони обҷамъшавӣ (11 4000 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) ва аз рӯйи маҷро (32,1 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) дарёи бузургтарин мебошад. Сарҳадди миёни Тоҷикистону Афғонистон дар тамоми дарозии он қарор дорад. Тибқи таснифоти дарёшинос В. Л. Шулс Панҷ ба навъи дарёҳои аз пиряху барф манбаъгиранда, аз рӯйи тақсимоти солонаи маҷроӣ ба намуди дарёҳои тиёншонӣ бо пуробӣ дар айёми гармо ва маҷрои устувор дар вақти сармо маҳсуб меёбад.

Шохобҳои қисмати рости д. Панҷ — [[Бартанг]], [[Ғунд]], [[Ванҷ]], [[Язғулом]], [[Қизилсу]] (ҷанубӣ) аз ҷумлаи дарёҳои калони ҳавзаи Омударё мебошанд. Маҷмуан ба д. Панҷ бештар аз 60 шохобча (дараҳое чун [[Биҷонддара]], [[Нишуспдара]], [[Морҷакдара]], [[Пишдара]]) мерезанд. Шохобҳои чапи он (аз қабили Шаур, [[Вахондара]], [[Хандуд]], [[Арахт]], [[Чавой]], [[Каҷдара]], [[Чосмуд]] ва ғ.) дар сарзамини Афғонистон ҷорӣ мебошанд.

Д.-и Ванҷ аз ҷиҳати бузургии ҳавзааш (2070 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) ва дарозӣ (92 км) шохоби панҷуми д.-и Панҷ мебошад. Манбаи ин об низ пиряхҳо ва барф аст. Муҳлати миёнаи обхезии ин дарё 199 рӯз мебошад. Дар ҷанубу ғарбии ҳамроҳшавии д. Ванҷ ба Панҷ ҳавзаи д.-и Язгулом воқеъ гардидааст. Майдони ҳавза 1979 км ва дарозии дарё 80 км аст. Авҷи обхезӣ дар моҳҳои июл — август мушоҳида шудааст. Дарёи [[Бартанг]] тибқи масоҳати ҳавза (24 700 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) ва дарозӣ (558 км) шохоби аз ҳама бузургтарини Панҷ мебошад. Баъди он дарёи Ғунд қарор дорад, ки дарозиаш 296 км ва масоҳаташ 13 700 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; буда, дарёи Шохдара (бо 40 шохобаш) низ ба он мерезад. Дар болооб то ба Яшилкӯл рехтан дарё номи Аличӯрро дорад. Қисми болооб дар шарқи Бадахшон ва қисми поёнобаш дар ғарби Бадахшон воқе аст. Маҷмуан д. [[Ғунд]] низ бештар аз 35 шохоб дорад.

=== Кӯлҳо ===
ВМКБ зиёда аз ҳазор адад кӯлҳои хурду бузург дорад, аксари онҳо кӯлҳои пиряхӣ ва баъзеашон дар натиҷаи фуромадани сел, тарма ва чарха (сангпар) ба вуҷуд омадаанд. Бештари кӯлҳои Бадахшони шарқӣ пиряхианд ва бузургтарини онҳо [[Қаракӯл]] аст, ки дар иртифои 3914 м аз с. б. ҷой гирифтааст. Кӯлҳои [[Сарез]] ва [[Яшилкӯл]] дар натиҷаи фуромадани сели бузург пайдо шудаанд.

== Гиёҳон ==
Дар қисмати ғарбии ВМКБ бештар аз 1142 навъи рустаниҳои дараҷаи олӣ муайян шудаанд. Барои омӯзиши рустаниҳои шифобахшу алафӣ дар ВМКБ «Стансияи биологии Помир» дар шарқи вилоят — наздикии Шоркӯл, (рустаниҳои минтақаи аз 3800 то 5000 м баландтар аз с. б.-ро мавриди омӯзиш қарор додааст) дар «Боғи ботаникии Хоруғ» (аз 2150 м то 4000 м аз с. б.) ва «Стансияи биологии Барвоз» дар Шохдара (аз 2600 то 4100 м аз с. б.) таъсис дода шудаанд. Дар водӣ ва дараҳои соҳили рости д. Панҷ дарахту буттаҳои гуногуни мевадори себ, зардолу, гелос, олуча, олуболу, термева (як навъ дӯлонаи худрӯй), муруд, нок, ангур, анор, тут, зирк, ангат, чормағз, қарақот мерӯянд.

Дар ғарби Бадахшон анвои гуногун ва хеле сершумори алафҳои худрӯй ва рустаниҳои шифобахш мавҷуданд. Дар ҳамвориҳо, боғзор ва кӯҳдоманҳо ангури сагак, хоралаф, куруш, шилха, ғумай, мастак, ширгулак, гули лола, қоқу, чармак, пуш, юған, ров, рошак, торон, вин, ҳумоҷак (ҳамон ҳаума, ки дар Авесто ёд шуда ва ҳоло бо номи эфедра маъмул аст), зарбех, зирдос, кавар, гули хайрӣ, думи рубоҳ, гандумак, мушхор, аҷириқгандум, базрулбанҷ, барги зулф, чойкаҳак, бобуна, буғма, видирм, газна (чидғимс), кирёпч, зира, зирк, испанд, райҳон, хчифхор, киравҷ, коснӣ, муғелон, ниёзбӯ, палоч, юған (варх), пудина, роштвидирм, тахач, хуч (гулхор, ẋар), вилчак, камол, мармиҷон, моралаф, пардам, сумбул, тоҷи хурӯс (целозия), тоҷгул, бангидевона, қаланфур, қорч, ҷамилак мерӯянд, ки аксари онҳо шифобахшанд ва табибон аз онҳо фаровон истифода менамоянд. Дар шарқи ВМКБ, ки иқлим ва навъи хоку релйефаш фарқ мекунад, рустаниҳое мерӯянд, ки хосси биёбонҳои баландкӯҳанд; терескен, пуш, ғеша, явшен, шутурхор ва амсоли инҳо. Аз полезиҳову сабзавотӣ дар ғарби вилоят лаблабуи сурх, бодринг, помидор, харбуза, тарбуз, картошка, редиска, пиёз, сир, офтобпараст, турб кошта мешавад. Ғалладонагиҳо гандуми баҳориву тирамоҳӣ, ҷав, ҷуворӣ, нут, боқило, мош, мушунг парвариш мешаванд.

== Ҷонварон ==
Бо вуҷуди минтақаи баландкӯҳ будан дар Бадахшон ҳайвоноту ҳашароти бисёре мавҷуданд, ки иддае аз онҳоро дар соир манотиқи Тоҷикистон ва берун аз он низ наметавон пайдо кард. Олами ҳайвоноти шарқи Бадахшон аз қисмати ғарби он комилан тафовут дорад. Дар минтақаи шарқӣ ҳайвоноте дучор меоянд, ки ба иқлими он ҷо мутобиқ шудаанд ва аз ҷумлаи ҳайвоноти нодир маҳсуб мешаванд. Чунончи хушгов (ғажгов, қутос) ва архар (мешак, гӯсфанди Марко Поло) танҳо дар ин минтақа ба шумули Таббат дучор меоянд (ҳоло қутосро дар ноҳияҳои Айнӣ, Масчо ва қисмате аз навоҳии вилояти Хатлон низ парвариш мекунанд).

Ҳайвоноту ҳашароти Помири Ғарбӣ муқоисатан анвои хеле гуногуну сершумор доранд. Ҳайвоноти дарандаи ваҳшӣ: паланг, хирс, гург, шағол, рӯбоҳ, гурбаи ваҳшӣ, сагобӣ, қашқалдоқ; хояндагон: юрмон, суғур, заргӯш, гулмуш, мири мушон, гуроз; ҳайвони ваҳшии ғайри даранда: нахчиру мешак; ҳайвоноти хонагӣ: гов, буз, гӯсфанд, хушгов (ғажгов, қутос), асп, хар, саг, гурба, харгӯш; ҳашарот: ғунда, ҳазорпо, занбӯр, каҷдум, қунғуз, қаракурт, гамбуск, парвона, кирм (анвои гуногун), парандаҳои ваҳшӣ; кафтар, харкафтар, фохта, фароштурук, досак, гунҷишк, момоҷурғотӣ, тазарвак, саъва, санҷидхор, дуҷ, дурроҷ, кабк, бум, чуғд, куку, зоғ, акка, даркӯб, заргулдор, кабки ҳилол, мурғи ҳумо, каргас, бургут, боз, боша, ғалевоз (чӯҷабарак), бедона; парандаҳои хонагӣ: мурғобӣ, ғоз, мурғ, мурғи марҷон, мурғи султонӣ; хазандаҳо: сагмор, тирмор, гурза, аломор, чипор, мори печон (афъӣ), калтаклос, сангпушт дар манотиқи гуногуни Помири Ғарбӣ дар мавсимҳои гуногуни сол дучор меоянд. Дар кӯҳсорони Помири Ғарбӣ нахчир ва суффакӯҳҳои Помири Шарқӣ архарҳо (мешак, гӯсфанди кӯҳӣ) зиндагӣ мекунанд, ки дар соир манотиқи ҷумҳурӣ ва ҷамоҳири ҳаммарз камтар ба назар мерасанд.

== Иқтисод ==

=== Саноат ===
Ҳоло (2014) дар ҳудуди вилоят 13 корхона ва 20 коргоҳ (сех)-и хурди саноатӣ фаъолият доранд. Дар тайи соли 2013 корхонаҳои саноатии ВМКБ ба маблағи 55,8 млн сомонӣ маҳсулот истеҳсол карданд, ки мутаносибан ба солҳои пешин хеле афзун аст. Иттиҳодияи матбааи вилоят, фабрикаи «Лаъл», ҶДММ «Хуҷаназар», фабрикаи дӯзандагии «Соҳибкор Баҳор», ҶДММ-и «Панҷ», Ҷамъияти саҳомии «Помирэнерҷӣ», фабрикаи дӯзандагии «Ҳаёти Нав», ҶДММ «Помир», «Ориён Гэс»-и Ширг фаъолияти пурсамар доштанд.

=== Кишоварзӣ ===
Ҳаҷми маҳсулоти умумии кишоварзӣ (аслан рустанипарварию чорводорӣ ва парандапарварӣ) дар давоми соли 2013 486 680 ҳазор сомониро ташкил дода, мутаносибан 4,2 дарсад афзуд. То 1 декабри 2013 дар сектори ҷамъиятӣ ва хоҷагиҳои деҳқонӣ дар майдони 15 943 га алафҳои кошташуда ва худрӯй дарав карда шуданд ва аз ин 77145 т хӯроки чорво тайёр карда шуд, ки нисбат ба солҳои пешин зиёд аст. Дар ин сол аз майдони 6114 га 140230 сентнер ғалла, аз майдони 1606 га 370000 сентнер картошка, аз 323 га 106714 сентнер сабзавот, аз 14 га 1795 сентнер зироатҳои полезӣ, аз 70 га 960 сентнер зағир, аз боғоти вилоят 112705 сентнер мева ҷамъоварӣ гардид, ки нисбат ба солҳои пешин зиёдтар аст.

=== Чорводорӣ ===
Ба 1 декабри 2013 дар ҳамаи секторҳои ҷамъиятӣ ва хусусии вилоят саршумори гов 108839 саршумори бузу гӯсфанд 342889 сар ва мурғ 147909 сарро ташкил дод. Дар ин давра ҳаҷми истеҳсоли гӯшт 61825 сентнер, шир 147830 сентнер, тухм 1892 ҳазор дона, пашм 2115 сентнер, асал 1095 сентнерро ташкил дод, ки ин нишондиҳандаҳо низ аз равнақи кишоварзӣ дар вилоят дарак медиҳанд.

Тибқи Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон (аз 25 марти 2011, № 700) дар ноҳияи Ишкошими ВМКБ &quot;Минтақаи озоди иқтисодии «Ишкошим» дар масоҳати 200 га таъсис дода шуд.

== Тандурустӣ ==
Бахши тандурустӣ аз ҷумлаи соҳаҳои афзалиятноки вилоят маҳсуб гардида равнақи он ба пешрафти умумии тамоми соҳоти зиндагӣ мусоидат менамояд. Ҳоло ВМКБ 36 беморхона (1985 кати хоб), 165 бунгоҳи тиббӣ ва бештар аз 120 муассисаи табобатӣ дорад, ки дар ин муассисот бештар аз 500 табиби маълумоти олидор ва зиёда аз 1900 нафар кормандони маълумоти миёнаи тиббӣ сокинони ниёзманди вилоятро табобат менамоянд.

Дар ВМКБ бештар аз 60 чашмаи минералии гарму сард, ки иддае аз онҳо барои табобати беморон истифода мешаванд. Таркиби ин обҳо аз гази карбон «азот» ба маъданҳои гуногуни кимиёи шифобахшида ғалат буда, аксарашон дар Помири Ғарбӣ ҷойгиранд. Маъруфтарину маъмултарини ин чашмаҳои шифобахш дар Мурғоб ду чашма, Ванҷ 5 чашма, Роштқалъа 6 чашма, Шуғнон 3 чашма (маъруфтаринаш Ҷелондӣ), Ишкошим 22 чашма (беназирашон Авҷ, Гармчашма, Бибӣ Фотимаи Заҳро, Даршай) мавриди истифодаи ҳамешагӣ қарор доранд.

== Омӯзишу парвариш ==
Соли таҳсили 1990-91 дар ВМКБ 294 мактаб (92 мактаби ибтидоӣ, 74 — асосӣ ва 128 — миёна) бо фаро гирифтани 48015 нафар толибилм фаъолият доштанд; соли 1992 нахустин мактаби олӣ — Донишгоҳи давлатии ш. Хоруғ ифтитоҳ гардид; соли 1994 Комбинати таълимӣ-истеҳсолии байнимактабӣ дар ш. Хоруғ ба фаъолият шурӯъ намуд; соли 1996 дар заминаи Хонаи пионерон, Стансияи техникони ҷавон, Стансияи туристони ҷавон, Стансияи кӯдакон ва наврасон «Маркази корҳои тарбиявӣ ва беруназмактабӣ»-и назди Идораи маорифи ВМКБ таъсис ёфт; соли 1997 Идораи маорифи ВМКБ дар ҳамкорӣ бо ИТРЕК (Анҷумани таълимоти мазҳабӣ ва тариқаи исмоилия)-и Бадахшон дар вилоят лагерҳои «Саодат»-и ноҳияи Шуғнон, «Умед»-и ш. Хоруғ, «Нур»-и ноҳияи Ишкошим ва «Маърифат»-и ноҳияи Рӯшонро бо фарогирии 100-нафарӣ дар 4 баст ташкил намуд; соли 1998 дар Заминаи мактаби № 3 Литсейи Оғохон ифтитоҳ шуд; соли 2011 хобгоҳ (ду бино) барои донишҷӯёни Донишгоҳи давлатии ш. Хоруғ сохта шуд ва моҳи сентябри ҳамон сол «Муассисаи давлатии таълимии Мактаби президентӣ барои кӯдакони болаёқат дар шаҳри Хоруғ» ба фаъолият пардохт.

Ҳоло дар ВМКБ бештар аз 350 муассисаҳои таълимӣ ва тарбиявии миёна (175), асосӣ (64), ибтидоӣ (76), кӯдакистон (20), интернатҳо (16), марказҳои рушди барвақтии кӯдак (80) фаъолият доранд, ки дар онҳо бештар аз 5400 нафар омӯзгорону мураббиён ба таълиму тарбияи зиёда аз 43 000 кӯдак машғул мебошанд.

Пажӯҳишгоҳи биологии Помир (4 доктор ва 12 номзади илм дорад), Пажӯҳишгоҳи улуми инсонӣ (4 доктор, 15 номзади илм) ва уламои Донишгоҳи давлатии Хоруғ дар пешрафти илми Ҷумҳурии Тоҷикистон мавқеи хос доранд.

== Варзиш ==
Бахши варзиш ва сайёҳӣ низ аз соҳаҳои афзалиятноки самти иҷтимоӣ ва маънавии вилоят ба шумор рафта, Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва ҳокимияти маҳаллӣ ба он таваҷҷуҳи хосса доранд. Соли 2008 дар вилоят ҳамагӣ 10 мактаби варзишӣ амал мекарданд, минбаъд бо ҷалби бештари ҷавонону наврасон тамоми соҳаҳои он рӯ ба рушд ниҳоданд, минҷумла дастаҳои волейбол, баскетбол, гӯштин (анвои гуногуни он), шоҳмот, тенниси рӯйи миз, атлетикаи сабук ва вазнин, футбол, тӯби дастӣ ва амсоли инҳо. Соли 2014 дар ВМКБ 121 нафар номзад ба устоди варзиши Ҷумҳурии Тоҷикистон, 6 нафар мураббии шоистаи Ҷумҳурии Тоҷикистон, 60 нафар устоди варзиши Ҷумҳурии Тоҷикистон, 4 нафар устоди варзиши дараҷаи байналмилалӣ бевосита худ дар мусобиқаҳо ширкат варзида ҳамчунин ба тарбияи шогирдон машғуланд.

== Ниҳодҳои фарҳангӣ ==
Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон 191 китобхонаи ҳамагонӣ бо 1,3 млн нусха китобу маҷалла, 183 фарҳангсаро, 2 синамокада, 1 намоишсаро (театр) ва 1 осорхона дорад.

=== Расонаҳо ===
ВМКБ телевизион ва радиои маҳаллӣ, рӯзномаи «Бадахшон» дорад. Ба тавассути пойгоҳи «Орбита» барномаҳои телевизиони давлатии «Шабакаи якум», «Сафина» ва «Ҷаҳоннамо» пахш мешаванд.

== Ҷоизаҳо ==
Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон [[4 август]]и соли [[1967]] аз ҷониби роҳбарияти Иттиҳоди Шӯравӣ барои дастовардҳои иқтисодӣ ва фарҳангӣ бо ордени Ленин мукофотонида шудааст.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|3|муаллиф=Б. Раҳматов}}

== Пайвандҳо ==
* [http://www.ozodi.org/content/article/24691200.html/ Мақомоти Бадахшон: «Хоруғ дар интизори сайёҳон аст»]

{{Тоҷикистон-ҷуғ-нопурра}}
{{Вилоятҳои Тоҷикистон}}

[[Гурӯҳ:Вилоятҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]]</text>
      <sha1>cwqp3go05mgdqhi5atdm0jtxgb3ldao</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҳуқуқҳои инсон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14057</id>
    <revision>
      <id>1489147</id>
      <parentid>1477850</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T12:10:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1489147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16611" sha1="por7i1oe1fxiv4lvy9d9bqwp797nm7b" xml:space="preserve">{{маъноҳои дигар|Ҳуқуқэҷодкунӣ (мазмунҳо)}}
'''Ҳуқуқҳои инсон''' — 1) маҷмӯи [[ҳуқуқ]] ва уҳдадориҳои инсон мебошад, ки вазъи ҳуқуқии инсонро нисбат ба давлат, имконият ва талаботҳояшро дар соҳаҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ, сиёсӣ, маданӣ муайян мекунад.
 
2)''' Ҳуқуқҳои инсон''' — ин [[қонун]]ан таъмин намудани имконияти қонеь гардонидани [[талабот]] ва манфиатҳои ҳаётии шаҳрвандон мебошад.
== Таърих ==
Мафҳуми ҳуқуқи инсон дар давраи инқилобҳои буржуазӣ пайдо гардида, хусусияти табиӣ ва дахлнопазир дорад. Ҳоло ҳуқуқҳои инсон ба хуқуқҳои шаҳрвандӣ, сиёсӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва маданӣ, тақсим мешавад. Ҳуқуқи инсон дар санадҳои зерини байналмилалӣ баён гардидааст: ({{lang-ru|  [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2_%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%B8_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0  Декларация прав человека и гражданина]}}, Эъломияи ҳуқуқи башар (с. [[1948]]); Паймони байналмилалӣ оид ба ҳуқуқҳои гражданӣ ва сиёсӣ, соли 1966; Паймони байналмилалӣ оид ба ҳуқуқҳои иқтисоди, иҷтимоӣ ва маданӣ, соли 1966; Конститутсияи ҶТ ва дигар санадҳои ҳуқуқӣ.&lt;ref&gt;Фарҳанги  истилоҳоти  ҳуқуқ   /  Зери  таҳрири  Маҳмудов М.А. -  Душанбе: ЭР-граф, 2009. - С. 523&lt;/ref&gt;

Ҳуқуқ низомии қоидаҳои ба ҳама ҳатмӣ буда аз тарафи давлат қабул муқаррар ва тасдиқ карда мешавад

Зарурати хуқуқҳои инсонро инкор кардан мумкин нест. [[Инсон]] худро дар ҳамон маврид комилан дар ҷамьият озод ҳис карда метавонад, ки соҳиби ҳуқуқ ва озодиҳои кафолатнок бошад. Зарурати чунин ҳуқуқхо ба монанди ҳуқуқ ба меҳнат, истироҳат, ҳифзи саломатӣ, таьмини иҷтимоӣ дар вақти пиронсолӣ ва чунин озодиҳо ба монанди озодии ҳуқуқи моликият, виҷдон, сухан, матбуот ва ғайра ба ҳама маьлум аст. Ҳуқуқ ва озодиҳои инсон табиӣ мусодир нашаванда аст. Бе амали гардонданиинин ин ҳуқуқҳои асосии инсон ҳеч гунна озодӣ, инсондустӣ, адолат ва беҳбудии ҳолати инсон шуда наметавонад. Ҳар як инсоне, ки ба дунё меояд, дорои чунин [[хуқуқ]] ва озодиҳо буда ҳамаи онҳо дар назди қонун баробаранд. Ҳамаи шаҳрвандон новобаста аз нажод, ранги пӯст, миллат, чинс, забон, баромади иҷтимоӣ, ҷамъиятӣ, молумулкӣ, [[мансаб]], ақида муносибат ба дин иштирок кардан ё накардан дар иттиҳоди ҷамъиятӣ ҷои истиқомат ва ҳолатҳои дигар дорои ҳуқуқ ва озодиҳои баробар мебошанд. Дорои хуқуқ ва озодиҳои гуногун будани шаҳрвандон маънои онро надорад, ки ҳар як шахс чи тавре ки хоҳад, ҳамон тавр рафтор намояд. Баръакс баамал барории ҳуқуқ ва озодиҳои кониститутсионии ҳар як шахс набояд ҳуқуқ ва озодиҳои дигаронро вайрон намояд, ба ҷамъият ва атрофиён зарар расонад. Зар як шаҳрванд уҳдадор аст, ки кониститутсияи Ҷумхурии Тоҷикистонро риоя намояд, андоз ва ғункуниҳоро супорад, табиатро эҳтиёт ва ёдгориҳои таърихиро ҳифз намояд.

==Нигаред==
* [[Ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрванд]]

== Пайвандҳо ==
* Ташкилотҳои давлатӣ ва байнидавлатӣ:
** [http://ombudsman.tj/ Ваколатдор оид ба ҳуқуқи инсон - Тоҷикистон] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20161006040149/http://ombudsman.tj/ |date=2016-10-06 }},  
** [http://www.ohchr.org/EN/Countries/ENACARegion/Pages/TJIndex.aspx Права человека в Таджикистане на портале УВКПЧ ООН]{{ref-en}}
** [http://russian.dushanbe.usembassy.gov/hrr2010.html Доклад о ситуации с правами человека в Таджикистане (2010)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20111126022201/http://russian.dushanbe.usembassy.gov/hrr2010.html |date=2011-11-26 }} Государственный департамент США
** Документы [http://www.osce.org/odihr/elections/tajikistan БДИПЧ ОБСЕ] и [https://web.archive.org/web/20120309112808/http://cis.minsk.by/page.php?id=164 СНГ] о выборах в Таджикистане
** [http://iwpr.net/report-news/tajik-ombudsman-first-year-office Интервью омбудсмена З. Ализоды]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 2010{{ref-en}}
* Ташкилотҳои ғайридавлатӣ
** [https://web.archive.org/web/20130129083308/http://www.amnesty.org/en/region/tajikistan/report-2011 Раздел о Таджикистане доклада «Международной амнистии» за 2011 год]
** [http://www.humanrts.tj/ Бюро по правам человека и соблюдению законности] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120315213707/http://www.humanrts.tj/ |date=2012-03-15 }}
** [http://www.hrw.org/ru/europecentral-asia/tajikistan Таджикистан на портале «Human Rights Watch»]{{ref-ru}}
** Разделы о Таджикистане доклада ХРВ за [http://iwpr.net/report-news/tajik-ombudsman-first-year-office 2009]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-en}}, [http://jurlugansk.ucoz.org/publ/14-1-0-309 2010] &lt;!-- http://www.hrw.org/world-report-2011/tajikistan --&gt; и [http://www.hrw.org/node/104523 2011] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20150403174540/http://www.hrw.org/node/104523 |date=2015-04-03 }} &lt;!-- http://www.hrw.org/world-report-2012/world-report-2012-tajikistan --&gt;годы
** [http://hrca.org.ru/Tadzhikistan/ Таджикистан на портале «Права Человека в Центральной Азии»] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120305101146/http://hrca.org.ru/Tadzhikistan/ |date=2012-03-05 }}
** [http://ombudsman.tj/rus/ Официальный сайт Уполномоченного по правам человека в Республике Таджикистан] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20161106122902/http://ombudsman.tj/rus/ |date=2016-11-06 }}
** [http://www.un.org/russian/documen/declarat/declhr.htm Декларатсияи умумии ҳуқуқҳои инсон ба забони русӣ]{{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120306175315/http://www.un.org/ru/documents/decl_conv/declarations/declhr.shtml |date=2012-03-06 }}
** [http://www.ohchr.org/russian/index.htm Комиссари Олии СММ оид ба ҳуқуқҳои инсон] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20080410132336/http://www2.ohchr.org/russian/index.htm |date=2008-04-10 }} (Луиз Арбур, Канада)
** [http://hroniki.info/ Ҳуқуқҳои инсон - Русия]
== Таснифот ==
Дар таълимоти ҳуқуқӣ, мувофиқи самти асосии зоҳиршавӣ дар муносибатҳои иҷтимоӣ, ҳуқуқҳои инсон одатан ба ҳуқуқҳои шахсӣ, сиёсӣ, иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва фарҳангӣ тақсим мешаванд; аммо, то андозае, ин тақсимот рамзӣ аст. Барои як қатори онҳо танҳо фарқи байни ҳуқуқи инсон ва ҳуқуқи шаҳрванд муҳим аст.Ҳуқуқҳои инсонро инчунин метавон ба ду қисм тақсим кард: 1) шахсӣ - сиёсӣ; 2) иҷтимоӣ-иқтисодӣ; 3) фарҳангӣ - коллективӣ.Дар зер назарияи маъмули таснифоти ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрванд оварда шудааст.

=== Ҳуқуқҳои Шахсӣ ===
Ҳуқуқҳои шахсӣ ҳуқуқи ҳар як шахс мебошанд ва гарчанде ки онҳоро аксар вақт шаҳрвандӣ меноманд, онҳо мустақиман бо мансубият ба шаҳрвандии давлат алоқаманд нестанд ва аз он барнамеоянд. Онҳо барои ҳар як [[Инсони хирадманд|шахс,]] новобаста аз [[шаҳрвандӣ]], ҷинс, синну сол, [[нажод]], [[Гурӯҳи қавмӣ|миллат]] ё мансубияти [[Дин|динӣ]], табиӣ ва ҷудонашаванда ҳисобида мешаванд. Барои ҳифзи ҳаёт, шаъну шараф ва озодии инсон зарур аст.Ба ҳуқуқҳои шахси одатан:

* [[Ҳуқуқ ба ҳаёт]] ;
* Ҷазо танҳо бо қарори суд муайян карда мешавад- манъи интиқомҳои ғайрисудӣ;
* [[Ҳуқуқ ба дахлнопазирии шахс|Дахлнопазирии шахсӣ]] ;
* Озодии ҳаракат ва интихоби макони зист ;
* Дахлнопазирии манзил;
* Дахлнопазирии мукотиба ;
* Манъи меҳнати маҷбурӣ ;
* Дахлнопазирии моликият (баъзе олимони ҳуқуқшинос онро ҳамчун ҳуқуқи иқтисодӣ тасниф мекунанд; дар Фаронса он аз замони Инқилоби Фаронса ҳамчун яке аз ҳуқуқҳои асосии шахсӣ эътироф шудааст  );
* Шаъну шарафи шахс ;
* [[Озодии виҷдон]] ва дин;
* Ҳуқуқи шахс барои эътирофи қобилияти ҳуқуқии худ;
* Ҳуқуқи паноҳандагӣ;
* Ҳуқуқи шаҳрвандӣ;
* Озодии ҷинсӣ ;
* Ҳуқуқи издивоҷ ва ташкили оила;
* Ҳуқуқи моликияти моликият ба моликият.

=== Ҳуқуқҳои сиёсӣ ===

Ҳуқуқ ва озодиҳои сиёсӣ аз ҳуқуқҳои шахсӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва дигар ҳуқуқҳо бо он фарқ мекунанд, ки онҳо, чун қоида, бо шаҳрвандии давлати мушаххас зич алоқаманданд. Онҳо яке аз гурӯҳҳои ҳуқуқ ва озодиҳои асосии конститутсионии шаҳрвандон мебошанд, зеро иштироки онҳоро дар ҳаёти иҷтимоӣ ва сиёсии кишвар муайян мекунанд.Ҳуқуқҳои сиёсӣ одатан инҳоро дар бар мегиранд:

* [[Баробарҳуқуқӣ|Баробарӣ дар назди қонун]] - набудани табақаҳо;
* [[Озодии виҷдон]] -ҳуқуқ ба доштани ҳама гуна эътиқод, аз ҷумла пайравӣ кардан ба ҳама гуна дин ё пайравӣ накардан ба ҳеҷ кадоме аз онҳо мебошад;
* [[Озодии баён|Озодии сухан]] ва васоити ахбори омма - манъи сензура;
* [[Озодии ҷамъомадҳо]] - ҳуқуқи баргузории ҷаласаҳо ҳам дар дохили бино ва ҳам дар берун;
* Озодии иттиҳодияҳо ин ҳуқуқи ташкили иттифоқҳои касаба бидуни гирифтани иҷозат аст;
* Озодии корпартоӣ;
* Ҳуқуқи шикоят;
* Ҳуқуқи иштирок дар идоракунии кишвари худ. Ҳуқуқ ва озодиҳо аз ҷониби одамон дар соҳаҳои гуногуни фаъолияти ҳаётии ҷомеа ва давлат, аз ҷумла дар соҳаи сиёсӣ, амалӣ гардонида мешаванд. Озодиҳои сиёсӣ дар низоми ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрванд гурӯҳи алоҳидаро ташкил дода, ҳамчун махсусияти ҷудонопазири ҷомеаи мутамаддин баромад мекунанд.

=== Ҳуқуқҳои иҷтимоӣ ва иқтисодӣ ===

Инҳо қобилиятҳои шахс дар соҳаи истеҳсол ва тақсимоти неъматҳои моддӣ мебошанд, ки барои таъмини қонеъ гардонидани ниёзҳо ва манфиатҳои иқтисодӣ ва маънавии ба ҳам алоқаманди инсон пешбинӣ шудаанд.  .Ҳуқуқҳои иҷтимоӣ ва иқтисодӣ инҳоянд:

* Ҳуқуқи меҳнатӣ (ҳуқуқ ба кор ва озодии меҳнат);
* Ҳуқуқи ҳифзи оила, модарӣ, падарӣ ва кӯдакӣ;
* [[Ҳуқуқ ба таъминоти иҷтимоӣ]] ;
* [[Ҳуқуқ ба манзил]] ;
* [[Ҳуқуқ ба маълумот|Ҳуқуқ ба таҳсил]] ;
* [[Ҳуқуқи ҳифзи саломатӣ ва ёрии тиббӣ|Ҳуқуқ ба ҳифзи саломатӣ]] ва ёрии тиббӣ;
* Ҳуқуқ ба рӯзи кории ҳаштсоата, шароити одилонаи корӣ, музди баробар барои кори баробарарзиш ва ғайра.

=== Ҳуқуқҳои фарҳангӣ ===
Ҳуқуқҳои фарҳангӣ рушди маънавии шахсро таъмин мекунанд. Инҳо дар бар мегиранд:

* Озодии илм ва санъат (озодии намудҳои эҷодкорӣ ва таълими адабӣ, илмӣ ва дигар намудҳои он);
* Озодии таълим . Ҳуқуқ ва озодиҳои фарҳангӣ гурӯҳи махсуси ҳуқуқҳо мебошанд, ки рушди маънавии инсонро кафолат дода, ба шахс кӯмак мекунанд, иштирокдори пешрафти маънавӣ, сиёсӣ, иҷтимоӣ, фарҳангӣ гардад. Онҳо аз ҷониби инсон дар раванди фаъолияти маънавӣ ва эҷодӣ ва шиносоӣ бо зебоӣ амалӣ гардонда мешаванд.

=== Ҳуқуқҳои экологӣ ===

* Ҳуқуқ ба муҳити мусоид ;
* Ҳуқуқ ба гирифтани маълумоти боэътимод дар бораи вазъи муҳити зист;
* Ҳуқуқи ҷуброни зараре, ки ба саломатӣ ё моликият дар натиҷаи вайрон кардани муҳити зист расонида шудааст.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Ҳуқуқҳои инсон|*]]
[[Гурӯҳ:Ҳуқуқ]]
[[Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ]]</text>
      <sha1>por7i1oe1fxiv4lvy9d9bqwp797nm7b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҳуқуқу озодиҳои конститутсионии инсон ва шаҳрванд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97110</id>
    <revision>
      <id>1489146</id>
      <parentid>1477849</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T12:10:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1489146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6039" sha1="q14ipw0ybfk59gh7inlfxt5vhnh45np" xml:space="preserve">{{маъноҳои дигар|Ҳуқуқу озодиҳо (мазмунҳо)}}
'''Ҳуқуқу озодиҳои конститутсионии инсон ва шаҳрванд''' — барои [[инсон]] ва [[шаҳрванд (шахси воқеӣ)|шаҳрванд]] [[ҳуқуқ]]у озодиҳои конститутсионӣ воситаи худифодакунӣ ва ошкор намудани лаёқат, таъмини шаъну шараф, ки барои шахсияти озод ҳос аст, воситаи амалӣ гардонидани ҳуқуқҳои инкорнашавандаи ӯ дар идораи ҷомеа, таъмини шароити зарурии нқтисодию иҷтимоӣ ва фарҳангӣ барои қонеъ гардонидани эҳтиёҷоти ҳаётан муҳими моддию маънавӣ мебошанд.  

Боби 2 Конститутсия, ки ба ҳуқуқу озодӣ ва вазифаҳои асосии инсон ва шаҳрванд бахшида шудааст, аз 33 модда иборат буда, аксари онҳо оид ба ҳуқуқу озодиҳои муайян меъёр муқаррар намудаанд. Онҳо на аз маҷмӯи одӣ, балки аз низоми мураккабе иборатанд, ки асоси мантиқй ва мазмуну таъиноти махсус доранд. Ҳуқуқу озодӣ ва вазифаҳои асосии инсон ва шаҳрвандро тибқи Конститутсия ба тариқи зайл тасниф кардан мумкин аст: 
#  [[ҳуқуқу озодиҳои фардӣ]]; 
#  [[ҳуқуқу озодиҳои сиёсӣ]]; 
#  [[ҳуқуқу озодиҳои иҷтимоию иқтисодӣ]]; 
#  вазифаҳои асосии инсон ва [[шаҳрванд (шахси воқеӣ)|шаҳрванд]]; 
#  ҳуқуқу озодӣ ва вазифаҳои асосии инсон ва [[шаҳрванд (шахси воқеӣ)|шаҳрванд]] дар вазъияти фавқулодда; 
#  кафолати хуқуқу озодии инсон ва шаҳрванд.
Ҳамин тариқ, ҳуқуқу озодӣ ва вазифаҳои асосии инсон ва шаҳрванд муносибату алоқаҳои муҳимтарини байни шаҳрвандро бо давлат инъикос намуда, мавқеи шахсро дар ҷомеа муайян менамоянд.&lt;ref&gt;Фарҳанги  истилоҳоти  ҳуқуқ   /  Зери  таҳрири  Маҳмудов М.А. -  Душанбе: ЭР-граф, 2009. - С. 534&lt;/ref&gt;
== Пайвандҳо ==
* Ташкилотҳои давлатӣ ва байнидавлатӣ:
** [http://ombudsman.tj/ Ваколатдор оид ба ҳуқуқи инсон - Тоҷикистон] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20161006040149/http://ombudsman.tj/ |date=2016-10-06 }},  
** [http://www.ohchr.org/EN/Countries/ENACARegion/Pages/TJIndex.aspx Права человека в Таджикистане на портале УВКПЧ ООН]{{ref-en}}
** [http://russian.dushanbe.usembassy.gov/hrr2010.html Доклад о ситуации с правами человека в Таджикистане (2010)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20111126022201/http://russian.dushanbe.usembassy.gov/hrr2010.html |date=2011-11-26 }} Государственный департамент США
** Документы [http://www.osce.org/odihr/elections/tajikistan БДИПЧ ОБСЕ] и [https://web.archive.org/web/20120309112808/http://cis.minsk.by/page.php?id=164 СНГ] о выборах в Таджикистане
** [http://iwpr.net/report-news/tajik-ombudsman-first-year-office Интервью омбудсмена З. Ализоды]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 2010{{ref-en}}
* Ташкилотҳои ғайридавлатӣ
** [https://web.archive.org/web/20130129083308/http://www.amnesty.org/en/region/tajikistan/report-2011 Раздел о Таджикистане доклада «Международной амнистии» за 2011 год]
** [http://www.humanrts.tj/ Бюро по правам человека и соблюдению законности] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120315213707/http://www.humanrts.tj/ |date=2012-03-15 }}
** [http://www.hrw.org/ru/europecentral-asia/tajikistan Таджикистан на портале «Human Rights Watch»]{{ref-ru}}
** Разделы о Таджикистане доклада ХРВ за [http://iwpr.net/report-news/tajik-ombudsman-first-year-office 2009]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-en}}, [http://jurlugansk.ucoz.org/publ/14-1-0-309 2010] &lt;!-- http://www.hrw.org/world-report-2011/tajikistan --&gt; и [http://www.hrw.org/node/104523 2011] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20150403174540/http://www.hrw.org/node/104523 |date=2015-04-03 }} &lt;!-- http://www.hrw.org/world-report-2012/world-report-2012-tajikistan --&gt;годы
** [http://hrca.org.ru/Tadzhikistan/ Таджикистан на портале «Права Человека в Центральной Азии»] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120305101146/http://hrca.org.ru/Tadzhikistan/ |date=2012-03-05 }}
** [http://ombudsman.tj/rus/ Официальный сайт Уполномоченного по правам человека в Республике Таджикистан] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20161106122902/http://ombudsman.tj/rus/ |date=2016-11-06 }}
== Нигаред низ ==
* [[Дахлнопазирии шахс]]
* [[Ҳуқуқи интихоботӣ]]
{{ПБ}}
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ]]
[[Гурӯҳ:Ҳуқуқ]]</text>
      <sha1>q14ipw0ybfk59gh7inlfxt5vhnh45np</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрванд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97122</id>
    <revision>
      <id>1489145</id>
      <parentid>1477848</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T12:10:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1489145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8709" sha1="3v1wfog9gj78ownmvlkphiytkkxadcc" xml:space="preserve">'''Ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрванд''' - унсури муҳими [[давлати ҳуқуқбунёд]], институти аввалиндараҷаи ҷомеаи шаҳрвандӣ, нишонаи болоравии ҷомеаи инсонӣ, [[маданияти ҳуқуқӣ]] ва умуман тамаддун аст. Назария ва амалияи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд таърихи бисёрасра дошта, дар ҳуҷҷатҳову санадҳои гуногуни таърихи башар инъикос ёфтааст, ба монанди ''Эъломияи истиқлоли [[ИМА]] (с. [[1776]])'' ({{lang-ru|  [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%A1%D0%A8%D0%90  Декларация независимости США]}}, ''Эъломияи ҳуқуқҳои инсон ва шаҳрванди Фаронса (с. [[1789]])'' ({{lang-ru|  [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2_%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%B8_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0  Декларация прав человека и гражданина]}}, ''Эъломияи ҳуқуқи башар (с. [[1948]])'' ({{lang-ru|  [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%81%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2_%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0  Всеобщая декларация прав человека]}} ва ғ.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ([[1994]]) ҳуқуқҳои фитрии инсонро дар моддаи 5 мустаҳкам кард. 
Боби дуюми Конститутсия бошад, пурра ба ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд бахшида шудааст. Ҳуқуқҳои фитрии инсон ҳуқуқҳои шаҳрвандони Тоҷикистон, хориҷиён ва ашхоси бешаҳрвандро дар назар дорад, ки табиатан (новобаста аз давлат ва ҷои зисту сукунат) мансуби ҳар як фард мебошанд.

'''Ҳуқуқҳои шаҳрванд''' - ҳуқуқҳои шаҳрванди Тоҷикистонро дар назар дорад. [[Озодӣ (дар хуқуқ)|Озодӣ]] - соҳаи бо хуқуқ кафолатгаштаи мухторияти фард аст, ки дар ҳудуди он шахс мустақилона, мувофиқи хоҳишаш амал мекунад. Ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд – вазъи ҳуқуқии шахс ба воситаи маҷмӯи хуқуқу озодӣ ва вазифаҳои асосии инсон ва шаҳрванд, ки дар меъёрҳои ҳамаи соҳаҳои ҳуқуқи амалкунанда инъикос ёфтаанд, муайян мегардад. Асоси вазъи ҳуқуқии инсон ва шаҳрванд бошад, ҳуқуқу озодӣ ва вазифаҳои ба тарзи конститутсионӣ муқаррар гардидаро дарбар мегиранд.
Барои инсон ва шаҳрванд ҳуқуқу озодиҳо воситаи худифодакунӣ ва ошкор намудани лаёқати дар ҷомеа ташаккул ва инкишофёбӣ, таъмини шаъну шараф, ки барои шахсияти озод хос аст, воситаи амалӣ гардонидани ҳуқуқҳои инкорнашавандаи ӯ ба иштирок дар идораи ҷомеа, ки узви он аст, таъмини шароити зарурии иқтисодию иҷтимоӣ ва фарҳангӣ барои қонеъ гардонидани эҳтиёҷоти ҳаётан муҳими моддию маънавӣ мебошанд.
Ҳуқуқу озодиҳои асосии инсон ва шаҳрванд бо шакли махсуси ҳуқуқии муқаррар ва мустаҳкам гардидан хусусиятноканд. Онҳо дар санади олии ҳуқуқии давлат - Конститутсия, ки қувваи олии ҳуқуқӣ дорад, мустаҳкам карда мешаванд.&lt;ref&gt;Фарҳанги  истилоҳоти  ҳуқуқ   /  Зери  таҳрири  Маҳмудов М.А. -  Душанбе: ЭР-граф, 2009. -  с. 533-534&lt;/ref&gt;

Дар мамолики демократӣ [[Омбудсман]]  ({{lang-en|ombudsman}}), тоҷикӣ - [[додовар]] - шахси мансабдоре, аз тарафи [[Президент]] таъйин ва ё аз ҷониби [[Парламент]] бо мақсади назорат бурдан барои риояи ''Ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрванд'' аз болои мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, инчунин шахсони алоҳида ва иттиҳодияҳо интихоб карда мешавад.

== Пайвандҳо ==
* Ташкилотҳои давлатӣ ва байнидавлатӣ:
** [http://ombudsman.tj/ Ваколатдор оид ба ҳуқуқи инсон - Тоҷикистон] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20161006040149/http://ombudsman.tj/ |date=2016-10-06 }},  
** [http://www.ohchr.org/EN/Countries/ENACARegion/Pages/TJIndex.aspx Права человека в Таджикистане на портале УВКПЧ ООН]{{ref-en}}
** [http://russian.dushanbe.usembassy.gov/hrr2010.html Доклад о ситуации с правами человека в Таджикистане (2010)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20111126022201/http://russian.dushanbe.usembassy.gov/hrr2010.html |date=2011-11-26 }} Государственный департамент США
** Документы [http://www.osce.org/odihr/elections/tajikistan БДИПЧ ОБСЕ] и [https://web.archive.org/web/20120309112808/http://cis.minsk.by/page.php?id=164 СНГ] о выборах в Таджикистане
** [http://iwpr.net/report-news/tajik-ombudsman-first-year-office Интервью омбудсмена З. Ализоды]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 2010{{ref-en}}
* Ташкилотҳои ғайридавлатӣ
** [https://web.archive.org/web/20130129083308/http://www.amnesty.org/en/region/tajikistan/report-2011 Раздел о Таджикистане доклада «Международной амнистии» за 2011 год]
** [http://www.humanrts.tj/ Бюро по правам человека и соблюдению законности] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120315213707/http://www.humanrts.tj/ |date=2012-03-15 }}
** [http://www.hrw.org/ru/europecentral-asia/tajikistan Таджикистан на портале «Human Rights Watch»]{{ref-ru}}
** Разделы о Таджикистане доклада ХРВ за [http://iwpr.net/report-news/tajik-ombudsman-first-year-office 2009]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-en}}, [http://jurlugansk.ucoz.org/publ/14-1-0-309 2010] &lt;!-- http://www.hrw.org/world-report-2011/tajikistan --&gt; и [http://www.hrw.org/node/104523 2011] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20150403174540/http://www.hrw.org/node/104523 |date=2015-04-03 }} &lt;!-- http://www.hrw.org/world-report-2012/world-report-2012-tajikistan --&gt;годы
** [http://hrca.org.ru/Tadzhikistan/ Таджикистан на портале «Права Человека в Центральной Азии»] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120305101146/http://hrca.org.ru/Tadzhikistan/ |date=2012-03-05 }}
** [http://ombudsman.tj/rus/ Официальный сайт Уполномоченного по правам человека в Республике Таджикистан] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20161106122902/http://ombudsman.tj/rus/ |date=2016-11-06 }}

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
* [[Ҳуқуқи инсон]]
* [[Ҳуқуқу озодиҳои конститутсионии инсон ва шаҳрванд]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Мафҳумҳои ҳуқуқ]]</text>
      <sha1>3v1wfog9gj78ownmvlkphiytkkxadcc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рутбаҳои ҳарбии Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>209074</id>
    <revision>
      <id>1489168</id>
      <parentid>1487862</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T18:57:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ислоҳи вожаҳо, ислоҳи манобеъ</comment>
      <origin>1489168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44137" sha1="t2j67tgy8w8h4z0zdhlctxstwzz8yjo" xml:space="preserve">[[Дараҷаи низомӣ|Дараҷабандии низомӣ]] сомонае созманд барои шинохти силсиламаротиб дар [[нерӯҳои мусаллаҳ]] аст, ки дониш, коршиносӣ ва шоистагии низомиён дар раҳбарӣ ва фармондеҳии [[Ягон|яконе]] аз нерӯҳои мусаллаҳро нишон медиҳад. 

'''Дараҷаҳои низомӣ дар [[Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]]''' — феҳристе аз дараҷаҳои низомӣ ва нишонаҳои онҳо дар Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон аст, ки бар асоси моддаи 38 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ» № 139 аз 10 ноябри соли 2000 муқаррар шудаанд&lt;ref name=&quot;Қонун&quot;&gt;{{Cite web |url=https://mmk.tj/content/%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-%D3%AF%D2%B3%D0%B4%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%83%D0%BC%D1%83%D0%BC%D0%B8%D0%B8-%D2%B3%D0%B0%D1%80%D0%B1%D3%A3-%D0%B2%D0%B0-%D1%85%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8-%D2%B3%D0%B0%D1%80%D0%B1%D3%A3 |title=Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ» |access-date=2026-03-15 |archive-date=2022-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808071227/http://ncz.tj/content/%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD-%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BE-%D0%B2%D1%81%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D1%8F%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%B8-%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D0%B5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

= Сохтори рутбаҳои ҳарбӣ =
Дар Қувваҳои Мусаллаҳ, дигар қӯшунҳо ва сохтори ҳарбӣ чунин ҳайати хидматчиёни ҳарбӣ муайян карда шуда, мувофиқан рутбаҳои ҳарбии зерин аз тарафи Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар карда мешавад&lt;ref name=&quot;Қонун&quot; /&gt;:

{| width=&quot;100%&quot; style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#FFFFFF; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! colspan=&quot;24&quot; | [[Афсар]]он
|- bgcolor=&quot;#dadada&quot;
!{{flagicon|Tajikistan}} '''[[Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]'''
! colspan=&quot;10&quot; | [[Солор]]он
! colspan=&quot;6&quot; | [[Сардор]]он
! colspan=&quot;8&quot; | [[Саркарда]]гон
|- align=&quot;center&quot;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|rowspan=2|[[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|100px]]
| colspan=2 rowspan=2|
| colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OF-9e.png|50px]]
| colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OF-8.png|50px]]
| colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OF-7.png|50px]]
| colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OF-6.png|50px]]
| colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OF-5.png|50px]]
| colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OF-4.png|50px]]
| colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OF-3.png|50px]]
| colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OF-2.png|50px]]
| colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OF-1c.png|50px]]
| colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OF-1b.png|50px]]
| colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OF-1a.png|50px]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| colspan=2| '''Генерали артиш'''
| colspan=2| '''Генерал-полковник'''
| colspan=2| '''Генерал-лейтенант'''
| colspan=2| '''Генерал-майор'''
| colspan=2| '''Полковник'''
| colspan=2| '''Подполковник'''
| colspan=2| '''Майор'''
| colspan=2| '''Капитан'''
| colspan=2| '''Лейтенанти калон'''
| colspan=2| '''Лейтенант'''
| colspan=2| '''Лейтенанти хурд'''
|- style=&quot;background-color:#CCCCCC; width: 100%&quot;
!'''Дараҷаҳои пешниҳодӣ'''&lt;ref name=&quot;Джайхани&quot;&gt;[https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани]&lt;/ref&gt; !! colspan=4 | [[Артишсолор]] !! colspan=2 | [[Сипаҳсолор]] !! colspan=2 | [[Лашкарсолор]] !! colspan=2 | [[Гундсолор]] !! colspan=2 | [[Сарҳанг]] !! colspan=2 | [[Сарҳангёр]]!! colspan=2 | [[Саргурд]] !! colspan=2 | [[Сарвашт]] !! colspan=2 | [[Меҳтар таҳмадор]] !! colspan=2 | [[Таҳмадор]] !! colspan=2 | [[Кеҳтар таҳмадор]] 
&lt;/noinclude&gt;
|-
|}

&lt;noinclude&gt;
{| width=&quot;100%&quot; style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#FFFFFF; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! colspan=&quot;16&quot; | Дараҷадорон ва сарбозон
|- bgcolor=&quot;#dadada&quot;
!'''{{flagicon|Tajikistan}} [[Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]'''
! colspan=&quot;4&quot; | [[Размсоз]]он
! colspan=&quot;8&quot; | [[Размовар]]он
! colspan=&quot;4&quot; | [[Сарбоз]]он
|- align=&quot;center&quot;
|-
&lt;/noinclude&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| rowspan=2 | [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|100px]]
| colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OR-9b.png|50px]]
| colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OR-9a.png|50px]]
| colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OR-8.png|50px]]
| colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OR-7.png|50px]]
| colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OR-6.png|50px]]
| colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OR-5.png|50px]]
| colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OR-4.png|50px]]
| colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OR-1.png|50px]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| colspan=2| ''' Прапоршики калон'''
| colspan=2| '''Прапоршик'''
| colspan=2| '''Старшина'''
| colspan=2| '''Сержанти калон'''
| colspan=2| '''Сержант'''
| colspan=2| '''Сержанти хурд'''
| colspan=2| '''Ефрейтор'''
| colspan=2| '''Аскар'''
|- style=&quot;background-color:#CCCCCC; width: 100%&quot;
!'''Дараҷаҳои пешниҳодӣ'''&lt;ref name=&quot;Джайхани&quot; /&gt;||colspan=2| [[Меҳтар размсоз]] ||colspan=2| [[Размсоз]] ||colspan=2| [[Размдор]] ||colspan=2| [[Меҳтар размовар]] ||colspan=2| [[Размовар]] ||colspan=2| [[Кеҳтар размовар]] ||colspan=2| [[Размёр]] ||colspan=2| [[Сарбоз]]
|-
|}

Пас аз рутбаи ҳарбии хидматчии ҳарбие, ки дар қисми ҳарбии гвардия ё ҷузъу томи гвардиявӣ хидмат мекунанд, калимаи «гвардия» илова карда мешавад. Ба рутбаи ҳарбии хидматчии ҳарбие, ки ихтисоси қайди ҳарбии ҳуқуқӣ, тиббӣ дорад, мутобиқан калимаҳои «адлия», «хидмати тиббӣ», илова карда мешавад. Ба рутбаи ҳарбии шаҳванде, ки дар эҳтиёт ё дар истеъфо мебошад, мутобиқан калимаи «эҳтиёт» ё «мустаъфӣ» илова карда мешавад. Ҷорӣ намудани рутбаҳои хидматӣ, махсус ё дараҷаи ихтисосии ба рутбаҳои ҳарбӣ монанд барои шахсони мансабдор, кормандон ва хидматчиёни вазорату идораҳо, корхонаҳо, ташкилоту муассисаҳо ва иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ манъ аст&lt;ref name=&quot;Қонун&quot; /&gt;.

== Тоҷикисозии дараҷаҳои низомии Тоҷикистон == 
[[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Вазорати дифоъи Тоҷикистон]] дар [[соли 2018]] хостори тоҷикисозии дараҷаҳои низомии Нерӯҳои мусаллаҳи ин кишвар шуд ва аз Кумитаи забону истилоҳоти Тоҷикистон дархост кард, ки баробарҳои тоҷикӣ барои дараҷаҳои низомии русӣ пешниҳод кунад. Умед Ҷайҳонӣ, узви коргурӯҳи муштараки вожагузинии Кумитаи забону истилоҳот ва Вазорати дифоъи Тоҷикистон, бо пайравӣ аз усули таърихгароӣ, пайвастагӣ, ҳамгунсозӣ ва стандартисозии истилоҳоти низомӣ дар миёни кишварҳои форсизабон, вожаҳои [[артиш]], [[сипоҳ]], [[лашкар]], [[гунд]], [[ҳанг]], [[гурдон]], [[вашт]], [[таҳма]], [[разма]] ва [[гурӯҳ]]ро ба тартиб ба ҷои истилоҳоти русии ''армия'', ''корпус'', ''дивизия'', ''бригада'', ''полк'', ''баталион'', ''рота'', ''взвод'', ''отделение'' ва ''звено'' пешниҳод кард. 
Вай ҳамчунин аз ин вожаҳо барои фармондеҳони ин ягонҳои артишӣ, ба тартиб, дараҷаҳои [[артишсолор]], [[сипаҳсолор]], [[лашкарсолор]], [[гундсолор]], [[сарҳанг]], [[саргурд]], [[сарвашт]], [[таҳмадор]], [[размдор]] ва [[размёр]]ро пешниҳод кард, ки аз истилоҳоту алқоб ва маносиби низомии даврони [[Ашкониён]], [[Сосониён]], [[Сомониён]] ва [[дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон]] баргирифта ва ё аз рӯи онҳо сохта шудаанд&lt;ref&gt;[https://www.ozodi.org/a/proposal-for-changing-military-ranks-in-tajikistan/29233584.html Полк-ҳанг, полковник - сарҳанг ва генерал-майор – гундсолор?]&lt;/ref&gt;. Кумитаи забону истилоҳот ин вожаҳоро барои ҷойгузин кардани рутбаҳои русӣ ба гурӯҳи кории Шурои амнияти миллӣ ва Вазорати дифоъ пешниҳод кардааст&lt;ref&gt;[https://www.ozodi.org/a/tajik-army-translation-asia/30085281.html Дар ниҳоят &quot;генерал&quot; - &quot;солор&quot; ва &quot;дивизия&quot; - &quot;лашкар&quot; мешаванд?]&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Вожаҳои пешниҳодӣ барои ҷойгузинии номи русии ягонҳо ва дараҷаҳо&lt;ref name=&quot;Джайхани&quot; /&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |номи ягонҳо
! rowspan=&quot;2&quot; |решашиносӣ
! colspan=&quot;2&quot; |номи дараҷаҳо
! rowspan=&quot;2&quot; |решашиносӣ
|-
|-align=&quot;center&quot;
|&lt;small&gt;кунунӣ&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;пешниҳодӣ&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;кунунӣ&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;пешниҳодӣ&lt;/small&gt;
|-
| 
| 
|
| ''қаторӣ''
| ''[[сарбоз]]'' 
| &lt;small&gt;‘''касе, ки аз сару ҷони худ гузаштаву омодаи ҷонбозӣ бошад''’ аз ''сар'' ({{lang-pal|''sar''}} &lt; {{lang-peo|''*sarah-''}}) + ''боз'' ({{lang-pal|wāz-}} ‘''бохтан''’) ‘''аскар'', ''аксари қатории пиёда''; ''сипоҳӣ'', ''лашкарӣ''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;
|-
| 
|
|
| ''ефрейтор''
| ''[[размёр]]''
| &lt;small&gt;{{lang-fa|'''رزم‌یار‎ '''}} ‘''ёрикунанда дар разм''’ (''капрал дар [[Сипоҳи посдорони Инқилоби исломӣ|Сипоҳи посдорон]]'') &lt; ''[[разм]]'' ({{lang-pal|''razm''}}  &lt; {{lang-peo|''*razma-''}} ‘''[[разма]]''’ &lt; [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' ‘''ороиши ҷангӣ''’ аз √''*raź-'' ‘''оростан''’) + ''ёр'' ‘''ёвар''’ ({{lang-pal|''ayār''}} ‘''ёвар''’ &lt; *''hada-bāra-'' ‘''ёвар''’)&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot;&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-57-6.&lt;/ref&gt;
|-
| ''отделение''
| ''[[разма]]''
| &lt;small&gt;{{lang-peo|''*razma-''}} ‘''[[якон|якони размӣ]]''’ &lt; ''*raźman-'' ‘''ороиши размӣ''’ &lt; √''*raź-'' ‘''оростан''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;&lt;/small&gt;
| ''сержанти хурд''
| ''[[кеҳтар размовар]]''
| &lt;small&gt;{{lang-fa|‌'''کهتر رزم‌آور'''}} аз ''кеҳтар'' ‘''пойинтар ба мақому мартаба''’ ({{lang-pal|''kehtar''}} &lt; {{lang-peo|''*kaθi̯ah-tara-''}} ‘''хурдтар''’ &lt; {{lang-peo|''*kaśia(h)-''}} ‘''кеҳ'', ''хурд''’) + ''размовар''&lt;/small&gt;
|-
| 
| 
|
| ''сержант''
| ''[[размовар]]''
| &lt;small&gt;{{lang-fa|‌'''رزم‌آور'''}} ‘''сержант дар Сипоҳи посдорон''’ (аз ''разм'' + ''-овар'' ‘''оваранда''’ &lt; {{lang-pal|''-āvar''}} &lt; {{lang-peo|''*bara-''}} ‘''баранда''’ &lt; √''*bar-'' ‘''бурдан''’)&lt;/small&gt;
|-
| 
| 
|
| ''сержанти калон''
| ''[[меҳтар размовар]]''
| &lt;small&gt;{{lang-fa|'''مهتر رزم‌آور'''}} аз ''меҳтар'' ‘''бузургтар ба мақому мартаба''’ ({{lang-pal|''mehtar''}} ‘''бузургтар''’ &lt; {{lang-peo|''*maθi̯ah-tara-''}} &lt; {{lang-peo|''*maśia(h)-''}} ‘''меҳ'', ''бузург''’) + ''размовар''&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;&lt;/small&gt;
|-
| 
| 
| 
| ''старшина''
| ''[[размдор]]''
| &lt;small&gt;{{lang-fa|'''رزم‌دار'''}} ‘''старшина дар Сипоҳи посдорон''’ аз ''разм'' + ''-дор'' ({{lang-pal|''dār''}} &lt; {{lang-peo|*''dār(a)-''}} &lt; эронии бостон: ''*dārai̯a-'' ‘''доштан''; ''доранда''’)&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;&lt;/small&gt;
|-
| 
| 
|
| ''прапоршик''
| ''[[размсоз]]''
| &lt;small&gt;{{lang-fa|'''رزم‌ساز‎'''}} ‘''он ки нақшаву тарҳи ҷанг ё амалиёти размиро ба хубӣ бидонад ва нерӯро омодаи разм ё корзор кунад''’&lt;ref name=&quot;Козимӣ&quot;&gt;{{Cite web |url=https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85%DB%8C/ |title=''Сипаҳбад Муҳаммад Козимӣ''. Фарҳанги вожаҳои низомӣ. – Теҳрон: Чопхонаи Артиши шоҳаншоҳӣ, 1355 (чопи дувум) – 440 саҳ. |accessdate=2023-07-22 |archivedate=2023-07-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230731081254/https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85%DB%8C/ }}&lt;/ref&gt; &lt; ''разм'' + ''соз'' ({{lang-fa|'''ساز‎'''}} &lt; {{lang-pal|''sāč'' : ''sāxtan''}} ‘''сохтан'', ''омода кардан'', ''тартиб додан''’ &lt; {{lang-peo|''*sāča-''}} &lt; √''*sak-'' ‘''омода будан'', ''тавонистан''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;)&lt;/small&gt;
|-
| 
| 
|
| ''прапоршики калон''
| ''[[меҳтар размсоз]]''
| &lt;small&gt;{{lang-fa|'''مهتر رزم‌ساز‎'''}} аз ''меҳтар'' + ''размсоз''&lt;/small&gt;
|-
| ''взвод''
| ''[[таҳма]]''
| &lt;small&gt;{{lang-pal|''taḥma''}} ‘''нерӯ''’ &lt; {{lang-xpr|''taḥm''}} ‘''нерӯманд''’ &lt; эронии бостон: ''*taxma-'' ‘''таковар''’ &lt; √''*tak-'' ‘''тохтан''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;&lt;/small&gt;
| ''лейтенанти хурд''
| ''[[кеҳтар таҳмадор]]''
| &lt;small&gt;{{lang-fa|'''کهتر تهمه‌دار‎'''}} аз ''кеҳтар'' + ''таҳмадор'' ({{lang-fa|'''تهمه‌دار‎'''}}) ‘''лейтенант''’&lt;/small&gt;
|-
| 
| 
|
| ''лейтенант''
| ''[[таҳмадор]]''
| &lt;small&gt;{{lang-fa|'''تهمه‌دار‎'''}} &lt; {{lang-xpr|''tahmadār''}} ‘''фармондеҳи [[таҳма]]''’&lt;ref&gt;''Лившиц В. А.'' Парфянская ономастика. – СПб.: - Петербургское лингвистическое общество, 2010. – 400 с., ил. – (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1.&lt;/ref&gt;: ''[[таҳма]]'' + ''-дор'' &lt; {{lang-pal|''dār''}} &lt; {{lang-peo|*''dār(a)-''}} &lt; эронии бостон: ''*dārai̯a-'' ‘''доштан''; ''доранда''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;&lt;/small&gt;
|-
| 
| 
|
| ''лейтенанти калон''
| ''[[меҳтар таҳмадор]]''
| &lt;small&gt;{{lang-fa|'''مهتر تهمه‌دار‎'''}} аз меҳтар + ''таҳмадор'' ({{lang-fa|'''تهمه‌دار‎'''}}) ‘''лейтенант''’&lt;/small&gt;
|-
| ''рота''
| ''[[вашт]]''
| &lt;small&gt;{{lang-fa|'''وشت'''}} &lt; {{lang-pal|''wašt''}} ‘''бахше аз [[гурдон|''drafš'']]''’ &lt; {{lang-xpr|''wast''}} ‘''даста''’&lt;/small&gt;
| ''капитан''
| ''[[сарвашт]]''
| &lt;small&gt;{{lang-fa|'''سروشت'''}} ‘''[[саркарда]], [[сардор]]''’&lt;ref name=&quot;Луғатнома&quot;&gt;[https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/183737/سروان ''Деҳхудо'', ''Алиакбар''. Луғатномаи Деҳхудо (нусхаи диҷитол) бар асоси нусхаи физикии 15-ҷилдии интишори соли 1377. — Муассисаи Луғатномаи Деҳхудо ва Маркази байнулмилалии омӯзиши забони форсии Донишгоҳи Теҳрон, 1399.]{{Пайванди мурда|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Козимӣ&quot; /&gt; &lt; ''сар'' &lt; {{lang-pal|''sar-''}} &lt; {{lang-peo|''sarah-''}}) + ''-вашт'' &lt; {{lang-pal|''wašt''}} &lt; {{lang-xpr|''wašt''}} ‘''даста''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;&lt;/small&gt;
|-
| ''баталион''
| ''[[гурдон]]''
| &lt;small&gt;{{lang-fa|'''گردان'''}} ‘''бахше аз [[ҳанг]]''’&lt;ref name=&quot;Ҳазорвожа&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392.|accessdate=2022-09-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2022-09-30}}&lt;/ref&gt; &lt; {{lang-pal|''gurd''}} ‘''паҳлавон''’ &lt; *''vr̥ta-'' &lt; √*''vr̥t-'' : *''vart-'' ‘''пойдорӣ кардан; посдорӣ кардан''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;&lt;/small&gt;
| ''майор''
| ''[[саргурд]]''
| &lt;small&gt;{{lang-fa|'''سرگرد'''}} ‘''сардори [[гурдон]]''’&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.afghandata.org:8080/xmlui/handle/azu/13702 |title=''Билгиромӣ, Ғуломалихон Озод''. Хизонаи омира. — Ҳинд (Конпур), 1871; 1900 |accessdate=2019-01-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200928184200/http://afghandata.org:8080/xmlui/handle/azu/13702 |archivedate=2020-09-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Козимӣ&quot; /&gt; &lt; ''сар'' + ''гурд''&lt;/small&gt;
|-
| 
| 
|
| ''подполковник''
| ''[[сарҳангёр]]''
| &lt;small&gt;{{lang-fa|'''سرهنگیار'''}} ‘''ёвари сарҳанг''’ &lt; ''[[сарҳанг]]'' + ёр ‘''ёвар''’ &lt; {{lang-fa|''yār''}} &lt; {{lang-pal|''ayār''}} ‘''ёвар''’ &lt; *''hada-bāra-'' ‘''ёвар''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;&lt;/small&gt;
|-
| ''полк''
| ''[[ҳанг]]''
| &lt;small&gt;{{lang-fa|'''هنگ'''}} ‘''бахше аз гунд''’&lt;ref name=&quot;Ҳазорвожа&quot; /&gt; &lt; {{lang-pal|''hang''}} ‘''нерӯ'', ''зӯр''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;&lt;/small&gt;
| ''полковник''
| ''[[сарҳанг]]''
| &lt;small&gt;{{lang-fa|'''سرهنگ'''}} ‘''сардори ҳанг''’&lt;ref name=&quot;Козимӣ&quot; /&gt; &lt; {{lang-pal|''sarhang''}} &lt; {{lang-peo|''*sara-''}} ‘''сар''; ''пеш''’ + √''θang-'' ‘''кашидан''; ''ҳанҷидан''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;&lt;/small&gt;
|-
| ''бригада''
| ''[[гунд]]''
| &lt;small&gt;{{lang-xpr|''gund''}} ‘''бахше аз [[лашкар]]''’ &lt; ''*vr̥nda-''&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;&lt;/small&gt;
| ''генерал-майор''
| ''[[гундсолор]]''
| &lt;small&gt;{{lang-fa|'''گندسالار'''}} ‘''фармондеҳи гунд''’ &lt; {{lang-xpr|''gund-sālār''}} &lt; {{lang-xpr|''gund''}} + {{lang-xpr|''sālār''}} &lt; {{lang-xpr|''sarδār''}} &lt; [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*sara-dāra-''&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;&lt;/small&gt;
|-
| ''дивизия''
| ''[[лашкар]]''
| &lt;small&gt;{{lang-fa|'''لشکر'''}} ‘''бахше аз [[сипоҳ]]''’&lt;ref name=&quot;Ҳазорвожа&quot; /&gt; &lt; {{lang-peo|''*raxša-kara-''}} ‘''посдоранда; поянда''’ &lt; эронии бостон: ''*raxš-'' + ''*kar-'' ‘''посдорӣ кардан''’)&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;&lt;/small&gt;
| ''генерал-лейтенант''
| ''[[лашкарсолор]]''
| &lt;small&gt;{{lang-fa|'''لشکرسالار‎'''}} ‘''фармондеҳи лашкар''’ навсохта аз ''[[лашкар]]'' + ''[[солор]]''&lt;/small&gt;
|-
| ''корпус''
| ''[[сипоҳ]]''
| &lt;small&gt;{{lang-fa|'''سپاه'''}} &lt; {{lang-pal|''spāh''}} &lt; {{lang-peo|''spāda-''}} &lt; [[забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*spāda-'' ‘''сипоҳ''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;&lt;/small&gt;
| ''генерал-полковник''
| ''[[сипаҳсолор]]''
| &lt;small&gt;{{lang-fa|'''سپه‌سالار'''}} ‘''фармондеҳи сипоҳ''’ &lt; {{lang-pal|''spāh-sālār''}}&lt;/small&gt;
|-
| ''армия''
| ''[[артиш]]''
| &lt;small&gt;{{lang-fa|'''ارتش'''}} ‘''нерӯҳои мусаллаҳ''’&lt;ref name=&quot;Ҳазорвожа&quot; /&gt; &lt; {{lang-pal|''artēštār''}} ‘''разманда''’ &lt; {{lang-ae|''raθaē-štar-''}} ‘''гардунасавор''’ &lt; ''raθa''- ‘''гардуна''’ + štar- ‘''истода''’ &lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;&lt;/small&gt;
| ''генерали артиш''
| ''[[артишсолор]]''
| &lt;small&gt;{{lang-fa|'''ارتش‌سالار'''}} ‘''фармондеҳи нерӯҳои мусаллаҳ''’ &lt; {{lang-pal|''artēštārān-sālār''}}&lt;/small&gt;
|}

= Таърихчаи дараҷаҳои низомии тоҷикӣ =

Деринатарин ёдкард аз нерӯҳои размии ниёкони тоҷикон дар «[[Авесто]]» ва сангнавиштаҳои шоҳаншоҳони [[Ҳахоманишиён|Ҳахоманишӣ]] боз монда, ки ''*kāra-'' ‘''мардум-сипоҳ''’ (&lt; ҳиндуурупоӣ: ''*koro-s'', ''*kori̯o-s'' ‘[[ҷанг]]; [[сипоҳ]], [[лашкар]]’ &lt; {{lang-de|''Heer''}} ‘[[артиш]]; [[нерӯи заминӣ]]’; {{lang-en|''Here''}} ‘артиш’)&lt;ref&gt;[[Эдельман, Джой Иосифовна|''Эдельман Д. И.'']] [[Этимологический словарь иранских языков]] / [[Институт языкознания РАН]]. — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2011. — Т. 4 (i—k). — 416 с. — 800 экз. — ISBN 5-02-018124-2, ISBN 978-5-02-036478-3. (в пер.). — стр. 389—391&lt;/ref&gt; ва *''spāda-'' ‘сипоҳ’ хонда шудаанд. 

Дар нерӯҳои размии Эрони бостон нақши вижаеро [[гардуна]]саворон доштанд, ки дар «[[Авесто]]» ''raθaē-štar-'' (аз ''raθa-'' ‘''гардуна''’ + ''štar-'' ‘''истода''’) номида шудаанд&lt;ref name=&quot;Tafazzoli&quot;&gt;[https://ia800301.us.archive.org/23/items/AsanianSocietyI.WarriorsIi.ScribesIii.Dehqans/Tafazzoli2000SasanianSocietyI.WarriorsIi.ScribesIii.Dehqans.pdf ''Tafazzoli A.'' Sasanian Society. I. Warriors. II. Scribes. III. Dehqāns. N.Y., 2000.]&lt;/ref&gt;. Ҳамин вожа дар забони {{lang-pal|''artēštār''}} шуда ва «''[[артиш]]''» аз он гирифта шудааст&lt;ref&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-55-2.&lt;/ref&gt;.

=== Сипоҳи Ҳахоманишиён ===
{| class=&quot;infobox bordered&quot; style=&quot;width: 24em&quot;
!colspan='3' style=&quot;text-align:center; background:#cce&quot; |'''Сипоҳи Ҳахоманишиён'''
|-
|colspan='3'|
|-
! [[Якон]]ҳо
! Шумори нерӯҳо
! Фармондеҳ
|-
| [[Разма|''*daθa-'']]
| 10 сарбоз
| [[Размовар|''*daθapati-'']]
|-
| [[Вашт|''*θata-'']]
| 100 сарбоз
| [[Сарвон|''*θatapati-'']]
|-
| [[Ҳанг|''*hazāra-'']]
| 1 000 сарбоз
| [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']]
|-
|[[Гунд|''*baivara-'']]
| 10 000 сарбоз
|[[Гундсолор|''*baivarapati-'']]
|-
| [[Сипоҳ|''*spāda-'']]
| 60 000 сарбоз
| [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']]
|}

Нерӯҳои мусаллаҳи Ҳахоманишиён (550 – 330 то милод) бар бахшбандии даҳгонӣ созмон ёфтаву ба забони {{lang-peo|''*spāda-''}} [''сипоҳ''] хонда мешудаанд. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён аз 10 [[сарбоз]] як [[разма|''*daθa-'']] [''даҳа''] ташкил мешуда ва сардораш [[Размовар|''*daθapati-'']] [''даҳабад''] хонда мешудааст&lt;ref name=&quot;Hinz&quot;&gt;''W. Hinz'', Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975.&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''даҳа'' як [[вашт|''*θata-'']] [''сада''] ташкил мешуда ва фармондеҳаш [[Сарвашт|''*θatapati-'']] [''садабад''] номида мешудааст&lt;ref name=&quot;Hinz&quot; /&gt;. Аз 10 ''сада'' як [[ҳанг|''*hazāra-'']] [''ҳазора''] ташкил мешуда ва фармондеҳаш [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] [''ҳазорабад''] хонда мешудааст&lt;ref name=&quot;Marquart&quot;&gt;''J. Marquart'', Untersuchungen zur Geschichte von Eran I, Göttingen, 1896.&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''ҳазора'' як [[лашкар|''*baivara-'']] [''бевара''] ташкил мешуда, ки фармондеҳаш [[Лашкарсолор|''*baivarapati-'']] [''беварабад''] номида мешудааст&lt;ref name=&quot;Marquart&quot; /&gt;. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] [''сипаҳбад''] хонда мешуд&lt;ref&gt;''Шаҳбозӣ, Алиризо Шопур''. Ҷанг дар Эрони бостон // Ҷусторҳои эроншиносӣ. Теҳрон: Китоби марҷаъ, 1391.&lt;/ref&gt;.

Агар шумори нерӯҳои ин яконҳоро бо яконҳои артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, ''даҳа'' бо [[Разма|''отделение'']], ''сада'' бо [[Вашт|''рота'']], ''ҳазора'' бо [[Ҳанг|''полк'']], ''бевара'' бо [[Лашкар|''дивизия'']] ва ''сипоҳ'' бо [[Артиш|''армия'']] баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, ''даҳабад'' бо ''сержант'' ё ''старшина'', ''садабад'' бо ''лейтенант'' ё ''капитан'', [[Сарҳанг|''ҳазорабад'']] бо ''майор'' ё ''полковник'', [[Гундсолор|''беварабад'']] бо ''генерал-майор'' ё ''генерал-лейтенант'' ва ''сипаҳбад'' бо ''генерал-полковник'' ё ''генерали артиш'' баробар мешаванд.
   
=== Сипоҳи Ашкониён ===
{{Сипоҳи Ашкониён}}
Дудмони паҳлавии [[Шоҳаншоҳии Ашконӣ|Ашкониён]] ([[Соли 250 п.м.]] — [[224]]), ки ҷойгузини дудмони юнонии [[Давлати Селевкиён|Селевкиён]] ([[Соли 312 п.м.|312]] — [[Соли 64 п.м.|64 п.м.]]) шуд, созмони бахшбандии даҳгонии сипоҳи Ҳахоманишиёнро ба кор гирифт&lt;ref name=&quot;Никоноров&quot; /&gt;. Бахшбандии сипоҳи Ашкониён чунин будааст&lt;ref&gt;[http://www.ihism.uph.edu.pl/images/PDFs/DRUK_HIS_6/DRUK-SYVNNE.pdf ''Ilkka SYVÄNNE'' * (University of Haifa, Israel) Parthian Cataphract vs. the Roman Army 53 BC-AD 224]{{Пайванди мурда|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;:

Дар [[сипоҳи Ашкониён]] ''даҳаҳо'' ба [[забони паҳлавӣ]] [[Разма|''*radag'']] [''разма''], ''садаҳо'' — [[Вашт|''wast'']] [''васт''], ''ҳазораҳо'' — [[Ҳанг|''drafš'']] [''дирафш''], ''бевараҳо'' — [[Гунд|''gund'']] [''гунд''] номида мешуданд&lt;ref&gt;''Farrokh, Kaveh''. Sassanian Elite Cavalry AD 224-642. Oxford: Osprey, 2005. ISBN 1841767131. — с. 6—7&lt;/ref&gt;. Фармондеҳони ин ягонҳо мутаносибан [[Сарвашт|''wast-sālār'']] [''васт-солор''], [[Сарҳанг|''drafš-sālār'']] [''дирафш-солор''] ва [[Гундсолор|''gund-sālār'']] [''гунд-солор''] хонда мешуданд&lt;ref&gt;''Ҷалолӣ'', ''Эраҷ''. Артиши Эрон дар асри Сосониён. Теҳрон: Вадиъат, 1384. – 170 с.  ISBN 964-7805-48-9.&lt;/ref&gt;. Нерӯҳои мусаллаҳи Ашкониён низ чун замони Ҳахоманишиён [[Сипоҳ|''spāδ'']] [''сипоҳ''] ва фармондеҳашон [[Сипаҳсолор|''spāδpat'' ё ''spāδbad'']] [''сипаҳбад''] номида мешуд&lt;ref name=&quot;Shahbazi&quot;&gt;[http://www.iranicaonline.org/articles/army-i ''A. Sh. Shahbazi'', “ARMY i. Pre-Islamic Iran,” Encyclopædia Iranica, II/5, pp. 489-499]&lt;/ref&gt;. 

Бояд гуфт, ки сипоҳи подшоҳии [[Арманистон]], ки фармонбардори Эрон буд, низ ҳамчун сипоҳи Ашкониён ба «''гунд''», «''дрош''» ва «''вашт''» бахшбандӣ мешуд&lt;ref name=&quot;Айвазян&quot;&gt;[https://www.academia.edu/35927114/Терминология_организационной_структуры_Армянской_Армии_в_IV_V_вв._The_Terminology_of_the_Organizational_Structure_of_the_Armenian_Army_in_the_4-5th_centuries_А._Айвазян._Армяно-персидская_война_449_451_гг._Кампании_и_сражения._Eреван_Воскан_Ереванци_2016_СПб._Алетейя_2017._С._360-464 ''Айвазян А.'' Терминология организационной структуры Армянской Армии в IV—V вв. // А. Айвазян. Армяно-персидская война 449–451 гг. Кампании и сражения.– Eреван: Воскан Ереванци, 2016; СПб.: Алетейя, 2017. С. 360-464.]&lt;/ref&gt;. Ҳануз ҳам дар Нерӯҳои мусаллаҳи Арманистон [[вашт|рота]] ба забони {{lang-hy|«Վաշտ»}} [''вашт''], [[ҳанг]] — «''գունդ''» [''гунд''] ё «''Զորագունդ''» [''зӯрагунд''], [[сарҳанг]] — «''Գնդապետ''» [''гндапет''] ва [[генерал-полковник]] — «''գեներալ—գնդապետ''» [''general-gndapet''] номида мешаванд.

=== Сипоҳи Сосониён ===
{{Main|Сипоҳи Сосониён}}{{Сипоҳи Сосониён}}
Нерӯҳои мусаллаҳи Сосониёнро ''spāh'' (''[[сипоҳ]]'') меномиданд, ки ба ду [[Шохаи низомӣ|шоха]] ҷудо мешуд: [[пиёдагон]] ({{lang-pal|''payādagān''}}) ба фармондеҳии ''пиёдагонсолор'' (''payādagān sālār'') ва [[саворон]] ({{lang-pal|''aswārān''}}) ба фармондеҳии ''саворонсолор'' (''aswārān sālār'')&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Maksymiuk |first1=Katarzyna |last2=Syvanne |first2=Ilkka |title=The Military History of the Third Century Iran |date=2018 |publisher=Archeobooks |isbn=978-83-7051-894-3 |page=55-59 |language=en}}&lt;/ref&gt;. Бузургтарин якони сипоҳ дар он замон ''gund'' (''[[гунд]]'')&lt;ref name=&quot;Tafazzoli&quot;/&gt; будаву 5 000 сарбозро дар бар мегирифта ва фармондеҳашро ''gund-sālār'' (''[[гундсолор]]'') мехонданд&lt;ref name=&quot;Synopsis&quot;&gt;[https://www.researchgate.net/profile/Katarzyna_Maksymiuk/publication/323545353_Kaveh_Farrokh_Gholamreza_Karamian_Katarzyna_Maksymiuk_A_Synopsis_of_Sasanian_Military_Organization_and_Combat_Units_Siedlce-Tehran_2018/links/5a9b94b0a6fdcc3cbacb690d/Kaveh-Farrokh-Gholamreza-Karamian-Katarzyna-Maksymiuk-A-Synopsis-of-Sasanian-Military-Organization-and-Combat-Units-Siedlce-Tehran-2018.pdf ''Kaveh Farrokh'', ''Gholamreza Karamian'', ''Katarzyna Maksymiuk''. A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units, Siedlce-Tehran 2018. — ISBN 978-83-62447-22-0. — c. 13]&lt;/ref&gt;. Ҳар ''гунде'' аз чанд ''drafš'' ([[ҳанг|''дирафш'']]) ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 1 000 сарбоз дошт. Ҳар дирафше аз ду ''wašt'' (''[[вашт]]'') ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 500 сарбоз дошт. Ҳар ''ваште'' аз чанд ''tahm'' (''[[таҳма]]'')&lt;ref name=&quot;Asha&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf |title=''Asha R.'' The Dates in the Pahlavīg and Pārsīg Inscriptions of Durā (Europos) |accessdate=2018-10-31 |archivedate=2016-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160807133914/http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf }}&lt;/ref&gt; созмон меёфт, ки ҳар кадоме 100 сарбоз доштанд. Ҳар ''таҳмае'' аз чанд ''radag'' (''[[разма|рада]]'')&lt;ref&gt;[https://cyberleninka.ru/article/n/voennaya-razvedka-v-sasanidskom-irane-organizatsiya-deyatelnosti-i-istochniki-informatsii ''Дмитриев В.А.'' Военная разведка в сасанидском Иране: организация деятельности и источники информации // Вестник Нижегородского университета им. Н.И. Лобачевского. 2016. № 1. С. 9–22.]{{oq|ru|... Впрочем, из среднеперсидских эпиграфических источников середины III в. н.э. (граффити в Дура-Европосе, датируемые 253 г.) известно о существовании армейских писцов (видимо, более низкого ранга, нежели ''dabīr-i sipāh''), называвших себя ''dibīr-ī tahm'' и ''dibīr-ī radag'' [24, c. 244; 25].}}&lt;/ref&gt; ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 10 сарбозро дар бар мегирифт. Фармондеҳи ''дирафш'' ''drafš-sālār'' ([[сарҳанг|''дирафшсолор'']])&lt;ref name=&quot;Synopsis&quot; /&gt;, фармондеҳи ''вашт'' ''wašt-sālār'' ([[сарвашт|''ваштсолор'']])&lt;ref name=&quot;Synopsis&quot; /&gt;, сардори ''таҳм'' ''tahmdār'' (''[[таҳмадор]]'')&lt;ref name=&quot;Никоноров&quot;&gt;[https://www.academia.edu/1264468/К_вопросу_о_парфянском_наследии_в_сасанидском_Иране_военное_дело_On_the_Parthian_Legacy_in_Sasanian_Iran_the_Case_of_Warfare_ ''Никоноров В. П.'' К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2–5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005. С. 145.]{{oq|ru|В документе Nov 280 из архива Старой Нисы фигурируют два лица, носящие звание ''tgmdr'' («начальник тагмы»), состоящее из двух частей – греч. «''τάγμα''» («''легион''») и парф. ''dār'' («начальствующий»). Предполагается, что это звание – калька с римского военного термина в греческой передаче «τάγματάρχος» ‘начальник легиона’, появившееся в парфянском военном лексиконе как раз в связи с депортацией воинов Красса в восточные районы Парфии, где они были организованы в отряды под началом парфянских тагмадаров и, в том числе, трудились на сельскохозяйственных работах [Дьяконов, Ливщиц 1966: 148 – 152]. Кстати, слово «тагма» в пехлевийской форме ''tḥmy'' как обозначение воинского подразделения зафиксировано в надписи, оставленной сасанидскими солдатами в синагоге Дура-Европос [Луконин 1987: 266, примеч. 62].}}&lt;/ref&gt; ва ''фармондеҳи рада'' эҳтимолан ''*radagbān'' (''[[Размдор|радабон]]'') номида мешуд. 

Фармондеҳи сипоҳ ''spāhbed'' ([[сипаҳсолор|''сипаҳбад'']]) хонда мешуд&lt;ref name=&quot;Daryaee&quot;&gt;[https://ia802707.us.archive.org/2/items/SasanianPersia/tourajsasanianPersia.pdf ''Daryaee, Touraj''. Sasanian Persia: The Rise and Fall of an Empire. — ISBN 978 1 85043 898 4]&lt;/ref&gt;. Дар шоҳаншоҳии Сосонӣ баландпоятарин мақоми низомӣ пас аз шоҳаншоҳ ''artēštārān-sālār'' ([[Артишсолор|''артишдоронсолор'']]) буд&lt;ref&gt;[http://www.iranicaonline.org/articles/artestaran-salar-chief-of-the-warriors-a-high-ranking-title-in-sasanian-times-see-artestar- ''W. Sundermann''. ARTĒŠTĀRĀN SĀLĀR, Encyclopædia Iranica. Vol. II, Fasc. 6, p. 662]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Дьяконов М. М.'' Очерк истории древнего Ирана. М., 1961. С. 291&lt;/ref&gt;, ки бино бар қаринаҳо, унвони дигаре барои ''Эрон сипоҳбед'' ({{lang-pal|''Ērān spāhbēd''}}) аст, ки то замони подшоҳии Хусрав [[Анӯшервон]] болотарин мақоми низомӣ дар шоҳаншоҳии Сосониён буд&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.cgie.org.ir/shavadn.asp?id=391 |title=Artēštārān-sālār // ''Донишномаи Эрон'', ҷ. 2, 2503 |accessdate=2012-10-23 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6BcugL8gH?url=http://www.cgie.org.ir/shavadn.asp?id=391 |archivedate=2012-10-23 }}&lt;/ref&gt;.

Бо таваҷҷуҳ ба ҳамномии яконҳои размии сипоҳи Арманистон бо Эрон дар замони Сосониён, метавон гуфт, ки шумори нерӯҳо дар яконҳои размии сипоҳи Сосониён низ бо сипоҳи Арманистон ҳамсону баробар будааст. Чунончи, дар сипоҳи Арманистон ҳар гунд аз ду ё се дирафш ташкил меёфт ва дирафш низ, агар онро бо коҳорт (ягони размии сипоҳи Рум, ки маъмулан аз 500 – 600 сарбоз ташкил мешуд) ҳамсанҷӣ кунем, аз ду вашт созмон меёфтааст. Дар садаҳои IV — V милодӣ нерӯҳои размии подшоҳии Арманистон аз сипоҳҳо (ҳар кадоме 10 ҳазор сарбоз доштаанд), гундҳо (2 000 – 3 000 сарбоз), дирафшҳо (1 000 сарбоз), ваштҳо (500 сарбоз) ва ҳамчунин ягонҳои хурдтар – садаҳо ва даҳаҳо ташкил мешудаанд. Ин сохтори созмонии сипоҳи Арманистон ҳамсониҳои бисёре бо сипоҳи Рум ва бештар аз он бо сипоҳи Эрон дар замони подшоҳии Сосониён дошт&lt;ref name=&quot;Айвазян&quot; /&gt;. Аз деворнивиштаҳои сипоҳиёни Сосонӣ дар куништи яҳудиёни шаҳри Дура-Европос метавон донист, ки садаҳо таҳм ва даҳаҳо рада номида мешудаанд&lt;ref name=&quot;Asha&quot; /&gt;.    

Чуноне ки аз ҷадвали бахшбандии сипоҳи Сосониён дида мешавад, сохтори сипоҳи Сосониён ба сохтори артишҳои имрӯзӣ наздиктар аст. Чунончи, аз рӯи шумори нерӯҳо [[разма|рада]] бо ''отделение'', [[таҳма]] бо ''рота'', [[вашт]] бо ''батальон'', [[Ҳанг|дирафш]] бо ''полк'', [[гунд]] бо ''бригада'' ва [[сипоҳ]] бо ''дивизия'' баробар аст. Бо ҳамин қиёс, [[радабон]] бо ''сержант'' ё ''старшина'', [[таҳмадор]] бо ''лейтенант'', [[Сарвашт|ваштсолор]] бо ''капитан'' ё ''майор'', [[Сарҳанг|дирафшсолор]] бо ''полковник'', [[гундсолор]] бо ''генерал-майор'' ё ''генерал-лейтенант'' ва [[Сипаҳсолор|сипаҳбад]] бо ''генерал-полковник'' ё ''генерали артиш'' баробар будаанд.

== Пайвандҳо ==
* [[Дараҷаи низомӣ]]
== Манобеъ ==
{{эзоҳ}}
[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]</text>
      <sha1>t2j67tgy8w8h4z0zdhlctxstwzz8yjo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214090</id>
    <revision>
      <id>1489202</id>
      <parentid>1487857</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T21:42:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1489202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45531" sha1="5cknqz3seqlzxmr0zs4atks28blflua" xml:space="preserve">== Дараҷаҳои Нерӯи заминии Артиш ==
{| width=&quot;100%&quot; style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#FFFFFF; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! colspan=&quot;24&quot; | [[Афсар]]он
|- bgcolor=&quot;#dadada&quot;
!{{flagicon image|Flag_of_the_Islamic_Republic_of_Iran_Army_Ground_Forces.svg}} Радабандӣ
! colspan=&quot;10&quot; | [[Солор]]он
! colspan=&quot;6&quot; | [[Сардор]]он
! colspan=&quot;8&quot; | [[Саркарда]]гон
|- align=&quot;center&quot;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|rowspan=2| {{flagicon|Iran}} '''[[Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон]]'''&lt;/b&gt;&lt;br /&gt;[[File:IRI.Army_Ground_Force_Seal.svg|100px]]&lt;/b&gt;&lt;br /&gt;
| colspan=2 rowspan=2|
| colspan=2| [[File:Arteshbod.png|50px|Major General]]
| colspan=2| [[File:Sepahbod.png|50px|Major General]]
| colspan=2| [[File:Sarlashgar.png|50px|Major General]]
| colspan=1| [[File:Sartip.png|50px|Brigadier General]]
| colspan=1| [[File:Sartip_2.png|50px|Brigadier General]]
| colspan=2| [[File:Sarhang_1.png|50px|Colonel]]
| colspan=2| [[File:Sarhang_2.png|50px|Lieutenant Colonel]]
| colspan=2| [[File:Sargord.png|50px|Major]]
| colspan=2| [[File:Sarvan.png|50px|Captain]]
| colspan=2| [[File:Sotvan_1.png|50px|First Lieutenant]]
| colspan=2| [[File:Sotvan_2.png|50px|Second Lieutenant]]
| colspan=2| [[File:Sotvan_3.png|50px|Third Lieutenant]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| colspan=2| '''ارتشبد'''&lt;br&gt;'''[[Артишсолор|Артишбад]]
| colspan=2| '''سپهبد'''&lt;br&gt;'''[[Сипаҳсолор|Сипаҳбад]]'''
| colspan=2| '''سرلشکر'''&lt;br&gt;'''[[Лашкарсолор|Сарлашкар]]'''
| colspan=1| '''سرتیپ'''&lt;br&gt;'''[[Гундсолор|Сартип]]'''
| colspan=1| '''سرتیپ دوم'''&lt;br&gt;'''[[Сартипи дувум]]'''
| colspan=2| '''سرهنگ'''&lt;br&gt;'''[[Сарҳанг]]'''
| colspan=2| '''سرهنگ دوم'''&lt;br&gt;'''[[Сарҳангёр|Сарҳанги дувум]]'''
| colspan=2| '''سرگرد'''&lt;br&gt;'''[[Саргурд]]'''
| colspan=2| '''سروان'''&lt;br&gt;'''[[Сарвашт|Сарвон]]'''
| colspan=2| '''ستوان یکم'''&lt;br&gt;'''[[Меҳтар таҳмадор|Сутвони якум]]'''
| colspan=2| '''ستوان دوم'''&lt;br&gt;'''[[Таҳмадор|Сутвони дувум]]'''
| colspan=2| '''ستوان سوم'''&lt;br&gt;'''[[Кеҳтар таҳмдор|Сутвони севум]]'''
|- style=&quot;background-color:#CCCCCC; width: 100%&quot;
!'''{{flagicon|Tajikistan}} Ҳамто дар [[Рутбаҳои ҳарбии Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]'''&lt;ref name=&quot;Джайхани&quot;/&gt; !! colspan=4 | [[Артишсолор|Генерали артиш]] !! colspan=2 | [[Сипаҳсолор|Генерал-полковник]] !! colspan=2 | [[Лашкарсолор|Генерал-лейтенант]] !! colspan=2 | [[Гундсолор|Генерал-майор]] !! colspan=2 | [[Сарҳанг|Полковник]] !! colspan=2 | [[Сарҳангёр|Подполковник]]!! colspan=2 | [[Саргурд|Майор]] !! colspan=2 | [[Сарвашт|Капитан]] !! colspan=2 | [[Меҳтар таҳмадор|Лейтенанти калон]] !! colspan=2 | [[Таҳмадор|Лейтенант]] !! colspan=2 | [[Кеҳтар таҳмадор|Лейтенанти хурд]] 
[[Гурӯҳ:Артиш]]
&lt;/noinclude&gt;
|-
|}

&lt;noinclude&gt;
{| width=&quot;100%&quot; style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#FFFFFF; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! colspan=&quot;36&quot; | Дараҷадорон ва сарбозон
|- bgcolor=&quot;#dadada&quot;
!{{flagicon image|Flag_of_the_Islamic_Republic_of_Iran_Army_Ground_Forces.svg}} Радабандӣ
! colspan=&quot;8&quot; | [[Размсоз|Устуворон]]
! colspan=&quot;16&quot; | [[Гурӯҳбон]]он
! colspan=&quot;12&quot; | [[Сарбоз]]он
&lt;/noinclude&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| rowspan=2 | {{flagicon|Iran}} '''[[Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон]]'''&lt;/b&gt;&lt;br /&gt;[[File:IRI.Army_Ground_Force_Seal.svg|100px]]&lt;/b&gt;&lt;br /&gt;
| colspan=6| [[File:Ostovar 1-k.png|50px]]
| colspan=2| [[File:Ostovar 2-c.png|50px]]
| colspan=2| [[File:Goruhban 1-k.png|50px]]
| colspan=6| [[File:Goruhban 2-c.png|50px]]
| colspan=6| [[File:Goruhban 3-k.png|50px]]
| colspan=4| [[File:Sarjukhe-c.png|50px]]
| colspan=2| [[File:Sarbaz 1-k.png|50px]]
| colspan=6| [[File:Sarbaz 2-c.png|50px]]
| colspan=2| [[File:Sarbaz -k.png|50px]]
|-style=&quot;text-align:center;&quot;
| colspan=6| '''استوار یکم'''&lt;br /&gt;'''[[Размсоз|Устувори якум]]'''
| colspan=2| '''استوار دوم'''&lt;br /&gt;'''[[Размдор|Устувори дувум]]'''
| colspan=2| '''گروهبان یکم'''&lt;br /&gt;'''[[Меҳтар размовар|Гурӯҳбони якум]]'''
| colspan=6| '''گروهبان دوم'''&lt;br /&gt;'''[[Размовар|Гурӯҳбони дувум]]'''
| colspan=6| '''گروهبان سوم'''&lt;br /&gt;'''[[Кеҳтар размовар|Гурӯҳбони севум]]'''
| colspan=4| '''سرجوخه'''&lt;br /&gt;'''[[Размёр|Сарҷуха]]'''
| colspan=2| '''سرباز یکم'''&lt;br /&gt;'''[[Сарбози якум]]'''
| colspan=6| '''سرباز دوم'''&lt;br /&gt;'''[[Сарбози дувум]]'''
| colspan=2| '''سرباز'''&lt;br /&gt;'''[[Сарбоз]]'''
|- style=&quot;background-color:#CCCCCC; width: 100%&quot;
! {{flagicon|Tajikistan}} Ҳамто дар [[Рутбаҳои ҳарбии Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]] ||colspan=6|[[Размсоз|Прапоршик]]||colspan=2|[[Размдор|Старшина]]||colspan=2|[[Меҳтар размовар|Сержанти калон]]||colspan=6|[[Размовар|Сержант]]||colspan=6|[[Кеҳтар размовар|Сержанти хурд]]||colspan=4|[[Размёр|Ефрейтор]]||colspan=2|—||colspan=6|—||colspan=2|[[Сарбоз|Қаторӣ]]
&lt;noinclude&gt;
[[Гурӯҳ:Артиш]]
&lt;/noinclude&gt;
|-
|}

== Дараҷаҳои Нерӯи ҳавоии Артиш ==
{| width=&quot;100%&quot; style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#FFFFFF; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! colspan=&quot;24&quot; | [[Афсар]]он
|- bgcolor=&quot;#dadada&quot;
!{{flagicon image|Flag_of_the_Islamic_Republic_of_Iran_Army_Ground_Forces.svg}} Радабандӣ
! colspan=&quot;10&quot; | [[Солор]]он
! colspan=&quot;6&quot; | [[Сардор]]он
! colspan=&quot;8&quot; | [[Саркарда]]гон
|- align=&quot;center&quot;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|rowspan=2| {{flagicon|Iran}} '''[[Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон]]'''&lt;/b&gt;&lt;br /&gt;[[File:Seal_of_the_Islamic_Republic_of_Iran_Air_Force.svg|100px]]&lt;/b&gt;&lt;br /&gt;
| colspan=2 rowspan=2|
| colspan=2| [[File:21-_ارتشبد--IRIAF.png|50px]]
| colspan=2| [[File:20- سپهبد--IRIAF.png|50px]]
| colspan=2| [[File:19- سرلشگر--IRIAF.png|50px]]
| colspan=1| [[File:18- سرتیپ--IRIAF.png|50px]]
| colspan=1| [[File:17- سرتیپ دوم--IRIAF.png|50px]]
| colspan=2| [[File:16- سرهنگ--IRIAF.png|50px]]
| colspan=2| [[File:15- سرهنگ دوم--IRIAF.png|50px]]
| colspan=2| [[File:14- سرگرد--IRIAF.png|50px]]
| colspan=2| [[File:13- سروان--IRIAF.png|50px]]
| colspan=2| [[File:12- ستوان یکم--IRIAF.png|50px]]
| colspan=2| [[File:11- ستوان دوم--IRIAF.png|50px]]
| colspan=2| [[File:10- ستوان سوم--IRIAF.png|50px]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| colspan=2| '''[[Артишсолор|Артишбад]]'''&lt;br&gt;'''ارتشبد'''
| colspan=2| '''[[Сипаҳсолор|Сипаҳбад]]'''&lt;br&gt;'''سپهبد'''
| colspan=2| '''[[Лашкарсолор|Сарлашкар]]'''&lt;br&gt;'''سرلشکر'''
| colspan=1| '''[[Гундсолор|Сартип]]'''&lt;br&gt;'''سرتیپ'''
| colspan=1| '''Сартипи дувум'''&lt;br&gt;'''سرتیپ دوم'''
| colspan=2| '''[[Сарҳанг]]'''&lt;br&gt;'''سرهنگ'''
| colspan=2| '''Сарҳанги дувум'''&lt;br&gt;'''سرهنگ دوم'''
| colspan=2| '''[[Саргурд]]'''&lt;br&gt;'''سرگرد'''
| colspan=2| '''[[Сарвашт|Сарвон]]'''&lt;br&gt;'''سروان'''
| colspan=2| '''[[Меҳтар таҳмадор|Сутвони якум]]'''&lt;br&gt;'''ستوان یکم'''
| colspan=2| '''[[Таҳмадор|Сутвони дувум]]'''&lt;br&gt;'''ستوان دوم'''
| colspan=2| '''[[Кеҳтар таҳмадор|Сутвони севум]]'''&lt;br&gt;'''ستوان سوم'''
|- style=&quot;background-color:#CCCCCC; width: 100%&quot;
!'''{{flagicon|Tajikistan}} Ҳамто дар [[Рутбаҳои ҳарбии Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]'''&lt;ref name=&quot;Джайхани&quot;/&gt; !! colspan=4 | [[Артишсолор|Генерали артиш]] !! colspan=2 | [[Сипаҳсолор|Генерал-полковник]] !! colspan=2 | [[Лашкарсолор|Генерал-лейтенант]] !! colspan=2 | [[Гундсолор|Генерал-майор]] !! colspan=2 | [[Сарҳанг|Полковник]] !! colspan=2 | [[Сарҳангёр|Подполковник]]!! colspan=2 | [[Саргурд|Майор]] !! colspan=2 | [[Сарвашт|Капитан]] !! colspan=2 | [[Меҳтар таҳмадор|Лейтенанти калон]] !! colspan=2 | [[Таҳмадор|Лейтенант]] !! colspan=2 | [[Кеҳтар таҳмадор|Лейтенанти хурд]] 
&lt;/noinclude&gt;
|-
|}
&lt;noinclude&gt;
{| width=&quot;100%&quot; style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#FFFFFF; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! colspan=&quot;36&quot; | Дараҷадорон ва сарбозон
|- bgcolor=&quot;#dadada&quot;
!Радабандӣ
! colspan=&quot;8&quot; | [[Размсоз|Устуворон]]
! colspan=&quot;16&quot; | [[Размовар|Гурӯҳбонон]]
! colspan=&quot;12&quot; | [[Сарбоз]]он
|- align=&quot;center&quot;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| rowspan=2 | {{flagicon|Iran}} '''[[Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон]]'''&lt;/b&gt;&lt;br /&gt;[[File:Seal_of_the_Islamic_Republic_of_Iran_Air_Force.svg|100px]]&lt;/b&gt;&lt;br /&gt;
| colspan=6| [[File:9- استوار يكم--IRIAF.png|50px]]
| colspan=2| [[File:8- استوار دوم--IRIAF.png|50px]]
| colspan=2| [[File:7- گروهبان يكم--IRIAF.png|50px]]
| colspan=6| [[File:6- گروهبان دوم--IRIAF.png|50px]]
| colspan=6| [[File:5- گروهبان سوم--IRIAF.png|50px]]
| colspan=4| [[File:4- سرجوخه--IRIAF.png|50px]]
| colspan=2| [[File:3- سرباز یکم--IRIAF.png|50px]]
| colspan=6| [[File:2- سرباز دوم--IRIAF.png|50px]]
| colspan=2| [[File:1- سرباز--IRIAF.png|50px]]
|-style=&quot;text-align:center;&quot;
| colspan=6| '''[[Устувори якум]]'''&lt;br /&gt;'''استوار یکم'''
| colspan=2| '''[[Устувори дувум]]'''&lt;br /&gt;'''استوار دوم'''
| colspan=2| '''[[Гурӯҳбони якум]]'''&lt;br /&gt;'''گروهبان یکم'''
| colspan=6| '''[[Гурӯҳбони дувум]]'''&lt;br /&gt;'''گروهبان دوم'''
| colspan=6| '''[[Гурӯҳбони севум]]'''&lt;br /&gt;'''گروهبان سوم'''
| colspan=4| '''[[Сарҷӯха]]'''&lt;br /&gt;'''سرجوخه'''
| colspan=2| '''[[Сарбози якум]]'''&lt;br /&gt;'''سرباز یکم'''
| colspan=6| '''[[Сарбози дувум]]'''&lt;br /&gt;'''سرباز دوم'''
| colspan=2| '''[[Сарбоз]]'''&lt;br /&gt;'''سرباز'''
|- style=&quot;background-color:#CCCCCC; width: 100%&quot;
! {{flagicon|Tajikistan}} Ҳамто дар [[Рутбаҳои ҳарбии Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]] ||colspan=6|[[Размсоз|Прапоршик]]||colspan=2|[[Размдор|Старшина]]||colspan=2|[[Меҳтар размовар|Сержанти калон]]||colspan=6|[[Размовар|Сержант]]||colspan=6|[[Кеҳтар размовар|Сержанти хурд]]||colspan=4|[[Размёр|Ефрейтор]]||colspan=2|—||colspan=6|—||colspan=2|[[Сарбоз|Қаторӣ]]
&lt;noinclude&gt;
[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Артиши Эрон]]
&lt;/noinclude&gt;
|-
|}

== Дараҷаҳои Нерӯи дарёии Артиш ==
{| style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px; width: 100%;&quot;
|- style=&quot;background-color:#CCCCCC; width: 100%&quot;
! colspan=&quot;24&quot; | [[Афсар]]он
|- bgcolor=&quot;#dadada&quot;
!{{flagicon image|Flag_of_the_Islamic_Republic_of_Iran_Navy.svg}} Радабандӣ
! colspan=&quot;10&quot; | [[Солор]]он
! colspan=&quot;6&quot; | [[Сардор]]он
! colspan=&quot;8&quot; | [[Саркарда]]гон
|- align=&quot;center&quot;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| colspan=2 rowspan=2| {{flagicon|Iran}} [[Нерӯи дарёӣ]]&lt;br&gt;[[File:Seal of the Islamic Republic of Iran Navy.svg|150px]]&lt;/b&gt;&lt;br&gt;
| colspan=2| [[File:21-Daryabod.png|100px]]
| colspan=2| [[File:20-Daryasalar.png|100px]]
| colspan=2| [[File:19-Daryaban.png|100px]]
| colspan=1| [[File:18-Daryadar.png|100px]]
| colspan=1| [[File:17-Daryadar 2.png|100px]]
| colspan=2| [[File:16-Nakhoda 1.png|100px]]
| colspan=2| [[File:15-Nakhoda 2.png|100px]]
| colspan=2| [[File:14-Nakhoda 3.png|100px]]
| colspan=2| [[File:13-Navsarvan.png|100px]]
| colspan=2| [[File:12-Navban 1.png|100px]]
| colspan=2| [[File:11-Navban 2.png|100px]]
| colspan=2| [[File:10-Navban 3.png|100px]]
|-style=&quot;text-align:center;&quot;
| colspan=2| [[Дарёбад]]&lt;br&gt;
| colspan=2| [[Дарёсолор]]&lt;br&gt;
| colspan=2| [[Дарёбон]]&lt;br&gt;
| colspan=1| [[Дарёдор]]&lt;br&gt;
| colspan=1| [[Дарёдори дувум]]&lt;br&gt;
| colspan=2| [[Нохудо якум]]&lt;br&gt;
| colspan=2| [[Нохудо дувум]]&lt;br&gt;
| colspan=2| [[Нохудо севум]]&lt;br&gt;
| colspan=2| [[Новсарвон]]&lt;br&gt;
| colspan=2| [[Новбон якум]]&lt;br&gt;
| colspan=2| [[Новбон дувум]]&lt;br&gt;
| colspan=2| [[Новбон севум]]&lt;br&gt;
|- style=&quot;background-color:#CCCCCC; width: 100%&quot;
!'''Дараҷаҳои пешниҳодӣ''' !! colspan=2 | [[Новгонсолор]] !! colspan=2 | [[Дарёсолор]] !! colspan=2 | [[Дарёбон]] !! colspan=4 | [[Дарёдор]] !! colspan=1 | [[Новхудо якум]] !! colspan=1 | [[Новхудо дувум]]!! colspan=3 | [[Новхудо севум]] !! colspan=2 | [[Новсарвон]] !! colspan=2 | [[Новбон якум]] !! colspan=2 | [[Новбон дувум]] !! colspan=2 | [[Новбон севум]] 
&lt;/noinclude&gt;
|-
|}

&lt;noinclude&gt;
{| width=&quot;100%&quot; style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#FFFFFF; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! colspan=&quot;36&quot; | Дараҷадорон ва сарбозон
|- bgcolor=&quot;#dadada&quot;
! {{flagicon image|Flag_of_the_Islamic_Republic_of_Iran_Navy.svg}} Радабандӣ&lt;br&gt;
! colspan=&quot;8&quot; | [[Размсоз|Новустуворон]]
! colspan=&quot;14&quot; | [[Размовар|Маҳновиён]]
! colspan=&quot;14&quot; | [[Сарбоз|Новиён]]
|- align=&quot;center&quot;
|-
&lt;/noinclude&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
|-style=&quot;text-align:center;&quot;
!rowspan=2|[[File:Seal of the Islamic Republic of Iran Navy.svg|150px]]&lt;/b&gt;&lt;br&gt;
| colspan=6| [[File:9- ناواستوار یکم.png|50px]]
| colspan=2| [[File:8- ناواستوار دوم.png|50px]]
| colspan=2| [[File:7- مهناوی يكم.png|50px]]
| colspan=6| [[File:6- مهناوی دوم.png|50px]]
| colspan=6| [[File:5- مهناوی سوم.png|50px]]
| colspan=4| [[File:4- Sar Navi.png|50px]]
| colspan=2| [[File:3- Navi 1.png|50px]]
| colspan=6| [[File:2- Navi 2.png|50px]]
| colspan=2| [[File:1-IRIN-SR.svg|50px]]
|-style=&quot;text-align:center;&quot;
| colspan=6| [[Новустувори якум]]&lt;br&gt;
| colspan=2| [[Новустувори дувум]]&lt;br&gt;
| colspan=2| [[Маҳновии якум]]&lt;br&gt;
| colspan=6| [[Маҳновии дувум]]&lt;br&gt;
| colspan=6| [[Маҳновии севум]]&lt;br&gt;
| colspan=4| [[Сарновӣ]]&lt;br&gt;
| colspan=2| [[Новии якум]]&lt;br&gt;
| colspan=6| [[Новии дувум]]&lt;br&gt;
| colspan=2| [[Новӣ]]&lt;br&gt;
|- style=&quot;background-color:#CCCCCC; width: 100%&quot;
! '''Дараҷадорон&lt;br&gt;ва сарбозон''' ||colspan=6|[[Новдор якум]]||colspan=2|[[Новдор дувум]]||colspan=2|[[Саргурӯҳбон|Маҳновии якум]]||colspan=6|[[Гурӯҳбон|Маҳновии дувум]]||colspan=6|[[Гурӯҳдор|Маҳновии севум]]||colspan=4|[[Гурӯҳвар|Сарновӣ]]||colspan=2|[[Сарбоз|Новии якум]]||colspan=6|[[Сарбоз|Новии дувум]]||colspan=2|[[Сарбоз|Новӣ]]''
|-
|}

== Дараҷаҳо ва сардӯшиҳои [[Сипоҳи посдорони Инқилоби исломӣ]] ==
{| width=&quot;100%&quot; style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#FFFFFF; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! colspan=&quot;24&quot; | [[Афсар]]он
|- bgcolor=&quot;#dadada&quot;
!{{flagicon image|Flag_of_the_Ground_Forces_of_the_Army_of_the_Guardians_of_the_Islamic_Revolution.svg}} Радабандӣ&lt;ref name=&quot;IRGC_Army&quot;&gt;{{cite web |last1=Fulton |first1=Will |title=IRGC Rank Insignia Guide |url=https://www.slideshare.net/CriticalThreats/irgc-rank-insignia-guide |website=slideshare |publisher=AEI's Critical Threats Project |access-date=7 July 2021 |date=31 October 2012}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;10&quot; | [[Солор]]он
! colspan=&quot;6&quot; | [[Сардор]]он
! colspan=&quot;8&quot; | [[Саркарда]]гон
|- align=&quot;center&quot;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|rowspan=2|[[File:Seal of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg|150px]]&lt;br /&gt;{{navbar|Ranks and Insignia of Non NATO Armies/OF/Iran (Revolutionary Guard Corps)|mini=y|brackets=y}}
| colspan=2 rowspan=2|
| colspan=2| [[File:21- Arteshbod-IRGC.png|50px|Армейский генерал]]
| colspan=2| [[File:20- Sepahbod-IRGC.png|50px|Корпусный генерал]]
| colspan=2| [[File:19- Sarlashgar-IRGC.png|50px|Дивизионный генерал]]
| colspan=1| [[File:18- Sartipp-IRGC.png|50px|Бригадный генерал]]
| colspan=1| [[File:17- Sartipp 2nd-IRGC.png|50px|Brigadier General]]
| colspan=2| [[File:16- Sarhang-IRGC.png|50px|Полковник]]
| colspan=2| [[File:15- Sarhang 2nd-IRGC.png|50px|Подполковник]]
| colspan=2| [[File:14- Sargord-IRGC.png|50px|Майор]]
| colspan=2| [[File:13- Sarvan-IRGC.png|50px|Капитан]]
| colspan=2| [[File:12- Sotvan 1st-IRGC.png|50px|First Lieutenant]]
| colspan=2| [[File:11- Sotvan 2nd-IRGC.png|50px|Second Lieutenant]]
| colspan=2| [[File:10- Sotvan 3rd-IRGC.png|50px|Third Lieutenant]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| colspan=2| '''Артишбади посдор'''
| colspan=2| '''Сипаҳбади посдор'''
| colspan=2| '''Сарлашкари посдор'''
| colspan=1| '''Сартипи посдор'''
| colspan=1| '''Сартипи дувуми посдор'''
| colspan=2| '''Сарҳанги посдор'''
| colspan=2| '''Сарҳанги дувуми посдор'''
| colspan=2| '''Саргурди посдор'''
| colspan=2| '''Сарвони посдор'''
| colspan=2| '''Сутвони якуми посдор'''
| colspan=2| '''Сутвони дувуми посдор'''
| colspan=2| '''Сутвони севуми посдор'''
|- style=&quot;background-color:#CCCCCC; width: 100%&quot;
!'''{{flagicon|Tajikistan}} Ҳамто дар [[Рутбаҳои ҳарбии Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]'''&lt;ref name=&quot;Джайхани&quot;&gt;[https://asiaplus.news/2018/11/10/umed-dzhajhani-v-naczionalnoj-armii-i-terminologiya-dolzhna-byt-maksimalno-naczionalnoj/ Умед Джайхани: В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной]&lt;/ref&gt; !! colspan=4 | [[Артишсолор|Генерали артиш]] !! colspan=2 | [[Сипаҳсолор|Генерал-полковник]] !! colspan=2 | [[Лашкарсолор|Генерал-лейтенант]] !! colspan=2 | [[Гундсолор|Генерал-майор]] !! colspan=2 | [[Сарҳанг|Полковник]] !! colspan=2 | [[Сарҳангёр|Подполковник]]!! colspan=2 | [[Саргурд|Майор]] !! colspan=2 | [[Сарвашт|Капитан]] !! colspan=2 | [[Меҳтар таҳмадор|Лейтенанти калон]] !! colspan=2 | [[Таҳмадор|Лейтенант]] !! colspan=2 | [[Кеҳтар таҳмадор|Лейтенанти хурд]] 
&lt;/noinclude&gt;
|-
|}
&lt;noinclude&gt;
{| width=&quot;100%&quot; style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#FFFFFF; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! colspan=&quot;36&quot; | Дараҷадорон ва сарбозон
|- bgcolor=&quot;#dadada&quot;
!Радабандӣ
! colspan=&quot;8&quot; | [[Размсоз|Размдорон]]
! colspan=&quot;16&quot; | [[Размовар|Размоварон]]
! colspan=&quot;12&quot; | [[Сарбоз]]он
|- align=&quot;center&quot;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
!rowspan=2| [[File:Seal of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg|150px]]&lt;br /&gt;{{navbar|Ranks and Insignia of Non NATO Armies/OF/Iran (Revolutionary Guard Corps)|mini=y|brackets=y}}
| colspan=6| [[File:9- Razmdar 1st-IRGC.png|50px]]
| colspan=2| [[File:8- Razmdar 2nd-IRGC.png|50px]]
| colspan=2| [[File:7- Razmavar 1st-IRGC.png|50px]]
| colspan=6| [[File:6- Razmavar 2nd-IRGC.png|50px]]
| colspan=6| [[File:5- Razmavar 3rd-IRGC.png|50px]]
| colspan=4| [[File:4- Razmyar-IRGC.png|50px]]
| colspan=2| [[File:3- Sarbaz 1st-IRGC.png|50px]]
| colspan=6| [[File:2- Sarbaz 2nd-IRGC.png|50px]]
| colspan=2| [[File:01- Sarbaz-IRGC.png|50px]]
|-style=&quot;text-align:center;&quot;
| colspan=6| '''Размдори якум'''&lt;br&gt;
| colspan=2| '''Размдори дувум'''&lt;br&gt;
| colspan=2| '''Размовари якум'''&lt;br&gt;
| colspan=6| '''Размовари дувум'''&lt;br&gt;
| colspan=6| '''Размовари севум'''&lt;br&gt;
| colspan=4| '''Размёр'''&lt;br&gt;
| colspan=2| '''Сарбози якум'''&lt;br&gt;
| colspan=6| '''Сарбози дувум'''&lt;br&gt;
| colspan=2| '''Сарбоз'''&lt;br&gt;
|- style=&quot;background-color:#CCCCCC; width: 100%&quot;
! {{flagicon|Tajikistan}} Ҳамто дар [[Рутбаҳои ҳарбии Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]] ||colspan=6|[[Размсоз|Прапоршик]]||colspan=2|[[Размдор|Старшина]]||colspan=2|[[Меҳтар размовар|Сержанти калон]]||colspan=6|[[Размовар|Сержант]]||colspan=6|[[Кеҳтар размовар|Сержанти хурд]]||colspan=4|[[Размёр|Ефрейтор]]||colspan=2|—||colspan=6|—||colspan=2|[[Сарбоз|Қаторӣ]]
|-
|}

= Таърихчаи дараҷаҳои низомии Эрон =

Деринатарин ёдкард аз нерӯҳои размии ниёкони эрониён дар «[[Авесто]]» ва сангнавиштаҳои шоҳаншоҳони [[Ҳахоманишиён|Ҳахоманишӣ]] боз монда, ки «''*kāra-''» ‘''мардум-сипоҳ''’ (&lt; ҳиндуурупоӣ: «''*koro-s'', ''*kori̯o-s''» ‘ҷанг; сипоҳ, лашкар’ &lt; олмонӣ: «''Heer''» ‘артиш; нерӯи заминӣ’; инглисии куҳан: «''Here''» ‘артиш’)&lt;ref&gt;[[Эдельман, Джой Иосифовна|''Эдельман Д. И.'']] [[Этимологический словарь иранских языков]] / [[Институт языкознания РАН]]. — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2011. — Т. 4 (i—k). — 416 с. — 800 экз. — ISBN 5-02-018124-2, ISBN 978-5-02-036478-3. (в пер.). — стр. 389—391&lt;/ref&gt; ва «*''spāda''-» ‘сипоҳ’ хонда шудаанд. 

Дар нерӯҳои размии Эрони бостон нақши вижаеро [[Гардуна|гардунасаворон]] доштанд, ки дар «[[Авесто]]» «''raθaē-štar-''» (аз {{lang-ae|«raθa-»}} ‘''гардуна''’ + {{lang-ae|«štar-»}} ‘''истода''’) номида шудаанд&lt;ref name=&quot;Tafazzoli&quot;&gt;[https://ia800301.us.archive.org/23/items/AsanianSocietyI.WarriorsIi.ScribesIii.Dehqans/Tafazzoli2000SasanianSocietyI.WarriorsIi.ScribesIii.Dehqans.pdf ''Tafazzoli A.'' Sasanian Society. I. Warriors. II. Scribes. III. Dehqāns. N.Y., 2000.]&lt;/ref&gt;. Ҳамин вожа дар забони {{lang-pal|artēštār}} шуда ва «[[артиш]]» аз он гирифта шудааст&lt;ref&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-55-2. ҷ. 1, с. 162.&lt;/ref&gt;.

=== Сипоҳи Ҳахоманишиён ===
{| class=&quot;infobox bordered&quot; style=&quot;width: 24em&quot;
!colspan='3' style=&quot;text-align:center; background:#cce&quot; |'''Сипоҳи Ҳахоманишиён'''
|-
|colspan='3'|
|-
! [[Якон|Яконҳо]]
! Шумори нерӯҳо
! Фармондеҳ
|-
| [[Разма|'''''*daθa-''''']]
| 10 сарбоз
| [[Размовар|'''''*daθapati-''''']]
|-
| [[Вашт|'''''*θata-''''']]
| 100 сарбоз
| [[Сарвашт|'''''*θatapati-''''']]
|-
| [[Ҳанг|'''''*hazāra-''''']]
| 1 000 сарбоз
| [[Сарҳанг|'''''*hazārapati-''''']]
|-
|[[Гунд|'''''*baivara-''''']]
| 10 000 сарбоз
|[[Гундсолор|'''''*baivarapati-''''']]
|-
| [[Сипоҳ|'''''*spāda-''''']]
| 60 000 сарбоз
| [[Сипаҳсолор|'''''*spādapati-''''' ё '''''*kārana-''''']]
|}

Нерӯҳои мусаллаҳи Ҳахоманишиён (550 – 330 то милод) бар бахшбандии даҳгонӣ созмон ёфтаву ба забони {{lang-peo|«''*spāda-''»}} [''сипоҳ''] хонда мешудаанд. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён аз 10 сарбоз як [[рада|«''*daθa-''»]] [''даҳа''] ташкил мешуда ва сардораш [[Размовар|«''*daθapati-''»]] [''даҳбад''] хонда мешудааст&lt;ref&gt;''W. Hinz'', Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975, p. 87&lt;/ref&gt;. Аз 10 даҳа як [[вашт|*θata-]] [''сада''] ташкил мешуда ва фармондеҳаш [[Сарвашт|«''*θatapati-''»]] [''садбад''] номида мешудааст&lt;ref&gt;''Hinz'', op. cit., p. 240&lt;/ref&gt;. Аз 10 сада як [[ҳанг|«''*hazāra-''»]] [''ҳазора''] ташкил мешуда ва фармондеҳаш [[Сарҳанг|«''*hazārapati-''»]] [''ҳазорбад''] хонда мешудааст&lt;ref&gt;''J. Marquart'', Untersuchungen zur Geschichte von Eran I, Göttingen, 1896, p. 57&lt;/ref&gt;. Аз 10 ҳазора як [[лашкар|«''*baivara-''»]] [''бевара''] ташкил мешуда, ки фармондеҳаш [[Лашкарсолор|«''*baivarapati-''»]] [''беварбад''] номида мешудааст&lt;ref&gt;''Marquart'', op. cit., p. 19 n. 84&lt;/ref&gt;. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён [[Сипаҳсолор|«''*spādapati-''»]] [''сипаҳбад'']  ва ё «'''''*kārana-'''''» [''коран'']  хонда мешуда, ки аз ҳамон «'''''*kāra-'''''» рӯидааст&lt;ref&gt;''Шаҳбозӣ, Алиризо Шопур''. Ҷанг дар Эрони бостон // Ҷусторҳои эроншиносӣ. Теҳрон: Китоби марҷаъ, 1391. – саҳ. 55 – 95&lt;/ref&gt;.

Агар шумори нерӯҳои ин ягонҳоро бо воҳидҳои низомии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, ''даҳа'' бо [[Разма|''отделение'']], ''сада'' бо [[Вашт|''рота'']], ''ҳазора'' бо [[Ҳанг|''полк'']], ''бевара'' бо [[Лашкар|''дивизия'']] ва ''сипоҳ'' бо [[Артиш|''армия'']] баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, ''даҳабад'' бо ''сержант'' ё ''старшина'', ''садабад'' бо ''лейтенант'' ё ''капитан'', [[Сарҳанг|''ҳазорабад'']] бо ''майор'' ё ''полковник'', [[Гундсолор|''беварабад'']] бо ''генерал-майор'' ё ''генерал-лейтенант'' ва ''сипаҳбад'' бо ''генерал-полковник'' ё ''генерали артиш'' баробар мешаванд.
   
=== Сипоҳи Ашкониён ===
{| class=&quot;infobox bordered&quot; style=&quot;width: 24em&quot;
!colspan='3' style=&quot;text-align:center; background:#cce&quot; |'''Сипоҳи Ашкониён'''
|-
|colspan='3'|
|-
! [[Якон|Яконҳо]]
! Шумори нерӯҳо
! Фармондеҳ
|-
| [[Разма|'''''*radag''''']]
| 10 сарбоз
| [[Размовар|'''''*radagpān''''']]
|-
| [[Вашт|'''''wast''''']]
| 100 сарбоз
| [[Сарвашт|'''''wast-sālār''''']]
|-
| [[Ҳанг|'''''drafš''''']]
| 1 000 сарбоз
| [[Сарҳанг|'''''drafš-sālār''''']]
|-
|[[Гунд|'''''gund''''']]
| 10 000 сарбоз
|[[Гундсолор|'''''gund-sālār''''']]
|-
| [[Сипоҳ|'''''spāδ''''']]
| 50 000 сарбоз
| [[Сипаҳсолор|'''''spāδpat''''' ё '''''spāδbad''''']]
|}
Дудмони паҳлавии [[Шоҳаншоҳии Ашконӣ|Ашкониён]] ([[Соли 250 п.м.]] — [[224]]), ки ҷойгузини дудмони юнонии [[Давлати Селевкиён|Селевкиён]] ([[Соли 312 п.м.|312]] — [[Соли 64 п.м.|64 п.м.]]) шуд, созмони бахшбандии даҳгонии сипоҳи Ҳахоманишиёнро ба кор гирифт&lt;ref name=&quot;Никоноров&quot;&gt;[https://www.academia.edu/1264468/К_вопросу_о_парфянском_наследии_в_сасанидском_Иране_военное_дело_On_the_Parthian_Legacy_in_Sasanian_Iran_the_Case_of_Warfare_ ''Никоноров В. П.'' К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2–5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005. С. 156]&lt;/ref&gt;. Радабандии сипоҳи Ашкониён чунин будааст&lt;ref&gt;[http://www.ihism.uph.edu.pl/images/PDFs/DRUK_HIS_6/DRUK-SYVNNE.pdf ''Ilkka SYVÄNNE'' * (University of Haifa, Israel) Parthian Cataphract vs. the Roman Army 53 BC-AD 224]{{Пайванди мурда|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;:

Дар [[сипоҳи Ашкониён]] ''даҳаҳо'' ба [[забони паҳлавӣ]] ''*radag'' ([[рада]]), ''садаҳо'' — [[Вашт|''wast'']] [''васт''], ''ҳазораҳо'' — [[Ҳанг|''drafš'']] [''дирафш''], ''бевараҳо'' — [[Гунд|''gund'']] [''гунд''] номида мешуданд&lt;ref&gt;''Farrokh, Kaveh''. Sassanian Elite Cavalry AD 224-642. Oxford: Osprey, 2005. ISBN 1841767131. — с. 6—7&lt;/ref&gt;. Фармондеҳони ин ягонҳо мутаносибан [[Сарвашт|''wast-sālār'']] [''васт-солор''], [[Сарҳанг|''drafš-sālār'']] [''дирафш-солор''] ва [[Гундсолор|''gund-sālār'']] [''гунд-солор''] хонда мешуданд&lt;ref&gt;''Ҷалолӣ'', ''Эраҷ''. Артиши Эрон дар асри Сосониён. Теҳрон: Вадиъат, 1384. – 170 с.  ISBN 964-7805-48-9.&lt;/ref&gt;. Нерӯҳои мусаллаҳи Ашкониён низ чун замони Ҳахоманишиён [[Сипоҳ|''spāδ'']] [''сипоҳ''] ва фармондеҳашон [[Сипаҳсолор|''spāδpat'' ё ''spāδbad'']] [''сипаҳбад''] номида мешуд&lt;ref name=&quot;Shahbazi&quot;&gt;[http://www.iranicaonline.org/articles/army-i ''A. Sh. Shahbazi'', “ARMY i. Pre-Islamic Iran,” Encyclopædia Iranica, II/5, pp. 489-499]&lt;/ref&gt;. 

Бояд гуфт, ки сипоҳи подшоҳии [[Арманистон]], ки фармонбардори Эрон буд, низ ҳамчун сипоҳи Ашкониён ба «''гунд''», «''дрош''» ва «''вашт''» бахшбандӣ мешуд&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/35927114/Терминология_организационной_структуры_Армянской_Армии_в_IV_V_вв._The_Terminology_of_the_Organizational_Structure_of_the_Armenian_Army_in_the_4-5th_centuries_А._Айвазян._Армяно-персидская_война_449_451_гг._Кампании_и_сражения._Eреван_Воскан_Ереванци_2016_СПб._Алетейя_2017._С._360-464 ''Айвазян А.'' Терминология организационной структуры Армянской Армии в IV—V вв. // А. Айвазян. Армяно-персидская война 449–451 гг. Кампании и сражения.– Eреван: Воскан Ереванци, 2016; СПб.: Алетейя, 2017. С. 360-464.]&lt;/ref&gt;. Ҳануз ҳам дар Нерӯҳои мусаллаҳи Арманистон [[вашт|рота]] ба забони {{lang-hy|«Վաշտ»}} [''вашт''], [[ҳанг]] — «''գունդ''» [''гунд''] ё «''Զորագունդ''» [''зӯрагунд''], [[сарҳанг]] — «''Գնդապետ''» [''гндапет''] ва [[генерал-полковник]] — «''գեներալ—գնդապետ''» [''general-gndapet''] номида мешаванд.

=== Сипоҳи Сосониён ===
{| class=&quot;infobox bordered&quot; style=&quot;width: 24em&quot;
!colspan='3' style=&quot;text-align:center; background:#cce&quot; |'''Сипоҳи Сосониён'''
|-
|colspan='3'|
|-
! [[Якон|Яконҳо]]
! Шумори нерӯҳо
! [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|Фармондеҳ]]
|-
| [[Разма|'''''radag''''']]
| 10 сарбоз
| [[Размовар|'''''*radagbān''''']]
|-
| [[Таҳма|'''''tahm''''']]
| 100 сарбоз
| [[Таҳмадор|'''''tahmdār''''']]
|-
| [[Вашт|'''''wašt''''']]
| 500 сарбоз
| [[Сарвашт|'''''wašt-sālār''''']]
|-
| [[Ҳанг|'''''drafš''''']]
| 1 000 сарбоз
| [[Сарҳанг|'''''drafš-sālār''''']]
|-
|[[Гунд|'''''gund''''']]
| 5 000 сарбоз
|[[Гундсолор|'''''gund-sālār''''']]
|-
| [[Сипоҳ|'''''spāh''''']]
| 10 000 сарбоз
| [[Сипаҳсолор|'''''spāhbed''''']]
|-
| [[Артиш|'''''artēštārān''''']]
| 
| [[Артишсолор|'''''artēštārān-sālār''''']]
|}
Нерӯҳои мусаллаҳи Сосониёнро «''spāh''» (''[[сипоҳ]]'') меномиданд, ки бузургтарин якони он «''gund''» (''[[гунд]]'')&lt;ref name=&quot;Tafazzoli&quot;/&gt; будаву 5 000 сарбозро дар бар мегирифта ва фармондеҳашро «''gund-sālār''» (''[[гундсолор]]'') мехонданд&lt;ref name=&quot;Synopsis&quot;&gt;[https://www.researchgate.net/profile/Katarzyna_Maksymiuk/publication/323545353_Kaveh_Farrokh_Gholamreza_Karamian_Katarzyna_Maksymiuk_A_Synopsis_of_Sasanian_Military_Organization_and_Combat_Units_Siedlce-Tehran_2018/links/5a9b94b0a6fdcc3cbacb690d/Kaveh-Farrokh-Gholamreza-Karamian-Katarzyna-Maksymiuk-A-Synopsis-of-Sasanian-Military-Organization-and-Combat-Units-Siedlce-Tehran-2018.pdf ''Kaveh Farrokh'', ''Gholamreza Karamian'', ''Katarzyna Maksymiuk''. A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units, Siedlce-Tehran 2018. — ISBN 978-83-62447-22-0. — c. 13]&lt;/ref&gt;. Ҳар гунде аз чанд «''drafš''» ([[ҳанг|''дирафш'']]) ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 1 000 сарбоз дошт. Ҳар дирафше аз ду «''wašt''» (''[[вашт]]'') ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 500 сарбоз дошт. Ҳар ваште аз чанд «''tahm''» (''[[таҳм]]'')&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf |title=''Asha R.'' The Dates in the Pahlavīg and Pārsīg Inscriptions of Durā (Europos) |accessdate=2021-10-25 |archivedate=2016-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160807133914/http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf }}&lt;/ref&gt; созмон меёфт, ки ҳар кадоме 100 сарбоз доштанд. Ҳар таҳме аз чанд «''radag''» (''[[рада]]'')&lt;ref&gt;[https://cyberleninka.ru/article/n/voennaya-razvedka-v-sasanidskom-irane-organizatsiya-deyatelnosti-i-istochniki-informatsii ''Дмитриев В.А.'' Военная разведка в сасанидском Иране: организация деятельности и источники информации // Вестник Нижегородского университета им. Н.И. Лобачевского. 2016. № 1. С. 9–22. Прим. 12 на стр. 18]&lt;blockquote&gt;... Впрочем, из среднеперсидских эпиграфических источников середины III в. н.э. (граффити в Дура-Европосе, датируемые 253 г.) известно о существовании армейских писцов (видимо, более низкого ранга, нежели ''dabīr-i sipāh''), называвших себя ''dibīr-ī tahm'' и ''dibīr-ī radag'' [24, c. 244; 25].&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt; ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 10 сарбозро дар бар мегирифт. Фармондеҳи дирафш «''drafš-sālār''» ([[сарҳанг|''дирафшсолор'']])&lt;ref name=&quot;Synopsis&quot; /&gt;, фармондеҳи вашт «''wašt-sālār''» ([[сарвашт|''ваштсолор'']])&lt;ref name=&quot;Synopsis&quot; /&gt;, сардори таҳм «''tahmdār''» (''[[таҳмдор]]'')&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/1264468/К_вопросу_о_парфянском_наследии_в_сасанидском_Иране_военное_дело_On_the_Parthian_Legacy_in_Sasanian_Iran_the_Case_of_Warfare_ ''Никоноров В. П.'' К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2–5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005. С. 145. сн. 18]&lt;blockquote&gt;В документе Nov 280 из архива Старой Нисы фигурируют два лица, носящие звание ''tgmdr'' («начальник тагмы»), состоящее из двух частей – греч. «''τάγμα''» («''легион''») и парф. ''dār'' («начальствующий»). Предполагается, что это звание – калька с римского военного термина в греческой передаче «τάγματάρχος» ‘начальник легиона’, появившееся в парфянском военном лексиконе как раз в связи с депортацией воинов Красса в восточные районы Парфии, где они были организованы в отряды под началом парфянских тагмадаров и, в том числе, трудились на сельскохозяйственных работах [Дьяконов, Ливщиц 1966: 148 – 152]. Кстати, слово «тагма» в пехлевийской форме ''tḥmy'' как обозначение воинского подразделения зафиксировано в надписи, оставленной сасанидскими солдатами в синагоге Дура-Европос [Луконин 1987: 266, примеч. 62].&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt; ва сардори рада эҳтимолан «''*radagbān''» (''[[радабон]]'') номида мешуд. 

Фармондеҳи сипоҳ «''spāhbed''» ([[сипаҳсолор|''сипаҳбад'']]) хонда мешуд&lt;ref name=&quot;Daryaee&quot;&gt;[https://ia802707.us.archive.org/2/items/SasanianPersia/tourajsasanianPersia.pdf ''Daryaee, Touraj''. Sasanian Persia: The Rise and Fall of an Empire. — ISBN 978 1 85043 898 4]&lt;/ref&gt;. Дар шоҳаншоҳии Сосонӣ баландпоятарин мақоми низомӣ пас аз шоҳаншоҳ «''artēštārān-sālār''» ([[Артишсолор|''артишдоронсолор'']]) буд&lt;ref&gt;[http://www.iranicaonline.org/articles/artestaran-salar-chief-of-the-warriors-a-high-ranking-title-in-sasanian-times-see-artestar- ''W. Sundermann''. ARTĒŠTĀRĀN SĀLĀR, Encyclopædia Iranica. Vol. II, Fasc. 6, p. 662]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Дьяконов М. М.'' Очерк истории древнего Ирана. М., 1961. С. 291&lt;/ref&gt;, ки бино бар қаринаҳо, унвони дигаре барои «''Эрон сипоҳбед''» ({{lang-pal|''Ērān spāhbēd''}}) аст, ки то замони подшоҳии Хусрав [[Анӯшервон]] болотарин мақоми низомӣ дар шоҳаншоҳии Сосониён буд&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.cgie.org.ir/shavadn.asp?id=391 |title=Artēštārān-sālār // ''Донишномаи Эрон'', ҷ. 2, 2503 |accessdate=2012-10-23 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6BcugL8gH?url=http://www.cgie.org.ir/shavadn.asp?id=391 |archivedate=2012-10-23 }}&lt;/ref&gt;.

Бо таваҷҷуҳ ба ҳамномии яконҳои размии сипоҳи Арманистон бо Эрон дар замони Сосониён, метавон гуфт, ки шумори нерӯҳо дар яконҳои размии сипоҳи Сосониён низ бо сипоҳи Арманистон ҳамсону баробар будааст. Чунончи, дар сипоҳи Арманистон ҳар гунд аз ду ё се дирафш ташкил меёфт ва дирафш низ, агар онро бо ''коҳорт'' (якони размии сипоҳи Рум, ки маъмулан аз 500 – 600 сарбоз ташкил мешуд) ҳамсанҷӣ кунем, аз ду ''вашт'' созмон меёфтааст. Дар садаҳои IV — V милодӣ нерӯҳои размии подшоҳии Арманистон аз ''сипоҳҳо'' (ҳар кадоме 10 ҳазор сарбоз доштаанд), ''гундҳо'' (2 000 – 3 000 сарбоз), ''дирафшҳо'' (1 000 сарбоз), ''ваштҳо'' (500 сарбоз) ва ҳамчунин ягонҳои хурдтар – ''садаҳо'' ва ''даҳаҳо'' ташкил мешудаанд. Ин сохтори созмонии сипоҳи Арманистон ҳамсониҳои бисёре бо сипоҳи Рум ва бештар аз он бо сипоҳи Эрон дар замони подшоҳии Сосониён дошт&lt;ref&gt;''Айвазян А.'' Терминология организационной структуры Армянской Армии в IV—V вв. – саҳ. 365.&lt;/ref&gt;. Аз деворнивиштаҳои сипоҳиёни Сосонӣ дар куништи яҳудиёни шаҳри Дура-Европос метавон донист, ки садаҳо таҳм ва даҳаҳо рада номида мешудаанд&lt;ref&gt;''Asha R.'' ҳамон ҷо.&lt;/ref&gt;.    

Чунонки аз ҷадвали бахшбандии сипоҳи Сосониён дида мешавад, сохтори сипоҳи Сосониён ба сохтори артишҳои имрӯзӣ наздиктар аст. Чунончи, аз рӯи шумори нерӯҳо [[разма]] бо ''отделение'', [[таҳма]] бо ''рота'', [[вашт]] бо ''батальон'', [[Ҳанг|дирафш]] бо ''полк'', [[гунд]] бо ''бригада'' ва [[сипоҳ]] бо ''дивизия'' баробар аст. Бо ҳамин қиёс, [[размовар]] бо ''сержант'' ё ''старшина'', [[таҳмадор]] бо ''лейтенант'' ё ''капитан'', [[Сарвашт|ваштсолор]] бо ''майор'', [[Сарҳанг|дирафшсолор]] бо ''полковник'', [[гундсолор]] бо ''генерал-майор'' ё ''генерал-лейтенант'' ва [[Сипаҳсолор|сипаҳбад]] бо ''генерал-полковник'' ё ''генерали артиш'' баробар будаанд.

= Эзоҳ =
{{эзоҳ}}
= Адабиёт =</text>
      <sha1>5cknqz3seqlzxmr0zs4atks28blflua</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489203</id>
      <parentid>1489202</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T21:43:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Дараҷаҳои Нерӯи заминии Артиш */</comment>
      <origin>1489203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45533" sha1="edo40kiy4x1agxppxc4pz86i7htevzt" xml:space="preserve">== Дараҷаҳои Нерӯи заминии Артиш ==
{| width=&quot;100%&quot; style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#FFFFFF; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! colspan=&quot;24&quot; | [[Афсар]]он
|- bgcolor=&quot;#dadada&quot;
!{{flagicon image|Flag_of_the_Islamic_Republic_of_Iran_Army_Ground_Forces.svg}} Радабандӣ
! colspan=&quot;10&quot; | [[Солор]]он
! colspan=&quot;6&quot; | [[Сардор]]он
! colspan=&quot;8&quot; | [[Саркарда]]гон
|- align=&quot;center&quot;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|rowspan=2| {{flagicon|Iran}} '''[[Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон]]'''&lt;/b&gt;&lt;br /&gt;[[File:IRI.Army_Ground_Force_Seal.svg|100px]]&lt;/b&gt;&lt;br /&gt;
| colspan=2 rowspan=2|
| colspan=2| [[File:Arteshbod.png|50px|Major General]]
| colspan=2| [[File:Sepahbod.png|50px|Major General]]
| colspan=2| [[File:Sarlashgar.png|50px|Major General]]
| colspan=1| [[File:Sartip.png|50px|Brigadier General]]
| colspan=1| [[File:Sartip_2.png|50px|Brigadier General]]
| colspan=2| [[File:Sarhang_1.png|50px|Colonel]]
| colspan=2| [[File:Sarhang_2.png|50px|Lieutenant Colonel]]
| colspan=2| [[File:Sargord.png|50px|Major]]
| colspan=2| [[File:Sarvan.png|50px|Captain]]
| colspan=2| [[File:Sotvan_1.png|50px|First Lieutenant]]
| colspan=2| [[File:Sotvan_2.png|50px|Second Lieutenant]]
| colspan=2| [[File:Sotvan_3.png|50px|Third Lieutenant]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| colspan=2| '''ارتشبد'''&lt;br&gt;'''[[Артишсолор|Артишбад]]
| colspan=2| '''سپهبد'''&lt;br&gt;'''[[Сипаҳсолор|Сипаҳбад]]'''
| colspan=2| '''سرلشکر'''&lt;br&gt;'''[[Лашкарсолор|Сарлашкар]]'''
| colspan=1| '''سرتیپ'''&lt;br&gt;'''[[Гундсолор|Сартип]]'''
| colspan=1| '''سرتیپ دوم'''&lt;br&gt;'''[[Сартипи дувум]]'''
| colspan=2| '''سرهنگ'''&lt;br&gt;'''[[Сарҳанг]]'''
| colspan=2| '''سرهنگ دوم'''&lt;br&gt;'''[[Сарҳангёр|Сарҳанги дувум]]'''
| colspan=2| '''سرگرد'''&lt;br&gt;'''[[Саргурд]]'''
| colspan=2| '''سروان'''&lt;br&gt;'''[[Сарвашт|Сарвон]]'''
| colspan=2| '''ستوان یکم'''&lt;br&gt;'''[[Меҳтар таҳмадор|Сутвони якум]]'''
| colspan=2| '''ستوان دوم'''&lt;br&gt;'''[[Таҳмадор|Сутвони дувум]]'''
| colspan=2| '''ستوان سوم'''&lt;br&gt;'''[[Кеҳтар таҳмадор|Сутвони севум]]'''
|- style=&quot;background-color:#CCCCCC; width: 100%&quot;
!'''{{flagicon|Tajikistan}} Ҳамто дар [[Рутбаҳои ҳарбии Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]'''&lt;ref name=&quot;Джайхани&quot;/&gt; !! colspan=4 | [[Артишсолор|Генерали артиш]] !! colspan=2 | [[Сипаҳсолор|Генерал-полковник]] !! colspan=2 | [[Лашкарсолор|Генерал-лейтенант]] !! colspan=2 | [[Гундсолор|Генерал-майор]] !! colspan=2 | [[Сарҳанг|Полковник]] !! colspan=2 | [[Сарҳангёр|Подполковник]]!! colspan=2 | [[Саргурд|Майор]] !! colspan=2 | [[Сарвашт|Капитан]] !! colspan=2 | [[Меҳтар таҳмадор|Лейтенанти калон]] !! colspan=2 | [[Таҳмадор|Лейтенант]] !! colspan=2 | [[Кеҳтар таҳмадор|Лейтенанти хурд]] 
[[Гурӯҳ:Артиш]]
&lt;/noinclude&gt;
|-
|}

&lt;noinclude&gt;
{| width=&quot;100%&quot; style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#FFFFFF; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! colspan=&quot;36&quot; | Дараҷадорон ва сарбозон
|- bgcolor=&quot;#dadada&quot;
!{{flagicon image|Flag_of_the_Islamic_Republic_of_Iran_Army_Ground_Forces.svg}} Радабандӣ
! colspan=&quot;8&quot; | [[Размсоз|Устуворон]]
! colspan=&quot;16&quot; | [[Гурӯҳбон]]он
! colspan=&quot;12&quot; | [[Сарбоз]]он
&lt;/noinclude&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| rowspan=2 | {{flagicon|Iran}} '''[[Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон]]'''&lt;/b&gt;&lt;br /&gt;[[File:IRI.Army_Ground_Force_Seal.svg|100px]]&lt;/b&gt;&lt;br /&gt;
| colspan=6| [[File:Ostovar 1-k.png|50px]]
| colspan=2| [[File:Ostovar 2-c.png|50px]]
| colspan=2| [[File:Goruhban 1-k.png|50px]]
| colspan=6| [[File:Goruhban 2-c.png|50px]]
| colspan=6| [[File:Goruhban 3-k.png|50px]]
| colspan=4| [[File:Sarjukhe-c.png|50px]]
| colspan=2| [[File:Sarbaz 1-k.png|50px]]
| colspan=6| [[File:Sarbaz 2-c.png|50px]]
| colspan=2| [[File:Sarbaz -k.png|50px]]
|-style=&quot;text-align:center;&quot;
| colspan=6| '''استوار یکم'''&lt;br /&gt;'''[[Размсоз|Устувори якум]]'''
| colspan=2| '''استوار دوم'''&lt;br /&gt;'''[[Размдор|Устувори дувум]]'''
| colspan=2| '''گروهبان یکم'''&lt;br /&gt;'''[[Меҳтар размовар|Гурӯҳбони якум]]'''
| colspan=6| '''گروهبان دوم'''&lt;br /&gt;'''[[Размовар|Гурӯҳбони дувум]]'''
| colspan=6| '''گروهبان سوم'''&lt;br /&gt;'''[[Кеҳтар размовар|Гурӯҳбони севум]]'''
| colspan=4| '''سرجوخه'''&lt;br /&gt;'''[[Размёр|Сарҷуха]]'''
| colspan=2| '''سرباز یکم'''&lt;br /&gt;'''[[Сарбози якум]]'''
| colspan=6| '''سرباز دوم'''&lt;br /&gt;'''[[Сарбози дувум]]'''
| colspan=2| '''سرباز'''&lt;br /&gt;'''[[Сарбоз]]'''
|- style=&quot;background-color:#CCCCCC; width: 100%&quot;
! {{flagicon|Tajikistan}} Ҳамто дар [[Рутбаҳои ҳарбии Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]] ||colspan=6|[[Размсоз|Прапоршик]]||colspan=2|[[Размдор|Старшина]]||colspan=2|[[Меҳтар размовар|Сержанти калон]]||colspan=6|[[Размовар|Сержант]]||colspan=6|[[Кеҳтар размовар|Сержанти хурд]]||colspan=4|[[Размёр|Ефрейтор]]||colspan=2|—||colspan=6|—||colspan=2|[[Сарбоз|Қаторӣ]]
&lt;noinclude&gt;
[[Гурӯҳ:Артиш]]
&lt;/noinclude&gt;
|-
|}

== Дараҷаҳои Нерӯи ҳавоии Артиш ==
{| width=&quot;100%&quot; style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#FFFFFF; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! colspan=&quot;24&quot; | [[Афсар]]он
|- bgcolor=&quot;#dadada&quot;
!{{flagicon image|Flag_of_the_Islamic_Republic_of_Iran_Army_Ground_Forces.svg}} Радабандӣ
! colspan=&quot;10&quot; | [[Солор]]он
! colspan=&quot;6&quot; | [[Сардор]]он
! colspan=&quot;8&quot; | [[Саркарда]]гон
|- align=&quot;center&quot;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|rowspan=2| {{flagicon|Iran}} '''[[Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон]]'''&lt;/b&gt;&lt;br /&gt;[[File:Seal_of_the_Islamic_Republic_of_Iran_Air_Force.svg|100px]]&lt;/b&gt;&lt;br /&gt;
| colspan=2 rowspan=2|
| colspan=2| [[File:21-_ارتشبد--IRIAF.png|50px]]
| colspan=2| [[File:20- سپهبد--IRIAF.png|50px]]
| colspan=2| [[File:19- سرلشگر--IRIAF.png|50px]]
| colspan=1| [[File:18- سرتیپ--IRIAF.png|50px]]
| colspan=1| [[File:17- سرتیپ دوم--IRIAF.png|50px]]
| colspan=2| [[File:16- سرهنگ--IRIAF.png|50px]]
| colspan=2| [[File:15- سرهنگ دوم--IRIAF.png|50px]]
| colspan=2| [[File:14- سرگرد--IRIAF.png|50px]]
| colspan=2| [[File:13- سروان--IRIAF.png|50px]]
| colspan=2| [[File:12- ستوان یکم--IRIAF.png|50px]]
| colspan=2| [[File:11- ستوان دوم--IRIAF.png|50px]]
| colspan=2| [[File:10- ستوان سوم--IRIAF.png|50px]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| colspan=2| '''[[Артишсолор|Артишбад]]'''&lt;br&gt;'''ارتشبد'''
| colspan=2| '''[[Сипаҳсолор|Сипаҳбад]]'''&lt;br&gt;'''سپهبد'''
| colspan=2| '''[[Лашкарсолор|Сарлашкар]]'''&lt;br&gt;'''سرلشکر'''
| colspan=1| '''[[Гундсолор|Сартип]]'''&lt;br&gt;'''سرتیپ'''
| colspan=1| '''Сартипи дувум'''&lt;br&gt;'''سرتیپ دوم'''
| colspan=2| '''[[Сарҳанг]]'''&lt;br&gt;'''سرهنگ'''
| colspan=2| '''Сарҳанги дувум'''&lt;br&gt;'''سرهنگ دوم'''
| colspan=2| '''[[Саргурд]]'''&lt;br&gt;'''سرگرد'''
| colspan=2| '''[[Сарвашт|Сарвон]]'''&lt;br&gt;'''سروان'''
| colspan=2| '''[[Меҳтар таҳмадор|Сутвони якум]]'''&lt;br&gt;'''ستوان یکم'''
| colspan=2| '''[[Таҳмадор|Сутвони дувум]]'''&lt;br&gt;'''ستوان دوم'''
| colspan=2| '''[[Кеҳтар таҳмадор|Сутвони севум]]'''&lt;br&gt;'''ستوان سوم'''
|- style=&quot;background-color:#CCCCCC; width: 100%&quot;
!'''{{flagicon|Tajikistan}} Ҳамто дар [[Рутбаҳои ҳарбии Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]'''&lt;ref name=&quot;Джайхани&quot;/&gt; !! colspan=4 | [[Артишсолор|Генерали артиш]] !! colspan=2 | [[Сипаҳсолор|Генерал-полковник]] !! colspan=2 | [[Лашкарсолор|Генерал-лейтенант]] !! colspan=2 | [[Гундсолор|Генерал-майор]] !! colspan=2 | [[Сарҳанг|Полковник]] !! colspan=2 | [[Сарҳангёр|Подполковник]]!! colspan=2 | [[Саргурд|Майор]] !! colspan=2 | [[Сарвашт|Капитан]] !! colspan=2 | [[Меҳтар таҳмадор|Лейтенанти калон]] !! colspan=2 | [[Таҳмадор|Лейтенант]] !! colspan=2 | [[Кеҳтар таҳмадор|Лейтенанти хурд]] 
&lt;/noinclude&gt;
|-
|}
&lt;noinclude&gt;
{| width=&quot;100%&quot; style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#FFFFFF; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! colspan=&quot;36&quot; | Дараҷадорон ва сарбозон
|- bgcolor=&quot;#dadada&quot;
!Радабандӣ
! colspan=&quot;8&quot; | [[Размсоз|Устуворон]]
! colspan=&quot;16&quot; | [[Размовар|Гурӯҳбонон]]
! colspan=&quot;12&quot; | [[Сарбоз]]он
|- align=&quot;center&quot;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| rowspan=2 | {{flagicon|Iran}} '''[[Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон]]'''&lt;/b&gt;&lt;br /&gt;[[File:Seal_of_the_Islamic_Republic_of_Iran_Air_Force.svg|100px]]&lt;/b&gt;&lt;br /&gt;
| colspan=6| [[File:9- استوار يكم--IRIAF.png|50px]]
| colspan=2| [[File:8- استوار دوم--IRIAF.png|50px]]
| colspan=2| [[File:7- گروهبان يكم--IRIAF.png|50px]]
| colspan=6| [[File:6- گروهبان دوم--IRIAF.png|50px]]
| colspan=6| [[File:5- گروهبان سوم--IRIAF.png|50px]]
| colspan=4| [[File:4- سرجوخه--IRIAF.png|50px]]
| colspan=2| [[File:3- سرباز یکم--IRIAF.png|50px]]
| colspan=6| [[File:2- سرباز دوم--IRIAF.png|50px]]
| colspan=2| [[File:1- سرباز--IRIAF.png|50px]]
|-style=&quot;text-align:center;&quot;
| colspan=6| '''[[Устувори якум]]'''&lt;br /&gt;'''استوار یکم'''
| colspan=2| '''[[Устувори дувум]]'''&lt;br /&gt;'''استوار دوم'''
| colspan=2| '''[[Гурӯҳбони якум]]'''&lt;br /&gt;'''گروهبان یکم'''
| colspan=6| '''[[Гурӯҳбони дувум]]'''&lt;br /&gt;'''گروهبان دوم'''
| colspan=6| '''[[Гурӯҳбони севум]]'''&lt;br /&gt;'''گروهبان سوم'''
| colspan=4| '''[[Сарҷӯха]]'''&lt;br /&gt;'''سرجوخه'''
| colspan=2| '''[[Сарбози якум]]'''&lt;br /&gt;'''سرباز یکم'''
| colspan=6| '''[[Сарбози дувум]]'''&lt;br /&gt;'''سرباز دوم'''
| colspan=2| '''[[Сарбоз]]'''&lt;br /&gt;'''سرباز'''
|- style=&quot;background-color:#CCCCCC; width: 100%&quot;
! {{flagicon|Tajikistan}} Ҳамто дар [[Рутбаҳои ҳарбии Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]] ||colspan=6|[[Размсоз|Прапоршик]]||colspan=2|[[Размдор|Старшина]]||colspan=2|[[Меҳтар размовар|Сержанти калон]]||colspan=6|[[Размовар|Сержант]]||colspan=6|[[Кеҳтар размовар|Сержанти хурд]]||colspan=4|[[Размёр|Ефрейтор]]||colspan=2|—||colspan=6|—||colspan=2|[[Сарбоз|Қаторӣ]]
&lt;noinclude&gt;
[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Артиши Эрон]]
&lt;/noinclude&gt;
|-
|}

== Дараҷаҳои Нерӯи дарёии Артиш ==
{| style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px; width: 100%;&quot;
|- style=&quot;background-color:#CCCCCC; width: 100%&quot;
! colspan=&quot;24&quot; | [[Афсар]]он
|- bgcolor=&quot;#dadada&quot;
!{{flagicon image|Flag_of_the_Islamic_Republic_of_Iran_Navy.svg}} Радабандӣ
! colspan=&quot;10&quot; | [[Солор]]он
! colspan=&quot;6&quot; | [[Сардор]]он
! colspan=&quot;8&quot; | [[Саркарда]]гон
|- align=&quot;center&quot;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| colspan=2 rowspan=2| {{flagicon|Iran}} [[Нерӯи дарёӣ]]&lt;br&gt;[[File:Seal of the Islamic Republic of Iran Navy.svg|150px]]&lt;/b&gt;&lt;br&gt;
| colspan=2| [[File:21-Daryabod.png|100px]]
| colspan=2| [[File:20-Daryasalar.png|100px]]
| colspan=2| [[File:19-Daryaban.png|100px]]
| colspan=1| [[File:18-Daryadar.png|100px]]
| colspan=1| [[File:17-Daryadar 2.png|100px]]
| colspan=2| [[File:16-Nakhoda 1.png|100px]]
| colspan=2| [[File:15-Nakhoda 2.png|100px]]
| colspan=2| [[File:14-Nakhoda 3.png|100px]]
| colspan=2| [[File:13-Navsarvan.png|100px]]
| colspan=2| [[File:12-Navban 1.png|100px]]
| colspan=2| [[File:11-Navban 2.png|100px]]
| colspan=2| [[File:10-Navban 3.png|100px]]
|-style=&quot;text-align:center;&quot;
| colspan=2| [[Дарёбад]]&lt;br&gt;
| colspan=2| [[Дарёсолор]]&lt;br&gt;
| colspan=2| [[Дарёбон]]&lt;br&gt;
| colspan=1| [[Дарёдор]]&lt;br&gt;
| colspan=1| [[Дарёдори дувум]]&lt;br&gt;
| colspan=2| [[Нохудо якум]]&lt;br&gt;
| colspan=2| [[Нохудо дувум]]&lt;br&gt;
| colspan=2| [[Нохудо севум]]&lt;br&gt;
| colspan=2| [[Новсарвон]]&lt;br&gt;
| colspan=2| [[Новбон якум]]&lt;br&gt;
| colspan=2| [[Новбон дувум]]&lt;br&gt;
| colspan=2| [[Новбон севум]]&lt;br&gt;
|- style=&quot;background-color:#CCCCCC; width: 100%&quot;
!'''Дараҷаҳои пешниҳодӣ''' !! colspan=2 | [[Новгонсолор]] !! colspan=2 | [[Дарёсолор]] !! colspan=2 | [[Дарёбон]] !! colspan=4 | [[Дарёдор]] !! colspan=1 | [[Новхудо якум]] !! colspan=1 | [[Новхудо дувум]]!! colspan=3 | [[Новхудо севум]] !! colspan=2 | [[Новсарвон]] !! colspan=2 | [[Новбон якум]] !! colspan=2 | [[Новбон дувум]] !! colspan=2 | [[Новбон севум]] 
&lt;/noinclude&gt;
|-
|}

&lt;noinclude&gt;
{| width=&quot;100%&quot; style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#FFFFFF; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! colspan=&quot;36&quot; | Дараҷадорон ва сарбозон
|- bgcolor=&quot;#dadada&quot;
! {{flagicon image|Flag_of_the_Islamic_Republic_of_Iran_Navy.svg}} Радабандӣ&lt;br&gt;
! colspan=&quot;8&quot; | [[Размсоз|Новустуворон]]
! colspan=&quot;14&quot; | [[Размовар|Маҳновиён]]
! colspan=&quot;14&quot; | [[Сарбоз|Новиён]]
|- align=&quot;center&quot;
|-
&lt;/noinclude&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
|-style=&quot;text-align:center;&quot;
!rowspan=2|[[File:Seal of the Islamic Republic of Iran Navy.svg|150px]]&lt;/b&gt;&lt;br&gt;
| colspan=6| [[File:9- ناواستوار یکم.png|50px]]
| colspan=2| [[File:8- ناواستوار دوم.png|50px]]
| colspan=2| [[File:7- مهناوی يكم.png|50px]]
| colspan=6| [[File:6- مهناوی دوم.png|50px]]
| colspan=6| [[File:5- مهناوی سوم.png|50px]]
| colspan=4| [[File:4- Sar Navi.png|50px]]
| colspan=2| [[File:3- Navi 1.png|50px]]
| colspan=6| [[File:2- Navi 2.png|50px]]
| colspan=2| [[File:1-IRIN-SR.svg|50px]]
|-style=&quot;text-align:center;&quot;
| colspan=6| [[Новустувори якум]]&lt;br&gt;
| colspan=2| [[Новустувори дувум]]&lt;br&gt;
| colspan=2| [[Маҳновии якум]]&lt;br&gt;
| colspan=6| [[Маҳновии дувум]]&lt;br&gt;
| colspan=6| [[Маҳновии севум]]&lt;br&gt;
| colspan=4| [[Сарновӣ]]&lt;br&gt;
| colspan=2| [[Новии якум]]&lt;br&gt;
| colspan=6| [[Новии дувум]]&lt;br&gt;
| colspan=2| [[Новӣ]]&lt;br&gt;
|- style=&quot;background-color:#CCCCCC; width: 100%&quot;
! '''Дараҷадорон&lt;br&gt;ва сарбозон''' ||colspan=6|[[Новдор якум]]||colspan=2|[[Новдор дувум]]||colspan=2|[[Саргурӯҳбон|Маҳновии якум]]||colspan=6|[[Гурӯҳбон|Маҳновии дувум]]||colspan=6|[[Гурӯҳдор|Маҳновии севум]]||colspan=4|[[Гурӯҳвар|Сарновӣ]]||colspan=2|[[Сарбоз|Новии якум]]||colspan=6|[[Сарбоз|Новии дувум]]||colspan=2|[[Сарбоз|Новӣ]]''
|-
|}

== Дараҷаҳо ва сардӯшиҳои [[Сипоҳи посдорони Инқилоби исломӣ]] ==
{| width=&quot;100%&quot; style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#FFFFFF; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! colspan=&quot;24&quot; | [[Афсар]]он
|- bgcolor=&quot;#dadada&quot;
!{{flagicon image|Flag_of_the_Ground_Forces_of_the_Army_of_the_Guardians_of_the_Islamic_Revolution.svg}} Радабандӣ&lt;ref name=&quot;IRGC_Army&quot;&gt;{{cite web |last1=Fulton |first1=Will |title=IRGC Rank Insignia Guide |url=https://www.slideshare.net/CriticalThreats/irgc-rank-insignia-guide |website=slideshare |publisher=AEI's Critical Threats Project |access-date=7 July 2021 |date=31 October 2012}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;10&quot; | [[Солор]]он
! colspan=&quot;6&quot; | [[Сардор]]он
! colspan=&quot;8&quot; | [[Саркарда]]гон
|- align=&quot;center&quot;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|rowspan=2|[[File:Seal of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg|150px]]&lt;br /&gt;{{navbar|Ranks and Insignia of Non NATO Armies/OF/Iran (Revolutionary Guard Corps)|mini=y|brackets=y}}
| colspan=2 rowspan=2|
| colspan=2| [[File:21- Arteshbod-IRGC.png|50px|Армейский генерал]]
| colspan=2| [[File:20- Sepahbod-IRGC.png|50px|Корпусный генерал]]
| colspan=2| [[File:19- Sarlashgar-IRGC.png|50px|Дивизионный генерал]]
| colspan=1| [[File:18- Sartipp-IRGC.png|50px|Бригадный генерал]]
| colspan=1| [[File:17- Sartipp 2nd-IRGC.png|50px|Brigadier General]]
| colspan=2| [[File:16- Sarhang-IRGC.png|50px|Полковник]]
| colspan=2| [[File:15- Sarhang 2nd-IRGC.png|50px|Подполковник]]
| colspan=2| [[File:14- Sargord-IRGC.png|50px|Майор]]
| colspan=2| [[File:13- Sarvan-IRGC.png|50px|Капитан]]
| colspan=2| [[File:12- Sotvan 1st-IRGC.png|50px|First Lieutenant]]
| colspan=2| [[File:11- Sotvan 2nd-IRGC.png|50px|Second Lieutenant]]
| colspan=2| [[File:10- Sotvan 3rd-IRGC.png|50px|Third Lieutenant]]
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
| colspan=2| '''Артишбади посдор'''
| colspan=2| '''Сипаҳбади посдор'''
| colspan=2| '''Сарлашкари посдор'''
| colspan=1| '''Сартипи посдор'''
| colspan=1| '''Сартипи дувуми посдор'''
| colspan=2| '''Сарҳанги посдор'''
| colspan=2| '''Сарҳанги дувуми посдор'''
| colspan=2| '''Саргурди посдор'''
| colspan=2| '''Сарвони посдор'''
| colspan=2| '''Сутвони якуми посдор'''
| colspan=2| '''Сутвони дувуми посдор'''
| colspan=2| '''Сутвони севуми посдор'''
|- style=&quot;background-color:#CCCCCC; width: 100%&quot;
!'''{{flagicon|Tajikistan}} Ҳамто дар [[Рутбаҳои ҳарбии Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]'''&lt;ref name=&quot;Джайхани&quot;&gt;[https://asiaplus.news/2018/11/10/umed-dzhajhani-v-naczionalnoj-armii-i-terminologiya-dolzhna-byt-maksimalno-naczionalnoj/ Умед Джайхани: В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной]&lt;/ref&gt; !! colspan=4 | [[Артишсолор|Генерали артиш]] !! colspan=2 | [[Сипаҳсолор|Генерал-полковник]] !! colspan=2 | [[Лашкарсолор|Генерал-лейтенант]] !! colspan=2 | [[Гундсолор|Генерал-майор]] !! colspan=2 | [[Сарҳанг|Полковник]] !! colspan=2 | [[Сарҳангёр|Подполковник]]!! colspan=2 | [[Саргурд|Майор]] !! colspan=2 | [[Сарвашт|Капитан]] !! colspan=2 | [[Меҳтар таҳмадор|Лейтенанти калон]] !! colspan=2 | [[Таҳмадор|Лейтенант]] !! colspan=2 | [[Кеҳтар таҳмадор|Лейтенанти хурд]] 
&lt;/noinclude&gt;
|-
|}
&lt;noinclude&gt;
{| width=&quot;100%&quot; style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#FFFFFF; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! colspan=&quot;36&quot; | Дараҷадорон ва сарбозон
|- bgcolor=&quot;#dadada&quot;
!Радабандӣ
! colspan=&quot;8&quot; | [[Размсоз|Размдорон]]
! colspan=&quot;16&quot; | [[Размовар|Размоварон]]
! colspan=&quot;12&quot; | [[Сарбоз]]он
|- align=&quot;center&quot;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
!rowspan=2| [[File:Seal of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg|150px]]&lt;br /&gt;{{navbar|Ranks and Insignia of Non NATO Armies/OF/Iran (Revolutionary Guard Corps)|mini=y|brackets=y}}
| colspan=6| [[File:9- Razmdar 1st-IRGC.png|50px]]
| colspan=2| [[File:8- Razmdar 2nd-IRGC.png|50px]]
| colspan=2| [[File:7- Razmavar 1st-IRGC.png|50px]]
| colspan=6| [[File:6- Razmavar 2nd-IRGC.png|50px]]
| colspan=6| [[File:5- Razmavar 3rd-IRGC.png|50px]]
| colspan=4| [[File:4- Razmyar-IRGC.png|50px]]
| colspan=2| [[File:3- Sarbaz 1st-IRGC.png|50px]]
| colspan=6| [[File:2- Sarbaz 2nd-IRGC.png|50px]]
| colspan=2| [[File:01- Sarbaz-IRGC.png|50px]]
|-style=&quot;text-align:center;&quot;
| colspan=6| '''Размдори якум'''&lt;br&gt;
| colspan=2| '''Размдори дувум'''&lt;br&gt;
| colspan=2| '''Размовари якум'''&lt;br&gt;
| colspan=6| '''Размовари дувум'''&lt;br&gt;
| colspan=6| '''Размовари севум'''&lt;br&gt;
| colspan=4| '''Размёр'''&lt;br&gt;
| colspan=2| '''Сарбози якум'''&lt;br&gt;
| colspan=6| '''Сарбози дувум'''&lt;br&gt;
| colspan=2| '''Сарбоз'''&lt;br&gt;
|- style=&quot;background-color:#CCCCCC; width: 100%&quot;
! {{flagicon|Tajikistan}} Ҳамто дар [[Рутбаҳои ҳарбии Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]] ||colspan=6|[[Размсоз|Прапоршик]]||colspan=2|[[Размдор|Старшина]]||colspan=2|[[Меҳтар размовар|Сержанти калон]]||colspan=6|[[Размовар|Сержант]]||colspan=6|[[Кеҳтар размовар|Сержанти хурд]]||colspan=4|[[Размёр|Ефрейтор]]||colspan=2|—||colspan=6|—||colspan=2|[[Сарбоз|Қаторӣ]]
|-
|}

= Таърихчаи дараҷаҳои низомии Эрон =

Деринатарин ёдкард аз нерӯҳои размии ниёкони эрониён дар «[[Авесто]]» ва сангнавиштаҳои шоҳаншоҳони [[Ҳахоманишиён|Ҳахоманишӣ]] боз монда, ки «''*kāra-''» ‘''мардум-сипоҳ''’ (&lt; ҳиндуурупоӣ: «''*koro-s'', ''*kori̯o-s''» ‘ҷанг; сипоҳ, лашкар’ &lt; олмонӣ: «''Heer''» ‘артиш; нерӯи заминӣ’; инглисии куҳан: «''Here''» ‘артиш’)&lt;ref&gt;[[Эдельман, Джой Иосифовна|''Эдельман Д. И.'']] [[Этимологический словарь иранских языков]] / [[Институт языкознания РАН]]. — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2011. — Т. 4 (i—k). — 416 с. — 800 экз. — ISBN 5-02-018124-2, ISBN 978-5-02-036478-3. (в пер.). — стр. 389—391&lt;/ref&gt; ва «*''spāda''-» ‘сипоҳ’ хонда шудаанд. 

Дар нерӯҳои размии Эрони бостон нақши вижаеро [[Гардуна|гардунасаворон]] доштанд, ки дар «[[Авесто]]» «''raθaē-štar-''» (аз {{lang-ae|«raθa-»}} ‘''гардуна''’ + {{lang-ae|«štar-»}} ‘''истода''’) номида шудаанд&lt;ref name=&quot;Tafazzoli&quot;&gt;[https://ia800301.us.archive.org/23/items/AsanianSocietyI.WarriorsIi.ScribesIii.Dehqans/Tafazzoli2000SasanianSocietyI.WarriorsIi.ScribesIii.Dehqans.pdf ''Tafazzoli A.'' Sasanian Society. I. Warriors. II. Scribes. III. Dehqāns. N.Y., 2000.]&lt;/ref&gt;. Ҳамин вожа дар забони {{lang-pal|artēštār}} шуда ва «[[артиш]]» аз он гирифта шудааст&lt;ref&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-55-2. ҷ. 1, с. 162.&lt;/ref&gt;.

=== Сипоҳи Ҳахоманишиён ===
{| class=&quot;infobox bordered&quot; style=&quot;width: 24em&quot;
!colspan='3' style=&quot;text-align:center; background:#cce&quot; |'''Сипоҳи Ҳахоманишиён'''
|-
|colspan='3'|
|-
! [[Якон|Яконҳо]]
! Шумори нерӯҳо
! Фармондеҳ
|-
| [[Разма|'''''*daθa-''''']]
| 10 сарбоз
| [[Размовар|'''''*daθapati-''''']]
|-
| [[Вашт|'''''*θata-''''']]
| 100 сарбоз
| [[Сарвашт|'''''*θatapati-''''']]
|-
| [[Ҳанг|'''''*hazāra-''''']]
| 1 000 сарбоз
| [[Сарҳанг|'''''*hazārapati-''''']]
|-
|[[Гунд|'''''*baivara-''''']]
| 10 000 сарбоз
|[[Гундсолор|'''''*baivarapati-''''']]
|-
| [[Сипоҳ|'''''*spāda-''''']]
| 60 000 сарбоз
| [[Сипаҳсолор|'''''*spādapati-''''' ё '''''*kārana-''''']]
|}

Нерӯҳои мусаллаҳи Ҳахоманишиён (550 – 330 то милод) бар бахшбандии даҳгонӣ созмон ёфтаву ба забони {{lang-peo|«''*spāda-''»}} [''сипоҳ''] хонда мешудаанд. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён аз 10 сарбоз як [[рада|«''*daθa-''»]] [''даҳа''] ташкил мешуда ва сардораш [[Размовар|«''*daθapati-''»]] [''даҳбад''] хонда мешудааст&lt;ref&gt;''W. Hinz'', Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975, p. 87&lt;/ref&gt;. Аз 10 даҳа як [[вашт|*θata-]] [''сада''] ташкил мешуда ва фармондеҳаш [[Сарвашт|«''*θatapati-''»]] [''садбад''] номида мешудааст&lt;ref&gt;''Hinz'', op. cit., p. 240&lt;/ref&gt;. Аз 10 сада як [[ҳанг|«''*hazāra-''»]] [''ҳазора''] ташкил мешуда ва фармондеҳаш [[Сарҳанг|«''*hazārapati-''»]] [''ҳазорбад''] хонда мешудааст&lt;ref&gt;''J. Marquart'', Untersuchungen zur Geschichte von Eran I, Göttingen, 1896, p. 57&lt;/ref&gt;. Аз 10 ҳазора як [[лашкар|«''*baivara-''»]] [''бевара''] ташкил мешуда, ки фармондеҳаш [[Лашкарсолор|«''*baivarapati-''»]] [''беварбад''] номида мешудааст&lt;ref&gt;''Marquart'', op. cit., p. 19 n. 84&lt;/ref&gt;. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён [[Сипаҳсолор|«''*spādapati-''»]] [''сипаҳбад'']  ва ё «'''''*kārana-'''''» [''коран'']  хонда мешуда, ки аз ҳамон «'''''*kāra-'''''» рӯидааст&lt;ref&gt;''Шаҳбозӣ, Алиризо Шопур''. Ҷанг дар Эрони бостон // Ҷусторҳои эроншиносӣ. Теҳрон: Китоби марҷаъ, 1391. – саҳ. 55 – 95&lt;/ref&gt;.

Агар шумори нерӯҳои ин ягонҳоро бо воҳидҳои низомии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, ''даҳа'' бо [[Разма|''отделение'']], ''сада'' бо [[Вашт|''рота'']], ''ҳазора'' бо [[Ҳанг|''полк'']], ''бевара'' бо [[Лашкар|''дивизия'']] ва ''сипоҳ'' бо [[Артиш|''армия'']] баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, ''даҳабад'' бо ''сержант'' ё ''старшина'', ''садабад'' бо ''лейтенант'' ё ''капитан'', [[Сарҳанг|''ҳазорабад'']] бо ''майор'' ё ''полковник'', [[Гундсолор|''беварабад'']] бо ''генерал-майор'' ё ''генерал-лейтенант'' ва ''сипаҳбад'' бо ''генерал-полковник'' ё ''генерали артиш'' баробар мешаванд.
   
=== Сипоҳи Ашкониён ===
{| class=&quot;infobox bordered&quot; style=&quot;width: 24em&quot;
!colspan='3' style=&quot;text-align:center; background:#cce&quot; |'''Сипоҳи Ашкониён'''
|-
|colspan='3'|
|-
! [[Якон|Яконҳо]]
! Шумори нерӯҳо
! Фармондеҳ
|-
| [[Разма|'''''*radag''''']]
| 10 сарбоз
| [[Размовар|'''''*radagpān''''']]
|-
| [[Вашт|'''''wast''''']]
| 100 сарбоз
| [[Сарвашт|'''''wast-sālār''''']]
|-
| [[Ҳанг|'''''drafš''''']]
| 1 000 сарбоз
| [[Сарҳанг|'''''drafš-sālār''''']]
|-
|[[Гунд|'''''gund''''']]
| 10 000 сарбоз
|[[Гундсолор|'''''gund-sālār''''']]
|-
| [[Сипоҳ|'''''spāδ''''']]
| 50 000 сарбоз
| [[Сипаҳсолор|'''''spāδpat''''' ё '''''spāδbad''''']]
|}
Дудмони паҳлавии [[Шоҳаншоҳии Ашконӣ|Ашкониён]] ([[Соли 250 п.м.]] — [[224]]), ки ҷойгузини дудмони юнонии [[Давлати Селевкиён|Селевкиён]] ([[Соли 312 п.м.|312]] — [[Соли 64 п.м.|64 п.м.]]) шуд, созмони бахшбандии даҳгонии сипоҳи Ҳахоманишиёнро ба кор гирифт&lt;ref name=&quot;Никоноров&quot;&gt;[https://www.academia.edu/1264468/К_вопросу_о_парфянском_наследии_в_сасанидском_Иране_военное_дело_On_the_Parthian_Legacy_in_Sasanian_Iran_the_Case_of_Warfare_ ''Никоноров В. П.'' К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2–5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005. С. 156]&lt;/ref&gt;. Радабандии сипоҳи Ашкониён чунин будааст&lt;ref&gt;[http://www.ihism.uph.edu.pl/images/PDFs/DRUK_HIS_6/DRUK-SYVNNE.pdf ''Ilkka SYVÄNNE'' * (University of Haifa, Israel) Parthian Cataphract vs. the Roman Army 53 BC-AD 224]{{Пайванди мурда|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;:

Дар [[сипоҳи Ашкониён]] ''даҳаҳо'' ба [[забони паҳлавӣ]] ''*radag'' ([[рада]]), ''садаҳо'' — [[Вашт|''wast'']] [''васт''], ''ҳазораҳо'' — [[Ҳанг|''drafš'']] [''дирафш''], ''бевараҳо'' — [[Гунд|''gund'']] [''гунд''] номида мешуданд&lt;ref&gt;''Farrokh, Kaveh''. Sassanian Elite Cavalry AD 224-642. Oxford: Osprey, 2005. ISBN 1841767131. — с. 6—7&lt;/ref&gt;. Фармондеҳони ин ягонҳо мутаносибан [[Сарвашт|''wast-sālār'']] [''васт-солор''], [[Сарҳанг|''drafš-sālār'']] [''дирафш-солор''] ва [[Гундсолор|''gund-sālār'']] [''гунд-солор''] хонда мешуданд&lt;ref&gt;''Ҷалолӣ'', ''Эраҷ''. Артиши Эрон дар асри Сосониён. Теҳрон: Вадиъат, 1384. – 170 с.  ISBN 964-7805-48-9.&lt;/ref&gt;. Нерӯҳои мусаллаҳи Ашкониён низ чун замони Ҳахоманишиён [[Сипоҳ|''spāδ'']] [''сипоҳ''] ва фармондеҳашон [[Сипаҳсолор|''spāδpat'' ё ''spāδbad'']] [''сипаҳбад''] номида мешуд&lt;ref name=&quot;Shahbazi&quot;&gt;[http://www.iranicaonline.org/articles/army-i ''A. Sh. Shahbazi'', “ARMY i. Pre-Islamic Iran,” Encyclopædia Iranica, II/5, pp. 489-499]&lt;/ref&gt;. 

Бояд гуфт, ки сипоҳи подшоҳии [[Арманистон]], ки фармонбардори Эрон буд, низ ҳамчун сипоҳи Ашкониён ба «''гунд''», «''дрош''» ва «''вашт''» бахшбандӣ мешуд&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/35927114/Терминология_организационной_структуры_Армянской_Армии_в_IV_V_вв._The_Terminology_of_the_Organizational_Structure_of_the_Armenian_Army_in_the_4-5th_centuries_А._Айвазян._Армяно-персидская_война_449_451_гг._Кампании_и_сражения._Eреван_Воскан_Ереванци_2016_СПб._Алетейя_2017._С._360-464 ''Айвазян А.'' Терминология организационной структуры Армянской Армии в IV—V вв. // А. Айвазян. Армяно-персидская война 449–451 гг. Кампании и сражения.– Eреван: Воскан Ереванци, 2016; СПб.: Алетейя, 2017. С. 360-464.]&lt;/ref&gt;. Ҳануз ҳам дар Нерӯҳои мусаллаҳи Арманистон [[вашт|рота]] ба забони {{lang-hy|«Վաշտ»}} [''вашт''], [[ҳанг]] — «''գունդ''» [''гунд''] ё «''Զորագունդ''» [''зӯрагунд''], [[сарҳанг]] — «''Գնդապետ''» [''гндапет''] ва [[генерал-полковник]] — «''գեներալ—գնդապետ''» [''general-gndapet''] номида мешаванд.

=== Сипоҳи Сосониён ===
{| class=&quot;infobox bordered&quot; style=&quot;width: 24em&quot;
!colspan='3' style=&quot;text-align:center; background:#cce&quot; |'''Сипоҳи Сосониён'''
|-
|colspan='3'|
|-
! [[Якон|Яконҳо]]
! Шумори нерӯҳо
! [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|Фармондеҳ]]
|-
| [[Разма|'''''radag''''']]
| 10 сарбоз
| [[Размовар|'''''*radagbān''''']]
|-
| [[Таҳма|'''''tahm''''']]
| 100 сарбоз
| [[Таҳмадор|'''''tahmdār''''']]
|-
| [[Вашт|'''''wašt''''']]
| 500 сарбоз
| [[Сарвашт|'''''wašt-sālār''''']]
|-
| [[Ҳанг|'''''drafš''''']]
| 1 000 сарбоз
| [[Сарҳанг|'''''drafš-sālār''''']]
|-
|[[Гунд|'''''gund''''']]
| 5 000 сарбоз
|[[Гундсолор|'''''gund-sālār''''']]
|-
| [[Сипоҳ|'''''spāh''''']]
| 10 000 сарбоз
| [[Сипаҳсолор|'''''spāhbed''''']]
|-
| [[Артиш|'''''artēštārān''''']]
| 
| [[Артишсолор|'''''artēštārān-sālār''''']]
|}
Нерӯҳои мусаллаҳи Сосониёнро «''spāh''» (''[[сипоҳ]]'') меномиданд, ки бузургтарин якони он «''gund''» (''[[гунд]]'')&lt;ref name=&quot;Tafazzoli&quot;/&gt; будаву 5 000 сарбозро дар бар мегирифта ва фармондеҳашро «''gund-sālār''» (''[[гундсолор]]'') мехонданд&lt;ref name=&quot;Synopsis&quot;&gt;[https://www.researchgate.net/profile/Katarzyna_Maksymiuk/publication/323545353_Kaveh_Farrokh_Gholamreza_Karamian_Katarzyna_Maksymiuk_A_Synopsis_of_Sasanian_Military_Organization_and_Combat_Units_Siedlce-Tehran_2018/links/5a9b94b0a6fdcc3cbacb690d/Kaveh-Farrokh-Gholamreza-Karamian-Katarzyna-Maksymiuk-A-Synopsis-of-Sasanian-Military-Organization-and-Combat-Units-Siedlce-Tehran-2018.pdf ''Kaveh Farrokh'', ''Gholamreza Karamian'', ''Katarzyna Maksymiuk''. A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units, Siedlce-Tehran 2018. — ISBN 978-83-62447-22-0. — c. 13]&lt;/ref&gt;. Ҳар гунде аз чанд «''drafš''» ([[ҳанг|''дирафш'']]) ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 1 000 сарбоз дошт. Ҳар дирафше аз ду «''wašt''» (''[[вашт]]'') ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 500 сарбоз дошт. Ҳар ваште аз чанд «''tahm''» (''[[таҳм]]'')&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf |title=''Asha R.'' The Dates in the Pahlavīg and Pārsīg Inscriptions of Durā (Europos) |accessdate=2021-10-25 |archivedate=2016-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160807133914/http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf }}&lt;/ref&gt; созмон меёфт, ки ҳар кадоме 100 сарбоз доштанд. Ҳар таҳме аз чанд «''radag''» (''[[рада]]'')&lt;ref&gt;[https://cyberleninka.ru/article/n/voennaya-razvedka-v-sasanidskom-irane-organizatsiya-deyatelnosti-i-istochniki-informatsii ''Дмитриев В.А.'' Военная разведка в сасанидском Иране: организация деятельности и источники информации // Вестник Нижегородского университета им. Н.И. Лобачевского. 2016. № 1. С. 9–22. Прим. 12 на стр. 18]&lt;blockquote&gt;... Впрочем, из среднеперсидских эпиграфических источников середины III в. н.э. (граффити в Дура-Европосе, датируемые 253 г.) известно о существовании армейских писцов (видимо, более низкого ранга, нежели ''dabīr-i sipāh''), называвших себя ''dibīr-ī tahm'' и ''dibīr-ī radag'' [24, c. 244; 25].&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt; ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 10 сарбозро дар бар мегирифт. Фармондеҳи дирафш «''drafš-sālār''» ([[сарҳанг|''дирафшсолор'']])&lt;ref name=&quot;Synopsis&quot; /&gt;, фармондеҳи вашт «''wašt-sālār''» ([[сарвашт|''ваштсолор'']])&lt;ref name=&quot;Synopsis&quot; /&gt;, сардори таҳм «''tahmdār''» (''[[таҳмдор]]'')&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/1264468/К_вопросу_о_парфянском_наследии_в_сасанидском_Иране_военное_дело_On_the_Parthian_Legacy_in_Sasanian_Iran_the_Case_of_Warfare_ ''Никоноров В. П.'' К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2–5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005. С. 145. сн. 18]&lt;blockquote&gt;В документе Nov 280 из архива Старой Нисы фигурируют два лица, носящие звание ''tgmdr'' («начальник тагмы»), состоящее из двух частей – греч. «''τάγμα''» («''легион''») и парф. ''dār'' («начальствующий»). Предполагается, что это звание – калька с римского военного термина в греческой передаче «τάγματάρχος» ‘начальник легиона’, появившееся в парфянском военном лексиконе как раз в связи с депортацией воинов Красса в восточные районы Парфии, где они были организованы в отряды под началом парфянских тагмадаров и, в том числе, трудились на сельскохозяйственных работах [Дьяконов, Ливщиц 1966: 148 – 152]. Кстати, слово «тагма» в пехлевийской форме ''tḥmy'' как обозначение воинского подразделения зафиксировано в надписи, оставленной сасанидскими солдатами в синагоге Дура-Европос [Луконин 1987: 266, примеч. 62].&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt; ва сардори рада эҳтимолан «''*radagbān''» (''[[радабон]]'') номида мешуд. 

Фармондеҳи сипоҳ «''spāhbed''» ([[сипаҳсолор|''сипаҳбад'']]) хонда мешуд&lt;ref name=&quot;Daryaee&quot;&gt;[https://ia802707.us.archive.org/2/items/SasanianPersia/tourajsasanianPersia.pdf ''Daryaee, Touraj''. Sasanian Persia: The Rise and Fall of an Empire. — ISBN 978 1 85043 898 4]&lt;/ref&gt;. Дар шоҳаншоҳии Сосонӣ баландпоятарин мақоми низомӣ пас аз шоҳаншоҳ «''artēštārān-sālār''» ([[Артишсолор|''артишдоронсолор'']]) буд&lt;ref&gt;[http://www.iranicaonline.org/articles/artestaran-salar-chief-of-the-warriors-a-high-ranking-title-in-sasanian-times-see-artestar- ''W. Sundermann''. ARTĒŠTĀRĀN SĀLĀR, Encyclopædia Iranica. Vol. II, Fasc. 6, p. 662]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Дьяконов М. М.'' Очерк истории древнего Ирана. М., 1961. С. 291&lt;/ref&gt;, ки бино бар қаринаҳо, унвони дигаре барои «''Эрон сипоҳбед''» ({{lang-pal|''Ērān spāhbēd''}}) аст, ки то замони подшоҳии Хусрав [[Анӯшервон]] болотарин мақоми низомӣ дар шоҳаншоҳии Сосониён буд&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.cgie.org.ir/shavadn.asp?id=391 |title=Artēštārān-sālār // ''Донишномаи Эрон'', ҷ. 2, 2503 |accessdate=2012-10-23 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6BcugL8gH?url=http://www.cgie.org.ir/shavadn.asp?id=391 |archivedate=2012-10-23 }}&lt;/ref&gt;.

Бо таваҷҷуҳ ба ҳамномии яконҳои размии сипоҳи Арманистон бо Эрон дар замони Сосониён, метавон гуфт, ки шумори нерӯҳо дар яконҳои размии сипоҳи Сосониён низ бо сипоҳи Арманистон ҳамсону баробар будааст. Чунончи, дар сипоҳи Арманистон ҳар гунд аз ду ё се дирафш ташкил меёфт ва дирафш низ, агар онро бо ''коҳорт'' (якони размии сипоҳи Рум, ки маъмулан аз 500 – 600 сарбоз ташкил мешуд) ҳамсанҷӣ кунем, аз ду ''вашт'' созмон меёфтааст. Дар садаҳои IV — V милодӣ нерӯҳои размии подшоҳии Арманистон аз ''сипоҳҳо'' (ҳар кадоме 10 ҳазор сарбоз доштаанд), ''гундҳо'' (2 000 – 3 000 сарбоз), ''дирафшҳо'' (1 000 сарбоз), ''ваштҳо'' (500 сарбоз) ва ҳамчунин ягонҳои хурдтар – ''садаҳо'' ва ''даҳаҳо'' ташкил мешудаанд. Ин сохтори созмонии сипоҳи Арманистон ҳамсониҳои бисёре бо сипоҳи Рум ва бештар аз он бо сипоҳи Эрон дар замони подшоҳии Сосониён дошт&lt;ref&gt;''Айвазян А.'' Терминология организационной структуры Армянской Армии в IV—V вв. – саҳ. 365.&lt;/ref&gt;. Аз деворнивиштаҳои сипоҳиёни Сосонӣ дар куништи яҳудиёни шаҳри Дура-Европос метавон донист, ки садаҳо таҳм ва даҳаҳо рада номида мешудаанд&lt;ref&gt;''Asha R.'' ҳамон ҷо.&lt;/ref&gt;.    

Чунонки аз ҷадвали бахшбандии сипоҳи Сосониён дида мешавад, сохтори сипоҳи Сосониён ба сохтори артишҳои имрӯзӣ наздиктар аст. Чунончи, аз рӯи шумори нерӯҳо [[разма]] бо ''отделение'', [[таҳма]] бо ''рота'', [[вашт]] бо ''батальон'', [[Ҳанг|дирафш]] бо ''полк'', [[гунд]] бо ''бригада'' ва [[сипоҳ]] бо ''дивизия'' баробар аст. Бо ҳамин қиёс, [[размовар]] бо ''сержант'' ё ''старшина'', [[таҳмадор]] бо ''лейтенант'' ё ''капитан'', [[Сарвашт|ваштсолор]] бо ''майор'', [[Сарҳанг|дирафшсолор]] бо ''полковник'', [[гундсолор]] бо ''генерал-майор'' ё ''генерал-лейтенант'' ва [[Сипаҳсолор|сипаҳбад]] бо ''генерал-полковник'' ё ''генерали артиш'' баробар будаанд.

= Эзоҳ =
{{эзоҳ}}
= Адабиёт =</text>
      <sha1>edo40kiy4x1agxppxc4pz86i7htevzt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дараҷаи низомӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214109</id>
    <revision>
      <id>1489201</id>
      <parentid>1487856</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T21:29:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1489201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28787" sha1="hoo2eli71xp41hmna9jyn496t4euyxs" xml:space="preserve">'''Рутбаи ҳарбӣ''' — аломати фарқкунандаи ҳарбӣ аст, ки вобаста ба таҳсилот, мансаби ишғолкарда ва собиқаи хидмат ба хидматчиёни ҳарбӣ ва уҳдадорони ҳарбӣ дода мешавад&lt;ref name=&quot;Қонун&quot;&gt;[http://mmk.tj/content/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-уҳдадории-ҳарбӣ-ва-хидмати-ҳарбӣ/ ҚОНУНИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАР БОРАИ УҲДАДОРИИ УМУМИИ ҲАРБӢ ВА ХИЗМАТИ ҲАРБӢ]{{Пайванди мурда|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

'''Дараҷабандии низомӣ''' сомонае мунтазам барои ташхиси силсиламаротиб дар [[нерӯҳои мусаллаҳ]] ё ниҳодҳое аст, ки тавассути низом созмондеҳӣ мешаванд. Дараҷаҳои низомӣ нишондиҳандаи донишу коршиносиву шоистагии афсарон дар раҳбарӣ ва фармондеҳии [[Ягони низомӣ|ягоне]] аз нерӯҳои мусаллаҳ ҳастанд. 

Дараҷаҳои низомӣ маъмулан бо нишонаҳое намоёнидаву шинохта мешаванд, ки дар пӯшоки ҳамсон дӯхта ё часпонда шудаанд.
&lt;noinclude&gt;
{| width=&quot;100%&quot; style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#FFFFFF; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;&quot;
|- bgcolor=&quot;#dadada&quot;
! colspan=&quot;1&quot; |{{flagicon|Tajikistan}}'''[[Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]
! colspan=&quot;12&quot; |[[Афсар]]он
|- bgcolor=&quot;#dadada&quot;
! [[Дараҷаи низомӣ|Поя]]
! colspan=&quot;4&quot; | [[Солор]]он
! colspan=&quot;3&quot; | [[Сардор]]он
! colspan=&quot;4&quot; | [[Саркарда]]гон
! cosplan=&quot;1&quot; | [[Курсант|Размомӯзон]]
|- align=&quot;center&quot;
| '''Сардӯшиҳо'''&lt;br&gt;'''Ҷашнӣ'''
|[[File:Tajikistan-Army-OF-9.png|50px]]
|[[File:1955arm-tu03.svg|50px]]
|[[File:RAF_A_F7LtGen_since_2010par.svg|50px]]
|[[File:RAF_A_F6MajGen_since_2010par.svg|50px]]
|[[File:RAF_A_F5Col_since_2010par.svg|50px]]
|[[File:RAF_A_F4LtCol_since_2010par.svg|50px]]
|[[File:RAF_A_F3Major_since_2010par.svg|50px]]
|[[File:RAF_A_F2Capt_since_2010par.svg|50px]]
|[[File:RAF_A_F1FstLt_since_2010par.svg|50px]]
|[[File:RAF_A_F1-2Lt_since_2010par.svg|50px]]
|[[File:RAF_A_F1-3SubLt_since_2010par.svg|50px]]
|[[File:RAF_A_F0-Kur_since_2010par.svg|50px]]
|- align=&quot;center&quot;
| '''Ҳаррӯза'''
| [[File:Tajikistan-Army-OF-9e.png|50px]]
| [[File:Tajikistan-Army-OF-8.png|50px]]
| [[File:Tajikistan-Army-OF-7.png|50px]]
| [[File:Tajikistan-Army-OF-6.png|50px]]
| [[File:Tajikistan-Army-OF-5.png|50px]]
| [[File:Tajikistan-Army-OF-4.png|50px]]
| [[File:Tajikistan-Army-OF-3.png|50px]]
| [[File:Tajikistan-Army-OF-2.png|50px]]
| [[File:Tajikistan-Army-OF-1c.png|50px]]
| [[File:Tajikistan-Army-OF-1b.png|50px]]
| [[File:Tajikistan-Army-OF-1a.png|50px]]
| [[File:Tajikistan-Army-OF-(D).png|50px]]
|- align=&quot;center&quot;
| '''Размӣ'''
| [[File:OF09_Army_general_fu-2013.png|50px]]
| [[File:18gen3.png|50px]]
| [[File:17gen2.png|50px]]
| [[File:16gen1.png|50px]]
| [[File:15Polk.png|50px]]
| [[File:14podpol.png|50px]]
| [[File:13mj.png|50px]]
| [[File:12kpt.png|50px]]
| [[File:11stlt.png|50px]]
| [[File:10lt.png|50px]]
| [[File:9mllt.png|50px]]
| [[File:RAF_A_R1Kursant_2010_field.png|34px]]
|- align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;
| [[Дараҷаи низомӣ|'''Дараҷаҳо''']]&lt;br&gt;кунунӣ
| Генерали артиш
| Генерал-полковник
| Генерал-лейтенант
| Генерал-майор
| Полковник
| Подполковник
| Майор
| Капитан
| Лейтенанти калон
| Лейтенант
| Лейтенанти хурд
| Курсант
|- align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;
| пешниҳодӣ&lt;ref name=&quot;Джайхани&quot;&gt;[https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани]&lt;/ref&gt;
| [[Артишсолор]]
| [[Сипаҳсолор]]
| [[Лашкарсолор]]
| [[Гундсолор]]
| [[Сарҳанг]]
| [[Сарҳангёр]]
| [[Саргурд]]
| [[Сарвашт]]
| [[Меҳтар таҳмадор]]
| [[Таҳмадор]]
| [[Кеҳтар таҳмадор]]
| [[Курсант|Размомӯз]]
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
| {{iw|Ҳамто дар НАТО||en|Ranks and insignia of NATO}}
| OF-9
| OF-8
| OF-7
| OF-6
| OF-5
| OF-4
| OF-3
| OF-2
| colspan=&quot;3&quot; | OF-1
| OF(D) and student officer
&lt;noinclude&gt;
[[Гурӯҳ:Артиши Тоҷикистон]]
&lt;/noinclude&gt;
|-
|}
&lt;noinclude&gt;
{| width=&quot;100%&quot; style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#FFFFFF; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;&quot;
|- bgcolor=&quot;#dadada&quot;
! colspan=&quot;13&quot; | {{flagicon|Tajikistan}} '''[[Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]'''
|- bgcolor=&quot;#dadada&quot;
! [[Дараҷаи низомӣ|Поя]]
! colspan=&quot;2&quot; | [[Размсоз]]он
! colspan=&quot;4&quot; | [[Размовар]]он
! colspan=&quot;2&quot; | [[Сарбоз]]он
|- align=&quot;center&quot;
| '''Сардӯшиҳо'''&lt;br /&gt;'''Ҷашнӣ'''&lt;br /&gt;
| [[File:Rank_insignia_of_старший_прапорщик_of_the_Soviet_Army.svg|50px]]
| [[File:Rank_insignia_of_прапорщик_of_the_Soviet_Army.svg|50px]]
| [[File:Russia-Army-OR-8-2010.svg|50px]]
| [[File:Russia-Army-OR-7-2010.svg|50px]]
| [[File:Russia-Army-OR-5-2010.svg|50px]]
| [[File:Russia-Army-OR-4-2010.svg|50px]]
| [[File:Russia-Army-OR-2-2010.svg|50px]]
| [[File:Russia-Army-OR-1-2010.svg|50px]]
|- align=&quot;center&quot;
| '''Ҳаррӯза'''
| [[File:Tajikistan-Army-OR-9b.png|50px]]
| [[File:Tajikistan-Army-OR-9a.png|50px]]
| [[File:Tajikistan-Army-OR-8.png|50px]]
| [[File:Tajikistan-Army-OR-7.png|50px]]
| [[File:Tajikistan-Army-OR-6.png|50px]]
| [[File:Tajikistan-Army-OR-5.png|50px]]
| [[File:Tajikistan-Army-OR-4.png|50px]]
| [[File:Tajikistan-Army-OR-1.png|50px]]
|- align=&quot;center&quot;
| '''Размӣ'''&lt;br /&gt;
| [[File:8stprp.png|50px]]
| [[File:7prp.png|50px]]
| [[File:6starsh.png |50px]]
| [[File:5stsg.png|50px]]
| [[File:4sg.png|50px]]
| [[File:3ML.png|50px]]
| [[File:2efr.png|50px]]
| [[File:1pvt.png|50px]]
|- align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;
| [[Дараҷаи низомӣ|'''Дараҷаҳо''']]&lt;br&gt;кунунӣ
| Прапоршики калон
| Прапоршик
| Старшина
| Сержанти калон
| Сержант
| Сержанти хурд
| Ефрейтор
| Қаторӣ
|- align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot;
| пешниҳодӣ&lt;ref name=&quot;Джайхани&quot;/&gt;
| [[Меҳтар размсоз]]
| [[Размсоз]]
| [[Размдор]]
| [[Меҳтар размовар]]
| [[Размовар]]
| [[Кеҳтар размовар]]
| [[Размёр]]
| [[Сарбоз]]
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#efefef&quot;
| {{iw|Ҳамто дар НАТО||en|Ranks and insignia of NATO}}
| OR-9
| OR-9
| OR-8
| OR-7
| OR-6
| OR-5
| OR-4
| OR-1
|}
&lt;noinclude&gt;
[[Гурӯҳ:Артиши Тоҷикистон]]
&lt;/noinclude&gt;

= Таърихчаи дараҷаҳои низомии тоҷикӣ =
Дараҷаҳои низомии тоҷикӣ реша дар таърихи низомии мардумони эронитабор доранд ва аз истилоҳоту лақабҳо ва мансабҳои низомии [[Ашкониён]], [[Сосониён]], [[Сомониён]] ва [[дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон]] баргирифта ва ё аз рӯи онҳо сохта шудаанд&lt;ref name=&quot;Джайхани&quot; /&gt;.

Деринатарин ёдкард аз нерӯҳои размии ниёкони тоҷикон дар «[[Авесто]]» ва сангнавиштаҳои шоҳаншоҳони [[Ҳахоманишиён|Ҳахоманишӣ]] боз монда, ки ''*kāra-'' ‘''мардум-сипоҳ''’ (&lt; ҳиндуурупоӣ: ''*koro-s'', ''*kori̯o-s'' ‘''[[ҷанг]]''; ''[[сипоҳ]]'', ''[[лашкар]]''’ &lt; олмонӣ: ''Heer'' ‘''[[артиш]]''; ''[[нерӯи заминӣ]]''’; инглисии куҳан: ''Here'' ‘''артиш''’)&lt;ref&gt;''Эдельман Д. И.'' Этимологический словарь иранских языков / Институт языкознания РАН. — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2011. — Т. 4 (i—k). — 416 с. — 800 экз. — ISBN 5-02-018124-2, ISBN 978-5-02-036478-3. (в пер.). — стр. 389—391&lt;/ref&gt; ва *''spāda''- ‘''сипоҳ''’ хонда шудаанд. 

Дар нерӯҳои размии Эрони бостон нақши вижаеро [[Гардуна|гардунасаворон]] доштанд, ки дар «[[Авесто]]» ''raθaē-štar-'' (аз {{lang-ae|''raθa-''}} ‘''гардуна''’ + štar- ‘''истода''’) номида шудаанд&lt;ref name=&quot;Tafazzoli&quot;&gt;[https://ia800301.us.archive.org/23/items/AsanianSocietyI.WarriorsIi.ScribesIii.Dehqans/Tafazzoli2000SasanianSocietyI.WarriorsIi.ScribesIii.Dehqans.pdf ''Tafazzoli A.'' Sasanian Society. I. Warriors. II. Scribes. III. Dehqāns. N.Y., 2000.]&lt;/ref&gt;. Ҳамин вожа дар забони {{lang-pal|''artēštār''}} шуда ва «[[артиш]]» аз он гирифта шудааст&lt;ref&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-55-2.&lt;/ref&gt;.

=== Сипоҳи Ҳахоманишиён ===
{| class=&quot;infobox bordered&quot; style=&quot;width: 24em&quot;
!colspan='3' style=&quot;text-align:center; background:#cce&quot; |'''Сипоҳи Ҳахоманишиён'''
|-
|colspan='3'|
|-
! [[Якон|Яконҳо]]
! Шумори нерӯҳо
! Фармондеҳ
|-
| [[Рада|''*daθa-'']]
| 10 сарбоз
| [[Размовар|''*daθapati-'']]
|-
| [[Вашт|''*θata-'']]
| 100 сарбоз
| [[Сарвашт|''*θatapati-'']]
|-
| [[Ҳанг|''*hazāra-'']]
| 1 000 сарбоз
| [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']]
|-
|[[Гунд|''*baivara-'']]
| 10 000 сарбоз
|[[Гундсолор|''*baivarapati-'']]
|-
| [[Сипоҳ|''*spāda-'']]
| 60 000 сарбоз
| [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']]
|}

Нерӯҳои мусаллаҳи Ҳахоманишиён (550 – 330 то милод) бар бахшбандии даҳгонӣ созмон ёфтаву ба забони {{lang-peo|''*spāda-''}} [''сипоҳ''] хонда мешудаанд. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён аз 10 ''сарбоз'' як [[разма|''*daθa-'']] [''даҳа''] ташкил мешуда ва сардораш [[Размовар|''*daθapati-'']] [''даҳабад''] хонда мешудааст&lt;ref name=&quot;Hinz&quot;&gt;''W. Hinz'', Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975.&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''даҳа'' як [[вашт|*θata-]] [''сада''] ташкил мешуда ва фармондеҳаш [[Сарвашт|''*θatapati-'']] [''садабад''] номида мешудааст&lt;ref name=&quot;Hinz&quot; /&gt;. Аз 10 ''сада'' як [[ҳанг|''*hazāra-'']] [''ҳазора''] ташкил мешуда ва фармондеҳаш [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] [''ҳазорбад''] хонда мешудааст&lt;ref name=&quot;Marquart&quot;&gt;''J. Marquart'', Untersuchungen zur Geschichte von Eran I, Göttingen, 1896.&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''ҳазора'' як [[лашкар|''*baivara-'']] [''бевара''] ташкил мешуда, ки фармондеҳаш [[Лашкарсолор|''*baivarapati-'']] [''беварбад''] номида мешудааст&lt;ref name=&quot;Marquart&quot; /&gt;. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] [''сипаҳбад''] хонда мешудааст&lt;ref&gt;''Шаҳбозӣ, Алиризо Шопур''. Ҷанг дар Эрони бостон // Ҷусторҳои эроншиносӣ. Теҳрон: Китоби марҷаъ, 1391.&lt;/ref&gt;.

Агар шумори нерӯҳои ин ягонҳоро бо воҳидҳои низомии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, ''даҳа'' бо [[Разма|''отделение'']], ''сада'' бо [[Вашт|''рота'']], ''ҳазора'' бо [[Ҳанг|''полк'']], ''бевара'' бо [[Лашкар|''дивизия'']] ва ''сипоҳ'' бо [[Артиш|''армия'']] баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, ''даҳабад'' бо ''сержант'' ё ''старшина'', ''садабад'' бо ''лейтенант'' ё ''капитан'', [[Сарҳанг|''ҳазорбад'']] бо ''майор'' ё ''полковник'', [[Гундсолор|''беварбад'']] бо ''генерал-майор'' ё ''генерал-лейтенант'' ва ''сипаҳбад'' бо ''генерал-полковник'' ё ''генерали артиш'' баробар мешаванд.
   
=== Сипоҳи Ашкониён ===
{| class=&quot;infobox bordered&quot; style=&quot;width: 24em&quot;
!colspan='3' style=&quot;text-align:center; background:#cce&quot; |'''Сипоҳи Ашкониён'''
|-
|colspan='3'|
|-
! [[Якон]]ҳо
! Шумори нерӯҳо
! Фармондеҳ
|-
| [[Разма|''*radag'']]
| 10 сарбоз
| [[Размовар|''*radagpān'']]
|-
| [[Вашт|''wast'']]
| 100 сарбоз
| [[Сарвашт|''wast-sālār'']]
|-
| [[Ҳанг|''drafš'']]
| 1 000 сарбоз
| [[Сарҳанг|''drafš-sālār'']]
|-
|[[Гунд|''gund'']]
| 10 000 сарбоз
|[[Гундсолор|''gund-sālār'']]
|-
| [[Сипоҳ|''spāδ'']]
| 50 000 сарбоз
| [[Сипаҳсолор|''spāδpat'' ё ''spāδbad'']]
|}
Дудмони паҳлавии [[Шоҳаншоҳии Ашконӣ|Ашкониён]] ([[Соли 250 п.м.]] — [[224]]), ки ҷойгузини дудмони юнонии [[Давлати Селевкиён|Селевкиён]] ([[Соли 312 п.м.|312]] — [[Соли 64 п.м.|64 п.м.]]) шуд, созмони бахшбандии даҳгонии сипоҳи Ҳахоманишиёнро ба кор гирифт&lt;ref name=&quot;Никоноров&quot; /&gt;. Радабандии сипоҳи Ашкониён чунин будааст&lt;ref&gt;[http://www.ihism.uph.edu.pl/images/PDFs/DRUK_HIS_6/DRUK-SYVNNE.pdf ''Ilkka SYVÄNNE'' * (University of Haifa, Israel) Parthian Cataphract vs. the Roman Army 53 BC-AD 224]{{Пайванди мурда|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;:

Дар [[сипоҳи Ашкониён]] ''даҳаҳо'' ба [[забони паҳлавӣ]] ''*radag'' ([[рада]]), ''садаҳо'' — [[Вашт|''wast'']] [''васт''], ''ҳазораҳо'' — [[Ҳанг|''drafš'']] [''дирафш''], ''бевараҳо'' — [[Гунд|''gund'']] [''гунд''] номида мешуданд&lt;ref&gt;''Farrokh, Kaveh''. Sassanian Elite Cavalry AD 224-642. Oxford: Osprey, 2005. ISBN 1841767131. — с. 6—7&lt;/ref&gt;. Фармондеҳони ин ягонҳо мутаносибан [[Сарвон|''wast-sālār'']] [''васт-солор''], [[Сарҳанг|''drafš-sālār'']] [''дирафш-солор''] ва [[Гундсолор|''gund-sālār'']] [''гунд-солор''] хонда мешуданд&lt;ref&gt;''Ҷалолӣ'', ''Эраҷ''. Артиши Эрон дар асри Сосониён. Теҳрон: Вадиъат, 1384. – 170 с.  ISBN 964-7805-48-9.&lt;/ref&gt;. Нерӯҳои мусаллаҳи Ашкониён низ чун замони Ҳахоманишиён [[Сипоҳ|''spāδ'']] [''сипоҳ''] ва фармондеҳашон [[Сипаҳсолор|''spāδpat'' ё ''spāδbad'']] [''сипаҳбад''] номида мешуд&lt;ref name=&quot;Shahbazi&quot;&gt;[http://www.iranicaonline.org/articles/army-i ''A. Sh. Shahbazi'', “ARMY i. Pre-Islamic Iran,” Encyclopædia Iranica, II/5, pp. 489-499]&lt;/ref&gt;. 

Бояд гуфт, ки сипоҳи подшоҳии [[Арманистон]], ки фармонбардори Эрон буд, низ ҳамчун сипоҳи Ашкониён ба ''гунд'', ''дрош'' ва ''вашт'' бахшбандӣ мешуд&lt;ref name=&quot;Айвазян&quot;&gt;[https://www.academia.edu/35927114/Терминология_организационной_структуры_Армянской_Армии_в_IV_V_вв._The_Terminology_of_the_Organizational_Structure_of_the_Armenian_Army_in_the_4-5th_centuries_А._Айвазян._Армяно-персидская_война_449_451_гг._Кампании_и_сражения._Eреван_Воскан_Ереванци_2016_СПб._Алетейя_2017._С._360-464 ''Айвазян А.'' Терминология организационной структуры Армянской Армии в IV—V вв. // А. Айвазян. Армяно-персидская война 449–451 гг. Кампании и сражения.– Eреван: Воскан Ереванци, 2016; СПб.: Алетейя, 2017.]&lt;/ref&gt;. Ҳануз ҳам дар Нерӯҳои мусаллаҳи Арманистон [[вашт|рота]] ба забони {{lang-hy|Վաշտ}} [''вашт''], [[ҳанг]] — ''գունդ'' [''гунд''] ё ''Զորագունդ'' [''зӯрагунд''], [[сарҳанг]] — ''Գնդապետ'' [''гндапет''] ва [[генерал-полковник]] — ''գեներալ—գնդապետ'' [''general-gndapet''] номида мешаванд.

=== Сипоҳи Сосониён ===
{{Main|Сипоҳи Сосониён}}
{{Сипоҳи Сосониён}}
Нерӯҳои мусаллаҳи Сосониёнро ''[[сипоҳ]]'' ({{lang-pal|''spāh''}}) меномиданд, ки бузургтарин якони он ''[[гунд]]'' ({{lang-pal|''gund''}})&lt;ref name=&quot;Tafazzoli&quot;/&gt; будаву 5 000 сарбозро дар бар мегирифта ва фармондеҳашро ''[[гундсолор]]'' ({{lang-pal|''gund-sālār''}}) мехонданд&lt;ref name=&quot;Synopsis&quot;&gt;[https://www.researchgate.net/profile/Katarzyna_Maksymiuk/publication/323545353_Kaveh_Farrokh_Gholamreza_Karamian_Katarzyna_Maksymiuk_A_Synopsis_of_Sasanian_Military_Organization_and_Combat_Units_Siedlce-Tehran_2018/links/5a9b94b0a6fdcc3cbacb690d/Kaveh-Farrokh-Gholamreza-Karamian-Katarzyna-Maksymiuk-A-Synopsis-of-Sasanian-Military-Organization-and-Combat-Units-Siedlce-Tehran-2018.pdf ''Kaveh Farrokh'', ''Gholamreza Karamian'', ''Katarzyna Maksymiuk''. A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units, Siedlce-Tehran 2018. — ISBN 978-83-62447-22-0. — c. 13]&lt;/ref&gt;. Ҳар ''гунде'' аз чанд [[ҳанг|''дирафш'']] ({{lang-pal|''drafš''}}) ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 1 000 сарбоз дошт. Ҳар ''дирафше'' аз ду ''[[вашт]]'' ({{lang-pal|''wašt''}}) ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 500 сарбоз дошт. Ҳар ''ваште'' аз чанд ''[[таҳм]]'' ({{lang-pal|''tahm''}})&lt;ref name=&quot;Asha&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf |title=''Asha R.'' The Dates in the Pahlavīg and Pārsīg Inscriptions of Durā (Europos) |accessdate=2019-01-31 |archivedate=2016-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160807133914/http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf }}&lt;/ref&gt; созмон меёфт, ки ҳар кадоме 100 сарбоз доштанд. Ҳар ''таҳме'' аз чанд ''[[разма|рада]]'' ({{lang-pal|''radag''}})&lt;ref&gt;[https://cyberleninka.ru/article/n/voennaya-razvedka-v-sasanidskom-irane-organizatsiya-deyatelnosti-i-istochniki-informatsii ''Дмитриев В.А.'' Военная разведка в сасанидском Иране: организация деятельности и источники информации // Вестник Нижегородского университета им. Н.И. Лобачевского. 2016. № 1. С. 9–22. Прим. 12 на стр. 18]&lt;blockquote&gt;... Впрочем, из среднеперсидских эпиграфических источников середины III в. н.э. (граффити в Дура-Европосе, датируемые 253 г.) известно о существовании армейских писцов (видимо, более низкого ранга, нежели ''dabīr-i sipāh''), называвших себя ''dibīr-ī tahm'' и ''dibīr-ī radag'' [24, c. 244; 25].&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt; ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 10 сарбозро дар бар мегирифт. ''Фармондеҳи дирафш'' [[сарҳанг|''дирафшсолор'']] ({{lang-pal|''drafš-sālār''}})&lt;ref name=&quot;Synopsis&quot; /&gt;, ''фармондеҳи вашт'' [[сарвон|''ваштсолор'']] ({{lang-pal|''wašt-sālār''}})&lt;ref name=&quot;Synopsis&quot; /&gt;, ''фармонеҳи таҳм'' ''[[таҳмдор]]'' ({{lang-pal|''tahmdār''}})&lt;ref name=&quot;Никоноров&quot;&gt;[https://www.academia.edu/1264468/К_вопросу_о_парфянском_наследии_в_сасанидском_Иране_военное_дело_On_the_Parthian_Legacy_in_Sasanian_Iran_the_Case_of_Warfare_ ''Никоноров В. П.'' К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2–5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005. С. 145. сн. 18]&lt;blockquote&gt;В документе Nov 280 из архива Старой Нисы фигурируют два лица, носящие звание ''tgmdr'' («начальник тагмы»), состоящее из двух частей – греч. «''τάγμα''» («''легион''») и парф. ''dār'' («начальствующий»). Предполагается, что это звание – калька с римского военного термина в греческой передаче «τάγματάρχος» ‘начальник легиона’, появившееся в парфянском военном лексиконе как раз в связи с депортацией воинов Красса в восточные районы Парфии, где они были организованы в отряды под началом парфянских тагмадаров и, в том числе, трудились на сельскохозяйственных работах [Дьяконов, Ливщиц 1966: 148 – 152]. Кстати, слово «''тагма''» в пехлевийской форме ''tḥmy'' как обозначение воинского подразделения зафиксировано в надписи, оставленной сасанидскими солдатами в синагоге Дура-Европос [Луконин 1987: 266, примеч. 62].&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt; ва ''фармондеҳи рада'' эҳтимолан ''радабон'' ({{lang-pal|''*radagbān''}}) номида мешуд. 

''Фармондеҳи сипоҳ'' [[сипаҳсолор|''сипаҳбад'']] ({{lang-pal|''spāhbed''}}) хонда мешуд&lt;ref name=&quot;Daryaee&quot;&gt;[https://ia802707.us.archive.org/2/items/SasanianPersia/tourajsasanianPersia.pdf ''Daryaee, Touraj''. Sasanian Persia: The Rise and Fall of an Empire. — ISBN 978 1 85043 898 4]&lt;/ref&gt;. Дар шоҳаншоҳии Сосонӣ баландпоятарин мақоми низомӣ пас аз [[шоҳаншоҳ]] [[Артишсолор|''артишдорон-солор'']] ({{lang-pal|''artēštārān-sālār''}}) буд&lt;ref&gt;[http://www.iranicaonline.org/articles/artestaran-salar-chief-of-the-warriors-a-high-ranking-title-in-sasanian-times-see-artestar- ''W. Sundermann''. ARTĒŠTĀRĀN SĀLĀR, Encyclopædia Iranica. Vol. II, Fasc. 6, p. 662]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Дьяконов М. М.'' Очерк истории древнего Ирана. М., 1961. С. 291&lt;/ref&gt;, ки бино бар қаринаҳо, унвони дигаре барои «''Эрон сипоҳбед''» ({{lang-pal|''Ērān spāhbēd''}}) аст, ки то замони подшоҳии Хусрав [[Анӯшервон]] болотарин мақоми низомӣ дар шоҳаншоҳии Сосониён буд&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.cgie.org.ir/shavadn.asp?id=391 |title=Artēštārān-sālār // ''Донишномаи Эрон'', ҷ. 2, 2503 |accessdate=2012-10-23 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6BcugL8gH?url=http://www.cgie.org.ir/shavadn.asp?id=391 |archivedate=2012-10-23 }}&lt;/ref&gt;.

Бо таваҷҷуҳ ба ҳамномии яконҳои сипоҳи Арманистон бо Эрон дар замони Сосониён, метавон гуфт, ки шумори нерӯҳо дар яконҳои размии сипоҳи Сосониён низ бо сипоҳи Арманистон ҳамсону баробар будааст. Чунончи, дар сипоҳи Арманистон ҳар гунд аз ду ё се ''дирафш'' ташкил меёфт ва дирафш низ, агар онро бо ''коҳорт'' ({{lang-la|''cohors''}} — якони размии сипоҳи Рум, ки маъмулан аз 500 – 600 сарбоз ташкил мешуд) ҳамсанҷӣ кунем, аз ду ''вашт'' созмон меёфтааст. Дар садаҳои IV — V милодӣ нерӯҳои размии подшоҳии Арманистон аз ''сипоҳҳо'' (ҳар кадоме 10 ҳазор сарбоз доштаанд), ''гундҳо'' (2 000 – 3 000 сарбоз), ''дирафшҳо'' (1 000 сарбоз), ''ваштҳо'' (500 сарбоз) ва ҳамчунин яконҳои хурдтар – ''садаҳо'' ва ''даҳаҳо'' ташкил мешудаанд. Ин сохтори созмонии сипоҳи Арманистон ҳамсониҳои бисёре бо сипоҳи Рум ва бештар аз он бо сипоҳи Эрон дар замони подшоҳии Сосониён дошт&lt;ref name=&quot;Айвазян&quot; /&gt;. Аз деворнивиштаҳои сипоҳиёни Сосонӣ дар куништи яҳудиёни шаҳри Дура-Европос метавон донист, ки садаҳо ''таҳм'' ва даҳаҳо ''рада'' номида мешудаанд&lt;ref name=&quot;Asha&quot; /&gt;.    

Чунонки аз ҷадвали радабандии сипоҳи Сосониён дида мешавад, сохтори сипоҳи Сосониён ба сохтори артишҳои имрӯзӣ наздиктар аст. Чунончи, аз рӯи шумори нерӯҳо [[Разма|рада]] бо ''отделение'', [[таҳма|таҳм]] бо ''рота'', [[вашт]] бо ''батальон'', [[Ҳанг|дирафш]] бо ''полк'', [[гунд]] бо ''бригада'' ва [[сипоҳ]] бо ''дивизия'' баробар аст. Бо ҳамин қиёс, [[размовар]] бо ''сержант'' ё ''старшина'', [[таҳмадор]] бо ''лейтенант'', [[Сарвашт|ваштсолор]] бо ''капитан'', [[Сарҳанг|дирафшсолор]] бо ''полковник'', [[гундсолор]] бо ''генерал-майор'' ё ''генерал-лейтенант'' ва [[Сипаҳсолор|сипаҳбад]] бо ''генерал-полковник'' ё ''генерали артиш'' баробар будаанд.

== Пайвандҳо ==
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон]]

== Манобеъ ==
{{эзоҳ}}
{{Дараҷаҳои низомӣ}}
[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]</text>
      <sha1>hoo2eli71xp41hmna9jyn496t4euyxs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таҳмадор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214112</id>
    <revision>
      <id>1489175</id>
      <parentid>1487873</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T19:34:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ислоҳи вожаҳо, ислоҳи манобеъ</comment>
      <origin>1489175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58249" sha1="6gu6lj7uu8jt1nt4t7vi86u2nbrxydo" xml:space="preserve">{{Дараҷаи низомӣ
| тасвир1         = Russia-Army-OF-1b-2010.svg
| image_size     = 100px
| зернавис1       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| тасвир2         = Russia-Airforce-OF-1b-2010.svg
| зернавис2       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]&lt;/small&gt; 
| ном             = '''Таҳмадор'''
| кишвар          = {{парчамбандӣ|Tajikistan}}
| нерӯ           = [[Артиш]]
| кӯтаҳнивишт     = {{lang-fa|'''تهمه‌دار'''}}
| rank           = 
| NATO rank      = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OF-1]]
| Non-NATO rank  = 
| бунёдшуда       = 
| бекоршуда       = 
| дараҷаи болотар = [[Меҳтар таҳмадор]]
| дараҷаи пойинтар = [[Кеҳтар таҳмадор]]
| ҳамто           = {{bulleted list|[[Новбон дувум]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''ستوان دوم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Лейтенант''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Lieutenant'' | [[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] OF-1}}|
}}

'''Таҳмадор''' ({{lang-fa|'''تهمه‌دار'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае]] [[Саркарда|афсарӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[кеҳтар таҳмадор]] ва пойинтар аз [[меҳтар таҳмадор]] дорад ва баробар бо [[новбон дувум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''лейтенант''&lt;ref&gt;[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
|+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]'''
|-	
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot; | &lt;small&gt;кеҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Кеҳтар таҳмадор]]
|width=&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot;  style=&quot;background:#bfbfbf;&quot;| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]&lt;br&gt;'''Таҳмадор'''
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot; | &lt;small&gt;меҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Меҳтар таҳмадор]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;
|}

''Таҳмадор'' дар [[нерӯҳои мусаллаҳ]] маъмулан мақоми созмонии ''фармондеҳи'' ''[[таҳма]]''ро дорад, ки [[якон|якони тактикиест]], ки аз ду ё чанд [[разма]] ташкил шуда ва бахше аз [[вашт]] аст; даста&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392.|accessdate=2021-08-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt;, взвод&lt;ref name=&quot;ВЭ-2&quot;&gt;{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 2, статья «Взвод»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П.В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1994|страницы=85|страниц=544|тираж=10 000|isbn=5-203-00299-1}}&lt;/ref&gt;.

== Вожашиносӣ ==
''Таҳмадор'' аз {{lang-xpr|''tagmadār''}} ‘''фармондеҳи таҳма''’ дар сипоҳи Ашкониён навгузиниш шуда, ки дар сафолнавиштаҳои бойгонии [[Ашкониён]] аз шаҳри бостонии Нисо бозхонӣ шуда ва онро вомвожа аз юнонии бостон донистаанд: 

&lt;blockquote&gt;{{lang-xpr|''tagmadār''}} &lt; {{lang-grc|τάγματάρχης}} ‘''фармондеҳи тагма''’ &lt; {{lang-grc|τάγμα}} ‘''таҳма''’ + {{lang-xpr|''-dār''}} ‘''доранда''; ''фармондеҳ''’&lt;ref&gt;''Лившиц В. А.'' Парфянская ономастика. – СПб.: - Петербургское лингвистическое общество, 2010. – 400 с., ил. – (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1. – сс. 13; 223&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Таҳмадор''» исмест, ки бо равиши ''вожасозии таркиб'' аз [исм (''таҳма'') + пасванд (''-дор'')] сохта шудааст:

&lt;blockquote&gt;''[[таҳма]]'' ‘''нерӯ''’ &lt;small&gt;({{lang-pal|''tahm''}} ‘''нерӯманд''’ &lt; {{lang-peo|''*taxma-''}} ‘''таковар''’ &lt; √''*tak-'' ‘''тохтан''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot;&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад.'' Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-56-9. — ҷ. 2, с. 923—924&lt;/ref&gt;)&lt;/small&gt; + ''-дор'' ‘''фармондеҳ''’ &lt;small&gt;(&lt; {{lang-pal|''*dār''}} &lt; {{lang-peo|''*dār(a)-''}} &lt; ''*dārai̯a-'' «''доштан''; ''доранда''»&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/blockquote&gt;

Вожаҳои {{lang-peo|''*kāra-daranaka-''}} ‘''дорандаи сипоҳ''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;, {{lang-xpr|''tagmadār''}}, {{lang-fa|[[Сипаҳсолор|''сипаҳдор'']]}}, [[Лашкарсолор|''лашкардор'']], ''[[дарёдор]]'', [[Новдор якум|''новдор'']], ''[[размдор]]'' ''[[шаҳрдор]]'' низ бо ҳамин равиш сохта шудаанд&lt;ref&gt;''Содиқӣ'', ''Алиашраф''. Шеваҳо ва имконоти вожасозӣ дар забони форсии муъосир (5) // «Нашри дониш», хурдод ва тири 1371, шумораи 7, сс. 39 – 45&lt;/ref&gt;. 

«''Сипаҳдор'' ё ''сипоҳдор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва мутародиф бо «[[сипаҳсолор]]» ва «''фармонраво''; [[подшоҳ]]» аст ва «''сипаҳдорӣ''» низ «''амали сипаҳдор, сардории сипоҳ, фармондеҳӣ''»-ро мегуфтанд&lt;ref&gt;''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 – . 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра). ҷ. 5, с. 4034&lt;/ref&gt;. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] «''сипаҳдор''»-ро дар «[[Шоҳнома]]» ба маънои «''фармондеҳи сипоҳ''» бисёр ба кор бурдааст:

&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;''Таҳамтан ҳамон гаҳ забон баркушод'',
''Паёми сипаҳдори [[Эрон]] бидод''&lt;ref name=&quot;Шоҳнома&quot;&gt;[https://archive.org/stream/ShahnamaJildESivum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildESivum_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2007. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5.]&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;

&lt;poem&gt;''Сипаҳдори [[Турон]] чу з-он гуна дид'',
''Сабук сар аз он ҷанг берун кашид''&lt;ref name=&quot;Шоҳнома&quot; /&gt;.&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Лашкардор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва ба маънои «''идоракунанда ва фармондеҳи лашкар''» аст ва «''амалу шуғли лашкардор; нигаҳдории лашкар; фармондеҳии лашкар''»-ро «''лашкардорӣ''» мегуфтанд&lt;ref&gt;''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 – . 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра).&lt;/ref&gt;. «''Лашкардор''» дар «''Марзбоннома''» ба маънои «''фармондеҳи лашкар''» ба кор рафтааст: 
&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;«''Корҳои мамлакат ба мардони кору лашкару лашкардор рост ояд''»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa |title=''Деҳхудо'', ''Алиакбар''. Луғатномаи Деҳхудо. – Муассисаи Луғатномаи Деҳхудо, Муассисаи интишороту чопи Донишгоҳи Теҳрон, Эрон: Табаъаи “Ҷадид”, 1399 – 15 ҷ. ISBN 964-03-9617-6 |accessdate=2026-03-14 |archivedate=2024-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240828083601/https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/183737?title=%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86 }}&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Таҳмадор''» ба маънои “''фармондеҳи таҳма''” навгузиниш шуда ва мақоми созмонии ӯро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад. 

Бино бар ин пешина ва додаҳо, «''таҳма''» ба ҷои «''взвод''» ва «''таҳмадор''» ба ҷои «''лейтенант''» (аз {{lang-de|Leutenant}} &gt; {{lang-fr|lieutenant}} «''ҷонишин''») ва дар пайравӣ аз он вожаҳои «''[[кеҳтар таҳмадор]]''» ва «''[[меҳтар таҳмадор]]''» сохтаву барои ҷойгузинии [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|дараҷаҳои низомии]] «''лейтенанти хурд''» ва «''лейтенанти калон''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудаанд&lt;ref&gt;[https://asiaplus.news/2018/11/10/umed-dzhajhani-v-naczionalnoj-armii-i-terminologiya-dolzhna-byt-maksimalno-naczionalnoj/ ''Умед Джайхани'': В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной]&lt;/ref&gt;.

== Пешина ==
''Таҳмадор'' ҳамчун [[дараҷаи низомӣ|симати низомӣ]] нахустин бор дар [[сипоҳ]]и [[Шоҳаншоҳии Ашконӣ|Ашкониён]] ([[Соли 250 п.м.|250 то милод]] — [[224]]) пайдо шудааст. «''Тагма''» ({{lang-grc|«''τάγμα''»}}) дар сипоҳи [[Византия|подшоҳии Руми Шарқӣ]] яконе номида мешуд, ки 100 — 500 сарбозро дар бар мегирифт&lt;ref&gt;Ҳамакнун ҳам дар Нерӯҳои мусаллаҳи Юнон [[гурдон]] ба забони юнонӣ «''τάγμα''» ва ''саргурд'' ё ''майор'' «''τάγματάρχης''» номида мешаванд.&lt;/ref&gt;. Ин истилоҳ дар паи ҷангҳои доманадори Руму Эрон дар замони Ашкониён аз румиён вом гирифта шуда ва дертар бо вожаи {{lang-pal|''tahmīh''}}  ‘''нерӯ''’ (аз эронии бостон: ''*taxma-'' &lt; √''*tak-'' ‘''тохтан'', ''давидан''’ &lt; {{lang-xpr|''taxm''}} &gt; {{lang-pal|''tahm''}} ‘''зӯрманд'', ''нерӯманд''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;) инҳамон гаштааст&lt;ref&gt;''Фарҳанги забони тоҷикӣ''. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969. ҷ. 2, саҳ. 354 – 355&lt;/ref&gt;.

Дар  [[сипоҳи Сосониён]] ([[224]] — [[651]]), ки созмони бахшбандии даҳгониро аз сипоҳи Ашкониён ба ирс бурда буд&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/1264468/К_вопросу_о_парфянском_наследии_в_сасанидском_Иране_военное_дело_On_the_Parthian_Legacy_in_Sasanian_Iran_the_Case_of_Warfare_ ''Никоноров В. П.'' К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2–5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005. С. 156]&lt;/ref&gt;, низ яке аз яконҳо «''таҳм''» ({{lang-pal|''tḥmy''}}) ном доштааст&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf |title=''Asha R.'' The Dates in the Pahlavīg and Pārsīg Inscriptions of Durā (Europos) |accessdate=2019-01-24 |archivedate=2016-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160807133914/http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf }}&lt;/ref&gt;. Ҳар ''таҳма'' 50 — 100 сарбозро дар бар мегирифта ва аз чанд [[разма|''рада'']] ({{lang-pal|''radag''}}) ташкил мешуда, ки ҳар кадоме 10 сарбоз доштааст&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/35927114/Терминология_организационной_структуры_Армянской_Армии_в_IV_V_вв._The_Terminology_of_the_Organizational_Structure_of_the_Armenian_Army_in_the_4-5th_centuries_А._Айвазян._Армяно-персидская_война_449_451_гг._Кампании_и_сражения._Eреван_Воскан_Ереванци_2016_СПб._Алетейя_2017._С._360-464 ''Айвазян А.'' Терминология организационной структуры Армянской Армии в IV—V вв. // А. Айвазян. Армяно-персидская война 449–451 гг. Кампании и сражения.– Eреван: Воскан Ереванци, 2016; СПб.: Алетейя, 2017. С. 360—464.]&lt;/ref&gt;.

== Ному нишони таҳмадор дар нерӯҳои мусаллаҳи кишварҳои ҷаҳон ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
File:08.AlgA-1LT.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}&lt;br /&gt;{{small|{{lang|ar|ملازم أول|Мулозим аввал}}}}&lt;br /&gt;([[Algerian Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Algeria&quot;&gt;{{cite web |title=Ranks |url=https://www.mdn.dz/site_principal/sommaire/presentation/armoiries_an.php |website=mdn.dz |publisher=Ministry of National Defence (Algeria) |access-date=30 May 2021}}&lt;/ref&gt;
File:Angola-Army-OF-1b.svg|{{lang|pt|Tenente}}&lt;br /&gt;([[Angolan Army]])&lt;ref name=&quot;Angola_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Postos do Exército |url=https://faa.ao/exe/posto_exe |website=faa.ao |publisher=Angolan Army |access-date=27 June 2021 |language=pt |archive-date=30 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210630164549/https://faa.ao/exe/posto_exe |url-status=dead |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2021-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210630164549/https://faa.ao/exe/posto_exe }}&lt;/ref&gt;
File:Argentina-Army-OF-1b.svg|{{lang|es|Teniente}}&lt;br /&gt;([[Argentine Army]])&lt;ref name=&quot;Argentina_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Grados |url=https://www.argentina.gob.ar/ejercito/grados |website=argentina.gob.ar |date=14 February 2018 |publisher=Government of Argentina |access-date=27 May 2021 |language=es}}&lt;/ref&gt;
File:Post-Soviet-Army-OF-1b.svg|{{lang|hy|լեյտենանտ}}&lt;br /&gt;{{lang|hy-Latn|Leytenant}}&lt;br /&gt;([[Armenian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Armenia&quot;&gt;{{cite web |title=ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԶԻՆԾԱՌԱՅՈՂԻ ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿԻ ՄԱՍԻՆ |url=https://www.arlis.am/documentview.aspx?docid=117633 |website=arlis.am |publisher=Legal information system of Armenia |access-date=3 June 2021 |language=hy |date=15 November 2017}}&lt;/ref&gt;
File:Australian Army OF-1b.svg|Lieutenant&lt;br /&gt;([[Australian Army]])&lt;ref name=&quot;Australia&quot;&gt;{{cite web |title=Badges of rank |url=https://www.defence.gov.au/images/Badges_of_rank.pdf |website=defence.gov.au |publisher=Department of Defence (Australia) |access-date=31 May 2021}}&lt;/ref&gt;
File:Lt OF1b-Rockkragen AT.png|{{lang|de|Leutnant}}&lt;br /&gt;([[Austrian Federal Army|Austrian Army]])&lt;ref name=&quot;Austria_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Dienstgrade |url=https://www.bundesheer.at/abzeichen/dienstgrade.shtml# |website=bundesheer.at |publisher=Federal Ministry of Defence (Austria) |access-date=25 May 2021 |language=de}}&lt;/ref&gt;
File:10.AzAF-LT.png|{{lang|az|Leytenant}}&lt;br /&gt;([[Azerbaijani Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Azerbaijan&quot;&gt;{{cite web |title=Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri hərbi qulluqçularının hərbi geyim forması və fərqləndirmə nişanları haqqında Əsasnamə |url=https://mod.gov.az//images/pdf/854d34d118da32783a511172925270d7.pdf |website=mod.gov.az |publisher=Ministry of Defense |access-date=16 February 2021 |language=az |pages=64–70 |date=25 June 2001}}&lt;/ref&gt;
File:Bangladesh-army-OF-1b.svg|Lieutenant&lt;br /&gt;{{small|{{lang|bn|লেফটেন্যান্ট}}}}&lt;br /&gt;([[Bangladesh Army]])&lt;ref name=&quot;Bangladesh_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Ranks &amp; insignia |url=https://joinbangladesharmy.army.mil.bd/home/page/ranks-insignia |website=joinbangladesharmy.army.mil.bd |access-date=11 October 2020}}&lt;/ref&gt;
File:Post-Soviet-Army-OF-1b.svg|{{lang|be|Лейтэнант}}&lt;br /&gt;{{lang|be-Latn|Liejtenant}}&lt;br /&gt;([[Belarusian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Belarus&quot;&gt;{{cite web |title=Указ Президента Республики Беларусь от 21.07.2009 N 388 &quot;О военной форме одежды, знаках различия по воинским званиям и внесении дополнений в Указ Президента Республики Беларусь от 9 июня 2006 г. N 383&quot; |url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby11/republic09/text814.htm |website=pravo.levonevsky.org/ |publisher=Government of Belarus |access-date=30 May 2021 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
File:Army-BEL-OF-01a.svg|{{lang|nl-BE|Lieutenant}}&lt;br /&gt;([[Belgian Land Component]])
File:Belize-Army-OF-1b.svg|Lieutenant&lt;br /&gt;([[Belize Defence Force|Belize Ground Forces]])
File:Benin Army OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}&lt;br /&gt;([[Benin Armed Forces|Benin Army]])&lt;ref name=&quot;Benin&quot;&gt;{{cite web |title=LOI N° 2005-43 DU 26 JUIN 2006 |url=https://www.ilo.org/dyn/natlex/docs/ELECTRONIC/94851/111467/F-404511779/BEN-94851.pdf |website=ilo.org |publisher=National Assembly (Benin) |access-date=13 June 2021 |pages=19–20, 35–36 |language=fr |date=26 June 2006}}&lt;/ref&gt;
File:TteEB.svg|{{lang|es|Teniente}}&lt;br /&gt;([[Bolivian Army]])&lt;ref&gt;{{Cite tweet |author=Ministry of Defense (Bolivia) |author-link=Ministry of Defense (Bolivia) |user=mindefbolivia |number=1204529006906945544 |date=10 December 2019 |title=Conoce la jerarquía de los grados del #Ejército |language=es |access-date=28 May 2021}}&lt;/ref&gt;
File:08.Bhutan Army-1LT.svg|Lieutenant&lt;br /&gt;([[Royal Bhutan Army]])&lt;ref name=&quot;Bhutan&quot;&gt;{{cite web |title=Army ranks |url=http://www.rba.bt/rank |website=rba.bt |publisher=Royal Bhutan Army |access-date=14 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150105122449/http://www.rba.bt/rank |archive-date=5 January 2015 |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2015-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150105122449/http://www.rba.bt/rank }}&lt;/ref&gt;
File:11.RBrLF-1LT.svg|{{lang|ms|Leftenan}}&lt;br /&gt;([[Royal Brunei Land Force]])&lt;ref name=&quot;Brunei_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Akta angkatan bersenjata diraja Brunei (Penggal 149) |url=http://www.agc.gov.bn/AGC%20Images/LAWS/Gazette_PDF/2013/BM/b088.pdf |website=agc.gov.bn |access-date=14 July 2021 |pages=1999–2000 |language=ms |date=16 December 2013}}&lt;/ref&gt;
File:Rank insignia of Лейтенант of the Bulgarian Army.png|{{lang|bg|Лейтенант}}&lt;br /&gt;{{lang|bg-Latn|Leytenant}}&lt;br /&gt;([[Bulgarian Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Bulgaria&quot;&gt;{{cite web |title=ЗАКОН ЗА ОТБРАНАТА И ВЪОРЪЖЕНИТЕ СИЛИ НА РЕПУБЛИКА БЪЛГАРИЯ |url=https://www.lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 |website=lex.bg |access-date=25 May 2021 |location=Глава седма. ВОЕННА СЛУЖБА |language=bg |date=12 May 2009 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525090426/https://lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 |url-status=dead |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2023-05-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230525090426/https://lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 }}&lt;/ref&gt;
File:09. Burkina Faso Army - 1LT.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}&lt;br /&gt;([[Burkina Faso Armed Forces|Burkina Faso Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;BurkinaFaso1&quot;&gt;{{cite web |title=LOI N° 037-2016/AN PORTANT CONDITIONS D'AVANCEMENT DES PERSONNELS D'ACTIVE DES FORCES ARMEES NATIONALES |url=https://lavoixdujuristebf.files.wordpress.com/2018/02/loi_037_avancement_personnel_fan.pdf |date=2015 |access-date=3 June 2021 |pages=17–21 |language=fr |archive-date=31 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831104305/https://lavoixdujuristebf.files.wordpress.com/2018/02/loi_037_avancement_personnel_fan.pdf |url-status=dead |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2021-08-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210831104305/https://lavoixdujuristebf.files.wordpress.com/2018/02/loi_037_avancement_personnel_fan.pdf }}&lt;/ref&gt;
File:Burundi-Army-OF-1a.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}&lt;br /&gt;{{small|{{lang|rn|Riyetena}}}}&lt;br /&gt;([[National Defence Force (Burundi)|Burundi Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Burundi&quot;&gt;{{cite web |title=Loi organique N°1/ 04 du 20 février 2017 portant Missions, Organisation, Composition, Instruction, Conditions de service et Fonctionnement de la Force de Défense Nationale du Burundi |url=http://fdnb.bi/sites/default/files/loi-04-2017.pdf |website=fdnb.bi/ |publisher=Government of Burundi |access-date=27 June 2021 |page=45 |language=fr |archive-date=30 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210830215130/http://fdnb.bi/sites/default/files/loi-04-2017.pdf |url-status=dead |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2022-11-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221108234145/https://fdnb.bi/sites/default/files/loi-04-2017.pdf }}&lt;/ref&gt;
File:Cameroon-Army-OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}&lt;br /&gt;([[Cameroon Armed Forces|Cameroon Ground Forces]])
File:Canadian Army OF-1b.svg|Lieutenant&lt;br /&gt;{{small|{{lang|fr|Lieutenant}}}}&lt;br /&gt;([[Canadian Army]])&lt;ref name=&quot;Canada&quot;&gt;{{cite web |title=Ranks and appointment |url=https://www.canada.ca/en/services/defence/caf/military-identity-system/rank-appointment-insignia.html |website=canada.ca |date=23 November 2017 |publisher=Government of Canada |access-date=28 May 2021}}&lt;/ref&gt;
File:Cape Verde-army-OF-1b.svg|{{lang|pt|Tenente}}&lt;br /&gt;([[Cape Verdean Armed Forces|Cape Verdean National Guard]])&lt;ref name=&quot;CapeVerde_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Patente |url=https://www.fa.gov.cv/index.php/uniforme/patente |website=fa.gov.cv |publisher=Cape Verdean Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=pt |archive-date=26 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220726014311/https://www.fa.gov.cv/index.php/uniforme/patente |url-status=dead |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2022-07-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220726014311/https://www.fa.gov.cv/index.php/uniforme/patente }}&lt;/ref&gt;
File:11.CAGF-1LT.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}&lt;br /&gt;([[Central African Armed Forces|Central African Ground Forces]])
File:Chad-Army-OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}&lt;br /&gt;([[Chadian Ground Forces]])
File:SS.OO.3.EJER.TENIENTE.svg|{{lang|es|Teniente}}&lt;br /&gt;([[Chilean Army]])&lt;ref name=&quot;Chile_Army&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ejercito.cl/grados-y-distintivos.php |title=Distintivos de grados |access-date=2012-01-20 |website=ejercito.cl |publisher=Chilean Army |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120120051649/http://www.ejercito.cl/grados-y-distintivos.php |archive-date=2012-01-20 }}&lt;/ref&gt;
File:Colombia-Army-OF-1b.svg|{{lang|es|Teniente}}&lt;br /&gt;([[Colombian Army]])&lt;ref name=&quot;Colombia_Army&quot;&gt;{{cite book |title=RGE 4-20.1: Reglamento de Uniformes, Insignias y Distinciones |publisher=National Army of Colombia |location=Colombia |pages=301–331 |edition=7th |url=https://drive.google.com/file/d/1Unzse7pR7eJe3cJcNcEpV9ouphDSn3uU/view |access-date=28 May 2021 |language=es |chapter=Capítulo V: Insignias militares|work=Google Docs }}&lt;/ref&gt;
File:Comoros-Army-OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}&lt;br /&gt;([[Military of the Comoros|Comorian Army]])
File:DR Congo Army OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}&lt;br /&gt;([[Land Forces of the Democratic Republic of the Congo|Land Forces of the DR Congo]])
File:09-ROCongo Army-1LT.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}&lt;br /&gt;([[Armed Forces of the Republic of the Congo|Congolese Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;RepublicoftheCongo&quot;&gt;{{cite web |title=Grades appellations distinctions |url=https://defense.gouv.cg/gradesappellationsdistinctions/ |website=defense.gouv.cg |publisher=Ministry of National Defense (Republic of the Congo) |access-date=7 June 2021 |language=fr |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2020-10-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201018120630/https://defense.gouv.cg/gradesappellationsdistinctions/ }}&lt;/ref&gt;
File:Cuba-Army-OF-1b.svg|{{lang|es|Teniente}}&lt;br /&gt;([[Cuban Revolutionary Army]])&lt;ref name=&quot;Cuba_Army&amp;AirForce&quot;&gt;{{cite web |title=Grados militares |url=https://www.minfar.gob.cu/far/grados-militares?field_clasificacion_value=tropas |website=minfar.gob.cu |publisher=Ministry of the Revolutionary Armed Forces (Cuba) |access-date=28 May 2021 |language=es}}&lt;/ref&gt;
File:Denmark-Army-OF-1a-M11.svg|{{lang|da|Løjtnant}}&lt;br /&gt;([[Royal Danish Army]])&lt;ref name=&quot;Denmark_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Hærens Gradstegn |url=https://forsvaret.dk/globalassets/fko---forsvaret/dokumenter/gradstegn/-harens-gradstegn-.pdf |website=forsvaret.dk |publisher=Danish Defence |access-date=26 May 2021 |language=da |date=2018}}&lt;/ref&gt;
File:Djibouti-Army-OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}&lt;br /&gt;([[Djiboutian Army]])
File:10.ECA-1LT.svg|{{lang|es|Teniente}}&lt;br /&gt;([[Ecuadorian Army]])&lt;ref name=&quot;Ecuador&quot;&gt;{{cite web |title=Resolución No. MRL-2012 |url=https://www.trabajo.gob.ec/wp-content/plugins/download-monitor/download.php?id=887&amp;force=1 |website=trabajo.gob.ec |publisher=Government of Ecuador |access-date=29 May 2021 |language=es |date=2012}}&lt;/ref&gt;
File:El-Salvador-Army-OF-1b.svg|{{lang|es|Teniente}}&lt;br /&gt;([[Salvadoran Army]])&lt;ref name=&quot;ElSalvador&quot;&gt;{{cite web |title=Grados Militares |url=https://www.fuerzaarmada.mil.sv/?page_id=734 |website=fuerzaarmada.mil.sv |publisher=Ministry of National Defense of El Salvador. |access-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153314/https://www.fuerzaarmada.mil.sv/?page_id=734 |archive-date=4 March 2021 |language=es |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2021-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210304153314/https://www.fuerzaarmada.mil.sv/?page_id=734 }}&lt;/ref&gt;
File:08. EGLF-1LT.svg|{{lang|es|Teniente}}&lt;br /&gt;([[Armed Forces of Equatorial Guinea|Army of Equatorial Guinea]])
File:ES-Army-OF13.svg|{{lang|et|Leitnant}}&lt;br /&gt;([[Estonian Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Estonia_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Sümboolika: Maaväe Auastmed |url=https://mil.ee/kaitsevagi/kaitsevae-symboolika/#t-maavae-auastmed |website=mil.ee |publisher=Estonian Defence Forces |access-date=26 May 2021 |language=et}}&lt;/ref&gt;
File:Fijian-OF-01b.svg|Lieutenant&lt;br /&gt;([[Fiji Infantry Regiment]])
File:Luutnantti M05.svg|{{lang|fi|Luutnantti}}&lt;br &gt;{{lang|sv|Löjtnant}}&lt;br /&gt;([[Finnish Army]])&lt;ref name=&quot;Finland&quot;&gt;{{cite web |title=Sotilasarvot Puolustusvoimissa |url=https://puolustusvoimat.fi/sotilasarvot |website=puolustusvoimat.fi |publisher=Finnish Defence Forces |access-date=26 May 2021 |language=fi}}&lt;/ref&gt;
File:Army-FRA-OF-01a.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}&lt;br /&gt;([[French Army]])&lt;ref name=&quot;France_Army&quot;&gt;{{cite book |title=Instruction N° 10300/DEF/EMAT/LOG/ASH |date=13 June 2005 |publisher=Staff of the French Army |url=https://rescue18.fr/wp-content/uploads/2020/02/INSTRUCTION-N-10300_DEF_EMAT_LOG_ASH-DEF_DCCAT_LOG_REG.pdf |access-date=30 May 2021 |language=fr |archive-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220612085956/https://rescue18.fr/wp-content/uploads/2020/02/INSTRUCTION-N-10300_DEF_EMAT_LOG_ASH-DEF_DCCAT_LOG_REG.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
File:10.GLF-LT.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}&lt;br /&gt;([[Gabonese Army]])
File:Georgia Army OF-1b.png|{{lang|ka|ლეიტენანტი}}&lt;br /&gt;{{lang|ka-Latn|Leit’enant’i}}&lt;br /&gt;([[Georgian Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Georgia&quot;&gt;{{cite web |title=სამხედრო წოდებები და ინსიგნიები |trans-title=Military Ranks and Insignia |url=https://mod.gov.ge/ge/page/34/samxedro-wodebebi-da-insigniebii |website=mod.gov.ge |publisher=Ministry of Defense of Georgia |access-date=12 March 2018 |language=ka}}&lt;/ref&gt;
File:HD H 41 Leutnant FschJg.svg|{{lang|de|Leutnant}}&lt;br /&gt;([[German Army]])&lt;ref name=&quot;Germany_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Dienstgradabzeichen Heer |url=https://www.bundeswehr.de/de/aktuelles/mediathek/dienstgradabzeichen-heer-69056 |website=bundeswehr.de |publisher=Bundeswehr |access-date=30 May 2021 |language=de |archive-date=29 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629133026/https://www.bundeswehr.de/de/aktuelles/mediathek/dienstgradabzeichen-heer-69056 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
File:08-Ghana Army-1LT.svg|Lieutenant&lt;br /&gt;([[Ghana Army]])
File:Guatemala-army-OF-1b.svg|{{lang|es|Teniente}}&lt;br /&gt;([[Guatemalan Army]])&lt;ref name=&quot;Guatemala&quot;&gt;{{cite web |title=Grados Militares |url=https://www.mindef.mil.gt/grados_militares/grados_militares.html |website=mindef.mil.gt |publisher=Ministry of Defence (Guatemala) |access-date=29 May 2021 |language=es |archive-date=16 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516165430/https://www.mindef.mil.gt/grados_militares/grados_militares.html |url-status=dead |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2021-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210516165430/https://www.mindef.mil.gt/grados_militares/grados_militares.html }}&lt;/ref&gt;
File:Mali-Army-OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}&lt;br /&gt;([[Republic of Guinea Armed Forces|Guinea Ground Forces]])
File:Guyana Defence Force (GDF) Lieutenant rank insignia.svg|Lieutenant&lt;br /&gt;([[Guyana Defence Force|Guyana Army]])&lt;ref name=&quot;Guyana_Army&quot;&gt;{{cite book |last1=Merrill |first1=Tim |title=Guyana and Belize: country studies |series=Area handbook series |date=1993 |publisher=Library of Congress |lccn=93010956 |page=138 |isbn=978-0-8444-0778-4 |url=https://www.loc.gov/resource/frdcstdy.guyanabelizecoun00merr_0/?sp=176&amp;st=text |access-date=3 June 2021}}&lt;/ref&gt;
File:Haiti-Army-OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}&lt;br /&gt;([[Armed Forces of Haiti|Haitian Army]])
File:HON-army-OF-1b.svg|{{lang|es|Teniente}}&lt;br /&gt;([[Honduran Army]])&lt;ref name=&quot;Honduras&quot;&gt;{{cite web |title=Título VI, Capítulo II de la Ley Constitutiva de las Fuerzas Armadas de Honduras, Decreto No. 94-84 |url=http://www.poderjudicial.gob.hn/CEDIJ/Documents/Ley%20Constitutiva%20de%20las%20Fuerzas%20Armadas%20de%20Honduras.pdf |website=poderjudicial.gob.hn |publisher=National Congress of Honduras |access-date=27 May 2021 |language=es |archive-date=5 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220905195347/https://www.poderjudicial.gob.hn/CEDIJ/Documents/Ley%20Constitutiva%20de%20las%20Fuerzas%20Armadas%20de%20Honduras.pdf |url-status=dead |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2022-09-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220905195347/https://www.poderjudicial.gob.hn/CEDIJ/Documents/Ley%20Constitutiva%20de%20las%20Fuerzas%20Armadas%20de%20Honduras.pdf }}&lt;/ref&gt;
File:Lieutenant of the Indian Army.svg|Lieutenant&lt;br /&gt;{{small|{{lang|hi|लेफ्टिनेंट}}}}&lt;br /&gt;([[Indian Army]])&lt;ref name=&quot;India_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Indian Army Rank Badges |url=https://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=eONNmmCN+tNKI1W4lLePYA==&amp;ParentID=07brfiSEictrT4pH/Ap2MDmEuFrOV7w+937sVMAJv7E= |website=indianarmy.nic.in |publisher=Indian Army |access-date=27 May 2021}}&lt;/ref&gt;
File:Ireland-Army-OF-1b.svg|Lieutenant&lt;br /&gt;{{small|{{lang|ga|Leifteanant}}}}&lt;br /&gt;([[Irish Army]])&lt;ref name=&quot;Ireland_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Army Rank Markings |url=http://www.military.ie/fileadmin/user_upload/images/Info_Centre/Posters/rank_markings/Army_Rank_Markings_01.png |website=military.ie |publisher=Defence Forces (Ireland) |access-date=26 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425021608/http://www.military.ie/fileadmin/user_upload/images/Info_Centre/Posters/rank_markings/Army_Rank_Markings_01.png |archive-date=25 April 2016 |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2016-04-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160425021608/http://www.military.ie/fileadmin/user_upload/images/Info_Centre/Posters/rank_markings/Army_Rank_Markings_01.png }}&lt;/ref&gt;
File:Rank insignia of tenete of the Army of Italy (1973).svg|{{lang|it|Tenente}}&lt;br /&gt;([[Italian Army]])&lt;ref name=&quot;Italy_Army&quot;&gt;{{cite web |title=i gradi dell'Esercito Italiano - distintivi di incarico e funzionali |url=http://www.esercito.difesa.it/root/equipaggiamenti/gradi_270906.pdf |website=esercito.difesa.it |publisher=Italian Army |access-date=30 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100801094145/http://www.esercito.difesa.it/root/equipaggiamenti/gradi_270906.pdf |archive-date=1 August 2010 |language=it}}&lt;/ref&gt;
File:Ivory Coast-Army-OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}&lt;br /&gt;([[Armed Forces of the Republic of Ivory Coast|Ivory Coast Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;IvoryCoast&quot;&gt;{{cite web |title=GRADES / APPELLATIONS / DISTINCTIONS |url=http://www.defense.gouv.ci/culture/grades |website=defense.gouv.ci |publisher=Ministère de la Défense |access-date=23 September 2020 |language=fr |archive-date=1 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001165925/https://www.defense.gouv.ci/culture/grades |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
File:Jamaica-Army-OF-1b.svg|Lieutenant&lt;br /&gt;([[Jamaica Defence Force|Jamaican Army]])&lt;ref name=&quot;Jamaica&quot;&gt;{{cite web |title=BADGES OF RANK |url=https://www.jdfweb.com/badges-of-rank/ |website=Official Jamaica Defence Force Website |access-date=16 November 2019 |date=2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820143541/https://www.jdfweb.com/badges-of-rank/ |archive-date=20 August 2020}}&lt;/ref&gt;
File:11-RKGF-LT.svg|{{lang|kk|Лейтенант}}&lt;br /&gt;{{lang|kk-Latn|Leytenant}}&lt;br /&gt;([[Kazakh Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Kazakhstan&quot;&gt;{{cite web |title=Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да әскерлері мен әскери құралымдары әскери қызметшілерінің әскери киім нысаны және айырым белгілері туралы |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1100000144 |website=adilet.zan.kz |publisher=Ministry of Justice (Kazakhstan) |access-date=29 May 2021 |language=kk |date=25 August 2011}}&lt;/ref&gt;
File:08. Kenyan Army LT.svg|Lieutenant&lt;br /&gt;([[Kenya Army]])&lt;ref&gt;{{cite web |title=KDF Ranks |url=https://mod.go.ke/kdf-ranks/#1604604085917-4b478bbb-9515 |website=mod.go.ke |publisher=Ministry of Defence - Kenya |access-date=29 May 2021}}&lt;/ref&gt;
File:08.Kyrgyzstan Army-LT.svg|{{lang|ky|Лейтенант}}&lt;br /&gt;{{lang|ky-Latn|Leytenant}}&lt;br /&gt;([[Kyrgyz Army]])&lt;ref name=&quot;Kyrgyzstan&quot;&gt;{{cite web |title=Кыргыз Республикасынын жарандарынын жалпыга бирдей аскердик милдети жөнүндө, аскердик жана альтернативдик кызматтар жөнүндө |url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/202536 |website=cbd.minjust.gov.kg/ |publisher=Ministry of Justice (Kyrgyzstan) |access-date=3 June 2021 |language=ky |date=9 February 2009}}&lt;/ref&gt;
File:LV-Army-OF1b.png|{{lang|lv|Leitnants}}&lt;br /&gt;([[Latvian Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Latvia&quot;&gt;{{cite web |title=Pakāpju iedalījums |url=https://www.mil.lv/lv/aktivais-dienests/dienesta-gaita/dienesta-pakapes/pakapju-iedalijums |website=mil.lv/lv |publisher=Latvian National Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=lv}}&lt;/ref&gt;
File:Blank.svg|Lieutenant&lt;br /&gt;([[Lesotho Defence Force|Lesotho Army]])&lt;ref name=&quot;Lesotho&quot;&gt;{{cite web |title=Ranks in the Army |url=http://www.ldf.gov.ls/ranks.html |publisher=Lesotho Defence Force |access-date=5 May 2021 |archive-date=1 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601224631/http://www.ldf.gov.ls/ranks.html |url-status=dead |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2023-06-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230601224631/http://www.ldf.gov.ls/ranks.html }}&lt;/ref&gt;
File:13-Lithuania Army-2LT.svg|{{lang|lt|Leitenantas}}&lt;br /&gt;([[Lithuanian Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Lithuania&quot;&gt;{{cite web |title=Karių laipsnių ženklai |url=http://kariuomene.kam.lt/lt/kariuomenes_atributika/kariu_laipsniu_zenklai_3554.html |website=kariuomene.kam.lt |publisher=Ministry of National Defence (Lithuania) |access-date=26 May 2021 |language=lt |archive-date=11 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160911115805/http://kariuomene.kam.lt/lt/kariuomenes_atributika/kariu_laipsniu_zenklai_3554.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
File:Army-LUX-OF-01b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}&lt;br /&gt;([[Luxembourg Army]])&lt;ref name=&quot;Luxembourg&quot;&gt;{{cite web |title=Grades |url=http://www.armee.lu/organisation/personnel/grades |website=Armee.lu |publisher=Luxembourg Army |access-date=24 February 2018}}&lt;/ref&gt;
File:Madagascar-Army-OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}&lt;br /&gt;([[Madagascar People's Armed Forces|Madagascar Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Madagascar&quot;&gt;{{cite web |title=LOI N° 96-029 portant Statut Général des Militaires |url=http://www.defense.gov.mg/wp-content/uploads/2020/06/LOI-96-029.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710195555/http://www.defense.gov.mg/wp-content/uploads/2020/06/LOI-96-029.pdf |url-status=dead |archive-date=July 10, 2021 |website=United States Department of Defense |publisher=Ministry of Defence (Madagascar) |access-date=10 July 2021 |pages=2 |language=fr |date=15 November 1996 |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2021-07-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210710195555/http://www.defense.gov.mg/wp-content/uploads/2020/06/LOI-96-029.pdf }}&lt;/ref&gt;
File:08. Malawi Army - LT.svg|Lieutenant&lt;br /&gt;([[Malawian Defence Force|Malawian Army]])&lt;ref name=&quot;MalawiOfficer&quot;&gt;{{cite web |title=Commissioned Officers |url=https://mdf.gov.mw/commissioned |website=Malawi Defence Force |access-date=12 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250413100730/https://mdf.gov.mw/commissioned |archive-date=13 April 2025 |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2025-04-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250413100730/https://mdf.gov.mw/commissioned }}&lt;/ref&gt;
File:09.Malta Army-1LT.svg|{{lang|mt|Logutenent}}&lt;br /&gt;([[Armed Forces of Malta|Army of Malta]])&lt;ref name=&quot;Malta&quot;&gt;{{cite web |title=Rank Insignia |url=https://afm.gov.mt/en/equipment/Pages/Rank-Insignia.aspx |website=afm.gov.mt |publisher=Armed Forces of Malta |access-date=26 May 2021 |archive-date=26 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526142119/https://afm.gov.mt/en/equipment/Pages/Rank-Insignia.aspx |url-status=dead |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2021-05-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210526142119/https://afm.gov.mt/en/equipment/Pages/Rank-Insignia.aspx }}&lt;/ref&gt;
File:Malaysia-army-OF-1b.svg|{{lang|ms|Leftenan}}&lt;br /&gt;([[Malaysian Army]])&lt;ref name=&quot;Malaysia_Officer&quot;&gt;{{cite web |title=Pangkat |url=http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat |website=mafhq.mil.my |publisher=Malaysian Armed Forces |access-date=4 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429231449/http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat |archive-date=29 April 2020 |language=ms |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2020-04-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200429231449/http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat }}&lt;/ref&gt;
File:06.Mali Army-1LT.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}&lt;br /&gt;([[Malian Armed Forces|Malian Army]])&lt;ref name=&quot;Mali&quot;&gt;{{cite web|title=2011 - Plaquette sur les insignes et blasons des Forces Armées du Mali|url=http://www.memoriamali.com/webdossier/2011-parcours-historique-de-la-region-de-segou/|language=fr|date=23 April 2011 |access-date=17 October 2020 }}&lt;/ref&gt;
File:Mexico army OF1b.svg|{{lang|es|Teniente}}&lt;br /&gt;([[Mexican Army]])&lt;ref name=&quot;Mexico_Army&amp;AirForce&quot;&gt;{{cite web |author1=Secretary of National Defense  |author1-link=Secretariat of National Defense (Mexico) |title=Manual gráfico para el uso de Uniformes, Divisas y Equipo del Ejército y F.A.M. |trans-title=Graphic manual for the use of Uniforms, Badges and Equipment of the Army and Air Force |url=http://www.sedena.gob.mx/pdf/MGUDEFAM_2019.pdf |access-date=22 May 2021 |language=es |date=27 June 2019}}&lt;/ref&gt;
File:09-Moldovan Army-2LT.svg|{{lang|ro|Locotenent}}&lt;br /&gt;([[Moldovan Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Moldova&quot;&gt;{{cite web |title=Epoleţi |url=https://www.army.md/inf/epoleti/epoleti.htm |website=army.md |publisher=Ministry of Defense |access-date=26 May 2021 |language=ro}}&lt;/ref&gt;
File:Monaco-army-OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}&lt;br /&gt;([[Military of Monaco|Army of Monaco]])
File:11-Moroccan Army-1LT.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}&lt;br /&gt;([[Royal Moroccan Army]])
File:Mozambique-Army-OF-1b.svg|{{lang|pt|Tenente}}&lt;br /&gt;([[Mozambique Defence Armed Forces|Mozambican Army]])
File:08-Namibia Army-1LT.svg|Lieutenant&lt;br /&gt;([[Namibian Army]])
File:12.Nepalese Army-1LT.svg|Lieutenant&lt;br /&gt;{{small|{{lang|ne|उपसेनानी|Upasēnānī}}}}&lt;br /&gt;([[Nepali Army]])&lt;ref name=&quot;Nepal&quot;&gt;{{cite web |author1=Nepali Army |author-link1=Nepali Army |title=Nepali Army Rank Structure |url=https://www.nepalarmy.mil.np/page/ranks |website=Nepalarmy.mil.np |publisher=Nepali Army |access-date=25 August 2018}}&lt;/ref&gt;
File:New Zealand-Army-OF-1b.svg|Lieutenant&lt;br /&gt;([[New Zealand Army]])&lt;ref name=&quot;NewZealand&quot;&gt;{{cite web |title=Badges of Rank |url=https://www.nzdf.mil.nz/corporate-documents/badges-of-rank/ |website=nzdf.mil.nz |publisher=New Zealand Defence Force |access-date=11 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200703193648/https://www.nzdf.mil.nz/corporate-documents/badges-of-rank/ |archive-date=3 July 2020}}&lt;/ref&gt;
File:08-Nicaragua Army-2LT.svg|{{lang|es|Teniente}}&lt;br /&gt;([[Nicaraguan Army]])&lt;ref name=&quot;Nicaragua&quot;&gt;{{cite web |title=Insignias de Grados Militares |url=https://www.ejercito.mil.ni/contenido/ejercito/grados/grados.html |website=ejercito.mil.ni |publisher=Nicaraguan Armed Forces |access-date=29 May 2021 |language=es}}&lt;/ref&gt;
File:Blank.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}&lt;br /&gt;([[Niger Armed Forces|Niger Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Niger&quot;&gt;{{cite web |author1=Bureau international des droits des enfants |title=État des Lieux: Formation des forces de défense et de sécurité sur les droit de l'enfant au Niger |url=http://www.ibcr.org/wp-content/uploads/2016/07/%C3%89tat-des-lieux-Niger.pdf |access-date=28 September 2020 |page=34 |language=fr |date=December 2012}}&lt;/ref&gt;
File:Nigeria-Army-OF-1b.svg|Lieutenant&lt;br /&gt;([[Nigerian Army]])
File:OF-1(B) Pakistan Army.svg|Lieutenant&lt;br /&gt;{{lang|ur|لیفٹنینٹ}}&lt;br /&gt;([[Pakistani Army]])&lt;ref name=&quot;Pakistan_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Pakistan Army Ranks with Salary and Insignia |url=https://pakistanforces.com/pakistan-army-ranks/ |website=pakistanforces.com |date=26 January 2021 |access-date=27 May 2021 |author1=Ali |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126212724/https://pakistanforces.com/pakistan-army-ranks/ |url-status=dead |accessdate=2026-08-24 |archivedate=2021-01-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210126212724/https://pakistanforces.com/pakistan-army-ranks/ }}&lt;/ref&gt;
File:Paraguay-Army-OF-1b.svg|{{lang|es|Teniente}}&lt;br /&gt;([[Paraguayan Army]])&lt;ref name=&quot;Paraguay&quot;&gt;{{cite book |last1=Cooke |first1=Melinda W. |editor1-last=Hanratty  |editor1-first=Dennis M. |editor2-last=Meditz |editor2-first=Sandra W. |title=Paraguay: A Country Study |series=Area Handbook Series |date=1990 |edition=2nd |publisher=Library of Congress |pages=216–217 |chapter-url=https://www.loc.gov/resource/frdcstdy.paraguaycountrys00hanr_0/?sp=252 |access-date=5 October 2021 |chapter=Chapter 5: National Security |lccn=89600299}}&lt;/ref&gt;
File:Peru-Army-OF-1b.svg|{{lang|es|Teniente}}&lt;br /&gt;([[Peruvian Army]])&lt;ref name=&quot;Peru&quot;&gt;{{cite web |title=Grados Militares |url=https://www.ccffaa.mil.pe/cultura-militar/grados-militares/ |website=ccffaa.mil.pe |publisher=Joint Command of the Armed Forces of Peru |access-date=29 May 2021 |language=es}}&lt;/ref&gt;
File:Army-POR-OF-01a.svg|{{lang|pt|Tenente}}&lt;br /&gt;([[Portuguese Army]])&lt;ref name=&quot;Portugal_Army&quot;&gt;{{cite web |title=POSTOS E DISTINTIVOS EXÉRCITO |url=http://antigo.mdn.gov.pt/defesa/Simbolos/exercito.htm |website=antigo.mdn.gov.pt |access-date=30 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301024102/http://antigo.mdn.gov.pt/defesa/Simbolos/exercito.htm |archive-date=1 March 2010 |language=pt}}&lt;/ref&gt;
File:Romania-Army-OF-1b.svg|{{lang|ro|Locotenent}}&lt;br /&gt;([[Romanian Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Romania&quot;&gt;{{cite web |title=Grade militare (Military ranks) |url=https://www.defense.ro/foto/album6 |website=defense.ro |publisher=Romanian Defence Staff |access-date=1 February 2021 |language=ro}}&lt;/ref&gt;
File:Russia-Army-OF-1b-2010.svg|{{lang|ru|Лейтенант}}&lt;br /&gt;{{lang|ru-Latn|Leytenant}}&lt;br /&gt;([[Russian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Russia_Army&amp;AirForce&quot;&gt;{{cite web |title=Указ Президента Российской Федерации от 11 марта 2010 года № 293 &quot;О военной форме одежды, знаках различия военнослужащих и ведомственных знаках отличия&quot; |url=https://rg.ru/2010/03/12/forma-dok.html |website=rg.ru |publisher=Российской газеты |access-date=26 May 2021 |language=ru |date=12 March 2010}}&lt;/ref&gt;
File:08-Rwanda Army-1LT.svg|Lieutenant&lt;br /&gt;([[Rwanda Defence Force|Rwandan Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Rwanda&quot;&gt;{{cite web |title=RDF Insignia |url=https://www.mod.gov.rw/rdf/insignia |website=mod.gov.rw |publisher=Government of the Republic of Rwanda |access-date=12 June 2021 |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2025-07-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250701171742/https://www.mod.gov.rw/rdf/insignia }}&lt;/ref&gt;
File:Belize-Army-OF-1b.svg|Lieutenant&lt;br /&gt;([[Saint Kitts and Nevis Defence Force|SKN Regiment]])&lt;ref name=&quot;SaintKitts&amp;Nevis_Army&quot;&gt;{{cite book |title=SAINT CHRISTOPHER AND NEVIS DEFENCE FORCE ACT |date=31 December 2009 |publisher=Government of Saint Kitts and Nevis |pages=110–111}}&lt;/ref&gt;
File:Guardia di Rocca OF1b.png|{{lang|it|Tenente}}&lt;br /&gt;([[Sammarinese Armed Forces|Sammarinese Guard of the Rock]])
File:STeP OF-1b.svg|{{lang|pt|Tenente}}&lt;br /&gt;([[Armed Forces of São Tomé and Príncipe|Army of São Tomé and Príncipe]])
File:Senegal-Army-OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}&lt;br /&gt;([[Armed Forces of Senegal|Senegalese Army]])
File:Seychelles Army OF-01b (2018).svg|Lieutenant&lt;br /&gt;([[Seychelles People's Defence Force|Seychelles Infantry Unit]])&lt;ref name=&quot;Seychelles&quot;&gt;{{cite web |title=Rank structure |url=https://www.spdf.sc/rank-structure/ |website=spdf.sc |publisher=Seychelles People's Defence Forces |access-date=4 June 2021 |archive-date=19 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419035615/https://www.spdf.sc/rank-structure/ |url-status=dead |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2021-04-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210419035615/https://www.spdf.sc/rank-structure/ }}&lt;/ref&gt;
File:02-RSA-OF01b.svg|Lieutenant&lt;br /&gt;([[Singapore Army]])&lt;ref name=&quot;Singapore&quot;&gt;{{cite web |title=SAF Rank Insignias |url=https://www.mindef.gov.sg/web/portal/mindef/about-us/saf-rank-insignias |website=mindef.gov.sg |publisher=Ministry of Defence (Singapore) |access-date=7 June 2021 |archive-date=19 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180419120802/https://www.mindef.gov.sg/web/portal/mindef/about-us/saf-rank-insignias |url-status=dead |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2018-04-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180419120802/https://www.mindef.gov.sg/web/portal/mindef/about-us/saf-rank-insignias }}&lt;/ref&gt;
File:SAA-OF-1b.svg|Lieutenant&lt;br /&gt;([[South African Army]])&lt;ref name=&quot;SouthAfrica_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Uniform: Rank insignia |url=http://www.army.mil.za/aboutus/uniform/rankinsignia.htm |website=army.mil.za |publisher=Department of Defence (South Africa) |access-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020110337/http://www.army.mil.za/aboutus/uniform/rankinsignia.htm |archive-date=20 October 2020}}&lt;/ref&gt;
File:Spain-Army-OF-1b.svg|{{lang|es|Teniente}}&lt;br /&gt;([[Spanish Army]])&lt;ref name=&quot;Spain&quot;&gt;{{cite web |title=Army Ranks &amp; Insignia |url=https://ejercito.defensa.gob.es/en/personal/divisas-empleos.html |website=ejercito.defensa.gob.es |publisher=Ministry of Defence (Spain) |access-date=30 May 2021}}&lt;/ref&gt;
File:Sri Lanka-army-OF-1b.svg|Lieutenant&lt;br /&gt;([[Sri Lanka Army]])&lt;ref name=&quot;SriLanka_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Dress Regulation PDF - Part I |url=https://www.army.lk/sites/all/themes/bootstrap/common/images/images2/downloads/Dress-regulation-2019-PART-I.pdf |website=army.lk |publisher=Sri Lanka Army |pages=10-4–10-11 |date=January 2019 |access-date=20 May 2021}}&lt;/ref&gt;
File:Sweden-Field-OF-1b (2019).svg|{{lang|sv|Löjtnant}}&lt;br /&gt;([[Swedish Army]])&lt;ref name=&quot;FMgrader2019&quot;&gt;{{cite web|title=Nya gradbeteckningar införs|url=https://www.forsvarsmakten.se/sv/aktuellt/2019/10/nya-gradbeteckningar-infors/|publisher=Försvarsmakten|date=2019-10-01|access-date=2019-10-02}}&lt;/ref&gt;
File:CHE OF1b Lt.svg|{{lang|de|Leutnant}}&lt;br /&gt;([[Swiss Army]])&lt;ref name=&quot;Switzerland&quot;&gt;{{cite web |title=Gradabzeichen und Farben der Achselschlaufen |url=https://www.vtg.admin.ch/de/die-schweizer-armee/mittel/militaerische-abzeichen/gradabzeichen-und-farben-der-achselschlaufen.html#ui-collapse-234 |website=vtg.admin.ch |publisher=Swiss Army |access-date=27 May 2021 |language=de}}&lt;/ref&gt;
File:Post-Soviet-Army-OF-1b.svg|{{lang|tg|Лейтенант}}&lt;br /&gt;{{lang|tg-Latn|Lejtenant}}&lt;br /&gt;([[Tajik Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Tajikistan&quot;&gt;{{cite web |title=ҚОНУНИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАР БОРАИ ЎҲДАДОРИИ УМУМИИ ҲАРБӢ ВА ХИЗМАТИ ҲАРБӢ |url=https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ |website=majmilli.tj |publisher=The National Assembly of the Republic of Tajikistan |access-date=2 June 2021 |language=tg |date=13 April 2017 |archive-date=22 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171022032326/https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ |url-status=dead |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2017-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171022032326/https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ }}&lt;/ref&gt;
File:09-Tanzania Army-1LT.svg|Lieutenant&lt;br /&gt;{{lang|sw|Luteni}}&lt;br /&gt;([[Tanzania People's Defence Force|Tanzanian Army]])
File:Timor-Leste-Army-OF-1b.svg|{{lang|pt|Tenente}}&lt;br /&gt;([[Timor Leste Defence Force|Timor-Leste Army]])
File:Togo-Army-OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}&lt;br /&gt;([[Togolese Armed Forces|Togolese Army]])&lt;ref name=&quot;Togo&quot;&gt;{{cite web |title=Journal officiel de la république togolaise |date=12 February 2008 |volume=5 |url=http://jo.gouv.tg/sites/default/files/annee/2008/jo%202008-5.pdf |access-date=16 June 2021 |language=fr}}&lt;/ref&gt;
File:Tonga-Army-OF-1b.svg|Lieutenant&lt;br /&gt;([[His Majesty's Armed Forces (Tonga)|Tongan Land Component]])&lt;ref name=&quot;Tonga&quot;&gt;{{cite journal |title=Tonga Defence Services (Amendment) Regulations 2009 |journal=Tonga Government Gazette Supplement Extraordinary |date=10 May 2010 |volume=5 |pages=151–153 |url=https://ago.gov.to/cms/phocadownload/2010-regulations/TongaDefenceServices(Amendment)Regulations2009s.pdf |access-date=26 September 2021}}&lt;/ref&gt;
File:TaT-Army-OF-1b.svg|Lieutenant&lt;br /&gt;([[Trinidad and Tobago Regiment]])&lt;ref name=&quot;Trinidad&amp;Tobago_Officer&quot;&gt;{{cite web |title=Rank Chart (Commissioned Officers) |url=http://69.0.195.188/HQ/Our-Organisation/Ranks-Chart-(Commissioned-Officers).aspx |website=69.0.195.188 |publisher=Trinidad and Tobago Defence Force |access-date=27 May 2021 }}{{Dead link|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
File:Post-Soviet-Army-OF-1b.svg|{{lang|tk|Leýtenant}}&lt;br /&gt;([[Turkmen Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Turkmenistan&quot;&gt;{{cite web |title=TÜRKMENISTANYŇ KANUNY Harby borçlulyk we harby gulluk hakynda (Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary 2010 ý., № 3, 58-nji madda) (Türkmenistanyň 01.10.2011 ý. № 234-IV Kanuny esasynda girizilen üýtgetmeler we goşmaçalar bilen) |trans-title=LAW OF TURKMENISTAN On military service and military service (Information of the Mejlis of Turkmenistan, 2010, No. 3, Article 58) (as amended by the Law of Turkmenistan of October 1, 2011 No. 234-IV)  |url=https://milligosun.gov.tm/storage/file/04-harby-borclulyk-we-harby-gulluk-hakynda-ky9J0pKxTQ.pdf |website=milligosun.gov.tm |publisher=Ministry of Defense (Turkmenistan) |access-date=2 June 2021 |pages=28–29 |language=tk}}&lt;/ref&gt;
File:Uganda-Army-OF-1b.svg|Lieutenant&lt;br /&gt;([[Uganda People's Defence Force|Ugandan Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Uganda_Army&quot;&gt;{{cite journal |title=Uganda Peoples' Defence Forces Act |journal=The Uganda Gazette |date=18 September 2019 |volume=CXII |issue=46 |pages=1851–1854 |url=https://www.updf.go.ug/Gazette.pdf |access-date=29 May 2021 |publisher=Uganda Printing and Publishing Corporation |archive-date=14 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210814162155/https://www.updf.go.ug/Gazette.pdf |url-status=dead }} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210814162155/https://www.updf.go.ug/Gazette.pdf |date=2021-08-14 }}&lt;/ref&gt;
File:UA shoulder mark 12.svg|{{lang|uk|Лейтенант}}&lt;br /&gt;{{lang|uk-Latn|Leitenant}}&lt;br /&gt;([[Ukrainian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Ukraine&quot;&gt;{{cite web |title=НАКАЗ 20.11.2017 № 606 |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z1502-17#Text |website=zakon.rada.gov.ua |publisher=Ministry of Justice of Ukraine |access-date=2 June 2021 |language=uk |date=13 December 2017}}&lt;/ref&gt;
File:British Army OF-1b.svg|Lieutenant&lt;br /&gt;([[Lieutenant (British Army and Royal Marines)|British Army]])&lt;ref name=&quot;UK_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Rank structure |url=https://www.army.mod.uk/who-we-are/our-people/ranks/ |website=army.mod.uk |publisher=British Army |access-date=27 May 2021}}&lt;/ref&gt;
File:Rank insignia of Leutnant (OF-1b) Pontifical Swiss Guard.svg|{{lang|de|Leutnant}}&lt;br /&gt;([[Swiss Guard]])&lt;ref name=&quot;Vatican_City&quot;&gt;{{cite web |title=Päpstliche Schweizergarde: Gradabzeichen |url=https://schweizergarde.ch/fileadmin/files/Paepstliche_Schweizergarde/Literatur/gradabzeichen.pdf |website=schweizergarde.ch |publisher=Pontifical Swiss Guard |access-date=26 May 2021 |language=de |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2025-12-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251213013027/https://schweizergarde.ch/fileadmin/files/Paepstliche_Schweizergarde/Literatur/gradabzeichen.pdf }}&lt;/ref&gt;
File:TTEEJB-GNB.png|{{lang|es|Teniente}}&lt;br /&gt;([[Venezuelan Army]])&lt;ref name=&quot;Venezuela_Officer3&quot;&gt;{{cite web |title=Grados de Oficiales Subalternos |url=http://www.ejercito.mil.ve/grados-de-oficiales-subalternos/ |website=ejercito.mil.ve |publisher=Government of Venezuela |archive-url=https://web.archive.org/web/20190717120614/http://www.ejercito.mil.ve/grados-de-oficiales-subalternos/ |archive-date=17 July 2019 |date=28 August 2017 |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2019-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190717120614/http://www.ejercito.mil.ve/grados-de-oficiales-subalternos/ }}&lt;/ref&gt;
File:Uzbekistan-army-OF-1b.svg|{{lang|uz|Leytenant}}&lt;br /&gt;([[Uzbek Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Uzbekistan&quot;&gt;{{cite web |title=O'zbekiston Respublikasi fuqarolarining harbiy xizmatni o'tash tartibi to'g'risida |url=https://lex.uz/docs/-4513434 |website=lex.uz |publisher=Ministry of Justice of the Republic of Uzbekistan |access-date=3 June 2021 |language=uz |date=12 September 2019}}&lt;/ref&gt;
File:Blank.svg|Lieutenant&lt;br /&gt;([[Zambian Army]])
File:Zimbabwe-Army-OF-1b.svg|Lieutenant&lt;br /&gt;([[Zimbabwe National Army]])
&lt;/gallery&gt;

== Пайвандҳо ==
* [[Нерӯҳои мусаллаҳ]]
* [[Дараҷаи низомӣ]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
{{Дараҷаҳои низомӣ}}

[[Гурӯҳ:Нерӯҳои мусаллаҳ]]
[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]
[[Гурӯҳ:Саркардагон]]</text>
      <sha1>6gu6lj7uu8jt1nt4t7vi86u2nbrxydo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Меҳтар размовар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214122</id>
    <revision>
      <id>1489184</id>
      <parentid>1488036</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T20:17:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ислоҳи мақола, ислоҳи манобеъ</comment>
      <origin>1489184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17668" sha1="ofaicpbze051p5k29wm2qvyijzlrzig" xml:space="preserve">{{Дараҷаи низомӣ
| тасвир1         = Russia-Army-OR-6-2010.svg
| image_size     = 100px
| зернавис1       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| тасвир2         = Russia-Airforce-OR7-7-2010.svg
| зернавис2       =  &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]&lt;/small&gt;
| ном             = '''Меҳтар размовар'''
| кишвар          = {{парчамбандӣ|Tajikistan}}
| нерӯ           = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]]
| кӯтаҳнивишт     = {{lang-fa|'''مهتر رزم‌آور‎'''}}
| rank           = 
| NATO rank      = [[Ranks and insignia of NATO armies enlisted#Other/Enlisted ranks (OR 1–9)|OR-7]]
| Non-NATO rank  = 
| бунёдшуда       = 
| бекоршуда       = 
| дараҷаи болотар = [[Размдор]]
| дараҷаи поинтар = [[Размовар]]
| ҳамто           = {{bulleted list|[[Сарновёр]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''گروهبان یکم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Старший сержант''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Sergeant first class'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-7''}}|
}}

'''Меҳтар размовар''' ({{lang-fa|'''مهتر رزم‌آور'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае размоварӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[размовар]] ва пойинтар аз [[размдор]] дорад ва баробар бо [[сарновёр]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''сержанти калон''&lt;ref&gt;[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
|+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]'''
|-	
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot; | &lt;small&gt;кеҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Размовар]]
|width=&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot;  style=&quot;background:#bfbfbf;&quot;| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]&lt;br&gt;'''Меҳтар размовар'''
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot; | &lt;small&gt;меҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Размдор]]
|}

''Меҳтар размовар'' дар нерӯҳои мусаллаҳ маъмулан мақоми ҷонишини [[Таҳмадор|фармондеҳи]] ''[[таҳма]]''ро дорад, ки [[якон|яконе зербахш]] дар [[нерӯҳои мусаллаҳ]] аст, ки аз ду ё чанд [[разма]] ташкил шуда ва бахше аз [[вашт]] аст;  даста&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. |accessdate=2018-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt;, взвод&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/farhangitafsirii01naza/page/274 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 1, с. 275.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ВЭ-2&quot;&gt;{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 2, статья «Взвод»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П.В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1994|страницы=85|страниц=544|тираж=10 000|isbn=5-203-00299-1}}&lt;/ref&gt;.

== Вожашиносӣ ==
''Меҳтар таҳмадор'' аз '''''меҳтар''''' ‘''бузургтар ба мақому мартаба''’ ({{lang-pal|''mehtar''}} ‘''бузургтар''’ &lt; {{lang-peo|''*maθi̯ah-tara-''}} &lt; {{lang-peo|''*maśia(h)-''}} ‘''меҳ'', ''бузург''’&lt;ref&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1383. ISBN 978-600-6143-57-6. ҷ. 4, с. 2666—2667.&lt;/ref&gt;) + '''''размовар''''' ‘''сержант''’ сохта шудааст&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}&lt;/ref&gt;.

«''Размовар''» аз ‘''разм овардан''’ ба маънои ‘''ҷанг кардан'', ''ҷангидан''; ''размидан''; ''набард кардан''’ сохта шудааст. Мақулаи дастурии ин вожа исму сифати фоъилӣ ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + асоси феъли замони ҳозираи «''овардан''» (''овар'')] аст. Дар сохти ин вожа аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст: 

&lt;blockquote&gt;''[[разм]]'' ({{lang-pal|''razm''}}  &lt; {{lang-peo|''*razma-''}} ‘''[[разма]]''’ &lt; [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' ‘''ороиши ҷангӣ''’ аз √''*raź-'' ‘''оростан''’&lt;ref&gt;{{книга | автор = Эдельман Д. И. | заглавие      = Этимологический словарь иранских языков | ссылка =  | ответственный = Институт языкознания РАН | издание      = | место = М. | издательство = «Восточная литература» | год = 2020 | том = 6 (p—r̥) | страницы  = 436 | страниц = 463 | серия = | isbn =5-02-018124-2; ISBN 978-5-02-039863-4 (в пер.) | тираж = 500 | ref = }}&lt;/ref&gt;) + ''овар'' &gt; асоси замони ҳозираи феъли ''овардан''.&lt;/blockquote&gt;

''Размовар'' ба маънии ‘''ҷанговар'', ''разманда''’ дар осори адабии форсӣ бисёр ба кор рафтааст&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/farhangitafsirii02naza/page/144 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 2, с. 144.]&lt;/ref&gt;. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] дар «[[Шоҳнома]]» гуфта:
&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;''Ки [[гурдон]] кадоманду [[солор]] кист'',
''Зи размоварон ҷангро ёр кист''&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEDuvvum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildEDuvumtajikFarsi_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 234]&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;
&lt;/blockquote&gt;
«''Размовар''» ба маънои “''фармондеҳи [[разма]]''” навгузиниш шудааст. Мақулаи дастурии ин вожа сифат ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + пасванд (''-вар'')] аст. Дар сохти ин сифат аз фароянди вожасозии иштиқоқӣ истифода шудааст. Пасванди «''-вар''» дар ин вожа ба маънои «''доранда''» аст ва ба исм афзуда мешаваду сифат месозад. Ин пасванд гоҳе ба гунаи «''-овар''» низ ба кор меравад, ки дар «''ҷанговар''», «''таковар''» дида мешавад&lt;ref&gt;''Таботабоӣ'', ''Алоъуддин''. Фарҳанги тавсифии дастури забони форсӣ. – Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1395. – 640 с. – 116. ISBN 978-600-105-121-0.&lt;/ref&gt;. Бо чунин рӯйкард, ''размовар'' ба маънои «''фармондеҳи разма''» аст, ки мақоми созмонии ӯро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад.

''Меҳтар размовар'' барои ҷойгузинии дараҷаи низомии ''сержанти калон'' ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Вазорати дифоъи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудааст&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}&lt;/ref&gt;.

== Пешина ==

{| class=&quot;infobox bordered&quot; style=&quot;width: 24em&quot;
!colspan='3' style=&quot;text-align:center; background:#cce&quot; |'''[[Сипоҳи Ҳахоманишиён]]'''
|-
|colspan='3'|
|-
! [[Ягон]]ҳо
! Шумори нерӯҳо
! Фармондеҳ
|-
| [[Разма|''*daθa-'']]
| 10 сарбоз
| ''*daθapati-''
|-
| [[Вашт|''*θata-'']]
| 100 сарбоз
| [[Сарвон|''*θatapati-'']]
|-
| [[Ҳанг|''*hazāra-'']]
| 1 000 сарбоз
| [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']]
|-
|[[Гунд|''*baivara-'']]
| 10 000 сарбоз
|[[Гундсолор|''*baivarapati-'']]
|-
| [[Сипоҳ|''*spāda-'']]
| 60 000 сарбоз
| [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']]
|}

''Размовар'' ҳамчун мақоми размӣ нахустин бор дар [[сипоҳи Ҳахоманишиён]] (550 – 330 то милод) падид омадааст. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён ({{lang-peo|''*spāda-''}} [''сипоҳ'']), ки бар пояи радабандии даҳгонӣ созмон ёфта буд, аз 10 сарбоз як [[Разма|''*daθa-'']] [''даҳа''] ташкил мешуд, ки сардораш [[Размовар|''*daθapati-'']] [''даҳабад''] буд&lt;ref name=&quot;Hinz&quot;&gt;''W. Hinz'', Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975.&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''даҳа'' як [[вашт|''*θata-'']] [''сада''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Сарвашт|''*θatapati-'']] [''садабад''] буд&lt;ref name=&quot;Hinz&quot; /&gt;. Аз 10 ''сада'' як [[ҳанг|''*hazāra-'']] [''ҳазора''] ташкил мешуд, ки онро [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] [''ҳазорабад''] фармондеҳӣ мекард&lt;ref name=&quot;Marquart&quot;&gt;''J. Marquart'', Untersuchungen zur Geschichte von Eran I, Göttingen, 1896.&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''ҳазора'' як [[лашкар|''*baivara-'']] [''бевара''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Лашкарсолор|''*baivarapati-'']] [''беварабад''] буд&lt;ref name=&quot;Marquart&quot; /&gt;. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] [''сипаҳбад''] буд&lt;ref&gt;''Шаҳбозӣ, Алиризо Шопур''. Ҷанг дар Эрони бостон // Ҷусторҳои эроншиносӣ. Теҳрон: Китоби марҷаъ, 1391.&lt;/ref&gt;.

Агар шумори нерӯҳои ин ягонҳоро бо воҳидҳои низомии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, ''даҳа'' бо [[Разма|''отделение'']], ''сада'' бо [[Вашт|''рота'']], ''ҳазора'' бо [[Ҳанг|''полк'']], ''бевара'' бо [[Лашкар|''дивизия'']] ва ''сипоҳ'' бо [[Артиш|''армия'']] баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, ''даҳабад'' бо [[размовар|''сержант'']] ё [[размозмо|''старшина'']], ''садабад'' бо [[Таҳмдор|''лейтенант'']] ё [[Сарвон|''капитан'']], ''ҳазорабад'' бо [[Саргурд|''майор'']] ё [[Сарҳанг|''полковник'']], ''беварабад'' бо [[гундсолор|''генерал-майор'']] ё [[лашкарсолор|''генерал-лейтенант'']] ва ''сипаҳбад'' бо [[сипаҳсолор|''генерал-полковник'']] ё [[артишсолор|''генерали артиш'']] баробар мешаванд.

''Сержант'' ({{lang-fr|sergent}}, аз {{lang-la|serviens}}) худ ба маънои «''чокар'', ''хидматгор'', ''хидматгузор''» аст ва ҳамчун рутба нахустин бор дар асри XV дар артиши [[Фаронса]] ва сипас артишҳои [[Олмон]] ва [[Бритониё]] ба кор рафтааст. Дар садаҳои миёна дар нерӯҳои муздур ва артиши кишварҳои урупоӣ шаш намуд ''сержант'' хидмат мекард:

# дар [[разма]]ҳо — [[размёр|''капрал'']] ё [[кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']]. 
# дар [[таҳм]]аҳо — [[размовар|''сержант'']]. 
# дар [[вашт]]ҳо — ''мастер-сержант'' ё ''сержанти калон''. 
# дар [[гурдон]]ҳо — [[размдор|''штаб-сержант'']]. 
# дар [[ҳанг]]ҳо — [[размсоз|''сержант-майор'']], ки дертар [[саргурд|''майор'']] номида шуд. 
# дар ситоди ''сарфармондеҳи артиш'' ([[артишсолор|''капитан-генерал'']]) — ''генерал-сержант-майор'', ки дертар [[гундсолор|''генерал-майор'']] номида шуд.

Дар [[Артиши Сурх]] дараҷаи «''сержант''»  ҳамчун рутбаи шахсӣ [[2 ноябр]]и [[соли 1940]] ҷорӣ шуда буд.

Дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ин дараҷа [[23 феврал]]и [[соли 1993]] ҷорӣ шудаву чаҳор рутба дорад: 
#  [[Кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']], 
#  [[Размовар|''сержант'']], 
#  ''сержанти калон'', 
#  [[Размдор|''старшина'']].

Дар нерӯҳои мусаллаҳ барои фармондеҳии ҳар ягони размӣ мақоми созмоние дар назар гирифта шудааст. Бино бар ойинномаҳои низомӣ, мақоми созмонии ин дараҷадорон фармондеҳии разма, тонк, зиреҳпӯш ва дигарҳо аст.

''Размовар'' ҳамчун  дараҷаи сержантӣ [[соли 1991]] дар нерӯҳои заминиву ҳавоии [[Сипоҳи посдорони Инқилоби исломӣ|Сипоҳи посдорон]] ҷорӣ шуда ва се рутба дорад&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 |title=Қонуни муқаррароти истихдомии Сипоҳи посдорони инқилоби исломӣ |accessdate=2021-12-14 |archivedate=2013-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130814072556/http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 }}&lt;/ref&gt;:

# ''размовари севум'' = [[кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']];
# ''размовари дувум'' = [[размовар|''сержант'']];
# ''размовари якум'' = [[меҳтар размовар|''сержанти калон'']].

== Пайвандҳо ==
* [[Нерӯҳои мусаллаҳ]]
* [[Дараҷаи низомӣ]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]
{{Дараҷаҳои низомӣ}}
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]
[[Гурӯҳ:Размоварон]]</text>
      <sha1>ofaicpbze051p5k29wm2qvyijzlrzig</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489185</id>
      <parentid>1489184</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T20:18:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Omid Jeyhani moved page [[Разморо]] to [[Меҳтар размовар]]: Ин дараҷа Меҳтар размовар номида мешавад.</comment>
      <origin>1489184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17668" sha1="ofaicpbze051p5k29wm2qvyijzlrzig" xml:space="preserve">{{Дараҷаи низомӣ
| тасвир1         = Russia-Army-OR-6-2010.svg
| image_size     = 100px
| зернавис1       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| тасвир2         = Russia-Airforce-OR7-7-2010.svg
| зернавис2       =  &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]&lt;/small&gt;
| ном             = '''Меҳтар размовар'''
| кишвар          = {{парчамбандӣ|Tajikistan}}
| нерӯ           = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]]
| кӯтаҳнивишт     = {{lang-fa|'''مهتر رزم‌آور‎'''}}
| rank           = 
| NATO rank      = [[Ranks and insignia of NATO armies enlisted#Other/Enlisted ranks (OR 1–9)|OR-7]]
| Non-NATO rank  = 
| бунёдшуда       = 
| бекоршуда       = 
| дараҷаи болотар = [[Размдор]]
| дараҷаи поинтар = [[Размовар]]
| ҳамто           = {{bulleted list|[[Сарновёр]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''گروهبان یکم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Старший сержант''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Sergeant first class'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-7''}}|
}}

'''Меҳтар размовар''' ({{lang-fa|'''مهتر رزم‌آور'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае размоварӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[размовар]] ва пойинтар аз [[размдор]] дорад ва баробар бо [[сарновёр]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''сержанти калон''&lt;ref&gt;[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
|+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]'''
|-	
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot; | &lt;small&gt;кеҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Размовар]]
|width=&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot;  style=&quot;background:#bfbfbf;&quot;| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]&lt;br&gt;'''Меҳтар размовар'''
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot; | &lt;small&gt;меҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Размдор]]
|}

''Меҳтар размовар'' дар нерӯҳои мусаллаҳ маъмулан мақоми ҷонишини [[Таҳмадор|фармондеҳи]] ''[[таҳма]]''ро дорад, ки [[якон|яконе зербахш]] дар [[нерӯҳои мусаллаҳ]] аст, ки аз ду ё чанд [[разма]] ташкил шуда ва бахше аз [[вашт]] аст;  даста&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. |accessdate=2018-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt;, взвод&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/farhangitafsirii01naza/page/274 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 1, с. 275.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ВЭ-2&quot;&gt;{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 2, статья «Взвод»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П.В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1994|страницы=85|страниц=544|тираж=10 000|isbn=5-203-00299-1}}&lt;/ref&gt;.

== Вожашиносӣ ==
''Меҳтар таҳмадор'' аз '''''меҳтар''''' ‘''бузургтар ба мақому мартаба''’ ({{lang-pal|''mehtar''}} ‘''бузургтар''’ &lt; {{lang-peo|''*maθi̯ah-tara-''}} &lt; {{lang-peo|''*maśia(h)-''}} ‘''меҳ'', ''бузург''’&lt;ref&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1383. ISBN 978-600-6143-57-6. ҷ. 4, с. 2666—2667.&lt;/ref&gt;) + '''''размовар''''' ‘''сержант''’ сохта шудааст&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}&lt;/ref&gt;.

«''Размовар''» аз ‘''разм овардан''’ ба маънои ‘''ҷанг кардан'', ''ҷангидан''; ''размидан''; ''набард кардан''’ сохта шудааст. Мақулаи дастурии ин вожа исму сифати фоъилӣ ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + асоси феъли замони ҳозираи «''овардан''» (''овар'')] аст. Дар сохти ин вожа аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст: 

&lt;blockquote&gt;''[[разм]]'' ({{lang-pal|''razm''}}  &lt; {{lang-peo|''*razma-''}} ‘''[[разма]]''’ &lt; [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' ‘''ороиши ҷангӣ''’ аз √''*raź-'' ‘''оростан''’&lt;ref&gt;{{книга | автор = Эдельман Д. И. | заглавие      = Этимологический словарь иранских языков | ссылка =  | ответственный = Институт языкознания РАН | издание      = | место = М. | издательство = «Восточная литература» | год = 2020 | том = 6 (p—r̥) | страницы  = 436 | страниц = 463 | серия = | isbn =5-02-018124-2; ISBN 978-5-02-039863-4 (в пер.) | тираж = 500 | ref = }}&lt;/ref&gt;) + ''овар'' &gt; асоси замони ҳозираи феъли ''овардан''.&lt;/blockquote&gt;

''Размовар'' ба маънии ‘''ҷанговар'', ''разманда''’ дар осори адабии форсӣ бисёр ба кор рафтааст&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/farhangitafsirii02naza/page/144 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 2, с. 144.]&lt;/ref&gt;. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] дар «[[Шоҳнома]]» гуфта:
&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;''Ки [[гурдон]] кадоманду [[солор]] кист'',
''Зи размоварон ҷангро ёр кист''&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEDuvvum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildEDuvumtajikFarsi_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 234]&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;
&lt;/blockquote&gt;
«''Размовар''» ба маънои “''фармондеҳи [[разма]]''” навгузиниш шудааст. Мақулаи дастурии ин вожа сифат ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + пасванд (''-вар'')] аст. Дар сохти ин сифат аз фароянди вожасозии иштиқоқӣ истифода шудааст. Пасванди «''-вар''» дар ин вожа ба маънои «''доранда''» аст ва ба исм афзуда мешаваду сифат месозад. Ин пасванд гоҳе ба гунаи «''-овар''» низ ба кор меравад, ки дар «''ҷанговар''», «''таковар''» дида мешавад&lt;ref&gt;''Таботабоӣ'', ''Алоъуддин''. Фарҳанги тавсифии дастури забони форсӣ. – Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1395. – 640 с. – 116. ISBN 978-600-105-121-0.&lt;/ref&gt;. Бо чунин рӯйкард, ''размовар'' ба маънои «''фармондеҳи разма''» аст, ки мақоми созмонии ӯро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад.

''Меҳтар размовар'' барои ҷойгузинии дараҷаи низомии ''сержанти калон'' ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Вазорати дифоъи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудааст&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}&lt;/ref&gt;.

== Пешина ==

{| class=&quot;infobox bordered&quot; style=&quot;width: 24em&quot;
!colspan='3' style=&quot;text-align:center; background:#cce&quot; |'''[[Сипоҳи Ҳахоманишиён]]'''
|-
|colspan='3'|
|-
! [[Ягон]]ҳо
! Шумори нерӯҳо
! Фармондеҳ
|-
| [[Разма|''*daθa-'']]
| 10 сарбоз
| ''*daθapati-''
|-
| [[Вашт|''*θata-'']]
| 100 сарбоз
| [[Сарвон|''*θatapati-'']]
|-
| [[Ҳанг|''*hazāra-'']]
| 1 000 сарбоз
| [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']]
|-
|[[Гунд|''*baivara-'']]
| 10 000 сарбоз
|[[Гундсолор|''*baivarapati-'']]
|-
| [[Сипоҳ|''*spāda-'']]
| 60 000 сарбоз
| [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']]
|}

''Размовар'' ҳамчун мақоми размӣ нахустин бор дар [[сипоҳи Ҳахоманишиён]] (550 – 330 то милод) падид омадааст. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён ({{lang-peo|''*spāda-''}} [''сипоҳ'']), ки бар пояи радабандии даҳгонӣ созмон ёфта буд, аз 10 сарбоз як [[Разма|''*daθa-'']] [''даҳа''] ташкил мешуд, ки сардораш [[Размовар|''*daθapati-'']] [''даҳабад''] буд&lt;ref name=&quot;Hinz&quot;&gt;''W. Hinz'', Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975.&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''даҳа'' як [[вашт|''*θata-'']] [''сада''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Сарвашт|''*θatapati-'']] [''садабад''] буд&lt;ref name=&quot;Hinz&quot; /&gt;. Аз 10 ''сада'' як [[ҳанг|''*hazāra-'']] [''ҳазора''] ташкил мешуд, ки онро [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] [''ҳазорабад''] фармондеҳӣ мекард&lt;ref name=&quot;Marquart&quot;&gt;''J. Marquart'', Untersuchungen zur Geschichte von Eran I, Göttingen, 1896.&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''ҳазора'' як [[лашкар|''*baivara-'']] [''бевара''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Лашкарсолор|''*baivarapati-'']] [''беварабад''] буд&lt;ref name=&quot;Marquart&quot; /&gt;. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] [''сипаҳбад''] буд&lt;ref&gt;''Шаҳбозӣ, Алиризо Шопур''. Ҷанг дар Эрони бостон // Ҷусторҳои эроншиносӣ. Теҳрон: Китоби марҷаъ, 1391.&lt;/ref&gt;.

Агар шумори нерӯҳои ин ягонҳоро бо воҳидҳои низомии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, ''даҳа'' бо [[Разма|''отделение'']], ''сада'' бо [[Вашт|''рота'']], ''ҳазора'' бо [[Ҳанг|''полк'']], ''бевара'' бо [[Лашкар|''дивизия'']] ва ''сипоҳ'' бо [[Артиш|''армия'']] баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, ''даҳабад'' бо [[размовар|''сержант'']] ё [[размозмо|''старшина'']], ''садабад'' бо [[Таҳмдор|''лейтенант'']] ё [[Сарвон|''капитан'']], ''ҳазорабад'' бо [[Саргурд|''майор'']] ё [[Сарҳанг|''полковник'']], ''беварабад'' бо [[гундсолор|''генерал-майор'']] ё [[лашкарсолор|''генерал-лейтенант'']] ва ''сипаҳбад'' бо [[сипаҳсолор|''генерал-полковник'']] ё [[артишсолор|''генерали артиш'']] баробар мешаванд.

''Сержант'' ({{lang-fr|sergent}}, аз {{lang-la|serviens}}) худ ба маънои «''чокар'', ''хидматгор'', ''хидматгузор''» аст ва ҳамчун рутба нахустин бор дар асри XV дар артиши [[Фаронса]] ва сипас артишҳои [[Олмон]] ва [[Бритониё]] ба кор рафтааст. Дар садаҳои миёна дар нерӯҳои муздур ва артиши кишварҳои урупоӣ шаш намуд ''сержант'' хидмат мекард:

# дар [[разма]]ҳо — [[размёр|''капрал'']] ё [[кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']]. 
# дар [[таҳм]]аҳо — [[размовар|''сержант'']]. 
# дар [[вашт]]ҳо — ''мастер-сержант'' ё ''сержанти калон''. 
# дар [[гурдон]]ҳо — [[размдор|''штаб-сержант'']]. 
# дар [[ҳанг]]ҳо — [[размсоз|''сержант-майор'']], ки дертар [[саргурд|''майор'']] номида шуд. 
# дар ситоди ''сарфармондеҳи артиш'' ([[артишсолор|''капитан-генерал'']]) — ''генерал-сержант-майор'', ки дертар [[гундсолор|''генерал-майор'']] номида шуд.

Дар [[Артиши Сурх]] дараҷаи «''сержант''»  ҳамчун рутбаи шахсӣ [[2 ноябр]]и [[соли 1940]] ҷорӣ шуда буд.

Дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ин дараҷа [[23 феврал]]и [[соли 1993]] ҷорӣ шудаву чаҳор рутба дорад: 
#  [[Кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']], 
#  [[Размовар|''сержант'']], 
#  ''сержанти калон'', 
#  [[Размдор|''старшина'']].

Дар нерӯҳои мусаллаҳ барои фармондеҳии ҳар ягони размӣ мақоми созмоние дар назар гирифта шудааст. Бино бар ойинномаҳои низомӣ, мақоми созмонии ин дараҷадорон фармондеҳии разма, тонк, зиреҳпӯш ва дигарҳо аст.

''Размовар'' ҳамчун  дараҷаи сержантӣ [[соли 1991]] дар нерӯҳои заминиву ҳавоии [[Сипоҳи посдорони Инқилоби исломӣ|Сипоҳи посдорон]] ҷорӣ шуда ва се рутба дорад&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 |title=Қонуни муқаррароти истихдомии Сипоҳи посдорони инқилоби исломӣ |accessdate=2021-12-14 |archivedate=2013-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130814072556/http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 }}&lt;/ref&gt;:

# ''размовари севум'' = [[кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']];
# ''размовари дувум'' = [[размовар|''сержант'']];
# ''размовари якум'' = [[меҳтар размовар|''сержанти калон'']].

== Пайвандҳо ==
* [[Нерӯҳои мусаллаҳ]]
* [[Дараҷаи низомӣ]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]
{{Дараҷаҳои низомӣ}}
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]
[[Гурӯҳ:Размоварон]]</text>
      <sha1>ofaicpbze051p5k29wm2qvyijzlrzig</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489232</id>
      <parentid>1489185</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T07:37:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixed typo</comment>
      <origin>1489232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17661" sha1="o1sp3mzl94qy9c5oo71zs12um52hs15" xml:space="preserve">{{Дараҷаи низомӣ
| тасвир1         = Russia-Army-OR-6-2010.svg
| image_size     = 100px
| зернавис1       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| тасвир2         = Russia-Airforce-OR7-7-2010.svg
| зернавис2       =  &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]&lt;/small&gt;
| ном             = '''Меҳтар размовар'''
| кишвар          = {{парчамбандӣ|Tajikistan}}
| нерӯ           = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]]
| кӯтаҳнивишт     = {{lang-fa|'''مهتر رزم‌آور‎'''}}
| rank           = 
| NATO rank      = [[Ranks and insignia of NATO armies enlisted#Other/Enlisted ranks (OR 1–9)|OR-7]]
| Non-NATO rank  = 
| бунёдшуда       = 
| бекоршуда       = 
| дараҷаи болотар = [[Размдор]]
| дараҷаи поинтар = [[Размовар]]
| ҳамто           = {{bulleted list|[[Сарновёр]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''گروهبان یکم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Старший сержант''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Sergeant first class'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-7''}}|
}}

'''Меҳтар размовар''' ({{lang-fa|'''مهتر رزم‌آور'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае размоварӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[размовар]] ва пойинтар аз [[размдор]] дорад ва баробар бо [[сарновёр]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''сержанти калон''&lt;ref&gt;[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
|+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]'''
|-	
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot; | &lt;small&gt;кеҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Размовар]]
|width=&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot;  style=&quot;background:#bfbfbf;&quot;| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]&lt;br&gt;'''Меҳтар размовар'''
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot; | &lt;small&gt;меҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Размдор]]
|}

''Меҳтар размовар'' дар нерӯҳои мусаллаҳ маъмулан мақоми ҷонишини [[Таҳмадор|фармондеҳи]] ''[[таҳма]]''ро дорад, ки [[якон|яконе зербахш]] дар [[нерӯҳои мусаллаҳ]] аст, ки аз ду ё чанд [[разма]] ташкил шуда ва бахше аз [[вашт]] аст;  даста&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. |accessdate=2018-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt;, взвод&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/farhangitafsirii01naza/page/274 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 1, с. 275.]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ВЭ-2&quot;&gt;{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 2, статья «Взвод»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П.В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1994|страницы=85|страниц=544|тираж=10 000|isbn=5-203-00299-1}}&lt;/ref&gt;.

== Вожашиносӣ ==
''Меҳтар таҳмадор'' аз '''''меҳтар''''' ‘''бузургтар ба мақому мартаба''’ ({{lang-pal|''mehtar''}} ‘''бузургтар''’ &lt; {{lang-peo|''*maθi̯ah-tara-''}} &lt; {{lang-peo|''*maśia(h)-''}} ‘''меҳ'', ''бузург''’&lt;ref&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1383. ISBN 978-600-6143-57-6. ҷ. 4, с. 2666—2667.&lt;/ref&gt;) + '''''размовар''''' ‘''сержант''’ сохта шудааст&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}&lt;/ref&gt;.

«''Размовар''» аз ‘''разм овардан''’ ба маънои ‘''ҷанг кардан'', ''ҷангидан''; ''размидан''; ''набард кардан''’ сохта шудааст. Мақулаи дастурии ин вожа исму сифати фоъилӣ ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + асоси феъли замони ҳозираи «''овардан''» (''овар'')] аст. Дар сохти ин вожа аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст: 

&lt;blockquote&gt;''[[разм]]'' ({{lang-pal|''razm''}}  &lt; {{lang-peo|''*razma-''}} ‘''[[разма]]''’ &lt; [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' ‘''ороиши ҷангӣ''’ аз √''*raź-'' ‘''оростан''’&lt;ref&gt;{{книга | автор = Эдельман Д. И. | заглавие      = Этимологический словарь иранских языков | ссылка =  | ответственный = Институт языкознания РАН | издание      = | место = М. | издательство = «Восточная литература» | год = 2020 | том = 6 (p—r̥) | страницы  = 436 | страниц = 463 | серия = | isbn =5-02-018124-2; ISBN 978-5-02-039863-4 (в пер.) | тираж = 500 | ref = }}&lt;/ref&gt;) + ''овар'' &gt; асоси замони ҳозираи феъли ''овардан''.&lt;/blockquote&gt;

''Размовар'' ба маънии ‘''ҷанговар'', ''разманда''’ дар осори адабии форсӣ бисёр ба кор рафтааст&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/farhangitafsirii02naza/page/144 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 2, с. 144.]&lt;/ref&gt;. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] дар «[[Шоҳнома]]» гуфта:
&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;''Ки [[гурдон]] кадоманду [[солор]] кист'',
''Зи размоварон ҷангро ёр кист''&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEDuvvum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildEDuvumtajikFarsi_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 234]&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;
&lt;/blockquote&gt;
«''Размовар''» ба маънои “''фармондеҳи [[разма]]''” навгузиниш шудааст. Мақулаи дастурии ин вожа сифат ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + пасванд (''-вар'')] аст. Дар сохти ин сифат аз фароянди вожасозии иштиқоқӣ истифода шудааст. Пасванди «''-вар''» дар ин вожа ба маънои «''доранда''» аст ва ба исм афзуда мешаваду сифат месозад. Ин пасванд гоҳе ба гунаи «''-овар''» низ ба кор меравад, ки дар «''ҷанговар''», «''таковар''» дида мешавад&lt;ref&gt;''Таботабоӣ'', ''Алоъуддин''. Фарҳанги тавсифии дастури забони форсӣ. – Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1395. – 640 с. – 116. ISBN 978-600-105-121-0.&lt;/ref&gt;. Бо чунин рӯйкард, ''размовар'' ба маънои «''фармондеҳи разма''» аст, ки мақоми созмонии ӯро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад.

''Меҳтар размовар'' барои ҷойгузинии дараҷаи низомии ''сержанти калон'' ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Вазорати дифоъи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудааст&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}&lt;/ref&gt;.

== Пешина ==

{| class=&quot;infobox bordered&quot; style=&quot;width: 24em&quot;
!colspan='3' style=&quot;text-align:center; background:#cce&quot; |'''[[Сипоҳи Ҳахоманишиён]]'''
|-
|colspan='3'|
|-
! [[Якон]]ҳо
! Шумори нерӯҳо
! Фармондеҳ
|-
| [[Разма|''*daθa-'']]
| 10 сарбоз
| ''*daθapati-''
|-
| [[Вашт|''*θata-'']]
| 100 сарбоз
| [[Сарвон|''*θatapati-'']]
|-
| [[Ҳанг|''*hazāra-'']]
| 1 000 сарбоз
| [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']]
|-
|[[Гунд|''*baivara-'']]
| 10 000 сарбоз
|[[Гундсолор|''*baivarapati-'']]
|-
| [[Сипоҳ|''*spāda-'']]
| 60 000 сарбоз
| [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']]
|}

''Размовар'' ҳамчун мақоми размӣ нахустин бор дар [[сипоҳи Ҳахоманишиён]] (550 – 330 то милод) падид омадааст. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён ({{lang-peo|''*spāda-''}} [''сипоҳ'']), ки бар бахшбандии даҳгонӣ созмон ёфта буд, аз 10 сарбоз як [[Разма|''*daθa-'']] [''даҳа''] ташкил мешуд, ки сардораш [[Размовар|''*daθapati-'']] [''даҳабад''] буд&lt;ref name=&quot;Hinz&quot;&gt;''W. Hinz'', Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975.&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''даҳа'' як [[вашт|''*θata-'']] [''сада''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Сарвашт|''*θatapati-'']] [''садабад''] буд&lt;ref name=&quot;Hinz&quot; /&gt;. Аз 10 ''сада'' як [[ҳанг|''*hazāra-'']] [''ҳазора''] ташкил мешуд, ки онро [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] [''ҳазорабад''] фармондеҳӣ мекард&lt;ref name=&quot;Marquart&quot;&gt;''J. Marquart'', Untersuchungen zur Geschichte von Eran I, Göttingen, 1896.&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''ҳазора'' як [[лашкар|''*baivara-'']] [''бевара''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Лашкарсолор|''*baivarapati-'']] [''беварабад''] буд&lt;ref name=&quot;Marquart&quot; /&gt;. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] [''сипаҳбад''] буд&lt;ref&gt;''Шаҳбозӣ, Алиризо Шопур''. Ҷанг дар Эрони бостон // Ҷусторҳои эроншиносӣ. Теҳрон: Китоби марҷаъ, 1391.&lt;/ref&gt;.

Агар шумори нерӯҳои ин яконҳоро бо воҳидҳои низомии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, ''даҳа'' бо [[Разма|''отделение'']], ''сада'' бо [[Вашт|''рота'']], ''ҳазора'' бо [[Ҳанг|''полк'']], ''бевара'' бо [[Лашкар|''дивизия'']] ва ''сипоҳ'' бо [[Артиш|''армия'']] баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, ''даҳабад'' бо [[размовар|''сержант'']] ё [[размдор|''старшина'']], ''садабад'' бо [[Таҳмадор|''лейтенант'']] ё [[Сарвашт|''капитан'']], ''ҳазорабад'' бо [[Саргурд|''майор'']] ё [[Сарҳанг|''полковник'']], ''беварабад'' бо [[гундсолор|''генерал-майор'']] ё [[лашкарсолор|''генерал-лейтенант'']] ва ''сипаҳбад'' бо [[сипаҳсолор|''генерал-полковник'']] ё [[артишсолор|''генерали артиш'']] баробар мешаванд.

''Сержант'' ({{lang-fr|sergent}}, аз {{lang-la|serviens}}) худ ба маънои «''чокар'', ''хидматгор'', ''хидматгузор''» аст ва ҳамчун рутба нахустин бор дар асри XV дар артиши [[Фаронса]] ва сипас артишҳои [[Олмон]] ва [[Бритониё]] ба кор рафтааст. Дар садаҳои миёна дар нерӯҳои муздур ва артиши кишварҳои урупоӣ шаш намуд ''сержант'' хидмат мекард:

# дар [[разма]]ҳо — [[размёр|''капрал'']] ё [[кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']]. 
# дар [[таҳм]]аҳо — [[размовар|''сержант'']]. 
# дар [[вашт]]ҳо — ''мастер-сержант'' ё ''сержанти калон''. 
# дар [[гурдон]]ҳо — [[размдор|''штаб-сержант'']]. 
# дар [[ҳанг]]ҳо — [[размсоз|''сержант-майор'']], ки дертар [[саргурд|''майор'']] номида шуд. 
# дар ситоди ''сарфармондеҳи артиш'' ([[артишсолор|''капитан-генерал'']]) — ''генерал-сержант-майор'', ки дертар [[гундсолор|''генерал-майор'']] номида шуд.

Дар [[Артиши Сурх]] дараҷаи «''сержант''»  ҳамчун рутбаи шахсӣ [[2 ноябр]]и [[соли 1940]] ҷорӣ шуда буд.

Дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ин дараҷа [[23 феврал]]и [[соли 1993]] ҷорӣ шудаву чаҳор рутба дорад: 
#  [[Кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']], 
#  [[Размовар|''сержант'']], 
#  ''сержанти калон'', 
#  [[Размдор|''старшина'']].

Дар нерӯҳои мусаллаҳ барои фармондеҳии ҳар ягони размӣ мақоми созмоние дар назар гирифта шудааст. Бино бар ойинномаҳои низомӣ, мақоми созмонии ин дараҷадорон фармондеҳии разма, тонк, зиреҳпӯш ва дигарҳо аст.

''Размовар'' ҳамчун  дараҷаи сержантӣ [[соли 1991]] дар нерӯҳои заминиву ҳавоии [[Сипоҳи посдорони Инқилоби исломӣ|Сипоҳи посдорон]] ҷорӣ шуда ва се рутба дорад&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 |title=Қонуни муқаррароти истихдомии Сипоҳи посдорони инқилоби исломӣ |accessdate=2021-12-14 |archivedate=2013-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130814072556/http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 }}&lt;/ref&gt;:

# ''размовари севум'' = [[кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']];
# ''размовари дувум'' = [[размовар|''сержант'']];
# ''размовари якум'' = [[меҳтар размовар|''сержанти калон'']].

== Пайвандҳо ==
* [[Нерӯҳои мусаллаҳ]]
* [[Дараҷаи низомӣ]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]
{{Дараҷаҳои низомӣ}}
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]
[[Гурӯҳ:Размоварон]]</text>
      <sha1>o1sp3mzl94qy9c5oo71zs12um52hs15</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сарвашт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214210</id>
    <revision>
      <id>1489204</id>
      <parentid>1485650</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T21:47:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1489204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22301" sha1="9k69bjrs2imadteyje3zkolsupfavuv" xml:space="preserve">{{Дараҷаи низомӣ
| тасвир1         = Russia-Army-OF-2-2010.svg
| image_size     = 100px
| зернавис1       = &lt;small&gt;Сардӯшии сарвашт дар [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| тасвир2         = Russia-Airforce-OF-2-2010.svg
| зернавис2       = &lt;small&gt;Сардӯшии сарвашт дар [[Нерӯи ҳавоӣ]]&lt;/small&gt; 
| ном             = Сарвашт
| кишвар          = {{flag|Tajikistan}}
| нерӯ           = [[Артиш]]
| кӯтаҳнивишт     = {{lang-fa|'''سروشت'''}}
| rank           = 
| NATO rank      = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OF-2]]
| Non-NATO rank  = 
| бунёдшуда       = 
| бекоршуда       = 
| дараҷаи болотар = [[Саргурд]]
| дараҷаи пойинтар = [[Меҳтар таҳмадор]]
| ҳамто           = {{bulleted list|[[Новсарвон]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''سروان'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Капитан''&lt;ref name=&quot;Алиев&quot;&gt;{{книга|автор= Алиев Г. Г. канд. филол. наук |часть= |заглавие=Персидско-русский и русско-персидский военный словарь|ответственный=Под ред. канд. филол. наук, доц. А. М. Шойтова|место= М.|издательство=Воениздат|год=1972|страницы=171; 428|страниц=655|тираж=3500|isbn=}}&lt;/ref&gt;|{{парчамбандӣ|USA}} ''Captain'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] OF-2}}|
}}

'''Сарвашт''' ({{lang-fa|'''سروشت'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае]] [[Саркарда|афсарӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[меҳтар таҳмадор]] ва пойинтар аз [[саргурд]] дорад ва баробар бо [[новсарвон]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст&lt;ref name=&quot;Козимӣ&quot;&gt;{{Cite web |url=https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85%DB%8C/ |title=''Сипаҳбад Муҳаммад Козимӣ''. Фарҳанги вожаҳои низомӣ. – Теҳрон: Чопхонаи Артиши шоҳаншоҳӣ, 1355 (чопи дувум) – 440 саҳ. — с. 198 |accessdate=2024-08-15 |archivedate=2023-07-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230731081254/https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85%DB%8C/ }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
|+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]'''
|-	
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot; | &lt;small&gt;кеҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Меҳтар таҳмадор]]
|width=&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot;  style=&quot;background:#bfbfbf;&quot;| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]&lt;br&gt;'''Сарвашт'''
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot; | &lt;small&gt;меҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Саргурд]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;
|}

Мақоми созмонии ''сарвашт'' дар нерӯҳои мусаллаҳ маъмулан ''фармондеҳи'' ''[[вашт]]'' (гурӯҳон&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392.|accessdate=2022-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt;, рота&lt;ref&gt;{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 7, статья «Рота»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П.В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=2003|страницы=282-283|страниц=735|тираж=10 000|isbn=5-203-001874-X}}&lt;/ref&gt;) аст, ки он [[якон|якони тактикиест]], ки аз ду ё бештар [[таҳма]] ташкил шуда ва бахше аз [[гурдон]] ё яконе ҷудогона аст.

== Вожашиносӣ ==
«''Сарвашт''» ‘''фармондеҳи вашт''’ бо равиши вожасозии таркиб аз ду исм сохта шудаву мақулаи дастурии он исм ва сохтвожааш [исм (''сар'') + исм (''вашт'')] аст:

&lt;blockquote&gt;''сар'' ‘''[[саркарда]], [[сардор]]''’&lt;ref name=&quot;Луғатнома&quot;&gt;{{Cite web |url=https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa |title=''Деҳхудо'', ''Алиакбар''. Луғатномаи Деҳхудо. – Муассисаи Луғатномаи Деҳхудо, Муассисаи интишороту чопи Донишгоҳи Теҳрон, Эрон: Табаъаи “Ҷадид”, 1399 – 15 ҷ. ISBN 964-03-9617-6 |accessdate=2024-08-28 |archivedate=2024-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240828083601/https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/183737?title=%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86 }}&lt;/ref&gt; ({{lang-pal|''sar-''}} &lt; {{lang-peo|''sarah-''}}) + ''вашт'' ({{lang-pal|''wašt''}} ‘''даста''’ &lt; {{lang-xpr|''wast''}} ‘''даста'' – ''бахше аз сипоҳ''’)&lt;/blockquote&gt;

''Сарвашт'' дар қиёс бо ''сарвон'', ''[[саргурд]]'', ''[[сарҳанг]]'', [[Гундсолор|''сартип'']] ва [[Лашкарсолор|''сарлашкар'']] сохта шудааст, ки аз [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон|дараҷаҳои нерӯҳои мусаллаҳи Эрон]] ҳастанд&lt;ref name=&quot;Алиев&quot; /&gt;. [[Фирдавсӣ]] ''сарҳанг''ро дар «[[Шоҳнома]]» овардааст:
&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;''Набояд ки аз кордорони ман,''
''Зи сарҳангу ҷангӣ саворони ман.''
''Бихуспад касе дил пур аз орзӯй,''
''Гар аз банда, гар мардуми некхӯй''&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEPanjumTajikFarsi/Shahnama%20Jild%20e%20Panjum%20%28Tajik%20Farsi%29_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 7. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5.]&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Пешина ==
=== дар Эронзамин ===

''Сарвашт'' ҳамчун [[дараҷаи низомӣ|мақоми фармондеҳӣ]] нахустин бор дар [[сипоҳи Ҳахоманишиён]] (550 – 330 то милод) падид омадаву ''садабад'' ({{lang-peo|''*θata-pati-''}}) ном дошт, ки фармондеҳи [[вашт|''сада'']] ({{lang-peo|''*θata-''}}) буд&lt;ref&gt;''W. Hinz'', Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975, p. 87&lt;/ref&gt;. Ҳар ''сада'' аз 10 [[Разма|''даҳа'']] ({{lang-peo|''*daθa-''}}) ташкил мешуд ва 100 [[сарбоз]]ро дар бар мегирифт.

''Сада'' дар сипоҳи [[Шоҳаншоҳии Ашконӣ|Ашкониён]] ([[Соли 250 п.м.|250 то милод]] — [[224]] милодӣ), ки созмони бахшбандии даҳгонии сипоҳи Ҳахоманишиёнро ба ирс бурда буд&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/1264468/К_вопросу_о_парфянском_наследии_в_сасанидском_Иране_военное_дело_On_the_Parthian_Legacy_in_Sasanian_Iran_the_Case_of_Warfare_ ''Никоноров В. П.'' К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2–5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005. С. 156]&lt;/ref&gt;, ''васт'' ({{lang-xpr|''wast''}}) ном гирифта ва фармондеҳи он ''вастсолор'' ({{lang-xpr|''wast-sālār''}}) хонда мешуд&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://the-eye.eu/public/WorldTracker.org/World%20History/Rome%20Byzantine%20Topics/Osprey%20-%20Elite%20110%20-%20Sassanian%20Elite%20Cavalry%20AD%20224-642.pdf |title=''Farrokh, Kaveh''. Sassanian Elite Cavalry AD 224-642. Oxford: Osprey, 2005. ISBN 1841767131. — с. 6—7 |accessdate=2022-01-05   |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210901005822/https://the-eye.eu/public/WorldTracker.org/World%20History/Rome%20Byzantine%20Topics/Osprey%20-%20Elite%20110%20-%20Sassanian%20Elite%20Cavalry%20AD%20224-642.pdf |archivedate=2021-09-01 }}&lt;/ref&gt;.

Дар [[сипоҳи Сосониён]] ([[224]] — [[651]] милодӣ) низ ҳамин бахшбандӣ ба кор мерафта, вале ин якон ''[[вашт]]'' ({{lang-pal|''wašt''}}) хонда мешудаву 500 сарбозро дар бар мегирифта ва фармондеҳаш ''ваштсолор'' ({{lang-pal|''wašt-sālār''}}) номида мешудааст&lt;ref&gt;[https://www.researchgate.net/profile/Katarzyna_Maksymiuk/publication/323545353_Kaveh_Farrokh_Gholamreza_Karamian_Katarzyna_Maksymiuk_A_Synopsis_of_Sasanian_Military_Organization_and_Combat_Units_Siedlce-Tehran_2018/links/5a9b94b0a6fdcc3cbacb690d/Kaveh-Farrokh-Gholamreza-Karamian-Katarzyna-Maksymiuk-A-Synopsis-of-Sasanian-Military-Organization-and-Combat-Units-Siedlce-Tehran-2018.pdf ''Kaveh Farrokh'', ''Gholamreza Karamian'', ''Katarzyna Maksymiuk''. A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units, Siedlce-Tehran 2018. — ISBN 978-83-62447-22-0. — c. 13]&lt;/ref&gt;.

Дар сипоҳи [[аморати Бухоро]] фармондеҳи ''даста'', ки 100 сарбозро дар бар мегирифт, ''юзбошӣ'' ({{lang-fa|یوزباشی}} &lt; {{lang-trk|jüzbaši}} «''сардори сад лашкарӣ''») номида мешуд&lt;ref&gt;''[[Троицкая, Анна Леонидовна|Троицкая А. Л.]]'' Военное дело в Бухаре в первой половине XIX в. // Труды [[Академия наук Республики Таджикистан|АН Тадж. ССР]]. Т. 17. с. 213&lt;/ref&gt;. Ин мансаб дар сипоҳи Эрон дар замони подшоҳии дудмонҳои [[Давлати Сафавиён|Сафавӣ]], Афшор, Занд ва Қоҷор низ вуҷуд дошт ва дар солҳои поёнии подшоҳии Қоҷориён дар паи ислоҳоти низомӣ ба рутба табдил ёфт ва [[султон]] ({{lang-ar|سلطان}}) номида шуд. Ин рутба [[25 май]]и [[соли 1935]] бо таъйиду тасвиби [[Фарҳангистони забон ва адаби форсӣ|Фарҳангистони забон]] бо дараҷаи низомии «''сарвон''» ҷойгузин шуд&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ganjineh.nlai.ir/article_1831.html |title=''Рустоӣ, Муҳсин''. Вожагони низомии мусаввиби Фарҳангистони Эрон (1314—1320 ҳ.ш.) // Ганҷинаи аснод. — саҳ. 38 |accessdate=2022-07-13 |archivedate=2018-04-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180411091817/http://ganjineh.nlai.ir/article_1831.html }}&lt;/ref&gt;. 

Ҳамакнун «''сарвон''» дар [[Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Исломии Эрон|Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон]] дараҷае баробар бо «''капитан''» (аз {{lang-fr|capitaine}} &lt; {{lang-la|capitaneus}} «''[[сардор]]'', ''[[саркарда]]''») дар Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон аст&lt;ref&gt;[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, ки [[22 сентябр]]и соли 1935 дар Нерӯҳои мусаллаҳи Иттиҳоди Шуравӣ ҷорӣ шуда буд.

=== дар Урупо ===
Дар миёни кишварҳои урупои дараҷаи ''капитан'' ({{lang-fr|capitaine}} &lt; {{lang-la|capitaneus}} «''[[сардор]]'', ''[[саркарда]]''») нахустин бор дар садаи XIV дар Фаронса барои ''фармондеҳони минтақаҳои низомӣ'' ба кор гирифта шудааст. Аз соли 1558 афсаронеро, ки фармондеҳи [[вашт]] буданд, капитан ном гирифтанд ва фармондеҳони минтақаҳои низомӣ [[сипаҳсолор|''генерал-капитан'']] хонда шуданд.   

== ​Корбурди муосир ==
​Дар нерӯҳои мусаллаҳи имрӯзӣ, ''сарвашт'' маъмулан фармондеҳ ё ҷонишини фармондеҳи вашт ё [[оташбор]] (дар нерӯҳои савораразмии Иёлоти Муттаҳида ё саворони Кишварҳои ҳамсуд) аст. Дар Артиши озодибахши халқи Чин ''сарвашт'' метавонад фармондеҳи вашт ё ҷонишини фармондеҳи [[гурдон]] бошад.

​Дар бархе аз артишҳо, ба монанди нерӯҳои заминӣ ва ҳавоии ИМА ва Бритониё, ''сарвашт'' дараҷаи аввалия барои довталабони афсарие аст, ки мадраки касбӣ (пизишкон, дорусозон ва ҳуқуқшиносон) доранд.

​Дараҷаи {{lang-en|''captain''}} (''сарвашт'') дар артиш набояд бо дараҷаи ''captain'' дар нерӯи дарёӣ ([[новсарвон]]) ё дараҷаи {{lang-en|''group captain''}} дар нерӯи ҳавоӣ иштибоҳ гирифта шавад, зеро иинҳо дараҷа ҳамтои [[сарҳанг]] ({{lang-en|''colonel''}}) дар артиш ҳастанд.

== Ному нишони сарвашт дар нерӯҳои мусаллаҳи кишварҳои ҷаҳон ==
&lt;gallery style=text-align:center;&quot;&gt;
&lt;!-- Sort by country please --&gt;
File:Australian Army OF-2.svg|[[Австралия]]&lt;br&gt;{{lang-en|Captain}}
File:Argentina-Army-OF-2.svg|[[Аргентина]]&lt;br /&gt;{{lang-es|Capitán}}
File:Afgn-Army-Jag_Turan(SrCapt).svg|[[Афғонистон]]&lt;br&gt;{{lang-ps|'''جگتورن'''}}
File:Afgn-Army-Turan(Capt).svg|[[Афғонистон]]&lt;br&gt;{{lang-ps|'''تورن'''}}
File:Bangladesh-army-OF-2.svg|[[Банглодеш]]&lt;br&gt;{{lang-bn|ক্যাপ্টেন}} (Kyāpṭēna)
File:Army-BEL-OF-02b.svg|[[Белгия]]
File:Bosnia_and_Herzegovina_Captain_Insignia.svg|[[Босния ва Ҳерсеговина]]
File:Brazil-Army-OF-2.svg|[[Бразилия]]&lt;br /&gt;{{lang-pt-BR|Capitão}}
File:Capitão FAB.png|[[Бразилия]]&lt;br /&gt;({{lang-pt-BR|Capitão}})
File:Brazil-MP-OF-2.svg|[[Бразилия]]&lt;br /&gt;({{lang-pt-BR|Capitão}})
File:British Army OF-2.svg|[[Captain (British Army and Royal Marines)|British Army/Royal Marines]]
File:Canadian Army OF-2.svg|[[Canadian Army]]
File:Rank insignia of capital of the Colombian Army.svg|[[Colombian Army]]
File:PLA Captain.svg|[[People's Liberation Army Ground Force|Chinese army]]
File:CzArmy 2011 OF2-Kapitan shoulder.svg|{{lang-cs|Kapitán}}&lt;br /&gt;[[Military of the Czech Republic|Czech Republic Army]]
File:Egypt_Army_-_OF02.svg||{{lang-ar|نقيب}}&lt;br&gt;[[Egyptian Army ranks|Egyptian Army]]
File:Egypt_Air_Force_-_OF02.svg|[[Egyptian Air Force ranks|Egyptian Air Force]]
File:Egypt_Navy_-_OF02.svg|[[Egyptian Navy ranks|Egyptian Navy]]
File:Kapteeni_kauluslaatta.svg|{{lang-fi|Kapteeni}}&lt;br /&gt;[[Finnish Defence Force]]
File:Army-FRA-OF-02.svg|{{lang-fr|Capitaine}}&lt;br /&gt;[[French Army]]
File:Georgia Army OF-3.png|{{lang-ka|კაპიტანი}} ({{lang-ka|K’ap’it’ani}}) [[Georgian Army]]
File:HD H 43 Hauptmann HAufkl.svg|{{lang-de|Hauptmann}}&lt;br /&gt;[[German Army]]
File:GR-Army-OF2.svg|{{lang-el|Lochagos}}&lt;br /&gt;[[Hellenic Army]]
File:Rank_Army_Hungary_OF-02.svg|{{lang-hu|Százados}}&lt;br /&gt;[[Hungarian Defence Force]]
Captain_of_the_Indian_Army.svg|[[Indian Army]]
File:15-TNI Army-CPT.svg|{{lang-id|Kapten}}&lt;br /&gt;[[Indonesian Army]]
File:15-TNI Navy-LT.svg|{{lang-id|Kapten}}&lt;br /&gt;[[Indonesian Navy]] and [[Indonesian Marine Corps]]
File:15-TNI Air Force-CPT.svg|{{lang-id|Kapten}}&lt;br /&gt;[[Indonesian Air Force]]
File:Ireland-Army-OF-2.svg|{{lang-ga|Captaen}}&lt;br /&gt;[[Irish Army]]
File:IDF seren.svg|{{lang-he|Seren}}&lt;br /&gt;[[Israel Defense Forces]]
File:IAF seren.svg|{{lang-he|Seren}}&lt;br /&gt;[[Israel Air Force]]
File:IDF Navy seren.png|{{lang-he|Seren}}&lt;br /&gt;[[Israeli Navy]]
File:Rank_insignia_of_capitano_of_the_Army_of_Italy_(1973).svg|{{lang-it|Capitano}} &lt;br /&gt;[[Italian Army]]
File:15-Lithuania Army-CPT.svg|{{lang-li|Kapitonas}}&lt;br /&gt;[[Lithuanian Land Force]]
File:11-APM-CPT.svg|{{lang-mk|Капетан}} ({{lang-mk|Kapetan}})&lt;br /&gt;[[Army of the Republic of North Macedonia|Macedonian Army]]
Mexican Military Capitan-primero.gif|{{lang-es|Capitán}}&lt;br /&gt;[[Mexican Army]]
Captainr Lieutenant rank insignia North Korea-V.svg|{{lang-ko|대위}} (''[[Daewi]]'')&lt;br /&gt;[[Korean People's Army Ground Force|North Korean army]]
File:Nl-landmacht-kapitein ritmeester.svg|{{lang-nl|Kapitein}}&lt;br /&gt;Royal Netherlands Army
File:OF-2_Pakistan_Army.svg|{{lang-ur|Kaptan}}&lt;br /&gt;[[Pakistan Army]]
File:PA CPT Svc.svg|{{lang-es|Capitán}} (Spanish)&lt;br /&gt;{{lang-fil|Kapitán}} (Filipino)&lt;br /&gt;[[Philippine Army]]
File:PAF CPT Svc.svg|{{lang-es|Capitán}} (Spanish)&lt;br /&gt;{{lang-fil|Kapitán}} (Filipino)&lt;br /&gt;[[Philippine Air Force]]
File:Army-POL-OF-02.svg|{{lang-pl|Kapitan}}&lt;br /&gt;[[Polish Army]]
File:Romania-Army-OF-2.svg|{{lang-ro|Căpitan}}&lt;br /&gt;[[Romanian Armed Forces]]
File:Russia-Army-OF-2-2010.svg|{{lang-ru|капита́н}} ({{lang-ru|kapitán}})&lt;br /&gt;[[Russian Ground Forces|Russian Army]]
SAA-OF-2.svg|{{lang-af|Kaptein}}&lt;br /&gt;[[South African Army]]
12.SKA-CPT.svg|{{lang-ko|대위}} (''[[Daewi]]'')&lt;br /&gt;[[Republic of Korea Army|South Korean army]]
12.SKAF-CPT.svg|{{lang|ko|대위}} (''[[Daewi]]'')&lt;br /&gt;[[Republic of Korea Air Force|South Korean air force]]
ROKMC-OF-2.svg|{{lang|ko|대위}} (''[[Daewi]]'')&lt;br /&gt;[[Republic of Korea Marine Corps|South Korean marine force]]
File:Sri Lanka-army-OF-2.svg|[[Sri Lanka Army]]
File:OF-2 Kapten FV hylsa.svg|{{lang|sv|Kapten}}&lt;br /&gt;[[Swedish Air Force]]
File:SWE-Kapten.svg|{{lang|sv|Kapten}}&lt;br /&gt;[[Swedish Army]]
File:03-RSA-OF02.svg|''Captain''&lt;br /&gt;[[Singapore Armed Forces|Republic of Singapore Armed Forces]]
File:CHE OF2 Hptm.svg|{{lang|de|Hauptmann}}&lt;br /&gt;[[Swiss Armed Forces]]
Taiwan-army-OF-2.svg|{{lang|zh|上尉}} ({{lang|zh|Shàngwèi}})&lt;br /&gt;[[Republic of China Army|Taiwanese army]]
Taiwan-airforce-OF-2.svg|{{lang|zh|上尉}} ({{lang|zh|Shàngwèi}})&lt;br /&gt;[[Republic of China Air Force|Taiwanese air force]]
Taiwan-Marine-OF-2.svg|{{lang|zh|上尉}} ({{lang|zh|Shàngwèi}})&lt;br /&gt;[[Republic of China Marine Corps|Taiwanese Marine]]
File:RTA OF-2 (Captain).svg|{{lang|th|Roi Ek}} ({{lang|th|ร้อยเอก}})&lt;br /&gt;[[Royal Thai Army]]
File:Turkey-army-OF-2.svg|{{lang-tr|Yüzbaşı}}&lt;br /&gt;[[Turkish Armed Forces]]
File:Captain Tatmadaw.gif|{{lang|my|Bo Gyi}}&lt;br /&gt;[[Myanmar Army]]
File:US Air Force O3 shoulderboard.svg|[[United States Air Force|U.S. Air Force]]
File:US Army O3 (Army greens).svg|[[United States Army|U.S. Army]] (dress)
File:US Marine O3 shoulderboard vertical.svg|[[United States Marine Corps|U.S. Marine Corps]]&lt;ref name=USMC&gt;{{cite web|url=http://quicksearch.dla.mil/qsDocDetails.aspx?ident_number=123227|title=Insignia, Rank, Lieutenant, U.S. Navy and Captain, U.S. Marine Corps|publisher=DLA Document Services|author=Defense Logistics Agency|date=27 May 2016|location=Building 4/D, 700 Robbins Avenue, Philadelphia, PA 19111-5094|work=Quick Search Assist|access-date=13 November 2017|accessdate=2022-05-19|archivedate=2022-05-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220525094324/https://quicksearch.dla.mil/qsDocDetails.aspx?ident_number=123227}}&lt;/ref&gt; (dress, garrison)
File:CAPEJB-GNB.png|[[Venezuelan military ranks|Venezuelan Army]]
&lt;/gallery&gt;

== Пайвандҳо ==
* [[Нерӯҳои мусаллаҳ]]
* [[Дараҷаи низомӣ]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]
{{Дараҷаҳои низомӣ}}
== Манобеъ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Нерӯҳои мусаллаҳ]]
[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]
[[Гурӯҳ:Саркардагон]]</text>
      <sha1>9k69bjrs2imadteyje3zkolsupfavuv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Меҳтар таҳмадор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214211</id>
    <revision>
      <id>1489169</id>
      <parentid>1487871</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T19:12:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ислоҳи номи дараҷа ва манобеъ</comment>
      <origin>1489169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29726" sha1="iolumyftuazzhd20nnyn7ik2qxrn5a8" xml:space="preserve">{{Дараҷаи низомӣ
| тасвир1         = Russia-Army-OF-1c-2010.svg
| image_size     = 100px
| зернавис1       =  &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| тасвир2         = Russia-Airforce-OF-1c-2010.svg
| зернавис2       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]&lt;/small&gt; 
| ном             = Меҳтар таҳмадор 
| кишвар          = {{парчамбандӣ|Tajikistan}}
| нерӯ           = [[Нерӯи заминӣ]], [[Нерӯи ҳавоӣ]]
| кӯтаҳнивишт     = {{lang-fa|'''مهتر تهمه‌دار‎'''}}
| rank           = 
| NATO rank      = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OF-1]]
| Non-NATO rank  = 
| бунёдшуда       = 
| бекоршуда       = 
| дараҷаи болотар = [[Сарвашт]]
| дараҷаи пойинтар = [[Таҳмадор]]
| ҳамто           = {{bulleted list|[[Новбон якум]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''ستوان یکم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Старший лейтенант''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Lieutenant'' | [[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] OF-1}}|
}}

'''Меҳтар таҳмадор''' ({{lang-fa|'''مهتر تهمه‌دار‎'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае]] [[Саркарда|афсарӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[таҳмадор]] ва пойинтар аз [[сарвашт]] дорад ва баробар бо [[новбон якум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''лейтенанти калон''&lt;ref&gt;[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
|+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]'''
|-	
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot; | &lt;small&gt;кеҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Таҳмадор]]
|width=&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot;  style=&quot;background:#bfbfbf;&quot;| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]&lt;br&gt;'''Меҳтар таҳмадор'''
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot; | &lt;small&gt;меҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Сарвашт]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;
|}

''Меҳтар таҳмадор'' дар нерӯҳои мусаллаҳ маъмулан мақоми созмонии ''[[Сарвашт|ҷонишини фармондеҳи вашт]]'' ё ''фармондеҳи'' ''[[таҳма]]''ро дорад, ки [[якон|якони тактикиест]], ки аз ду ё чанд [[разма]] ташкил шуда ва бахше аз [[вашт]] аст; даста&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. |accessdate=2021-08-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt;, взвод&lt;ref name=&quot;ВЭ-2&quot;&gt;{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 2, статья «Взвод»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П.В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1994|страницы=85|страниц=544|тираж=10 000|isbn=5-203-00299-1}}&lt;/ref&gt;.

== Вожашиносӣ ==
''Меҳтар таҳмадор'' аз '''''меҳтар''''' ‘''бузургтар ба мақому мартаба''’ ({{lang-pal|''mehtar''}} ‘''бузургтар''’ &lt; {{lang-peo|''*maθi̯ah-tara-''}} &lt; {{lang-peo|''*maśia(h)-''}} ‘''меҳ'', ''бузург''’&lt;ref&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1383. ISBN 978-600-6143-57-6. ҷ. 4, с. 2666—2667.&lt;/ref&gt;) + '''''таҳмадор''''' ‘''лейтенант''’ сохта шудааст.
 
''Таҳмадор'' аз {{lang-xpr|''tagmadār''}} ‘''фармондеҳи таҳма''’ дар сипоҳи Ашкониён навгузиниш шуда, ки дар сафолнавиштаҳои бойгонии [[Ашкониён]] аз шаҳри бостонии Нисо бозхонӣ шуда ва онро вомвожа аз юнонии бостон донистаанд: 

&lt;blockquote&gt;{{lang-xpr|''tagmadār''}} &lt; {{lang-grc|τάγματάρχης}} ‘''фармондеҳи тагма''’ &lt; {{lang-grc|τάγμα}} ‘''таҳма''’ + {{lang-xpr|''-dār''}} ‘''доранда''; ''фармондеҳ''’&lt;ref&gt;''Лившиц В. А.'' Парфянская ономастика. – СПб.: - Петербургское лингвистическое общество, 2010. – 400 с., ил. – (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1. – сс. 13; 223&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Таҳмадор''» исмест, ки бо равиши ''вожасозии таркиб'' аз [исм (''таҳма'') + пасванд (''-дор'')] сохта шудааст:

&lt;blockquote&gt;''[[таҳма]]'' ‘''нерӯ''’ &lt;small&gt;({{lang-pal|''tahm''}} ‘''нерӯманд''’ &lt; {{lang-peo|''*taxma-''}} ‘''таковар''’ &lt; √''*tak-'' ‘''тохтан''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot;&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад.'' Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-56-9. — ҷ. 2, с. 923—924&lt;/ref&gt;)&lt;/small&gt; + ''-дор'' ‘''фармондеҳ''’ &lt;small&gt;(&lt; {{lang-pal|''*dār''}} &lt; {{lang-peo|''*dār(a)-''}} &lt; ''*dārai̯a-'' «''доштан''; ''доранда''»&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/blockquote&gt;

Вожаҳои {{lang-peo|''*kāra-daranaka-''}} ‘''дорандаи сипоҳ''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;, {{lang-xpr|''tagmadār''}}, {{lang-fa|[[Сипаҳсолор|''сипаҳдор'']]}}, [[Лашкарсолор|''лашкардор'']], ''[[дарёдор]]'', [[Новдор якум|''новдор'']], ''[[размдор]]'' ''[[шаҳрдор]]'' низ бо ҳамин равиш сохта шудаанд&lt;ref&gt;''Содиқӣ'', ''Алиашраф''. Шеваҳо ва имконоти вожасозӣ дар забони форсии муъосир (5) // «Нашри дониш», хурдод ва тири 1371, шумораи 7, сс. 39 – 45&lt;/ref&gt;. 

«''Сипаҳдор'' ё ''сипоҳдор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва мутародиф бо «[[сипаҳсолор]]» ва «''фармонраво''; [[подшоҳ]]» аст ва «''сипаҳдорӣ''» низ «''амали сипаҳдор, сардории сипоҳ, фармондеҳӣ''»-ро мегуфтанд&lt;ref&gt;''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 – . 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра). ҷ. 5, с. 4034&lt;/ref&gt;. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] «''сипаҳдор''»-ро дар «[[Шоҳнома]]» ба маънои «''фармондеҳи сипоҳ''» бисёр ба кор бурдааст:

&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;''Таҳамтан ҳамон гаҳ забон баркушод'',
''Паёми сипаҳдори [[Эрон]] бидод''&lt;ref name=&quot;Шоҳнома&quot;&gt;[https://archive.org/stream/ShahnamaJildESivum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildESivum_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2007. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5.]&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;

&lt;poem&gt;''Сипаҳдори [[Турон]] чу з-он гуна дид'',
''Сабук сар аз он ҷанг берун кашид''&lt;ref name=&quot;Шоҳнома&quot; /&gt;.&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Лашкардор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва ба маънои «''идоракунанда ва фармондеҳи лашкар''» аст ва «''амалу шуғли лашкардор; нигаҳдории лашкар; фармондеҳии лашкар''»-ро «''лашкардорӣ''» мегуфтанд&lt;ref&gt;''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 – . 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра).&lt;/ref&gt;. «''Лашкардор''» дар «''Марзбоннома''» ба маънои «''фармондеҳи лашкар''» ба кор рафтааст: 
&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;«''Корҳои мамлакат ба мардони кору лашкару лашкардор рост ояд''»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa |title=''Деҳхудо'', ''Алиакбар''. Луғатномаи Деҳхудо. – Муассисаи Луғатномаи Деҳхудо, Муассисаи интишороту чопи Донишгоҳи Теҳрон, Эрон: Табаъаи “Ҷадид”, 1399 – 15 ҷ. ISBN 964-03-9617-6 |accessdate=2026-03-14 |archivedate=2024-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240828083601/https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/183737?title=%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86 }}&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Таҳмадор''» ба маънои “''фармондеҳи таҳма''” навгузиниш шуда ва мақоми созмонии ӯро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад. 

Бино бар ин пешина ва додаҳо, «''таҳма''» ба ҷои «''взвод''» ва «''таҳмадор''» ба ҷои «''лейтенант''» (аз {{lang-de|Leutenant}} &gt; {{lang-fr|lieutenant}} «''ҷонишин''») ва дар пайравӣ аз он вожаҳои «''[[таҳмавар]]''» ва «''[[таҳмабон]]''» сохтаву барои ҷойгузинии [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|дараҷаҳои низомии]] «''лейтенанти хурд''» ва «''лейтенанти калон''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудаанд&lt;ref&gt;[https://asiaplus.news/2018/11/10/umed-dzhajhani-v-naczionalnoj-armii-i-terminologiya-dolzhna-byt-maksimalno-naczionalnoj/ ''Умед Джайхани'': В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной]&lt;/ref&gt;.

== Пешина ==
''Таҳмадор'' ҳамчун [[дараҷаи низомӣ|симати низомӣ]] нахустин бор дар [[сипоҳ]]и [[Шоҳаншоҳии Ашконӣ|Ашкониён]] ([[Соли 250 п.м.|250 то милод]] — [[224]]) пайдо шудааст. Чунончи, дар сафолнавиштаҳои [[Ашкониён|ашконӣ]] аз [[даҳаи 40 пеш аз милод|солҳои 40-уми пеш аз милод]], ки аз бойгонии шаҳри бостонии Нисо бозёфт шудаанд, истилоҳи «''таҳмадор''» ({{lang-xpr|''tagm(a)dār''}}) бозхонӣ шудааст. Пажӯҳишгарон онро вомвожа аз {{lang-grc|τάγματάρχος}} «''фармондеҳи тагма''» донистаанд: {{lang-xpr|''tagmadār''}} &gt; {{lang-grc|τάγμα}} «''[[ҳанг]]''» + {{lang-xpr|''-dār''}} «''доранда''; ''фармондеҳ''»&lt;ref&gt;''Лившиц В. А.'' Парфянская ономастика. — СПб.: — Петербургское лингвистическое общество, 2010. — 400 с., ил. — (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1.&lt;/ref&gt;.

«''Тагма''» дар сипоҳи [[Византия|подшоҳии Руми Шарқӣ]] яконе номида мешуд, ки 100 — 500 [[сарбоз]]ро дар бар мегирифт&lt;ref&gt;Ҳамакнун ҳам дар Нерӯҳои мусаллаҳи Юнон [[гурдон]] ба забони юнонӣ «''τάγμα''» ва ''саргурд'' ё ''майор'' «''τάγματάρχης''» номида мешаванд.&lt;/ref&gt;. Ин истилоҳ дар паи ҷангҳои доманадори [[Руми Қадим|Рум]]у [[Эрон]] дар замони Ашкониён аз румиён вом гирифта шуда ва дертар бо вожаи {{lang-xpr|«''tahmīh''»}}  ‘''нерӯ''’ (&lt; эронии бостон: ''*taxma-'' &lt; √''*tak-'' ‘''тохтан'', ''давидан''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt; &lt; {{lang-pal|''tahm''}} &gt; {{lang-fa|'''تهم'''}} [''таҳм''] ‘''зӯрманд'', ''паҳлавон''’&lt;ref&gt;''Фарҳанги забони тоҷикӣ''. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969. ҷ. 2, саҳ. 354—355&lt;/ref&gt;) инҳамон ва бо «''нерӯ''» мутародиф гаштааст.

Дар сипоҳи [[Давлати Сосониён|Сосониён]] ([[224]]—[[651]] милодӣ), ки созмони бахшбандии даҳгониро аз сипоҳи Ашкониён ба ирс бурда буд&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/1264468/К_вопросу_о_парфянском_наследии_в_сасанидском_Иране_военное_дело_On_the_Parthian_Legacy_in_Sasanian_Iran_the_Case_of_Warfare_ ''Никоноров В. П.'' К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2-5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005. С. 156]&lt;/ref&gt;, низ яке аз яконҳо «''таҳм''» ({{lang-pal|''tḥmy''}}) ном доштааст&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf |title=''Asha R.'' The Dates in the Pahlavīg and Pārsīg Inscriptions of Durā (Europos) |accessdate=2019-01-29 |archivedate=2016-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160807133914/http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf }}&lt;/ref&gt;. Ҳар ''[[таҳм]]е'' 50 — 100 сарбозро дар бар мегирифта ва аз чанд «''[[рада]]''» ({{lang-pal|''radag''}}) ташкил мешуда, ки ҳар кадоме 10 сарбоз доштааст&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/35927114/Терминология_организационной_структуры_Армянской_Армии_в_IV_V_вв._The_Terminology_of_the_Organizational_Structure_of_the_Armenian_Army_in_the_4-5th_centuries_А._Айвазян._Армяно-персидская_война_449_451_гг._Кампании_и_сражения._Eреван_Воскан_Ереванци_2016_СПб._Алетейя_2017._С._360-464 ''Айвазян А.'' Терминология организационной структуры Армянской Армии в IV—V вв. // А. Айвазян. Армяно-персидская война 449—451 гг. Кампании и сражения.- Eреван: Воскан Ереванци, 2016; СПб.: Алетейя, 2017. С. 360—464.]&lt;/ref&gt;.

Бино бар ин пешина ва додаҳо, «''таҳма''» ба ҷои «''взвод''» ва «''таҳмадор''» ба ҷои «''лейтенант''» (аз {{lang-de|Leutenant}} &lt; {{lang-fr|lieutenant}} «''ҷонишин; муъовин''») ва дар пайравӣ аз он вожаҳои «''[[таҳмавар]]''» ва «''таҳмабон''» сохтаву барои ҷойгузинии [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|дараҷаҳои низомии]] «''лейтенанти хурд''» ва «''лейтенанти калон''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудаанд&lt;ref&gt;[https://asiaplus.news/2018/11/10/umed-dzhajhani-v-naczionalnoj-armii-i-terminologiya-dolzhna-byt-maksimalno-naczionalnoj/ ''Умед Джайхани'': В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной]&lt;/ref&gt;.

== Ному нишони таҳмабон дар нерӯҳои мусаллаҳи кишварҳои ҷаҳон ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
&lt;!-- In alphabetic order of Country please --&gt;
Post-Soviet-Army-OF-1c.svg|{{lang-hy|ավագ լեյտենանտ}}&lt;br /&gt;[Avag leytenant]&lt;br /&gt;([[Armenian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Armenia&quot;&gt;{{cite web |title=ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԶԻՆԾԱՌԱՅՈՂԻ ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿԻ ՄԱՍԻՆ |url=https://www.arlis.am/documentview.aspx?docid=117633 |website=arlis.am |publisher=Legal information system of Armenia |access-date=3 June 2021 |language=hy |date=15 November 2017}}&lt;/ref&gt;
11.AzAF-SLT.png|{{lang-az|Baş leytenant}}&lt;br /&gt;([[Azerbaijani Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Azerbaijan&quot;&gt;{{cite web |title=Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri hərbi qulluqçularının hərbi geyim forması və fərqləndirmə nişanları haqqında Əsasnamə |url=https://mod.gov.az//images/pdf/854d34d118da32783a511172925270d7.pdf |website=mod.gov.az |publisher=Ministry of Defense |access-date=16 February 2021 |language=az |pages=64–70 |date=25 June 2001}}&lt;/ref&gt;
Post-Soviet-Army-OF-1c.svg|{{lang-be|Старшы лейтэнант}}&lt;br /&gt;([[Belarusian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Belarus&quot;&gt;{{cite web |title=Указ Президента Республики Беларусь от 21.07.2009 N 388 &quot;О военной форме одежды, знаках различия по воинским званиям и внесении дополнений в Указ Президента Республики Беларусь от 9 июня 2006 г. N 383&quot; |url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby11/republic09/text814.htm |website=pravo.levonevsky.org/ |publisher=Government of Belarus |access-date=30 May 2021 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
Rank insignia of Старши лейтенант of the Bulgarian Army.png|{{lang-bg|Старши лейтенант}}&lt;br /&gt;([[Bulgarian Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Bulgaria&quot;&gt;{{cite web |title=ЗАКОН ЗА ОТБРАНАТА И ВЪОРЪЖЕНИТЕ СИЛИ НА РЕПУБЛИКА БЪЛГАРИЯ |url=https://www.lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 |website=lex.bg |access-date=25 May 2021 |location=Глава седма. ВОЕННА СЛУЖБА |language=bg |date=12 May 2009 |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2023-05-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230525090426/https://lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 }}&lt;/ref&gt;
Army-HRV-OF-01a.svg|{{lang-hr|Natporučnik}}&lt;br /&gt;([[Croatian Army]])&lt;ref name=&quot;Croatia&quot;&gt;{{cite web |title=Oznake činova |url=http://www.osrh.hr/#rubData/HTML/HR/RAZNO/OZNAKE/20190401_Galerija_oznaka/Galerija_oznaka_HR.htm |website=osrh.hr |publisher=Republic of Croatia Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=hr |date=1 April 2019}}&lt;/ref&gt;
CzArmy 2011 OF1a-Nadporuchik shoulder.svg|{{lang-cs|Nadporučík}}&lt;br /&gt;([[Czech Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Czech_Republic&quot;&gt;{{cite web |title=Ranks |url=https://www.army.cz/scripts/detail.php?id=49065 |website=army.cz |publisher=Ministry of Defence of the Czech Republic |date=2018 |access-date=26 May 2021}}&lt;/ref&gt;
Yliluutnantti M05.svg|{{lang-fi|Yliluutnantti}}&lt;br &gt;{{lang-sv|Premiärlöjtnant}}&lt;br /&gt;([[Finnish Army]])&lt;ref name=&quot;Finland&quot;&gt;{{cite web |title=Sotilasarvot Puolustusvoimissa |url=https://puolustusvoimat.fi/sotilasarvot |website=puolustusvoimat.fi |publisher=Finnish Defence Forces |access-date=26 May 2021 |language=fi}}&lt;/ref&gt;
Georgia Army OF-1c.png|{{lang-ka|უფროსი ლეიტენანტი}}&lt;br /&gt;{{lang|ka-Latn|Uprosi leit’enant’i}}&lt;br /&gt;([[Georgian Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Georgia&quot;&gt;{{cite web |title=სამხედრო წოდებები და ინსიგნიები |trans-title=Military Ranks and Insignia |url=https://mod.gov.ge/ge/page/34/samxedro-wodebebi-da-insigniebii |website=mod.gov.ge |publisher=Ministry of Defense of Georgia |access-date=12 March 2018 |language=ka}}&lt;/ref&gt;
Rank Army Hungary OF-01b.svg|{{lang-hu|Főhadnagy}}&lt;br /&gt;([[Hungarian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Hungary&quot;&gt;{{cite web |last1=Andrea |first1=Kánya |title=A gallér és az ötágú csillag |url=https://honvedelem.hu/hirek/honvedelmi-miniszter/a-galler-es-az-otagu-csillag.html |website=honvedelem.hu |publisher=Hungarian Defence Forces |access-date=26 May 2021 |language=hu |date=6 May 2009 |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2022-07-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220705225456/https://honvedelem.hu/hirek/honvedelmi-miniszter/a-galler-es-az-otagu-csillag.html }}&lt;/ref&gt;
12-RKGF-SELT.svg|{{lang-kk|Аға лейтенант}}&lt;br /&gt;([[Kazakh Ground Forces]])&lt;ref name=Kazakhstan&gt;{{cite web |title=Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да әскерлері мен әскери құралымдары әскери қызметшілерінің әскери киім нысаны және айырым белгілері туралы |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1100000144 |website=adilet.zan.kz |publisher=Ministry of Justice (Kazakhstan) |access-date=29 May 2021 |language=kk |date=25 August 2011}}&lt;/ref&gt;
09.Kyrgyzstan Army-SLT.svg|{{lang-ky|Улук лейтенант}}

([[Kyrgyz Army]])&lt;ref name=&quot;Kyrgyzstan&quot;&gt;{{cite web |title=Кыргыз Республикасынын жарандарынын жалпыга бирдей аскердик милдети жөнүндө, аскердик жана альтернативдик кызматтар жөнүндө |url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/202536 |website=cbd.minjust.gov.kg/ |publisher=Ministry of Justice (Kyrgyzstan) |access-date=3 June 2021 |language=ky |date=9 February 2009}}&lt;/ref&gt;
LV-Army-OF1a.png|{{lang-lv|Virsleitnants}}&lt;br /&gt;([[Latvian Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Latvia&quot;&gt;{{cite web |title=Pakāpju iedalījums |url=https://www.mil.lv/lv/aktivais-dienests/dienesta-gaita/dienesta-pakapes/pakapju-iedalijums |website=mil.lv/lv |publisher=Latvian National Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=lv}}&lt;/ref&gt;
14-Lithuania Army-1LT.svg|{{lang-lt|Vyresnysis leitenantas}}&lt;br /&gt;([[Lithuanian Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Lithuania&quot;&gt;{{cite web |title=Karių laipsnių ženklai |url=http://kariuomene.kam.lt/lt/kariuomenes_atributika/kariu_laipsniu_zenklai_3554.html |website=kariuomene.kam.lt |publisher=Ministry of National Defence (Lithuania) |access-date=26 May 2021 |language=lt |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2016-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160911115805/http://kariuomene.kam.lt/lt/kariuomenes_atributika/kariu_laipsniu_zenklai_3554.html }}&lt;/ref&gt;
Mongolian Army-1LT-service.svg|{{lang-mn|Ахлах дэслэгч}}&lt;br /&gt;([[Mongolian Ground Force]])&lt;ref name=&quot;Mongolia&quot;&gt;{{cite web |author1=Chief of General Staff |author1-link=Chief of General Staff (Mongolia) |title=Order of the Chief of the General Staff: Number A / 595 |date=25 November 2019 |website=gsmaf.gov.mn |pages=20-26 |url=https://www.gsmaf.gov.mn/gsmaf/onePost/1331 |access-date=18 September 2021 |language=mn |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2024-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241228021525/https://www.gsmaf.gov.mn/gsmaf/onePost/1331 }}&lt;/ref&gt;
Russia-Army-OF-1c-2010.svg|{{lang-ru|Старший лейтена́нт}}&lt;br /&gt;([[Russian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Russia_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Указ Президента Российской Федерации от 11 марта 2010 года № 293 &quot;О военной форме одежды, знаках различия военнослужащих и ведомственных знаках отличия&quot; |url=https://rg.ru/2010/03/12/forma-dok.html |website=rg.ru |publisher=Российской газеты |access-date=26 May 2021 |language=ru |date=12 March 2010}}&lt;/ref&gt;
Army-SVK-OF-01a.svg|{{lang-sk|Nadporučík}}&lt;br /&gt;([[Ground Forces of the Slovak Republic|Slovak Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Slovakia&quot;&gt;{{cite web |title=Označenie vojenských hodností príslušníkov Ozbrojených síl Slovenskej republiky od 1.1.2016 |trans-title=Designation of military ranks of members of the Armed Forces of the Slovak Republic from 1.1.2016 |url=http://www.vhu.sk/oznacenie-vojenskych-hodnosti-prislusnikov-ozbrojenych-sil-slovenskej-republiky-od-112016/ |website=vhu.sk |publisher=Military History Institute |access-date=12 April 2021 |language=sk}}&lt;/ref&gt;
13-Slovenian Army-1LT.svg|{{lang-sl|Nadporočnik}}&lt;br /&gt;([[Slovenian Ground Force]])&lt;ref name=&quot;Slovenia&quot;&gt;{{cite web |title=Čini in razredi |url=https://www.slovenskavojska.si/o-vojski/cini-in-razredi/ |website=slovenskavojska.si |publisher=Slovenian Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=sl}}&lt;/ref&gt;
Tajikistan-Army-OF-1c.png|{{lang-tg|Лейтенанти калон}}&lt;br /&gt;([[Tajik National Army]])&lt;ref name=&quot;Tajikistan&quot;&gt;{{cite web |title=ҚОНУНИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАР БОРАИ ЎҲДАДОРИИ УМУМИИ ҲАРБӢ ВА ХИЗМАТИ ҲАРБӢ |url=https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ |website=majmilli.tj |publisher=The National Assembly of the Republic of Tajikistan |access-date=2 June 2021 |language=tg |date=13 April 2017 |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2017-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171022032326/https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ }}&lt;/ref&gt;
Post-Soviet-Army-OF-1c.svg|{{lang-tk|Uly leýtenant}}&lt;br /&gt;([[Turkmen Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Turkmenistan&quot;&gt;{{cite web |title=TÜRKMENISTANYŇ KANUNY Harby borçlulyk we harby gulluk hakynda (Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary 2010 ý., № 3, 58-nji madda) (Türkmenistanyň 01.10.2011 ý. № 234-IV Kanuny esasynda girizilen üýtgetmeler we goşmaçalar bilen) |trans-title=LAW OF TURKMENISTAN On military service and military service (Information of the Mejlis of Turkmenistan, 2010, No. 3, Article 58) (as amended by the Law of Turkmenistan of October 1, 2011 No. 234-IV)  |url=https://milligosun.gov.tm/storage/file/04-harby-borclulyk-we-harby-gulluk-hakynda-ky9J0pKxTQ.pdf |website=milligosun.gov.tm |publisher=Ministry of Defense (Turkmenistan) |access-date=2 June 2021 |pages=28-29 |language=tk}}&lt;/ref&gt;
UA shoulder mark 13.svg|{{lang-uk|Старший лейтенант}}&lt;br /&gt;([[Ukrainian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Ukraine&quot;&gt;{{cite web |title=НАКАЗ  20.11.2017  № 606 |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z1502-17#Text |website=zakon.rada.gov.ua |publisher=Ministry of Justice of Ukraine |access-date=2 June 2021 |language=uk |date=13 December 2017}}&lt;/ref&gt;
Uzbekistan-army-OF-1c.svg|{{lang-uz|Katta leytenant}}&lt;br /&gt;([[Uzbek Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Uzbekistan&quot;&gt;{{cite web |title=O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarining harbiy xizmatni o‘tash tartibi to‘g‘risida |url=https://lex.uz/docs/-4513434 |website=lex.uz |publisher=Ministry of Justice of the Republic of Uzbekistan |access-date=3 June 2021 |language=uz |date=12 September 2019}}&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Пайвандҳо ==
* [[Нерӯҳои мусаллаҳ]]
* [[Дараҷаи низомӣ]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
{{Дараҷаҳои низомӣ}}

[[Гурӯҳ:Нерӯҳои мусаллаҳ]]
[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]
[[Гурӯҳ:Саркардагон]]</text>
      <sha1>iolumyftuazzhd20nnyn7ik2qxrn5a8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489170</id>
      <parentid>1489169</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T19:13:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Omid Jeyhani moved page [[Таҳмабон]] to [[Меҳтар таҳмадор]]: ин дараҷа меҳтар таҳмадор номида мешавад</comment>
      <origin>1489169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29726" sha1="iolumyftuazzhd20nnyn7ik2qxrn5a8" xml:space="preserve">{{Дараҷаи низомӣ
| тасвир1         = Russia-Army-OF-1c-2010.svg
| image_size     = 100px
| зернавис1       =  &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| тасвир2         = Russia-Airforce-OF-1c-2010.svg
| зернавис2       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]&lt;/small&gt; 
| ном             = Меҳтар таҳмадор 
| кишвар          = {{парчамбандӣ|Tajikistan}}
| нерӯ           = [[Нерӯи заминӣ]], [[Нерӯи ҳавоӣ]]
| кӯтаҳнивишт     = {{lang-fa|'''مهتر تهمه‌دار‎'''}}
| rank           = 
| NATO rank      = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OF-1]]
| Non-NATO rank  = 
| бунёдшуда       = 
| бекоршуда       = 
| дараҷаи болотар = [[Сарвашт]]
| дараҷаи пойинтар = [[Таҳмадор]]
| ҳамто           = {{bulleted list|[[Новбон якум]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''ستوان یکم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Старший лейтенант''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Lieutenant'' | [[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] OF-1}}|
}}

'''Меҳтар таҳмадор''' ({{lang-fa|'''مهتر تهمه‌دار‎'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае]] [[Саркарда|афсарӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[таҳмадор]] ва пойинтар аз [[сарвашт]] дорад ва баробар бо [[новбон якум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''лейтенанти калон''&lt;ref&gt;[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
|+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]'''
|-	
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot; | &lt;small&gt;кеҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Таҳмадор]]
|width=&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot;  style=&quot;background:#bfbfbf;&quot;| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]&lt;br&gt;'''Меҳтар таҳмадор'''
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot; | &lt;small&gt;меҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Сарвашт]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;
|}

''Меҳтар таҳмадор'' дар нерӯҳои мусаллаҳ маъмулан мақоми созмонии ''[[Сарвашт|ҷонишини фармондеҳи вашт]]'' ё ''фармондеҳи'' ''[[таҳма]]''ро дорад, ки [[якон|якони тактикиест]], ки аз ду ё чанд [[разма]] ташкил шуда ва бахше аз [[вашт]] аст; даста&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. |accessdate=2021-08-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt;, взвод&lt;ref name=&quot;ВЭ-2&quot;&gt;{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 2, статья «Взвод»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П.В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1994|страницы=85|страниц=544|тираж=10 000|isbn=5-203-00299-1}}&lt;/ref&gt;.

== Вожашиносӣ ==
''Меҳтар таҳмадор'' аз '''''меҳтар''''' ‘''бузургтар ба мақому мартаба''’ ({{lang-pal|''mehtar''}} ‘''бузургтар''’ &lt; {{lang-peo|''*maθi̯ah-tara-''}} &lt; {{lang-peo|''*maśia(h)-''}} ‘''меҳ'', ''бузург''’&lt;ref&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1383. ISBN 978-600-6143-57-6. ҷ. 4, с. 2666—2667.&lt;/ref&gt;) + '''''таҳмадор''''' ‘''лейтенант''’ сохта шудааст.
 
''Таҳмадор'' аз {{lang-xpr|''tagmadār''}} ‘''фармондеҳи таҳма''’ дар сипоҳи Ашкониён навгузиниш шуда, ки дар сафолнавиштаҳои бойгонии [[Ашкониён]] аз шаҳри бостонии Нисо бозхонӣ шуда ва онро вомвожа аз юнонии бостон донистаанд: 

&lt;blockquote&gt;{{lang-xpr|''tagmadār''}} &lt; {{lang-grc|τάγματάρχης}} ‘''фармондеҳи тагма''’ &lt; {{lang-grc|τάγμα}} ‘''таҳма''’ + {{lang-xpr|''-dār''}} ‘''доранда''; ''фармондеҳ''’&lt;ref&gt;''Лившиц В. А.'' Парфянская ономастика. – СПб.: - Петербургское лингвистическое общество, 2010. – 400 с., ил. – (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1. – сс. 13; 223&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Таҳмадор''» исмест, ки бо равиши ''вожасозии таркиб'' аз [исм (''таҳма'') + пасванд (''-дор'')] сохта шудааст:

&lt;blockquote&gt;''[[таҳма]]'' ‘''нерӯ''’ &lt;small&gt;({{lang-pal|''tahm''}} ‘''нерӯманд''’ &lt; {{lang-peo|''*taxma-''}} ‘''таковар''’ &lt; √''*tak-'' ‘''тохтан''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot;&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад.'' Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-56-9. — ҷ. 2, с. 923—924&lt;/ref&gt;)&lt;/small&gt; + ''-дор'' ‘''фармондеҳ''’ &lt;small&gt;(&lt; {{lang-pal|''*dār''}} &lt; {{lang-peo|''*dār(a)-''}} &lt; ''*dārai̯a-'' «''доштан''; ''доранда''»&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/blockquote&gt;

Вожаҳои {{lang-peo|''*kāra-daranaka-''}} ‘''дорандаи сипоҳ''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;, {{lang-xpr|''tagmadār''}}, {{lang-fa|[[Сипаҳсолор|''сипаҳдор'']]}}, [[Лашкарсолор|''лашкардор'']], ''[[дарёдор]]'', [[Новдор якум|''новдор'']], ''[[размдор]]'' ''[[шаҳрдор]]'' низ бо ҳамин равиш сохта шудаанд&lt;ref&gt;''Содиқӣ'', ''Алиашраф''. Шеваҳо ва имконоти вожасозӣ дар забони форсии муъосир (5) // «Нашри дониш», хурдод ва тири 1371, шумораи 7, сс. 39 – 45&lt;/ref&gt;. 

«''Сипаҳдор'' ё ''сипоҳдор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва мутародиф бо «[[сипаҳсолор]]» ва «''фармонраво''; [[подшоҳ]]» аст ва «''сипаҳдорӣ''» низ «''амали сипаҳдор, сардории сипоҳ, фармондеҳӣ''»-ро мегуфтанд&lt;ref&gt;''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 – . 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра). ҷ. 5, с. 4034&lt;/ref&gt;. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] «''сипаҳдор''»-ро дар «[[Шоҳнома]]» ба маънои «''фармондеҳи сипоҳ''» бисёр ба кор бурдааст:

&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;''Таҳамтан ҳамон гаҳ забон баркушод'',
''Паёми сипаҳдори [[Эрон]] бидод''&lt;ref name=&quot;Шоҳнома&quot;&gt;[https://archive.org/stream/ShahnamaJildESivum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildESivum_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2007. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5.]&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;

&lt;poem&gt;''Сипаҳдори [[Турон]] чу з-он гуна дид'',
''Сабук сар аз он ҷанг берун кашид''&lt;ref name=&quot;Шоҳнома&quot; /&gt;.&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Лашкардор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва ба маънои «''идоракунанда ва фармондеҳи лашкар''» аст ва «''амалу шуғли лашкардор; нигаҳдории лашкар; фармондеҳии лашкар''»-ро «''лашкардорӣ''» мегуфтанд&lt;ref&gt;''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 – . 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра).&lt;/ref&gt;. «''Лашкардор''» дар «''Марзбоннома''» ба маънои «''фармондеҳи лашкар''» ба кор рафтааст: 
&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;«''Корҳои мамлакат ба мардони кору лашкару лашкардор рост ояд''»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa |title=''Деҳхудо'', ''Алиакбар''. Луғатномаи Деҳхудо. – Муассисаи Луғатномаи Деҳхудо, Муассисаи интишороту чопи Донишгоҳи Теҳрон, Эрон: Табаъаи “Ҷадид”, 1399 – 15 ҷ. ISBN 964-03-9617-6 |accessdate=2026-03-14 |archivedate=2024-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240828083601/https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/183737?title=%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86 }}&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Таҳмадор''» ба маънои “''фармондеҳи таҳма''” навгузиниш шуда ва мақоми созмонии ӯро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад. 

Бино бар ин пешина ва додаҳо, «''таҳма''» ба ҷои «''взвод''» ва «''таҳмадор''» ба ҷои «''лейтенант''» (аз {{lang-de|Leutenant}} &gt; {{lang-fr|lieutenant}} «''ҷонишин''») ва дар пайравӣ аз он вожаҳои «''[[таҳмавар]]''» ва «''[[таҳмабон]]''» сохтаву барои ҷойгузинии [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|дараҷаҳои низомии]] «''лейтенанти хурд''» ва «''лейтенанти калон''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудаанд&lt;ref&gt;[https://asiaplus.news/2018/11/10/umed-dzhajhani-v-naczionalnoj-armii-i-terminologiya-dolzhna-byt-maksimalno-naczionalnoj/ ''Умед Джайхани'': В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной]&lt;/ref&gt;.

== Пешина ==
''Таҳмадор'' ҳамчун [[дараҷаи низомӣ|симати низомӣ]] нахустин бор дар [[сипоҳ]]и [[Шоҳаншоҳии Ашконӣ|Ашкониён]] ([[Соли 250 п.м.|250 то милод]] — [[224]]) пайдо шудааст. Чунончи, дар сафолнавиштаҳои [[Ашкониён|ашконӣ]] аз [[даҳаи 40 пеш аз милод|солҳои 40-уми пеш аз милод]], ки аз бойгонии шаҳри бостонии Нисо бозёфт шудаанд, истилоҳи «''таҳмадор''» ({{lang-xpr|''tagm(a)dār''}}) бозхонӣ шудааст. Пажӯҳишгарон онро вомвожа аз {{lang-grc|τάγματάρχος}} «''фармондеҳи тагма''» донистаанд: {{lang-xpr|''tagmadār''}} &gt; {{lang-grc|τάγμα}} «''[[ҳанг]]''» + {{lang-xpr|''-dār''}} «''доранда''; ''фармондеҳ''»&lt;ref&gt;''Лившиц В. А.'' Парфянская ономастика. — СПб.: — Петербургское лингвистическое общество, 2010. — 400 с., ил. — (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1.&lt;/ref&gt;.

«''Тагма''» дар сипоҳи [[Византия|подшоҳии Руми Шарқӣ]] яконе номида мешуд, ки 100 — 500 [[сарбоз]]ро дар бар мегирифт&lt;ref&gt;Ҳамакнун ҳам дар Нерӯҳои мусаллаҳи Юнон [[гурдон]] ба забони юнонӣ «''τάγμα''» ва ''саргурд'' ё ''майор'' «''τάγματάρχης''» номида мешаванд.&lt;/ref&gt;. Ин истилоҳ дар паи ҷангҳои доманадори [[Руми Қадим|Рум]]у [[Эрон]] дар замони Ашкониён аз румиён вом гирифта шуда ва дертар бо вожаи {{lang-xpr|«''tahmīh''»}}  ‘''нерӯ''’ (&lt; эронии бостон: ''*taxma-'' &lt; √''*tak-'' ‘''тохтан'', ''давидан''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt; &lt; {{lang-pal|''tahm''}} &gt; {{lang-fa|'''تهم'''}} [''таҳм''] ‘''зӯрманд'', ''паҳлавон''’&lt;ref&gt;''Фарҳанги забони тоҷикӣ''. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969. ҷ. 2, саҳ. 354—355&lt;/ref&gt;) инҳамон ва бо «''нерӯ''» мутародиф гаштааст.

Дар сипоҳи [[Давлати Сосониён|Сосониён]] ([[224]]—[[651]] милодӣ), ки созмони бахшбандии даҳгониро аз сипоҳи Ашкониён ба ирс бурда буд&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/1264468/К_вопросу_о_парфянском_наследии_в_сасанидском_Иране_военное_дело_On_the_Parthian_Legacy_in_Sasanian_Iran_the_Case_of_Warfare_ ''Никоноров В. П.'' К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2-5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005. С. 156]&lt;/ref&gt;, низ яке аз яконҳо «''таҳм''» ({{lang-pal|''tḥmy''}}) ном доштааст&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf |title=''Asha R.'' The Dates in the Pahlavīg and Pārsīg Inscriptions of Durā (Europos) |accessdate=2019-01-29 |archivedate=2016-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160807133914/http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf }}&lt;/ref&gt;. Ҳар ''[[таҳм]]е'' 50 — 100 сарбозро дар бар мегирифта ва аз чанд «''[[рада]]''» ({{lang-pal|''radag''}}) ташкил мешуда, ки ҳар кадоме 10 сарбоз доштааст&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/35927114/Терминология_организационной_структуры_Армянской_Армии_в_IV_V_вв._The_Terminology_of_the_Organizational_Structure_of_the_Armenian_Army_in_the_4-5th_centuries_А._Айвазян._Армяно-персидская_война_449_451_гг._Кампании_и_сражения._Eреван_Воскан_Ереванци_2016_СПб._Алетейя_2017._С._360-464 ''Айвазян А.'' Терминология организационной структуры Армянской Армии в IV—V вв. // А. Айвазян. Армяно-персидская война 449—451 гг. Кампании и сражения.- Eреван: Воскан Ереванци, 2016; СПб.: Алетейя, 2017. С. 360—464.]&lt;/ref&gt;.

Бино бар ин пешина ва додаҳо, «''таҳма''» ба ҷои «''взвод''» ва «''таҳмадор''» ба ҷои «''лейтенант''» (аз {{lang-de|Leutenant}} &lt; {{lang-fr|lieutenant}} «''ҷонишин; муъовин''») ва дар пайравӣ аз он вожаҳои «''[[таҳмавар]]''» ва «''таҳмабон''» сохтаву барои ҷойгузинии [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|дараҷаҳои низомии]] «''лейтенанти хурд''» ва «''лейтенанти калон''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудаанд&lt;ref&gt;[https://asiaplus.news/2018/11/10/umed-dzhajhani-v-naczionalnoj-armii-i-terminologiya-dolzhna-byt-maksimalno-naczionalnoj/ ''Умед Джайхани'': В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной]&lt;/ref&gt;.

== Ному нишони таҳмабон дар нерӯҳои мусаллаҳи кишварҳои ҷаҳон ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
&lt;!-- In alphabetic order of Country please --&gt;
Post-Soviet-Army-OF-1c.svg|{{lang-hy|ավագ լեյտենանտ}}&lt;br /&gt;[Avag leytenant]&lt;br /&gt;([[Armenian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Armenia&quot;&gt;{{cite web |title=ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԶԻՆԾԱՌԱՅՈՂԻ ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿԻ ՄԱՍԻՆ |url=https://www.arlis.am/documentview.aspx?docid=117633 |website=arlis.am |publisher=Legal information system of Armenia |access-date=3 June 2021 |language=hy |date=15 November 2017}}&lt;/ref&gt;
11.AzAF-SLT.png|{{lang-az|Baş leytenant}}&lt;br /&gt;([[Azerbaijani Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Azerbaijan&quot;&gt;{{cite web |title=Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri hərbi qulluqçularının hərbi geyim forması və fərqləndirmə nişanları haqqında Əsasnamə |url=https://mod.gov.az//images/pdf/854d34d118da32783a511172925270d7.pdf |website=mod.gov.az |publisher=Ministry of Defense |access-date=16 February 2021 |language=az |pages=64–70 |date=25 June 2001}}&lt;/ref&gt;
Post-Soviet-Army-OF-1c.svg|{{lang-be|Старшы лейтэнант}}&lt;br /&gt;([[Belarusian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Belarus&quot;&gt;{{cite web |title=Указ Президента Республики Беларусь от 21.07.2009 N 388 &quot;О военной форме одежды, знаках различия по воинским званиям и внесении дополнений в Указ Президента Республики Беларусь от 9 июня 2006 г. N 383&quot; |url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby11/republic09/text814.htm |website=pravo.levonevsky.org/ |publisher=Government of Belarus |access-date=30 May 2021 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
Rank insignia of Старши лейтенант of the Bulgarian Army.png|{{lang-bg|Старши лейтенант}}&lt;br /&gt;([[Bulgarian Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Bulgaria&quot;&gt;{{cite web |title=ЗАКОН ЗА ОТБРАНАТА И ВЪОРЪЖЕНИТЕ СИЛИ НА РЕПУБЛИКА БЪЛГАРИЯ |url=https://www.lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 |website=lex.bg |access-date=25 May 2021 |location=Глава седма. ВОЕННА СЛУЖБА |language=bg |date=12 May 2009 |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2023-05-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230525090426/https://lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 }}&lt;/ref&gt;
Army-HRV-OF-01a.svg|{{lang-hr|Natporučnik}}&lt;br /&gt;([[Croatian Army]])&lt;ref name=&quot;Croatia&quot;&gt;{{cite web |title=Oznake činova |url=http://www.osrh.hr/#rubData/HTML/HR/RAZNO/OZNAKE/20190401_Galerija_oznaka/Galerija_oznaka_HR.htm |website=osrh.hr |publisher=Republic of Croatia Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=hr |date=1 April 2019}}&lt;/ref&gt;
CzArmy 2011 OF1a-Nadporuchik shoulder.svg|{{lang-cs|Nadporučík}}&lt;br /&gt;([[Czech Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Czech_Republic&quot;&gt;{{cite web |title=Ranks |url=https://www.army.cz/scripts/detail.php?id=49065 |website=army.cz |publisher=Ministry of Defence of the Czech Republic |date=2018 |access-date=26 May 2021}}&lt;/ref&gt;
Yliluutnantti M05.svg|{{lang-fi|Yliluutnantti}}&lt;br &gt;{{lang-sv|Premiärlöjtnant}}&lt;br /&gt;([[Finnish Army]])&lt;ref name=&quot;Finland&quot;&gt;{{cite web |title=Sotilasarvot Puolustusvoimissa |url=https://puolustusvoimat.fi/sotilasarvot |website=puolustusvoimat.fi |publisher=Finnish Defence Forces |access-date=26 May 2021 |language=fi}}&lt;/ref&gt;
Georgia Army OF-1c.png|{{lang-ka|უფროსი ლეიტენანტი}}&lt;br /&gt;{{lang|ka-Latn|Uprosi leit’enant’i}}&lt;br /&gt;([[Georgian Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Georgia&quot;&gt;{{cite web |title=სამხედრო წოდებები და ინსიგნიები |trans-title=Military Ranks and Insignia |url=https://mod.gov.ge/ge/page/34/samxedro-wodebebi-da-insigniebii |website=mod.gov.ge |publisher=Ministry of Defense of Georgia |access-date=12 March 2018 |language=ka}}&lt;/ref&gt;
Rank Army Hungary OF-01b.svg|{{lang-hu|Főhadnagy}}&lt;br /&gt;([[Hungarian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Hungary&quot;&gt;{{cite web |last1=Andrea |first1=Kánya |title=A gallér és az ötágú csillag |url=https://honvedelem.hu/hirek/honvedelmi-miniszter/a-galler-es-az-otagu-csillag.html |website=honvedelem.hu |publisher=Hungarian Defence Forces |access-date=26 May 2021 |language=hu |date=6 May 2009 |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2022-07-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220705225456/https://honvedelem.hu/hirek/honvedelmi-miniszter/a-galler-es-az-otagu-csillag.html }}&lt;/ref&gt;
12-RKGF-SELT.svg|{{lang-kk|Аға лейтенант}}&lt;br /&gt;([[Kazakh Ground Forces]])&lt;ref name=Kazakhstan&gt;{{cite web |title=Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да әскерлері мен әскери құралымдары әскери қызметшілерінің әскери киім нысаны және айырым белгілері туралы |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1100000144 |website=adilet.zan.kz |publisher=Ministry of Justice (Kazakhstan) |access-date=29 May 2021 |language=kk |date=25 August 2011}}&lt;/ref&gt;
09.Kyrgyzstan Army-SLT.svg|{{lang-ky|Улук лейтенант}}

([[Kyrgyz Army]])&lt;ref name=&quot;Kyrgyzstan&quot;&gt;{{cite web |title=Кыргыз Республикасынын жарандарынын жалпыга бирдей аскердик милдети жөнүндө, аскердик жана альтернативдик кызматтар жөнүндө |url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/202536 |website=cbd.minjust.gov.kg/ |publisher=Ministry of Justice (Kyrgyzstan) |access-date=3 June 2021 |language=ky |date=9 February 2009}}&lt;/ref&gt;
LV-Army-OF1a.png|{{lang-lv|Virsleitnants}}&lt;br /&gt;([[Latvian Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Latvia&quot;&gt;{{cite web |title=Pakāpju iedalījums |url=https://www.mil.lv/lv/aktivais-dienests/dienesta-gaita/dienesta-pakapes/pakapju-iedalijums |website=mil.lv/lv |publisher=Latvian National Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=lv}}&lt;/ref&gt;
14-Lithuania Army-1LT.svg|{{lang-lt|Vyresnysis leitenantas}}&lt;br /&gt;([[Lithuanian Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Lithuania&quot;&gt;{{cite web |title=Karių laipsnių ženklai |url=http://kariuomene.kam.lt/lt/kariuomenes_atributika/kariu_laipsniu_zenklai_3554.html |website=kariuomene.kam.lt |publisher=Ministry of National Defence (Lithuania) |access-date=26 May 2021 |language=lt |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2016-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160911115805/http://kariuomene.kam.lt/lt/kariuomenes_atributika/kariu_laipsniu_zenklai_3554.html }}&lt;/ref&gt;
Mongolian Army-1LT-service.svg|{{lang-mn|Ахлах дэслэгч}}&lt;br /&gt;([[Mongolian Ground Force]])&lt;ref name=&quot;Mongolia&quot;&gt;{{cite web |author1=Chief of General Staff |author1-link=Chief of General Staff (Mongolia) |title=Order of the Chief of the General Staff: Number A / 595 |date=25 November 2019 |website=gsmaf.gov.mn |pages=20-26 |url=https://www.gsmaf.gov.mn/gsmaf/onePost/1331 |access-date=18 September 2021 |language=mn |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2024-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241228021525/https://www.gsmaf.gov.mn/gsmaf/onePost/1331 }}&lt;/ref&gt;
Russia-Army-OF-1c-2010.svg|{{lang-ru|Старший лейтена́нт}}&lt;br /&gt;([[Russian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Russia_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Указ Президента Российской Федерации от 11 марта 2010 года № 293 &quot;О военной форме одежды, знаках различия военнослужащих и ведомственных знаках отличия&quot; |url=https://rg.ru/2010/03/12/forma-dok.html |website=rg.ru |publisher=Российской газеты |access-date=26 May 2021 |language=ru |date=12 March 2010}}&lt;/ref&gt;
Army-SVK-OF-01a.svg|{{lang-sk|Nadporučík}}&lt;br /&gt;([[Ground Forces of the Slovak Republic|Slovak Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Slovakia&quot;&gt;{{cite web |title=Označenie vojenských hodností príslušníkov Ozbrojených síl Slovenskej republiky od 1.1.2016 |trans-title=Designation of military ranks of members of the Armed Forces of the Slovak Republic from 1.1.2016 |url=http://www.vhu.sk/oznacenie-vojenskych-hodnosti-prislusnikov-ozbrojenych-sil-slovenskej-republiky-od-112016/ |website=vhu.sk |publisher=Military History Institute |access-date=12 April 2021 |language=sk}}&lt;/ref&gt;
13-Slovenian Army-1LT.svg|{{lang-sl|Nadporočnik}}&lt;br /&gt;([[Slovenian Ground Force]])&lt;ref name=&quot;Slovenia&quot;&gt;{{cite web |title=Čini in razredi |url=https://www.slovenskavojska.si/o-vojski/cini-in-razredi/ |website=slovenskavojska.si |publisher=Slovenian Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=sl}}&lt;/ref&gt;
Tajikistan-Army-OF-1c.png|{{lang-tg|Лейтенанти калон}}&lt;br /&gt;([[Tajik National Army]])&lt;ref name=&quot;Tajikistan&quot;&gt;{{cite web |title=ҚОНУНИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАР БОРАИ ЎҲДАДОРИИ УМУМИИ ҲАРБӢ ВА ХИЗМАТИ ҲАРБӢ |url=https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ |website=majmilli.tj |publisher=The National Assembly of the Republic of Tajikistan |access-date=2 June 2021 |language=tg |date=13 April 2017 |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2017-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171022032326/https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ }}&lt;/ref&gt;
Post-Soviet-Army-OF-1c.svg|{{lang-tk|Uly leýtenant}}&lt;br /&gt;([[Turkmen Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Turkmenistan&quot;&gt;{{cite web |title=TÜRKMENISTANYŇ KANUNY Harby borçlulyk we harby gulluk hakynda (Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary 2010 ý., № 3, 58-nji madda) (Türkmenistanyň 01.10.2011 ý. № 234-IV Kanuny esasynda girizilen üýtgetmeler we goşmaçalar bilen) |trans-title=LAW OF TURKMENISTAN On military service and military service (Information of the Mejlis of Turkmenistan, 2010, No. 3, Article 58) (as amended by the Law of Turkmenistan of October 1, 2011 No. 234-IV)  |url=https://milligosun.gov.tm/storage/file/04-harby-borclulyk-we-harby-gulluk-hakynda-ky9J0pKxTQ.pdf |website=milligosun.gov.tm |publisher=Ministry of Defense (Turkmenistan) |access-date=2 June 2021 |pages=28-29 |language=tk}}&lt;/ref&gt;
UA shoulder mark 13.svg|{{lang-uk|Старший лейтенант}}&lt;br /&gt;([[Ukrainian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Ukraine&quot;&gt;{{cite web |title=НАКАЗ  20.11.2017  № 606 |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z1502-17#Text |website=zakon.rada.gov.ua |publisher=Ministry of Justice of Ukraine |access-date=2 June 2021 |language=uk |date=13 December 2017}}&lt;/ref&gt;
Uzbekistan-army-OF-1c.svg|{{lang-uz|Katta leytenant}}&lt;br /&gt;([[Uzbek Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Uzbekistan&quot;&gt;{{cite web |title=O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarining harbiy xizmatni o‘tash tartibi to‘g‘risida |url=https://lex.uz/docs/-4513434 |website=lex.uz |publisher=Ministry of Justice of the Republic of Uzbekistan |access-date=3 June 2021 |language=uz |date=12 September 2019}}&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Пайвандҳо ==
* [[Нерӯҳои мусаллаҳ]]
* [[Дараҷаи низомӣ]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
{{Дараҷаҳои низомӣ}}

[[Гурӯҳ:Нерӯҳои мусаллаҳ]]
[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]
[[Гурӯҳ:Саркардагон]]</text>
      <sha1>iolumyftuazzhd20nnyn7ik2qxrn5a8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489182</id>
      <parentid>1489170</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T20:10:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Вожашиносӣ */</comment>
      <origin>1489182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30359" sha1="3jb5udhyvg105dh7uvq9tm75umlkkw4" xml:space="preserve">{{Дараҷаи низомӣ
| тасвир1         = Russia-Army-OF-1c-2010.svg
| image_size     = 100px
| зернавис1       =  &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| тасвир2         = Russia-Airforce-OF-1c-2010.svg
| зернавис2       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]&lt;/small&gt; 
| ном             = Меҳтар таҳмадор 
| кишвар          = {{парчамбандӣ|Tajikistan}}
| нерӯ           = [[Нерӯи заминӣ]], [[Нерӯи ҳавоӣ]]
| кӯтаҳнивишт     = {{lang-fa|'''مهتر تهمه‌دار‎'''}}
| rank           = 
| NATO rank      = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OF-1]]
| Non-NATO rank  = 
| бунёдшуда       = 
| бекоршуда       = 
| дараҷаи болотар = [[Сарвашт]]
| дараҷаи пойинтар = [[Таҳмадор]]
| ҳамто           = {{bulleted list|[[Новбон якум]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''ستوان یکم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Старший лейтенант''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Lieutenant'' | [[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] OF-1}}|
}}

'''Меҳтар таҳмадор''' ({{lang-fa|'''مهتر تهمه‌دار‎'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае]] [[Саркарда|афсарӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[таҳмадор]] ва пойинтар аз [[сарвашт]] дорад ва баробар бо [[новбон якум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''лейтенанти калон''&lt;ref&gt;[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
|+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]'''
|-	
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot; | &lt;small&gt;кеҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Таҳмадор]]
|width=&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot;  style=&quot;background:#bfbfbf;&quot;| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]&lt;br&gt;'''Меҳтар таҳмадор'''
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot; | &lt;small&gt;меҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Сарвашт]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;
|}

''Меҳтар таҳмадор'' дар нерӯҳои мусаллаҳ маъмулан мақоми созмонии ''[[Сарвашт|ҷонишини фармондеҳи вашт]]'' ё ''фармондеҳи'' ''[[таҳма]]''ро дорад, ки [[якон|якони тактикиест]], ки аз ду ё чанд [[разма]] ташкил шуда ва бахше аз [[вашт]] аст; даста&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. |accessdate=2021-08-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt;, взвод&lt;ref name=&quot;ВЭ-2&quot;&gt;{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 2, статья «Взвод»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П.В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1994|страницы=85|страниц=544|тираж=10 000|isbn=5-203-00299-1}}&lt;/ref&gt;.

== Вожашиносӣ ==
''Меҳтар таҳмадор'' аз '''''меҳтар''''' ‘''бузургтар ба мақому мартаба''’ ({{lang-pal|''mehtar''}} ‘''бузургтар''’ &lt; {{lang-peo|''*maθi̯ah-tara-''}} &lt; {{lang-peo|''*maśia(h)-''}} ‘''меҳ'', ''бузург''’&lt;ref&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1383. ISBN 978-600-6143-57-6. ҷ. 4, с. 2666—2667.&lt;/ref&gt;) + '''''таҳмадор''''' ‘''лейтенант''’ сохта шудааст&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}&lt;/ref&gt;.
 
''Таҳмадор'' аз {{lang-xpr|''tagmadār''}} ‘''фармондеҳи таҳма''’ дар сипоҳи Ашкониён навгузиниш шуда, ки дар сафолнавиштаҳои бойгонии [[Ашкониён]] аз шаҳри бостонии Нисо бозхонӣ шуда ва онро вомвожа аз юнонии бостон донистаанд: 

&lt;blockquote&gt;{{lang-xpr|''tagmadār''}} &lt; {{lang-grc|τάγματάρχης}} ‘''фармондеҳи тагма''’ &lt; {{lang-grc|τάγμα}} ‘''таҳма''’ + {{lang-xpr|''-dār''}} ‘''доранда''; ''фармондеҳ''’&lt;ref&gt;''Лившиц В. А.'' Парфянская ономастика. – СПб.: - Петербургское лингвистическое общество, 2010. – 400 с., ил. – (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1. – сс. 13; 223&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Таҳмадор''» исмест, ки бо равиши ''вожасозии таркиб'' аз [исм (''таҳма'') + пасванд (''-дор'')] сохта шудааст:

&lt;blockquote&gt;''[[таҳма]]'' ‘''нерӯ''’ &lt;small&gt;({{lang-pal|''tahm''}} ‘''нерӯманд''’ &lt; {{lang-peo|''*taxma-''}} ‘''таковар''’ &lt; √''*tak-'' ‘''тохтан''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot;&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад.'' Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-56-9. — ҷ. 2, с. 923—924&lt;/ref&gt;)&lt;/small&gt; + ''-дор'' ‘''фармондеҳ''’ &lt;small&gt;(&lt; {{lang-pal|''*dār''}} &lt; {{lang-peo|''*dār(a)-''}} &lt; ''*dārai̯a-'' «''доштан''; ''доранда''»&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/blockquote&gt;

Вожаҳои {{lang-peo|''*kāra-daranaka-''}} ‘''дорандаи сипоҳ''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;, {{lang-xpr|''tagmadār''}}, {{lang-fa|[[Сипаҳсолор|''сипаҳдор'']]}}, [[Лашкарсолор|''лашкардор'']], ''[[дарёдор]]'', [[Новдор якум|''новдор'']], ''[[размдор]]'' ''[[шаҳрдор]]'' низ бо ҳамин равиш сохта шудаанд&lt;ref&gt;''Содиқӣ'', ''Алиашраф''. Шеваҳо ва имконоти вожасозӣ дар забони форсии муъосир (5) // «Нашри дониш», хурдод ва тири 1371, шумораи 7, сс. 39 – 45&lt;/ref&gt;. 

«''Сипаҳдор'' ё ''сипоҳдор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва мутародиф бо «[[сипаҳсолор]]» ва «''фармонраво''; [[подшоҳ]]» аст ва «''сипаҳдорӣ''» низ «''амали сипаҳдор, сардории сипоҳ, фармондеҳӣ''»-ро мегуфтанд&lt;ref&gt;''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 – . 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра). ҷ. 5, с. 4034&lt;/ref&gt;. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] «''сипаҳдор''»-ро дар «[[Шоҳнома]]» ба маънои «''фармондеҳи сипоҳ''» бисёр ба кор бурдааст:

&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;''Таҳамтан ҳамон гаҳ забон баркушод'',
''Паёми сипаҳдори [[Эрон]] бидод''&lt;ref name=&quot;Шоҳнома&quot;&gt;[https://archive.org/stream/ShahnamaJildESivum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildESivum_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2007. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5.]&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;

&lt;poem&gt;''Сипаҳдори [[Турон]] чу з-он гуна дид'',
''Сабук сар аз он ҷанг берун кашид''&lt;ref name=&quot;Шоҳнома&quot; /&gt;.&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Лашкардор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва ба маънои «''идоракунанда ва фармондеҳи лашкар''» аст ва «''амалу шуғли лашкардор; нигаҳдории лашкар; фармондеҳии лашкар''»-ро «''лашкардорӣ''» мегуфтанд&lt;ref&gt;''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 – . 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра).&lt;/ref&gt;. «''Лашкардор''» дар «''Марзбоннома''» ба маънои «''фармондеҳи лашкар''» ба кор рафтааст: 
&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;«''Корҳои мамлакат ба мардони кору лашкару лашкардор рост ояд''»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa |title=''Деҳхудо'', ''Алиакбар''. Луғатномаи Деҳхудо. – Муассисаи Луғатномаи Деҳхудо, Муассисаи интишороту чопи Донишгоҳи Теҳрон, Эрон: Табаъаи “Ҷадид”, 1399 – 15 ҷ. ISBN 964-03-9617-6 |accessdate=2026-03-14 |archivedate=2024-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240828083601/https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/183737?title=%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86 }}&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Таҳмадор''» ба маънои “''фармондеҳи таҳма''” навгузиниш шуда ва мақоми созмонии ӯро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад. 

Бино бар ин пешина ва додаҳо, «''таҳма''» ба ҷои «''взвод''» ва «''таҳмадор''» ба ҷои «''лейтенант''» (аз {{lang-de|Leutenant}} &gt; {{lang-fr|lieutenant}} «''ҷонишин''») ва дар пайравӣ аз он вожаҳои «''[[таҳмавар]]''» ва «''[[таҳмабон]]''» сохтаву барои ҷойгузинии [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|дараҷаҳои низомии]] «''лейтенанти хурд''» ва «''лейтенанти калон''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудаанд&lt;ref&gt;[https://asiaplus.news/2018/11/10/umed-dzhajhani-v-naczionalnoj-armii-i-terminologiya-dolzhna-byt-maksimalno-naczionalnoj/ ''Умед Джайхани'': В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}&lt;/ref&gt;.

== Пешина ==
''Таҳмадор'' ҳамчун [[дараҷаи низомӣ|симати низомӣ]] нахустин бор дар [[сипоҳ]]и [[Шоҳаншоҳии Ашконӣ|Ашкониён]] ([[Соли 250 п.м.|250 то милод]] — [[224]]) пайдо шудааст. Чунончи, дар сафолнавиштаҳои [[Ашкониён|ашконӣ]] аз [[даҳаи 40 пеш аз милод|солҳои 40-уми пеш аз милод]], ки аз бойгонии шаҳри бостонии Нисо бозёфт шудаанд, истилоҳи «''таҳмадор''» ({{lang-xpr|''tagm(a)dār''}}) бозхонӣ шудааст. Пажӯҳишгарон онро вомвожа аз {{lang-grc|τάγματάρχος}} «''фармондеҳи тагма''» донистаанд: {{lang-xpr|''tagmadār''}} &gt; {{lang-grc|τάγμα}} «''[[ҳанг]]''» + {{lang-xpr|''-dār''}} «''доранда''; ''фармондеҳ''»&lt;ref&gt;''Лившиц В. А.'' Парфянская ономастика. — СПб.: — Петербургское лингвистическое общество, 2010. — 400 с., ил. — (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1.&lt;/ref&gt;.

«''Тагма''» дар сипоҳи [[Византия|подшоҳии Руми Шарқӣ]] яконе номида мешуд, ки 100 — 500 [[сарбоз]]ро дар бар мегирифт&lt;ref&gt;Ҳамакнун ҳам дар Нерӯҳои мусаллаҳи Юнон [[гурдон]] ба забони юнонӣ «''τάγμα''» ва ''саргурд'' ё ''майор'' «''τάγματάρχης''» номида мешаванд.&lt;/ref&gt;. Ин истилоҳ дар паи ҷангҳои доманадори [[Руми Қадим|Рум]]у [[Эрон]] дар замони Ашкониён аз румиён вом гирифта шуда ва дертар бо вожаи {{lang-xpr|«''tahmīh''»}}  ‘''нерӯ''’ (&lt; эронии бостон: ''*taxma-'' &lt; √''*tak-'' ‘''тохтан'', ''давидан''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt; &lt; {{lang-pal|''tahm''}} &gt; {{lang-fa|'''تهم'''}} [''таҳм''] ‘''зӯрманд'', ''паҳлавон''’&lt;ref&gt;''Фарҳанги забони тоҷикӣ''. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969. ҷ. 2, саҳ. 354—355&lt;/ref&gt;) инҳамон ва бо «''нерӯ''» мутародиф гаштааст.

Дар сипоҳи [[Давлати Сосониён|Сосониён]] ([[224]]—[[651]] милодӣ), ки созмони бахшбандии даҳгониро аз сипоҳи Ашкониён ба ирс бурда буд&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/1264468/К_вопросу_о_парфянском_наследии_в_сасанидском_Иране_военное_дело_On_the_Parthian_Legacy_in_Sasanian_Iran_the_Case_of_Warfare_ ''Никоноров В. П.'' К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2-5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005. С. 156]&lt;/ref&gt;, низ яке аз яконҳо «''таҳм''» ({{lang-pal|''tḥmy''}}) ном доштааст&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf |title=''Asha R.'' The Dates in the Pahlavīg and Pārsīg Inscriptions of Durā (Europos) |accessdate=2019-01-29 |archivedate=2016-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160807133914/http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf }}&lt;/ref&gt;. Ҳар ''[[таҳм]]е'' 50 — 100 сарбозро дар бар мегирифта ва аз чанд «''[[рада]]''» ({{lang-pal|''radag''}}) ташкил мешуда, ки ҳар кадоме 10 сарбоз доштааст&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/35927114/Терминология_организационной_структуры_Армянской_Армии_в_IV_V_вв._The_Terminology_of_the_Organizational_Structure_of_the_Armenian_Army_in_the_4-5th_centuries_А._Айвазян._Армяно-персидская_война_449_451_гг._Кампании_и_сражения._Eреван_Воскан_Ереванци_2016_СПб._Алетейя_2017._С._360-464 ''Айвазян А.'' Терминология организационной структуры Армянской Армии в IV—V вв. // А. Айвазян. Армяно-персидская война 449—451 гг. Кампании и сражения.- Eреван: Воскан Ереванци, 2016; СПб.: Алетейя, 2017. С. 360—464.]&lt;/ref&gt;.

Бино бар ин пешина ва додаҳо, «''таҳма''» ба ҷои «''взвод''» ва «''таҳмадор''» ба ҷои «''лейтенант''» (аз {{lang-de|Leutenant}} &lt; {{lang-fr|lieutenant}} «''ҷонишин; муъовин''») ва дар пайравӣ аз он вожаҳои «''[[таҳмавар]]''» ва «''таҳмабон''» сохтаву барои ҷойгузинии [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|дараҷаҳои низомии]] «''лейтенанти хурд''» ва «''лейтенанти калон''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудаанд&lt;ref&gt;[https://asiaplus.news/2018/11/10/umed-dzhajhani-v-naczionalnoj-armii-i-terminologiya-dolzhna-byt-maksimalno-naczionalnoj/ ''Умед Джайхани'': В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной]&lt;/ref&gt;.

== Ному нишони таҳмабон дар нерӯҳои мусаллаҳи кишварҳои ҷаҳон ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
&lt;!-- In alphabetic order of Country please --&gt;
Post-Soviet-Army-OF-1c.svg|{{lang-hy|ավագ լեյտենանտ}}&lt;br /&gt;[Avag leytenant]&lt;br /&gt;([[Armenian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Armenia&quot;&gt;{{cite web |title=ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԶԻՆԾԱՌԱՅՈՂԻ ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿԻ ՄԱՍԻՆ |url=https://www.arlis.am/documentview.aspx?docid=117633 |website=arlis.am |publisher=Legal information system of Armenia |access-date=3 June 2021 |language=hy |date=15 November 2017}}&lt;/ref&gt;
11.AzAF-SLT.png|{{lang-az|Baş leytenant}}&lt;br /&gt;([[Azerbaijani Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Azerbaijan&quot;&gt;{{cite web |title=Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri hərbi qulluqçularının hərbi geyim forması və fərqləndirmə nişanları haqqında Əsasnamə |url=https://mod.gov.az//images/pdf/854d34d118da32783a511172925270d7.pdf |website=mod.gov.az |publisher=Ministry of Defense |access-date=16 February 2021 |language=az |pages=64–70 |date=25 June 2001}}&lt;/ref&gt;
Post-Soviet-Army-OF-1c.svg|{{lang-be|Старшы лейтэнант}}&lt;br /&gt;([[Belarusian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Belarus&quot;&gt;{{cite web |title=Указ Президента Республики Беларусь от 21.07.2009 N 388 &quot;О военной форме одежды, знаках различия по воинским званиям и внесении дополнений в Указ Президента Республики Беларусь от 9 июня 2006 г. N 383&quot; |url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby11/republic09/text814.htm |website=pravo.levonevsky.org/ |publisher=Government of Belarus |access-date=30 May 2021 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
Rank insignia of Старши лейтенант of the Bulgarian Army.png|{{lang-bg|Старши лейтенант}}&lt;br /&gt;([[Bulgarian Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Bulgaria&quot;&gt;{{cite web |title=ЗАКОН ЗА ОТБРАНАТА И ВЪОРЪЖЕНИТЕ СИЛИ НА РЕПУБЛИКА БЪЛГАРИЯ |url=https://www.lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 |website=lex.bg |access-date=25 May 2021 |location=Глава седма. ВОЕННА СЛУЖБА |language=bg |date=12 May 2009 |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2023-05-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230525090426/https://lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 }}&lt;/ref&gt;
Army-HRV-OF-01a.svg|{{lang-hr|Natporučnik}}&lt;br /&gt;([[Croatian Army]])&lt;ref name=&quot;Croatia&quot;&gt;{{cite web |title=Oznake činova |url=http://www.osrh.hr/#rubData/HTML/HR/RAZNO/OZNAKE/20190401_Galerija_oznaka/Galerija_oznaka_HR.htm |website=osrh.hr |publisher=Republic of Croatia Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=hr |date=1 April 2019}}&lt;/ref&gt;
CzArmy 2011 OF1a-Nadporuchik shoulder.svg|{{lang-cs|Nadporučík}}&lt;br /&gt;([[Czech Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Czech_Republic&quot;&gt;{{cite web |title=Ranks |url=https://www.army.cz/scripts/detail.php?id=49065 |website=army.cz |publisher=Ministry of Defence of the Czech Republic |date=2018 |access-date=26 May 2021}}&lt;/ref&gt;
Yliluutnantti M05.svg|{{lang-fi|Yliluutnantti}}&lt;br &gt;{{lang-sv|Premiärlöjtnant}}&lt;br /&gt;([[Finnish Army]])&lt;ref name=&quot;Finland&quot;&gt;{{cite web |title=Sotilasarvot Puolustusvoimissa |url=https://puolustusvoimat.fi/sotilasarvot |website=puolustusvoimat.fi |publisher=Finnish Defence Forces |access-date=26 May 2021 |language=fi}}&lt;/ref&gt;
Georgia Army OF-1c.png|{{lang-ka|უფროსი ლეიტენანტი}}&lt;br /&gt;{{lang|ka-Latn|Uprosi leit’enant’i}}&lt;br /&gt;([[Georgian Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Georgia&quot;&gt;{{cite web |title=სამხედრო წოდებები და ინსიგნიები |trans-title=Military Ranks and Insignia |url=https://mod.gov.ge/ge/page/34/samxedro-wodebebi-da-insigniebii |website=mod.gov.ge |publisher=Ministry of Defense of Georgia |access-date=12 March 2018 |language=ka}}&lt;/ref&gt;
Rank Army Hungary OF-01b.svg|{{lang-hu|Főhadnagy}}&lt;br /&gt;([[Hungarian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Hungary&quot;&gt;{{cite web |last1=Andrea |first1=Kánya |title=A gallér és az ötágú csillag |url=https://honvedelem.hu/hirek/honvedelmi-miniszter/a-galler-es-az-otagu-csillag.html |website=honvedelem.hu |publisher=Hungarian Defence Forces |access-date=26 May 2021 |language=hu |date=6 May 2009 |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2022-07-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220705225456/https://honvedelem.hu/hirek/honvedelmi-miniszter/a-galler-es-az-otagu-csillag.html }}&lt;/ref&gt;
12-RKGF-SELT.svg|{{lang-kk|Аға лейтенант}}&lt;br /&gt;([[Kazakh Ground Forces]])&lt;ref name=Kazakhstan&gt;{{cite web |title=Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да әскерлері мен әскери құралымдары әскери қызметшілерінің әскери киім нысаны және айырым белгілері туралы |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1100000144 |website=adilet.zan.kz |publisher=Ministry of Justice (Kazakhstan) |access-date=29 May 2021 |language=kk |date=25 August 2011}}&lt;/ref&gt;
09.Kyrgyzstan Army-SLT.svg|{{lang-ky|Улук лейтенант}}

([[Kyrgyz Army]])&lt;ref name=&quot;Kyrgyzstan&quot;&gt;{{cite web |title=Кыргыз Республикасынын жарандарынын жалпыга бирдей аскердик милдети жөнүндө, аскердик жана альтернативдик кызматтар жөнүндө |url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/202536 |website=cbd.minjust.gov.kg/ |publisher=Ministry of Justice (Kyrgyzstan) |access-date=3 June 2021 |language=ky |date=9 February 2009}}&lt;/ref&gt;
LV-Army-OF1a.png|{{lang-lv|Virsleitnants}}&lt;br /&gt;([[Latvian Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Latvia&quot;&gt;{{cite web |title=Pakāpju iedalījums |url=https://www.mil.lv/lv/aktivais-dienests/dienesta-gaita/dienesta-pakapes/pakapju-iedalijums |website=mil.lv/lv |publisher=Latvian National Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=lv}}&lt;/ref&gt;
14-Lithuania Army-1LT.svg|{{lang-lt|Vyresnysis leitenantas}}&lt;br /&gt;([[Lithuanian Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Lithuania&quot;&gt;{{cite web |title=Karių laipsnių ženklai |url=http://kariuomene.kam.lt/lt/kariuomenes_atributika/kariu_laipsniu_zenklai_3554.html |website=kariuomene.kam.lt |publisher=Ministry of National Defence (Lithuania) |access-date=26 May 2021 |language=lt |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2016-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160911115805/http://kariuomene.kam.lt/lt/kariuomenes_atributika/kariu_laipsniu_zenklai_3554.html }}&lt;/ref&gt;
Mongolian Army-1LT-service.svg|{{lang-mn|Ахлах дэслэгч}}&lt;br /&gt;([[Mongolian Ground Force]])&lt;ref name=&quot;Mongolia&quot;&gt;{{cite web |author1=Chief of General Staff |author1-link=Chief of General Staff (Mongolia) |title=Order of the Chief of the General Staff: Number A / 595 |date=25 November 2019 |website=gsmaf.gov.mn |pages=20-26 |url=https://www.gsmaf.gov.mn/gsmaf/onePost/1331 |access-date=18 September 2021 |language=mn |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2024-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241228021525/https://www.gsmaf.gov.mn/gsmaf/onePost/1331 }}&lt;/ref&gt;
Russia-Army-OF-1c-2010.svg|{{lang-ru|Старший лейтена́нт}}&lt;br /&gt;([[Russian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Russia_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Указ Президента Российской Федерации от 11 марта 2010 года № 293 &quot;О военной форме одежды, знаках различия военнослужащих и ведомственных знаках отличия&quot; |url=https://rg.ru/2010/03/12/forma-dok.html |website=rg.ru |publisher=Российской газеты |access-date=26 May 2021 |language=ru |date=12 March 2010}}&lt;/ref&gt;
Army-SVK-OF-01a.svg|{{lang-sk|Nadporučík}}&lt;br /&gt;([[Ground Forces of the Slovak Republic|Slovak Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Slovakia&quot;&gt;{{cite web |title=Označenie vojenských hodností príslušníkov Ozbrojených síl Slovenskej republiky od 1.1.2016 |trans-title=Designation of military ranks of members of the Armed Forces of the Slovak Republic from 1.1.2016 |url=http://www.vhu.sk/oznacenie-vojenskych-hodnosti-prislusnikov-ozbrojenych-sil-slovenskej-republiky-od-112016/ |website=vhu.sk |publisher=Military History Institute |access-date=12 April 2021 |language=sk}}&lt;/ref&gt;
13-Slovenian Army-1LT.svg|{{lang-sl|Nadporočnik}}&lt;br /&gt;([[Slovenian Ground Force]])&lt;ref name=&quot;Slovenia&quot;&gt;{{cite web |title=Čini in razredi |url=https://www.slovenskavojska.si/o-vojski/cini-in-razredi/ |website=slovenskavojska.si |publisher=Slovenian Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=sl}}&lt;/ref&gt;
Tajikistan-Army-OF-1c.png|{{lang-tg|Лейтенанти калон}}&lt;br /&gt;([[Tajik National Army]])&lt;ref name=&quot;Tajikistan&quot;&gt;{{cite web |title=ҚОНУНИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАР БОРАИ ЎҲДАДОРИИ УМУМИИ ҲАРБӢ ВА ХИЗМАТИ ҲАРБӢ |url=https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ |website=majmilli.tj |publisher=The National Assembly of the Republic of Tajikistan |access-date=2 June 2021 |language=tg |date=13 April 2017 |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2017-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171022032326/https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ }}&lt;/ref&gt;
Post-Soviet-Army-OF-1c.svg|{{lang-tk|Uly leýtenant}}&lt;br /&gt;([[Turkmen Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Turkmenistan&quot;&gt;{{cite web |title=TÜRKMENISTANYŇ KANUNY Harby borçlulyk we harby gulluk hakynda (Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary 2010 ý., № 3, 58-nji madda) (Türkmenistanyň 01.10.2011 ý. № 234-IV Kanuny esasynda girizilen üýtgetmeler we goşmaçalar bilen) |trans-title=LAW OF TURKMENISTAN On military service and military service (Information of the Mejlis of Turkmenistan, 2010, No. 3, Article 58) (as amended by the Law of Turkmenistan of October 1, 2011 No. 234-IV)  |url=https://milligosun.gov.tm/storage/file/04-harby-borclulyk-we-harby-gulluk-hakynda-ky9J0pKxTQ.pdf |website=milligosun.gov.tm |publisher=Ministry of Defense (Turkmenistan) |access-date=2 June 2021 |pages=28-29 |language=tk}}&lt;/ref&gt;
UA shoulder mark 13.svg|{{lang-uk|Старший лейтенант}}&lt;br /&gt;([[Ukrainian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Ukraine&quot;&gt;{{cite web |title=НАКАЗ  20.11.2017  № 606 |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z1502-17#Text |website=zakon.rada.gov.ua |publisher=Ministry of Justice of Ukraine |access-date=2 June 2021 |language=uk |date=13 December 2017}}&lt;/ref&gt;
Uzbekistan-army-OF-1c.svg|{{lang-uz|Katta leytenant}}&lt;br /&gt;([[Uzbek Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Uzbekistan&quot;&gt;{{cite web |title=O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarining harbiy xizmatni o‘tash tartibi to‘g‘risida |url=https://lex.uz/docs/-4513434 |website=lex.uz |publisher=Ministry of Justice of the Republic of Uzbekistan |access-date=3 June 2021 |language=uz |date=12 September 2019}}&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Пайвандҳо ==
* [[Нерӯҳои мусаллаҳ]]
* [[Дараҷаи низомӣ]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
{{Дараҷаҳои низомӣ}}

[[Гурӯҳ:Нерӯҳои мусаллаҳ]]
[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]
[[Гурӯҳ:Саркардагон]]</text>
      <sha1>3jb5udhyvg105dh7uvq9tm75umlkkw4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489205</id>
      <parentid>1489182</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T21:48:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ному нишони таҳмабон дар нерӯҳои мусаллаҳи кишварҳои ҷаҳон */</comment>
      <origin>1489205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30372" sha1="0dspob3c0tlkf00znsbdox6dv5k17pf" xml:space="preserve">{{Дараҷаи низомӣ
| тасвир1         = Russia-Army-OF-1c-2010.svg
| image_size     = 100px
| зернавис1       =  &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| тасвир2         = Russia-Airforce-OF-1c-2010.svg
| зернавис2       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]&lt;/small&gt; 
| ном             = Меҳтар таҳмадор 
| кишвар          = {{парчамбандӣ|Tajikistan}}
| нерӯ           = [[Нерӯи заминӣ]], [[Нерӯи ҳавоӣ]]
| кӯтаҳнивишт     = {{lang-fa|'''مهتر تهمه‌دار‎'''}}
| rank           = 
| NATO rank      = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OF-1]]
| Non-NATO rank  = 
| бунёдшуда       = 
| бекоршуда       = 
| дараҷаи болотар = [[Сарвашт]]
| дараҷаи пойинтар = [[Таҳмадор]]
| ҳамто           = {{bulleted list|[[Новбон якум]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''ستوان یکم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Старший лейтенант''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Lieutenant'' | [[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] OF-1}}|
}}

'''Меҳтар таҳмадор''' ({{lang-fa|'''مهتر تهمه‌دار‎'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае]] [[Саркарда|афсарӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[таҳмадор]] ва пойинтар аз [[сарвашт]] дорад ва баробар бо [[новбон якум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''лейтенанти калон''&lt;ref&gt;[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
|+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]'''
|-	
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot; | &lt;small&gt;кеҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Таҳмадор]]
|width=&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot;  style=&quot;background:#bfbfbf;&quot;| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]&lt;br&gt;'''Меҳтар таҳмадор'''
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot; | &lt;small&gt;меҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Сарвашт]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;
|}

''Меҳтар таҳмадор'' дар нерӯҳои мусаллаҳ маъмулан мақоми созмонии ''[[Сарвашт|ҷонишини фармондеҳи вашт]]'' ё ''фармондеҳи'' ''[[таҳма]]''ро дорад, ки [[якон|якони тактикиест]], ки аз ду ё чанд [[разма]] ташкил шуда ва бахше аз [[вашт]] аст; даста&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. |accessdate=2021-08-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt;, взвод&lt;ref name=&quot;ВЭ-2&quot;&gt;{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 2, статья «Взвод»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П.В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1994|страницы=85|страниц=544|тираж=10 000|isbn=5-203-00299-1}}&lt;/ref&gt;.

== Вожашиносӣ ==
''Меҳтар таҳмадор'' аз '''''меҳтар''''' ‘''бузургтар ба мақому мартаба''’ ({{lang-pal|''mehtar''}} ‘''бузургтар''’ &lt; {{lang-peo|''*maθi̯ah-tara-''}} &lt; {{lang-peo|''*maśia(h)-''}} ‘''меҳ'', ''бузург''’&lt;ref&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1383. ISBN 978-600-6143-57-6. ҷ. 4, с. 2666—2667.&lt;/ref&gt;) + '''''таҳмадор''''' ‘''лейтенант''’ сохта шудааст&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}&lt;/ref&gt;.
 
''Таҳмадор'' аз {{lang-xpr|''tagmadār''}} ‘''фармондеҳи таҳма''’ дар сипоҳи Ашкониён навгузиниш шуда, ки дар сафолнавиштаҳои бойгонии [[Ашкониён]] аз шаҳри бостонии Нисо бозхонӣ шуда ва онро вомвожа аз юнонии бостон донистаанд: 

&lt;blockquote&gt;{{lang-xpr|''tagmadār''}} &lt; {{lang-grc|τάγματάρχης}} ‘''фармондеҳи тагма''’ &lt; {{lang-grc|τάγμα}} ‘''таҳма''’ + {{lang-xpr|''-dār''}} ‘''доранда''; ''фармондеҳ''’&lt;ref&gt;''Лившиц В. А.'' Парфянская ономастика. – СПб.: - Петербургское лингвистическое общество, 2010. – 400 с., ил. – (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1. – сс. 13; 223&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Таҳмадор''» исмест, ки бо равиши ''вожасозии таркиб'' аз [исм (''таҳма'') + пасванд (''-дор'')] сохта шудааст:

&lt;blockquote&gt;''[[таҳма]]'' ‘''нерӯ''’ &lt;small&gt;({{lang-pal|''tahm''}} ‘''нерӯманд''’ &lt; {{lang-peo|''*taxma-''}} ‘''таковар''’ &lt; √''*tak-'' ‘''тохтан''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot;&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад.'' Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-56-9. — ҷ. 2, с. 923—924&lt;/ref&gt;)&lt;/small&gt; + ''-дор'' ‘''фармондеҳ''’ &lt;small&gt;(&lt; {{lang-pal|''*dār''}} &lt; {{lang-peo|''*dār(a)-''}} &lt; ''*dārai̯a-'' «''доштан''; ''доранда''»&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/blockquote&gt;

Вожаҳои {{lang-peo|''*kāra-daranaka-''}} ‘''дорандаи сипоҳ''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;, {{lang-xpr|''tagmadār''}}, {{lang-fa|[[Сипаҳсолор|''сипаҳдор'']]}}, [[Лашкарсолор|''лашкардор'']], ''[[дарёдор]]'', [[Новдор якум|''новдор'']], ''[[размдор]]'' ''[[шаҳрдор]]'' низ бо ҳамин равиш сохта шудаанд&lt;ref&gt;''Содиқӣ'', ''Алиашраф''. Шеваҳо ва имконоти вожасозӣ дар забони форсии муъосир (5) // «Нашри дониш», хурдод ва тири 1371, шумораи 7, сс. 39 – 45&lt;/ref&gt;. 

«''Сипаҳдор'' ё ''сипоҳдор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва мутародиф бо «[[сипаҳсолор]]» ва «''фармонраво''; [[подшоҳ]]» аст ва «''сипаҳдорӣ''» низ «''амали сипаҳдор, сардории сипоҳ, фармондеҳӣ''»-ро мегуфтанд&lt;ref&gt;''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 – . 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра). ҷ. 5, с. 4034&lt;/ref&gt;. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] «''сипаҳдор''»-ро дар «[[Шоҳнома]]» ба маънои «''фармондеҳи сипоҳ''» бисёр ба кор бурдааст:

&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;''Таҳамтан ҳамон гаҳ забон баркушод'',
''Паёми сипаҳдори [[Эрон]] бидод''&lt;ref name=&quot;Шоҳнома&quot;&gt;[https://archive.org/stream/ShahnamaJildESivum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildESivum_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2007. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5.]&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;

&lt;poem&gt;''Сипаҳдори [[Турон]] чу з-он гуна дид'',
''Сабук сар аз он ҷанг берун кашид''&lt;ref name=&quot;Шоҳнома&quot; /&gt;.&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Лашкардор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва ба маънои «''идоракунанда ва фармондеҳи лашкар''» аст ва «''амалу шуғли лашкардор; нигаҳдории лашкар; фармондеҳии лашкар''»-ро «''лашкардорӣ''» мегуфтанд&lt;ref&gt;''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 – . 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра).&lt;/ref&gt;. «''Лашкардор''» дар «''Марзбоннома''» ба маънои «''фармондеҳи лашкар''» ба кор рафтааст: 
&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;«''Корҳои мамлакат ба мардони кору лашкару лашкардор рост ояд''»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa |title=''Деҳхудо'', ''Алиакбар''. Луғатномаи Деҳхудо. – Муассисаи Луғатномаи Деҳхудо, Муассисаи интишороту чопи Донишгоҳи Теҳрон, Эрон: Табаъаи “Ҷадид”, 1399 – 15 ҷ. ISBN 964-03-9617-6 |accessdate=2026-03-14 |archivedate=2024-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240828083601/https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/183737?title=%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86 }}&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Таҳмадор''» ба маънои “''фармондеҳи таҳма''” навгузиниш шуда ва мақоми созмонии ӯро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад. 

Бино бар ин пешина ва додаҳо, «''таҳма''» ба ҷои «''взвод''» ва «''таҳмадор''» ба ҷои «''лейтенант''» (аз {{lang-de|Leutenant}} &gt; {{lang-fr|lieutenant}} «''ҷонишин''») ва дар пайравӣ аз он вожаҳои «''[[таҳмавар]]''» ва «''[[таҳмабон]]''» сохтаву барои ҷойгузинии [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|дараҷаҳои низомии]] «''лейтенанти хурд''» ва «''лейтенанти калон''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудаанд&lt;ref&gt;[https://asiaplus.news/2018/11/10/umed-dzhajhani-v-naczionalnoj-armii-i-terminologiya-dolzhna-byt-maksimalno-naczionalnoj/ ''Умед Джайхани'': В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}&lt;/ref&gt;.

== Пешина ==
''Таҳмадор'' ҳамчун [[дараҷаи низомӣ|симати низомӣ]] нахустин бор дар [[сипоҳ]]и [[Шоҳаншоҳии Ашконӣ|Ашкониён]] ([[Соли 250 п.м.|250 то милод]] — [[224]]) пайдо шудааст. Чунончи, дар сафолнавиштаҳои [[Ашкониён|ашконӣ]] аз [[даҳаи 40 пеш аз милод|солҳои 40-уми пеш аз милод]], ки аз бойгонии шаҳри бостонии Нисо бозёфт шудаанд, истилоҳи «''таҳмадор''» ({{lang-xpr|''tagm(a)dār''}}) бозхонӣ шудааст. Пажӯҳишгарон онро вомвожа аз {{lang-grc|τάγματάρχος}} «''фармондеҳи тагма''» донистаанд: {{lang-xpr|''tagmadār''}} &gt; {{lang-grc|τάγμα}} «''[[ҳанг]]''» + {{lang-xpr|''-dār''}} «''доранда''; ''фармондеҳ''»&lt;ref&gt;''Лившиц В. А.'' Парфянская ономастика. — СПб.: — Петербургское лингвистическое общество, 2010. — 400 с., ил. — (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1.&lt;/ref&gt;.

«''Тагма''» дар сипоҳи [[Византия|подшоҳии Руми Шарқӣ]] яконе номида мешуд, ки 100 — 500 [[сарбоз]]ро дар бар мегирифт&lt;ref&gt;Ҳамакнун ҳам дар Нерӯҳои мусаллаҳи Юнон [[гурдон]] ба забони юнонӣ «''τάγμα''» ва ''саргурд'' ё ''майор'' «''τάγματάρχης''» номида мешаванд.&lt;/ref&gt;. Ин истилоҳ дар паи ҷангҳои доманадори [[Руми Қадим|Рум]]у [[Эрон]] дар замони Ашкониён аз румиён вом гирифта шуда ва дертар бо вожаи {{lang-xpr|«''tahmīh''»}}  ‘''нерӯ''’ (&lt; эронии бостон: ''*taxma-'' &lt; √''*tak-'' ‘''тохтан'', ''давидан''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt; &lt; {{lang-pal|''tahm''}} &gt; {{lang-fa|'''تهم'''}} [''таҳм''] ‘''зӯрманд'', ''паҳлавон''’&lt;ref&gt;''Фарҳанги забони тоҷикӣ''. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969. ҷ. 2, саҳ. 354—355&lt;/ref&gt;) инҳамон ва бо «''нерӯ''» мутародиф гаштааст.

Дар сипоҳи [[Давлати Сосониён|Сосониён]] ([[224]]—[[651]] милодӣ), ки созмони бахшбандии даҳгониро аз сипоҳи Ашкониён ба ирс бурда буд&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/1264468/К_вопросу_о_парфянском_наследии_в_сасанидском_Иране_военное_дело_On_the_Parthian_Legacy_in_Sasanian_Iran_the_Case_of_Warfare_ ''Никоноров В. П.'' К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2-5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005. С. 156]&lt;/ref&gt;, низ яке аз яконҳо «''таҳм''» ({{lang-pal|''tḥmy''}}) ном доштааст&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf |title=''Asha R.'' The Dates in the Pahlavīg and Pārsīg Inscriptions of Durā (Europos) |accessdate=2019-01-29 |archivedate=2016-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160807133914/http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf }}&lt;/ref&gt;. Ҳар ''[[таҳм]]е'' 50 — 100 сарбозро дар бар мегирифта ва аз чанд «''[[рада]]''» ({{lang-pal|''radag''}}) ташкил мешуда, ки ҳар кадоме 10 сарбоз доштааст&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/35927114/Терминология_организационной_структуры_Армянской_Армии_в_IV_V_вв._The_Terminology_of_the_Organizational_Structure_of_the_Armenian_Army_in_the_4-5th_centuries_А._Айвазян._Армяно-персидская_война_449_451_гг._Кампании_и_сражения._Eреван_Воскан_Ереванци_2016_СПб._Алетейя_2017._С._360-464 ''Айвазян А.'' Терминология организационной структуры Армянской Армии в IV—V вв. // А. Айвазян. Армяно-персидская война 449—451 гг. Кампании и сражения.- Eреван: Воскан Ереванци, 2016; СПб.: Алетейя, 2017. С. 360—464.]&lt;/ref&gt;.

Бино бар ин пешина ва додаҳо, «''таҳма''» ба ҷои «''взвод''» ва «''таҳмадор''» ба ҷои «''лейтенант''» (аз {{lang-de|Leutenant}} &lt; {{lang-fr|lieutenant}} «''ҷонишин; муъовин''») ва дар пайравӣ аз он вожаҳои «''[[таҳмавар]]''» ва «''таҳмабон''» сохтаву барои ҷойгузинии [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|дараҷаҳои низомии]] «''лейтенанти хурд''» ва «''лейтенанти калон''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудаанд&lt;ref&gt;[https://asiaplus.news/2018/11/10/umed-dzhajhani-v-naczionalnoj-armii-i-terminologiya-dolzhna-byt-maksimalno-naczionalnoj/ ''Умед Джайхани'': В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной]&lt;/ref&gt;.

== Ному нишони Меҳтар таҳмадор дар нерӯҳои мусаллаҳи кишварҳои ҷаҳон ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
&lt;!-- In alphabetic order of Country please --&gt;
Post-Soviet-Army-OF-1c.svg|{{lang-hy|ավագ լեյտենանտ}}&lt;br /&gt;[Avag leytenant]&lt;br /&gt;([[Armenian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Armenia&quot;&gt;{{cite web |title=ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԶԻՆԾԱՌԱՅՈՂԻ ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿԻ ՄԱՍԻՆ |url=https://www.arlis.am/documentview.aspx?docid=117633 |website=arlis.am |publisher=Legal information system of Armenia |access-date=3 June 2021 |language=hy |date=15 November 2017}}&lt;/ref&gt;
11.AzAF-SLT.png|{{lang-az|Baş leytenant}}&lt;br /&gt;([[Azerbaijani Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Azerbaijan&quot;&gt;{{cite web |title=Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri hərbi qulluqçularının hərbi geyim forması və fərqləndirmə nişanları haqqında Əsasnamə |url=https://mod.gov.az//images/pdf/854d34d118da32783a511172925270d7.pdf |website=mod.gov.az |publisher=Ministry of Defense |access-date=16 February 2021 |language=az |pages=64–70 |date=25 June 2001}}&lt;/ref&gt;
Post-Soviet-Army-OF-1c.svg|{{lang-be|Старшы лейтэнант}}&lt;br /&gt;([[Belarusian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Belarus&quot;&gt;{{cite web |title=Указ Президента Республики Беларусь от 21.07.2009 N 388 &quot;О военной форме одежды, знаках различия по воинским званиям и внесении дополнений в Указ Президента Республики Беларусь от 9 июня 2006 г. N 383&quot; |url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby11/republic09/text814.htm |website=pravo.levonevsky.org/ |publisher=Government of Belarus |access-date=30 May 2021 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
Rank insignia of Старши лейтенант of the Bulgarian Army.png|{{lang-bg|Старши лейтенант}}&lt;br /&gt;([[Bulgarian Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Bulgaria&quot;&gt;{{cite web |title=ЗАКОН ЗА ОТБРАНАТА И ВЪОРЪЖЕНИТЕ СИЛИ НА РЕПУБЛИКА БЪЛГАРИЯ |url=https://www.lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 |website=lex.bg |access-date=25 May 2021 |location=Глава седма. ВОЕННА СЛУЖБА |language=bg |date=12 May 2009 |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2023-05-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230525090426/https://lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 }}&lt;/ref&gt;
Army-HRV-OF-01a.svg|{{lang-hr|Natporučnik}}&lt;br /&gt;([[Croatian Army]])&lt;ref name=&quot;Croatia&quot;&gt;{{cite web |title=Oznake činova |url=http://www.osrh.hr/#rubData/HTML/HR/RAZNO/OZNAKE/20190401_Galerija_oznaka/Galerija_oznaka_HR.htm |website=osrh.hr |publisher=Republic of Croatia Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=hr |date=1 April 2019}}&lt;/ref&gt;
CzArmy 2011 OF1a-Nadporuchik shoulder.svg|{{lang-cs|Nadporučík}}&lt;br /&gt;([[Czech Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Czech_Republic&quot;&gt;{{cite web |title=Ranks |url=https://www.army.cz/scripts/detail.php?id=49065 |website=army.cz |publisher=Ministry of Defence of the Czech Republic |date=2018 |access-date=26 May 2021}}&lt;/ref&gt;
Yliluutnantti M05.svg|{{lang-fi|Yliluutnantti}}&lt;br &gt;{{lang-sv|Premiärlöjtnant}}&lt;br /&gt;([[Finnish Army]])&lt;ref name=&quot;Finland&quot;&gt;{{cite web |title=Sotilasarvot Puolustusvoimissa |url=https://puolustusvoimat.fi/sotilasarvot |website=puolustusvoimat.fi |publisher=Finnish Defence Forces |access-date=26 May 2021 |language=fi}}&lt;/ref&gt;
Georgia Army OF-1c.png|{{lang-ka|უფროსი ლეიტენანტი}}&lt;br /&gt;{{lang|ka-Latn|Uprosi leit’enant’i}}&lt;br /&gt;([[Georgian Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Georgia&quot;&gt;{{cite web |title=სამხედრო წოდებები და ინსიგნიები |trans-title=Military Ranks and Insignia |url=https://mod.gov.ge/ge/page/34/samxedro-wodebebi-da-insigniebii |website=mod.gov.ge |publisher=Ministry of Defense of Georgia |access-date=12 March 2018 |language=ka}}&lt;/ref&gt;
Rank Army Hungary OF-01b.svg|{{lang-hu|Főhadnagy}}&lt;br /&gt;([[Hungarian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Hungary&quot;&gt;{{cite web |last1=Andrea |first1=Kánya |title=A gallér és az ötágú csillag |url=https://honvedelem.hu/hirek/honvedelmi-miniszter/a-galler-es-az-otagu-csillag.html |website=honvedelem.hu |publisher=Hungarian Defence Forces |access-date=26 May 2021 |language=hu |date=6 May 2009 |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2022-07-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220705225456/https://honvedelem.hu/hirek/honvedelmi-miniszter/a-galler-es-az-otagu-csillag.html }}&lt;/ref&gt;
12-RKGF-SELT.svg|{{lang-kk|Аға лейтенант}}&lt;br /&gt;([[Kazakh Ground Forces]])&lt;ref name=Kazakhstan&gt;{{cite web |title=Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да әскерлері мен әскери құралымдары әскери қызметшілерінің әскери киім нысаны және айырым белгілері туралы |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1100000144 |website=adilet.zan.kz |publisher=Ministry of Justice (Kazakhstan) |access-date=29 May 2021 |language=kk |date=25 August 2011}}&lt;/ref&gt;
09.Kyrgyzstan Army-SLT.svg|{{lang-ky|Улук лейтенант}}

([[Kyrgyz Army]])&lt;ref name=&quot;Kyrgyzstan&quot;&gt;{{cite web |title=Кыргыз Республикасынын жарандарынын жалпыга бирдей аскердик милдети жөнүндө, аскердик жана альтернативдик кызматтар жөнүндө |url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/202536 |website=cbd.minjust.gov.kg/ |publisher=Ministry of Justice (Kyrgyzstan) |access-date=3 June 2021 |language=ky |date=9 February 2009}}&lt;/ref&gt;
LV-Army-OF1a.png|{{lang-lv|Virsleitnants}}&lt;br /&gt;([[Latvian Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Latvia&quot;&gt;{{cite web |title=Pakāpju iedalījums |url=https://www.mil.lv/lv/aktivais-dienests/dienesta-gaita/dienesta-pakapes/pakapju-iedalijums |website=mil.lv/lv |publisher=Latvian National Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=lv}}&lt;/ref&gt;
14-Lithuania Army-1LT.svg|{{lang-lt|Vyresnysis leitenantas}}&lt;br /&gt;([[Lithuanian Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Lithuania&quot;&gt;{{cite web |title=Karių laipsnių ženklai |url=http://kariuomene.kam.lt/lt/kariuomenes_atributika/kariu_laipsniu_zenklai_3554.html |website=kariuomene.kam.lt |publisher=Ministry of National Defence (Lithuania) |access-date=26 May 2021 |language=lt |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2016-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160911115805/http://kariuomene.kam.lt/lt/kariuomenes_atributika/kariu_laipsniu_zenklai_3554.html }}&lt;/ref&gt;
Mongolian Army-1LT-service.svg|{{lang-mn|Ахлах дэслэгч}}&lt;br /&gt;([[Mongolian Ground Force]])&lt;ref name=&quot;Mongolia&quot;&gt;{{cite web |author1=Chief of General Staff |author1-link=Chief of General Staff (Mongolia) |title=Order of the Chief of the General Staff: Number A / 595 |date=25 November 2019 |website=gsmaf.gov.mn |pages=20-26 |url=https://www.gsmaf.gov.mn/gsmaf/onePost/1331 |access-date=18 September 2021 |language=mn |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2024-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241228021525/https://www.gsmaf.gov.mn/gsmaf/onePost/1331 }}&lt;/ref&gt;
Russia-Army-OF-1c-2010.svg|{{lang-ru|Старший лейтена́нт}}&lt;br /&gt;([[Russian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Russia_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Указ Президента Российской Федерации от 11 марта 2010 года № 293 &quot;О военной форме одежды, знаках различия военнослужащих и ведомственных знаках отличия&quot; |url=https://rg.ru/2010/03/12/forma-dok.html |website=rg.ru |publisher=Российской газеты |access-date=26 May 2021 |language=ru |date=12 March 2010}}&lt;/ref&gt;
Army-SVK-OF-01a.svg|{{lang-sk|Nadporučík}}&lt;br /&gt;([[Ground Forces of the Slovak Republic|Slovak Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Slovakia&quot;&gt;{{cite web |title=Označenie vojenských hodností príslušníkov Ozbrojených síl Slovenskej republiky od 1.1.2016 |trans-title=Designation of military ranks of members of the Armed Forces of the Slovak Republic from 1.1.2016 |url=http://www.vhu.sk/oznacenie-vojenskych-hodnosti-prislusnikov-ozbrojenych-sil-slovenskej-republiky-od-112016/ |website=vhu.sk |publisher=Military History Institute |access-date=12 April 2021 |language=sk}}&lt;/ref&gt;
13-Slovenian Army-1LT.svg|{{lang-sl|Nadporočnik}}&lt;br /&gt;([[Slovenian Ground Force]])&lt;ref name=&quot;Slovenia&quot;&gt;{{cite web |title=Čini in razredi |url=https://www.slovenskavojska.si/o-vojski/cini-in-razredi/ |website=slovenskavojska.si |publisher=Slovenian Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=sl}}&lt;/ref&gt;
Tajikistan-Army-OF-1c.png|{{lang-tg|Лейтенанти калон}}&lt;br /&gt;([[Tajik National Army]])&lt;ref name=&quot;Tajikistan&quot;&gt;{{cite web |title=ҚОНУНИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАР БОРАИ ЎҲДАДОРИИ УМУМИИ ҲАРБӢ ВА ХИЗМАТИ ҲАРБӢ |url=https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ |website=majmilli.tj |publisher=The National Assembly of the Republic of Tajikistan |access-date=2 June 2021 |language=tg |date=13 April 2017 |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2017-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171022032326/https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ }}&lt;/ref&gt;
Post-Soviet-Army-OF-1c.svg|{{lang-tk|Uly leýtenant}}&lt;br /&gt;([[Turkmen Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Turkmenistan&quot;&gt;{{cite web |title=TÜRKMENISTANYŇ KANUNY Harby borçlulyk we harby gulluk hakynda (Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary 2010 ý., № 3, 58-nji madda) (Türkmenistanyň 01.10.2011 ý. № 234-IV Kanuny esasynda girizilen üýtgetmeler we goşmaçalar bilen) |trans-title=LAW OF TURKMENISTAN On military service and military service (Information of the Mejlis of Turkmenistan, 2010, No. 3, Article 58) (as amended by the Law of Turkmenistan of October 1, 2011 No. 234-IV)  |url=https://milligosun.gov.tm/storage/file/04-harby-borclulyk-we-harby-gulluk-hakynda-ky9J0pKxTQ.pdf |website=milligosun.gov.tm |publisher=Ministry of Defense (Turkmenistan) |access-date=2 June 2021 |pages=28-29 |language=tk}}&lt;/ref&gt;
UA shoulder mark 13.svg|{{lang-uk|Старший лейтенант}}&lt;br /&gt;([[Ukrainian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Ukraine&quot;&gt;{{cite web |title=НАКАЗ  20.11.2017  № 606 |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z1502-17#Text |website=zakon.rada.gov.ua |publisher=Ministry of Justice of Ukraine |access-date=2 June 2021 |language=uk |date=13 December 2017}}&lt;/ref&gt;
Uzbekistan-army-OF-1c.svg|{{lang-uz|Katta leytenant}}&lt;br /&gt;([[Uzbek Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Uzbekistan&quot;&gt;{{cite web |title=O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarining harbiy xizmatni o‘tash tartibi to‘g‘risida |url=https://lex.uz/docs/-4513434 |website=lex.uz |publisher=Ministry of Justice of the Republic of Uzbekistan |access-date=3 June 2021 |language=uz |date=12 September 2019}}&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Пайвандҳо ==
* [[Нерӯҳои мусаллаҳ]]
* [[Дараҷаи низомӣ]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
{{Дараҷаҳои низомӣ}}

[[Гурӯҳ:Нерӯҳои мусаллаҳ]]
[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]
[[Гурӯҳ:Саркардагон]]</text>
      <sha1>0dspob3c0tlkf00znsbdox6dv5k17pf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489206</id>
      <parentid>1489205</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T21:50:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Пешина */</comment>
      <origin>1489206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30726" sha1="62kfnii0qziowdo6zvipl6435z8ltgs" xml:space="preserve">{{Дараҷаи низомӣ
| тасвир1         = Russia-Army-OF-1c-2010.svg
| image_size     = 100px
| зернавис1       =  &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| тасвир2         = Russia-Airforce-OF-1c-2010.svg
| зернавис2       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]&lt;/small&gt; 
| ном             = Меҳтар таҳмадор 
| кишвар          = {{парчамбандӣ|Tajikistan}}
| нерӯ           = [[Нерӯи заминӣ]], [[Нерӯи ҳавоӣ]]
| кӯтаҳнивишт     = {{lang-fa|'''مهتر تهمه‌دار‎'''}}
| rank           = 
| NATO rank      = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OF-1]]
| Non-NATO rank  = 
| бунёдшуда       = 
| бекоршуда       = 
| дараҷаи болотар = [[Сарвашт]]
| дараҷаи пойинтар = [[Таҳмадор]]
| ҳамто           = {{bulleted list|[[Новбон якум]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''ستوان یکم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Старший лейтенант''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Lieutenant'' | [[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] OF-1}}|
}}

'''Меҳтар таҳмадор''' ({{lang-fa|'''مهتر تهمه‌دار‎'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае]] [[Саркарда|афсарӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[таҳмадор]] ва пойинтар аз [[сарвашт]] дорад ва баробар бо [[новбон якум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''лейтенанти калон''&lt;ref&gt;[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
|+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]'''
|-	
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot; | &lt;small&gt;кеҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Таҳмадор]]
|width=&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot;  style=&quot;background:#bfbfbf;&quot;| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]&lt;br&gt;'''Меҳтар таҳмадор'''
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot; | &lt;small&gt;меҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Сарвашт]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;
|}

''Меҳтар таҳмадор'' дар нерӯҳои мусаллаҳ маъмулан мақоми созмонии ''[[Сарвашт|ҷонишини фармондеҳи вашт]]'' ё ''фармондеҳи'' ''[[таҳма]]''ро дорад, ки [[якон|якони тактикиест]], ки аз ду ё чанд [[разма]] ташкил шуда ва бахше аз [[вашт]] аст; даста&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. |accessdate=2021-08-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt;, взвод&lt;ref name=&quot;ВЭ-2&quot;&gt;{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 2, статья «Взвод»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П.В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1994|страницы=85|страниц=544|тираж=10 000|isbn=5-203-00299-1}}&lt;/ref&gt;.

== Вожашиносӣ ==
''Меҳтар таҳмадор'' аз '''''меҳтар''''' ‘''бузургтар ба мақому мартаба''’ ({{lang-pal|''mehtar''}} ‘''бузургтар''’ &lt; {{lang-peo|''*maθi̯ah-tara-''}} &lt; {{lang-peo|''*maśia(h)-''}} ‘''меҳ'', ''бузург''’&lt;ref&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1383. ISBN 978-600-6143-57-6. ҷ. 4, с. 2666—2667.&lt;/ref&gt;) + '''''таҳмадор''''' ‘''лейтенант''’ сохта шудааст&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}&lt;/ref&gt;.
 
''Таҳмадор'' аз {{lang-xpr|''tagmadār''}} ‘''фармондеҳи таҳма''’ дар сипоҳи Ашкониён навгузиниш шуда, ки дар сафолнавиштаҳои бойгонии [[Ашкониён]] аз шаҳри бостонии Нисо бозхонӣ шуда ва онро вомвожа аз юнонии бостон донистаанд: 

&lt;blockquote&gt;{{lang-xpr|''tagmadār''}} &lt; {{lang-grc|τάγματάρχης}} ‘''фармондеҳи тагма''’ &lt; {{lang-grc|τάγμα}} ‘''таҳма''’ + {{lang-xpr|''-dār''}} ‘''доранда''; ''фармондеҳ''’&lt;ref&gt;''Лившиц В. А.'' Парфянская ономастика. – СПб.: - Петербургское лингвистическое общество, 2010. – 400 с., ил. – (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1. – сс. 13; 223&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Таҳмадор''» исмест, ки бо равиши ''вожасозии таркиб'' аз [исм (''таҳма'') + пасванд (''-дор'')] сохта шудааст:

&lt;blockquote&gt;''[[таҳма]]'' ‘''нерӯ''’ &lt;small&gt;({{lang-pal|''tahm''}} ‘''нерӯманд''’ &lt; {{lang-peo|''*taxma-''}} ‘''таковар''’ &lt; √''*tak-'' ‘''тохтан''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot;&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад.'' Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-56-9. — ҷ. 2, с. 923—924&lt;/ref&gt;)&lt;/small&gt; + ''-дор'' ‘''фармондеҳ''’ &lt;small&gt;(&lt; {{lang-pal|''*dār''}} &lt; {{lang-peo|''*dār(a)-''}} &lt; ''*dārai̯a-'' «''доштан''; ''доранда''»&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/blockquote&gt;

Вожаҳои {{lang-peo|''*kāra-daranaka-''}} ‘''дорандаи сипоҳ''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;, {{lang-xpr|''tagmadār''}}, {{lang-fa|[[Сипаҳсолор|''сипаҳдор'']]}}, [[Лашкарсолор|''лашкардор'']], ''[[дарёдор]]'', [[Новдор якум|''новдор'']], ''[[размдор]]'' ''[[шаҳрдор]]'' низ бо ҳамин равиш сохта шудаанд&lt;ref&gt;''Содиқӣ'', ''Алиашраф''. Шеваҳо ва имконоти вожасозӣ дар забони форсии муъосир (5) // «Нашри дониш», хурдод ва тири 1371, шумораи 7, сс. 39 – 45&lt;/ref&gt;. 

«''Сипаҳдор'' ё ''сипоҳдор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва мутародиф бо «[[сипаҳсолор]]» ва «''фармонраво''; [[подшоҳ]]» аст ва «''сипаҳдорӣ''» низ «''амали сипаҳдор, сардории сипоҳ, фармондеҳӣ''»-ро мегуфтанд&lt;ref&gt;''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 – . 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра). ҷ. 5, с. 4034&lt;/ref&gt;. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] «''сипаҳдор''»-ро дар «[[Шоҳнома]]» ба маънои «''фармондеҳи сипоҳ''» бисёр ба кор бурдааст:

&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;''Таҳамтан ҳамон гаҳ забон баркушод'',
''Паёми сипаҳдори [[Эрон]] бидод''&lt;ref name=&quot;Шоҳнома&quot;&gt;[https://archive.org/stream/ShahnamaJildESivum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildESivum_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2007. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5.]&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;

&lt;poem&gt;''Сипаҳдори [[Турон]] чу з-он гуна дид'',
''Сабук сар аз он ҷанг берун кашид''&lt;ref name=&quot;Шоҳнома&quot; /&gt;.&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Лашкардор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва ба маънои «''идоракунанда ва фармондеҳи лашкар''» аст ва «''амалу шуғли лашкардор; нигаҳдории лашкар; фармондеҳии лашкар''»-ро «''лашкардорӣ''» мегуфтанд&lt;ref&gt;''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 – . 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра).&lt;/ref&gt;. «''Лашкардор''» дар «''Марзбоннома''» ба маънои «''фармондеҳи лашкар''» ба кор рафтааст: 
&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;«''Корҳои мамлакат ба мардони кору лашкару лашкардор рост ояд''»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa |title=''Деҳхудо'', ''Алиакбар''. Луғатномаи Деҳхудо. – Муассисаи Луғатномаи Деҳхудо, Муассисаи интишороту чопи Донишгоҳи Теҳрон, Эрон: Табаъаи “Ҷадид”, 1399 – 15 ҷ. ISBN 964-03-9617-6 |accessdate=2026-03-14 |archivedate=2024-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240828083601/https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/183737?title=%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86 }}&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Таҳмадор''» ба маънои “''фармондеҳи таҳма''” навгузиниш шуда ва мақоми созмонии ӯро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад. 

Бино бар ин пешина ва додаҳо, «''таҳма''» ба ҷои «''взвод''» ва «''таҳмадор''» ба ҷои «''лейтенант''» (аз {{lang-de|Leutenant}} &gt; {{lang-fr|lieutenant}} «''ҷонишин''») ва дар пайравӣ аз он вожаҳои «''[[таҳмавар]]''» ва «''[[таҳмабон]]''» сохтаву барои ҷойгузинии [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|дараҷаҳои низомии]] «''лейтенанти хурд''» ва «''лейтенанти калон''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудаанд&lt;ref&gt;[https://asiaplus.news/2018/11/10/umed-dzhajhani-v-naczionalnoj-armii-i-terminologiya-dolzhna-byt-maksimalno-naczionalnoj/ ''Умед Джайхани'': В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}&lt;/ref&gt;.

== Пешина ==
''Таҳмадор'' ҳамчун [[дараҷаи низомӣ|симати низомӣ]] нахустин бор дар [[сипоҳ]]и [[Шоҳаншоҳии Ашконӣ|Ашкониён]] ([[Соли 250 п.м.|250 то милод]] — [[224]]) пайдо шудааст. Чунончи, дар сафолнавиштаҳои [[Ашкониён|ашконӣ]] аз [[даҳаи 40 пеш аз милод|солҳои 40-уми пеш аз милод]], ки аз бойгонии шаҳри бостонии Нисо бозёфт шудаанд, истилоҳи «''таҳмадор''» ({{lang-xpr|''tagm(a)dār''}}) бозхонӣ шудааст. Пажӯҳишгарон онро вомвожа аз {{lang-grc|τάγματάρχος}} «''фармондеҳи тагма''» донистаанд: {{lang-xpr|''tagmadār''}} &gt; {{lang-grc|τάγμα}} «''[[ҳанг]]''» + {{lang-xpr|''-dār''}} «''доранда''; ''фармондеҳ''»&lt;ref&gt;''Лившиц В. А.'' Парфянская ономастика. — СПб.: — Петербургское лингвистическое общество, 2010. — 400 с., ил. — (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1.&lt;/ref&gt;.

«''Тагма''» дар сипоҳи [[Византия|подшоҳии Руми Шарқӣ]] яконе номида мешуд, ки 100 — 500 [[сарбоз]]ро дар бар мегирифт&lt;ref&gt;Ҳамакнун ҳам дар Нерӯҳои мусаллаҳи Юнон [[гурдон]] ба забони юнонӣ «''τάγμα''» ва ''саргурд'' ё ''майор'' «''τάγματάρχης''» номида мешаванд.&lt;/ref&gt;. Ин истилоҳ дар паи ҷангҳои доманадори [[Руми Қадим|Рум]]у [[Эрон]] дар замони Ашкониён аз румиён вом гирифта шуда ва дертар бо вожаи {{lang-xpr|«''tahmīh''»}}  ‘''нерӯ''’ (&lt; эронии бостон: ''*taxma-'' &lt; √''*tak-'' ‘''тохтан'', ''давидан''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt; &lt; {{lang-pal|''tahm''}} &gt; {{lang-fa|'''تهم'''}} [''таҳм''] ‘''зӯрманд'', ''паҳлавон''’&lt;ref&gt;''Фарҳанги забони тоҷикӣ''. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969. ҷ. 2, саҳ. 354—355&lt;/ref&gt;) инҳамон ва бо «''нерӯ''» мутародиф гаштааст.

Дар сипоҳи [[Давлати Сосониён|Сосониён]] ([[224]]—[[651]] милодӣ), ки созмони бахшбандии даҳгониро аз сипоҳи Ашкониён ба ирс бурда буд&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/1264468/К_вопросу_о_парфянском_наследии_в_сасанидском_Иране_военное_дело_On_the_Parthian_Legacy_in_Sasanian_Iran_the_Case_of_Warfare_ ''Никоноров В. П.'' К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2-5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005. С. 156]&lt;/ref&gt;, низ яке аз яконҳо «''таҳм''» ({{lang-pal|''tḥmy''}}) ном доштааст&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf |title=''Asha R.'' The Dates in the Pahlavīg and Pārsīg Inscriptions of Durā (Europos) |accessdate=2019-01-29 |archivedate=2016-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160807133914/http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf }}&lt;/ref&gt;. Ҳар ''[[таҳм]]е'' 50 — 100 сарбозро дар бар мегирифта ва аз чанд «''[[рада]]''» ({{lang-pal|''radag''}}) ташкил мешуда, ки ҳар кадоме 10 сарбоз доштааст&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/35927114/Терминология_организационной_структуры_Армянской_Армии_в_IV_V_вв._The_Terminology_of_the_Organizational_Structure_of_the_Armenian_Army_in_the_4-5th_centuries_А._Айвазян._Армяно-персидская_война_449_451_гг._Кампании_и_сражения._Eреван_Воскан_Ереванци_2016_СПб._Алетейя_2017._С._360-464 ''Айвазян А.'' Терминология организационной структуры Армянской Армии в IV—V вв. // А. Айвазян. Армяно-персидская война 449—451 гг. Кампании и сражения.- Eреван: Воскан Ереванци, 2016; СПб.: Алетейя, 2017. С. 360—464.]&lt;/ref&gt;.

Бино бар ин пешина ва додаҳо, «''[[таҳма]]''» ба ҷои «''взвод''» ва «''[[таҳмадор]]''» ба ҷои «''лейтенант''» (аз {{lang-de|Leutenant}} &lt; {{lang-fr|lieutenant}} «''ҷонишин; муъовин''») ва дар пайравӣ аз он дараҷаҳои «''[[кеҳтар таҳмадор]]''» ва «''меҳтар таҳмадор''» сохтаву барои ҷойгузинии [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|дараҷаҳои низомии]] «''лейтенанти хурд''» ва «''лейтенанти калон''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудаанд&lt;ref&gt;[https://asiaplus.news/2018/11/10/umed-dzhajhani-v-naczionalnoj-armii-i-terminologiya-dolzhna-byt-maksimalno-naczionalnoj/ ''Умед Джайхани'': В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}&lt;/ref&gt;.

== Ному нишони Меҳтар таҳмадор дар нерӯҳои мусаллаҳи кишварҳои ҷаҳон ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
&lt;!-- In alphabetic order of Country please --&gt;
Post-Soviet-Army-OF-1c.svg|{{lang-hy|ավագ լեյտենանտ}}&lt;br /&gt;[Avag leytenant]&lt;br /&gt;([[Armenian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Armenia&quot;&gt;{{cite web |title=ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԶԻՆԾԱՌԱՅՈՂԻ ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿԻ ՄԱՍԻՆ |url=https://www.arlis.am/documentview.aspx?docid=117633 |website=arlis.am |publisher=Legal information system of Armenia |access-date=3 June 2021 |language=hy |date=15 November 2017}}&lt;/ref&gt;
11.AzAF-SLT.png|{{lang-az|Baş leytenant}}&lt;br /&gt;([[Azerbaijani Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Azerbaijan&quot;&gt;{{cite web |title=Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri hərbi qulluqçularının hərbi geyim forması və fərqləndirmə nişanları haqqında Əsasnamə |url=https://mod.gov.az//images/pdf/854d34d118da32783a511172925270d7.pdf |website=mod.gov.az |publisher=Ministry of Defense |access-date=16 February 2021 |language=az |pages=64–70 |date=25 June 2001}}&lt;/ref&gt;
Post-Soviet-Army-OF-1c.svg|{{lang-be|Старшы лейтэнант}}&lt;br /&gt;([[Belarusian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Belarus&quot;&gt;{{cite web |title=Указ Президента Республики Беларусь от 21.07.2009 N 388 &quot;О военной форме одежды, знаках различия по воинским званиям и внесении дополнений в Указ Президента Республики Беларусь от 9 июня 2006 г. N 383&quot; |url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby11/republic09/text814.htm |website=pravo.levonevsky.org/ |publisher=Government of Belarus |access-date=30 May 2021 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
Rank insignia of Старши лейтенант of the Bulgarian Army.png|{{lang-bg|Старши лейтенант}}&lt;br /&gt;([[Bulgarian Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Bulgaria&quot;&gt;{{cite web |title=ЗАКОН ЗА ОТБРАНАТА И ВЪОРЪЖЕНИТЕ СИЛИ НА РЕПУБЛИКА БЪЛГАРИЯ |url=https://www.lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 |website=lex.bg |access-date=25 May 2021 |location=Глава седма. ВОЕННА СЛУЖБА |language=bg |date=12 May 2009 |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2023-05-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230525090426/https://lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 }}&lt;/ref&gt;
Army-HRV-OF-01a.svg|{{lang-hr|Natporučnik}}&lt;br /&gt;([[Croatian Army]])&lt;ref name=&quot;Croatia&quot;&gt;{{cite web |title=Oznake činova |url=http://www.osrh.hr/#rubData/HTML/HR/RAZNO/OZNAKE/20190401_Galerija_oznaka/Galerija_oznaka_HR.htm |website=osrh.hr |publisher=Republic of Croatia Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=hr |date=1 April 2019}}&lt;/ref&gt;
CzArmy 2011 OF1a-Nadporuchik shoulder.svg|{{lang-cs|Nadporučík}}&lt;br /&gt;([[Czech Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Czech_Republic&quot;&gt;{{cite web |title=Ranks |url=https://www.army.cz/scripts/detail.php?id=49065 |website=army.cz |publisher=Ministry of Defence of the Czech Republic |date=2018 |access-date=26 May 2021}}&lt;/ref&gt;
Yliluutnantti M05.svg|{{lang-fi|Yliluutnantti}}&lt;br &gt;{{lang-sv|Premiärlöjtnant}}&lt;br /&gt;([[Finnish Army]])&lt;ref name=&quot;Finland&quot;&gt;{{cite web |title=Sotilasarvot Puolustusvoimissa |url=https://puolustusvoimat.fi/sotilasarvot |website=puolustusvoimat.fi |publisher=Finnish Defence Forces |access-date=26 May 2021 |language=fi}}&lt;/ref&gt;
Georgia Army OF-1c.png|{{lang-ka|უფროსი ლეიტენანტი}}&lt;br /&gt;{{lang|ka-Latn|Uprosi leit’enant’i}}&lt;br /&gt;([[Georgian Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Georgia&quot;&gt;{{cite web |title=სამხედრო წოდებები და ინსიგნიები |trans-title=Military Ranks and Insignia |url=https://mod.gov.ge/ge/page/34/samxedro-wodebebi-da-insigniebii |website=mod.gov.ge |publisher=Ministry of Defense of Georgia |access-date=12 March 2018 |language=ka}}&lt;/ref&gt;
Rank Army Hungary OF-01b.svg|{{lang-hu|Főhadnagy}}&lt;br /&gt;([[Hungarian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Hungary&quot;&gt;{{cite web |last1=Andrea |first1=Kánya |title=A gallér és az ötágú csillag |url=https://honvedelem.hu/hirek/honvedelmi-miniszter/a-galler-es-az-otagu-csillag.html |website=honvedelem.hu |publisher=Hungarian Defence Forces |access-date=26 May 2021 |language=hu |date=6 May 2009 |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2022-07-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220705225456/https://honvedelem.hu/hirek/honvedelmi-miniszter/a-galler-es-az-otagu-csillag.html }}&lt;/ref&gt;
12-RKGF-SELT.svg|{{lang-kk|Аға лейтенант}}&lt;br /&gt;([[Kazakh Ground Forces]])&lt;ref name=Kazakhstan&gt;{{cite web |title=Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да әскерлері мен әскери құралымдары әскери қызметшілерінің әскери киім нысаны және айырым белгілері туралы |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1100000144 |website=adilet.zan.kz |publisher=Ministry of Justice (Kazakhstan) |access-date=29 May 2021 |language=kk |date=25 August 2011}}&lt;/ref&gt;
09.Kyrgyzstan Army-SLT.svg|{{lang-ky|Улук лейтенант}}

([[Kyrgyz Army]])&lt;ref name=&quot;Kyrgyzstan&quot;&gt;{{cite web |title=Кыргыз Республикасынын жарандарынын жалпыга бирдей аскердик милдети жөнүндө, аскердик жана альтернативдик кызматтар жөнүндө |url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/202536 |website=cbd.minjust.gov.kg/ |publisher=Ministry of Justice (Kyrgyzstan) |access-date=3 June 2021 |language=ky |date=9 February 2009}}&lt;/ref&gt;
LV-Army-OF1a.png|{{lang-lv|Virsleitnants}}&lt;br /&gt;([[Latvian Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Latvia&quot;&gt;{{cite web |title=Pakāpju iedalījums |url=https://www.mil.lv/lv/aktivais-dienests/dienesta-gaita/dienesta-pakapes/pakapju-iedalijums |website=mil.lv/lv |publisher=Latvian National Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=lv}}&lt;/ref&gt;
14-Lithuania Army-1LT.svg|{{lang-lt|Vyresnysis leitenantas}}&lt;br /&gt;([[Lithuanian Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Lithuania&quot;&gt;{{cite web |title=Karių laipsnių ženklai |url=http://kariuomene.kam.lt/lt/kariuomenes_atributika/kariu_laipsniu_zenklai_3554.html |website=kariuomene.kam.lt |publisher=Ministry of National Defence (Lithuania) |access-date=26 May 2021 |language=lt |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2016-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160911115805/http://kariuomene.kam.lt/lt/kariuomenes_atributika/kariu_laipsniu_zenklai_3554.html }}&lt;/ref&gt;
Mongolian Army-1LT-service.svg|{{lang-mn|Ахлах дэслэгч}}&lt;br /&gt;([[Mongolian Ground Force]])&lt;ref name=&quot;Mongolia&quot;&gt;{{cite web |author1=Chief of General Staff |author1-link=Chief of General Staff (Mongolia) |title=Order of the Chief of the General Staff: Number A / 595 |date=25 November 2019 |website=gsmaf.gov.mn |pages=20-26 |url=https://www.gsmaf.gov.mn/gsmaf/onePost/1331 |access-date=18 September 2021 |language=mn |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2024-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241228021525/https://www.gsmaf.gov.mn/gsmaf/onePost/1331 }}&lt;/ref&gt;
Russia-Army-OF-1c-2010.svg|{{lang-ru|Старший лейтена́нт}}&lt;br /&gt;([[Russian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Russia_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Указ Президента Российской Федерации от 11 марта 2010 года № 293 &quot;О военной форме одежды, знаках различия военнослужащих и ведомственных знаках отличия&quot; |url=https://rg.ru/2010/03/12/forma-dok.html |website=rg.ru |publisher=Российской газеты |access-date=26 May 2021 |language=ru |date=12 March 2010}}&lt;/ref&gt;
Army-SVK-OF-01a.svg|{{lang-sk|Nadporučík}}&lt;br /&gt;([[Ground Forces of the Slovak Republic|Slovak Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Slovakia&quot;&gt;{{cite web |title=Označenie vojenských hodností príslušníkov Ozbrojených síl Slovenskej republiky od 1.1.2016 |trans-title=Designation of military ranks of members of the Armed Forces of the Slovak Republic from 1.1.2016 |url=http://www.vhu.sk/oznacenie-vojenskych-hodnosti-prislusnikov-ozbrojenych-sil-slovenskej-republiky-od-112016/ |website=vhu.sk |publisher=Military History Institute |access-date=12 April 2021 |language=sk}}&lt;/ref&gt;
13-Slovenian Army-1LT.svg|{{lang-sl|Nadporočnik}}&lt;br /&gt;([[Slovenian Ground Force]])&lt;ref name=&quot;Slovenia&quot;&gt;{{cite web |title=Čini in razredi |url=https://www.slovenskavojska.si/o-vojski/cini-in-razredi/ |website=slovenskavojska.si |publisher=Slovenian Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=sl}}&lt;/ref&gt;
Tajikistan-Army-OF-1c.png|{{lang-tg|Лейтенанти калон}}&lt;br /&gt;([[Tajik National Army]])&lt;ref name=&quot;Tajikistan&quot;&gt;{{cite web |title=ҚОНУНИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАР БОРАИ ЎҲДАДОРИИ УМУМИИ ҲАРБӢ ВА ХИЗМАТИ ҲАРБӢ |url=https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ |website=majmilli.tj |publisher=The National Assembly of the Republic of Tajikistan |access-date=2 June 2021 |language=tg |date=13 April 2017 |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2017-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171022032326/https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ }}&lt;/ref&gt;
Post-Soviet-Army-OF-1c.svg|{{lang-tk|Uly leýtenant}}&lt;br /&gt;([[Turkmen Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Turkmenistan&quot;&gt;{{cite web |title=TÜRKMENISTANYŇ KANUNY Harby borçlulyk we harby gulluk hakynda (Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary 2010 ý., № 3, 58-nji madda) (Türkmenistanyň 01.10.2011 ý. № 234-IV Kanuny esasynda girizilen üýtgetmeler we goşmaçalar bilen) |trans-title=LAW OF TURKMENISTAN On military service and military service (Information of the Mejlis of Turkmenistan, 2010, No. 3, Article 58) (as amended by the Law of Turkmenistan of October 1, 2011 No. 234-IV)  |url=https://milligosun.gov.tm/storage/file/04-harby-borclulyk-we-harby-gulluk-hakynda-ky9J0pKxTQ.pdf |website=milligosun.gov.tm |publisher=Ministry of Defense (Turkmenistan) |access-date=2 June 2021 |pages=28-29 |language=tk}}&lt;/ref&gt;
UA shoulder mark 13.svg|{{lang-uk|Старший лейтенант}}&lt;br /&gt;([[Ukrainian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Ukraine&quot;&gt;{{cite web |title=НАКАЗ  20.11.2017  № 606 |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z1502-17#Text |website=zakon.rada.gov.ua |publisher=Ministry of Justice of Ukraine |access-date=2 June 2021 |language=uk |date=13 December 2017}}&lt;/ref&gt;
Uzbekistan-army-OF-1c.svg|{{lang-uz|Katta leytenant}}&lt;br /&gt;([[Uzbek Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Uzbekistan&quot;&gt;{{cite web |title=O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarining harbiy xizmatni o‘tash tartibi to‘g‘risida |url=https://lex.uz/docs/-4513434 |website=lex.uz |publisher=Ministry of Justice of the Republic of Uzbekistan |access-date=3 June 2021 |language=uz |date=12 September 2019}}&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Пайвандҳо ==
* [[Нерӯҳои мусаллаҳ]]
* [[Дараҷаи низомӣ]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
{{Дараҷаҳои низомӣ}}

[[Гурӯҳ:Нерӯҳои мусаллаҳ]]
[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]
[[Гурӯҳ:Саркардагон]]</text>
      <sha1>62kfnii0qziowdo6zvipl6435z8ltgs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кеҳтар таҳмадор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214214</id>
    <revision>
      <id>1489172</id>
      <parentid>1487872</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T19:29:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ислоҳи вожаҳо, ислоҳи манобеъ</comment>
      <origin>1489172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22998" sha1="kbdy1pzonf8kkmdtw20ospq5wl0fsve" xml:space="preserve">{{Дараҷаи низомӣ
| тасвир1         = Russia-Army-OF-1a-2010.svg
| image_size     = 100px
| зернавис1       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| тасвир2         = Russia-Airforce-OF-1a-2010.svg
| зернавис2       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]&lt;/small&gt; 
| ном             = '''Кеҳтар таҳмадор'''
| кишвар          = {{парчамбандӣ|Tajikistan}}
| нерӯ           = [[Артиш]]
| кӯтаҳнивишт     = {{lang-fa|'''کهتر تهمه‌دار‎'''}}
| rank           = [[Саркарда]]
| NATO rank      = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OF-1]]
| Non-NATO rank  = 
| бунёдшуда       = 
| бекоршуда       = 
| дараҷаи болотар = [[Таҳмадор]]
| дараҷаи пойинтар = [[Меҳтар размсоз]]
| ҳамто           = {{bulleted list|[[Новбон севум]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''ستوان سوم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Младший лейтенант''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Sub-lieutenant'' | [[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OF-1''}}|
}}

'''Кеҳтар таҳмадор''' ({{lang-fa|'''کهتر تهمه‌دار‎'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае]] [[Саркарда|афсарӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[меҳтар размсоз]] ва пойинтар аз [[таҳмадор]] дорад ва баробар бо [[новбон севум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''лейтенанти хурд''&lt;ref&gt;[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
|+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]'''
|-	
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot; | &lt;small&gt;кеҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Меҳтар размсоз]]
|width=&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot;  style=&quot;background:#bfbfbf;&quot;| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]&lt;br&gt;'''Кеҳтар таҳмадор'''
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot; | &lt;small&gt;меҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Таҳмадор]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;
|}

''Кеҳтар таҳмадор'' дар [[нерӯҳои мусаллаҳ]] маъмулан мақоми созмонии ''фармондеҳи'' ''[[таҳма]]''ро дорад, ки [[якон|якони тактикиест]], ки аз ду ё чанд [[разма]] ташкил шуда ва бахше аз [[вашт]] аст; даста&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. |accessdate=2022-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt;, взвод&lt;ref name=&quot;ВЭ-2&quot;&gt;{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 2, статья «Взвод»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П.В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1994|страницы=85|страниц=544|тираж=10 000|isbn=5-203-00299-1}}&lt;/ref&gt;.

== Вожашиносӣ ==
''Кеҳтар таҳмадор'' аз '''''кеҳтар''''' ‘''зердаст''’ ({{lang-pal|''kehtar''}} ‘''пойинтар ба мақому мартаба''’ &lt; {{lang-peo|''*kaθi̯ah-tara-''}} &lt; {{lang-peo|''*kaθi̯ah-''}} ‘''кеҳ'', ''хурд''’&lt;ref&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1383. ISBN 978-600-6143-57-6. ҷ. 4, с. 2311.&lt;/ref&gt;) + '''''таҳмадор''''' ‘''лейтенант''’ сохта шудааст.

''Таҳмадор'' аз {{lang-xpr|''tagmadār''}} ‘''фармондеҳи таҳма''’ дар сипоҳи Ашкониён навгузиниш шуда, ки дар сафолнавиштаҳои бойгонии [[Ашкониён]] аз шаҳри бостонии Нисо бозхонӣ шуда ва онро вомвожа аз юнонии бостон донистаанд: 

&lt;blockquote&gt;{{lang-xpr|''tagmadār''}} &lt; {{lang-grc|τάγματάρχης}} ‘''фармондеҳи тагма''’ &lt; {{lang-grc|τάγμα}} ‘''таҳма''’ + {{lang-xpr|''-dār''}} ‘''доранда''; ''фармондеҳ''’&lt;ref&gt;''Лившиц В. А.'' Парфянская ономастика. – СПб.: - Петербургское лингвистическое общество, 2010. – 400 с., ил. – (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1. – сс. 13; 223&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Таҳмадор''» исмест, ки бо равиши ''вожасозии таркиб'' аз [исм (''таҳма'') + пасванд (''-дор'')] сохта шудааст:

&lt;blockquote&gt;''[[таҳма]]'' ‘''нерӯ''’ &lt;small&gt;({{lang-pal|''tahm''}} ‘''нерӯманд''’ &lt; {{lang-peo|''*taxma-''}} ‘''таковар''’ &lt; √''*tak-'' ‘''тохтан''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot;&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад.'' Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-56-9. — ҷ. 2, с. 923—924&lt;/ref&gt;)&lt;/small&gt; + ''-дор'' ‘''фармондеҳ''’ &lt;small&gt;(&lt; {{lang-pal|''*dār''}} &lt; {{lang-peo|''*dār(a)-''}} &lt; ''*dārai̯a-'' «''доштан''; ''доранда''»&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/blockquote&gt;

Вожаҳои {{lang-peo|''*kāra-daranaka-''}} ‘''дорандаи сипоҳ''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;, {{lang-xpr|''tagmadār''}}, {{lang-fa|[[Сипаҳсолор|''сипаҳдор'']]}}, [[Лашкарсолор|''лашкардор'']], ''[[дарёдор]]'', [[Новдор якум|''новдор'']], ''[[размдор]]'' ''[[шаҳрдор]]'' низ бо ҳамин равиш сохта шудаанд&lt;ref&gt;''Содиқӣ'', ''Алиашраф''. Шеваҳо ва имконоти вожасозӣ дар забони форсии муъосир (5) // «Нашри дониш», хурдод ва тири 1371, шумораи 7, сс. 39 – 45&lt;/ref&gt;. 

«''Сипаҳдор'' ё ''сипоҳдор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва мутародиф бо «[[сипаҳсолор]]» ва «''фармонраво''; [[подшоҳ]]» аст ва «''сипаҳдорӣ''» низ «''амали сипаҳдор, сардории сипоҳ, фармондеҳӣ''»-ро мегуфтанд&lt;ref&gt;''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 – . 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра). ҷ. 5, с. 4034&lt;/ref&gt;. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] «''сипаҳдор''»-ро дар «[[Шоҳнома]]» ба маънои «''фармондеҳи сипоҳ''» бисёр ба кор бурдааст:

&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;''Таҳамтан ҳамон гаҳ забон баркушод'',
''Паёми сипаҳдори [[Эрон]] бидод''&lt;ref name=&quot;Шоҳнома&quot;&gt;[https://archive.org/stream/ShahnamaJildESivum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildESivum_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2007. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5.]&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;

&lt;poem&gt;''Сипаҳдори [[Турон]] чу з-он гуна дид'',
''Сабук сар аз он ҷанг берун кашид''&lt;ref name=&quot;Шоҳнома&quot; /&gt;.&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Лашкардор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва ба маънои «''идоракунанда ва фармондеҳи лашкар''» аст ва «''амалу шуғли лашкардор; нигаҳдории лашкар; фармондеҳии лашкар''»-ро «''лашкардорӣ''» мегуфтанд&lt;ref&gt;''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 – . 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра).&lt;/ref&gt;. «''Лашкардор''» дар «''Марзбоннома''» ба маънои «''фармондеҳи лашкар''» ба кор рафтааст: 
&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;«''Корҳои мамлакат ба мардони кору лашкару лашкардор рост ояд''»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa |title=''Деҳхудо'', ''Алиакбар''. Луғатномаи Деҳхудо. – Муассисаи Луғатномаи Деҳхудо, Муассисаи интишороту чопи Донишгоҳи Теҳрон, Эрон: Табаъаи “Ҷадид”, 1399 – 15 ҷ. ISBN 964-03-9617-6 |accessdate=2026-03-14 |archivedate=2024-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240828083601/https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/183737?title=%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86 }}&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Таҳмадор''» ба маънои “''фармондеҳи таҳма''” навгузиниш шуда ва мақоми созмонии ӯро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад. 

Бино бар ин пешина ва додаҳо, «''таҳма''» ба ҷои «''взвод''» ва «''таҳмадор''» ба ҷои «''лейтенант''» (аз {{lang-de|Leutenant}} &gt; {{lang-fr|lieutenant}} «''ҷонишин''») ва дар пайравӣ аз он вожаҳои «''кеҳтар таҳмадор''» ва «''[[меҳтар таҳмадор]]''» сохтаву барои ҷойгузинии [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|дараҷаҳои низомии]] «''лейтенанти хурд''» ва «''лейтенанти калон''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудаанд&lt;ref name=&quot;Таджикские воинские звания&quot;&gt;[https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани]&lt;/ref&gt;.

== Пешина ==

«''Таҳмадор''» навгузида аз {{lang-xpr|''tagmadār''}} дар [[сипоҳи Ашкониён]] ([[Соли 250 п.м.|250 то милод]] — [[224]]) аст, ки дар сафолнавиштаҳои бойгонии [[Ашкониён]] аз шаҳри бостонии Нисо бозхонӣ шуда ва онро вомвожа аз юнонии бостон донистаанд: 

&lt;blockquote&gt;{{lang-xpr|''tagmadār''}} &lt; {{lang-grc|τάγματάρχης}} ‘''фармондеҳи тагма''’ &lt; {{lang-grc|τάγμα}} ‘''таҳма''’ + {{lang-xpr|''-dār''}} ‘''доранда''; ''фармондеҳ''’&lt;ref&gt;''Лившиц В. А.'' Парфянская ономастика. – СПб.: - Петербургское лингвистическое общество, 2010. – 400 с., ил. – (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1. – сс. 13; 223&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Тагма''» ({{lang-grc|τάγμα}}) дар сипоҳи [[Византия|подшоҳии Руми Шарқӣ]] яконе номида мешуд, ки 100—500 сарбозро дар бар мегирифт. Ин истилоҳ дар паи ҷангҳои доманадори Руму Эрон дар замони Ашкониён аз румиён вом гирифта шуда ва дертар бо вожаи {{lang-xpr|''tahmīh''}}  ‘''нерӯ''’ (&lt; эронии бостон: ''*taxma-'' &lt; √''*tak-'' ‘''тохтан'', ''давидан''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt; &lt; {{lang-pal|''tahmīh''}} &lt; {{lang-fa|'''تهم'''}} [''таҳм''] ‘''нерӯманд''’&lt;ref&gt;''Фарҳанги забони тоҷикӣ''. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969.&lt;/ref&gt;) инҳамон ва бо «''нерӯ''» мутародиф гаштааст.

Дар сипоҳи [[Давлати Сосониён|Сосониён]] ([[224]]—[[651]]), ки созмони бахшбандии даҳгониро аз сипоҳи Ашкониён ба ирс бурда буд&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/1264468/К_вопросу_о_парфянском_наследии_в_сасанидском_Иране_военное_дело_On_the_Parthian_Legacy_in_Sasanian_Iran_the_Case_of_Warfare_ ''Никоноров В. П.'' К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2-5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005. С. 156]&lt;/ref&gt;, низ яке аз яконҳо ''таҳм'' ({{lang-pal|''tḥmy''}}) ном доштааст&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf |title=''Asha R.'' The Dates in the Pahlavīg and Pārsīg Inscriptions of Durā (Europos) |accessdate=2019-01-29 |archivedate=2016-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160807133914/http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf }}&lt;/ref&gt;. Ҳар ''таҳма'' 50 — 100 сарбозро дар бар мегирифта ва аз чанд ''[[разма]]'' ({{lang-pal|''radag''}}) ташкил мешуда, ки ҳар кадоме 10 сарбоз доштааст&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/35927114/Терминология_организационной_структуры_Армянской_Армии_в_IV_V_вв._The_Terminology_of_the_Organizational_Structure_of_the_Armenian_Army_in_the_4-5th_centuries_А._Айвазян._Армяно-персидская_война_449_451_гг._Кампании_и_сражения._Eреван_Воскан_Ереванци_2016_СПб._Алетейя_2017._С._360-464 ''Айвазян А.'' Терминология организационной структуры Армянской Армии в IV—V вв. // А. Айвазян. Армяно-персидская война 449—451 гг. Кампании и сражения.- Eреван: Воскан Ереванци, 2016; СПб.: Алетейя, 2017.]&lt;/ref&gt;.

Бино бар ин пешина ва додаҳо, «''таҳма''» ба ҷои «''взвод''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудааст&lt;ref name=&quot;Таджикские воинские звания&quot; /&gt;.

== Ному нишони таҳмавар дар нерӯҳои мусаллаҳи кишварҳои ҷаҳон ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
File:9.AzAF-JLT.png|{{lang|az|Kiçik leytenant}}&lt;br /&gt;([[Azerbaijani Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Azerbaijan&quot;&gt;{{cite web |title=Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri hərbi qulluqçularının hərbi geyim forması və fərqləndirmə nişanları haqqında Əsasnamə |url=https://mod.gov.az//images/pdf/854d34d118da32783a511172925270d7.pdf |website=mod.gov.az |publisher=Ministry of Defense |access-date=16 February 2021 |language=az |pages=64–70 |date=25 June 2001}}&lt;/ref&gt;
File:Post-Soviet-Army-OF-1a.svg|{{lang|be|Малодшы лейтэнант}}&lt;br /&gt;{{lang|be-Latn|Malodšy liejtenant}}&lt;br /&gt;([[Belarusian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Belarus&quot;&gt;{{cite web |title=Указ Президента Республики Беларусь от 21.07.2009 N 388 &quot;О военной форме одежды, знаках различия по воинским званиям и внесении дополнений в Указ Президента Республики Беларусь от 9 июня 2006 г. N 383&quot; |url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby11/republic09/text814.htm |website=pravo.levonevsky.org/ |publisher=Government of Belarus |access-date=30 May 2021 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
File:10.RBrLF-2LT.svg|{{lang|ms|Leftenan muda}}&lt;br /&gt;([[Royal Brunei Land Force]])&lt;ref name=&quot;Brunei_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Akta angkatan bersenjata diraja Brunei (Penggal 149) |url=http://www.agc.gov.bn/AGC%20Images/LAWS/Gazette_PDF/2013/BM/b088.pdf |website=agc.gov.bn |access-date=14 July 2021 |pages=1999–2000 |language=ms |date=16 December 2013}}&lt;/ref&gt;
File:07.Kyrgyzstan Army-JLT.svg|{{lang|ky|Кенже лейтенант}}&lt;br /&gt;{{lang|ky-Latn|Kenje leytenant}}&lt;br /&gt;([[Kyrgyz Army]])&lt;ref name=&quot;Kyrgyzstan&quot;&gt;{{cite web |title=Кыргыз Республикасынын жарандарынын жалпыга бирдей аскердик милдети жөнүндө, аскердик жана альтернативдик кызматтар жөнүндө |url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/202536 |website=cbd.minjust.gov.kg/ |publisher=Ministry of Justice (Kyrgyzstan) |access-date=3 June 2021 |language=ky |date=9 February 2009}}&lt;/ref&gt;
File:Malaysia-army-OF-1a.svg|{{lang|ms|Leftenan muda}}&lt;br /&gt;([[Malaysian Army]])&lt;ref name=&quot;Malaysia_Officer&quot;&gt;{{cite web |title=Pangkat |url=http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat |website=mafhq.mil.my |publisher=Malaysian Armed Forces |access-date=4 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429231449/http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat |archive-date=29 April 2020 |language=ms |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2020-04-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200429231449/http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat }}&lt;/ref&gt;
File:Russia-Army-OF-1a-2010.svg|{{lang|ru|Mла́дший лейтена́нт}}&lt;br /&gt;{{lang|ru-Latn|Mládshiy leytenánt}}&lt;br /&gt;([[Russian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Russia_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Указ Президента Российской Федерации от 11 марта 2010 года № 293 &quot;О военной форме одежды, знаках различия военнослужащих и ведомственных знаках отличия&quot; |url=https://rg.ru/2010/03/12/forma-dok.html |website=rg.ru |publisher=Российской газеты |access-date=26 May 2021 |language=ru |date=12 March 2010}}&lt;/ref&gt;
File:Post-Soviet-Army-OF-1a.svg|{{lang|tg|Лейтенанти хурд}}&lt;br /&gt;{{lang|tg-Latn|Lejtenanti xurd}}&lt;br /&gt;([[Tajik Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Tajikistan&quot;&gt;{{cite web |title=ҚОНУНИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАР БОРАИ ЎҲДАДОРИИ УМУМИИ ҲАРБӢ ВА ХИЗМАТИ ҲАРБӢ |url=https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ |website=majmilli.tj |publisher=The National Assembly of the Republic of Tajikistan |access-date=2 June 2021 |language=tg |date=13 April 2017 |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2017-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171022032326/https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ }}&lt;/ref&gt;
File:Post-Soviet-Army-OF-1a.svg|{{lang|tk|Kiçi leýtenant}}&lt;br /&gt;([[Turkmen Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Turkmenistan&quot;&gt;{{cite web |title=TÜRKMENISTANYŇ KANUNY Harby borçlulyk we harby gulluk hakynda (Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary 2010 ý., № 3, 58-nji madda) (Türkmenistanyň 01.10.2011 ý. № 234-IV Kanuny esasynda girizilen üýtgetmeler we goşmaçalar bilen) |trans-title=LAW OF TURKMENISTAN On military service and military service (Information of the Mejlis of Turkmenistan, 2010, No. 3, Article 58) (as amended by the Law of Turkmenistan of October 1, 2011 No. 234-IV)  |url=https://milligosun.gov.tm/storage/file/04-harby-borclulyk-we-harby-gulluk-hakynda-ky9J0pKxTQ.pdf |website=milligosun.gov.tm |publisher=Ministry of Defense (Turkmenistan) |access-date=2 June 2021 |pages=28–29 |language=tk}}&lt;/ref&gt;
File:UA shoulder mark 11.svg|{{lang|uk|Молодший лейтенант}}&lt;br /&gt;{{lang|uk-Latn|Molodshyy leytenant}}&lt;br /&gt;([[Ukrainian Ground Forces]] and [[Ukrainian Air Assault Forces]])&lt;ref name=&quot;Ukraine&quot;&gt;{{cite web |title=НАКАЗ 20.11.2017 № 606 |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z1502-17#Text |website=zakon.rada.gov.ua |publisher=Ministry of Justice of Ukraine |access-date=2 June 2021 |language=uk |date=13 December 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Пайвандҳо ==
* [[Нерӯҳои мусаллаҳ]]
* [[Дараҷаи низомӣ]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
{{Дараҷаҳои низомӣ}}

[[Гурӯҳ:Нерӯҳои мусаллаҳ]]
[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]
[[Гурӯҳ:Саркардагон]]</text>
      <sha1>kbdy1pzonf8kkmdtw20ospq5wl0fsve</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489173</id>
      <parentid>1489172</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T19:29:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Omid Jeyhani moved page [[Таҳмавар]] to [[Кеҳтар таҳмадор]]: Ин дараҷа Кеҳтар таҳмадор номида мешавад.</comment>
      <origin>1489172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22998" sha1="kbdy1pzonf8kkmdtw20ospq5wl0fsve" xml:space="preserve">{{Дараҷаи низомӣ
| тасвир1         = Russia-Army-OF-1a-2010.svg
| image_size     = 100px
| зернавис1       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| тасвир2         = Russia-Airforce-OF-1a-2010.svg
| зернавис2       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]&lt;/small&gt; 
| ном             = '''Кеҳтар таҳмадор'''
| кишвар          = {{парчамбандӣ|Tajikistan}}
| нерӯ           = [[Артиш]]
| кӯтаҳнивишт     = {{lang-fa|'''کهتر تهمه‌دار‎'''}}
| rank           = [[Саркарда]]
| NATO rank      = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OF-1]]
| Non-NATO rank  = 
| бунёдшуда       = 
| бекоршуда       = 
| дараҷаи болотар = [[Таҳмадор]]
| дараҷаи пойинтар = [[Меҳтар размсоз]]
| ҳамто           = {{bulleted list|[[Новбон севум]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''ستوان سوم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Младший лейтенант''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Sub-lieutenant'' | [[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OF-1''}}|
}}

'''Кеҳтар таҳмадор''' ({{lang-fa|'''کهتر تهمه‌دار‎'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае]] [[Саркарда|афсарӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[меҳтар размсоз]] ва пойинтар аз [[таҳмадор]] дорад ва баробар бо [[новбон севум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''лейтенанти хурд''&lt;ref&gt;[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
|+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]'''
|-	
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot; | &lt;small&gt;кеҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Меҳтар размсоз]]
|width=&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot;  style=&quot;background:#bfbfbf;&quot;| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]&lt;br&gt;'''Кеҳтар таҳмадор'''
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot; | &lt;small&gt;меҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Таҳмадор]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;
|}

''Кеҳтар таҳмадор'' дар [[нерӯҳои мусаллаҳ]] маъмулан мақоми созмонии ''фармондеҳи'' ''[[таҳма]]''ро дорад, ки [[якон|якони тактикиест]], ки аз ду ё чанд [[разма]] ташкил шуда ва бахше аз [[вашт]] аст; даста&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. |accessdate=2022-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt;, взвод&lt;ref name=&quot;ВЭ-2&quot;&gt;{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 2, статья «Взвод»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П.В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1994|страницы=85|страниц=544|тираж=10 000|isbn=5-203-00299-1}}&lt;/ref&gt;.

== Вожашиносӣ ==
''Кеҳтар таҳмадор'' аз '''''кеҳтар''''' ‘''зердаст''’ ({{lang-pal|''kehtar''}} ‘''пойинтар ба мақому мартаба''’ &lt; {{lang-peo|''*kaθi̯ah-tara-''}} &lt; {{lang-peo|''*kaθi̯ah-''}} ‘''кеҳ'', ''хурд''’&lt;ref&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1383. ISBN 978-600-6143-57-6. ҷ. 4, с. 2311.&lt;/ref&gt;) + '''''таҳмадор''''' ‘''лейтенант''’ сохта шудааст.

''Таҳмадор'' аз {{lang-xpr|''tagmadār''}} ‘''фармондеҳи таҳма''’ дар сипоҳи Ашкониён навгузиниш шуда, ки дар сафолнавиштаҳои бойгонии [[Ашкониён]] аз шаҳри бостонии Нисо бозхонӣ шуда ва онро вомвожа аз юнонии бостон донистаанд: 

&lt;blockquote&gt;{{lang-xpr|''tagmadār''}} &lt; {{lang-grc|τάγματάρχης}} ‘''фармондеҳи тагма''’ &lt; {{lang-grc|τάγμα}} ‘''таҳма''’ + {{lang-xpr|''-dār''}} ‘''доранда''; ''фармондеҳ''’&lt;ref&gt;''Лившиц В. А.'' Парфянская ономастика. – СПб.: - Петербургское лингвистическое общество, 2010. – 400 с., ил. – (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1. – сс. 13; 223&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Таҳмадор''» исмест, ки бо равиши ''вожасозии таркиб'' аз [исм (''таҳма'') + пасванд (''-дор'')] сохта шудааст:

&lt;blockquote&gt;''[[таҳма]]'' ‘''нерӯ''’ &lt;small&gt;({{lang-pal|''tahm''}} ‘''нерӯманд''’ &lt; {{lang-peo|''*taxma-''}} ‘''таковар''’ &lt; √''*tak-'' ‘''тохтан''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot;&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад.'' Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-56-9. — ҷ. 2, с. 923—924&lt;/ref&gt;)&lt;/small&gt; + ''-дор'' ‘''фармондеҳ''’ &lt;small&gt;(&lt; {{lang-pal|''*dār''}} &lt; {{lang-peo|''*dār(a)-''}} &lt; ''*dārai̯a-'' «''доштан''; ''доранда''»&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/blockquote&gt;

Вожаҳои {{lang-peo|''*kāra-daranaka-''}} ‘''дорандаи сипоҳ''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;, {{lang-xpr|''tagmadār''}}, {{lang-fa|[[Сипаҳсолор|''сипаҳдор'']]}}, [[Лашкарсолор|''лашкардор'']], ''[[дарёдор]]'', [[Новдор якум|''новдор'']], ''[[размдор]]'' ''[[шаҳрдор]]'' низ бо ҳамин равиш сохта шудаанд&lt;ref&gt;''Содиқӣ'', ''Алиашраф''. Шеваҳо ва имконоти вожасозӣ дар забони форсии муъосир (5) // «Нашри дониш», хурдод ва тири 1371, шумораи 7, сс. 39 – 45&lt;/ref&gt;. 

«''Сипаҳдор'' ё ''сипоҳдор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва мутародиф бо «[[сипаҳсолор]]» ва «''фармонраво''; [[подшоҳ]]» аст ва «''сипаҳдорӣ''» низ «''амали сипаҳдор, сардории сипоҳ, фармондеҳӣ''»-ро мегуфтанд&lt;ref&gt;''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 – . 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра). ҷ. 5, с. 4034&lt;/ref&gt;. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] «''сипаҳдор''»-ро дар «[[Шоҳнома]]» ба маънои «''фармондеҳи сипоҳ''» бисёр ба кор бурдааст:

&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;''Таҳамтан ҳамон гаҳ забон баркушод'',
''Паёми сипаҳдори [[Эрон]] бидод''&lt;ref name=&quot;Шоҳнома&quot;&gt;[https://archive.org/stream/ShahnamaJildESivum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildESivum_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2007. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5.]&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;

&lt;poem&gt;''Сипаҳдори [[Турон]] чу з-он гуна дид'',
''Сабук сар аз он ҷанг берун кашид''&lt;ref name=&quot;Шоҳнома&quot; /&gt;.&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Лашкардор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва ба маънои «''идоракунанда ва фармондеҳи лашкар''» аст ва «''амалу шуғли лашкардор; нигаҳдории лашкар; фармондеҳии лашкар''»-ро «''лашкардорӣ''» мегуфтанд&lt;ref&gt;''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 – . 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра).&lt;/ref&gt;. «''Лашкардор''» дар «''Марзбоннома''» ба маънои «''фармондеҳи лашкар''» ба кор рафтааст: 
&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;«''Корҳои мамлакат ба мардони кору лашкару лашкардор рост ояд''»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa |title=''Деҳхудо'', ''Алиакбар''. Луғатномаи Деҳхудо. – Муассисаи Луғатномаи Деҳхудо, Муассисаи интишороту чопи Донишгоҳи Теҳрон, Эрон: Табаъаи “Ҷадид”, 1399 – 15 ҷ. ISBN 964-03-9617-6 |accessdate=2026-03-14 |archivedate=2024-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240828083601/https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/183737?title=%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86 }}&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Таҳмадор''» ба маънои “''фармондеҳи таҳма''” навгузиниш шуда ва мақоми созмонии ӯро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад. 

Бино бар ин пешина ва додаҳо, «''таҳма''» ба ҷои «''взвод''» ва «''таҳмадор''» ба ҷои «''лейтенант''» (аз {{lang-de|Leutenant}} &gt; {{lang-fr|lieutenant}} «''ҷонишин''») ва дар пайравӣ аз он вожаҳои «''кеҳтар таҳмадор''» ва «''[[меҳтар таҳмадор]]''» сохтаву барои ҷойгузинии [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|дараҷаҳои низомии]] «''лейтенанти хурд''» ва «''лейтенанти калон''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудаанд&lt;ref name=&quot;Таджикские воинские звания&quot;&gt;[https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани]&lt;/ref&gt;.

== Пешина ==

«''Таҳмадор''» навгузида аз {{lang-xpr|''tagmadār''}} дар [[сипоҳи Ашкониён]] ([[Соли 250 п.м.|250 то милод]] — [[224]]) аст, ки дар сафолнавиштаҳои бойгонии [[Ашкониён]] аз шаҳри бостонии Нисо бозхонӣ шуда ва онро вомвожа аз юнонии бостон донистаанд: 

&lt;blockquote&gt;{{lang-xpr|''tagmadār''}} &lt; {{lang-grc|τάγματάρχης}} ‘''фармондеҳи тагма''’ &lt; {{lang-grc|τάγμα}} ‘''таҳма''’ + {{lang-xpr|''-dār''}} ‘''доранда''; ''фармондеҳ''’&lt;ref&gt;''Лившиц В. А.'' Парфянская ономастика. – СПб.: - Петербургское лингвистическое общество, 2010. – 400 с., ил. – (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1. – сс. 13; 223&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Тагма''» ({{lang-grc|τάγμα}}) дар сипоҳи [[Византия|подшоҳии Руми Шарқӣ]] яконе номида мешуд, ки 100—500 сарбозро дар бар мегирифт. Ин истилоҳ дар паи ҷангҳои доманадори Руму Эрон дар замони Ашкониён аз румиён вом гирифта шуда ва дертар бо вожаи {{lang-xpr|''tahmīh''}}  ‘''нерӯ''’ (&lt; эронии бостон: ''*taxma-'' &lt; √''*tak-'' ‘''тохтан'', ''давидан''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt; &lt; {{lang-pal|''tahmīh''}} &lt; {{lang-fa|'''تهم'''}} [''таҳм''] ‘''нерӯманд''’&lt;ref&gt;''Фарҳанги забони тоҷикӣ''. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969.&lt;/ref&gt;) инҳамон ва бо «''нерӯ''» мутародиф гаштааст.

Дар сипоҳи [[Давлати Сосониён|Сосониён]] ([[224]]—[[651]]), ки созмони бахшбандии даҳгониро аз сипоҳи Ашкониён ба ирс бурда буд&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/1264468/К_вопросу_о_парфянском_наследии_в_сасанидском_Иране_военное_дело_On_the_Parthian_Legacy_in_Sasanian_Iran_the_Case_of_Warfare_ ''Никоноров В. П.'' К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2-5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005. С. 156]&lt;/ref&gt;, низ яке аз яконҳо ''таҳм'' ({{lang-pal|''tḥmy''}}) ном доштааст&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf |title=''Asha R.'' The Dates in the Pahlavīg and Pārsīg Inscriptions of Durā (Europos) |accessdate=2019-01-29 |archivedate=2016-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160807133914/http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf }}&lt;/ref&gt;. Ҳар ''таҳма'' 50 — 100 сарбозро дар бар мегирифта ва аз чанд ''[[разма]]'' ({{lang-pal|''radag''}}) ташкил мешуда, ки ҳар кадоме 10 сарбоз доштааст&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/35927114/Терминология_организационной_структуры_Армянской_Армии_в_IV_V_вв._The_Terminology_of_the_Organizational_Structure_of_the_Armenian_Army_in_the_4-5th_centuries_А._Айвазян._Армяно-персидская_война_449_451_гг._Кампании_и_сражения._Eреван_Воскан_Ереванци_2016_СПб._Алетейя_2017._С._360-464 ''Айвазян А.'' Терминология организационной структуры Армянской Армии в IV—V вв. // А. Айвазян. Армяно-персидская война 449—451 гг. Кампании и сражения.- Eреван: Воскан Ереванци, 2016; СПб.: Алетейя, 2017.]&lt;/ref&gt;.

Бино бар ин пешина ва додаҳо, «''таҳма''» ба ҷои «''взвод''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудааст&lt;ref name=&quot;Таджикские воинские звания&quot; /&gt;.

== Ному нишони таҳмавар дар нерӯҳои мусаллаҳи кишварҳои ҷаҳон ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
File:9.AzAF-JLT.png|{{lang|az|Kiçik leytenant}}&lt;br /&gt;([[Azerbaijani Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Azerbaijan&quot;&gt;{{cite web |title=Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri hərbi qulluqçularının hərbi geyim forması və fərqləndirmə nişanları haqqında Əsasnamə |url=https://mod.gov.az//images/pdf/854d34d118da32783a511172925270d7.pdf |website=mod.gov.az |publisher=Ministry of Defense |access-date=16 February 2021 |language=az |pages=64–70 |date=25 June 2001}}&lt;/ref&gt;
File:Post-Soviet-Army-OF-1a.svg|{{lang|be|Малодшы лейтэнант}}&lt;br /&gt;{{lang|be-Latn|Malodšy liejtenant}}&lt;br /&gt;([[Belarusian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Belarus&quot;&gt;{{cite web |title=Указ Президента Республики Беларусь от 21.07.2009 N 388 &quot;О военной форме одежды, знаках различия по воинским званиям и внесении дополнений в Указ Президента Республики Беларусь от 9 июня 2006 г. N 383&quot; |url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby11/republic09/text814.htm |website=pravo.levonevsky.org/ |publisher=Government of Belarus |access-date=30 May 2021 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
File:10.RBrLF-2LT.svg|{{lang|ms|Leftenan muda}}&lt;br /&gt;([[Royal Brunei Land Force]])&lt;ref name=&quot;Brunei_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Akta angkatan bersenjata diraja Brunei (Penggal 149) |url=http://www.agc.gov.bn/AGC%20Images/LAWS/Gazette_PDF/2013/BM/b088.pdf |website=agc.gov.bn |access-date=14 July 2021 |pages=1999–2000 |language=ms |date=16 December 2013}}&lt;/ref&gt;
File:07.Kyrgyzstan Army-JLT.svg|{{lang|ky|Кенже лейтенант}}&lt;br /&gt;{{lang|ky-Latn|Kenje leytenant}}&lt;br /&gt;([[Kyrgyz Army]])&lt;ref name=&quot;Kyrgyzstan&quot;&gt;{{cite web |title=Кыргыз Республикасынын жарандарынын жалпыга бирдей аскердик милдети жөнүндө, аскердик жана альтернативдик кызматтар жөнүндө |url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/202536 |website=cbd.minjust.gov.kg/ |publisher=Ministry of Justice (Kyrgyzstan) |access-date=3 June 2021 |language=ky |date=9 February 2009}}&lt;/ref&gt;
File:Malaysia-army-OF-1a.svg|{{lang|ms|Leftenan muda}}&lt;br /&gt;([[Malaysian Army]])&lt;ref name=&quot;Malaysia_Officer&quot;&gt;{{cite web |title=Pangkat |url=http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat |website=mafhq.mil.my |publisher=Malaysian Armed Forces |access-date=4 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429231449/http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat |archive-date=29 April 2020 |language=ms |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2020-04-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200429231449/http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat }}&lt;/ref&gt;
File:Russia-Army-OF-1a-2010.svg|{{lang|ru|Mла́дший лейтена́нт}}&lt;br /&gt;{{lang|ru-Latn|Mládshiy leytenánt}}&lt;br /&gt;([[Russian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Russia_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Указ Президента Российской Федерации от 11 марта 2010 года № 293 &quot;О военной форме одежды, знаках различия военнослужащих и ведомственных знаках отличия&quot; |url=https://rg.ru/2010/03/12/forma-dok.html |website=rg.ru |publisher=Российской газеты |access-date=26 May 2021 |language=ru |date=12 March 2010}}&lt;/ref&gt;
File:Post-Soviet-Army-OF-1a.svg|{{lang|tg|Лейтенанти хурд}}&lt;br /&gt;{{lang|tg-Latn|Lejtenanti xurd}}&lt;br /&gt;([[Tajik Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Tajikistan&quot;&gt;{{cite web |title=ҚОНУНИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАР БОРАИ ЎҲДАДОРИИ УМУМИИ ҲАРБӢ ВА ХИЗМАТИ ҲАРБӢ |url=https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ |website=majmilli.tj |publisher=The National Assembly of the Republic of Tajikistan |access-date=2 June 2021 |language=tg |date=13 April 2017 |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2017-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171022032326/https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ }}&lt;/ref&gt;
File:Post-Soviet-Army-OF-1a.svg|{{lang|tk|Kiçi leýtenant}}&lt;br /&gt;([[Turkmen Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Turkmenistan&quot;&gt;{{cite web |title=TÜRKMENISTANYŇ KANUNY Harby borçlulyk we harby gulluk hakynda (Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary 2010 ý., № 3, 58-nji madda) (Türkmenistanyň 01.10.2011 ý. № 234-IV Kanuny esasynda girizilen üýtgetmeler we goşmaçalar bilen) |trans-title=LAW OF TURKMENISTAN On military service and military service (Information of the Mejlis of Turkmenistan, 2010, No. 3, Article 58) (as amended by the Law of Turkmenistan of October 1, 2011 No. 234-IV)  |url=https://milligosun.gov.tm/storage/file/04-harby-borclulyk-we-harby-gulluk-hakynda-ky9J0pKxTQ.pdf |website=milligosun.gov.tm |publisher=Ministry of Defense (Turkmenistan) |access-date=2 June 2021 |pages=28–29 |language=tk}}&lt;/ref&gt;
File:UA shoulder mark 11.svg|{{lang|uk|Молодший лейтенант}}&lt;br /&gt;{{lang|uk-Latn|Molodshyy leytenant}}&lt;br /&gt;([[Ukrainian Ground Forces]] and [[Ukrainian Air Assault Forces]])&lt;ref name=&quot;Ukraine&quot;&gt;{{cite web |title=НАКАЗ 20.11.2017 № 606 |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z1502-17#Text |website=zakon.rada.gov.ua |publisher=Ministry of Justice of Ukraine |access-date=2 June 2021 |language=uk |date=13 December 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Пайвандҳо ==
* [[Нерӯҳои мусаллаҳ]]
* [[Дараҷаи низомӣ]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
{{Дараҷаҳои низомӣ}}

[[Гурӯҳ:Нерӯҳои мусаллаҳ]]
[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]
[[Гурӯҳ:Саркардагон]]</text>
      <sha1>kbdy1pzonf8kkmdtw20ospq5wl0fsve</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489207</id>
      <parentid>1489173</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T21:52:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ному нишони таҳмавар дар нерӯҳои мусаллаҳи кишварҳои ҷаҳон */</comment>
      <origin>1489207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23015" sha1="fam2pob5f4iifoqbg3xuz6of4964ky3" xml:space="preserve">{{Дараҷаи низомӣ
| тасвир1         = Russia-Army-OF-1a-2010.svg
| image_size     = 100px
| зернавис1       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| тасвир2         = Russia-Airforce-OF-1a-2010.svg
| зернавис2       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]&lt;/small&gt; 
| ном             = '''Кеҳтар таҳмадор'''
| кишвар          = {{парчамбандӣ|Tajikistan}}
| нерӯ           = [[Артиш]]
| кӯтаҳнивишт     = {{lang-fa|'''کهتر تهمه‌دار‎'''}}
| rank           = [[Саркарда]]
| NATO rank      = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OF-1]]
| Non-NATO rank  = 
| бунёдшуда       = 
| бекоршуда       = 
| дараҷаи болотар = [[Таҳмадор]]
| дараҷаи пойинтар = [[Меҳтар размсоз]]
| ҳамто           = {{bulleted list|[[Новбон севум]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''ستوان سوم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Младший лейтенант''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Sub-lieutenant'' | [[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OF-1''}}|
}}

'''Кеҳтар таҳмадор''' ({{lang-fa|'''کهتر تهمه‌دار‎'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае]] [[Саркарда|афсарӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[меҳтар размсоз]] ва пойинтар аз [[таҳмадор]] дорад ва баробар бо [[новбон севум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''лейтенанти хурд''&lt;ref&gt;[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
|+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]'''
|-	
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot; | &lt;small&gt;кеҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Меҳтар размсоз]]
|width=&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot;  style=&quot;background:#bfbfbf;&quot;| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]&lt;br&gt;'''Кеҳтар таҳмадор'''
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot; | &lt;small&gt;меҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Таҳмадор]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;
|}

''Кеҳтар таҳмадор'' дар [[нерӯҳои мусаллаҳ]] маъмулан мақоми созмонии ''фармондеҳи'' ''[[таҳма]]''ро дорад, ки [[якон|якони тактикиест]], ки аз ду ё чанд [[разма]] ташкил шуда ва бахше аз [[вашт]] аст; даста&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. |accessdate=2022-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt;, взвод&lt;ref name=&quot;ВЭ-2&quot;&gt;{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 2, статья «Взвод»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П.В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1994|страницы=85|страниц=544|тираж=10 000|isbn=5-203-00299-1}}&lt;/ref&gt;.

== Вожашиносӣ ==
''Кеҳтар таҳмадор'' аз '''''кеҳтар''''' ‘''зердаст''’ ({{lang-pal|''kehtar''}} ‘''пойинтар ба мақому мартаба''’ &lt; {{lang-peo|''*kaθi̯ah-tara-''}} &lt; {{lang-peo|''*kaθi̯ah-''}} ‘''кеҳ'', ''хурд''’&lt;ref&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1383. ISBN 978-600-6143-57-6. ҷ. 4, с. 2311.&lt;/ref&gt;) + '''''таҳмадор''''' ‘''лейтенант''’ сохта шудааст.

''Таҳмадор'' аз {{lang-xpr|''tagmadār''}} ‘''фармондеҳи таҳма''’ дар сипоҳи Ашкониён навгузиниш шуда, ки дар сафолнавиштаҳои бойгонии [[Ашкониён]] аз шаҳри бостонии Нисо бозхонӣ шуда ва онро вомвожа аз юнонии бостон донистаанд: 

&lt;blockquote&gt;{{lang-xpr|''tagmadār''}} &lt; {{lang-grc|τάγματάρχης}} ‘''фармондеҳи тагма''’ &lt; {{lang-grc|τάγμα}} ‘''таҳма''’ + {{lang-xpr|''-dār''}} ‘''доранда''; ''фармондеҳ''’&lt;ref&gt;''Лившиц В. А.'' Парфянская ономастика. – СПб.: - Петербургское лингвистическое общество, 2010. – 400 с., ил. – (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1. – сс. 13; 223&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Таҳмадор''» исмест, ки бо равиши ''вожасозии таркиб'' аз [исм (''таҳма'') + пасванд (''-дор'')] сохта шудааст:

&lt;blockquote&gt;''[[таҳма]]'' ‘''нерӯ''’ &lt;small&gt;({{lang-pal|''tahm''}} ‘''нерӯманд''’ &lt; {{lang-peo|''*taxma-''}} ‘''таковар''’ &lt; √''*tak-'' ‘''тохтан''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot;&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад.'' Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-56-9. — ҷ. 2, с. 923—924&lt;/ref&gt;)&lt;/small&gt; + ''-дор'' ‘''фармондеҳ''’ &lt;small&gt;(&lt; {{lang-pal|''*dār''}} &lt; {{lang-peo|''*dār(a)-''}} &lt; ''*dārai̯a-'' «''доштан''; ''доранда''»&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/blockquote&gt;

Вожаҳои {{lang-peo|''*kāra-daranaka-''}} ‘''дорандаи сипоҳ''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;, {{lang-xpr|''tagmadār''}}, {{lang-fa|[[Сипаҳсолор|''сипаҳдор'']]}}, [[Лашкарсолор|''лашкардор'']], ''[[дарёдор]]'', [[Новдор якум|''новдор'']], ''[[размдор]]'' ''[[шаҳрдор]]'' низ бо ҳамин равиш сохта шудаанд&lt;ref&gt;''Содиқӣ'', ''Алиашраф''. Шеваҳо ва имконоти вожасозӣ дар забони форсии муъосир (5) // «Нашри дониш», хурдод ва тири 1371, шумораи 7, сс. 39 – 45&lt;/ref&gt;. 

«''Сипаҳдор'' ё ''сипоҳдор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва мутародиф бо «[[сипаҳсолор]]» ва «''фармонраво''; [[подшоҳ]]» аст ва «''сипаҳдорӣ''» низ «''амали сипаҳдор, сардории сипоҳ, фармондеҳӣ''»-ро мегуфтанд&lt;ref&gt;''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 – . 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра). ҷ. 5, с. 4034&lt;/ref&gt;. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] «''сипаҳдор''»-ро дар «[[Шоҳнома]]» ба маънои «''фармондеҳи сипоҳ''» бисёр ба кор бурдааст:

&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;''Таҳамтан ҳамон гаҳ забон баркушод'',
''Паёми сипаҳдори [[Эрон]] бидод''&lt;ref name=&quot;Шоҳнома&quot;&gt;[https://archive.org/stream/ShahnamaJildESivum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildESivum_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2007. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5.]&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;

&lt;poem&gt;''Сипаҳдори [[Турон]] чу з-он гуна дид'',
''Сабук сар аз он ҷанг берун кашид''&lt;ref name=&quot;Шоҳнома&quot; /&gt;.&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Лашкардор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва ба маънои «''идоракунанда ва фармондеҳи лашкар''» аст ва «''амалу шуғли лашкардор; нигаҳдории лашкар; фармондеҳии лашкар''»-ро «''лашкардорӣ''» мегуфтанд&lt;ref&gt;''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 – . 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра).&lt;/ref&gt;. «''Лашкардор''» дар «''Марзбоннома''» ба маънои «''фармондеҳи лашкар''» ба кор рафтааст: 
&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;«''Корҳои мамлакат ба мардони кору лашкару лашкардор рост ояд''»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa |title=''Деҳхудо'', ''Алиакбар''. Луғатномаи Деҳхудо. – Муассисаи Луғатномаи Деҳхудо, Муассисаи интишороту чопи Донишгоҳи Теҳрон, Эрон: Табаъаи “Ҷадид”, 1399 – 15 ҷ. ISBN 964-03-9617-6 |accessdate=2026-03-14 |archivedate=2024-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240828083601/https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/183737?title=%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86 }}&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Таҳмадор''» ба маънои “''фармондеҳи таҳма''” навгузиниш шуда ва мақоми созмонии ӯро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад. 

Бино бар ин пешина ва додаҳо, «''таҳма''» ба ҷои «''взвод''» ва «''таҳмадор''» ба ҷои «''лейтенант''» (аз {{lang-de|Leutenant}} &gt; {{lang-fr|lieutenant}} «''ҷонишин''») ва дар пайравӣ аз он вожаҳои «''кеҳтар таҳмадор''» ва «''[[меҳтар таҳмадор]]''» сохтаву барои ҷойгузинии [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|дараҷаҳои низомии]] «''лейтенанти хурд''» ва «''лейтенанти калон''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудаанд&lt;ref name=&quot;Таджикские воинские звания&quot;&gt;[https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани]&lt;/ref&gt;.

== Пешина ==

«''Таҳмадор''» навгузида аз {{lang-xpr|''tagmadār''}} дар [[сипоҳи Ашкониён]] ([[Соли 250 п.м.|250 то милод]] — [[224]]) аст, ки дар сафолнавиштаҳои бойгонии [[Ашкониён]] аз шаҳри бостонии Нисо бозхонӣ шуда ва онро вомвожа аз юнонии бостон донистаанд: 

&lt;blockquote&gt;{{lang-xpr|''tagmadār''}} &lt; {{lang-grc|τάγματάρχης}} ‘''фармондеҳи тагма''’ &lt; {{lang-grc|τάγμα}} ‘''таҳма''’ + {{lang-xpr|''-dār''}} ‘''доранда''; ''фармондеҳ''’&lt;ref&gt;''Лившиц В. А.'' Парфянская ономастика. – СПб.: - Петербургское лингвистическое общество, 2010. – 400 с., ил. – (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1. – сс. 13; 223&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Тагма''» ({{lang-grc|τάγμα}}) дар сипоҳи [[Византия|подшоҳии Руми Шарқӣ]] яконе номида мешуд, ки 100—500 сарбозро дар бар мегирифт. Ин истилоҳ дар паи ҷангҳои доманадори Руму Эрон дар замони Ашкониён аз румиён вом гирифта шуда ва дертар бо вожаи {{lang-xpr|''tahmīh''}}  ‘''нерӯ''’ (&lt; эронии бостон: ''*taxma-'' &lt; √''*tak-'' ‘''тохтан'', ''давидан''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt; &lt; {{lang-pal|''tahmīh''}} &lt; {{lang-fa|'''تهم'''}} [''таҳм''] ‘''нерӯманд''’&lt;ref&gt;''Фарҳанги забони тоҷикӣ''. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969.&lt;/ref&gt;) инҳамон ва бо «''нерӯ''» мутародиф гаштааст.

Дар сипоҳи [[Давлати Сосониён|Сосониён]] ([[224]]—[[651]]), ки созмони бахшбандии даҳгониро аз сипоҳи Ашкониён ба ирс бурда буд&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/1264468/К_вопросу_о_парфянском_наследии_в_сасанидском_Иране_военное_дело_On_the_Parthian_Legacy_in_Sasanian_Iran_the_Case_of_Warfare_ ''Никоноров В. П.'' К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2-5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005. С. 156]&lt;/ref&gt;, низ яке аз яконҳо ''таҳм'' ({{lang-pal|''tḥmy''}}) ном доштааст&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf |title=''Asha R.'' The Dates in the Pahlavīg and Pārsīg Inscriptions of Durā (Europos) |accessdate=2019-01-29 |archivedate=2016-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160807133914/http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf }}&lt;/ref&gt;. Ҳар ''таҳма'' 50 — 100 сарбозро дар бар мегирифта ва аз чанд ''[[разма]]'' ({{lang-pal|''radag''}}) ташкил мешуда, ки ҳар кадоме 10 сарбоз доштааст&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/35927114/Терминология_организационной_структуры_Армянской_Армии_в_IV_V_вв._The_Terminology_of_the_Organizational_Structure_of_the_Armenian_Army_in_the_4-5th_centuries_А._Айвазян._Армяно-персидская_война_449_451_гг._Кампании_и_сражения._Eреван_Воскан_Ереванци_2016_СПб._Алетейя_2017._С._360-464 ''Айвазян А.'' Терминология организационной структуры Армянской Армии в IV—V вв. // А. Айвазян. Армяно-персидская война 449—451 гг. Кампании и сражения.- Eреван: Воскан Ереванци, 2016; СПб.: Алетейя, 2017.]&lt;/ref&gt;.

Бино бар ин пешина ва додаҳо, «''таҳма''» ба ҷои «''взвод''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудааст&lt;ref name=&quot;Таджикские воинские звания&quot; /&gt;.

== Ному нишони ''Кеҳтар таҳмадор'' дар нерӯҳои мусаллаҳи кишварҳои ҷаҳон ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
File:9.AzAF-JLT.png|{{lang|az|Kiçik leytenant}}&lt;br /&gt;([[Azerbaijani Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Azerbaijan&quot;&gt;{{cite web |title=Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri hərbi qulluqçularının hərbi geyim forması və fərqləndirmə nişanları haqqında Əsasnamə |url=https://mod.gov.az//images/pdf/854d34d118da32783a511172925270d7.pdf |website=mod.gov.az |publisher=Ministry of Defense |access-date=16 February 2021 |language=az |pages=64–70 |date=25 June 2001}}&lt;/ref&gt;
File:Post-Soviet-Army-OF-1a.svg|{{lang|be|Малодшы лейтэнант}}&lt;br /&gt;{{lang|be-Latn|Malodšy liejtenant}}&lt;br /&gt;([[Belarusian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Belarus&quot;&gt;{{cite web |title=Указ Президента Республики Беларусь от 21.07.2009 N 388 &quot;О военной форме одежды, знаках различия по воинским званиям и внесении дополнений в Указ Президента Республики Беларусь от 9 июня 2006 г. N 383&quot; |url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby11/republic09/text814.htm |website=pravo.levonevsky.org/ |publisher=Government of Belarus |access-date=30 May 2021 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
File:10.RBrLF-2LT.svg|{{lang|ms|Leftenan muda}}&lt;br /&gt;([[Royal Brunei Land Force]])&lt;ref name=&quot;Brunei_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Akta angkatan bersenjata diraja Brunei (Penggal 149) |url=http://www.agc.gov.bn/AGC%20Images/LAWS/Gazette_PDF/2013/BM/b088.pdf |website=agc.gov.bn |access-date=14 July 2021 |pages=1999–2000 |language=ms |date=16 December 2013}}&lt;/ref&gt;
File:07.Kyrgyzstan Army-JLT.svg|{{lang|ky|Кенже лейтенант}}&lt;br /&gt;{{lang|ky-Latn|Kenje leytenant}}&lt;br /&gt;([[Kyrgyz Army]])&lt;ref name=&quot;Kyrgyzstan&quot;&gt;{{cite web |title=Кыргыз Республикасынын жарандарынын жалпыга бирдей аскердик милдети жөнүндө, аскердик жана альтернативдик кызматтар жөнүндө |url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/202536 |website=cbd.minjust.gov.kg/ |publisher=Ministry of Justice (Kyrgyzstan) |access-date=3 June 2021 |language=ky |date=9 February 2009}}&lt;/ref&gt;
File:Malaysia-army-OF-1a.svg|{{lang|ms|Leftenan muda}}&lt;br /&gt;([[Malaysian Army]])&lt;ref name=&quot;Malaysia_Officer&quot;&gt;{{cite web |title=Pangkat |url=http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat |website=mafhq.mil.my |publisher=Malaysian Armed Forces |access-date=4 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429231449/http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat |archive-date=29 April 2020 |language=ms |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2020-04-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200429231449/http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat }}&lt;/ref&gt;
File:Russia-Army-OF-1a-2010.svg|{{lang|ru|Mла́дший лейтена́нт}}&lt;br /&gt;{{lang|ru-Latn|Mládshiy leytenánt}}&lt;br /&gt;([[Russian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Russia_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Указ Президента Российской Федерации от 11 марта 2010 года № 293 &quot;О военной форме одежды, знаках различия военнослужащих и ведомственных знаках отличия&quot; |url=https://rg.ru/2010/03/12/forma-dok.html |website=rg.ru |publisher=Российской газеты |access-date=26 May 2021 |language=ru |date=12 March 2010}}&lt;/ref&gt;
File:Post-Soviet-Army-OF-1a.svg|{{lang|tg|Лейтенанти хурд}}&lt;br /&gt;{{lang|tg-Latn|Lejtenanti xurd}}&lt;br /&gt;([[Tajik Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Tajikistan&quot;&gt;{{cite web |title=ҚОНУНИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАР БОРАИ ЎҲДАДОРИИ УМУМИИ ҲАРБӢ ВА ХИЗМАТИ ҲАРБӢ |url=https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ |website=majmilli.tj |publisher=The National Assembly of the Republic of Tajikistan |access-date=2 June 2021 |language=tg |date=13 April 2017 |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2017-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171022032326/https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ }}&lt;/ref&gt;
File:Post-Soviet-Army-OF-1a.svg|{{lang|tk|Kiçi leýtenant}}&lt;br /&gt;([[Turkmen Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Turkmenistan&quot;&gt;{{cite web |title=TÜRKMENISTANYŇ KANUNY Harby borçlulyk we harby gulluk hakynda (Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary 2010 ý., № 3, 58-nji madda) (Türkmenistanyň 01.10.2011 ý. № 234-IV Kanuny esasynda girizilen üýtgetmeler we goşmaçalar bilen) |trans-title=LAW OF TURKMENISTAN On military service and military service (Information of the Mejlis of Turkmenistan, 2010, No. 3, Article 58) (as amended by the Law of Turkmenistan of October 1, 2011 No. 234-IV)  |url=https://milligosun.gov.tm/storage/file/04-harby-borclulyk-we-harby-gulluk-hakynda-ky9J0pKxTQ.pdf |website=milligosun.gov.tm |publisher=Ministry of Defense (Turkmenistan) |access-date=2 June 2021 |pages=28–29 |language=tk}}&lt;/ref&gt;
File:UA shoulder mark 11.svg|{{lang|uk|Молодший лейтенант}}&lt;br /&gt;{{lang|uk-Latn|Molodshyy leytenant}}&lt;br /&gt;([[Ukrainian Ground Forces]] and [[Ukrainian Air Assault Forces]])&lt;ref name=&quot;Ukraine&quot;&gt;{{cite web |title=НАКАЗ 20.11.2017 № 606 |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z1502-17#Text |website=zakon.rada.gov.ua |publisher=Ministry of Justice of Ukraine |access-date=2 June 2021 |language=uk |date=13 December 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Пайвандҳо ==
* [[Нерӯҳои мусаллаҳ]]
* [[Дараҷаи низомӣ]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
{{Дараҷаҳои низомӣ}}

[[Гурӯҳ:Нерӯҳои мусаллаҳ]]
[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]
[[Гурӯҳ:Саркардагон]]</text>
      <sha1>fam2pob5f4iifoqbg3xuz6of4964ky3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размдор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214282</id>
    <revision>
      <id>1489187</id>
      <parentid>1488035</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T20:43:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ислоҳи мақола, ислоҳи манобеъ</comment>
      <origin>1489187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21159" sha1="axdhwivod29szn3rlixvlgc82kqc2vy" xml:space="preserve">{{Дараҷаи низомӣ
| тасвир1         = Russia-Army-OR-8-2010.svg
| image_size     = 100px
| зернавис1       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| тасвир2         = Russia-Airforce-OR-8-2010.svg
| зернавис2       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]&lt;/small&gt; 
| ном             = '''Размдор'''
| кишвар          = {{парчамбандӣ|Tajikistan}}
| нерӯ           = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]]
| кӯтаҳнивишт     = {{lang-fa|'''رزم‌دار'''}}
| rank           = 
| NATO rank      = [[Ranks and insignia of NATO armies enlisted#Other/Enlisted ranks (OR 1–9)|OR-8]]
| Non-NATO rank  = 
| бунёдшуда       = 
| бекоршуда       = 
| дараҷаи болотар = [[Размсоз]]
| дараҷаи пойинтар = [[Меҳтар размовар]]
| ҳамто           = {{bulleted list|[[Меҳновёр]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''استوار دوم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Старшина''|{{парчамбандӣ|USA}} ''First sergeant	Master sergeant'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-8''}}|
}}

'''Размдор''' ({{lang-fa|'''رزم‌دار'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае размоварӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[меҳтар размовар]] ва пойинтар аз [[размсоз]] дорад ва баробар бо [[меҳновёр]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''страшина''&lt;ref&gt;[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
|+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]'''
|-	
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot; | &lt;small&gt;кеҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Меҳтар размовар]]
|width=&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot;  style=&quot;background:#bfbfbf;&quot;| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|50px]]&lt;br&gt;'''Размдор'''
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot; | &lt;small&gt;меҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Размсоз]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;
|}

''Размдор'' дар нерӯҳои мусаллаҳ маъмулан мақоми ''меҳтарии'' ''[[вашт]]''ро дорад, ки [[якон|яконе зербахш]]ест, ки аз ду ё бештар [[таҳм]] ташкил шуда ва бахше аз [[гурдон]] ё яконе мустақил аст; гурӯҳон&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392.|accessdate=2018-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt;, рота&lt;ref name=&quot;ВЭ-7&quot;&gt;{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 7, статья «Рота»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П.В. Грачёв]]|место= М.|издательство=Воениздат|год=2003|страницы=282-283|страниц=735|тираж=10000|isbn=5-203-001874-X}}&lt;/ref&gt;.

''[[Меҳтар]]'' мақомест расмӣ дар ҳар [[вашт]] ([[Батарея|оташбор]]) аз нерӯҳои мусаллаҳ, ки масъули омодасозии сарбозону размафзору ҷангафзорҳор ва созмондиҳандаи мустақими назму тартибот дар маҳалли истиқрори ''вашт'' ва сардори мустақими [[размовар]]ону [[сарбоз]]они якони худ аст. Ҳамчунин размдорон кормандони «[[омод]]гоҳ» ҳастанд, ки он созмоне дар артиш аст, ки масъули фароҳамсозӣ, нигаҳдорӣ ва таҳвили хӯроку пӯшоку ҷангафзорҳои мавриди ниёзи яконҳо ва маҳалли анҷоми хадамоти пуштибони фаннии нерӯҳо аст&lt;ref&gt;{{книга|автор=Ғуломҳусайн Садрии Афшор, Насрин Ҳакамӣ, Настаран Ҳакамӣ|часть=Том 1, статья «Омодгоҳ»|заглавие=Фарҳангномаи форсӣ: вожагон ва аълом|ответственный=Под ред. Ғуломҳусайн Садрии Афшор|место = Теҳрон |издательство=«Фарҳанги муъосир»|год=1388|страницы=91|страниц= |тираж= |isbn=978-964-8637-92-2}}&lt;/ref&gt;.

== Вожашиносӣ ==

«''Размдор''» ба маънои ‘''ҷанговар''; ''ҷангҷӯ''; ''размӣ''’ аст&lt;ref name=&quot;Луғатнома&quot;&gt;{{Cite web |url=https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/163270?title=%D8%B1%D8%B2%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1 |title=''Деҳхудо'', ''Алиакбар''. Луғатномаи Деҳхудо (нусхаи диҷитол) бар асоси нусхаи физикии 15-ҷилдии интишори соли 1377. — Муассисаи Луғатномаи Деҳхудо ва Маркази байнулмилалии омӯзиши забони форсии Донишгоҳи Теҳрон, 1399. |accessdate=2024-08-16 |archivedate=2024-08-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240816145845/https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/163270?title=%D8%B1%D8%B2%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1 }}&lt;/ref&gt; ва аз як вожа ва як пасванд сохта шудаву мақулаи дастурии он исм ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + пасванд (''-дор'')] аст. Дар сохти ин исм аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст:

&lt;blockquote&gt;''[[разм]]'' ({{lang-pal|''razm''}}  &lt; {{lang-peo|''*razma-''}} ‘''[[разма]]''’ &lt; [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' ‘''ороиши ҷангӣ''’ аз √''*raź-'' ‘''оростан''’&lt;ref&gt;{{книга | автор = Эдельман Д. И. | заглавие  = Этимологический словарь иранских языков | ссылка =  | ответственный = Институт языкознания РАН | издание = | место = М. | издательство = «Восточная литература» | год = 2020 | том = 6 (p—r̥) | страницы  = 436 | страниц = 463 | серия = | isbn =5-02-018124-2; ISBN 978-5-02-039863-4 (в пер.) | тираж = 500 | ref = }}&lt;/ref&gt;) + ''-дор'' ({{lang-pal|''dār''}} &lt; {{lang-peo|*''dār(a)-''}} &lt; эронии бостон: ''*dārai̯a-'' ‘''доранда''’), ки ба исм афзуда мешавад ва умуман маънии «''нигаҳдоранда''»-ро мерасонад&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ensani.ir/fa/article/293410/%D8%B4%DB%8C%D9%88%D9%87-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D9%85%DA%A9%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%AA-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-5- |title=''Содиқӣ'', ''Алиашраф''. Шеваҳо ва имконоти вожасозӣ дар забони форсии муъосир (5) // «Нашри дониш», хурдод ва тири 1371, шумораи 7, сс. 39 – 45. |accessdate=2021-12-11 |archivedate=2021-12-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211211160508/http://ensani.ir/fa/article/293410/%D8%B4%DB%8C%D9%88%D9%87-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D9%85%DA%A9%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%AA-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-5- }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Вожасозӣ бо пасванди «''-дор''» аз куҳантарин замонҳо ба кор меравад. Чунончи, дар [[забони эронии бостон]] «''*kāra-dāranaka-''» ‘''дорандаи сипоҳ, сипаҳдор''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot;&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад.'' Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-56-9. — ҷ. 2, с. 1244—1245&lt;/ref&gt;) ва дар {{lang-fa|[[Сипаҳсолор|«''сипаҳдор''»]]}} ва [[Лашкарсолор|«''лашкардор''»]] бо ҳамин пасванд сохта шудаанд&lt;ref&gt;''Содиқӣ'', ''Алиашраф''. Шеваҳо ва имконоти вожасозӣ дар забони форсии муъосир (5) // «Нашри дониш», хурдод ва тири 1371, шумораи 7, сс. 39 – 45&lt;/ref&gt; ва ''размдор'' дар қиёс бо онҳо сохта шудааст. 

''Сипаҳдор'' ё ''сипоҳдор'' аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва мутародиф бо ''сипаҳсолор'' ва «''фармонраво''; ''подшоҳ''» аст ва ''сипаҳдорӣ'' низ «''амали сипаҳдор'', ''сардории сипоҳ'', ''фармондеҳӣ''»-ро мегуфтанд&lt;ref name=&quot;Сухан&quot;&gt;''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 –. 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра).&lt;/ref&gt;. Чунончи, Фирдавсӣ «''сипаҳдор''»-ро ба маънои «''фармондеҳи сипоҳ''» бисёр ба кор бурдааст:

&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;''Таҳамтан ҳамон гаҳ забон баркушод'',
''Паёми сипаҳдори Эрон бидод''&lt;ref name=&quot;Шоҳнома&quot;&gt;''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2007. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ISBN 978-99947-32-84-5&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;''Сипаҳдори Турон чу з-он гуна дид'',
''Сабук сар аз он ҷанг берун кашид''&lt;ref name=&quot;Шоҳнома&quot; /&gt;.&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Лашкардор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва ба маънои «''идоракунанда ва фармондеҳи лашкар''» аст ва «''амалу шуғли лашкардор''; ''нигаҳдории лашкар''; ''фармондеҳии лашкар''»-ро «''лашкардорӣ''» мегуфтанд&lt;ref name=&quot;Сухан&quot; /&gt;. ''Лашкардор'' дар «Марзбоннома» ба маънои «''фармондеҳи лашкар''» ба кор рафтааст:
&lt;blockquote&gt;«''Корҳои мамлакат ба мардони кору лашкару лашкардор рост ояд''»&lt;ref name=&quot;Луғатнома&quot; /&gt;.&lt;/blockquote&gt;

''Размдор'' ҳамчун  дараҷаи низомӣ соли 1991 дар нерӯҳои заминиву ҳавоии [[Сипоҳи посдорони Инқилоби исломӣ|Сипоҳи посдорон]] ҷорӣ шуда&lt;ref name=&quot;Сухан&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 |title=Қонуни муқаррароти истихдомии Сипоҳи посдорони инқилоби исломӣ |accessdate=2021-12-12 |archivedate=2013-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130814072556/http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 }}&lt;/ref&gt; ва ду рутба дорад, ки баробар бо [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|рутбаҳои зерин]] дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ҳастанд:

# ''размдори дувум'' = [[Размдор|''старшина'']];
# ''размдори якум'' = [[Размсоз|''прапоршик'']].

Бино бар ин, «''размдор''» барои ҷойгузинии дараҷаи низомии «''старшина''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Вазорати дифоъи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудааст&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}&lt;/ref&gt;.

== Пешина ==

{| class=&quot;infobox bordered&quot; style=&quot;width: 24em&quot;
!colspan='3' style=&quot;text-align:center; background:#cce&quot; |'''[[Сипоҳи Ҳахоманишиён]]'''
|-
|colspan='3'|
|-
! [[Якон]]ҳо
! Шумори нерӯҳо
! Фармондеҳ
|-
| [[Разма|''*daθa-'']]
| 10 сарбоз
| ''*daθapati-''
|-
| [[Вашт|''*θata-'']]
| 100 сарбоз
| [[Сарвон|''*θatapati-'']]
|-
| [[Ҳанг|''*hazāra-'']]
| 1 000 сарбоз
| [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']]
|-
|[[Гунд|''*baivara-'']]
| 10 000 сарбоз
|[[Гундсолор|''*baivarapati-'']]
|-
| [[Сипоҳ|''*spāda-'']]
| 60 000 сарбоз
| [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']]
|}

Мақоми [[Фармондеҳи разма|фармондеҳии разма]] нахустин бор дар [[сипоҳи Ҳахоманишиён]] (550 – 330 то милод) падид омадааст. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён ({{lang-peo|''*spāda-''}} [''сипоҳ'']), ки бар бахшбандии даҳгонӣ созмон ёфта буд, аз 10 сарбоз як [[разма|''*daθa-'']] [''даҳа''] ташкил мешуд, ки сардораш [[Размовар|''*daθapati-'']] [''даҳабад''] буд&lt;ref name=&quot;Hinz&quot;&gt;''W. Hinz'', Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975.&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''даҳа'' як [[вашт|''*θata-'']] [''сада''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Сарвашт|''*θatapati-'']] [''садабад''] буд&lt;ref name=&quot;Hinz&quot; /&gt;. Аз 10 ''сада'' як [[ҳанг|''*hazāra-'']] [''ҳазора''] ташкил мешуд, ки онро [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] [''ҳазорабад''] фармондеҳӣ мекард&lt;ref name=&quot;Marquart&quot;&gt;''J. Marquart'', Untersuchungen zur Geschichte von Eran I, Göttingen, 1896.&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''ҳазора'' як [[лашкар|''*baivara-'']] [''бевара''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Лашкарсолор|''*baivarapati-'']] [''беварабад''] буд&lt;ref name=&quot;Marquart&quot; /&gt;. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] [''сипаҳбад''] буд&lt;ref&gt;''Шаҳбозӣ, Алиризо Шопур''. Ҷанг дар Эрони бостон // Ҷусторҳои эроншиносӣ. Теҳрон: Китоби марҷаъ, 1391. – саҳ. 55 – 95&lt;/ref&gt;.

Агар шумори нерӯҳои ин яконҳоро бо воҳидҳои низомии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, ''даҳа'' бо [[Разма|''отделение'']], ''сада'' бо [[Вашт|''рота'']], ''ҳазора'' бо [[Ҳанг|''полк'']], ''бевара'' бо [[Лашкар|''дивизия'']] ва ''сипоҳ'' бо [[Артиш|''армия'']] баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, ''даҳабад'' бо [[размовар|''сержант'']] ё [[размдор|''старшина'']], ''садабад'' бо [[Таҳмдор|''лейтенант'']] ё [[Сарвашт|''капитан'']], ''ҳазорабад'' бо [[Саргурд|''майор'']] ё [[Сарҳанг|''полковник'']], ''беварабад'' бо [[гундсолор|''генерал-майор'']] ё [[лашкарсолор|''генерал-лейтенант'']] ва ''сипаҳбад'' бо [[сипаҳсолор|''генерал-полковник'']] ё [[артишсолор|''генерали артиш'']] баробар мешаванд.

''Сержант'' ({{lang-fr|sergent}}, аз {{lang-la|serviens}}) худ ба маънои «''чокар'', ''хидматгор'', ''хидматгузор''» аст ва ҳамчун рутба нахустин бор дар асри XV дар артиши [[Фаронса]] ва сипас артишҳои [[Олмон]] ва [[Бритониё]] ба кор рафтааст. Дар садаҳои миёна дар нерӯҳои муздур ва артиши кишварҳои урупоӣ шаш намуд ''сержант'' хидмат мекард:

# дар [[разма]]ҳо — [[размёр|''капрал'']] ё [[кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']]. 
# дар [[таҳм]]ҳо — [[размовар|''сержант'']]. 
# дар [[вашт]]ҳо — ''мастер-сержант'' ё [[меҳтар размовар|''сержанти калон'']]. 
# дар [[гурдон]]ҳо — [[размдор|''штаб-сержант'']]. 
# дар [[ҳанг]]ҳо — [[размсоз|''сержант-майор'']], ки дертар [[саргурд|''майор'']] номида шуд. 
# дар ситоди ''сарфармондеҳи артиш'' ([[артишсолор|''капитан-генерал'']]) — ''генерал-сержант-майор'', ки дертар [[гундсолор|''генерал-майор'']] номида шуд.

Дар [[Артиши Сурх]] дараҷаи «''сержант''»  ҳамчун рутбаи шахсӣ [[2 ноябр]]и [[соли 1940]] ҷорӣ шуда буд.

Дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ин дараҷа [[23 феврал]]и [[соли 1993]] ҷорӣ шудаву чаҳор рутба дорад: 
#  [[Кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']], 
#  [[Размовар|''сержант'']], 
#  [[Меҳтар размовар|''сержанти калон'']], 
#  [[Размдор|''старшина'']].

Дар нерӯҳои мусаллаҳ барои фармондеҳии ҳар ягони размӣ мақоми созмоние дар назар гирифта шудааст. Бино бар ойинномаҳои низомӣ, мақоми созмонии размоварон фармондеҳии рада, тонк, зиреҳпӯш ва дигарҳо аст.

Дараҷаи «''старшина''» ({{lang-ru|''старшина''}}, аз {{lang-ru|''старший''}} — ''меҳтар'') ҳамчун рутбаи фардӣ дар [[Артиши Сурх]] [[соли 1935]] ҷорӣ шуда буд. Дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ин дараҷа [[23 феврал]]и [[соли 1993]] ҷорӣ шудааст. Ин дараҷаро ба беҳтарин [[меҳтар размовар|''сержантҳои калон'']] медиҳанд, ки дар мақомҳои созмонии сержантӣ на камтар аз 6 моҳ хидмат карда бошанд ё дар мақоме таъйин шуда бошанд, ки бино бар созмони низомӣ дараҷаи ''старшина'' муқаррар шуда бошад.

== Пайвандҳо ==
* [[Нерӯҳои мусаллаҳ]]
* [[Дараҷаи низомӣ]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]
{{Дараҷаҳои низомӣ}}
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]
[[Гурӯҳ:Размоварон]]</text>
      <sha1>axdhwivod29szn3rlixvlgc82kqc2vy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489188</id>
      <parentid>1489187</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T20:44:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Omid Jeyhani moved page [[Размозмо]] to [[Размдор]]: Ин дараҷа аз ин пас Размдор номида мешавад.</comment>
      <origin>1489187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21159" sha1="axdhwivod29szn3rlixvlgc82kqc2vy" xml:space="preserve">{{Дараҷаи низомӣ
| тасвир1         = Russia-Army-OR-8-2010.svg
| image_size     = 100px
| зернавис1       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| тасвир2         = Russia-Airforce-OR-8-2010.svg
| зернавис2       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]&lt;/small&gt; 
| ном             = '''Размдор'''
| кишвар          = {{парчамбандӣ|Tajikistan}}
| нерӯ           = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]]
| кӯтаҳнивишт     = {{lang-fa|'''رزم‌دار'''}}
| rank           = 
| NATO rank      = [[Ranks and insignia of NATO armies enlisted#Other/Enlisted ranks (OR 1–9)|OR-8]]
| Non-NATO rank  = 
| бунёдшуда       = 
| бекоршуда       = 
| дараҷаи болотар = [[Размсоз]]
| дараҷаи пойинтар = [[Меҳтар размовар]]
| ҳамто           = {{bulleted list|[[Меҳновёр]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''استوار دوم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Старшина''|{{парчамбандӣ|USA}} ''First sergeant	Master sergeant'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-8''}}|
}}

'''Размдор''' ({{lang-fa|'''رزم‌دار'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае размоварӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[меҳтар размовар]] ва пойинтар аз [[размсоз]] дорад ва баробар бо [[меҳновёр]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''страшина''&lt;ref&gt;[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
|+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]'''
|-	
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot; | &lt;small&gt;кеҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Меҳтар размовар]]
|width=&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot;  style=&quot;background:#bfbfbf;&quot;| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|50px]]&lt;br&gt;'''Размдор'''
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot; | &lt;small&gt;меҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Размсоз]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;
|}

''Размдор'' дар нерӯҳои мусаллаҳ маъмулан мақоми ''меҳтарии'' ''[[вашт]]''ро дорад, ки [[якон|яконе зербахш]]ест, ки аз ду ё бештар [[таҳм]] ташкил шуда ва бахше аз [[гурдон]] ё яконе мустақил аст; гурӯҳон&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392.|accessdate=2018-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt;, рота&lt;ref name=&quot;ВЭ-7&quot;&gt;{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 7, статья «Рота»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П.В. Грачёв]]|место= М.|издательство=Воениздат|год=2003|страницы=282-283|страниц=735|тираж=10000|isbn=5-203-001874-X}}&lt;/ref&gt;.

''[[Меҳтар]]'' мақомест расмӣ дар ҳар [[вашт]] ([[Батарея|оташбор]]) аз нерӯҳои мусаллаҳ, ки масъули омодасозии сарбозону размафзору ҷангафзорҳор ва созмондиҳандаи мустақими назму тартибот дар маҳалли истиқрори ''вашт'' ва сардори мустақими [[размовар]]ону [[сарбоз]]они якони худ аст. Ҳамчунин размдорон кормандони «[[омод]]гоҳ» ҳастанд, ки он созмоне дар артиш аст, ки масъули фароҳамсозӣ, нигаҳдорӣ ва таҳвили хӯроку пӯшоку ҷангафзорҳои мавриди ниёзи яконҳо ва маҳалли анҷоми хадамоти пуштибони фаннии нерӯҳо аст&lt;ref&gt;{{книга|автор=Ғуломҳусайн Садрии Афшор, Насрин Ҳакамӣ, Настаран Ҳакамӣ|часть=Том 1, статья «Омодгоҳ»|заглавие=Фарҳангномаи форсӣ: вожагон ва аълом|ответственный=Под ред. Ғуломҳусайн Садрии Афшор|место = Теҳрон |издательство=«Фарҳанги муъосир»|год=1388|страницы=91|страниц= |тираж= |isbn=978-964-8637-92-2}}&lt;/ref&gt;.

== Вожашиносӣ ==

«''Размдор''» ба маънои ‘''ҷанговар''; ''ҷангҷӯ''; ''размӣ''’ аст&lt;ref name=&quot;Луғатнома&quot;&gt;{{Cite web |url=https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/163270?title=%D8%B1%D8%B2%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1 |title=''Деҳхудо'', ''Алиакбар''. Луғатномаи Деҳхудо (нусхаи диҷитол) бар асоси нусхаи физикии 15-ҷилдии интишори соли 1377. — Муассисаи Луғатномаи Деҳхудо ва Маркази байнулмилалии омӯзиши забони форсии Донишгоҳи Теҳрон, 1399. |accessdate=2024-08-16 |archivedate=2024-08-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240816145845/https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/163270?title=%D8%B1%D8%B2%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1 }}&lt;/ref&gt; ва аз як вожа ва як пасванд сохта шудаву мақулаи дастурии он исм ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + пасванд (''-дор'')] аст. Дар сохти ин исм аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст:

&lt;blockquote&gt;''[[разм]]'' ({{lang-pal|''razm''}}  &lt; {{lang-peo|''*razma-''}} ‘''[[разма]]''’ &lt; [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' ‘''ороиши ҷангӣ''’ аз √''*raź-'' ‘''оростан''’&lt;ref&gt;{{книга | автор = Эдельман Д. И. | заглавие  = Этимологический словарь иранских языков | ссылка =  | ответственный = Институт языкознания РАН | издание = | место = М. | издательство = «Восточная литература» | год = 2020 | том = 6 (p—r̥) | страницы  = 436 | страниц = 463 | серия = | isbn =5-02-018124-2; ISBN 978-5-02-039863-4 (в пер.) | тираж = 500 | ref = }}&lt;/ref&gt;) + ''-дор'' ({{lang-pal|''dār''}} &lt; {{lang-peo|*''dār(a)-''}} &lt; эронии бостон: ''*dārai̯a-'' ‘''доранда''’), ки ба исм афзуда мешавад ва умуман маънии «''нигаҳдоранда''»-ро мерасонад&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ensani.ir/fa/article/293410/%D8%B4%DB%8C%D9%88%D9%87-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D9%85%DA%A9%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%AA-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-5- |title=''Содиқӣ'', ''Алиашраф''. Шеваҳо ва имконоти вожасозӣ дар забони форсии муъосир (5) // «Нашри дониш», хурдод ва тири 1371, шумораи 7, сс. 39 – 45. |accessdate=2021-12-11 |archivedate=2021-12-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211211160508/http://ensani.ir/fa/article/293410/%D8%B4%DB%8C%D9%88%D9%87-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D9%85%DA%A9%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%AA-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-5- }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Вожасозӣ бо пасванди «''-дор''» аз куҳантарин замонҳо ба кор меравад. Чунончи, дар [[забони эронии бостон]] «''*kāra-dāranaka-''» ‘''дорандаи сипоҳ, сипаҳдор''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot;&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад.'' Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-56-9. — ҷ. 2, с. 1244—1245&lt;/ref&gt;) ва дар {{lang-fa|[[Сипаҳсолор|«''сипаҳдор''»]]}} ва [[Лашкарсолор|«''лашкардор''»]] бо ҳамин пасванд сохта шудаанд&lt;ref&gt;''Содиқӣ'', ''Алиашраф''. Шеваҳо ва имконоти вожасозӣ дар забони форсии муъосир (5) // «Нашри дониш», хурдод ва тири 1371, шумораи 7, сс. 39 – 45&lt;/ref&gt; ва ''размдор'' дар қиёс бо онҳо сохта шудааст. 

''Сипаҳдор'' ё ''сипоҳдор'' аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва мутародиф бо ''сипаҳсолор'' ва «''фармонраво''; ''подшоҳ''» аст ва ''сипаҳдорӣ'' низ «''амали сипаҳдор'', ''сардории сипоҳ'', ''фармондеҳӣ''»-ро мегуфтанд&lt;ref name=&quot;Сухан&quot;&gt;''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 –. 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра).&lt;/ref&gt;. Чунончи, Фирдавсӣ «''сипаҳдор''»-ро ба маънои «''фармондеҳи сипоҳ''» бисёр ба кор бурдааст:

&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;''Таҳамтан ҳамон гаҳ забон баркушод'',
''Паёми сипаҳдори Эрон бидод''&lt;ref name=&quot;Шоҳнома&quot;&gt;''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2007. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ISBN 978-99947-32-84-5&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;''Сипаҳдори Турон чу з-он гуна дид'',
''Сабук сар аз он ҷанг берун кашид''&lt;ref name=&quot;Шоҳнома&quot; /&gt;.&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Лашкардор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва ба маънои «''идоракунанда ва фармондеҳи лашкар''» аст ва «''амалу шуғли лашкардор''; ''нигаҳдории лашкар''; ''фармондеҳии лашкар''»-ро «''лашкардорӣ''» мегуфтанд&lt;ref name=&quot;Сухан&quot; /&gt;. ''Лашкардор'' дар «Марзбоннома» ба маънои «''фармондеҳи лашкар''» ба кор рафтааст:
&lt;blockquote&gt;«''Корҳои мамлакат ба мардони кору лашкару лашкардор рост ояд''»&lt;ref name=&quot;Луғатнома&quot; /&gt;.&lt;/blockquote&gt;

''Размдор'' ҳамчун  дараҷаи низомӣ соли 1991 дар нерӯҳои заминиву ҳавоии [[Сипоҳи посдорони Инқилоби исломӣ|Сипоҳи посдорон]] ҷорӣ шуда&lt;ref name=&quot;Сухан&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 |title=Қонуни муқаррароти истихдомии Сипоҳи посдорони инқилоби исломӣ |accessdate=2021-12-12 |archivedate=2013-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130814072556/http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 }}&lt;/ref&gt; ва ду рутба дорад, ки баробар бо [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|рутбаҳои зерин]] дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ҳастанд:

# ''размдори дувум'' = [[Размдор|''старшина'']];
# ''размдори якум'' = [[Размсоз|''прапоршик'']].

Бино бар ин, «''размдор''» барои ҷойгузинии дараҷаи низомии «''старшина''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Вазорати дифоъи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудааст&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}&lt;/ref&gt;.

== Пешина ==

{| class=&quot;infobox bordered&quot; style=&quot;width: 24em&quot;
!colspan='3' style=&quot;text-align:center; background:#cce&quot; |'''[[Сипоҳи Ҳахоманишиён]]'''
|-
|colspan='3'|
|-
! [[Якон]]ҳо
! Шумори нерӯҳо
! Фармондеҳ
|-
| [[Разма|''*daθa-'']]
| 10 сарбоз
| ''*daθapati-''
|-
| [[Вашт|''*θata-'']]
| 100 сарбоз
| [[Сарвон|''*θatapati-'']]
|-
| [[Ҳанг|''*hazāra-'']]
| 1 000 сарбоз
| [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']]
|-
|[[Гунд|''*baivara-'']]
| 10 000 сарбоз
|[[Гундсолор|''*baivarapati-'']]
|-
| [[Сипоҳ|''*spāda-'']]
| 60 000 сарбоз
| [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']]
|}

Мақоми [[Фармондеҳи разма|фармондеҳии разма]] нахустин бор дар [[сипоҳи Ҳахоманишиён]] (550 – 330 то милод) падид омадааст. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён ({{lang-peo|''*spāda-''}} [''сипоҳ'']), ки бар бахшбандии даҳгонӣ созмон ёфта буд, аз 10 сарбоз як [[разма|''*daθa-'']] [''даҳа''] ташкил мешуд, ки сардораш [[Размовар|''*daθapati-'']] [''даҳабад''] буд&lt;ref name=&quot;Hinz&quot;&gt;''W. Hinz'', Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975.&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''даҳа'' як [[вашт|''*θata-'']] [''сада''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Сарвашт|''*θatapati-'']] [''садабад''] буд&lt;ref name=&quot;Hinz&quot; /&gt;. Аз 10 ''сада'' як [[ҳанг|''*hazāra-'']] [''ҳазора''] ташкил мешуд, ки онро [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] [''ҳазорабад''] фармондеҳӣ мекард&lt;ref name=&quot;Marquart&quot;&gt;''J. Marquart'', Untersuchungen zur Geschichte von Eran I, Göttingen, 1896.&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''ҳазора'' як [[лашкар|''*baivara-'']] [''бевара''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Лашкарсолор|''*baivarapati-'']] [''беварабад''] буд&lt;ref name=&quot;Marquart&quot; /&gt;. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] [''сипаҳбад''] буд&lt;ref&gt;''Шаҳбозӣ, Алиризо Шопур''. Ҷанг дар Эрони бостон // Ҷусторҳои эроншиносӣ. Теҳрон: Китоби марҷаъ, 1391. – саҳ. 55 – 95&lt;/ref&gt;.

Агар шумори нерӯҳои ин яконҳоро бо воҳидҳои низомии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, ''даҳа'' бо [[Разма|''отделение'']], ''сада'' бо [[Вашт|''рота'']], ''ҳазора'' бо [[Ҳанг|''полк'']], ''бевара'' бо [[Лашкар|''дивизия'']] ва ''сипоҳ'' бо [[Артиш|''армия'']] баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, ''даҳабад'' бо [[размовар|''сержант'']] ё [[размдор|''старшина'']], ''садабад'' бо [[Таҳмдор|''лейтенант'']] ё [[Сарвашт|''капитан'']], ''ҳазорабад'' бо [[Саргурд|''майор'']] ё [[Сарҳанг|''полковник'']], ''беварабад'' бо [[гундсолор|''генерал-майор'']] ё [[лашкарсолор|''генерал-лейтенант'']] ва ''сипаҳбад'' бо [[сипаҳсолор|''генерал-полковник'']] ё [[артишсолор|''генерали артиш'']] баробар мешаванд.

''Сержант'' ({{lang-fr|sergent}}, аз {{lang-la|serviens}}) худ ба маънои «''чокар'', ''хидматгор'', ''хидматгузор''» аст ва ҳамчун рутба нахустин бор дар асри XV дар артиши [[Фаронса]] ва сипас артишҳои [[Олмон]] ва [[Бритониё]] ба кор рафтааст. Дар садаҳои миёна дар нерӯҳои муздур ва артиши кишварҳои урупоӣ шаш намуд ''сержант'' хидмат мекард:

# дар [[разма]]ҳо — [[размёр|''капрал'']] ё [[кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']]. 
# дар [[таҳм]]ҳо — [[размовар|''сержант'']]. 
# дар [[вашт]]ҳо — ''мастер-сержант'' ё [[меҳтар размовар|''сержанти калон'']]. 
# дар [[гурдон]]ҳо — [[размдор|''штаб-сержант'']]. 
# дар [[ҳанг]]ҳо — [[размсоз|''сержант-майор'']], ки дертар [[саргурд|''майор'']] номида шуд. 
# дар ситоди ''сарфармондеҳи артиш'' ([[артишсолор|''капитан-генерал'']]) — ''генерал-сержант-майор'', ки дертар [[гундсолор|''генерал-майор'']] номида шуд.

Дар [[Артиши Сурх]] дараҷаи «''сержант''»  ҳамчун рутбаи шахсӣ [[2 ноябр]]и [[соли 1940]] ҷорӣ шуда буд.

Дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ин дараҷа [[23 феврал]]и [[соли 1993]] ҷорӣ шудаву чаҳор рутба дорад: 
#  [[Кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']], 
#  [[Размовар|''сержант'']], 
#  [[Меҳтар размовар|''сержанти калон'']], 
#  [[Размдор|''старшина'']].

Дар нерӯҳои мусаллаҳ барои фармондеҳии ҳар ягони размӣ мақоми созмоние дар назар гирифта шудааст. Бино бар ойинномаҳои низомӣ, мақоми созмонии размоварон фармондеҳии рада, тонк, зиреҳпӯш ва дигарҳо аст.

Дараҷаи «''старшина''» ({{lang-ru|''старшина''}}, аз {{lang-ru|''старший''}} — ''меҳтар'') ҳамчун рутбаи фардӣ дар [[Артиши Сурх]] [[соли 1935]] ҷорӣ шуда буд. Дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ин дараҷа [[23 феврал]]и [[соли 1993]] ҷорӣ шудааст. Ин дараҷаро ба беҳтарин [[меҳтар размовар|''сержантҳои калон'']] медиҳанд, ки дар мақомҳои созмонии сержантӣ на камтар аз 6 моҳ хидмат карда бошанд ё дар мақоме таъйин шуда бошанд, ки бино бар созмони низомӣ дараҷаи ''старшина'' муқаррар шуда бошад.

== Пайвандҳо ==
* [[Нерӯҳои мусаллаҳ]]
* [[Дараҷаи низомӣ]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]
{{Дараҷаҳои низомӣ}}
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]
[[Гурӯҳ:Размоварон]]</text>
      <sha1>axdhwivod29szn3rlixvlgc82kqc2vy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214287</id>
    <revision>
      <id>1489179</id>
      <parentid>1488033</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T20:01:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ислоҳи мақола, ислоҳи манобеъ</comment>
      <origin>1489179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16613" sha1="1yy9vvee989aaiikd58qny01vdz7lfv" xml:space="preserve">{{Дараҷаи низомӣ
| тасвир1         = Russia-Army-OR-5-2010.svg
| image_size     = 100px
| зернавис1       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| тасвир2         = Russia-Airforce-OR-5-2010.svg
| зернавис2       =  &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| ном             = '''Размовар'''
| кишвар          = {{парчамбандӣ|Tajikistan}}
| нерӯ           = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]]
| кӯтаҳнивишт     = {{lang-fa|'''رزم‌آور'''}}
| rank           = 
| NATO rank      = [[Ranks and insignia of NATO armies enlisted#Other/Enlisted ranks (OR 1–9)|OR-6]]
| Non-NATO rank  = 
| бунёдшуда       = 
| бекоршуда       = 
| дараҷаи болотар = [[Меҳтар размовар]]
| дараҷаи пойинтар = [[Кеҳтар размовар]]
| ҳамто           = {{bulleted list|[[Новёр якум]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''گروهبان دوم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Сержант''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Staff sergeant'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-6''}}|
}}

'''Размовар''' ({{lang-fa|'''رزم‌آور'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае размоварӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[кеҳтар размовар]] ва пойинтар аз [[меҳтар размовар]] дорад ва баробар бо [[новёр якум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''сержант''&lt;ref&gt;[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
|+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]'''
|-	
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot; | &lt;small&gt;кеҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Кеҳтар размовар]]
|width=&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot;  style=&quot;background:#bfbfbf;&quot;| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|50px]]&lt;br&gt;'''Размовар'''
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot; | &lt;small&gt;меҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Меҳтар размовар]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;
|}

Мақоми созмонии ''размовар'', бино бар Ойинномаи хидмати дохилӣ ва Ойинномаи инзиботии Нерӯҳои мусаллаҳ, ''фармондеҳи [[разма]]'' аст, ки он [[ягон|яконе зербахш]] дар [[нерӯҳои мусаллаҳ]] будаву аз ду [[гурӯҳ]] (6 — 12 [[сарбоз]]) ташкил шуда ва бахше аз [[таҳм]] аст; ''гурӯҳ''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. – с. 161 |accessdate=2018-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt;; отделение&lt;ref name=&quot;ВЭ-6&quot;&gt;{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 6, статья «Отделение»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П. В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=2002|страницы=181|страниц=639|тираж=10000|isbn=5-203-01873-1}}&lt;/ref&gt;.

== Вожашиносӣ ==

«''Размовар''» аз ‘''разм овардан''’ ба маънои ‘''ҷанг кардан'', ''ҷангидан''; ''размидан''; ''набард кардан''’ сохта шудааст. Мақулаи дастурии ин вожа исму сифати фоъилӣ ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + асоси феъли замони ҳозираи «''овардан''» (''овар'')] аст. Дар сохти ин вожа аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст: 

&lt;blockquote&gt;''[[разм]]'' ({{lang-pal|''razm''}}  &lt; {{lang-peo|''*razma-''}} ‘''[[разма]]''’ &lt; [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' ‘''ороиши ҷангӣ''’ аз √''*raź-'' ‘''оростан''’&lt;ref&gt;{{книга | автор = Эдельман Д. И. | заглавие      = Этимологический словарь иранских языков | ссылка =  | ответственный = Институт языкознания РАН | издание      = | место = М. | издательство = «Восточная литература» | год = 2020 | том = 6 (p—r̥) | страницы  = 436 | страниц = 463 | серия = | isbn =5-02-018124-2; ISBN 978-5-02-039863-4 (в пер.) | тираж = 500 | ref = }}&lt;/ref&gt;) + ''овар'' &gt; асоси замони ҳозираи феъли ''овардан''.&lt;/blockquote&gt;

''Размовар'' ба маънии ‘''ҷанговар'', ''разманда''’ дар осори адабии форсӣ бисёр ба кор рафтааст&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/farhangitafsirii02naza/page/144 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 2, с. 144.]&lt;/ref&gt;. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] дар «[[Шоҳнома]]» гуфта:
&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;''Ки [[гурдон]] кадоманду [[солор]] кист'',
''Зи размоварон ҷангро ёр кист''&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEDuvvum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildEDuvumtajikFarsi_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 234]&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;
&lt;/blockquote&gt;
«''Размовар''» ба маънои “''фармондеҳи [[разма]]''” навгузиниш шудааст. Мақулаи дастурии ин вожа сифат ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + пасванд (''-вар'')] аст. Дар сохти ин сифат аз фароянди вожасозии иштиқоқӣ истифода шудааст. Пасванди «''-вар''» дар ин вожа ба маънои «''доранда''» аст ва ба исм афзуда мешаваду сифат месозад. Ин пасванд гоҳе ба гунаи «''-овар''» низ ба кор меравад, ки дар «''ҷанговар''», «''таковар''» дида мешавад&lt;ref&gt;''Таботабоӣ'', ''Алоъуддин''. Фарҳанги тавсифии дастури забони форсӣ. – Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1395. – 640 с. – 116. ISBN 978-600-105-121-0.&lt;/ref&gt;. Бо чунин рӯйкард, ''размовар'' ба маънои «''фармондеҳи разма''» аст, ки мақоми созмонии ӯро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад.

''Размовар'' барои ҷойгузинии дараҷаи низомии ''сержант'' ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Вазорати дифоъи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудааст&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Сулаймонӣ |first1=Иршод |title= Умед Ҷайҳонӣ: Агар раисҷумҳур тасмим гираду дастур диҳад, рутбаҳои низомӣ бечунучаро миллӣ мешаванд |url=https://asiaplus.news/tg/2022/02/23/umed-%d2%b7aj%d2%b3on%d3%a3-agar-rais%d2%b7um%d2%b3ur-tasmim-giradu-dastur-di%d2%b3ad-rutba%d2%b3oi-nizom%d3%a3-bechunucharo-mill%d3%a3-meshavand/ |access-date=26 July 2022 |language=tg |date=23 February 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Пешина ==

{| class=&quot;infobox bordered&quot; style=&quot;width: 24em&quot;
!colspan='3' style=&quot;text-align:center; background:#cce&quot; |'''[[Сипоҳи Ҳахоманишиён]]'''
|-
|colspan='3'|
|-
! [[Ягон|Ягонҳо]]
! Шумори нерӯҳо
! Фармондеҳ
|-
| [[Разма|''*daθa-'']]
| 10 сарбоз
| ''*daθapati-''
|-
| [[Вашт|''*θata-'']]
| 100 сарбоз
| [[Сарвашт|''*θatapati-'']]
|-
| [[Ҳанг|''*hazāra-'']]
| 1 000 сарбоз
| [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']]
|-
|[[Гунд|''*baivara-'']]
| 10 000 сарбоз
|[[Гундсолор|''*baivarapati-'']]
|-
| [[Сипоҳ|''*spāda-'']]
| 60 000 сарбоз
| [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']]
|}

''Размовар'' ҳамчун мақоми фармондеҳи разма нахустин бор дар [[сипоҳи Ҳахоманишиён]] (550 – 330 то милод) падид омадааст. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён ({{lang-peo|''*spāda-''}} [''сипоҳ'']), ки бар пояи радабандии даҳгонӣ созмон ёфта буд, аз 10 сарбоз як [[разма|''*daθa-'']] [''даҳа''] ташкил мешуд, ки сардораш ''*daθapati-'' [''даҳабад''] буд&lt;ref&gt;''W. Hinz'', Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975, p. 87&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''даҳа'' як [[вашт|''*θata-'']] [''сада''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Сарвашт|''*θatapati-'']] [''садабад''] буд&lt;ref&gt;''Hinz'', op. cit., p. 240&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''сада'' як [[ҳанг|''*hazāra-'']] [''ҳазора''] ташкил мешуд, ки онро [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] [''ҳазорабад''] фармондеҳӣ мекард&lt;ref&gt;''J. Marquart'', Untersuchungen zur Geschichte von Eran I, Göttingen, 1896, p. 57&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''ҳазора'' як [[лашкар|''*baivara-'']] [''бевара''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Лашкарсолор|''*baivarapati-'']] [''беварабад''] буд&lt;ref&gt;''Marquart'', op. cit., p. 19 n. 84&lt;/ref&gt;. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] [''сипаҳбад''] буд&lt;ref&gt;''Шаҳбозӣ, Алиризо Шопур''. Ҷанг дар Эрони бостон // Ҷусторҳои эроншиносӣ. Теҳрон: Китоби марҷаъ, 1391. – саҳ. 55 – 95&lt;/ref&gt;.

Агар шумори нерӯҳои ин ягонҳоро бо воҳидҳои низомии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, ''даҳа'' бо [[разма|''отделение'']], ''сада'' бо [[Вашт|''рота'']], ''ҳазора'' бо [[Ҳанг|''полк'']], ''бевара'' бо [[Лашкар|''дивизия'']] ва ''сипоҳ'' бо [[Артиш|''армия'']] баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, ''даҳбад'' бо ''сержант'' ё [[размозмо|''старшина'']], ''садбад'' бо [[Таҳмдор|''лейтенант'']] ё [[Сарвашт|''капитан'']], ''ҳазорбад'' бо [[Саргурд|''майор'']] ё [[Сарҳанг|''полковник'']], ''беварбад'' бо [[гундсолор|''генерал-майор'']] ё [[лашкарсолор|''генерал-лейтенант'']] ва ''сипаҳбад'' бо [[сипаҳсолор|''генерал-полковник'']] ё [[артишсолор|''генерали артиш'']] баробар мешаванд.

''Сержант'' ({{lang-fr|sergent}}, аз {{lang-la|serviens}}) худ ба маънои «''чокар'', ''хидматгор'', ''хидматгузор''» аст ва ҳамчун рутба нахустин бор дар асри XV дар артиши [[Фаронса]] ва сипас артишҳои [[Олмон]] ва [[Бритониё]] ба кор рафтааст. Дар садаҳои миёна дар нерӯҳои муздур ва артиши кишварҳои урупоӣ шаш намуд ''сержант'' хидмат мекард:

# дар [[разма|размаҳо]] — [[кеҳтар размовар|''капрал'']] ё ''сержанти хурд''. 
# дар [[таҳм|таҳмҳо]] — [[размовар|''сержант'']]. 
# дар [[вашт|ваштҳо]] — ''мастер-сержант'' ё [[меҳтар размовар|''сержанти калон'']]. 
# дар [[гурдон|гурдонҳо]] — [[размдор|''штаб-сержант'']]. 
# дар [[ҳанг|ҳангҳо]] — [[размсоз|''сержант-майор'']], ки дертар [[саргурд|''майор'']] номида шуд. 
# дар ситоди ''сарфармондеҳи артиш'' ([[артишсолор|''капитан-генерал'']]) — ''генерал-сержант-майор'', ки дертар [[гундсолор|''генерал-майор'']] номида шуд. 

Дар [[Артиши Сурх]] дараҷаи «''сержант''»  ҳамчун рутбаи шахсӣ [[2 ноябр]]и [[соли 1940]] ҷорӣ шуда буд. 

Дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ин дараҷа [[23 феврал]]и [[соли 1993]] ҷорӣ шуда ва чаҳор рутба дорад: 
#  ''сержанти хурд'', 
#  [[Размовар|''сержант'']], 
#  [[Меҳтар размовар|''сержанти калон'']], 
#  [[Размдор|''старшина'']].

Дар нерӯҳои мусаллаҳ барои фармондеҳии ҳар ягони размӣ мақоми созмоние дар назар гирифта шудааст. Бино бар ойинномаҳои низомӣ, мақоми созмонии ин дараҷадорон фармондеҳии рада, тонк, зиреҳпӯш ва дигарҳо аст.

''Размовар'' ҳамчун  дараҷаи сержантӣ [[соли 1991]] дар нерӯҳои заминиву ҳавоии [[Сипоҳи посдорони Инқилоби исломӣ|Сипоҳи посдорон]] ҷорӣ шуда ва се рутба дорад&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 |title=Қонуни муқаррароти истихдомии Сипоҳи посдорони инқилоби исломӣ |accessdate=2021-12-14 |archivedate=2013-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130814072556/http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 }}&lt;/ref&gt;:

# ''размовари севум'' = [[кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']];
# ''размовари дувум'' = [[размовар|''сержант'']];
# ''размовари якум'' = [[меҳтар размовар|''сержанти калон'']].

== Пайвандҳо ==
* [[Нерӯҳои мусаллаҳ]]
* [[Дараҷаи низомӣ]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]
{{Дараҷаҳои низомӣ}}
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]
[[Гурӯҳ:Размоварон]]</text>
      <sha1>1yy9vvee989aaiikd58qny01vdz7lfv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489180</id>
      <parentid>1489179</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T20:03:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Omid Jeyhani moved page [[Размдор]] to [[Размовар]]: Misspelled title: Ин дараҷа аз ин пас Размовар номида мешавад.</comment>
      <origin>1489179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16613" sha1="1yy9vvee989aaiikd58qny01vdz7lfv" xml:space="preserve">{{Дараҷаи низомӣ
| тасвир1         = Russia-Army-OR-5-2010.svg
| image_size     = 100px
| зернавис1       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| тасвир2         = Russia-Airforce-OR-5-2010.svg
| зернавис2       =  &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| ном             = '''Размовар'''
| кишвар          = {{парчамбандӣ|Tajikistan}}
| нерӯ           = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]]
| кӯтаҳнивишт     = {{lang-fa|'''رزم‌آور'''}}
| rank           = 
| NATO rank      = [[Ranks and insignia of NATO armies enlisted#Other/Enlisted ranks (OR 1–9)|OR-6]]
| Non-NATO rank  = 
| бунёдшуда       = 
| бекоршуда       = 
| дараҷаи болотар = [[Меҳтар размовар]]
| дараҷаи пойинтар = [[Кеҳтар размовар]]
| ҳамто           = {{bulleted list|[[Новёр якум]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''گروهبان دوم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Сержант''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Staff sergeant'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-6''}}|
}}

'''Размовар''' ({{lang-fa|'''رزم‌آور'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае размоварӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[кеҳтар размовар]] ва пойинтар аз [[меҳтар размовар]] дорад ва баробар бо [[новёр якум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''сержант''&lt;ref&gt;[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
|+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]'''
|-	
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot; | &lt;small&gt;кеҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Кеҳтар размовар]]
|width=&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot;  style=&quot;background:#bfbfbf;&quot;| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|50px]]&lt;br&gt;'''Размовар'''
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot; | &lt;small&gt;меҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Меҳтар размовар]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;
|}

Мақоми созмонии ''размовар'', бино бар Ойинномаи хидмати дохилӣ ва Ойинномаи инзиботии Нерӯҳои мусаллаҳ, ''фармондеҳи [[разма]]'' аст, ки он [[ягон|яконе зербахш]] дар [[нерӯҳои мусаллаҳ]] будаву аз ду [[гурӯҳ]] (6 — 12 [[сарбоз]]) ташкил шуда ва бахше аз [[таҳм]] аст; ''гурӯҳ''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. – с. 161 |accessdate=2018-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt;; отделение&lt;ref name=&quot;ВЭ-6&quot;&gt;{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 6, статья «Отделение»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П. В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=2002|страницы=181|страниц=639|тираж=10000|isbn=5-203-01873-1}}&lt;/ref&gt;.

== Вожашиносӣ ==

«''Размовар''» аз ‘''разм овардан''’ ба маънои ‘''ҷанг кардан'', ''ҷангидан''; ''размидан''; ''набард кардан''’ сохта шудааст. Мақулаи дастурии ин вожа исму сифати фоъилӣ ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + асоси феъли замони ҳозираи «''овардан''» (''овар'')] аст. Дар сохти ин вожа аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст: 

&lt;blockquote&gt;''[[разм]]'' ({{lang-pal|''razm''}}  &lt; {{lang-peo|''*razma-''}} ‘''[[разма]]''’ &lt; [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' ‘''ороиши ҷангӣ''’ аз √''*raź-'' ‘''оростан''’&lt;ref&gt;{{книга | автор = Эдельман Д. И. | заглавие      = Этимологический словарь иранских языков | ссылка =  | ответственный = Институт языкознания РАН | издание      = | место = М. | издательство = «Восточная литература» | год = 2020 | том = 6 (p—r̥) | страницы  = 436 | страниц = 463 | серия = | isbn =5-02-018124-2; ISBN 978-5-02-039863-4 (в пер.) | тираж = 500 | ref = }}&lt;/ref&gt;) + ''овар'' &gt; асоси замони ҳозираи феъли ''овардан''.&lt;/blockquote&gt;

''Размовар'' ба маънии ‘''ҷанговар'', ''разманда''’ дар осори адабии форсӣ бисёр ба кор рафтааст&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/farhangitafsirii02naza/page/144 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 2, с. 144.]&lt;/ref&gt;. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] дар «[[Шоҳнома]]» гуфта:
&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;''Ки [[гурдон]] кадоманду [[солор]] кист'',
''Зи размоварон ҷангро ёр кист''&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEDuvvum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildEDuvumtajikFarsi_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 234]&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;
&lt;/blockquote&gt;
«''Размовар''» ба маънои “''фармондеҳи [[разма]]''” навгузиниш шудааст. Мақулаи дастурии ин вожа сифат ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + пасванд (''-вар'')] аст. Дар сохти ин сифат аз фароянди вожасозии иштиқоқӣ истифода шудааст. Пасванди «''-вар''» дар ин вожа ба маънои «''доранда''» аст ва ба исм афзуда мешаваду сифат месозад. Ин пасванд гоҳе ба гунаи «''-овар''» низ ба кор меравад, ки дар «''ҷанговар''», «''таковар''» дида мешавад&lt;ref&gt;''Таботабоӣ'', ''Алоъуддин''. Фарҳанги тавсифии дастури забони форсӣ. – Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1395. – 640 с. – 116. ISBN 978-600-105-121-0.&lt;/ref&gt;. Бо чунин рӯйкард, ''размовар'' ба маънои «''фармондеҳи разма''» аст, ки мақоми созмонии ӯро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад.

''Размовар'' барои ҷойгузинии дараҷаи низомии ''сержант'' ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Вазорати дифоъи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудааст&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Сулаймонӣ |first1=Иршод |title= Умед Ҷайҳонӣ: Агар раисҷумҳур тасмим гираду дастур диҳад, рутбаҳои низомӣ бечунучаро миллӣ мешаванд |url=https://asiaplus.news/tg/2022/02/23/umed-%d2%b7aj%d2%b3on%d3%a3-agar-rais%d2%b7um%d2%b3ur-tasmim-giradu-dastur-di%d2%b3ad-rutba%d2%b3oi-nizom%d3%a3-bechunucharo-mill%d3%a3-meshavand/ |access-date=26 July 2022 |language=tg |date=23 February 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Пешина ==

{| class=&quot;infobox bordered&quot; style=&quot;width: 24em&quot;
!colspan='3' style=&quot;text-align:center; background:#cce&quot; |'''[[Сипоҳи Ҳахоманишиён]]'''
|-
|colspan='3'|
|-
! [[Ягон|Ягонҳо]]
! Шумори нерӯҳо
! Фармондеҳ
|-
| [[Разма|''*daθa-'']]
| 10 сарбоз
| ''*daθapati-''
|-
| [[Вашт|''*θata-'']]
| 100 сарбоз
| [[Сарвашт|''*θatapati-'']]
|-
| [[Ҳанг|''*hazāra-'']]
| 1 000 сарбоз
| [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']]
|-
|[[Гунд|''*baivara-'']]
| 10 000 сарбоз
|[[Гундсолор|''*baivarapati-'']]
|-
| [[Сипоҳ|''*spāda-'']]
| 60 000 сарбоз
| [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']]
|}

''Размовар'' ҳамчун мақоми фармондеҳи разма нахустин бор дар [[сипоҳи Ҳахоманишиён]] (550 – 330 то милод) падид омадааст. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён ({{lang-peo|''*spāda-''}} [''сипоҳ'']), ки бар пояи радабандии даҳгонӣ созмон ёфта буд, аз 10 сарбоз як [[разма|''*daθa-'']] [''даҳа''] ташкил мешуд, ки сардораш ''*daθapati-'' [''даҳабад''] буд&lt;ref&gt;''W. Hinz'', Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975, p. 87&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''даҳа'' як [[вашт|''*θata-'']] [''сада''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Сарвашт|''*θatapati-'']] [''садабад''] буд&lt;ref&gt;''Hinz'', op. cit., p. 240&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''сада'' як [[ҳанг|''*hazāra-'']] [''ҳазора''] ташкил мешуд, ки онро [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] [''ҳазорабад''] фармондеҳӣ мекард&lt;ref&gt;''J. Marquart'', Untersuchungen zur Geschichte von Eran I, Göttingen, 1896, p. 57&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''ҳазора'' як [[лашкар|''*baivara-'']] [''бевара''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Лашкарсолор|''*baivarapati-'']] [''беварабад''] буд&lt;ref&gt;''Marquart'', op. cit., p. 19 n. 84&lt;/ref&gt;. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] [''сипаҳбад''] буд&lt;ref&gt;''Шаҳбозӣ, Алиризо Шопур''. Ҷанг дар Эрони бостон // Ҷусторҳои эроншиносӣ. Теҳрон: Китоби марҷаъ, 1391. – саҳ. 55 – 95&lt;/ref&gt;.

Агар шумори нерӯҳои ин ягонҳоро бо воҳидҳои низомии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, ''даҳа'' бо [[разма|''отделение'']], ''сада'' бо [[Вашт|''рота'']], ''ҳазора'' бо [[Ҳанг|''полк'']], ''бевара'' бо [[Лашкар|''дивизия'']] ва ''сипоҳ'' бо [[Артиш|''армия'']] баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, ''даҳбад'' бо ''сержант'' ё [[размозмо|''старшина'']], ''садбад'' бо [[Таҳмдор|''лейтенант'']] ё [[Сарвашт|''капитан'']], ''ҳазорбад'' бо [[Саргурд|''майор'']] ё [[Сарҳанг|''полковник'']], ''беварбад'' бо [[гундсолор|''генерал-майор'']] ё [[лашкарсолор|''генерал-лейтенант'']] ва ''сипаҳбад'' бо [[сипаҳсолор|''генерал-полковник'']] ё [[артишсолор|''генерали артиш'']] баробар мешаванд.

''Сержант'' ({{lang-fr|sergent}}, аз {{lang-la|serviens}}) худ ба маънои «''чокар'', ''хидматгор'', ''хидматгузор''» аст ва ҳамчун рутба нахустин бор дар асри XV дар артиши [[Фаронса]] ва сипас артишҳои [[Олмон]] ва [[Бритониё]] ба кор рафтааст. Дар садаҳои миёна дар нерӯҳои муздур ва артиши кишварҳои урупоӣ шаш намуд ''сержант'' хидмат мекард:

# дар [[разма|размаҳо]] — [[кеҳтар размовар|''капрал'']] ё ''сержанти хурд''. 
# дар [[таҳм|таҳмҳо]] — [[размовар|''сержант'']]. 
# дар [[вашт|ваштҳо]] — ''мастер-сержант'' ё [[меҳтар размовар|''сержанти калон'']]. 
# дар [[гурдон|гурдонҳо]] — [[размдор|''штаб-сержант'']]. 
# дар [[ҳанг|ҳангҳо]] — [[размсоз|''сержант-майор'']], ки дертар [[саргурд|''майор'']] номида шуд. 
# дар ситоди ''сарфармондеҳи артиш'' ([[артишсолор|''капитан-генерал'']]) — ''генерал-сержант-майор'', ки дертар [[гундсолор|''генерал-майор'']] номида шуд. 

Дар [[Артиши Сурх]] дараҷаи «''сержант''»  ҳамчун рутбаи шахсӣ [[2 ноябр]]и [[соли 1940]] ҷорӣ шуда буд. 

Дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ин дараҷа [[23 феврал]]и [[соли 1993]] ҷорӣ шуда ва чаҳор рутба дорад: 
#  ''сержанти хурд'', 
#  [[Размовар|''сержант'']], 
#  [[Меҳтар размовар|''сержанти калон'']], 
#  [[Размдор|''старшина'']].

Дар нерӯҳои мусаллаҳ барои фармондеҳии ҳар ягони размӣ мақоми созмоние дар назар гирифта шудааст. Бино бар ойинномаҳои низомӣ, мақоми созмонии ин дараҷадорон фармондеҳии рада, тонк, зиреҳпӯш ва дигарҳо аст.

''Размовар'' ҳамчун  дараҷаи сержантӣ [[соли 1991]] дар нерӯҳои заминиву ҳавоии [[Сипоҳи посдорони Инқилоби исломӣ|Сипоҳи посдорон]] ҷорӣ шуда ва се рутба дорад&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 |title=Қонуни муқаррароти истихдомии Сипоҳи посдорони инқилоби исломӣ |accessdate=2021-12-14 |archivedate=2013-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130814072556/http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 }}&lt;/ref&gt;:

# ''размовари севум'' = [[кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']];
# ''размовари дувум'' = [[размовар|''сержант'']];
# ''размовари якум'' = [[меҳтар размовар|''сержанти калон'']].

== Пайвандҳо ==
* [[Нерӯҳои мусаллаҳ]]
* [[Дараҷаи низомӣ]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]
{{Дараҷаҳои низомӣ}}
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]
[[Гурӯҳ:Размоварон]]</text>
      <sha1>1yy9vvee989aaiikd58qny01vdz7lfv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489183</id>
      <parentid>1489180</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T20:13:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Пешина */</comment>
      <origin>1489183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16596" sha1="ff8jnhk7o6kmoq0hqe2qcdge2ow44vk" xml:space="preserve">{{Дараҷаи низомӣ
| тасвир1         = Russia-Army-OR-5-2010.svg
| image_size     = 100px
| зернавис1       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| тасвир2         = Russia-Airforce-OR-5-2010.svg
| зернавис2       =  &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| ном             = '''Размовар'''
| кишвар          = {{парчамбандӣ|Tajikistan}}
| нерӯ           = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]]
| кӯтаҳнивишт     = {{lang-fa|'''رزم‌آور'''}}
| rank           = 
| NATO rank      = [[Ranks and insignia of NATO armies enlisted#Other/Enlisted ranks (OR 1–9)|OR-6]]
| Non-NATO rank  = 
| бунёдшуда       = 
| бекоршуда       = 
| дараҷаи болотар = [[Меҳтар размовар]]
| дараҷаи пойинтар = [[Кеҳтар размовар]]
| ҳамто           = {{bulleted list|[[Новёр якум]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''گروهبان دوم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Сержант''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Staff sergeant'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-6''}}|
}}

'''Размовар''' ({{lang-fa|'''رزم‌آور'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае размоварӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[кеҳтар размовар]] ва пойинтар аз [[меҳтар размовар]] дорад ва баробар бо [[новёр якум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''сержант''&lt;ref&gt;[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
|+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]'''
|-	
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot; | &lt;small&gt;кеҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Кеҳтар размовар]]
|width=&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot;  style=&quot;background:#bfbfbf;&quot;| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|50px]]&lt;br&gt;'''Размовар'''
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot; | &lt;small&gt;меҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Меҳтар размовар]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;
|}

Мақоми созмонии ''размовар'', бино бар Ойинномаи хидмати дохилӣ ва Ойинномаи инзиботии Нерӯҳои мусаллаҳ, ''фармондеҳи [[разма]]'' аст, ки он [[ягон|яконе зербахш]] дар [[нерӯҳои мусаллаҳ]] будаву аз ду [[гурӯҳ]] (6 — 12 [[сарбоз]]) ташкил шуда ва бахше аз [[таҳм]] аст; ''гурӯҳ''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. – с. 161 |accessdate=2018-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt;; отделение&lt;ref name=&quot;ВЭ-6&quot;&gt;{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 6, статья «Отделение»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П. В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=2002|страницы=181|страниц=639|тираж=10000|isbn=5-203-01873-1}}&lt;/ref&gt;.

== Вожашиносӣ ==

«''Размовар''» аз ‘''разм овардан''’ ба маънои ‘''ҷанг кардан'', ''ҷангидан''; ''размидан''; ''набард кардан''’ сохта шудааст. Мақулаи дастурии ин вожа исму сифати фоъилӣ ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + асоси феъли замони ҳозираи «''овардан''» (''овар'')] аст. Дар сохти ин вожа аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст: 

&lt;blockquote&gt;''[[разм]]'' ({{lang-pal|''razm''}}  &lt; {{lang-peo|''*razma-''}} ‘''[[разма]]''’ &lt; [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' ‘''ороиши ҷангӣ''’ аз √''*raź-'' ‘''оростан''’&lt;ref&gt;{{книга | автор = Эдельман Д. И. | заглавие      = Этимологический словарь иранских языков | ссылка =  | ответственный = Институт языкознания РАН | издание      = | место = М. | издательство = «Восточная литература» | год = 2020 | том = 6 (p—r̥) | страницы  = 436 | страниц = 463 | серия = | isbn =5-02-018124-2; ISBN 978-5-02-039863-4 (в пер.) | тираж = 500 | ref = }}&lt;/ref&gt;) + ''овар'' &gt; асоси замони ҳозираи феъли ''овардан''.&lt;/blockquote&gt;

''Размовар'' ба маънии ‘''ҷанговар'', ''разманда''’ дар осори адабии форсӣ бисёр ба кор рафтааст&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/farhangitafsirii02naza/page/144 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 2, с. 144.]&lt;/ref&gt;. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] дар «[[Шоҳнома]]» гуфта:
&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;''Ки [[гурдон]] кадоманду [[солор]] кист'',
''Зи размоварон ҷангро ёр кист''&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEDuvvum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildEDuvumtajikFarsi_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 234]&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;
&lt;/blockquote&gt;
«''Размовар''» ба маънои “''фармондеҳи [[разма]]''” навгузиниш шудааст. Мақулаи дастурии ин вожа сифат ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + пасванд (''-вар'')] аст. Дар сохти ин сифат аз фароянди вожасозии иштиқоқӣ истифода шудааст. Пасванди «''-вар''» дар ин вожа ба маънои «''доранда''» аст ва ба исм афзуда мешаваду сифат месозад. Ин пасванд гоҳе ба гунаи «''-овар''» низ ба кор меравад, ки дар «''ҷанговар''», «''таковар''» дида мешавад&lt;ref&gt;''Таботабоӣ'', ''Алоъуддин''. Фарҳанги тавсифии дастури забони форсӣ. – Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1395. – 640 с. – 116. ISBN 978-600-105-121-0.&lt;/ref&gt;. Бо чунин рӯйкард, ''размовар'' ба маънои «''фармондеҳи разма''» аст, ки мақоми созмонии ӯро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад.

''Размовар'' барои ҷойгузинии дараҷаи низомии ''сержант'' ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Вазорати дифоъи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудааст&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Сулаймонӣ |first1=Иршод |title= Умед Ҷайҳонӣ: Агар раисҷумҳур тасмим гираду дастур диҳад, рутбаҳои низомӣ бечунучаро миллӣ мешаванд |url=https://asiaplus.news/tg/2022/02/23/umed-%d2%b7aj%d2%b3on%d3%a3-agar-rais%d2%b7um%d2%b3ur-tasmim-giradu-dastur-di%d2%b3ad-rutba%d2%b3oi-nizom%d3%a3-bechunucharo-mill%d3%a3-meshavand/ |access-date=26 July 2022 |language=tg |date=23 February 2022}}&lt;/ref&gt;.

== Пешина ==

{| class=&quot;infobox bordered&quot; style=&quot;width: 24em&quot;
!colspan='3' style=&quot;text-align:center; background:#cce&quot; |'''[[Сипоҳи Ҳахоманишиён]]'''
|-
|colspan='3'|
|-
! [[Ягон|Ягонҳо]]
! Шумори нерӯҳо
! Фармондеҳ
|-
| [[Разма|''*daθa-'']]
| 10 сарбоз
| ''*daθapati-''
|-
| [[Вашт|''*θata-'']]
| 100 сарбоз
| [[Сарвашт|''*θatapati-'']]
|-
| [[Ҳанг|''*hazāra-'']]
| 1 000 сарбоз
| [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']]
|-
|[[Гунд|''*baivara-'']]
| 10 000 сарбоз
|[[Гундсолор|''*baivarapati-'']]
|-
| [[Сипоҳ|''*spāda-'']]
| 60 000 сарбоз
| [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']]
|}

''Размовар'' ҳамчун мақоми фармондеҳи разма нахустин бор дар [[сипоҳи Ҳахоманишиён]] (550 – 330 то милод) падид омадааст. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён ({{lang-peo|''*spāda-''}} [''сипоҳ'']), ки бар пояи радабандии даҳгонӣ созмон ёфта буд, аз 10 сарбоз як [[разма|''*daθa-'']] [''даҳа''] ташкил мешуд, ки сардораш ''*daθapati-'' [''даҳабад''] буд&lt;ref&gt;''W. Hinz'', Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975, p. 87&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''даҳа'' як [[вашт|''*θata-'']] [''сада''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Сарвашт|''*θatapati-'']] [''садабад''] буд&lt;ref&gt;''Hinz'', op. cit., p. 240&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''сада'' як [[ҳанг|''*hazāra-'']] [''ҳазора''] ташкил мешуд, ки онро [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] [''ҳазорабад''] фармондеҳӣ мекард&lt;ref&gt;''J. Marquart'', Untersuchungen zur Geschichte von Eran I, Göttingen, 1896, p. 57&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''ҳазора'' як [[лашкар|''*baivara-'']] [''бевара''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Лашкарсолор|''*baivarapati-'']] [''беварабад''] буд&lt;ref&gt;''Marquart'', op. cit., p. 19 n. 84&lt;/ref&gt;. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] [''сипаҳбад''] буд&lt;ref&gt;''Шаҳбозӣ, Алиризо Шопур''. Ҷанг дар Эрони бостон // Ҷусторҳои эроншиносӣ. Теҳрон: Китоби марҷаъ, 1391. – саҳ. 55 – 95&lt;/ref&gt;.

Агар шумори нерӯҳои ин ягонҳоро бо воҳидҳои низомии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, ''даҳа'' бо [[разма|''отделение'']], ''сада'' бо [[Вашт|''рота'']], ''ҳазора'' бо [[Ҳанг|''полк'']], ''бевара'' бо [[Лашкар|''дивизия'']] ва ''сипоҳ'' бо [[Артиш|''армия'']] баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, ''даҳбад'' бо ''сержант'' ё [[размозмо|''старшина'']], ''садбад'' бо [[Таҳмдор|''лейтенант'']] ё [[Сарвашт|''капитан'']], ''ҳазорбад'' бо [[Саргурд|''майор'']] ё [[Сарҳанг|''полковник'']], ''беварбад'' бо [[гундсолор|''генерал-майор'']] ё [[лашкарсолор|''генерал-лейтенант'']] ва ''сипаҳбад'' бо [[сипаҳсолор|''генерал-полковник'']] ё [[артишсолор|''генерали артиш'']] баробар мешаванд.

''Сержант'' ({{lang-fr|sergent}}, аз {{lang-la|serviens}}) худ ба маънои «''чокар'', ''хидматгор'', ''хидматгузор''» аст ва ҳамчун рутба нахустин бор дар асри XV дар артиши [[Фаронса]] ва сипас артишҳои [[Олмон]] ва [[Бритониё]] ба кор рафтааст. Дар садаҳои миёна дар нерӯҳои муздур ва артиши кишварҳои урупоӣ шаш намуд ''сержант'' хидмат мекард:

# дар [[разма|размаҳо]] — [[размёр|''капрал'']] ё ''сержанти хурд''. 
# дар [[таҳм|таҳмҳо]] — [[размовар|''сержант'']]. 
# дар [[вашт|ваштҳо]] — ''мастер-сержант'' ё [[меҳтар размовар|''сержанти калон'']]. 
# дар [[гурдон|гурдонҳо]] — [[размдор|''штаб-сержант'']]. 
# дар [[ҳанг|ҳангҳо]] — [[размсоз|''сержант-майор'']], ки дертар [[саргурд|''майор'']] номида шуд. 
# дар ситоди ''сарфармондеҳи артиш'' ([[артишсолор|''капитан-генерал'']]) — ''генерал-сержант-майор'', ки дертар [[гундсолор|''генерал-майор'']] номида шуд. 

Дар [[Артиши Сурх]] дараҷаи «''сержант''»  ҳамчун рутбаи шахсӣ [[2 ноябр]]и [[соли 1940]] ҷорӣ шуда буд. 

Дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ин дараҷа [[23 феврал]]и [[соли 1993]] ҷорӣ шуда ва чаҳор рутба дорад: 
#  ''сержанти хурд'', 
#  [[Размовар|''сержант'']], 
#  [[Меҳтар размовар|''сержанти калон'']], 
#  [[Размдор|''старшина'']].

Дар нерӯҳои мусаллаҳ барои фармондеҳии ҳар ягони размӣ мақоми созмоние дар назар гирифта шудааст. Бино бар ойинномаҳои низомӣ, мақоми созмонии ин дараҷадорон фармондеҳии рада, тонк, зиреҳпӯш ва дигарҳо аст.

''Размовар'' ҳамчун  дараҷаи сержантӣ [[соли 1991]] дар нерӯҳои заминиву ҳавоии [[Сипоҳи посдорони Инқилоби исломӣ|Сипоҳи посдорон]] ҷорӣ шуда ва се рутба дорад&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 |title=Қонуни муқаррароти истихдомии Сипоҳи посдорони инқилоби исломӣ |accessdate=2021-12-14 |archivedate=2013-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130814072556/http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 }}&lt;/ref&gt;:

# ''размовари севум'' = [[кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']];
# ''размовари дувум'' = [[размовар|''сержант'']];
# ''размовари якум'' = [[меҳтар размовар|''сержанти калон'']].

== Пайвандҳо ==
* [[Нерӯҳои мусаллаҳ]]
* [[Дараҷаи низомӣ]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]
{{Дараҷаҳои низомӣ}}
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]
[[Гурӯҳ:Размоварон]]</text>
      <sha1>ff8jnhk7o6kmoq0hqe2qcdge2ow44vk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кеҳтар размовар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214288</id>
    <revision>
      <id>1489176</id>
      <parentid>1488034</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T19:48:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ислоҳи мақола, ислоҳи манобеъ</comment>
      <origin>1489176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17279" sha1="dcby1t69coszg6886znvvh4jx35lkl5" xml:space="preserve">{{Дараҷаи низомӣ
| тасвир1         = Russia-Army-OR-4-2010.svg
| image_size     = 100px
| зернавис1       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| тасвир2         = Russia-Airforce-OR-4-2010.svg
| зернавис2       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]&lt;/small&gt; 
| ном             = Кеҳтар размовар
| кишвар          = {{flag|Tajikistan}}
| нерӯ           = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]]
| кӯтаҳнивишт     = {{lang-fa|'''کهتر رزم‌آور‎'''}}
| rank           = 
| NATO rank      = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OR-9b]]
| Non-NATO rank  = 
| бунёдшуда       = 
| бекоршуда       = 
| дараҷаи болотар = [[Размовар]]
| дараҷаи пойинтар = [[Размёр]]
| ҳамто           =  {{bulleted list|[[Новёр дувум]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''گروهبان سوم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Младший сержант''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Sergeant'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-5''}}|
}}

'''Кеҳтар размовар''' ({{lang-fa|'''کهتر رزم‌آور'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае размоварӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], ки ҷойгоҳе болотар аз [[размёр]] ва пойинтар аз [[размовар]] дорад ва баробар бо [[новёр дувум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''сержанти хурд''&lt;ref&gt;[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Мақоми созмонии ''кеҳтар размовар'', бино бар Ойинномаи хидмати дохилӣ ва Ойинномаи инзиботии Нерӯҳои мусаллаҳ, ''фармондеҳи [[разма]]'' аст, ки он [[ягон|яконе зербахш]] дар [[нерӯҳои мусаллаҳ]] будаву аз ду [[гурӯҳ]] (6 — 12 [[сарбоз]]) ташкил шуда ва бахше аз [[таҳм]] аст; ''гурӯҳ''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. – с. 161 |accessdate=2018-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt;; отделение&lt;ref name=&quot;ВЭ-6&quot;&gt;{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 6, статья «Отделение»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П. В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=2002|страницы=181|страниц=639|тираж=10000|isbn=5-203-01873-1}}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
|+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]'''
|-	
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot; | &lt;small&gt;кеҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Размёр]]
|width=&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot;  style=&quot;background:#bfbfbf;&quot;| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|50px]]&lt;br&gt;'''Кеҳтар размовар'''
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot; | &lt;small&gt;меҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Размовар]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;
|}

== Вожашиносӣ ==
''Кеҳтар таҳмадор'' аз '''''кеҳтар''''' ‘''зердаст''’ ({{lang-pal|''kehtar''}} ‘''пойинтар ба мақому мартаба''’ &lt; {{lang-peo|''*kaθi̯ah-tara-''}} &lt; {{lang-peo|''*kaθi̯ah-''}} ‘''кеҳ'', ''хурд''’&lt;ref&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1383. ISBN 978-600-6143-57-6. ҷ. 4, с. 2311.&lt;/ref&gt;) + '''''размовар''''' ‘''сержант''’ сохта шудааст&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}&lt;/ref&gt;.

«''Размовар''» аз ‘''разм овардан''’ ба маънои ‘''ҷанг кардан'', ''ҷангидан''; ''размидан''; ''набард кардан''’ сохта шудааст. Мақулаи дастурии ин вожа исму сифати фоъилӣ ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + асоси феъли замони ҳозираи «''овардан''» (''овар'')] аст. Дар сохти ин вожа аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст: 

&lt;blockquote&gt;''[[разм]]'' ({{lang-pal|''razm''}}  &lt; {{lang-peo|''*razma-''}} ‘''[[разма]]''’ &lt; [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' ‘''ороиши ҷангӣ''’ аз √''*raź-'' ‘''оростан''’&lt;ref&gt;{{книга | автор = Эдельман Д. И. | заглавие      = Этимологический словарь иранских языков | ссылка =  | ответственный = Институт языкознания РАН | издание      = | место = М. | издательство = «Восточная литература» | год = 2020 | том = 6 (p—r̥) | страницы  = 436 | страниц = 463 | серия = | isbn =5-02-018124-2; ISBN 978-5-02-039863-4 (в пер.) | тираж = 500 | ref = }}&lt;/ref&gt;) + ''овар'' &gt; асоси замони ҳозираи феъли ''овардан''.&lt;/blockquote&gt;

''Размовар'' ба маънии ‘''ҷанговар'', ''разманда''’ дар осори адабии форсӣ бисёр ба кор рафтааст&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/farhangitafsirii02naza/page/144 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 2, с. 144.]&lt;/ref&gt;. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] дар «[[Шоҳнома]]» гуфта:
&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;''Ки [[гурдон]] кадоманду [[солор]] кист'',
''Зи размоварон ҷангро ёр кист''&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEDuvvum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildEDuvumtajikFarsi_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 234]&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;
&lt;/blockquote&gt;
«''Размовар''» ба маънои “''фармондеҳи [[разма]]''” навгузиниш шудааст. Мақулаи дастурии ин вожа сифат ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + пасванд (''-вар'')] аст. Дар сохти ин сифат аз фароянди вожасозии иштиқоқӣ истифода шудааст. Пасванди «''-вар''» дар ин вожа ба маънои «''доранда''» аст ва ба исм афзуда мешаваду сифат месозад. Ин пасванд гоҳе ба гунаи «''-овар''» низ ба кор меравад, ки дар «''ҷанговар''», «''таковар''» дида мешавад&lt;ref&gt;''Таботабоӣ'', ''Алоъуддин''. Фарҳанги тавсифии дастури забони форсӣ. – Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1395. – 640 с. – 116. ISBN 978-600-105-121-0.&lt;/ref&gt;. Бо чунин рӯйкард, ''размовар'' ба маънои «''фармондеҳи разма''» аст, ки мақоми созмонии ӯро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад.

''Кеҳтар размовар'' барои ҷойгузинии дараҷаи низомии ''сержанти хурд'' ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Вазорати дифоъи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудааст&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}&lt;/ref&gt;.

== Пешина ==

{| class=&quot;infobox bordered&quot; style=&quot;width: 24em&quot;
!colspan='3' style=&quot;text-align:center; background:#cce&quot; |'''[[Сипоҳи Ҳахоманишиён]]'''
|-
|colspan='3'|
|-
! [[Ягон|Ягонҳо]]
! Шумори нерӯҳо
! Фармондеҳ
|-
| [[Разма|''*daθa-'']]
| 10 сарбоз
| ''*daθapati-''
|-
| [[Вашт|''*θata-'']]
| 100 сарбоз
| [[Сарвашт|''*θatapati-'']]
|-
| [[Ҳанг|''*hazāra-'']]
| 1 000 сарбоз
| [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']]
|-
|[[Гунд|''*baivara-'']]
| 10 000 сарбоз
|[[Гундсолор|''*baivarapati-'']]
|-
| [[Сипоҳ|''*spāda-'']]
| 60 000 сарбоз
| [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']]
|}

''Размовар'' ҳамчун мақоми фармондеҳи разма нахустин бор дар [[сипоҳи Ҳахоманишиён]] (550 – 330 то милод) падид омадааст. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён ({{lang-peo|''*spāda-''}} [''сипоҳ'']), ки бар пояи радабандии даҳгонӣ созмон ёфта буд, аз 10 сарбоз як [[разма|''*daθa-'']] [''даҳа''] ташкил мешуд, ки сардораш ''*daθapati-'' [''даҳабад''] буд&lt;ref&gt;''W. Hinz'', Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975, p. 87&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''даҳа'' як [[вашт|''*θata-'']] [''сада''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Сарвашт|''*θatapati-'']] [''садабад''] буд&lt;ref&gt;''Hinz'', op. cit., p. 240&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''сада'' як [[ҳанг|''*hazāra-'']] [''ҳазора''] ташкил мешуд, ки онро [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] [''ҳазорабад''] фармондеҳӣ мекард&lt;ref&gt;''J. Marquart'', Untersuchungen zur Geschichte von Eran I, Göttingen, 1896, p. 57&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''ҳазора'' як [[лашкар|''*baivara-'']] [''бевара''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Лашкарсолор|''*baivarapati-'']] [''беварабад''] буд&lt;ref&gt;''Marquart'', op. cit., p. 19 n. 84&lt;/ref&gt;. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] [''сипаҳбад''] буд&lt;ref&gt;''Шаҳбозӣ, Алиризо Шопур''. Ҷанг дар Эрони бостон // Ҷусторҳои эроншиносӣ. Теҳрон: Китоби марҷаъ, 1391. – саҳ. 55 – 95&lt;/ref&gt;.

Агар шумори нерӯҳои ин ягонҳоро бо воҳидҳои низомии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, ''даҳа'' бо [[разма|''отделение'']], ''сада'' бо [[Вашт|''рота'']], ''ҳазора'' бо [[Ҳанг|''полк'']], ''бевара'' бо [[Лашкар|''дивизия'']] ва ''сипоҳ'' бо [[Артиш|''армия'']] баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, ''даҳбад'' бо ''сержант'' ё [[размозмо|''старшина'']], ''садбад'' бо [[Таҳмдор|''лейтенант'']] ё [[Сарвашт|''капитан'']], ''ҳазорбад'' бо [[Саргурд|''майор'']] ё [[Сарҳанг|''полковник'']], ''беварбад'' бо [[гундсолор|''генерал-майор'']] ё [[лашкарсолор|''генерал-лейтенант'']] ва ''сипаҳбад'' бо [[сипаҳсолор|''генерал-полковник'']] ё [[артишсолор|''генерали артиш'']] баробар мешаванд.

''Сержант'' ({{lang-fr|sergent}}, аз {{lang-la|serviens}}) худ ба маънои «''чокар'', ''хидматгор'', ''хидматгузор''» аст ва ҳамчун рутба нахустин бор дар асри XV дар артиши [[Фаронса]] ва сипас артишҳои [[Олмон]] ва [[Бритониё]] ба кор рафтааст. Дар садаҳои миёна дар нерӯҳои муздур ва артиши кишварҳои урупоӣ шаш намуд ''сержант'' хидмат мекард:

# дар [[разма|размаҳо]] — [[кеҳтар размовар|''капрал'']] ё ''сержанти хурд''. 
# дар [[таҳм|таҳмҳо]] — [[размовар|''сержант'']]. 
# дар [[вашт|ваштҳо]] — ''мастер-сержант'' ё [[меҳтар размовар|''сержанти калон'']]. 
# дар [[гурдон|гурдонҳо]] — [[размдор|''штаб-сержант'']]. 
# дар [[ҳанг|ҳангҳо]] — [[размсоз|''сержант-майор'']], ки дертар [[саргурд|''майор'']] номида шуд. 
# дар ситоди ''сарфармондеҳи артиш'' ([[артишсолор|''капитан-генерал'']]) — ''генерал-сержант-майор'', ки дертар [[гундсолор|''генерал-майор'']] номида шуд. 

Дар [[Артиши Сурх]] дараҷаи «''сержант''»  ҳамчун рутбаи шахсӣ [[2 ноябр]]и [[соли 1940]] ҷорӣ шуда буд. 

Дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ин дараҷа [[23 феврал]]и [[соли 1993]] ҷорӣ шуда ва чаҳор рутба дорад: 
#  ''сержанти хурд'', 
#  [[Размовар|''сержант'']], 
#  [[Меҳтар размовар|''сержанти калон'']], 
#  [[Размдор|''старшина'']].

Дар нерӯҳои мусаллаҳ барои фармондеҳии ҳар ягони размӣ мақоми созмоние дар назар гирифта шудааст. Бино бар ойинномаҳои низомӣ, мақоми созмонии ин дараҷадорон фармондеҳии рада, тонк, зиреҳпӯш ва дигарҳо аст.

''Размовар'' ҳамчун  дараҷаи сержантӣ [[соли 1991]] дар нерӯҳои заминиву ҳавоии [[Сипоҳи посдорони Инқилоби исломӣ|Сипоҳи посдорон]] ҷорӣ шуда ва се рутба дорад&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 |title=Қонуни муқаррароти истихдомии Сипоҳи посдорони инқилоби исломӣ |accessdate=2021-12-14 |archivedate=2013-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130814072556/http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 }}&lt;/ref&gt;:

# ''размовари севум'' = [[кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']];
# ''размовари дувум'' = [[размовар|''сержант'']];
# ''размовари якум'' = [[меҳтар размовар|''сержанти калон'']].

== Пайвандҳо ==
* [[Нерӯҳои мусаллаҳ]]
* [[Дараҷаи низомӣ]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]
{{Дараҷаҳои низомӣ}}
== Манобеъ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]
[[Гурӯҳ:Размоварон]]</text>
      <sha1>dcby1t69coszg6886znvvh4jx35lkl5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489177</id>
      <parentid>1489176</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T19:48:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Omid Jeyhani moved page [[Размовар]] to [[Кеҳтар размовар]]: Ин дараҷа Кеҳтар размовар номида мешавад.</comment>
      <origin>1489176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17279" sha1="dcby1t69coszg6886znvvh4jx35lkl5" xml:space="preserve">{{Дараҷаи низомӣ
| тасвир1         = Russia-Army-OR-4-2010.svg
| image_size     = 100px
| зернавис1       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| тасвир2         = Russia-Airforce-OR-4-2010.svg
| зернавис2       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]&lt;/small&gt; 
| ном             = Кеҳтар размовар
| кишвар          = {{flag|Tajikistan}}
| нерӯ           = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]]
| кӯтаҳнивишт     = {{lang-fa|'''کهتر رزم‌آور‎'''}}
| rank           = 
| NATO rank      = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OR-9b]]
| Non-NATO rank  = 
| бунёдшуда       = 
| бекоршуда       = 
| дараҷаи болотар = [[Размовар]]
| дараҷаи пойинтар = [[Размёр]]
| ҳамто           =  {{bulleted list|[[Новёр дувум]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''گروهبان سوم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Младший сержант''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Sergeant'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-5''}}|
}}

'''Кеҳтар размовар''' ({{lang-fa|'''کهتر رزم‌آور'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае размоварӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], ки ҷойгоҳе болотар аз [[размёр]] ва пойинтар аз [[размовар]] дорад ва баробар бо [[новёр дувум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''сержанти хурд''&lt;ref&gt;[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Мақоми созмонии ''кеҳтар размовар'', бино бар Ойинномаи хидмати дохилӣ ва Ойинномаи инзиботии Нерӯҳои мусаллаҳ, ''фармондеҳи [[разма]]'' аст, ки он [[ягон|яконе зербахш]] дар [[нерӯҳои мусаллаҳ]] будаву аз ду [[гурӯҳ]] (6 — 12 [[сарбоз]]) ташкил шуда ва бахше аз [[таҳм]] аст; ''гурӯҳ''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. – с. 161 |accessdate=2018-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt;; отделение&lt;ref name=&quot;ВЭ-6&quot;&gt;{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 6, статья «Отделение»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П. В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=2002|страницы=181|страниц=639|тираж=10000|isbn=5-203-01873-1}}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
|+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]'''
|-	
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot; | &lt;small&gt;кеҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Размёр]]
|width=&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot;  style=&quot;background:#bfbfbf;&quot;| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|50px]]&lt;br&gt;'''Кеҳтар размовар'''
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot; | &lt;small&gt;меҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Размовар]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;
|}

== Вожашиносӣ ==
''Кеҳтар таҳмадор'' аз '''''кеҳтар''''' ‘''зердаст''’ ({{lang-pal|''kehtar''}} ‘''пойинтар ба мақому мартаба''’ &lt; {{lang-peo|''*kaθi̯ah-tara-''}} &lt; {{lang-peo|''*kaθi̯ah-''}} ‘''кеҳ'', ''хурд''’&lt;ref&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1383. ISBN 978-600-6143-57-6. ҷ. 4, с. 2311.&lt;/ref&gt;) + '''''размовар''''' ‘''сержант''’ сохта шудааст&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}&lt;/ref&gt;.

«''Размовар''» аз ‘''разм овардан''’ ба маънои ‘''ҷанг кардан'', ''ҷангидан''; ''размидан''; ''набард кардан''’ сохта шудааст. Мақулаи дастурии ин вожа исму сифати фоъилӣ ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + асоси феъли замони ҳозираи «''овардан''» (''овар'')] аст. Дар сохти ин вожа аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст: 

&lt;blockquote&gt;''[[разм]]'' ({{lang-pal|''razm''}}  &lt; {{lang-peo|''*razma-''}} ‘''[[разма]]''’ &lt; [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' ‘''ороиши ҷангӣ''’ аз √''*raź-'' ‘''оростан''’&lt;ref&gt;{{книга | автор = Эдельман Д. И. | заглавие      = Этимологический словарь иранских языков | ссылка =  | ответственный = Институт языкознания РАН | издание      = | место = М. | издательство = «Восточная литература» | год = 2020 | том = 6 (p—r̥) | страницы  = 436 | страниц = 463 | серия = | isbn =5-02-018124-2; ISBN 978-5-02-039863-4 (в пер.) | тираж = 500 | ref = }}&lt;/ref&gt;) + ''овар'' &gt; асоси замони ҳозираи феъли ''овардан''.&lt;/blockquote&gt;

''Размовар'' ба маънии ‘''ҷанговар'', ''разманда''’ дар осори адабии форсӣ бисёр ба кор рафтааст&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/farhangitafsirii02naza/page/144 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 2, с. 144.]&lt;/ref&gt;. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] дар «[[Шоҳнома]]» гуфта:
&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;''Ки [[гурдон]] кадоманду [[солор]] кист'',
''Зи размоварон ҷангро ёр кист''&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEDuvvum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildEDuvumtajikFarsi_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 234]&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;
&lt;/blockquote&gt;
«''Размовар''» ба маънои “''фармондеҳи [[разма]]''” навгузиниш шудааст. Мақулаи дастурии ин вожа сифат ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + пасванд (''-вар'')] аст. Дар сохти ин сифат аз фароянди вожасозии иштиқоқӣ истифода шудааст. Пасванди «''-вар''» дар ин вожа ба маънои «''доранда''» аст ва ба исм афзуда мешаваду сифат месозад. Ин пасванд гоҳе ба гунаи «''-овар''» низ ба кор меравад, ки дар «''ҷанговар''», «''таковар''» дида мешавад&lt;ref&gt;''Таботабоӣ'', ''Алоъуддин''. Фарҳанги тавсифии дастури забони форсӣ. – Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1395. – 640 с. – 116. ISBN 978-600-105-121-0.&lt;/ref&gt;. Бо чунин рӯйкард, ''размовар'' ба маънои «''фармондеҳи разма''» аст, ки мақоми созмонии ӯро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад.

''Кеҳтар размовар'' барои ҷойгузинии дараҷаи низомии ''сержанти хурд'' ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Вазорати дифоъи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудааст&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}&lt;/ref&gt;.

== Пешина ==

{| class=&quot;infobox bordered&quot; style=&quot;width: 24em&quot;
!colspan='3' style=&quot;text-align:center; background:#cce&quot; |'''[[Сипоҳи Ҳахоманишиён]]'''
|-
|colspan='3'|
|-
! [[Ягон|Ягонҳо]]
! Шумори нерӯҳо
! Фармондеҳ
|-
| [[Разма|''*daθa-'']]
| 10 сарбоз
| ''*daθapati-''
|-
| [[Вашт|''*θata-'']]
| 100 сарбоз
| [[Сарвашт|''*θatapati-'']]
|-
| [[Ҳанг|''*hazāra-'']]
| 1 000 сарбоз
| [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']]
|-
|[[Гунд|''*baivara-'']]
| 10 000 сарбоз
|[[Гундсолор|''*baivarapati-'']]
|-
| [[Сипоҳ|''*spāda-'']]
| 60 000 сарбоз
| [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']]
|}

''Размовар'' ҳамчун мақоми фармондеҳи разма нахустин бор дар [[сипоҳи Ҳахоманишиён]] (550 – 330 то милод) падид омадааст. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён ({{lang-peo|''*spāda-''}} [''сипоҳ'']), ки бар пояи радабандии даҳгонӣ созмон ёфта буд, аз 10 сарбоз як [[разма|''*daθa-'']] [''даҳа''] ташкил мешуд, ки сардораш ''*daθapati-'' [''даҳабад''] буд&lt;ref&gt;''W. Hinz'', Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975, p. 87&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''даҳа'' як [[вашт|''*θata-'']] [''сада''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Сарвашт|''*θatapati-'']] [''садабад''] буд&lt;ref&gt;''Hinz'', op. cit., p. 240&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''сада'' як [[ҳанг|''*hazāra-'']] [''ҳазора''] ташкил мешуд, ки онро [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] [''ҳазорабад''] фармондеҳӣ мекард&lt;ref&gt;''J. Marquart'', Untersuchungen zur Geschichte von Eran I, Göttingen, 1896, p. 57&lt;/ref&gt;. Аз 10 ''ҳазора'' як [[лашкар|''*baivara-'']] [''бевара''] ташкил мешуд, ки фармондеҳаш [[Лашкарсолор|''*baivarapati-'']] [''беварабад''] буд&lt;ref&gt;''Marquart'', op. cit., p. 19 n. 84&lt;/ref&gt;. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] [''сипаҳбад''] буд&lt;ref&gt;''Шаҳбозӣ, Алиризо Шопур''. Ҷанг дар Эрони бостон // Ҷусторҳои эроншиносӣ. Теҳрон: Китоби марҷаъ, 1391. – саҳ. 55 – 95&lt;/ref&gt;.

Агар шумори нерӯҳои ин ягонҳоро бо воҳидҳои низомии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, ''даҳа'' бо [[разма|''отделение'']], ''сада'' бо [[Вашт|''рота'']], ''ҳазора'' бо [[Ҳанг|''полк'']], ''бевара'' бо [[Лашкар|''дивизия'']] ва ''сипоҳ'' бо [[Артиш|''армия'']] баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, ''даҳбад'' бо ''сержант'' ё [[размозмо|''старшина'']], ''садбад'' бо [[Таҳмдор|''лейтенант'']] ё [[Сарвашт|''капитан'']], ''ҳазорбад'' бо [[Саргурд|''майор'']] ё [[Сарҳанг|''полковник'']], ''беварбад'' бо [[гундсолор|''генерал-майор'']] ё [[лашкарсолор|''генерал-лейтенант'']] ва ''сипаҳбад'' бо [[сипаҳсолор|''генерал-полковник'']] ё [[артишсолор|''генерали артиш'']] баробар мешаванд.

''Сержант'' ({{lang-fr|sergent}}, аз {{lang-la|serviens}}) худ ба маънои «''чокар'', ''хидматгор'', ''хидматгузор''» аст ва ҳамчун рутба нахустин бор дар асри XV дар артиши [[Фаронса]] ва сипас артишҳои [[Олмон]] ва [[Бритониё]] ба кор рафтааст. Дар садаҳои миёна дар нерӯҳои муздур ва артиши кишварҳои урупоӣ шаш намуд ''сержант'' хидмат мекард:

# дар [[разма|размаҳо]] — [[кеҳтар размовар|''капрал'']] ё ''сержанти хурд''. 
# дар [[таҳм|таҳмҳо]] — [[размовар|''сержант'']]. 
# дар [[вашт|ваштҳо]] — ''мастер-сержант'' ё [[меҳтар размовар|''сержанти калон'']]. 
# дар [[гурдон|гурдонҳо]] — [[размдор|''штаб-сержант'']]. 
# дар [[ҳанг|ҳангҳо]] — [[размсоз|''сержант-майор'']], ки дертар [[саргурд|''майор'']] номида шуд. 
# дар ситоди ''сарфармондеҳи артиш'' ([[артишсолор|''капитан-генерал'']]) — ''генерал-сержант-майор'', ки дертар [[гундсолор|''генерал-майор'']] номида шуд. 

Дар [[Артиши Сурх]] дараҷаи «''сержант''»  ҳамчун рутбаи шахсӣ [[2 ноябр]]и [[соли 1940]] ҷорӣ шуда буд. 

Дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ин дараҷа [[23 феврал]]и [[соли 1993]] ҷорӣ шуда ва чаҳор рутба дорад: 
#  ''сержанти хурд'', 
#  [[Размовар|''сержант'']], 
#  [[Меҳтар размовар|''сержанти калон'']], 
#  [[Размдор|''старшина'']].

Дар нерӯҳои мусаллаҳ барои фармондеҳии ҳар ягони размӣ мақоми созмоние дар назар гирифта шудааст. Бино бар ойинномаҳои низомӣ, мақоми созмонии ин дараҷадорон фармондеҳии рада, тонк, зиреҳпӯш ва дигарҳо аст.

''Размовар'' ҳамчун  дараҷаи сержантӣ [[соли 1991]] дар нерӯҳои заминиву ҳавоии [[Сипоҳи посдорони Инқилоби исломӣ|Сипоҳи посдорон]] ҷорӣ шуда ва се рутба дорад&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 |title=Қонуни муқаррароти истихдомии Сипоҳи посдорони инқилоби исломӣ |accessdate=2021-12-14 |archivedate=2013-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130814072556/http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 }}&lt;/ref&gt;:

# ''размовари севум'' = [[кеҳтар размовар|''сержанти хурд'']];
# ''размовари дувум'' = [[размовар|''сержант'']];
# ''размовари якум'' = [[меҳтар размовар|''сержанти калон'']].

== Пайвандҳо ==
* [[Нерӯҳои мусаллаҳ]]
* [[Дараҷаи низомӣ]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]
{{Дараҷаҳои низомӣ}}
== Манобеъ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]
[[Гурӯҳ:Размоварон]]</text>
      <sha1>dcby1t69coszg6886znvvh4jx35lkl5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размсоз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214309</id>
    <revision>
      <id>1489197</id>
      <parentid>1488037</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T21:20:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ислоҳи мақола, ислоҳи манобеъ</comment>
      <origin>1489197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17086" sha1="ji88hjqlczdl05ji3w8mdgb0jr5gjv8" xml:space="preserve">{{Дараҷаи низомӣ
| тасвир1         = Russia-Army-OR-9a-2010.svg
| image_size     = 100px
| зернавис1       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| тасвир2         = Russia-Airforce-OR-9a-2010.svg
| зернавис2       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]&lt;/small&gt; 
| ном             = Размсоз
| кишвар          = {{flag|Tajikistan}}
| нерӯ           = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]]
| кӯтаҳнивишт     = {{lang-fa|'''رزم‌ساز‎'''}}
| rank           = 
| NATO rank      = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OR-9b]]
| Non-NATO rank  = 
| бунёдшуда       = 
| бекоршуда       = 
| дараҷаи болотар = [[Меҳтар размсоз]]
| дараҷаи пойинтар = [[Размдор]]
| ҳамто           = {{bulleted list|[[Новдор дувум]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''استوار یکم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Прапорщик''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Warrant officer'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-9''}}|
}}

'''Размсоз''' ({{lang-fa|'''رزم‌ساز‎'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае афсарёрӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], ки ҷойгоҳе болотар аз [[размдор]] ва пойинтар аз [[меҳтар размсоз]] дорад ва баробар бо [[новдор дувум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''прапоршик''&lt;ref&gt;[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
|+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]'''
|-	
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot; | &lt;small&gt;кеҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Размдор]]
|width=&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot;  style=&quot;background:#bfbfbf;&quot;| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]&lt;br&gt;'''Размсоз'''
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot; | &lt;small&gt;меҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Меҳтар размсоз]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;
|}
''Размсозон'' дар нерӯҳои мусаллаҳи бисёре аз кишварҳои ҷаҳон дараҷае болотар аз [[Размовар|''размоварон'']] ва пойинтар аз [[Таҳмдор|''таҳмдорон'']] доранд ва ёварони [[афсар]]он ҳастанд, ба ин далел «''афсарёр''» номида мешаванд&lt;ref name=&quot;Козимӣ&quot;&gt;{{Cite web |url=https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85%DB%8C/ |title=''Сипаҳбад Муҳаммад Козимӣ''. Фарҳанги вожаҳои низомӣ. – Теҳрон: Чопхонаи Артиши шоҳаншоҳӣ, 1355 (чопи дувум) – 440 саҳ. — с. 52 |accessdate=2023-07-22 |archivedate=2023-07-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230731081254/https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85%DB%8C/ }}&lt;/ref&gt;. 

''Размсозон'' маъмулан симати ''меҳтари вашт'' ва масъулияти омодасозии сарбозону размафзору ҷангафзорҳоро бар уҳда доранд. ''[[Меҳтар]]'' мақомест расмӣ дар ҳар [[вашт]] ([[Батарея|оташбор]]) аз нерӯҳои мусаллаҳ, ки созмондиҳандаи мустақими назму тартибот дар маҳалли истиқрори вашт ва сардори мустақими размоварону сарбозони ягони худ аст. Ҳамчунин размсозон кормандони «[[Омод|омодгоҳ]]» ҳастанд, ки он созмоне дар артиш аст, ки масъули фароҳамсозӣ, нигаҳдорӣ ва таҳвили хӯроку пӯшоку ҷангафзорҳои мавриди ниёзи ягонҳо ва маҳалли анҷоми хадамоти пуштибони фаннии нерӯҳо аст&lt;ref&gt;''Фарҳангномаи форсӣ: вожагон ва аълом''. Ғуломҳусайн Садрии Афшор, Насрин Ҳакамӣ, Настаран Ҳакамӣ. Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1388. — 3 ҷилд. — ҷ. 1, с.91. ISBN: 978-964-8637-92-2&lt;/ref&gt;.

== Вожашиносӣ ==
«''Размсоз''» аз ду бахш сохта шудаву мақулаи дастурии он исму сифати фоъилӣ ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + асоси феъли замони ҳозираи «''сохтан''» (''соз'')] аст. Дар сохти ин сифат аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст: 

&lt;blockquote&gt;''[[разм]]'' ({{lang-pal|''razm''}}  &lt; {{lang-peo|''*razma-''}} “''[[разма]]''” &lt; [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' “''ороиши ҷангӣ''” аз √''*raź-'' “''оростан''”&lt;ref&gt;{{книга | автор = Эдельман Д. И. | заглавие = Этимологический словарь иранских языков | ссылка =  | ответственный = Институт языкознания РАН | издание = | место = М. | издательство = «Восточная литература» | год = 2020 | том = 6 (p—r̥) | страницы  = 436 | страниц = 463 | серия = | isbn =5-02-018124-2; ISBN 978-5-02-039863-4 (в пер.) | тираж = 500 | ref = }}&lt;/ref&gt;) + ''соз'' ({{lang-pal|''sāč'' : ''sāxtan''}} ‘''сохтан'', ''омода кардан'', ''тартиб додан''’ &lt; {{lang-peo|''*sāča-''}} &lt; √''*sak-'' ‘''омода будан'', ''тавонистан''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot;&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-57-6.&lt;/ref&gt;).&lt;/blockquote&gt;

«''Размсоз''» ба маънои «''он ки нақшаву тарҳи ҷанг ё амалиёти размиро ба хубӣ бидонад ва нерӯро омодаи разм ё корзор кунад''»&lt;ref name=&quot;Козимӣ&quot; /&gt; таркибе аз «''разм сохтан''» ба маънии «''омодаи ҷанг шудан''; ''асбоби разм сохтан''; ''фароҳам овардани абзори ҷанг''; ''ба ҷанг пардохтан''; ''ҷанг кардан'', ''разм кардан'', ''ҷангидан''» аст. Ин вожа ба маънии «''ҷанговар'', ''сипоҳӣ'', ''созандаи ҷанг'', ''омодакунандаи набард''» дар осори куҳани адабии форсӣ бисёр ба кор рафтааст&lt;ref&gt;''Фарҳанги забони тоҷикӣ''. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969. ҷ. 2, с. 116&lt;/ref&gt;. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] ин вожаро борҳо ба кор бурдааст:

&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;''Биёмад ба наздики ман размсоз'',
''Чу пили дамон бо каманди дароз''&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEChaharumTajikFarsi/Shahnama%20Jild%20e%20Chaharum%20%28Tajik%20Farsi%29_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 1. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 315]&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;

&lt;poem&gt;''Биёбон гирифтанду роҳи дароз'', 
''Ҳама шуд чунон лашкари размсоз''&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEChaharumTajikFarsi/Shahnama%20Jild%20e%20Chaharum%20%28Tajik%20Farsi%29_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 4. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 253]&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

Прапоршикҳо маъмулан кормандони [[омод]] ва коршиносони ''омодгоҳ'' ҳастанд ва омодасозии сарбозону размафзору ҷангафзорҳо бар уҳдаи онҳост. Аз ин рӯ, «''размсоз''» ба маънои «''размсозанда''; яъне ''коршиносе, ки сарбозону размафзорҳоро барои ҷанг омода мекунад''» баробар бо ''прапорщик'' гирифта шуда, ки мақоми созмонии онҳоро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад.

«''Размсоз''» барои ҷойгузин кардани [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|дараҷаи]] «''прапоршик''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шуда аст&lt;ref&gt;[https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани]&lt;/ref&gt;.

== Пешина ==
Номи ин дараҷа дар бисёре аз артишҳо бо «[[дирафш]]» пайванд дорад. Чунончи, ин дараҷа дар нерӯҳои мусаллаҳи [[Тоҷикистон]] ва [[Русия]] «''прапорщик''» (аз {{lang-ru|''пра́поръ''}}), [[Лаҳистон]] «''хорунжий''» ({{lang-pl|''chorąży''}} аз ''chorągiew''), кишварҳои Югословии пешин «''заставник''» (аз {{lang-sr|''застава''}}), [[Бритониё]] «''ensign''», [[Фаронса]] «''enseigne''» ({{lang-en|[[wikt:ensign#Английский|ensign]]}}, {{lang-fr|[[wikt:enseigne#Французский|enseigne]]}} ← {{lang-la|[[wikt:en:insignia#Latin|insignia]]}}) ва [[Олмон]] «''Fähnrich''» (аз {{lang-de|Fähn}}) номида мешавад, ки маънояшон «''парчамдор''» ({{lang-fa|'''پرچمدار'''}}) аст&lt;ref&gt;''Фарҳанги муъосири форсӣ (якҷилдӣ)''. Ғуломҳусайн Садрии Афшор, Насрин Ҳакамӣ, Настаран Ҳакамӣ. – Теҳрон: Фарҳанги муъосир, 1381. с. 282. ISBN 978-964-5545-68-8.&lt;/ref&gt;. Дар артишҳои қадим ''парчамдор'' сарбозе буд, ки пешопеши [[ягони низомӣ]] парчами онро мебурд. «''Прапорщик''» дақиқан ҳамин «''парчамдор''» аст, ки онро «''дирафшдор''» ҳам мегӯянд&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/farhangitafsirii02naza/page/80 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 2, с. 80.]&lt;/ref&gt;.

Дар сипоҳи [[Ҳахоманишиён]] ҳар ҳазора ё [[ҳанг]] барои худ парчаме дошт&lt;ref&gt;E. Pottier, ''Douris'', London, 1909, p. 105 fig. 20, Plate XXV.b&lt;/ref&gt;, ки ба {{lang-peo|«''drafša-''»}} (аз эронии бостон: «*''drafša-''» &gt; {{lang-pal|«''drafš''»}}&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;) номида мешуд&lt;ref&gt;''Арсеньев Ю. В.'' О геральдических знаменах. СПб, 1911, с. 5-6. Цит. по: [http://www.vzmakh.ru/parabellum/n14_s4.shtml ''Дмитриев С. В.'' Знаменный комплекс в военно-политической культуре средневековых кочевников Центральной Азии (некоторые вопросы терминологии и морфологии)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20100906084135/http://www.vzmakh.ru/parabellum/n14_s4.shtml |date=2010-09-06 }}&lt;/ref&gt;. Дар сипоҳи [[Ашкониён]] ва [[Сосониён]] [[ҳанг]]ро ''дирафш'' ва фармондеҳонашонро ''дирафшсолор'' меномиданд&lt;ref&gt;''Farrokh, Kaveh''. Sassanian Elite Cavalry AD 224-642. Oxford: Osprey, 2005. ISBN 1841767131. — с. 6—7&lt;/ref&gt;, ки [[Сардор|дараҷае сардорӣ]] ва баробар бо [[сарҳанг]] буд.

== Артиши Шуравӣ ==
Дар солҳои 1917 — 1946 дар [[Артиши Сурх]] ва сипас то [[соли 1972]] дар Артиши Шуравӣ дараҷаи ''прапорщик'' ё баробар бо он вуҷуд надошт. Ин дараҷа дар Нерӯҳои мусаллаҳи Иттиҳоди Шуравӣ аз [[1 январ]]и соли 1972 бо Фармони Президиуми Шурои Олии ИҶШС аз [[18 ноябр]]и [[соли 1971]], ҳамзамон бо сардӯшии нави дараҷаи [[Новдор дувум|''мичман'']], ҷорӣ карда шуд{{sfn|СВЭ|1978|name=&quot;sve&quot;|loc=С. 498−499}}.

Бо Фармони Президиуми Шурои Олии ИҶШС аз [[24 декабр]]и [[соли 1980]] N 3606-X дар Артиши Шуравӣ, яконҳои соҳилӣ ва ҳавопаймоии Нерӯи дарёӣ, нерӯҳои марзбонӣ ва дохилии Нерӯҳои мусаллаҳи ИҶШС дараҷаи низомии [[Размсоз|''прапоршики калон'']] ва ҳамзамон дар Нерӯи дарёии Иттиҳоди Шуравӣ дараҷаи [[Новдор якум|''мичмани калон'']] ҷорӣ карда шуданд.

Ин дараҷаҳоро барои низомиёне дар назар гирифта буданд, ки хидмати вазифаи низомиро анҷом додаву дараҷаи размоварӣ ё сержантиро дарёфт карда буданд ва довталабона хидматашонро дар нерӯҳои мусаллаҳ идома медоданд. Онҳо таҳсилоти тахассусии низомӣ надоштанд то дараҷаи афсарӣ дарёфт кунанд, аммо рутбаашон болотар аз сержантҳо буду бар старшинаву сержанту сарбозҳо бартарӣ доштанд. Бино бар ин, онҳоро ''афсарёр'', яъне ''ёвари афсарҳо'', меномиданд. Прапоршикҳо дар Артиши Шуравӣ бештар вазифаҳои фанниву [[омод]] (снабжение) ва анбордориро анҷом медоданд ва симат ё мақоми фармондеҳӣ надоштанд. Дар нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон ҳануз ҳамин мақомро доранд&lt;ref&gt;[https://asiaplus.news/2018/11/10/umed-dzhajhani-v-naczionalnoj-armii-i-terminologiya-dolzhna-byt-maksimalno-naczionalnoj/ ''Умед Джайхани'': В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной]&lt;/ref&gt;. 

== Пайвандҳо ==
* [[Нерӯҳои мусаллаҳ]]
* [[Дараҷаи низомӣ]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]
{{Дараҷаҳои низомӣ}}
== Манобеъ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]
[[Гурӯҳ:Military ranks of Tajikistan‎]]</text>
      <sha1>ji88hjqlczdl05ji3w8mdgb0jr5gjv8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489198</id>
      <parentid>1489197</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T21:20:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Omid Jeyhani moved page [[Размпардоз]] to [[Размсоз]]: Misspelled title: Ин дараҷа аз ин пас Размсоз номида мешавад.</comment>
      <origin>1489197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17086" sha1="ji88hjqlczdl05ji3w8mdgb0jr5gjv8" xml:space="preserve">{{Дараҷаи низомӣ
| тасвир1         = Russia-Army-OR-9a-2010.svg
| image_size     = 100px
| зернавис1       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| тасвир2         = Russia-Airforce-OR-9a-2010.svg
| зернавис2       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]&lt;/small&gt; 
| ном             = Размсоз
| кишвар          = {{flag|Tajikistan}}
| нерӯ           = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]]
| кӯтаҳнивишт     = {{lang-fa|'''رزم‌ساز‎'''}}
| rank           = 
| NATO rank      = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OR-9b]]
| Non-NATO rank  = 
| бунёдшуда       = 
| бекоршуда       = 
| дараҷаи болотар = [[Меҳтар размсоз]]
| дараҷаи пойинтар = [[Размдор]]
| ҳамто           = {{bulleted list|[[Новдор дувум]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''استوار یکم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Прапорщик''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Warrant officer'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-9''}}|
}}

'''Размсоз''' ({{lang-fa|'''رزم‌ساز‎'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае афсарёрӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], ки ҷойгоҳе болотар аз [[размдор]] ва пойинтар аз [[меҳтар размсоз]] дорад ва баробар бо [[новдор дувум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''прапоршик''&lt;ref&gt;[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
|+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]'''
|-	
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot; | &lt;small&gt;кеҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Размдор]]
|width=&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot;  style=&quot;background:#bfbfbf;&quot;| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]&lt;br&gt;'''Размсоз'''
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot; | &lt;small&gt;меҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Меҳтар размсоз]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;
|}
''Размсозон'' дар нерӯҳои мусаллаҳи бисёре аз кишварҳои ҷаҳон дараҷае болотар аз [[Размовар|''размоварон'']] ва пойинтар аз [[Таҳмдор|''таҳмдорон'']] доранд ва ёварони [[афсар]]он ҳастанд, ба ин далел «''афсарёр''» номида мешаванд&lt;ref name=&quot;Козимӣ&quot;&gt;{{Cite web |url=https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85%DB%8C/ |title=''Сипаҳбад Муҳаммад Козимӣ''. Фарҳанги вожаҳои низомӣ. – Теҳрон: Чопхонаи Артиши шоҳаншоҳӣ, 1355 (чопи дувум) – 440 саҳ. — с. 52 |accessdate=2023-07-22 |archivedate=2023-07-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230731081254/https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85%DB%8C/ }}&lt;/ref&gt;. 

''Размсозон'' маъмулан симати ''меҳтари вашт'' ва масъулияти омодасозии сарбозону размафзору ҷангафзорҳоро бар уҳда доранд. ''[[Меҳтар]]'' мақомест расмӣ дар ҳар [[вашт]] ([[Батарея|оташбор]]) аз нерӯҳои мусаллаҳ, ки созмондиҳандаи мустақими назму тартибот дар маҳалли истиқрори вашт ва сардори мустақими размоварону сарбозони ягони худ аст. Ҳамчунин размсозон кормандони «[[Омод|омодгоҳ]]» ҳастанд, ки он созмоне дар артиш аст, ки масъули фароҳамсозӣ, нигаҳдорӣ ва таҳвили хӯроку пӯшоку ҷангафзорҳои мавриди ниёзи ягонҳо ва маҳалли анҷоми хадамоти пуштибони фаннии нерӯҳо аст&lt;ref&gt;''Фарҳангномаи форсӣ: вожагон ва аълом''. Ғуломҳусайн Садрии Афшор, Насрин Ҳакамӣ, Настаран Ҳакамӣ. Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1388. — 3 ҷилд. — ҷ. 1, с.91. ISBN: 978-964-8637-92-2&lt;/ref&gt;.

== Вожашиносӣ ==
«''Размсоз''» аз ду бахш сохта шудаву мақулаи дастурии он исму сифати фоъилӣ ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + асоси феъли замони ҳозираи «''сохтан''» (''соз'')] аст. Дар сохти ин сифат аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст: 

&lt;blockquote&gt;''[[разм]]'' ({{lang-pal|''razm''}}  &lt; {{lang-peo|''*razma-''}} “''[[разма]]''” &lt; [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' “''ороиши ҷангӣ''” аз √''*raź-'' “''оростан''”&lt;ref&gt;{{книга | автор = Эдельман Д. И. | заглавие = Этимологический словарь иранских языков | ссылка =  | ответственный = Институт языкознания РАН | издание = | место = М. | издательство = «Восточная литература» | год = 2020 | том = 6 (p—r̥) | страницы  = 436 | страниц = 463 | серия = | isbn =5-02-018124-2; ISBN 978-5-02-039863-4 (в пер.) | тираж = 500 | ref = }}&lt;/ref&gt;) + ''соз'' ({{lang-pal|''sāč'' : ''sāxtan''}} ‘''сохтан'', ''омода кардан'', ''тартиб додан''’ &lt; {{lang-peo|''*sāča-''}} &lt; √''*sak-'' ‘''омода будан'', ''тавонистан''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot;&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-57-6.&lt;/ref&gt;).&lt;/blockquote&gt;

«''Размсоз''» ба маънои «''он ки нақшаву тарҳи ҷанг ё амалиёти размиро ба хубӣ бидонад ва нерӯро омодаи разм ё корзор кунад''»&lt;ref name=&quot;Козимӣ&quot; /&gt; таркибе аз «''разм сохтан''» ба маънии «''омодаи ҷанг шудан''; ''асбоби разм сохтан''; ''фароҳам овардани абзори ҷанг''; ''ба ҷанг пардохтан''; ''ҷанг кардан'', ''разм кардан'', ''ҷангидан''» аст. Ин вожа ба маънии «''ҷанговар'', ''сипоҳӣ'', ''созандаи ҷанг'', ''омодакунандаи набард''» дар осори куҳани адабии форсӣ бисёр ба кор рафтааст&lt;ref&gt;''Фарҳанги забони тоҷикӣ''. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969. ҷ. 2, с. 116&lt;/ref&gt;. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] ин вожаро борҳо ба кор бурдааст:

&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;''Биёмад ба наздики ман размсоз'',
''Чу пили дамон бо каманди дароз''&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEChaharumTajikFarsi/Shahnama%20Jild%20e%20Chaharum%20%28Tajik%20Farsi%29_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 1. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 315]&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;

&lt;poem&gt;''Биёбон гирифтанду роҳи дароз'', 
''Ҳама шуд чунон лашкари размсоз''&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEChaharumTajikFarsi/Shahnama%20Jild%20e%20Chaharum%20%28Tajik%20Farsi%29_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 4. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 253]&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

Прапоршикҳо маъмулан кормандони [[омод]] ва коршиносони ''омодгоҳ'' ҳастанд ва омодасозии сарбозону размафзору ҷангафзорҳо бар уҳдаи онҳост. Аз ин рӯ, «''размсоз''» ба маънои «''размсозанда''; яъне ''коршиносе, ки сарбозону размафзорҳоро барои ҷанг омода мекунад''» баробар бо ''прапорщик'' гирифта шуда, ки мақоми созмонии онҳоро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад.

«''Размсоз''» барои ҷойгузин кардани [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|дараҷаи]] «''прапоршик''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шуда аст&lt;ref&gt;[https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани]&lt;/ref&gt;.

== Пешина ==
Номи ин дараҷа дар бисёре аз артишҳо бо «[[дирафш]]» пайванд дорад. Чунончи, ин дараҷа дар нерӯҳои мусаллаҳи [[Тоҷикистон]] ва [[Русия]] «''прапорщик''» (аз {{lang-ru|''пра́поръ''}}), [[Лаҳистон]] «''хорунжий''» ({{lang-pl|''chorąży''}} аз ''chorągiew''), кишварҳои Югословии пешин «''заставник''» (аз {{lang-sr|''застава''}}), [[Бритониё]] «''ensign''», [[Фаронса]] «''enseigne''» ({{lang-en|[[wikt:ensign#Английский|ensign]]}}, {{lang-fr|[[wikt:enseigne#Французский|enseigne]]}} ← {{lang-la|[[wikt:en:insignia#Latin|insignia]]}}) ва [[Олмон]] «''Fähnrich''» (аз {{lang-de|Fähn}}) номида мешавад, ки маънояшон «''парчамдор''» ({{lang-fa|'''پرچمدار'''}}) аст&lt;ref&gt;''Фарҳанги муъосири форсӣ (якҷилдӣ)''. Ғуломҳусайн Садрии Афшор, Насрин Ҳакамӣ, Настаран Ҳакамӣ. – Теҳрон: Фарҳанги муъосир, 1381. с. 282. ISBN 978-964-5545-68-8.&lt;/ref&gt;. Дар артишҳои қадим ''парчамдор'' сарбозе буд, ки пешопеши [[ягони низомӣ]] парчами онро мебурд. «''Прапорщик''» дақиқан ҳамин «''парчамдор''» аст, ки онро «''дирафшдор''» ҳам мегӯянд&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/farhangitafsirii02naza/page/80 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 2, с. 80.]&lt;/ref&gt;.

Дар сипоҳи [[Ҳахоманишиён]] ҳар ҳазора ё [[ҳанг]] барои худ парчаме дошт&lt;ref&gt;E. Pottier, ''Douris'', London, 1909, p. 105 fig. 20, Plate XXV.b&lt;/ref&gt;, ки ба {{lang-peo|«''drafša-''»}} (аз эронии бостон: «*''drafša-''» &gt; {{lang-pal|«''drafš''»}}&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;) номида мешуд&lt;ref&gt;''Арсеньев Ю. В.'' О геральдических знаменах. СПб, 1911, с. 5-6. Цит. по: [http://www.vzmakh.ru/parabellum/n14_s4.shtml ''Дмитриев С. В.'' Знаменный комплекс в военно-политической культуре средневековых кочевников Центральной Азии (некоторые вопросы терминологии и морфологии)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20100906084135/http://www.vzmakh.ru/parabellum/n14_s4.shtml |date=2010-09-06 }}&lt;/ref&gt;. Дар сипоҳи [[Ашкониён]] ва [[Сосониён]] [[ҳанг]]ро ''дирафш'' ва фармондеҳонашонро ''дирафшсолор'' меномиданд&lt;ref&gt;''Farrokh, Kaveh''. Sassanian Elite Cavalry AD 224-642. Oxford: Osprey, 2005. ISBN 1841767131. — с. 6—7&lt;/ref&gt;, ки [[Сардор|дараҷае сардорӣ]] ва баробар бо [[сарҳанг]] буд.

== Артиши Шуравӣ ==
Дар солҳои 1917 — 1946 дар [[Артиши Сурх]] ва сипас то [[соли 1972]] дар Артиши Шуравӣ дараҷаи ''прапорщик'' ё баробар бо он вуҷуд надошт. Ин дараҷа дар Нерӯҳои мусаллаҳи Иттиҳоди Шуравӣ аз [[1 январ]]и соли 1972 бо Фармони Президиуми Шурои Олии ИҶШС аз [[18 ноябр]]и [[соли 1971]], ҳамзамон бо сардӯшии нави дараҷаи [[Новдор дувум|''мичман'']], ҷорӣ карда шуд{{sfn|СВЭ|1978|name=&quot;sve&quot;|loc=С. 498−499}}.

Бо Фармони Президиуми Шурои Олии ИҶШС аз [[24 декабр]]и [[соли 1980]] N 3606-X дар Артиши Шуравӣ, яконҳои соҳилӣ ва ҳавопаймоии Нерӯи дарёӣ, нерӯҳои марзбонӣ ва дохилии Нерӯҳои мусаллаҳи ИҶШС дараҷаи низомии [[Размсоз|''прапоршики калон'']] ва ҳамзамон дар Нерӯи дарёии Иттиҳоди Шуравӣ дараҷаи [[Новдор якум|''мичмани калон'']] ҷорӣ карда шуданд.

Ин дараҷаҳоро барои низомиёне дар назар гирифта буданд, ки хидмати вазифаи низомиро анҷом додаву дараҷаи размоварӣ ё сержантиро дарёфт карда буданд ва довталабона хидматашонро дар нерӯҳои мусаллаҳ идома медоданд. Онҳо таҳсилоти тахассусии низомӣ надоштанд то дараҷаи афсарӣ дарёфт кунанд, аммо рутбаашон болотар аз сержантҳо буду бар старшинаву сержанту сарбозҳо бартарӣ доштанд. Бино бар ин, онҳоро ''афсарёр'', яъне ''ёвари афсарҳо'', меномиданд. Прапоршикҳо дар Артиши Шуравӣ бештар вазифаҳои фанниву [[омод]] (снабжение) ва анбордориро анҷом медоданд ва симат ё мақоми фармондеҳӣ надоштанд. Дар нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон ҳануз ҳамин мақомро доранд&lt;ref&gt;[https://asiaplus.news/2018/11/10/umed-dzhajhani-v-naczionalnoj-armii-i-terminologiya-dolzhna-byt-maksimalno-naczionalnoj/ ''Умед Джайхани'': В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной]&lt;/ref&gt;. 

== Пайвандҳо ==
* [[Нерӯҳои мусаллаҳ]]
* [[Дараҷаи низомӣ]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]
{{Дараҷаҳои низомӣ}}
== Манобеъ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]
[[Гурӯҳ:Military ranks of Tajikistan‎]]</text>
      <sha1>ji88hjqlczdl05ji3w8mdgb0jr5gjv8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Меҳтар размсоз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214310</id>
    <revision>
      <id>1489193</id>
      <parentid>1487861</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T20:55:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ислоҳи мақола, ислоҳи манобеъ</comment>
      <origin>1489193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17262" sha1="qzbwld6hxwzo8tegi40ro31mp0cjrdj" xml:space="preserve">{{Дараҷаи низомӣ
| тасвир1         = Russia-Army-OR-9b-2010.svg
| image_size     = 100px
| зернавис1       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| тасвир2         = Russia-Airforce-OR-9b-2010.svg
| зернавис2       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]&lt;/small&gt; 
| ном             = '''Меҳтар размсоз'''
| кишвар          = {{парчамбандӣ|Tajikistan}}
| нерӯ           = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]]
| кӯтаҳнивишт     = {{lang-fa|'''مهتر رزم‌ساز'''}}
| rank           = Размсозон
| NATO rank      = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OR-9a]]
| Non-NATO rank  = 
| бунёдшуда       = 
| бекоршуда       = 
| дараҷаи болотар = [[Кеҳтар таҳмадор]]
| дараҷаи пойинтар = [[Размсоз]]
| ҳамто           = {{bulleted list|[[Новдор якум]]|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Старший прапорщик''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Chief warrant officer'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-9''}}|
}}

'''Меҳтар размсоз''' ({{lang-fa|'''مهتر رزم‌ساز'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае афсарёрӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[размсоз]] ва пойинтар аз [[кеҳтар таҳмадор]] дорад ва баробар бо [[новдор якум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''прапоршики калон''&lt;ref&gt;[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
|+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]'''
|-	
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot; | &lt;small&gt;кеҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Размсоз]]
|width=&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot;  style=&quot;background:#bfbfbf;&quot;| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]&lt;br&gt;'''Меҳтар размсоз'''
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot; | &lt;small&gt;меҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Кеҳтар таҳмадор]]
|}

''Размсозон'' дар нерӯҳои мусаллаҳи бисёре аз кишварҳои ҷаҳон ҷойгоҳе болотар аз [[Размовар|''размоварон'']] ва пойинтар аз [[Таҳмадор|''таҳмадорон'']] доранд ва ёварони [[афсар]]он ҳастанд, ба ин далел «''афсарёр''»&lt;ref name=&quot;Козимӣ&quot;&gt;{{Cite web |url=https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85%DB%8C/ |title=''Сипаҳбад Муҳаммад Козимӣ''. Фарҳанги вожаҳои низомӣ. – Теҳрон: Чопхонаи Артиши шоҳаншоҳӣ, 1355 (чопи дувум) – 440 саҳ. — с. 52 |accessdate=2023-07-22 |archivedate=2023-07-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230731081254/https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85%DB%8C/ }}&lt;/ref&gt; номида мешаванд. 

''Размсозон'' маъмулан мақоми ''меҳтари вашт'' ва масъулияти омодасозии сарбозону размафзору ҷангафзорҳоро бар уҳда доранд. [[Меҳтар]] мақомест расмӣ дар ҳар [[вашт]] ([[Батарея|оташбор]]) аз нерӯҳои мусаллаҳ, ки созмондиҳандаи мустақими назму тартибот дар маҳалли истиқрори вашт ва сардори мустақими размоварону сарбозони ягони худ аст. Ҳамчунин размсозон кормандони «[[Омод|омодгоҳ]]» ҳастанд, ки он созмоне дар артиш аст, ки масъули фароҳамсозӣ, нигаҳдорӣ ва таҳвили хӯроку пӯшоку ҷангафзорҳои мавриди ниёзи ягонҳо ва маҳалли анҷоми хадамоти пуштибони фаннии нерӯҳо аст&lt;ref&gt;''Фарҳангномаи форсӣ: вожагон ва аълом''. Ғуломҳусайн Садрии Афшор, Насрин Ҳакамӣ, Настаран Ҳакамӣ. Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1388. — 3 ҷилд. — ҷ. 1, с.91. ISBN: 978-964-8637-92-2&lt;/ref&gt;.

== Вожашиносӣ ==

''Меҳтар таҳмадор'' аз '''''меҳтар''''' ‘''бузургтар ба мақому мартаба''’ ({{lang-pal|''mehtar''}} ‘''бузургтар''’ &lt; {{lang-peo|''*maθi̯ah-tara-''}} &lt; {{lang-peo|''*maśia(h)-''}} ‘''меҳ'', ''бузург''’&lt;ref&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1383. ISBN 978-600-6143-57-6. ҷ. 4, с. 2666—2667.&lt;/ref&gt;) + '''''размсоз''''' ‘''прапорщик''’ сохта шудааст&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}&lt;/ref&gt;.

«''Размсоз''» худ аз ду бахш сохта шудаву мақулаи дастурии он исму сифати фоъилӣ ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + асоси феъли замони ҳозираи «''сохтан''» (''соз'')] аст. Дар сохти ин сифат аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст: 

&lt;blockquote&gt;''[[разм]]'' ({{lang-pal|''razm''}}  &lt; {{lang-peo|''*razma-''}} “''[[разма]]''” &lt; [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' “''ороиши ҷангӣ''” аз √''*raź-'' “''оростан''”&lt;ref&gt;{{книга | автор = Эдельман Д. И. | заглавие = Этимологический словарь иранских языков | ссылка =  | ответственный = Институт языкознания РАН | издание = | место = М. | издательство = «Восточная литература» | год = 2020 | том = 6 (p—r̥) | страницы  = 436 | страниц = 463 | серия = | isbn =5-02-018124-2; ISBN 978-5-02-039863-4 (в пер.) | тираж = 500 | ref = }}&lt;/ref&gt;) + ''соз'' ({{lang-pal|''sāč'' : ''sāxtan''}} ‘''сохтан'', ''омода кардан'', ''тартиб додан''’ &lt; {{lang-peo|''*sāča-''}} &lt; √''*sak-'' ‘''омода будан'', ''тавонистан''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot;&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-57-6.&lt;/ref&gt;).&lt;/blockquote&gt;

«''Размсоз''» ба маънои «''он ки нақшаву тарҳи ҷанг ё амалиёти размиро ба хубӣ бидонад ва нерӯро омодаи разм ё корзор кунад''»&lt;ref name=&quot;Козимӣ&quot; /&gt; таркибе аз «''разм сохтан''» ба маънии «''омодаи ҷанг шудан''; ''асбоби разм сохтан''; ''фароҳам овардани абзори ҷанг''; ''ба ҷанг пардохтан''; ''ҷанг кардан'', ''разм кардан'', ''ҷангидан''» аст. Ин вожа ба маънии «''ҷанговар'', ''сипоҳӣ'', ''созандаи ҷанг'', ''омодакунандаи набард''» дар осори куҳани адабии форсӣ бисёр ба кор рафтааст&lt;ref&gt;''Фарҳанги забони тоҷикӣ''. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969. ҷ. 2, с. 116&lt;/ref&gt;. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] ин вожаро борҳо ба кор бурдааст:

&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;''Биёмад ба наздики ман размсоз'',
''Чу пили дамон бо каманди дароз''&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEChaharumTajikFarsi/Shahnama%20Jild%20e%20Chaharum%20%28Tajik%20Farsi%29_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 1. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 315]&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;

&lt;poem&gt;''Биёбон гирифтанду роҳи дароз'', 
''Ҳама шуд чунон лашкари размсоз''&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEChaharumTajikFarsi/Shahnama%20Jild%20e%20Chaharum%20%28Tajik%20Farsi%29_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 4. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 253]&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;
«''Размсоз''» барои ҷойгузин кардани [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|дараҷаи]] «''прапоршики калон''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шуда аст&lt;ref&gt;[https://asiaplus.news/2018/11/10/umed-dzhajhani-v-naczionalnoj-armii-i-terminologiya-dolzhna-byt-maksimalno-naczionalnoj/ ''Умед Джайхани'': В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной]&lt;/ref&gt;.

== Пешина ==
Номи ин дараҷа дар бисёре аз артишҳо бо «[[дирафш]]» пайванд дорад. Чунончи, ин дараҷа дар нерӯҳои мусаллаҳи [[Тоҷикистон]] ва [[Русия]] «''прапорщик''» (аз {{lang-ru|''пра́поръ''}}), [[Лаҳистон]] «''хорунжий''» ({{lang-pl|''chorąży''}} аз ''chorągiew''), кишварҳои Югословии пешин «''заставник''» (аз {{lang-sr|''застава''}}), [[Бритониё]] «''ensign''», [[Фаронса]] «''enseigne''» ({{lang-en|[[wikt:ensign#Английский|ensign]]}}, {{lang-fr|[[wikt:enseigne#Французский|enseigne]]}} ← {{lang-la|[[wikt:en:insignia#Latin|insignia]]}}) ва [[Олмон]] «''Fähnrich''» (аз {{lang-de|Fähn}}) номида мешавад, ки маънояшон «''парчамдор''» ({{lang-fa|'''پرچمدار'''}}) аст&lt;ref&gt;''Фарҳанги муъосири форсӣ (якҷилдӣ)''. Ғуломҳусайн Садрии Афшор, Насрин Ҳакамӣ, Настаран Ҳакамӣ. – Теҳрон: Фарҳанги муъосир, 1381. с. 282. ISBN 978-964-5545-68-8.&lt;/ref&gt;. Дар артишҳои қадим ''парчамдор'' сарбозе буд, ки пешопеши [[ягони низомӣ]] парчами онро мебурд. «''Прапорщик''» дақиқан ҳамин «''парчамдор''» аст, ки онро «''дирафшдор''» ҳам мегӯянд&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/farhangitafsirii02naza/page/80 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 2, с. 80.]&lt;/ref&gt;.

Дар сипоҳи [[Ҳахоманишиён]] ҳар ҳазора ё [[ҳанг]] барои худ парчаме дошт&lt;ref&gt;E. Pottier, ''Douris'', London, 1909, p. 105 fig. 20, Plate XXV.b&lt;/ref&gt;, ки ба {{lang-peo|«''drafša-''»}} (аз эронии бостон: «*''drafša-''» &gt; {{lang-pal|«''drafš''»}}&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;) номида мешуд&lt;ref&gt;''Арсеньев Ю. В.'' О геральдических знаменах. СПб, 1911, с. 5-6. Цит. по: [http://www.vzmakh.ru/parabellum/n14_s4.shtml ''Дмитриев С. В.'' Знаменный комплекс в военно-политической культуре средневековых кочевников Центральной Азии (некоторые вопросы терминологии и морфологии)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20100906084135/http://www.vzmakh.ru/parabellum/n14_s4.shtml |date=2010-09-06 }}&lt;/ref&gt;. Дар сипоҳи [[Ашкониён]] ва [[Сосониён]] [[ҳанг]]ро ''дирафш'' ва фармондеҳонашонро ''дирафшсолор'' меномиданд&lt;ref&gt;''Farrokh, Kaveh''. Sassanian Elite Cavalry AD 224-642. Oxford: Osprey, 2005. ISBN 1841767131. — с. 6—7&lt;/ref&gt;, ки [[Сардор|дараҷае сардорӣ]] ва баробар бо [[сарҳанг]] буд.

== Артиши Шуравӣ ==
Дар солҳои 1917 — 1946 дар [[Артиши Сурх]] ва сипас то [[соли 1972]] дар Артиши Шуравӣ дараҷаи [[Размпардоз|''прапорщик'']] ё баробар бо он вуҷуд надошт. Ин дараҷа дар Нерӯҳои мусаллаҳи Иттиҳоди Шуравӣ аз [[1 январ]]и соли 1972 бо Фармони Президиуми Шурои Олии ИҶШС аз [[18 ноябр]]и [[соли 1971]], ҳамзамон бо сардӯшии нави дараҷаи [[Новдор дувум|''мичман'']], ҷорӣ карда шуд{{sfn|СВЭ|1978|name=&quot;sve&quot;|loc=С. 498−499}}.

Бо Фармони Президиуми Шурои Олии ИҶШС аз [[24 декабр]]и [[соли 1980]] N 3606-X дар Артиши Шуравӣ, ягонҳои соҳилӣ ва ҳавопаймоии Нерӯи дарёӣ, нерӯҳои марзбонӣ ва дохилии Нерӯҳои мусаллаҳи ИҶШС дараҷаи низомии [[Размсоз|''прапоршики калон'']] ва ҳамзамон дар Нерӯи дарёии Иттиҳоди Шуравӣ дараҷаи [[Новдор якум|''мичмани калон'']] ҷорӣ карда шуданд.

Ин дараҷаҳоро барои низомиёне дар назар гирифта буданд, ки хидмати вазифаи низомиро анҷом додаву дараҷаи размоварӣ ё сержантиро дарёфт карда буданд ва довталабона хидматашонро дар нерӯҳои мусаллаҳ идома медоданд. Онҳо таҳсилоти тахассусии низомӣ надоштанд то дараҷаи афсарӣ дарёфт кунанд, аммо рутбаашон болотар аз сержантҳо буду бар старшинаву сержанту сарбозҳо бартарӣ доштанд. Бино бар ин, онҳоро ''афсарёр'', яъне ''ёвари афсарҳо'', меномиданд. Прапоршикҳо дар Артиши Шуравӣ бештар вазифаҳои фанниву [[омод]] (снабжение) ва анбордориро анҷом медоданд ва симат ё мақоми фармондеҳӣ надоштанд. Дар нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон ҳануз ҳамин мақомро доранд.

== Пайвандҳо ==
* [[Нерӯҳои мусаллаҳ]]
* [[Дараҷаи низомӣ]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]
{{Дараҷаҳои низомӣ}}
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]</text>
      <sha1>qzbwld6hxwzo8tegi40ro31mp0cjrdj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489194</id>
      <parentid>1489193</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T21:16:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ислоҳи мақола, ислоҳи манобеъ</comment>
      <origin>1489194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17492" sha1="lg33mcntu3iy44q2nlqyka76pekya90" xml:space="preserve">{{Дараҷаи низомӣ
| тасвир1         = Russia-Army-OR-9b-2010.svg
| image_size     = 100px
| зернавис1       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| тасвир2         = Russia-Airforce-OR-9b-2010.svg
| зернавис2       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]&lt;/small&gt; 
| ном             = '''Меҳтар размсоз'''
| кишвар          = {{парчамбандӣ|Tajikistan}}
| нерӯ           = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]]
| кӯтаҳнивишт     = {{lang-fa|'''مهتر رزم‌ساز'''}}
| rank           = Размсозон
| NATO rank      = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OR-9a]]
| Non-NATO rank  = 
| бунёдшуда       = 
| бекоршуда       = 
| дараҷаи болотар = [[Кеҳтар таҳмадор]]
| дараҷаи пойинтар = [[Размсоз]]
| ҳамто           = {{bulleted list|[[Новдор якум]]|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Старший прапорщик''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Chief warrant officer'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-9''}}|
}}

'''Меҳтар размсоз''' ({{lang-fa|'''مهتر رزم‌ساز'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае афсарёрӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[размсоз]] ва пойинтар аз [[кеҳтар таҳмадор]] дорад ва баробар бо [[новдор якум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''прапоршики калон''&lt;ref&gt;[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
|+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]'''
|-	
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot; | &lt;small&gt;кеҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Размсоз]]
|width=&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot;  style=&quot;background:#bfbfbf;&quot;| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]&lt;br&gt;'''Меҳтар размсоз'''
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot; | &lt;small&gt;меҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Кеҳтар таҳмадор]]
|}

''Размсозон'' дар нерӯҳои мусаллаҳи бисёре аз кишварҳои ҷаҳон ҷойгоҳе болотар аз [[Размовар|''размоварон'']] ва пойинтар аз [[Таҳмадор|''таҳмадорон'']] доранд ва ёварони [[афсар]]он ҳастанд, ба ин далел «''афсарёр''»&lt;ref name=&quot;Козимӣ&quot;&gt;{{Cite web |url=https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85%DB%8C/ |title=''Сипаҳбад Муҳаммад Козимӣ''. Фарҳанги вожаҳои низомӣ. – Теҳрон: Чопхонаи Артиши шоҳаншоҳӣ, 1355 (чопи дувум) – 440 саҳ. — с. 52 |accessdate=2023-07-22 |archivedate=2023-07-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230731081254/https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85%DB%8C/ }}&lt;/ref&gt; номида мешаванд. 

''Размсозон'' маъмулан мақоми ''меҳтари вашт'' ва масъулияти омодасозии сарбозону размафзору ҷангафзорҳоро бар уҳда доранд. [[Меҳтар]] мақомест расмӣ дар ҳар [[вашт]] ([[Батарея|оташбор]]) аз нерӯҳои мусаллаҳ, ки созмондиҳандаи мустақими назму тартибот дар маҳалли истиқрори вашт ва сардори мустақими размоварону сарбозони ягони худ аст. Ҳамчунин размсозон кормандони «[[Омод|омодгоҳ]]» ҳастанд, ки он созмоне дар артиш аст, ки масъули фароҳамсозӣ, нигаҳдорӣ ва таҳвили хӯроку пӯшоку ҷангафзорҳои мавриди ниёзи ягонҳо ва маҳалли анҷоми хадамоти пуштибони фаннии нерӯҳо аст&lt;ref&gt;''Фарҳангномаи форсӣ: вожагон ва аълом''. Ғуломҳусайн Садрии Афшор, Насрин Ҳакамӣ, Настаран Ҳакамӣ. Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1388. — 3 ҷилд. — ҷ. 1, с.91. ISBN: 978-964-8637-92-2&lt;/ref&gt;.

== Вожашиносӣ ==

''Меҳтар размсоз'' аз '''''меҳтар''''' ‘''бузургтар ба мақому мартаба''’ ({{lang-pal|''mehtar''}} ‘''бузургтар''’ &lt; {{lang-peo|''*maθi̯ah-tara-''}} &lt; {{lang-peo|''*maśia(h)-''}} ‘''меҳ'', ''бузург''’&lt;ref&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1383. ISBN 978-600-6143-57-6. ҷ. 4, с. 2666—2667.&lt;/ref&gt;) + '''''размсоз''''' ‘''прапорщик''’ сохта шудааст&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}&lt;/ref&gt;.

«''Размсоз''» худ аз ду бахш сохта шудаву мақулаи дастурии он исму сифати фоъилӣ ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + асоси феъли замони ҳозираи «''сохтан''» (''соз'')] аст. Дар сохти ин сифат аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст: 

&lt;blockquote&gt;''[[разм]]'' ({{lang-pal|''razm''}}  &lt; {{lang-peo|''*razma-''}} “''[[разма]]''” &lt; [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' “''ороиши ҷангӣ''” аз √''*raź-'' “''оростан''”&lt;ref&gt;{{книга | автор = Эдельман Д. И. | заглавие = Этимологический словарь иранских языков | ссылка =  | ответственный = Институт языкознания РАН | издание = | место = М. | издательство = «Восточная литература» | год = 2020 | том = 6 (p—r̥) | страницы  = 436 | страниц = 463 | серия = | isbn =5-02-018124-2; ISBN 978-5-02-039863-4 (в пер.) | тираж = 500 | ref = }}&lt;/ref&gt;) + ''соз'' ({{lang-pal|''sāč'' : ''sāxtan''}} ‘''сохтан'', ''омода кардан'', ''тартиб додан''’ &lt; {{lang-peo|''*sāča-''}} &lt; √''*sak-'' ‘''омода будан'', ''тавонистан''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot;&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-57-6.&lt;/ref&gt;).&lt;/blockquote&gt;

«''Размсоз''» ба маънои «''он ки нақшаву тарҳи ҷанг ё амалиёти размиро ба хубӣ бидонад ва нерӯро омодаи разм ё корзор кунад''»&lt;ref name=&quot;Козимӣ&quot; /&gt; таркибе аз «''разм сохтан''» ба маънии «''омодаи ҷанг шудан''; ''асбоби разм сохтан''; ''фароҳам овардани абзори ҷанг''; ''ба ҷанг пардохтан''; ''ҷанг кардан'', ''разм кардан'', ''ҷангидан''» аст. Ин вожа ба маънии «''ҷанговар'', ''сипоҳӣ'', ''созандаи ҷанг'', ''омодакунандаи набард''» дар осори куҳани адабии форсӣ бисёр ба кор рафтааст&lt;ref&gt;''Фарҳанги забони тоҷикӣ''. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969. ҷ. 2, с. 116&lt;/ref&gt;. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] ин вожаро борҳо ба кор бурдааст:

&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;''Биёмад ба наздики ман размсоз'',
''Чу пили дамон бо каманди дароз''&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEChaharumTajikFarsi/Shahnama%20Jild%20e%20Chaharum%20%28Tajik%20Farsi%29_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 1. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 315]&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;

&lt;poem&gt;''Биёбон гирифтанду роҳи дароз'', 
''Ҳама шуд чунон лашкари размсоз''&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEChaharumTajikFarsi/Shahnama%20Jild%20e%20Chaharum%20%28Tajik%20Farsi%29_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 4. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 253]&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;
«''Меҳтар размсоз''» барои ҷойгузин кардани [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|дараҷаи]] «''прапоршики калон''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шуда аст&lt;ref&gt;[https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани]&lt;/ref&gt;.

== Пешина ==
Номи ин дараҷа дар бисёре аз артишҳо бо «[[дирафш]]» пайванд дорад. Чунончи, ин дараҷа дар нерӯҳои мусаллаҳи [[Тоҷикистон]] ва [[Русия]] «''прапорщик''» (аз {{lang-ru|''пра́поръ''}}), [[Лаҳистон]] «''хорунжий''» ({{lang-pl|''chorąży''}} аз ''chorągiew''), кишварҳои Югословии пешин «''заставник''» (аз {{lang-sr|''застава''}}), [[Бритониё]] «''ensign''», [[Фаронса]] «''enseigne''» ({{lang-en|[[wikt:ensign#Английский|ensign]]}}, {{lang-fr|[[wikt:enseigne#Французский|enseigne]]}} ← {{lang-la|[[wikt:en:insignia#Latin|insignia]]}}) ва [[Олмон]] «''Fähnrich''» (аз {{lang-de|Fähn}}) номида мешавад, ки маънояшон «''парчамдор''» ({{lang-fa|'''پرچمدار'''}}) аст&lt;ref&gt;''Фарҳанги муъосири форсӣ (якҷилдӣ)''. Ғуломҳусайн Садрии Афшор, Насрин Ҳакамӣ, Настаран Ҳакамӣ. – Теҳрон: Фарҳанги муъосир, 1381. с. 282. ISBN 978-964-5545-68-8.&lt;/ref&gt;. Дар артишҳои қадим ''парчамдор'' сарбозе буд, ки пешопеши [[ягони низомӣ]] парчами онро мебурд. «''Прапорщик''» дақиқан ҳамин «''парчамдор''» аст, ки онро «''дирафшдор''» ҳам мегӯянд&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/farhangitafsirii02naza/page/80 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 2, с. 80.]&lt;/ref&gt;.

Дар сипоҳи [[Ҳахоманишиён]] ҳар ҳазора ё [[ҳанг]] барои худ парчаме дошт&lt;ref&gt;E. Pottier, ''Douris'', London, 1909, p. 105 fig. 20, Plate XXV.b&lt;/ref&gt;, ки ба {{lang-peo|«''drafša-''»}} (аз эронии бостон: «*''drafša-''» &gt; {{lang-pal|«''drafš''»}}&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;) номида мешуд&lt;ref&gt;''Арсеньев Ю. В.'' О геральдических знаменах. СПб, 1911, с. 5-6. Цит. по: [http://www.vzmakh.ru/parabellum/n14_s4.shtml ''Дмитриев С. В.'' Знаменный комплекс в военно-политической культуре средневековых кочевников Центральной Азии (некоторые вопросы терминологии и морфологии)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20100906084135/http://www.vzmakh.ru/parabellum/n14_s4.shtml |date=2010-09-06 }}&lt;/ref&gt;. Дар сипоҳи [[Ашкониён]] ва [[Сосониён]] [[ҳанг]]ро ''дирафш'' ва фармондеҳонашонро ''дирафшсолор'' меномиданд&lt;ref&gt;''Farrokh, Kaveh''. Sassanian Elite Cavalry AD 224-642. Oxford: Osprey, 2005. ISBN 1841767131. — с. 6—7&lt;/ref&gt;, ки [[Сардор|дараҷае сардорӣ]] ва баробар бо [[сарҳанг]] буд.

== Артиши Шуравӣ ==
Дар солҳои 1917 — 1946 дар [[Артиши Сурх]] ва сипас то [[соли 1972]] дар Артиши Шуравӣ дараҷаи [[Размпардоз|''прапорщик'']] ё баробар бо он вуҷуд надошт. Ин дараҷа дар Нерӯҳои мусаллаҳи Иттиҳоди Шуравӣ аз [[1 январ]]и соли 1972 бо Фармони Президиуми Шурои Олии ИҶШС аз [[18 ноябр]]и [[соли 1971]], ҳамзамон бо сардӯшии нави дараҷаи [[Новдор дувум|''мичман'']], ҷорӣ карда шуд{{sfn|СВЭ|1978|name=&quot;sve&quot;|loc=С. 498−499}}.

Бо Фармони Президиуми Шурои Олии ИҶШС аз [[24 декабр]]и [[соли 1980]] N 3606-X дар Артиши Шуравӣ, ягонҳои соҳилӣ ва ҳавопаймоии Нерӯи дарёӣ, нерӯҳои марзбонӣ ва дохилии Нерӯҳои мусаллаҳи ИҶШС дараҷаи низомии [[Размсоз|''прапоршики калон'']] ва ҳамзамон дар Нерӯи дарёии Иттиҳоди Шуравӣ дараҷаи [[Новдор якум|''мичмани калон'']] ҷорӣ карда шуданд.

Ин дараҷаҳоро барои низомиёне дар назар гирифта буданд, ки хидмати вазифаи низомиро анҷом додаву дараҷаи размоварӣ ё сержантиро дарёфт карда буданд ва довталабона хидматашонро дар нерӯҳои мусаллаҳ идома медоданд. Онҳо таҳсилоти тахассусии низомӣ надоштанд то дараҷаи афсарӣ дарёфт кунанд, аммо рутбаашон болотар аз сержантҳо буду бар старшинаву сержанту сарбозҳо бартарӣ доштанд. Бино бар ин, онҳоро ''афсарёр'', яъне ''ёвари афсарҳо'', меномиданд. Прапоршикҳо дар Артиши Шуравӣ бештар вазифаҳои фанниву [[омод]] (снабжение) ва анбордориро анҷом медоданд ва симат ё мақоми фармондеҳӣ надоштанд. Дар нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон ҳануз ҳамин мақомро доранд&lt;ref&gt;[https://asiaplus.news/2018/11/10/umed-dzhajhani-v-naczionalnoj-armii-i-terminologiya-dolzhna-byt-maksimalno-naczionalnoj/ ''Умед Джайхани'': В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной]&lt;/ref&gt;.

== Пайвандҳо ==
* [[Нерӯҳои мусаллаҳ]]
* [[Дараҷаи низомӣ]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]
{{Дараҷаҳои низомӣ}}
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]</text>
      <sha1>lg33mcntu3iy44q2nlqyka76pekya90</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489195</id>
      <parentid>1489194</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T21:16:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Omid Jeyhani moved page [[Размсоз]] to [[Меҳтар размсоз]]: Misspelled title: Ин дараҷа аз ин пас Меҳтар размсоз номида мешавад.</comment>
      <origin>1489194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17492" sha1="lg33mcntu3iy44q2nlqyka76pekya90" xml:space="preserve">{{Дараҷаи низомӣ
| тасвир1         = Russia-Army-OR-9b-2010.svg
| image_size     = 100px
| зернавис1       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| тасвир2         = Russia-Airforce-OR-9b-2010.svg
| зернавис2       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]&lt;/small&gt; 
| ном             = '''Меҳтар размсоз'''
| кишвар          = {{парчамбандӣ|Tajikistan}}
| нерӯ           = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]]
| кӯтаҳнивишт     = {{lang-fa|'''مهتر رزم‌ساز'''}}
| rank           = Размсозон
| NATO rank      = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OR-9a]]
| Non-NATO rank  = 
| бунёдшуда       = 
| бекоршуда       = 
| дараҷаи болотар = [[Кеҳтар таҳмадор]]
| дараҷаи пойинтар = [[Размсоз]]
| ҳамто           = {{bulleted list|[[Новдор якум]]|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Старший прапорщик''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Chief warrant officer'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-9''}}|
}}

'''Меҳтар размсоз''' ({{lang-fa|'''مهتر رزم‌ساز'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае афсарёрӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[размсоз]] ва пойинтар аз [[кеҳтар таҳмадор]] дорад ва баробар бо [[новдор якум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''прапоршики калон''&lt;ref&gt;[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
|+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]'''
|-	
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot; | &lt;small&gt;кеҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Размсоз]]
|width=&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot;  style=&quot;background:#bfbfbf;&quot;| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]&lt;br&gt;'''Меҳтар размсоз'''
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot; | &lt;small&gt;меҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Кеҳтар таҳмадор]]
|}

''Размсозон'' дар нерӯҳои мусаллаҳи бисёре аз кишварҳои ҷаҳон ҷойгоҳе болотар аз [[Размовар|''размоварон'']] ва пойинтар аз [[Таҳмадор|''таҳмадорон'']] доранд ва ёварони [[афсар]]он ҳастанд, ба ин далел «''афсарёр''»&lt;ref name=&quot;Козимӣ&quot;&gt;{{Cite web |url=https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85%DB%8C/ |title=''Сипаҳбад Муҳаммад Козимӣ''. Фарҳанги вожаҳои низомӣ. – Теҳрон: Чопхонаи Артиши шоҳаншоҳӣ, 1355 (чопи дувум) – 440 саҳ. — с. 52 |accessdate=2023-07-22 |archivedate=2023-07-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230731081254/https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85%DB%8C/ }}&lt;/ref&gt; номида мешаванд. 

''Размсозон'' маъмулан мақоми ''меҳтари вашт'' ва масъулияти омодасозии сарбозону размафзору ҷангафзорҳоро бар уҳда доранд. [[Меҳтар]] мақомест расмӣ дар ҳар [[вашт]] ([[Батарея|оташбор]]) аз нерӯҳои мусаллаҳ, ки созмондиҳандаи мустақими назму тартибот дар маҳалли истиқрори вашт ва сардори мустақими размоварону сарбозони ягони худ аст. Ҳамчунин размсозон кормандони «[[Омод|омодгоҳ]]» ҳастанд, ки он созмоне дар артиш аст, ки масъули фароҳамсозӣ, нигаҳдорӣ ва таҳвили хӯроку пӯшоку ҷангафзорҳои мавриди ниёзи ягонҳо ва маҳалли анҷоми хадамоти пуштибони фаннии нерӯҳо аст&lt;ref&gt;''Фарҳангномаи форсӣ: вожагон ва аълом''. Ғуломҳусайн Садрии Афшор, Насрин Ҳакамӣ, Настаран Ҳакамӣ. Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1388. — 3 ҷилд. — ҷ. 1, с.91. ISBN: 978-964-8637-92-2&lt;/ref&gt;.

== Вожашиносӣ ==

''Меҳтар размсоз'' аз '''''меҳтар''''' ‘''бузургтар ба мақому мартаба''’ ({{lang-pal|''mehtar''}} ‘''бузургтар''’ &lt; {{lang-peo|''*maθi̯ah-tara-''}} &lt; {{lang-peo|''*maśia(h)-''}} ‘''меҳ'', ''бузург''’&lt;ref&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1383. ISBN 978-600-6143-57-6. ҷ. 4, с. 2666—2667.&lt;/ref&gt;) + '''''размсоз''''' ‘''прапорщик''’ сохта шудааст&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}&lt;/ref&gt;.

«''Размсоз''» худ аз ду бахш сохта шудаву мақулаи дастурии он исму сифати фоъилӣ ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''разм'') + асоси феъли замони ҳозираи «''сохтан''» (''соз'')] аст. Дар сохти ин сифат аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст: 

&lt;blockquote&gt;''[[разм]]'' ({{lang-pal|''razm''}}  &lt; {{lang-peo|''*razma-''}} “''[[разма]]''” &lt; [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' “''ороиши ҷангӣ''” аз √''*raź-'' “''оростан''”&lt;ref&gt;{{книга | автор = Эдельман Д. И. | заглавие = Этимологический словарь иранских языков | ссылка =  | ответственный = Институт языкознания РАН | издание = | место = М. | издательство = «Восточная литература» | год = 2020 | том = 6 (p—r̥) | страницы  = 436 | страниц = 463 | серия = | isbn =5-02-018124-2; ISBN 978-5-02-039863-4 (в пер.) | тираж = 500 | ref = }}&lt;/ref&gt;) + ''соз'' ({{lang-pal|''sāč'' : ''sāxtan''}} ‘''сохтан'', ''омода кардан'', ''тартиб додан''’ &lt; {{lang-peo|''*sāča-''}} &lt; √''*sak-'' ‘''омода будан'', ''тавонистан''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot;&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-57-6.&lt;/ref&gt;).&lt;/blockquote&gt;

«''Размсоз''» ба маънои «''он ки нақшаву тарҳи ҷанг ё амалиёти размиро ба хубӣ бидонад ва нерӯро омодаи разм ё корзор кунад''»&lt;ref name=&quot;Козимӣ&quot; /&gt; таркибе аз «''разм сохтан''» ба маънии «''омодаи ҷанг шудан''; ''асбоби разм сохтан''; ''фароҳам овардани абзори ҷанг''; ''ба ҷанг пардохтан''; ''ҷанг кардан'', ''разм кардан'', ''ҷангидан''» аст. Ин вожа ба маънии «''ҷанговар'', ''сипоҳӣ'', ''созандаи ҷанг'', ''омодакунандаи набард''» дар осори куҳани адабии форсӣ бисёр ба кор рафтааст&lt;ref&gt;''Фарҳанги забони тоҷикӣ''. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969. ҷ. 2, с. 116&lt;/ref&gt;. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] ин вожаро борҳо ба кор бурдааст:

&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;''Биёмад ба наздики ман размсоз'',
''Чу пили дамон бо каманди дароз''&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEChaharumTajikFarsi/Shahnama%20Jild%20e%20Chaharum%20%28Tajik%20Farsi%29_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 1. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 315]&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;

&lt;poem&gt;''Биёбон гирифтанду роҳи дароз'', 
''Ҳама шуд чунон лашкари размсоз''&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEChaharumTajikFarsi/Shahnama%20Jild%20e%20Chaharum%20%28Tajik%20Farsi%29_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 4. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 253]&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;
«''Меҳтар размсоз''» барои ҷойгузин кардани [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|дараҷаи]] «''прапоршики калон''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шуда аст&lt;ref&gt;[https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани]&lt;/ref&gt;.

== Пешина ==
Номи ин дараҷа дар бисёре аз артишҳо бо «[[дирафш]]» пайванд дорад. Чунончи, ин дараҷа дар нерӯҳои мусаллаҳи [[Тоҷикистон]] ва [[Русия]] «''прапорщик''» (аз {{lang-ru|''пра́поръ''}}), [[Лаҳистон]] «''хорунжий''» ({{lang-pl|''chorąży''}} аз ''chorągiew''), кишварҳои Югословии пешин «''заставник''» (аз {{lang-sr|''застава''}}), [[Бритониё]] «''ensign''», [[Фаронса]] «''enseigne''» ({{lang-en|[[wikt:ensign#Английский|ensign]]}}, {{lang-fr|[[wikt:enseigne#Французский|enseigne]]}} ← {{lang-la|[[wikt:en:insignia#Latin|insignia]]}}) ва [[Олмон]] «''Fähnrich''» (аз {{lang-de|Fähn}}) номида мешавад, ки маънояшон «''парчамдор''» ({{lang-fa|'''پرچمدار'''}}) аст&lt;ref&gt;''Фарҳанги муъосири форсӣ (якҷилдӣ)''. Ғуломҳусайн Садрии Афшор, Насрин Ҳакамӣ, Настаран Ҳакамӣ. – Теҳрон: Фарҳанги муъосир, 1381. с. 282. ISBN 978-964-5545-68-8.&lt;/ref&gt;. Дар артишҳои қадим ''парчамдор'' сарбозе буд, ки пешопеши [[ягони низомӣ]] парчами онро мебурд. «''Прапорщик''» дақиқан ҳамин «''парчамдор''» аст, ки онро «''дирафшдор''» ҳам мегӯянд&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/farhangitafsirii02naza/page/80 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 2, с. 80.]&lt;/ref&gt;.

Дар сипоҳи [[Ҳахоманишиён]] ҳар ҳазора ё [[ҳанг]] барои худ парчаме дошт&lt;ref&gt;E. Pottier, ''Douris'', London, 1909, p. 105 fig. 20, Plate XXV.b&lt;/ref&gt;, ки ба {{lang-peo|«''drafša-''»}} (аз эронии бостон: «*''drafša-''» &gt; {{lang-pal|«''drafš''»}}&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;) номида мешуд&lt;ref&gt;''Арсеньев Ю. В.'' О геральдических знаменах. СПб, 1911, с. 5-6. Цит. по: [http://www.vzmakh.ru/parabellum/n14_s4.shtml ''Дмитриев С. В.'' Знаменный комплекс в военно-политической культуре средневековых кочевников Центральной Азии (некоторые вопросы терминологии и морфологии)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20100906084135/http://www.vzmakh.ru/parabellum/n14_s4.shtml |date=2010-09-06 }}&lt;/ref&gt;. Дар сипоҳи [[Ашкониён]] ва [[Сосониён]] [[ҳанг]]ро ''дирафш'' ва фармондеҳонашонро ''дирафшсолор'' меномиданд&lt;ref&gt;''Farrokh, Kaveh''. Sassanian Elite Cavalry AD 224-642. Oxford: Osprey, 2005. ISBN 1841767131. — с. 6—7&lt;/ref&gt;, ки [[Сардор|дараҷае сардорӣ]] ва баробар бо [[сарҳанг]] буд.

== Артиши Шуравӣ ==
Дар солҳои 1917 — 1946 дар [[Артиши Сурх]] ва сипас то [[соли 1972]] дар Артиши Шуравӣ дараҷаи [[Размпардоз|''прапорщик'']] ё баробар бо он вуҷуд надошт. Ин дараҷа дар Нерӯҳои мусаллаҳи Иттиҳоди Шуравӣ аз [[1 январ]]и соли 1972 бо Фармони Президиуми Шурои Олии ИҶШС аз [[18 ноябр]]и [[соли 1971]], ҳамзамон бо сардӯшии нави дараҷаи [[Новдор дувум|''мичман'']], ҷорӣ карда шуд{{sfn|СВЭ|1978|name=&quot;sve&quot;|loc=С. 498−499}}.

Бо Фармони Президиуми Шурои Олии ИҶШС аз [[24 декабр]]и [[соли 1980]] N 3606-X дар Артиши Шуравӣ, ягонҳои соҳилӣ ва ҳавопаймоии Нерӯи дарёӣ, нерӯҳои марзбонӣ ва дохилии Нерӯҳои мусаллаҳи ИҶШС дараҷаи низомии [[Размсоз|''прапоршики калон'']] ва ҳамзамон дар Нерӯи дарёии Иттиҳоди Шуравӣ дараҷаи [[Новдор якум|''мичмани калон'']] ҷорӣ карда шуданд.

Ин дараҷаҳоро барои низомиёне дар назар гирифта буданд, ки хидмати вазифаи низомиро анҷом додаву дараҷаи размоварӣ ё сержантиро дарёфт карда буданд ва довталабона хидматашонро дар нерӯҳои мусаллаҳ идома медоданд. Онҳо таҳсилоти тахассусии низомӣ надоштанд то дараҷаи афсарӣ дарёфт кунанд, аммо рутбаашон болотар аз сержантҳо буду бар старшинаву сержанту сарбозҳо бартарӣ доштанд. Бино бар ин, онҳоро ''афсарёр'', яъне ''ёвари афсарҳо'', меномиданд. Прапоршикҳо дар Артиши Шуравӣ бештар вазифаҳои фанниву [[омод]] (снабжение) ва анбордориро анҷом медоданд ва симат ё мақоми фармондеҳӣ надоштанд. Дар нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон ҳануз ҳамин мақомро доранд&lt;ref&gt;[https://asiaplus.news/2018/11/10/umed-dzhajhani-v-naczionalnoj-armii-i-terminologiya-dolzhna-byt-maksimalno-naczionalnoj/ ''Умед Джайхани'': В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной]&lt;/ref&gt;.

== Пайвандҳо ==
* [[Нерӯҳои мусаллаҳ]]
* [[Дараҷаи низомӣ]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]
{{Дараҷаҳои низомӣ}}
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]</text>
      <sha1>lg33mcntu3iy44q2nlqyka76pekya90</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Дараҷаҳои низомӣ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>214343</id>
    <revision>
      <id>1489192</id>
      <parentid>1484640</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T20:46:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1489192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5598" sha1="8moawpno6alh34j1337f2nt74vzdin4" xml:space="preserve">{{Navbox
| name   = Дараҷаҳои низомӣ
| title  = [[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]

| group1 =  [[Нерӯи заминӣ]] [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|20px]]&lt;br/&gt; [[Нерӯи ҳавоӣ]] [[File:Roundel_of_Tajikistan.svg|20px]]
| list1  = 
  {{Navbox subgroup
   | basestyle = background:#B4EEB4;
   | evenstyle = background:#F0FFF0;
   |group1 = Сарбозон
   |list1  = [[Сарбоз]] &amp;bull; [[Размёр]]
   |group2 = Размоварон
   |list2  = [[Кеҳтар размовар]] &amp;bull; [[Размовар]] &amp;bull; [[Меҳтар размовар]] &amp;bull; [[Размдор]] 
   |group3 = Размсозон
   |list3  = [[Размпардоз]] &amp;bull;  [[Размсоз]] 
   |group4 = [[Саркарда|Саркардагон]]
   |list4  = [[Кеҳтар таҳмадор]] &amp;bull;  [[Таҳмадор]] &amp;bull; [[Меҳтар таҳмадор]] &amp;bull; [[Сарвашт]] 
   |group5 = [[Сардор]]он
   |list5  = [[Саргурд]] &amp;bull;  [[Сарҳангёр]] &amp;bull; [[Сарҳанг]]
   |group6 = [[Солор]]он
   |list6  = [[Гундсолор]] &amp;bull; [[Лашкарсолор]] &amp;bull; [[Сипаҳсолор]] &amp;bull; [[Артишсолор]] &amp;bull; [[Артишторон-солор]] &amp;bull; [[Бузург Артишторон-солор]]  
  }}
| group2 =  [[Нерӯи дарёӣ]] [[File:Эмблема ВМФ.png|20px]]
| list2  = 
  {{Navbox subgroup
| titlestyle = background:goldenrod
| groupstyle = text-align:right; vertical-align:top; white-space:nowrap;
| basestyle = background:#B5B5B5;
| evenstyle = background:#F5F5F5;
   |group1 = Новиён
   |list1  = [[Новӣ]] &amp;bull; [[Сарновӣ]]
   |group2 = Новёрон
   |list2  = [[Новёр дувум]] &amp;bull; [[Новёр якум]] &amp;bull; [[Сарновёр]] &amp;bull; [[Меҳновёр]] 
   |group3 = Новдорон
   |list3  = [[Новдор дувум]] &amp;bull; [[Новдор якум]] 
   |group4 = Саркардагон
   |list4  = [[Новбон севум]] &amp;bull; [[Новбон дувум]] &amp;bull; [[Новбон якум]] &amp;bull; [[Новсарвон]] 
   |group5 = Сардорон
   |list5  = [[Новхудо севум]] &amp;bull; [[Новхудо дувум]] &amp;bull; [[Новхудо якум]]
   |group6 = Солорон
   |list6  = [[Дарёдор]] &amp;bull; [[Дарёбон]] &amp;bull; [[Дарёсолор]] &amp;bull; [[Новгонсолор]] 
  }}
}}
&lt;!--
&lt;br style=&quot;clear:both;&quot;&gt;
&lt;center&gt;
{| id=&quot;toc&quot; style=&quot;margin: 0 2em 0 2em;&quot;
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#228B22&quot; align=&quot;center&quot; | '''Дараҷаҳои низомӣ'''&lt;center&gt;
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#808000&quot; align=&quot;center&quot; | '''Нерӯи заминӣ'''&lt;center&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| align=&quot;right&quot; style=&quot;font-size: 100%; vertical-align: top;&quot; | '''Сарбозон:'''
| align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;  | [[Сарбоз]] &amp;bull;  [[Размёр]]
|-
| align=&quot;right&quot; style=&quot;font-size: 100%; vertical-align: top;&quot; | '''Размоварон ва размсозон:'''
| align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;  | [[Кеҳтар размовар]] &amp;bull;  [[Размовар]] &amp;bull; [[Меҳтар размовар]] &amp;bull; [[Размдор]] &amp;bull; [[Размпардоз]] &amp;bull;  [[Размсоз]]
|-
| align=&quot;right&quot; style=&quot;font-size: 100%; vertical-align: top;&quot; | '''Саркардагон:'''
| align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;  | [[Кеҳтар таҳмадор]] &amp;bull;  [[Таҳмадор]] &amp;bull; [[Меҳтар таҳмадор]] &amp;bull; [[Сарвашт]] 
|-
| align=&quot;right&quot; style=&quot;font-size: 100%; vertical-align: top;&quot; | '''Сардорон:'''
| align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;  | [[Саргурд]] &amp;bull;  [[Сарҳангёр]] &amp;bull; [[Сарҳанг]]
|-
| align=&quot;right&quot; style=&quot;font-size: 100%; vertical-align: top;&quot; | '''Солорон:'''
| align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;  | [[Гундсолор]] &amp;bull;  [[Лашкарсолор]] &amp;bull; [[Сипаҳсолор]] &amp;bull; [[Артишсолор]] &amp;bull; [[Артишторон-солор]] &amp;bull; [[Бузург Артишторон-солор]]   
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#00BFFF;padding-left:40px;&quot; | &lt;center&gt; '''Нерӯи дарёӣ'''&lt;center&gt;
|-
|- valign=&quot;top&quot;
| align=&quot;right&quot; style=&quot;font-size: 100%; vertical-align: top;&quot; | '''Новиён:'''
| align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;  | [[Новӣ]] &amp;bull;  [[Сарновӣ]]
|-
| align=&quot;right&quot; style=&quot;font-size: 100%; vertical-align: top;&quot; | '''Новёрон ва новдорон:'''
| align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;  | [[Новёр дувум]] &amp;bull;  [[Новёр якум]] &amp;bull; [[Сарновёр]] &amp;bull; [[Меҳновёр]] &amp;bull; [[Новдор дувум]] &amp;bull;  [[Новдор якум]] 
|-
| align=&quot;right&quot; style=&quot;font-size: 100%; vertical-align: top;&quot; | '''Саркардагон:'''
| align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;  | [[Новбон севум]] &amp;bull; [[Новбон дувум]] &amp;bull; [[Новбон якум]] &amp;bull; [[Новсарвон]] 
|-
| align=&quot;right&quot; style=&quot;font-size: 100%; vertical-align: top;&quot; | '''Сардорон:'''
| align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;  | [[Новхудо севум]] &amp;bull;  [[Новхудо дувум]] &amp;bull; [[Новхудо якум]]
|-
| align=&quot;right&quot; style=&quot;font-size: 100%; vertical-align: top;&quot; | '''Солорон:'''
| align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;  | [[Дарёдор]] &amp;bull;  [[Дарёбон]] &amp;bull; [[Дарёсолор]] &amp;bull; [[Новгонсолор]] 
|-
|}
&lt;/center&gt;
--&gt;
&lt;noinclude&gt;

[[Гурӯҳҳо:Шаблони Дараҷаҳои низомӣ| ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8moawpno6alh34j1337f2nt74vzdin4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489200</id>
      <parentid>1489192</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T21:22:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1489200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5612" sha1="fej9v2g052hn9dgx51f9fr682y7th1i" xml:space="preserve">{{Navbox
| name   = Дараҷаҳои низомӣ
| title  = [[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]

| group1 =  [[Нерӯи заминӣ]] [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|20px]]&lt;br/&gt; [[Нерӯи ҳавоӣ]] [[File:Roundel_of_Tajikistan.svg|20px]]
| list1  = 
  {{Navbox subgroup
   | basestyle = background:#B4EEB4;
   | evenstyle = background:#F0FFF0;
   |group1 = Сарбозон
   |list1  = [[Сарбоз]] &amp;bull; [[Размёр]]
   |group2 = Размоварон
   |list2  = [[Кеҳтар размовар]] &amp;bull; [[Размовар]] &amp;bull; [[Меҳтар размовар]] &amp;bull; [[Размдор]] 
   |group3 = Размсозон
   |list3  = [[Размсоз]] &amp;bull;  [[Меҳтар размсоз]] 
   |group4 = [[Саркарда|Саркардагон]]
   |list4  = [[Кеҳтар таҳмадор]] &amp;bull;  [[Таҳмадор]] &amp;bull; [[Меҳтар таҳмадор]] &amp;bull; [[Сарвашт]] 
   |group5 = [[Сардор]]он
   |list5  = [[Саргурд]] &amp;bull;  [[Сарҳангёр]] &amp;bull; [[Сарҳанг]]
   |group6 = [[Солор]]он
   |list6  = [[Гундсолор]] &amp;bull; [[Лашкарсолор]] &amp;bull; [[Сипаҳсолор]] &amp;bull; [[Артишсолор]] &amp;bull; [[Артишторон-солор]] &amp;bull; [[Бузург Артишторон-солор]]  
  }}
| group2 =  [[Нерӯи дарёӣ]] [[File:Эмблема ВМФ.png|20px]]
| list2  = 
  {{Navbox subgroup
| titlestyle = background:goldenrod
| groupstyle = text-align:right; vertical-align:top; white-space:nowrap;
| basestyle = background:#B5B5B5;
| evenstyle = background:#F5F5F5;
   |group1 = Новиён
   |list1  = [[Новӣ]] &amp;bull; [[Сарновӣ]]
   |group2 = Новёрон
   |list2  = [[Новёр дувум]] &amp;bull; [[Новёр якум]] &amp;bull; [[Сарновёр]] &amp;bull; [[Меҳновёр]] 
   |group3 = Новдорон
   |list3  = [[Новдор дувум]] &amp;bull; [[Новдор якум]] 
   |group4 = Саркардагон
   |list4  = [[Новбон севум]] &amp;bull; [[Новбон дувум]] &amp;bull; [[Новбон якум]] &amp;bull; [[Новсарвон]] 
   |group5 = Сардорон
   |list5  = [[Новхудо севум]] &amp;bull; [[Новхудо дувум]] &amp;bull; [[Новхудо якум]]
   |group6 = Солорон
   |list6  = [[Дарёдор]] &amp;bull; [[Дарёбон]] &amp;bull; [[Дарёсолор]] &amp;bull; [[Новгонсолор]] 
  }}
}}
&lt;!--
&lt;br style=&quot;clear:both;&quot;&gt;
&lt;center&gt;
{| id=&quot;toc&quot; style=&quot;margin: 0 2em 0 2em;&quot;
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#228B22&quot; align=&quot;center&quot; | '''Дараҷаҳои низомӣ'''&lt;center&gt;
|-
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#808000&quot; align=&quot;center&quot; | '''Нерӯи заминӣ'''&lt;center&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| align=&quot;right&quot; style=&quot;font-size: 100%; vertical-align: top;&quot; | '''Сарбозон:'''
| align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;  | [[Сарбоз]] &amp;bull;  [[Размёр]]
|-
| align=&quot;right&quot; style=&quot;font-size: 100%; vertical-align: top;&quot; | '''Размоварон ва размсозон:'''
| align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;  | [[Кеҳтар размовар]] &amp;bull;  [[Размовар]] &amp;bull; [[Меҳтар размовар]] &amp;bull; [[Размдор]] &amp;bull; [[Размсоз]] &amp;bull;  [[Меҳтар размсоз]]
|-
| align=&quot;right&quot; style=&quot;font-size: 100%; vertical-align: top;&quot; | '''Саркардагон:'''
| align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;  | [[Кеҳтар таҳмадор]] &amp;bull;  [[Таҳмадор]] &amp;bull; [[Меҳтар таҳмадор]] &amp;bull; [[Сарвашт]] 
|-
| align=&quot;right&quot; style=&quot;font-size: 100%; vertical-align: top;&quot; | '''Сардорон:'''
| align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;  | [[Саргурд]] &amp;bull;  [[Сарҳангёр]] &amp;bull; [[Сарҳанг]]
|-
| align=&quot;right&quot; style=&quot;font-size: 100%; vertical-align: top;&quot; | '''Солорон:'''
| align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;  | [[Гундсолор]] &amp;bull;  [[Лашкарсолор]] &amp;bull; [[Сипаҳсолор]] &amp;bull; [[Артишсолор]] &amp;bull; [[Артишторон-солор]] &amp;bull; [[Бузург Артишторон-солор]]   
|-
! colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#00BFFF;padding-left:40px;&quot; | &lt;center&gt; '''Нерӯи дарёӣ'''&lt;center&gt;
|-
|- valign=&quot;top&quot;
| align=&quot;right&quot; style=&quot;font-size: 100%; vertical-align: top;&quot; | '''Новиён:'''
| align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;  | [[Новӣ]] &amp;bull;  [[Сарновӣ]]
|-
| align=&quot;right&quot; style=&quot;font-size: 100%; vertical-align: top;&quot; | '''Новёрон ва новдорон:'''
| align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;  | [[Новёр дувум]] &amp;bull;  [[Новёр якум]] &amp;bull; [[Сарновёр]] &amp;bull; [[Меҳновёр]] &amp;bull; [[Новдор дувум]] &amp;bull;  [[Новдор якум]] 
|-
| align=&quot;right&quot; style=&quot;font-size: 100%; vertical-align: top;&quot; | '''Саркардагон:'''
| align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;  | [[Новбон севум]] &amp;bull; [[Новбон дувум]] &amp;bull; [[Новбон якум]] &amp;bull; [[Новсарвон]] 
|-
| align=&quot;right&quot; style=&quot;font-size: 100%; vertical-align: top;&quot; | '''Сардорон:'''
| align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;  | [[Новхудо севум]] &amp;bull;  [[Новхудо дувум]] &amp;bull; [[Новхудо якум]]
|-
| align=&quot;right&quot; style=&quot;font-size: 100%; vertical-align: top;&quot; | '''Солорон:'''
| align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;  | [[Дарёдор]] &amp;bull;  [[Дарёбон]] &amp;bull; [[Дарёсолор]] &amp;bull; [[Новгонсолор]] 
|-
|}
&lt;/center&gt;
--&gt;
&lt;noinclude&gt;

[[Гурӯҳҳо:Шаблони Дараҷаҳои низомӣ| ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fej9v2g052hn9dgx51f9fr682y7th1i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сарбоз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>220709</id>
    <revision>
      <id>1489209</id>
      <parentid>1487863</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T22:03:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1489209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10004" sha1="762wvha9pilw22gofpfccrzzukmwsky" xml:space="preserve">{{Дараҷаи низомӣ
| тасвир1         = Russia-Army-OR-1-2010.svg
| image_size     = 100px
| зернавис1       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| тасвир2         = Russia-Airforce-OR-1-2010.svg
| зернавис2       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]&lt;/small&gt;
| ном             = '''Сарбоз'''
| кишвар          = {{парчамбандӣ|Тоҷикистон}}
| нерӯ            = [[Нерӯи заминӣ]], [[Нерӯи ҳавоӣ]]
| кӯтаҳнивишт     = {{lang-fa|'''سرباز'''}}
| rank           = 
| NATO rank      = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OR-1]]
| Non-NATO rank  = 
| бунёдшуда       = 
| бекоршуда       = 
| дараҷаи болотар = [[Размёр]]
| дараҷаи пойинтар =
| ҳамто           =  {{bulleted list|[[Новӣ]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''سرباز وظیفه'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Рядовой''&lt;ref&gt;{{книга|автор= Алиев Г. Г. канд. филол. наук |часть= |заглавие=Персидско-русский и русско-персидский военный словарь|ответственный=Под ред. канд. филол. наук, доц. А. М. Шойтова|место= М.|издательство=Воениздат|год=1972|страницы=167; 582; 653|страниц=655|тираж=3500|isbn=}}&lt;/ref&gt;|{{парчамбандӣ|USA}} ''Private''|[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] OR-1–OR-3}}
}}

'''Сарбоз''' ({{lang-fa|'''سرباز'''}}) — пойинтарин ва нахустин [[дараҷаи низомӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], ки ҷойгоҳе пойинтар аз [[размёр]] дорад ва баробар бо [[новӣ]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''аскари қаторӣ''&lt;ref name=&quot;majmilli.tj&quot;&gt;[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
|+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]'''
|-	
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot; | &lt;small&gt;кеҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt; —
|width=&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot;  style=&quot;background:#bfbfbf;&quot;| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|50px]]&lt;br&gt;'''Сарбоз'''
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot; | &lt;small&gt;меҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Размёр]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;
|}

== Вожашиносӣ ==
«''Сарбоз''» аз ду бахш сохта шудаву мақулаи дастуриаш исму сифати фоъилӣ ва сохтвожааш ба сурати [исм (''сар'') + асоси феъли замони ҳозираи ''бохтан'' (''боз'')] аст. Дар сохти ин исм аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст:
&lt;blockquote&gt;''сар'' ({{lang-fa|'''سر'''}} &lt; {{lang-pal|''sar''}}  &lt; {{lang-peo|''*sarah-''}}) + ''боз'' ({{lang-fa|'''باز'''}}) &gt; ''бохтан''&lt;/blockquote&gt; 

''Сарбоз'' дар истилоҳ касеро гӯянд, ки аз сару ҷони худ гузаштаву омодаи ҷонбозӣ бошад&lt;ref&gt;''Фарҳанги забони тоҷикӣ''. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969. ҷ. 2. — с. 202&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/182543/%D8%B3%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2 |title=''Деҳхудо, Алиакбар''. Луғатномаи Деҳхудо (нусхаи диҷитол, https://dehkhoda.ut.ac.ir) бар асоси нусхаи физикии 15-ҷилдии интишори соли 1377. — Муассисаи Луғатномаи Деҳхудо ва Маркази байнулмилалии омӯзиши забони форсии Донишгоҳи Теҳрон, 1399. |accessdate=2021-12-09 |archivedate=2021-12-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211209083030/https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/182543/%D8%B3%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2 }}&lt;/ref&gt;.

''Сарбоз'' аз дер боз ба маънои ''аскар'', ''аксари қатории пиёда''&lt;ref name=&quot;Фарҳанги тафсирӣ&quot;&gt;[https://archive.org/details/farhangitafsirii01naza/page/84 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ.]&lt;/ref&gt;; ''сипоҳӣ'', ''лашкарӣ''&lt;ref name=&quot;Фарҳанги тафсирӣ&quot; /&gt; ба кор меравад. Аз ин рӯ, ''сарбоз'' барои ҷойгузин кардани [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|дараҷаи низомии]] ''аскари қаторӣ'' ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудааст&lt;ref&gt;[https://asiaplus.news/2018/11/10/umed-dzhajhani-v-naczionalnoj-armii-i-terminologiya-dolzhna-byt-maksimalno-naczionalnoj/ ''Умед Джайхани'': В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной]&lt;/ref&gt;.

== Рутбабандӣ ==
Дар [[нерӯҳои мусаллаҳ]] низомиеро ''сарбоз'' мегӯянд, ки зери дасти [[фармондеҳ]] хидмат мекунад ва пойинтарин [[Дараҷаи низомӣ|рутбаи низоми]]ро дорад&lt;ref&gt;''Фарҳанги  истилоҳоти  ҳуқуқ''. Зери таҳрири Маҳмудов М. А. — Душанбе: ЭР-граф, 2009. — с. 58&lt;/ref&gt;. 

Дараҷаи сарбозӣ дар нерӯҳои мусаллаҳи бисёре аз кишварҳои ҷаҳон 1 — 3 рутба — ''сарбоз'', ''сарбози дувум'', ''сарбози якум'' — дорад, ки баробар бо дараҷаҳои НАТО OR-1 — OR-3 ҳастанд.

Ин дараҷа дар нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон танҳо як рутба дорад, ки ''аскари қаторӣ'' номида мешавад&lt;ref name=&quot;majmilli.tj&quot;/&gt;.

== Пешина ==
Дараҷаи ''аскари қаторӣ'' соли 1946 дар [[Артиши Шуравӣ]] ҷойгузини дараҷаи ''аскари сурх'' шуда, ки он соли 1918 дар [[Артиши Сурх]] ҷорӣ шуда ва 22 сентябри 1935 ҳамчун пойинтарин дараҷаи фардии сарбозӣ пазируфта шуда буд&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kitobam.com/cr/rutbai-arb/ |title=РУТБАИ ҲАРБӢ // Энсиклопедияи тоҷикӣ |accessdate=2020-01-16 |archivedate=2023-05-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230528174410/http://kitobam.com/cr/rutbai-arb/ }}&lt;/ref&gt;.

Дар [[Қувваҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ин дараҷа [[23 феврал]]и [[соли 1993]] ба кор гирифта шудааст.

{| style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size:95%; margin: 12px 12px 12px 0px;&quot;
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
!colspan=5| &lt;big&gt;— Нишони аскарони сурх —&lt;/big&gt; 
!colspan=5| &lt;big&gt;— Сардӯшии аскарони қаторӣ—&lt;/big&gt;
|-align=&quot;center&quot;
|[[File:RA I K0 1924.jpg|альт=|71x71px]]
| [[File:RA A-cav R1RA-Sol col 1943.jpg|71x71px]]
|[[File:Red Army 1935 collar small krasnoarmeyets.svg|альт=|71x71пкс]]
|[[File:RKKA 1941 collar small OR1 krasnoarmeyets.svg|альт=|71x71пкс]]
| [[File:Красноармеец ВВС до 1943г.png|71x71px]]
|[[File:1943inf-p20.png|альт=|безрамки|119x119px]]

|[[File:1943inf-pf20.png|альт=|безрамки|116x116px]]
| [[File:Rank insignia of рядовой of the Soviet Army.svg|45px]]
| [[File:Rank insignia of рядовой of the Soviet Air Force.svg|45px]]
|[[File:Tajikistan-Army-OR-1.png|45px]]
|-align=&quot;center&quot;
| &lt;br&gt;нерӯҳои&lt;br&gt; заминӣ&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1924–1935)&lt;/small&gt;
|&lt;br&gt;нерӯҳои&lt;br&gt; савора&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1924–1943)&lt;/small&gt;
| &lt;br&gt;нерӯҳои&lt;br&gt; пиёда&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1935–1940)&lt;/small&gt;
| &lt;br&gt;нерӯҳои&lt;br&gt; заминӣ&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1940–1943)&lt;/small&gt;
| &lt;br&gt;нерӯҳои&lt;br&gt; ҳавоӣ &lt;br&gt;&lt;small&gt;(1935–1940)&lt;/small&gt;
| &lt;br&gt;&lt;small&gt;(1943–1946)&lt;/small&gt;

| &lt;br&gt;майдонӣ&lt;br&gt; &lt;small&gt;(1946–1955)&lt;/small&gt;
| &lt;br&gt;нерӯҳои&lt;br&gt; заминӣ&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1955–1994)&lt;/small&gt;
| &lt;br&gt;нерӯҳои&lt;br&gt; ҳавобурд ва ҳавоӣ&lt;br&gt; &lt;small&gt;(1955–1994)&lt;/small&gt;
| &lt;br&gt;Нерӯҳои&lt;br&gt; мусаллаҳи&lt;br&gt;Тоҷикистон
|}{{clear}}

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* [[Нерӯҳои мусаллаҳ]]
* [[Дараҷаи низомӣ]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]

== Нигаред ==
{{Дараҷаҳои низомӣ}}


[[Гурӯҳ:Хидмати ҳарбӣ]]
[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Артиши Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]
[[Гурӯҳ:Нерӯҳои мусаллаҳ]]</text>
      <sha1>762wvha9pilw22gofpfccrzzukmwsky</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размёр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>220713</id>
    <revision>
      <id>1489210</id>
      <parentid>1488038</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T22:05:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1489210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9992" sha1="5why6nxb0ukftffjm0jp8012mw4psx6" xml:space="preserve">{{Дараҷаи низомӣ
| тасвир1         = Russia-Army-OR-2-2010.svg
| image_size     = 100px
| зернавис1       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| тасвир2         = Russia-Airforce-OR-2-2010.svg
| зернавис2       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]&lt;/small&gt;
| ном             = '''Размёр'''
| кишвар          = {{парчамбандӣ|Tajikistan}}
| нерӯ           = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]]
| кӯтаҳнивишт     = {{lang-fa|'''رزم‌یار'''}}
| rank           = 
| NATO rank      = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OR-4]]
| Non-NATO rank  = 
| бунёдшуда       = 
| бекоршуда       = 
| дараҷаи болотар = [[Размовар]]
| дараҷаи пойинтар = [[Сарбоз]]
| ҳамто           = {{bulleted list|[[Сарновӣ]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''سرجوخه'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Ефрейтор''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Corporal'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-4''}}|
}}

'''Размёр''' ({{lang-fa|'''رزم‌یار'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае]] [[сарбоз]]ӣ дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], ки ба ''сарбозони омӯзишдида'' ба подоши дастовардҳояшон дода мешавад ва ҷойгоҳе болотар аз [[сарбоз]] ва пойинтар аз [[размовар]] дорад ва баробар бо [[сарновӣ]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''ефрейтор''&lt;ref&gt;[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
|+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]'''
|-	
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot; | &lt;small&gt;кеҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Сарбоз]]
|width=&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot;  style=&quot;background:#bfbfbf;&quot;| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]&lt;br&gt;'''Размёр'''
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot; | &lt;small&gt;меҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Размовар]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;
|}

''Размёр'' дар нерӯҳои мусаллаҳ маъмулан мақоми ''ёвари фармондеҳи'' ''[[разма]]''ро дорад ва дар сурати ниёз метавонад муваққатан фармондеҳии размаро ба уҳда гирад.

== Вожашиносӣ ==
''Размёр'' ({{lang-fa|'''رزم‌یار'''}} ‘''ёридиҳанда дар [[разм]]''’) аз ду [[вожа]] сохта шуда ва мақулаи дастурии он [[исм]] ва сохтвожааш ба сурати [исм (''разм'') + таквож (''ёр'')] аст. Дар сохти ин исм аз фароянди вожасозии таркибу иштиқоқ истифода шудааст:

&lt;blockquote&gt;''[[разм]]'' ({{lang-pal|''razm''}}  &lt; {{lang-peo|''*razma-''}} ‘''[[разма]]''’ &lt; [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' ‘''ороиши ҷангӣ''’ аз √''*raź-'' ‘''оростан''’) + ''ёр'' ‘''ёвар''’ ({{lang-pal|''ayār''}} ‘''ёвар''’ &lt; *''hada-bāra-'' ‘''ёвар''’)&lt;ref&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-57-6.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Дар забони форсии имрӯз таквожи «''ёр''», сарфи назар аз ин ки пасванд шумурда шавад ё вожае мустақил, ба исми ҳирфа ё исми масдар мепайвандад ва исми ҳирфае месозад, ки дар як сохтори силсиламаротибӣ зери дасти як мақоми болотар анҷоми вазифа мекунад&lt;ref&gt;''Таботабоӣ, Алоъуддин''. Фарҳанги тавсифии дастури забони форсӣ. – Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1395. – 640 с. ISBN 978-600-105-121-0. – с. 115 – 116&lt;/ref&gt;. Пасванди ''-ёр'' дар вожаҳое чун ''[[сарҳангёр]]'', ''додёр'' (''муовини додситон; додситонёр''), ''донишёр'', ''устодёр'' ҳамин маъноро мерасонад&lt;ref&gt;''Фарҳангномаи форсӣ: вожагон ва аълом.'' Ғуломҳусайн Садрии Афшор, Насрин Ҳакамӣ, Настаран Ҳакамӣ. Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1388. – 3 ҷилд. ISBN: ҷ. 1: 978-964-8637-92-2; ҷ. 2: 978-964-8637-89-2; ҷ. 3: 978-964-8637-91-5&lt;/ref&gt;.

''Размёр'' ба маънии ‘''ёвари фармондеҳи разма''’ аз ин байт дар «[[Шоҳнома]]» баргирифта шудааст:
&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;''Ки [[гурдон]] кадоманду [[солор]] кист'',
''Зи [[размовар]]он [[ҷанг]]ро ёр кист''?&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEDuvvum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildEDuvumtajikFarsi_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 234]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;
&lt;/blockquote&gt;

''Размёр'' ҳамчун  дараҷаи ефрейторӣ [[соли 1991]] дар нерӯҳои заминиву ҳавоии [[Сипоҳи посдорони Инқилоби исломӣ|Сипоҳи посдорон]] ҷорӣ шудааст&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 |title=Қонуни муқаррароти истихдомии Сипоҳи посдорони инқилоби исломӣ |accessdate=2021-12-14 |archivedate=2013-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130814072556/http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 }}&lt;/ref&gt;. 

Аз ин рӯ, ''размёр'' барои ҷойгузинии дараҷаи низомии ''ефрейтор'' ({{lang-de|Gefreiter}}) ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Вазорати дифоъи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудааст&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Сулаймонӣ |first1=Иршод |title= Умед Ҷайҳонӣ: Агар раисҷумҳур тасмим гираду дастур диҳад, рутбаҳои низомӣ бечунучаро миллӣ мешаванд |url=https://asiaplus.news/tg/2022/02/23/umed-%d2%b7aj%d2%b3on%d3%a3-agar-rais%d2%b7um%d2%b3ur-tasmim-giradu-dastur-di%d2%b3ad-rutba%d2%b3oi-nizom%d3%a3-bechunucharo-mill%d3%a3-meshavand/ |access-date=26 July 2022 |language=tg |date=23 February 2022}}&lt;/ref&gt;.
 
== Пешина ==
''Размёр'' ҳамчун ёвари [[Размдор|''даҳабад'']] (''фармондеҳи разма'') нахустин бор дар [[сипоҳи Ҳахоманишиён]] (550 – 330 то милод) падид омадаву ба забони {{lang-peo|''*pasča-daθapati-''}} (нигаҳбони пушти [[Разма|''даҳа'']]) хонда мешуда ва фармондеҳи [[Гурӯҳ (низомӣ)|4 — 5 сарбоз]] будааст&lt;ref&gt;''Head'', ''Duncan''. The Achaemenid Persian Army. Montvert Publications, 1992. ISBN 1 874101 00 0. — с. 26&lt;/ref&gt;.
 
''Ефрейтор'' ҳамчун дараҷаи сарбозӣ дар [[Артиши Сурх]] дар [[соли 1940]] ҷорӣ шуда ва ҷойгоҳе болотар аз [[сарбоз|''қаторӣ'']] ва пойинтар аз [[Размовар|''сержанти хурд'']] дошт&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kitobam.com/cr/rutbai-arb/ |title=РУТБАИ ҲАРБӢ // Энсиклопедияи тоҷикӣ |accessdate=2020-01-16 |archivedate=2023-05-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230528174410/http://kitobam.com/cr/rutbai-arb/ }}&lt;/ref&gt;. Ин дараҷаро сарбозоне дарёфт мекарданд, ки давраҳои омӯзиши размро гузаронда ва мақомҳои созмонии зеринро доштанд: 
* ''тирандоз'', ''норинҷакандоз'', ''тирбор'', ''тактирандоз''-''нишонзан'' дар нерӯҳои ҳавобурд, зиреҳсавор, марзбонӣ, ки дар онҳо ёвари [[Размдор|''фармондеҳи разма'']] аст.
* ''ронандаи худрав'', ''ронандаи зиреҳпӯш'', ''ронандаи тонк''.
* ''нишонгир'' дар нерӯҳои зиреҳӣ.
* ''нишонгир'' дар [[Батарея|оташбор]].
 
Дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ин дараҷа аз [[23 феврал]]и [[соли 1993]] ҷорӣ шудааст.

== Пайвандҳо ==
* [[Нерӯҳои мусаллаҳ]]
* [[Дараҷаи низомӣ]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]
{{Дараҷаҳои низомӣ}}
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]
[[Гурӯҳ:Сарбозон]]</text>
      <sha1>5why6nxb0ukftffjm0jp8012mw4psx6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489231</id>
      <parentid>1489210</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T07:28:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixed grammar</comment>
      <origin>1489231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10031" sha1="hs8kpapak13g4fzt36x1e25ugisvf66" xml:space="preserve">{{Дараҷаи низомӣ
| тасвир1         = Russia-Army-OR-2-2010.svg
| image_size     = 100px
| зернавис1       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| тасвир2         = Russia-Airforce-OR-2-2010.svg
| зернавис2       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]&lt;/small&gt;
| ном             = '''Размёр'''
| кишвар          = {{парчамбандӣ|Tajikistan}}
| нерӯ           = [[Нерӯҳои мусаллаҳ|Артиш]]
| кӯтаҳнивишт     = {{lang-fa|'''رزم‌یار'''}}
| rank           = 
| NATO rank      = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OR-4]]
| Non-NATO rank  = 
| бунёдшуда       = 
| бекоршуда       = 
| дараҷаи болотар = [[Кеҳтар размовар]]
| дараҷаи пойинтар = [[Сарбоз]]
| ҳамто           = {{bulleted list|[[Сарновӣ]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''سرجوخه'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Ефрейтор''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Corporal'' |[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OR-4''}}|
}}

'''Размёр''' ({{lang-fa|'''رزم‌یار'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае]] [[сарбоз]]ӣ дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], ки ба ''сарбозони омӯзишдида'' ба подоши дастовардҳояшон дода мешавад ва ҷойгоҳе болотар аз [[сарбоз]] ва пойинтар аз [[кеҳтар размовар]] дорад ва баробар бо [[сарновӣ]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''ефрейтор''&lt;ref&gt;[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
|+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]'''
|-	
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot; | &lt;small&gt;кеҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Сарбоз]]
|width=&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot;  style=&quot;background:#bfbfbf;&quot;| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]&lt;br&gt;'''Размёр'''
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot; | &lt;small&gt;меҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Кеҳтар размовар]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;
|}

''Размёр'' дар нерӯҳои мусаллаҳ маъмулан мақоми ''ёвари фармондеҳи'' ''[[разма]]''ро дорад ва дар сурати ниёз метавонад муваққатан фармондеҳии размаро ба уҳда гирад.

== Вожашиносӣ ==
''Размёр'' ({{lang-fa|'''رزم‌یار'''}} ‘''ёридиҳанда дар [[разм]]''’) аз ду [[вожа]] сохта шуда ва мақулаи дастурии он [[исм]] ва сохтвожааш ба сурати [исм (''разм'') + таквож (''ёр'')] аст. Дар сохти ин исм аз фароянди вожасозии таркибу иштиқоқ истифода шудааст:

&lt;blockquote&gt;''[[разм]]'' ({{lang-pal|''razm''}}  &lt; {{lang-peo|''*razma-''}} ‘''[[разма]]''’ &lt; [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' ‘''ороиши ҷангӣ''’ аз √''*raź-'' ‘''оростан''’) + ''ёр'' ‘''ёвар''’ ({{lang-pal|''ayār''}} ‘''ёвар''’ &lt; *''hada-bāra-'' ‘''ёвар''’)&lt;ref&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-57-6.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Дар забони форсии имрӯз таквожи «''ёр''», сарфи назар аз ин ки пасванд шумурда шавад ё вожае мустақил, ба исми ҳирфа ё исми масдар мепайвандад ва исми ҳирфае месозад, ки дар як сохтори силсиламаротибӣ зери дасти як мақоми болотар анҷоми вазифа мекунад&lt;ref&gt;''Таботабоӣ, Алоъуддин''. Фарҳанги тавсифии дастури забони форсӣ. – Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1395. – 640 с. ISBN 978-600-105-121-0. – с. 115 – 116&lt;/ref&gt;. Пасванди ''-ёр'' дар вожаҳое чун ''[[сарҳангёр]]'', ''додёр'' (''муовини додситон; додситонёр''), ''донишёр'', ''устодёр'' ҳамин маъноро мерасонад&lt;ref&gt;''Фарҳангномаи форсӣ: вожагон ва аълом.'' Ғуломҳусайн Садрии Афшор, Насрин Ҳакамӣ, Настаран Ҳакамӣ. Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1388. – 3 ҷилд. ISBN: ҷ. 1: 978-964-8637-92-2; ҷ. 2: 978-964-8637-89-2; ҷ. 3: 978-964-8637-91-5&lt;/ref&gt;.

''Размёр'' ба маънии ‘''ёвари фармондеҳи разма''’ аз ин байт дар «[[Шоҳнома]]» баргирифта шудааст:
&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;''Ки [[гурдон]] кадоманду [[солор]] кист'',
''Зи [[размовар]]он [[ҷанг]]ро ёр кист''?&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/ShahnamaJildEDuvvum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildEDuvumtajikFarsi_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 234]&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;
&lt;/blockquote&gt;

''Размёр'' ҳамчун  дараҷаи ефрейторӣ [[соли 1991]] дар нерӯҳои заминиву ҳавоии [[Сипоҳи посдорони Инқилоби исломӣ|Сипоҳи посдорон]] ҷорӣ шудааст&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 |title=Қонуни муқаррароти истихдомии Сипоҳи посдорони инқилоби исломӣ |accessdate=2021-12-14 |archivedate=2013-08-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130814072556/http://rc.majlis.ir/fa/law/show/91961 }}&lt;/ref&gt;. 

Аз ин рӯ, ''размёр'' барои ҷойгузинии дараҷаи низомии ''ефрейтор'' ({{lang-de|Gefreiter}}) ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Вазорати дифоъи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудааст&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Сулаймонӣ |first1=Иршод |title= Умед Ҷайҳонӣ: Агар раисҷумҳур тасмим гираду дастур диҳад, рутбаҳои низомӣ бечунучаро миллӣ мешаванд |url=https://asiaplus.news/tg/2022/02/23/umed-%d2%b7aj%d2%b3on%d3%a3-agar-rais%d2%b7um%d2%b3ur-tasmim-giradu-dastur-di%d2%b3ad-rutba%d2%b3oi-nizom%d3%a3-bechunucharo-mill%d3%a3-meshavand/ |access-date=26 July 2022 |language=tg |date=23 February 2022}}&lt;/ref&gt;.
 
== Пешина ==
''Размёр'' ҳамчун ёвари [[Размдор|''даҳабад'']] (''фармондеҳи разма'') нахустин бор дар [[сипоҳи Ҳахоманишиён]] (550 – 330 то милод) падид омадаву ба забони {{lang-peo|''*pasča-daθapati-''}} (нигаҳбони пушти [[Разма|''даҳа'']]) хонда мешуда ва фармондеҳи [[Гурӯҳ (низомӣ)|4 — 5 сарбоз]] будааст&lt;ref&gt;''Head'', ''Duncan''. The Achaemenid Persian Army. Montvert Publications, 1992. ISBN 1 874101 00 0. — с. 26&lt;/ref&gt;.
 
''Ефрейтор'' ҳамчун дараҷаи сарбозӣ дар [[Артиши Сурх]] дар [[соли 1940]] ҷорӣ шуда ва ҷойгоҳе болотар аз [[сарбоз|''қаторӣ'']] ва пойинтар аз [[Размовар|''сержанти хурд'']] дошт&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kitobam.com/cr/rutbai-arb/ |title=РУТБАИ ҲАРБӢ // Энсиклопедияи тоҷикӣ |accessdate=2020-01-16 |archivedate=2023-05-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230528174410/http://kitobam.com/cr/rutbai-arb/ }}&lt;/ref&gt;. Ин дараҷаро сарбозоне дарёфт мекарданд, ки давраҳои омӯзиши размро гузаронда ва мақомҳои созмонии зеринро доштанд: 
* ''тирандоз'', ''норинҷакандоз'', ''тирбор'', ''тактирандоз''-''нишонзан'' дар нерӯҳои ҳавобурд, зиреҳсавор, марзбонӣ, ки дар онҳо ёвари [[Размдор|''фармондеҳи разма'']] аст.
* ''ронандаи худрав'', ''ронандаи зиреҳпӯш'', ''ронандаи тонк''.
* ''нишонгир'' дар нерӯҳои зиреҳӣ.
* ''нишонгир'' дар [[Батарея|оташбор]].
 
Дар [[Артиши Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] ин дараҷа аз [[23 феврал]]и [[соли 1993]] ҷорӣ шудааст.

== Пайвандҳо ==
* [[Нерӯҳои мусаллаҳ]]
* [[Дараҷаи низомӣ]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]
{{Дараҷаҳои низомӣ}}
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]
[[Гурӯҳ:Сарбозон]]</text>
      <sha1>hs8kpapak13g4fzt36x1e25ugisvf66</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саркарда</title>
    <ns>0</ns>
    <id>221920</id>
    <revision>
      <id>1489208</id>
      <parentid>1484643</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T21:58:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Вожашиносӣ */</comment>
      <origin>1489208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4976" sha1="0u241c61lawl5o5q5znveh2rx4e5ooq" xml:space="preserve">'''Саркарда''' ҳар яке аз ''[[Афсар|афсарҳои хурдро]]'' меноманд, ки дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]], [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]] ва [[Нерӯи дарёӣ|дарёӣ]] фармондеҳии [[Якон|яконҳои размие]] чун [[таҳма]] ва [[вашт]]ро бар уҳда доранд.

''Саркардагон'' дар [[Рутбаи ҳарбӣ|силсиламаротиби низомӣ]] ҷойгоҳе болотар аз [[Размсоз|афсарёрон]] ва пойинтар аз [[Сардор|сардорон]] доранд.

== Вожашиносӣ ==

'''Саркарда''' ({{lang-fa|'''سرکرده'''}}) ба маънои «''[[сардор]]''; ''[[Лашкарсолор|сардори лашкар]]''»&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/FarhangEZabanETajikiJildEDuvumTajikFarsi/page/n213?q=%D1%81%D0%B0%D1%80%D2%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B3 ''Фарҳанги забони тоҷикӣ''. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969. ҷ. 2, с. 207]&lt;/ref&gt;; «''фармондеҳ'' ва ''раҳбари [[Ягон|як нерӯи низомӣ]]''»&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/farhangitafsirii02naza/page/210 ''Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд)''. Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 2, с. 213]&lt;/ref&gt; яке аз истилоҳоти куҳани низомӣ аст, ки дар осори адабӣ ва таърихӣ ба кор рафта ва дар фарҳангҳо оварда шудааст&lt;ref name=&quot;Луғатнома&quot;&gt;{{Cite web |url=https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/183436/%D8%B3%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87 |title=''Деҳхудо'', ''Алиакбар''. Луғатномаи Деҳхудо (нусхаи диҷитол) бар асоси нусхаи физикии 15-ҷилдии интишори соли 1377. — Муассисаи Луғатномаи Деҳхудо ва Маркази байнулмилалии омӯзиши забони форсии Донишгоҳи Теҳрон, 1399. |accessdate=2022-07-13 |archivedate=2022-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220713140430/https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/183436/%D8%B3%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87 }}&lt;/ref&gt;.

Дар [[нерӯҳои мусаллаҳ]] афсарҳои дорои дараҷаҳои низомии зерин ва ё ҳамсонашонро метавон «'''''саркардагон'''''» номид:
{| style=&quot;border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size:95%; margin: 12px 12px 12px 12px;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
!Шоха|| colspan=4|'''[[Нерӯи заминӣ]]'''
! colspan=4|'''[[Нерӯи ҳавоӣ]]'''
! colspan=4|'''[[Нерӯи дарёӣ]]'''
|- align=&quot;center&quot;
! [[File:Roundel_of_Tajikistan.svg|40px]]

! rowspan=3 | [[File:Russia-Army-OF-2-2010.svg|70px]]
! rowspan=3 | [[File:Russia-Army-OF-1c-2010.svg|70px]]
! rowspan=3 | [[File:Russia-Army-OF-1b-2010.svg|70px]]
! rowspan=3 | [[File:Russia-Army-OF-1a-2010.svg|70px]]
! rowspan=3 | [[File:Russia-Airforce-OF-2-2010.svg|70px]]
! rowspan=3 | [[File:Russia-Airforce-OF-1c-2010.svg|70px]]
! rowspan=3 | [[File:Russia-Airforce-OF-1b-2010.svg|70px]]
! rowspan=3 | [[File:Russia-Airforce-OF-1a-2010.svg|70px]]

! rowspan=3 | [[File:Russia-Navy-OF-2-2010.svg|70px]]
! rowspan=3 | [[File:Russia-Navy-OF-1c-2010.svg|70px]]
! rowspan=3 | [[File:Russia-Navy-OF-1b-2010.svg|70px]]
! rowspan=3 | [[File:Russia-Navy-OF-1a-2010.svg|70px]]
|- align=&quot;center&quot;
! rowspan=1 |Сардӯшӣ
|- align=&quot;center&quot;
!
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background:#ff8800; color:black;&quot;|дараҷа
|| [[Сарвашт]]|| [[Меҳтар таҳмадор]]|| [[Таҳмадор]]|| [[Кеҳтар таҳмадор]]
| Сарвашт || Меҳтар таҳмадор || Таҳмадор || Кеҳтар таҳмадор
| [[Новсарвон]]|| [[Новбон якум]]|| [[Новбон дувум]]|| [[Новбон севум]]
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot;
| Дараҷабандӣ
| colspan=12| '''Саркардагон''' ({{lang-en|'''Company Officers'''}})  
|}

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Нигаред низ ==
* [[Дараҷаи низомӣ]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]
{{Дараҷаҳои низомӣ}}
{{commons|Military officers}}

[[Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]
[[Гурӯҳ:Симатҳои низомӣ]]</text>
      <sha1>0u241c61lawl5o5q5znveh2rx4e5ooq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баҳс:Размдор</title>
    <ns>1</ns>
    <id>251486</id>
    <revision>
      <id>1489190</id>
      <parentid>1285008</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T20:44:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Omid Jeyhani moved page [[Баҳс:Размозмо]] to [[Баҳс:Размдор]]: Ин дараҷа аз ин пас Размдор номида мешавад.</comment>
      <origin>1084614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="dblicplmkfayol9ivafx7e2t3qf0rb0" xml:space="preserve">{{Сарлавҳаи баҳс|arpol=yes}}</text>
      <sha1>dblicplmkfayol9ivafx7e2t3qf0rb0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kanal D</title>
    <ns>0</ns>
    <id>278149</id>
    <revision>
      <id>1489156</id>
      <parentid>1434711</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T18:01:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Recovalioglu</username>
        <id>159755</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1489156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41692" sha1="npm77s4lg4n0z3brh1679zna73d6zaw" xml:space="preserve">{{Шабакаи телевизионӣ
 |ном              = Kanal D
 |номи пурра       = Kanal Doğan
 |логотип          = [[File:Kanal D Logo3.png|center|150px]]
 |логоном          = 
 |бар              = 
 |мамлакат         = {{Парчам|Туркия}} 
 |минтақаи пахш    = [[Туркия]] 
 |замони пахш      = шабонарӯз
 |забон            = [[забони туркӣ|турки]] 
 |марказ           = [[Истанбул]] 
 |формат           = [[16:9]] ([[SDTV]])&lt;br /&gt; [[1080i]] ([[HDTV]])
 |мавзӯъ           = умумӣ
 |оғоз             = [[16 сентябр]]и [[1993]] 
 |анҷом            = 
 |сабаби басташавӣ = 
 |ҷойгузин кардан  = 
 |ҷойгузиншуда     = 
 |ҷойгузинӣ        = 
 |иҷозатнома       = 
 |бинандагон       = 
 |саҳм             = 
 |саҳм-сана        = 
 |саҳм-манбаъ      = 
 |асосгузор        = Айдин Доған, Айҳан Шоҳанк
 |молик            = '''Doğuş Yayın Grubu''' (1993—1994) &lt;br /&gt; '''Doğan Yayın Holding''' (1994—то ҳол) 
 |роҳбарон         = Ирфон Шоҳин (мудири асосӣ) &lt;br /&gt;Шула Зейбек, Алӣ Акбар Айдин, Оишагул Йилдирим, Сардор Ҷаба (мухбирон)
 |номҳои пештара   = Kanal D (Kanal Doğuş)
 |каналҳои хоҳар   = 
 |овози канал      = 
 |шарикони шабака  = Euro D&lt;br /&gt; tv2&lt;br /&gt;[[CNN Türk]]&lt;br /&gt;T.A.Y. TV&lt;br /&gt;Dream TV&lt;br /&gt;Dream Türk&lt;br /&gt;Disney Channel (Туркия)&lt;br /&gt;Cartoon Network (Туркия э)&lt;br /&gt;Kanal D (Руминия)&lt;br /&gt;Radyo D
 |шиор             = 
 |сайт             = kanald.com.tr
}}
'''Kanal D''' (''Канал Де''; номи пурра: Kanal Doğan) — яке аз шабакаҳои миллии телевизионии [[Туркия]] мебошад. Дар тамоми Туркия барои пахши каналҳои миллӣ, одатан бо як қатор филмҳо ва 84 силсилафилми телевизионии ватанӣ ва 13 хориҷӣ намоиш дода мешаванд.

==Таърих==

Шабака [[16 сентябр]]и соли [[1993]] дар Истамбул аз ҷониби соҳибкорон Айдин Доған ва Айҳан Шоҳенк таъсис ёфтааст. Аз 19 декабри соли 1993 вай ба таври шабонарӯзӣ пахш мешавад. Аз соли [[1994]] инҷониб он як қисми медиа холдинги Dogan Holding мебошад, ки онро соҳибкори турк Айдин Доған сарварӣ мекунад ва аз соли [[2004]] инҷониб дар шакли рақамӣ пахш мешавад. Шабакаи алоҳидаи  [[Euro D]] аз [[Олмон]] дар қаламрави [[Иттиҳоди Аврупо]] пахш карда мешавад,ки ин аввалин шабакаи телевизиони [[Туркия]] аст, ки пахши онро бо формати баланд (HD) пахш мешавад. Аз [[1 июл]]и соли [[2013]] вай дар формати васеъ ([[16: 9]]) пахш мешавад. Соли [[2009]] ин шабакаи телевизионӣ дар Туркия аз ҳама сертамошобинтарин гардидааст.

Kanal D яке аз истеҳсолкунандагони силсилафилмҳои туркӣ мебошад. Дар байнашон маъруфтаринашон инҳоянд: &quot;Ҳазору як шаб&quot;, &quot;Гуноҳи Фотимагул дар чист?&quot;, &quot;Ишқи мамнӯъ&quot;, &quot;Осӣ&quot;, &quot;Интиқом&quot;, &quot;Орзумандон&quot; ва ғайраҳо.

== Барномаҳо ==
==== Силсилафилмҳо ====
* 2020-: [[:tr:Yeni Hayat (dizi, 2020)|Рӯзгори нав]]
* 2019-: [[:tr:Hekimoğlu (dizi, 2019)|Ҳакимоғлу]]
* 2020-: [[:tr:Çatı Katı Aşk|Ишқ зери бом]] (Панҷшанбеҳо 20.00)
* 2006-: [[:tr:Arka Sokaklar (dizi)|Arka Sokaklar]] (Ҷумъаҳо 20.00)

==== Рӯзнома ====
* Magazin D Yaz (Рӯзҳои истироҳатӣ 10.30)
* Müge ve Gülşen'le 2.Sayfa (Cumartesi-Pazar 09.45)
* Magazin D Cumartesi (Шанбе 09.45)
* Set Ekstra (Шанбе-Душанбе 11.00)
* Magazin D Pazar (Душанбе 09.45)

==== Мусобиқавӣ ====
* [[Gelinim Mutfakta]] (Ҳаррӯз 13.45)
* [[:tr:Çarkıfelek (yarışma)|Çarkıfelek]] (Шанбе 20.00)
* [[:tr:Uzak Ara Eğlence (yarışma)|Uzak Ara Eğlence]] (Душанбе 20.00)

==== Театр ====
* Çok Güzel Hareketler 2 (Душанбе 20.00)

==== Ҳаёти реалӣ ====
* Hayat Tamircisi (Панҷшанбе 20.00)
* Sahrap'la Anadolu Lezzetleri (Душанбе 14.00)
* Hayat Sağlıklı Güzel (Рӯзҳои истироҳатӣ 08.30)

==== Хӯрок ====
* Arda'nın Mutfağı (Шанбе 13.00)
* Sahrap'la Anadolu Lezzetleri (Душанбе 14.00)

==== Дилхушӣ ====
* Çok Akustik (Шанбе 23.30)

==== Хабарӣ ====
* Nur Tuğba Algül ve Hakan Ural'ın ''sunumuyla Neler Oluyor Hayatta'' (Рӯзҳои истироҳатӣ 09.00)
* [[:tr:Deniz Bayramoğlu|Deniz Bayramoğlu ile]] [[Kanal D Haber]] (Рӯзҳои истироҳатӣ 19.00)
* Merve Dinçkol'la Kanal D Haber (Шанбе/Душанбе 19.00)
== Барномаҳои пешпахшкардашуда ==
=== Силсилафилмҳо ===
* ''Aşkın Gözü Kördür''
* ''Baybars''
* ''Hey Gidi Günler''
* ''Size Baba Diyebilir Miyim''
* ''Şans Kapısı''
* ''Üç Basamaklı Toplama İşlemi''
* 1993: ''Zaping Ailesi'' 
* 1993-1994: ''Eşref'' ''Saati'' (Kanal D)
* 1993-1994:''Sihirli Safiye''
* 1994: ''Artist Palas''
* 1994: ''Kızlar Sınıfı''
* 1994: ''155 Polis İmdat'' ([[Show TV]]'den geldi.)
* 1994: ''Kaygısızlar'' ([[Star TV]]'ye geçti.)
* 1995: ''Boşgezen ve Kalfası'' ([[HBB]]'den geldi.)
* 1995: ''Bir Sessiz Adam''
* 1996-1997: ''Bizim Aile'' ([[TRT 1]]'den geldi.)
* 1996-1997: ''Geceler''
* 1996-1997: ''Gizli Aşk''
* 1996-1997: ''[[Hiç Bana Sordun mu?]]''
* 1996-1997: ''[[Kaygısızlar (dizi)|Kaygısızlar]]'' ([[Kanal 6]]'dan geldi, [[Star TV]]'ye geçti.)
* 1997: [[Beşi Bir Yerde|''Beşi'' ''Bir'' ''Yerde'']]
* 1997: ''[[İlk Aşk]]''
* 1997: ''[[Melek Apartmanı]]''
* 1997: ''[[Son Kumpanya]]''
* 1997: ''[[Taksim Sarıyer]]''
* 1997-1998: ''[[Acı Günlerim]]'' ([[Star TV]]'den geldi.)
* 1997-1998: ''[[Ateş Dansı]]''
* 1998: [[Akasya Pasajı|''Akasya'' ''Pasajı'']]
* 1998: ''[[Baskül Ailesi]]'' ([[Star TV]]'den geldi.)
* 1998: ''Delikanlı''
* 1998: ''[[Sibel]]''
* 1998: ''[[Yükselen Bir Deniz (dizi)|Yükselen Bir Deniz]]''
* 1997-1998: ''[[Yalan]]''
* 1996-1999: [[Çılgın Bediş (dizi)|''Çılgın'' ''Bediş'']] ([[Show TV]]'ye geçti.)
* 1997-1999: ''[[Ayrı Dünyalar]]''
* 1997-1999: ''[[Unutabilsem]]''
* 1997-1999: ''[[Kaynanalar]]'' ([[TRT 1]]'den geldi ve oraya geri döndü.)
* 1998-1999: ''[[Yüzleşme]]''
* 1999: ''[[Uzaydan Adam Çıkmaz]]''
* 2000: ''[[Fanatik]]'' ([[Kanal 6]]'dan geldi.)
* 1998-2000: ''[[Eyvah Babam]]''
* 1998-2001: ''[[Ruhsar]]''
* 2000-2001: ''[[Eyvah Kızım Büyüdü]]''
* 2001: ''[[Avcı]]''
* 2001: ''[[Çarli İş Başında]]''
* 1999-2002: ''[[Yılan Hikayesi]]''
* 2000-2002: ''[[Evdeki Yabancı]]''
* 2001-2002: ''[[Aşkım Aşkım]]'' ([[Kanal 1]]'e geçti.)
* 2001-2002: ''[[Bulutbey]]''
* 2001-2002: ''[[Çifte Bela]]''
* 2001-2002: [[Mahallenin Muhtarları|''Mahallenin'' ''Muhtarları'']] ([[Atv (Türkiye)|Atv]]'den geldi, [[Star TV]]'ye geçti.)
* 2001-2002: ''[[Vay Anam Vay]]''
* 2002: ''[[Azad]]''
* 2002: ''[[Bayanlar Baylar]]''
* 2002: [[Başımıza Gelenler|''Başımıza'' ''Gelenler'']]
* 2002: [[Çekirdek Aile|''Çekirdek'' ''Aile'']]
* 2002: ''[[Hastayım Doktor]]''
* 2002: [[Karaoğlan (dizi)|''Karaoğlan'']]
* 2002: ''[[Oyun İçinde Oyun]]''
* 2002: ''Yaz Gülü''
* 2002-2003: [[Aşk Meydan Savaşı|''Aşk'' ''Meydan'' ''Savaşı'']]
* 2002-2003: ''[[Yarım Elma]]'' ([[Show TV]]'ye geçti.)
* 2002-2003: ''[[Biz Size Aşık Olduk]]''
* 2002-2003: ''[[Gülbeyaz]]''
* 2002-2003: ''[[İki Arada]]''
* 2002-2003: ''[[Kırık Ayna]]''
* 2002-2003: ''[[Unutma Beni]]''
* 2003: ''[[Aşk Olsun]]''
* 2003: ''[[Büyümüş de Küçülmüş]]''
* 2003: ''[[Estağfurullah Yokuşu]]''
* 2003: ''[[Hayat Bilgisi]]'' ([[Show TV]]'ye geçti.)
* 2003: ''[[Yuvam Yıkılmasın]]''
* 2002-2004: ''[[Berivan]]''
* 2002-2004: ''[[Kınalı Kar]]''
* 2002-2004: ''[[Yeni Hayat (dizi)|Yeni Hayat]]'' ([[Atv (Türkiye)|Atv]]'den geldi, [[Star TV]]'ye geçti.)
* 2003-2004: [[Gelin dizi|''Gelin'']]
* 2003-2004: ''[[Kampüsistan]]''
* 2003-2004: ''[[Hırçın Menekşe]]''
* 2003-2004: ''[[Lise Defteri]]''
* 2003-2004: ''[[Serseri (dizi)|Serseri]]''
* 2003-2004: ''[[Sultan Makamı]]''
* 2004: ''[[Adı Aşk Olsun]]''
* 2004: ''[[Dayı (dizi)|Dayı]]''
* 2004: ''[[Evli ve Çocuklu]]''
* 2004: ''[[Hayalet]]''
* 2004: ''[[Karım ve Annem]]''
* 2004: ''[[Sil Baştan (dizi, 2004)|Sil Baştan]]''
* 2004: ''[[Tam Pansiyon]]''
* 2004: ''Zümrüt''
* 2004-2005: ''[[Ağa Kızı]]''
* 2004-2005: ''[[Bir Dilim Aşk]]''
* 2004-2005: ''[[Bütün Çocuklarım]]''
* 2004-2005: ''[[Çemberimde Gül Oya (dizi)|Çemberimde Gül Oya]]''
* 2004-2005: ''[[Omuz Omuza]]''
* 2004-2005: ''[[Sahra]]''
* 2005: ''[[Aşk Her Yaşta]]''
* 2005: ''[[Aşk Oyunu]]'' ([[Atv (Türkiye)|Atv]]'ye geçti.)
* 2005: ''[[Deli Dumrul]]''
* 2005: ''[[Deli Duran]]''
* 2005: ''[[Düşler ve Gerçekler]]''
* 2005: ''[[Kadın Her Zaman Haklıdır]]''
* 2005: ''[[Kapıları Açmak]]''
* 2005: ''[[Kısmet]]''
* 2005: ''[[Tadımız Kaçmasın]]''
* 2005: [[Ödünç hayat|''Ödünç'' ''Hayat'']]
* 2005: ''[[Masum Değiliz]]''
* 2005: ''[[Nehir]]''
* 2005: ''[[Rüzgarlı Bahçe]]''
* 2005: ''[[Seher Vakti]]''
* 2005: ''[[Pembe ve Mavi]]''
* 2005: ''[[Seni Çok Özledim]]''
* 2005: ''[[Sensiz Olmuyor (dizi)|Sensiz Olmuyor]]'' ([[Show TV]]'den geldi.)
* 2003-2005: ''[[Sihirli Annem]]'' ([[Star TV|Star]] [[Star TV|TV]]'ye geçti.)
* 2005: [[Kurtlar Vadisi (dizi)|''Kurtlar'' ''Vadisi'']] ([[Show TV]]'den geldi.)
* 2004-2006: ''[[Haziran Gecesi]]''
* 2006: ''[[Anadolu Kaplanı]]''
* 2006: ''[[Cemil Oldu Jimmy]]''
* 2006: ''[[Gönül (dizi)|Gönül]]''
* 2006: ''[[Hasret]]''
* 2006: [[Esir Kalpler|''Esir'' ''Kalpler'']]
* 2006: [[Yaşanmış Şehir Hikayeleri|''Yaşanmış'' ''Şehir'' ''Hikayeleri'']]
* 2006: ''[[Ah Polis Olsam]]''
* 2006: [[Kod Adı|''Kod'' ''Adı'']]
* 2004-2007: ''[[Yabancı Damat]]''
* 2005-2007: ''[[Gümüş (dizi)|Gümüş]]''
* 2005-2007: ''[[Hırsız Polis]]''
* 2005-2007: ''[[Ihlamurlar Altında]]''
* 2006-2007: [[Karınca Yuvası|''Karınca'' ''Yuvası'']]
* 2006-2007: [[Sev Kardeşim|''Sev'' ''Kardeşim'']]
* 2006-2007: [[Kırık Kanatlar (dizi)|''Kırık'' ''Kanatlar'']] 
* 2006-2007: ''[[Acemi Cadı]]'' ([[Star TV]]'ye geçti.)
* 2006-2007: ''[[Fırtına (dizi)|Fırtına]]''
* 2006-2007: ''[[Sağır Oda]]''
* 2007: ''[[Gençlik Başımda Duman]]''
* 2007: ''[[Kod Adı Kaos]]''
* 2007: ''[[Sana Mecburum]]''
* 2007: ''[[Yıldızlar Savaşı]]''
* 2007: ''[[Oyun Bitti]]'' 
* 2007: ''[[Zoraki Koca]]''
* 2008: ''[[Cesaretin Var Mı Aşka|Cesaretin Var mı Aşka?]]''
* 2008: ''[[Derman]]''
* 2008: ''[[Düğün Şarkıcısı]]''
* 2008: ''[[Hepimiz Birimiz İçin]]''
* 2007-2008: [[Bıçak Sırtı (dizi)|''Bıçak Sırtı'']]
* 2007-2008: [[Elveda Derken (dizi)|''Elveda'' ''Derken'']]
* 2007-2008: ''[[Genco]]''
* 2007-2008: ''[[Menekşe ile Halil]]''
* 2007-2008: ''[[Sessiz Fırtına]]''
* 2006-2009: [[Binbir Gece (dizi)|''Binbir'' ''Gece'']]
* 2007-2009: ''[[Annem]]''
* 2007-2009: [[Asi (dizi)|''Asi'']]
* 2008-2009: ''[[Aşk Yakar]]''
* 2008-2009: ''[[Gece Gündüz]]''
* 2008-2009: ''[[Yol Arkadaşım]]'' ([[Star TV]]'ye geçti.)
* 2009: ''[[Bir Bulut Olsam]]''
* 2006-2010: [[Yaprak Dökümü (dizi, 2006)|''Yaprak'' ''Dökümü'']]
* 2008-2010: [[Aşk-ı Memnu (dizi, 2008)|''Aşk-ı Memnu'']]
* 2008-2010: ''[[Küçük Kadınlar]]'' ([[Star TV]]'ye geçti.)
* 2009-2010: ''[[Geniş Aile]]'' ([[Star TV]]'ye geçti.)
* 2010: ''[[Cuma'ya Kalsa]]''
* 2010: ''[[Küçük Sırlar]]'' ([[Star TV]]'ye geçti.)
* 2010: ''[[Mükemmel Çift]]'' 
* 2007-2011: [[Kavak Yelleri (dizi, 2007)|''Kavak Yelleri'']] 
* 2008-2011: ''[[Akasya Durağı]]'' ([[Star TV]]'ye geçip geri geldi.)
* 2009-2011: [[Hanımın Çiftliği (dizi, 2009)|''Hanımın'' ''Çiftliği'']]
* 2010-2011: ''[[Türkan]]''
* 2011: ''[[Bir Çocuk Sevdim]]'' ([[Star TV]]'ye geçti.)
* 2011: ''[[Nuri]]''
* 2011: ''[[Şüphe]]''
* 2011: ''[[Üsküdar'a Giderken]]''
* 2011: ''[[Yıllar Sonra]]''
* 2010-2012: [[Fatmagül'ün Suçu Ne? (dizi)|''Fatmagül'ün Suçu Ne?'']]
* 2011-2012: ''[[Bizim Yenge]]''
* 2011-2012: [[Keşanlı Ali Destanı (dizi, 2011)|''Keşanlı'' ''Ali'' ''Destanı'']]
* 2012: ''[[Annem Uyurken]]''
* 2012: ''[[Akasya Durağı]]'' ([[Star TV]]'den geldi.)
* 2012: ''[[Kötü Yol (dizi)|Kötü Yol]]''
* 2012: ''[[Sultan (dizi)|Sultan]]''
* 2012: ''[[Veda (dizi)|Veda]]''
* 2010-2013: [[Kanıt (dizi)|''Kanıt'']]
* 2010-2013: ''[[Öyle Bir Geçer Zaman ki]]''
* 2011-2013: [[Kuzey Güney|''Kuzey'' ''Güney'']]
* 2011-2013: ''[[Umutsuz Ev Kadınları]]'' ([[Fox (Türkiye)|FOX]]'a geçti.)
* 2012-2013: ''[[Kayıp Şehir (dizi)|Kayıp Şehir]]''
* 2013: ''[[A.Ş.K.]]''
* 2013: ''[[Fatih (dizi)|Fatih]]''
* 2013: ''[[Güzel Çirkin]]''
* 2012-2014: ''[[Yalan Dünya (dizi, 2012)|Yalan Dünya]]''
* 2013-2014: ''[[Çalıkuşu (dizi, 2013)|Çalıkuşu]]''
* 2013-2014: ''[[Güneşi Beklerken (dizi)|Güneşi Beklerken]]''
* 2013-2014: ''[[İnadına Yaşamak]]''
* 2013-2014: ''[[İntikam (dizi)|İntikam]]''
* 2013-2014: ''[[Kayıp (dizi)|Kayıp]]''
* 2013-2014: ''[[Merhamet (dizi)|Merhamet]]''
* 2013-2014: ''[[Vicdan (dizi)|Vicdan]]''
* 2014: ''[[Analı Oğullu]]'' ([[Show TV]]'den geldi.) /     (''[[Anasının Oğlu]]'' adıyla)
* 2014: ''[[Ankara'nın Dikmen'i]]'' ([[Atv (Türkiye)|Atv]]'ye geçti.)
* 2014: ''[[Bana Artık Hicran De]]''
* 2014: ''[[Benim Adım Gültepe]]''
* 2014: ''[[Boynu Bükükler (dizi)|Boynu Bükükler]]''
* 2014: ''[[Cinayet (dizi)|Cinayet]]''
* 2014: ''[[Ne Diyosuun]]''
* 2014: ''[[Paşa Gönlüm]]''
* 2014: ''[[Urfalıyam Ezelden]]'' ([[Star TV]]'ye geçti.)
* 2014: ''[[Zeytin Tepesi]]''
* 2014-2015: ''[[Alın Yazım]]''
* 2014-2015: ''[[Hayat Yolunda]]''
* 2014-2015: ''[[Küçük Ağa (dizi, 2014)|Küçük Ağa]]''
* 2014-2015: ''[[Şeref Meselesi]]''
* 2014-2015: ''[[Ulan İstanbul]]''
* 2015: ''[[Beş Kardeş]]''
* 2015: ''[[Bir Deniz Hikayesi]]''
* 2015: ''[[Kalbim Ege'de Kaldı]]''
* 2015: ''[[Kara Kutu]]''
* 2015: ''[[Yaz'ın Öyküsü]]''
* 2014-2016: ''[[Güllerin Savaşı]]''
* 2014-2016: ''[[Kurtlar Vadisi Pusu]]'' ([[atv (Türkiye)|Atv]]'den geldi.)
* 2015-2016: ''[[Hayat Mucizelere Gebe]]''
* 2015-2016: ''[[Aşk ve Günah]]''
* 2015-2016: ''[[Güneşin Kızları]]''
* 2016: ''[[Altınsoylar]]''
* 2016: ''[[Babam ve Ailesi]]''
* 2016: ''[[Kanıt: Ateş Üstünde]]''
* 2016: ''[[Hayatımın Aşkı]]''
* 2016: ''[[Tatlı İntikam]]''
* 2015-2017: [[Poyraz Karayel|''Poyraz'' ''Karayel'']]
* 2016-2017: ''[[Hayat Şarkısı]]''
* 2016-2017: [[Bodrum Masalı|''Bodrum'' ''Masalı'']]
* 2017: ''[[Adı Efsane]]''
* 2017: ''[[Dostlar Mahallesi]]''
* 2017: ''[[Evlat Kokusu]]''
* 2017: ''[[İki Yalancı]]''
* 2017: ''[[İsimsizler]]''
* 2017: ''[[Kara Yazı]]''
* 2017: ''[[Masum (dizi)|Masum]]'' ([[BluTV]]'den geldi.)
* 2017: ''[[Sevda'nın Bahçesi]]''
* 2017: ''[[Tutsak (dizi, 2017)|Tutsak]]''
* 2017: ''[[Ver Elini Aşk]]''
* 2016-2018: ''[[Vatanım Sensin]]''
* 2017-2018: ''[[Kızlarım İçin]]''
* 2017-2018: ''[[Meryem (dizi)|Meryem]]''
* 2017-2018: ''[[Siyah Beyaz Aşk]]''
* 2017-2018: ''[[Hayati ve Diğerleri]]''
* 2018: ''[[Gülizar (dizi)|Gülizar]]''
* 2018: ''[[Hıçkırık (dizi)|Hıçkırık]]''
* 2018: ''[[Mehmed: Bir Cihan Fatihi]]''
* 2018: ''[[İnsanlık Suçu]]''
* 2018: ''[[Koca Koca Yalanlar]]''
* 2018: ''[[Bir Umut Yeter]]''
* 2017-2019: [[Çocuklar Duymasın|''Çocuklar'' ''Duymasın'']] ([[Fox (Türkiye)|FOX TV]]'den geldi.)
* 2018-2019: ''[[Bir Litre Gözyaşı]]''
* 2018-2019: ''[[Muhteşem İkili (dizi)|Muhteşem İkili]]''
* 2018-2019: [[İkizler Memo-Can|''İkizler'' ''Memo-Can'']]
* 2019: ''[[Yüzleşme]]''
* 2019: ''[[Leke (dizi)|Leke]]''
* 2019: ''[[Yaralı Kuşlar|Yaralı Kuşl]]&lt;nowiki/&gt;''&lt;nowiki/&gt;''[[Yaralı Kuşlar|a]]&lt;nowiki/&gt;[[Yaralı Kuşlar|r]]''
* 2019: ''[[Azize (dizi)|Azize]]''
* 2019-2020: ''[[Afili Aşk]]''
* 2020: ''[[Hizmetçiler]]''
* 2020: [[Dudullu Postası|''Dudullu'' ''Postası'']] (Orijinal Yayın: 2018 [[BluTV]])
* 2019-2020: ''[[Zalim İstanbul]]''

=== Силсилафилмҳои хориҷӣ ===
* ''[[Alias]]'' ([[Cine5]]'den geldi, [[Dizimax]]'e geçti.)
* ''[[Luz Clarita]]''
* ''[[Ölümcül Dövüş: Mortal Kombat]]''
* ''[[Üç Vahşi Melek]]''
* ''[[Çirkin Betty]]'' ([[Show TV]]'den geldi.)
* 1995-1997: ''[[Fırtınalı Günler]]'' ([[Show TV]]'ye geçti.)
* 1995-1998: ''[[Beverly Hills, 90210]]'' ([[Star TV]]'den geldi, [[Cine5]]'e geçti.)
* 1995-2002: ''[[Bizim Ev]]'' ([[tv8]]'e geçti.)
* 1996: ''[[ALF (dizi)|ALF]]'' ([[TRT 1]]'den geldi.)
* 1996-2002: ''[[Herkül]]''
* 1996-2002: ''[[Zeyna: Savaşçı Prenses|Zeyna]]''
* 1997-2000: ''[[Sinbad]]''
* 2001: ''[[Amazon (dizi)|Amazon]]''
* 2001-2008: ''[[Kobra Takibi]]'' ([[Kanal A]]'ya geçti.)
* 2001-2008: ''[[Vahşi Güzel]]''
* 2002-2003: ''[[Aşk Meleği]]''
* 2003-2004: ''[[Kaçak Kız]]''
* 2007: ''[[The Unit]]'' ([[TNT]]'ye geçti.)
* 2007-2008: ''[[Aşk Meleğim]]''
* 2007-2008: ''[[Cesur ve Güzel]]'' ([[Flash TV]]'den geldi, [[Kanaltürk]]'e geçti.)
* 2011-2015: ''[[Sherlock]]''
* 2011-2015: ''[[Rizzoli &amp; Isles]]''
* 2011-2015: ''[[Being Human]]''
* 2011-2015: ''[[Taht Oyunları (dizi)|Game of Thrones]]''
* 2011-2015: ''[[Person of Interest]]''
* 2011-2015: ''[[Genç Kurt|Teen Wolf]]''
* 2012-2015: ''[[Hell on Wheels (dizi)|Hell on Wheels]]''
* 2012-2015: ­­­­''[[The Newsroom]]''
* 2012-2015: ''[[The Exes]]''
* 2013-2015: ''[[A Young Doctor's Notebook]]''
* 2013-2015: ''[[Dallas (dizi, 2012)|Dallas]]'' ([[Star TV]]'den geldi.)
* 2013-2015: ''[[Hannibal (dizi)|Hannibal]]''
* 2013-2015: ''[[Mom]]''
* 2013-2015: ''[[Sullivan and Son]]''
* 2013-2015: ''[[Vikings]]''
* 2014-2015: ''[[Black Sails]]''
* 2014-2015: ''[[The Flash (dizi)|The Flash]]''
* 2015: ''[[Atlantis (dizi)|Atlantis]]''
* 2015: ''[[Fargo (dizi)|Fargo]]''
* 2015: ''[[Forever (dizi)|Forever]]''
* 2015: ''[[Hit the Floor]]''
* 2015: ''[[Murder in the First]]''
* 2015: ''[[Power (dizi)|Power]]''
* 2015: ''[[The Last Ship]]''
* 2015: ''[[The Lottery]]''
* 2015: ''[[The Musketeers]]''
* 2015: ''[[The White Queen]]''

=== Мусобиқавӣ ===
* ''[[Arabesk-Pop Müzik]]''
* ''[[İnsan Sarrafı]]''
* ''[[Kıbrıs Starı]]''
* ''[[Sen Gidince]]''
* ''[[Şansa Dansa]]''
* ''[[Hayalinizdeki Işıltı]]''
* ''Miss Turkey'' ([[Show TV]]'den geldi, [[Star TV]]'ye geçti.)
* 1994: ''[[Miss Globe Uluslararası Güzellik Yarışması]]'' ([[Kanal 6]]'ya geçti.)
* 1994-1995: ''[[Doğuştan Şanslı]]''
* 1995-1996: ''[[Şahane Cumartesi]]'' ([[Süheyl Uygur|Süheyl]] ve [[Behzat Uygur]]) ([[TGRT]]'ye geçti.)
* 1995-2004: ''Şahane Pazar'' ([[Süheyl Uygur|Süheyl]] ve [[Behzat Uygur]]) ([[TGRT]]'ye geçti.)
* 1996: ''[[Kuşadası Altın Güvercin Müzik Yarışması]]'' ([[Star TV]]'den geldi, [[TRT 1]]'e geçti.)
* 1997-1999: ''[[Taksi]]'' ([[Berna Laçin]] ve [[Gamze Saygı]]) ([[Show TV]]'den geldi ve oraya geri döndü.)
* 1997-2003: ''[[Çarkıfelek (yarışma)|Çarkıfelek]]'' ([[Mehmet Ali Erbil]]) ([[Eko TV]] ve [[Süper Kanal]] ile ortak yayımlandı.) ([[Show TV]]'den geldi, [[TGRT]]'ye geçti.)
* 1998-1999: ''[[Aileler Yarışıyor]]'' ([[Beyazıt Öztürk]]) ([[Show TV]]'den geldi, [[Star TV]]'ye geçti.)
* 1999: ''[[Şans Direksiyonu]]''
* 2000: ''[[Çark 2000]]''
* 2000: ''[[Turnike 2000]]'' ([[Güner Ümit]])
* 2002-2004: ''[[Kim 500 Milyar İster]]'' ([[Kenan Işık]]) ([[Show TV]]'den geldi.)
* 2003-2004: ''[[Popstar Türkiye]]'' ([[Haldun Dormen]] ve [[Gamze Özçelik]])  ([[Show TV]]'ye geçti.)
* 2003-2004: ''[[Türkstar]]'' ([[Haldun Dormen]] ve [[Seray Sever]])
* 2004-2005: ''[[Bir Yıldız Doğuyor]]'' ([[Haldun Dormen]] ve [[Hande Katipoğlu]])
* 2004-2005: ''[[Size Anne Diyebilir miyim?]]'' ([[Ebru Akel]])
* 2005-2006: ''[[Bu Toprağın Türküsü]]'' ([[Beyazıt Öztürk]])
* 2005: ''Çırak''
* 2005: ''[[Hayaller Gerçek Oluyor]]'' ([[Ebru Akel]])
* 2005: ''[[Survivor Türkiye]]'' ([[Show TV]]'ye geçti.)
* 2006: ''[[Büyük Teklif]]'' ([[Halit Ergenç]])
* 2007: ''[[Düello (yarışma)|Düello]]'' ([[Erman Toroğlu]])
* 2008: ''[[Sihirli Tuşlar]]''
* 2009: ''[[Çöz Bakalım]]'' ([[Cem Davran]])
* 2009: ''[[Süpermarket]]'' ([[Yiğit Alıcı]])
* 2009: ''[[Telefon Kulübesi]]''
* 2009-2010: ''[[3-2-1 Pişir]]'' ([[Deniz Arcak]] / [[Kamil Güler]])
* 2010: ''[[Tam Tadında]]''
* 2011: ''[[Artiz Mektebi]]'' ([[Osmantan Erkır]])
* 2011: ''[[Kim Tutar Bizi]]'' ([[Erdem Yener]])
* 2011-2015: ''[[Bana Her Şey Yakışır]]'' ([[Cengiz Abazoğlu]])
* 2011-2013: ''[[Şanslı Masa]]'' ([[Sinan Çalışkanoğlu]] ve [[Orçun Kaptan]]
* 2012: ''[[Kazanmak İçin 1 Dakika]]'' ([[Ertem Şener]] / [[Zuhal Topal]])
* 2012-2013: ''[[Şans Kapıda]]'' ([[Yiğit Alıcı]])
* 2012-2013: ''[[Şebeke (TV programı)|Şebeke]]''
* 2012-2016: ''[[Ben Bilmem Eşim Bilir]]'' ([[Ufuk Özkan (oyuncu)|Ufuk Özkan]] &amp; [[Şule Zeybek]])
* 2013: ''[[Arkandayız]]'' ([[Ünal Yeter]])
* 2013: ''[[Kapış Kapış]]'' ([[Sinan Çalışkanoğlu]])
* 2013: ''[[Kızma Kazan]]'' ([[Öner Erkan]])
* 2013: ''[[Rekorlar Dünyası]]'' ([[Gupse Özay]])
* 2013: ''[[Tuhaf Taksi]]'' ([[Abdurrahman Yunusoğlu]])
* 2013-2014: ''[[Kaynana Gelin Seda'ya Gelin]]'' ([[Seda Sayan]]) 
* 2014: ''[[Alabora]]'' ([[Anıl İlter]])
* 2014-2015: ''[[Bir Milyon Canlı Para]]'' ([[Mesut Yar]]) ([[FOX (Türkiye)|FOX]]'dan geldi.)
* 2014: ''[[Cümbür Cemaat]]'' ([[Zuhal Topal]])
* 2014: ''[[Çarkıfelek (yarışma)|Çarkıfelek]]'' ([[İlker Ayrık]]) ([[TNT]]'den geldi, [[Star TV]]'ye geçti.)
* 2014: ''[[X Factor (Türkiye)|X Factor Star Işığı]]'' ([[Bülent Şakrak]] / [[Kadir Doğulu]])
* 2014: ''[[Takip]]''
* 2014: ''[[Şansa Davet]]''
* 2015: ''[[Pişir Yedir Kazan]]''
* 2015: ''[[Yemekteyiz]]'' ([[FOX (Türkiye)|FOX]]'dan geldi. [[TV8]]'e geçti.)
* 2015-2017: ''[[Kısmetse Olur]]'' ([[Seda Akgül]])
* 2018: ''[[Ben Bilmem Eşim Bilir All Star]]''
* 2019: ''[[Benimle Söyle]]'' ([[Fox (Türkiye)|FOX'a]] geçti.)

=== Реалити шоу ===
* ''[[Cenk Koray Show]]'' ([[Cenk Koray]])
* ''[[Duygulu Türküler]]''
* ''[[Haber Makinası]]''
* ''[[İster İnan İster İnanma]]''
* ''[[İşte Yaz İşte Eğlence]]''
* ''[[Türk Sanat Müziği]]''
* ''[[Zaga - Beyaz Show]]'' ([[Okan Bayülgen]] ve [[Beyazıt Öztürk]])
* 1994: ''[[Fıstıki Musiki]]'' ([[Gülçin Atlıhan]] ve [[Romina Özipekçi]])
* 1994-1995: ''[[Kol Düğmeleri]]'' ([[Candan Erçetin]])
* 1995: ''[[Ahmet Abi'nin Vapuru]]'' ([[Ahmet Kaya]])
* 1995: ''[[Ah Kızlar Vah Erkekler]]'' ([[Özlem Savaş]])
* 1995-1996: ''[[Bülent Ersoy Show]]'' ([[Bülent Ersoy]]) ([[Show TV]]'ye geçti.)
* 1995-1999: ''[[Huysuz ve Tatlı Kadın]]'' ([[Huysuz Virjin]])
* 1995-1999: ''[[Laf Lafı Açıyor]]'' ([[Cem Özer]]) ([[Show TV]]'den geldi ve oraya geri döndü.)
* 1996-2000: ''[[Beyaz Show]]'' ([[Star TV]]'ye geçip geri geldi.)
* 1996-2002: ''[[Zirvedekiler Pop]]'' ([[Duygu Dikmenoğlu]])
* 1997: ''[[Hande ile Açık Açık]]'' ([[Hande Ataizi]])
* 1998: ''[[Ebru Gündeş ve Emrah Show]]'' ([[Ebru Gündeş]] ve [[Emrah]])
* 1998-2002: ''[[Zirvedeki 10]]'' ([[Duygu Dikmenoğlu]])
* 1998-2005: ''[[Zaga]]'' ([[Okan Bayülgen]])
* 2001-2018: ''[[Beyaz Show]]'' ([[Beyazıt Öztürk]]) ([[Star TV]]'den geldi.) 
* 2001-2002: ''[[İki Kere Kiki]]'' ([[Hande Ataizi]] ve [[Cem Davran]])
* 2001-2004: ''Mehmet Ali ve Seda Show'' ([[Mehmet Ali Erbil]] ve [[Seda Sayan]])
* 2002-2004: ''[[Hülya Avşar Show]]'' ([[Hülya Avşar]]) ([[Show TV]]'den geldi, [[TGRT]]'ye geçti.)
* 2003-2005: ''[[D Klip]]'' ([[Euro D]]'ye geçti.)
* 2005-2006: ''[[Televizyon Makinası]]'' ([[Okan Bayülgen]])
* 2005-2010: ''[[Sound Wave]]''
* 2006-2007: ''[[Makina]]'' (''[[Okan Bayülgen]]'')
* 2007: ''[[Hacıyatmaz]]'' (''[[Ata Demirer]]'')
* 2008-2011: ''[[Disko Kralı]]'' ([[Okan Bayülgen]]) ([[tv8]]'e geçti.)
* 2009-2011: ''[[Medya Kralı]]'' ([[Okan Bayülgen]]) ([[tv8]]'e geçti.)
* 2009-2011: ''[[Muhabbet Kralı]]'' ([[Okan Bayülgen]]) ([[tv8]]'e geçti.)
* 2010-2011: ''[[Kral Çıplak]]'' ([[Okan Bayülgen]]) ([[tv8]]'e geçti.)
* 2016: ''[[Burada Laf Çok]]'' ([[Mesut Yar]]) ([[CNN Türk]]'ten geldi.)

=== Ханда ===
* ''[[Süper Plastip Show]]''
* 1995-1996: ''[[İnce İnce Yasemince]]''
* 1996: ''[[Şakalamaca]]'' ([[Defne Samyeli]])
* 1996-2002: ''[[Olacak O Kadar]]'' ([[atv]]'den geldi, [[Star TV]]'ye geçti.)
* 2005: ''[[Yasemince]]'' ([[Star TV]]'ye geçti.)
* 2008-2009: ''[[Koca Kafalar Televizyonu]]'' ([[Özgü Namal]]) / ([[Evrim Akın]])
* 2008-2011: ''[[Çok Güzel Hareketler Bunlar]]'' ([[Yılmaz Erdoğan]]) ([[Star TV]]'ye geçti.)
* 2009-2010: ''[[Haneler]]'' ([[Star TV]]'ye geçti.)
* 2009-2016: ''[[Koca Kafalar'la Baba Haber Bülteni]]'' ([[Berk Tokay]] ve [[Vural Yaşaroğlu]])
* 2013-2015: ''[[Arkadaşım Hoşgeldin]]'' ([[Tolga Çevik]])
* 2015: ''Buyur Burdan Bak'' ([[Doğa Rutkay]])

=== Маросимҳои ҷоизасупорӣ ===
* 1995-2005: ''[[Altın Kelebek Ödülleri]]'' ([[Show TV]]'den geldi, [[Star TV]]'ye geçti.)
* 2012-2018: ''[[Altın Kelebek Ödülleri]]'' ([[Star TV]]'den geldi.)

=== Ҳаётӣ ===
* ''Koltuk''
* ''Knorr Lezzet Kulübü''
* ''Nihat Doğan'la Pazar''
* ''Pazar Pazar Seda Sayan''
* ''Sigaranın Zararları''
* ''Trafik''
* 1993-1994: ''[[Canlan Biraz]]'' ([[Nergis Kumbasar]] ve [[Erhan Ertürk]])
* 1994-1995: ''[[Ah Bir Kahve Olsa]]'' ([[Nazlı Ilıcak]] ve [[Can Kıraç]])
* 1994-1997: ''[[Böyle Gitmez]]'' ([[Kadir İnanır]])
* 1995-1996: ''[[Sabah Şekerleri]]'' ([[Oktay Kaynarca]] ve [[Ceren Erginsoy]]) ([[Star TV]]'ye geçip geri geldi.)
* 1995-1998: ''[[Sinyal (program)|Sinyal]]''
* 1995-1998: ''[[Söz Fato'da]]'' ([[Fatma Girik]]) ([[Show TV]]'den geldi.)
* 1996-1997: ''[[Sınır Ötesi]]'' ([[Yalçın Dümer]])
* 1997-2000: ''[[Karne]]'' ([[Abbas Güçlü]])
* 1997-2000: ''[[Sabah Şekerleri]]'' ([[Umut Sezgin]] ve [[Özlem Yıldız]]) ([[Star TV]]'den geldi, [[Show TV]]'ye geçti.)
* 1997-2008: ''Kokpit'' ([[Emel Özuğur]]) ([[CNN Türk]]'e geçti.)
* 1998-1999: ''[[Yaşamın İçinden]]'' ([[Duygu Dikmenoğlu]])
* 1998-2001: ''[[A Takımı (program)|A Takımı]]'' ([[Savaş Ay]]) ([[atv]]'den geldi.) ([[TGRT]], [[Show TV]] ve [[Kanal 6]] ile ortak yayımlandı.)
* 2001: ''[[Yaşamın İçinden]]'' ([[Duygu Dikmenoğlu]])
* 2001-2006: ''[[Sabah Sabah Seda Sayan]]'' ([[Seda Sayan]])
* 2002-2004: ''[[Parmak İzi]]'' ([[Emin Demirel]]) ([[Show TV]]'ye geçti.)
* 2002-2003: ''[[Film Gibi]]'' ([[Sinan Çetin]]) ([[Show TV]]'den geldi ve oraya geri döndü.)
* 2002-2006: ''Tatlı Dakikalar'' ([[Açelya Akkoyun]])
* 2004-2005: ''Sana Mutfağı'' ([[atv]]'den geldi.)
* 2004-2005: ''Yasemin Bozkurt'la Kadının Sesi'' ([[Yasemin Bozkurt]]) ([[TGRT]]'den geldi, [[Flash TV]]'ye geçti.)
* 2004-2012: ''Güneri Civaoğlu ile Şeffaf Oda'' ([[Güneri Civaoğlu]]) ([[FOX (Türkiye)|FOX]]'a geçti.)
* 2006-2009: ''[[Sabahların Sultanı]]'' ([[Seda Sayan]])
* 2007-2008: ''[[Yoksa Rüya mı?]]'' ([[Uğur Dündar]])
* 2007-2013: ''[[Cinemania]]'' ([[Ömür Gedik]])
* 2009-2014: ''[[Doktorum]]'' ([[Ceyda Düvenci]] ve [[Murat Aksoy|Dr. Murat Aksoy]])
* 2009: ''Susma!'' ([[Seda Sayan]])
* 2009: ''Yalnız Değilsiniz'' ([[Seda Sayan]])
* 2010: ''Hayat Ağacı'' ([[İclal Aydın]])
* 2010: ''Ne Yapmalı'' ([[Didem İnselel]] ve [[Fatih Portakal]])
* 2011: ''Van İçin Tek Yürek''
* 2012: ''[[Okulum Şahane]]'' ([[Selim Yuhay]])
* 2012-2014: ''[[Mutfağım]]'' ([[Nursel Ergin]])
* 2013: ''[[Bırakın Konuşalım]]'' ([[Nagehan Alçı]]) ([[FOX (Türkiye)|FOX]]'a geçti.)
* 2013: ''[[Yemek Takımı]]''
* 2013-2014: ''([[İyi Beslen Mutlu Yaşa]])'' ([[Ece Nevra Durukan]] ve [[Murat Aksoy|Dr. Murat Aksoy]]) ([[Show TV]]'den geldi.)
* 2014: ''Özledim Seni''
* 2014-2015: ''[[112 Acil]]''
* 2012-2015: ''[[Evim Şahane]]''
* 2017-2018: ''[[Nursel'le Evin Tadı]]'' ([[Nursel Ergin]])
* 2017-2018: ''[[Sahrap'la Lezzetli Sofralar]]''

=== Dinî program ===
* 1993-1998: ''İslam ve Toplum'' (Osman Ünlü)  
* 1993-1998: ''Gönül Pınarı'' (Osman Ünlü)  
* 1993-1999: ''[[Huzura Doğru]]'' (Orhan Karmış, [[Ramazan Ayvallı]], [[Edhem Levent]] ve [[Cemil Can Bıçakçı]])  
* 1993-2001: ''Tefsir'' (Orhan Karmış)  
* 1999-2002: ''Huzura Doğru'' ([[Osman Ünlü]] ve [[Cevat Babuna]])  
* 1994: ''Huzura Doğru'' ([[Osman Ünlü]])  
* 1994-2001: ''Sahur Davulu'' 
* 2000: ''Nihat Hatipoğlu ile İftar ve Sahur Özel'' (''[[Nihat Hatipoğlu]]'')  
* 2000: ''Nihat Hatipoğlu ile İftar - Sahur'' (''[[Nihat Hatipoğlu]]'')
* 2000: ''Nihat Hatipoğlu ile Resulullah'ın İzinde'' (''[[Nihat Hatipoğlu]]'')
* 2005: ''[[Nihat Hatipoğlu ile İftar - Sahur 2005]]'' (''[[Nihat Hatipoğlu]]'')
* 2006: ''[[Ömer Döngeloğlu'yla Sahur Vakti]]'' ([[Ömer Döngeloğlu]]
* 2006: ''[[Asr'ı Saadetten Tablolar]]'' (Necmettin Nursaçan)
* 2006: ''[[Muhabbet Kapısı]]'' ([[Mustafa Karataş]] (Show Tv'ye Geçti)
* 2006-2011: ''[[Cuma Sabahı]]'' ([[Mustafa Karataş]])
* 2006-2013: ''Necmettin Nursaçan'la Sohbetler'' (Necmettin Nursaçan ve [[Gökçen Şahin]])
* 2006: ''[[Cemal Akşit'le Gönül Sohbetleri|Cevat Akşit'le Gönül Sohbetleri]]'' ([[Cevat Akşit]])
* 2006: ''Necmettin Nursaçan ve Uğur Arslan'la İftar Saati'' (Necmettin Nursaçan ve [[Uğur Arslan]])
* 2006: ''[[Nihat Hatipoğlu ile İftar - Sahur 2006]]'' (''[[Nihat Hatipoğlu]]'')
* 2007: ''[[Nihat Hatipoğlu ile İftar - Sahur 2007]]'' (''[[Nihat Hatipoğlu]]'')
* 2008-2010: ''[[Nihat Hatipoğlu Sorularınızı Cevaplıyor]]'' (''[[Nihat Hatipoğlu]]'') (''[[atv]]'den geldi.)''
* 2008-2010: ''[[Nihat Hatipoğlu ile Dosta Doğru|Dosta Doğru]]'' (''[[Nihat Hatipoğlu]]'') (''[[atv]]'den geldi.)''
* 2010-2015: ''Önden Gidenler'' ([[Ömer Döngeloğlu]])
* 2011-2013: ''Necmettin Nurşaçan ile Cuma Sohbetleri'' (Necmettin Nursaçan ve [[Muhsin Bay]])
* 2014-2015: ''Necmettin Nursaçan'la Haftasonu Sohbetleri'' (Necmettin Nursaçan ve [[Ayşe Güler Alaca]])
* 2008-2015: ''[[Kuran ve Sünnet]]'' (''[[Nihat Hatipoğlu]]'')
* 2012: ''Sahurda Namaz''
* 2013-2014: ''Sahurdan Kalplere'' ([[Serdar Tuncer]])
* 2013: ''Mehmet Fatih Çıtlak'la Huzur Vakti'' (''[[Mehmet Fatih Çıtlak]]'')
* 2013: ''Şoray Uzun'la Balkanlar'da Ramazan'' (''[[Şoray Uzun]]'')
* 2014: ''Mustafa Karataş ile İftar-Sahur 2014'' (''[[Mustafa Karataş]]'')
* 2015: ''Mustafa Karataş ile İftar-Sahur 2015'' (''[[Mustafa Karataş]]'')
* 2015: ''Bayraktar Hoca ile Kur'an-ı Kerim'i Anlatmak''

=== Маҷаллавӣ ===
* ''[[Dobra Dobra]]''
* 1994-2000: ''[[Televole]]'' ([[Gökhan Telkenar]]) ([[Show TV]]'ye geçti.)
* 1995-1996: ''[[Canlı ve Özel]]'' ([[İdil Çeliker]])
* 1996: ''[[Hey Canlı]]'' ([[İdil Çeliker]]) ([[Kanal 1]]'e geçti.)
* 1996: ''[[Renkli Dünyalar]]'' ([[İdil Çeliker]])
* 1996-1998: ''[[Çok Özel]]'' ([[İdil Çeliker]] ve [[Pınar Altuğ]]) ([[Show TV]]'den geldi ve oraya geri döndü.)
* 1997-2002: ''[[Pazar Magazin]]'' ([[Müge Anlı]])
* 1998-2000: ''[[D Lüks]]'' ([[Meltem Hakarar]])
* 1999-2000: ''[[High Life]]'' ([[Nefise Karatay]])
* 2000: ''[[Magazin 2000]]'' ([[Müge Anlı]])
* 2001: ''[[Magazin 2001]]'' ([[Müge Anlı]])
* 2001-2002: ''[[Neler Oluyor Hayatta]]'' ([[Burcu Özkanca]])
* 2001-2008: ''[[Genç Magazin]]'' ([[Kartal Balaban]])
* 2003-2005: ''[[Gala]]'' ([[Ebru Gürsoy]])
* 2005-2008: ''[[Canlı Canlı]]'' ([[Hande Subaşı]])
* 2014: ''[[Canlı Canlı]]'' ([[Açelya Samyeli Danoğlu]])

=== Кӯдакона ===
* ''[[Koş Dur Eğlen]]'' ([[Serhan Arslan]])
* ''[[Çocuktan Al Haberi]]'' (''[[Berna Laçin]] ve [[Açelya Akkoyun]]'') ([[Show TV]]'den geldi, [[FOX (Türkiye)|FOX]]'a geçti.)
* 1993-2013: ''[[Kanal D Çocuk Kulübü]]''
* 1999-2001: ''[[Arı Maya]]'' ([[Show TV]]'den geldi, [[atv]]'ye geçti.)
* 2000-2001: ''[[Atom Karınca]]'' ([[atv]]'ye geçti.)
* 2004: ''İşte Bu Sihirleri Seviyorum''
* 2004-2005: ''[[Eliot Kid]]''
* 2004-2005: ''[[Franny'nin Ayakları]]''

=== Хабарӣ ===
* 1993: ''Orhan Ertanhan'la Kanal D Haber'' ([[Orhan Ertanhan]]) ([[HBB]]'den geldi.)
* 1993-1995: ''Orhan Ertanhan'la Haftasonu Haberleri'' ([[Orhan Ertanhan]]) ([[HBB]]'den geldi.)
* 1993-1995: ''Orhan Ertanhan'la Yaz Haberleri'' ([[Orhan Ertanhan]]) ([[HBB]]'den geldi.)
* 1994: ''Reha Muhtar'la Kanal D Haber'' ([[Reha Muhtar]]) ([[TRT 2]]'den geldi.)
* 1994: ''Reha Muhtar ve Jülide Ateş'le Kanal D Haber'' ([[Reha Muhtar]] ve [[Jülide Ateş]]) ([[Star TV]]'den geldi, [[TRT 2]]'ye geçti.)
* 1994-1995: ''Emin Çölaşan ve Jülide Ateş'le Kanal D Haber'' ([[Emin Çölaşan]] ve [[Jülide Ateş]])
* 1994-1999: ''Çalar Saat'' ([[Gökmen Karadağ]] ve [[Şule Zeybek]])
* 1995: ''Jülide Ateş'le Kanal D Haber'' ([[Jülide Ateş]]) ([[TGRT]]'ye geçti.)
* 1995-1996: ''Haber Hattı'' ([[Reha Muhtar]])
* 1995-1997: ''Defne Sarısoy'la Haftasonu Haberleri'' ([[Defne Sarısoy]])
* 1995-1997: ''Handan Güçyılmaz'la Yaz Haberleri'' ([[Handan Güçyılmaz]]) ([[Show TV]]'den geldi, [[Eko Tv]]'ye geçti.)
* 1995-1997: ''Yasemin Özdemir'le Kanal D Haber'' ([[Yasemin Bradley|Yasemin Özdemir]])
* 1995-2005: ''Haber Saati'' ([[Tuna Huş]])
* 1996-1999: ''Defne Samyeli ile Gecenin İçinden'' ([[Defne Samyeli]])
* 1996-2005: ''Güneri Civaoğlu ile Günün Yorumu'' ([[Güneri Civaoğlu]])  ([[atv]]'den geldi.)
* 1997-1999: ''Didem Arslan Yılmaz'la Yaz Haberleri'' ([[Didem Arslan Yılmaz]]) ([[Eko Tv]]'den geldi, [[Star TV]]'ye geçti.)
* 1997-1999: ''Serap Ezgü'yle Kanal D Haber'' ([[Serap Paköz|Serap Ezgü]]) ([[Kanal 6]]'ya geçti.)
* 1997-1999: ''Yasemin Özdemir'le Haftasonu Haberleri'' ([[Yasemin Bradley|Yasemin Özdemir]])
* 1999: ''Yasemin Özdemir'le Kanal D Haber'' ([[Yasemin Bradley|Yasemin Özdemir]])
* 1999-2000: ''Didem Arslan Yılmaz'la Haftasonu Haberleri'' ([[Didem Arslan Yılmaz]]) ([[Eko Tv]]'den geldi, [[Star TV]]'ye geçti.)
* 1999-2002: ''Defne Samyeli'yle Kanal D Haber'' ([[Defne Samyeli]]) ([[Show TV]]'ye geçti.)
* 1999-2000: ''Rüştü Erata ile Hafta Sonu Anahaber'' ([[Rüştü Erata]]) ([[2001'de NTV]]'ye geçti.)
* 1999-2003: ''Bu Gece'' ([[Duygu Dikmenoğlu]])
* 1999-2006: ''Bu Sabah'' ([[Tuluhan Tekelioğlu]]) ([[Show TV]] ve [[Skytürk 360]]'a geçti.)
* 2000-2002: ''Emre Buga'yla Haftasonu Haberleri'' ([[Emre Buga]]) ([[Show TV]]'ye geçti.)
* 2001-2016: ''Şule Zeybek ile Gün Arası'' ([[Şule Zeybek]])
* 2002-2005: ''Ayşenur Yazıcı'yla Haftasonu Haberleri'' ([[Ayşenur Yazıcı]])
* 2002-2005: ''Ferda Yıldırım'la Yaz Haberleri'' (Ferda Yıldırım) ([[Cine5]]'e geçti.)
* 2002-2005: ''Sonay Dikkaya'yla Kanal D Haber'' ([[Sonay Dikkaya]]) ([[NTV]]'den geldi ve oraya geri döndü.)
* 2003-2004: ''İyi Geceler Türkiye'' ([[Suna Vidinli]])
* 2005: ''Metin Kayıhan'la Haftasonu Haberleri'' ([[Metin Kayıhan]])
* 2005: ''Sorel Dağıstanlı'yla Yaz Haberleri'' ([[Sorel Dağıstanlı]]) ([[Habertürk]]'e geçti.)
* 2005-2010: ''Deniz Arman'la Haftasonu Haberleri'' ([[Deniz Arman]]) ([[Star TV]]'den geldi.)
* 2005: ''Ferda Yıldırım'la Kanal D Ana Haber Bülteni'' (Ferda Yıldırım) ([[Habertürk TV|Habertürk]]'e geçti.)
* 2005-2009: ''Seda Öğretir'le Yaz Haberleri'' ([[Seda Öğretir]])
* 2005-2013: ''Mehmet Ali Birand'la Kanal D Ana Haber Bülteni'' ([[Mehmet Ali Birand]]) ([[CNN Türk]]'ten geldi.)
* 2009-2010: ''Meltem Acar Yücesoy'la Yaz Haberleri'' ([[Meltem Acar Yücesoy]])
* 2009-2011: ''Sıcak Gelişme''
* 2010-2011: ''Nevşin Mengü'yle Yaz Haberleri'' ([[Nevşin Mengü]]) ([[CNN Türk]]'e geçti.)
* 2010-2013: ''Serdar Cebe'yle Haftasonu Haberleri'' ([[Serdar Cebe]]) ([[Kanal 24]]'ten geldi.)
* 2010-2018: ''Kanal D Haber Günaydın'' ([[Gözde Atasoy]])
* 2013-2014: ''Gözde Atasoy'la Haftasonu Haberleri'' ([[Gözde Atasoy]])
* 2013-2014: ''Serdar Cebe'yle Kanal D Ana Haber Bülteni'' ([[Serdar Cebe]]) ([[Kanal 24]]'den geldi.)
* 2014-2015: ''Cüneyt Özdemir'le Kanal D Ana Haber Bülteni'' ([[Cüneyt Özdemir]]) ([[CNN TÜRK]]'ten geldi.)
* 2014-2015: ''Serdar Cebe'yle Haftasonu Haberleri'' ([[Serdar Cebe]])
* 2015-2017: ''Gözde Atasoy'la Haftasonu Haberleri'' ([[Gözde Atasoy]])
* 2015-2017: ''Serdar Cebe'yle Kanal D Ana Haber Bülteni'' ([[Serdar Cebe]])
* 2018-2019: ''Buket Aydın'la Kanal D Ana Haber Bülteni'' ([[Buket Aydın]])

=== Воқеӣ ===
* ''[[Aranıyor]]''
* ''[[Yıllar Önce Yıllar Sonra]]''
* 1994: ''[[Ateş Hattı]]'' ([[Reha Muhtar]]) ([[TRT 1]]'den geldi ve oraya geri döndü.)
* 1994: ''[[Dinamit]]'' ([[Ahmet Altan]] ve [[Neşe Düzel]]) ([[Kanal 6]]'dan geldi.)
* 1994: ''Kanal D Seçim 1994'' ([[Reha Muhtar]]) ([[Show TV]]'ye geçti.)
* 1995-2000: ''[[Arena (TV programı)|Arena]]'' ([[Uğur Dündar]]) ([[Show TV]]'den geldi, [[atv]]'ye geçti.)
* 1995: ''Kanal D Seçim 1995'' ([[Uğur Dündar]]) ([[Show TV]]'den geldi, [[Eko Tv]]'ye geçti.)
* 1996: ''[[Halkın Gündemi]]'' ([[Abbas Güçlü]])
* 1996: ''Siyasetin Nabzı'' ([[Güneri Civaoğlu]])
* 1996-1997: ''[[Prizma (TV programı)|Prizma]]'' ([[Nurseli İdiz]]) ([[Kanal 6]]'dan geldi.)
* 1996-2000: ''Durum'' ([[Güneri Civaoğlu]])
* 1996-2005: ''[[Teke Tek]]'' ([[Fatih Altaylı]]) ([[Show TV]]'den geldi, [[atv]]'ye geçti.)
* 1997: ''[[Yalçın Doğan ile Güncel]]'' ([[Yalçın Doğan]]) ([[NTV]]'ye geçti.)
* 1999: ''[[32. Gün]]'' ([[Mehmet Ali Birand]] ve [[Cüneyt Özdemir]]) ([[Show TV]]'den geldi, [[CNN Türk]]'e geçti.)
* 1999: ''Kanal D Seçim 1999'' ([[Tuncay Özkan]])
* 2000-2002: ''[[Haber Özel]]'' ([[Mehmet Ali Önel]] ve [[Kerimcan Kamal]]) ([[Show TV]]'ye geçti.)
* 2001-2002: ''[[Politika Durağı]]'' ([[Tuncay Özkan]]) ([[Show TV]]'ye geçti.)
* 2002: ''Kanal D Seçim 2002'' ([[Fatih Altaylı]])
* 2002: ''Kanal D Seçim Arenası'' ([[Uğur Dündar]])
* 2002-2004: ''[[Alternatif]]'' ([[Sabahattin Önkibar]]) ([[Star TV]]'den geldi, [[Flash TV]]'ye geçti.)
* 2002-2008: ''[[Arena (TV programı)|Arena]]'' ([[Uğur Dündar]]) ([[atv]]'den geldi, [[Star TV]]'ye geçti.)
* 2002-2016: ''[[Abbas Güçlü ile Genç Bakış]]'' ([[Abbas Güçlü]])
* 2004: ''Kanal D Seçim 2004'' ([[Fatih Altaylı]])
* 2005-2014: ''[[32. Gün]]'' ([[Mehmet Ali Birand]], [[Can Dündar]] ve Umur Birand) ([[CNN Türk]]'den geldi, [[360 (TV kanalı)|360]]'a geçti.)
* 2007: ''Seçim 2007'' ([[Mehmet Ali Birand]]) ([[CNN Türk]]'ten geldi.)
* 2007: ''Seçim Arenası'' ([[Uğur Dündar]]) ([[Star TV]]'ye geçti.)
* 2009: ''Seçim 2009'' ([[Mehmet Ali Birand]])
* 2010: ''Referandum 2010'' ([[Mehmet Ali Birand]])
* 2011: ''Seçim 2011'' ([[Mehmet Ali Birand]])
* 2014: ''Kanal D Seçim 2014'' ([[Serdar Cebe]])
* 2015: ''Seçim 2015'' ([[Cüneyt Özdemir]] ve [[Serdar Cebe]])
* 2015-2016: ''366. Gün'' ([[Cüneyt Özdemir]] ve [[Serdar Cebe]])

=== Иқтисодӣ ===
* ''İş Dünyası''

=== Баҳс ===
* ''[[Formula 1]]'' ([[CNN Türk]]'e geçti.)
* ''[[UEFA Intertoto Kupası]]''
* ''[[UEFA Avrupa Ligi|UEFA Kupası]]''
* ''[[UEFA Kupa Galipleri Kupası]]''
* 1993-1997: ''[[Süper Stadyum]]'' ([[Şansal Büyüka]] ve [[İlker Yasin]])
* 1994-1996: ''[[Süper Lig|Türkiye 1. Futbol Ligi]]'' ([[TRT 1]], [[Star TV]], [[Show TV]] ve [[atv]] ile ortak yayımlandı.) ([[Cine5]]'e geçti.)
* 1994-2012: ''[[Spor Gündemi]]''
* 1995-1996: ''[[Spor Saati]]'' ([[NTV]]'ye geçti.)
* 1996-2002: NBA (NTV'ye geçti.)
* 1997-1999: ''[[Ve Gool]]'' ([[İlker Yasin]])
* 1998-1999: ''[[1998-99 Türkiye Kupası]]''
* 1999-2002: ''[[Futbol Mahkemesi]]'' ([[İlker Yasin]])
* 2000-2001: ''[[2000-01 Türkiye Kupası]]'' ([[TRT 1]], [[Cine5]], [[atv]] ve [[Star TV]] ile ortak yayımlandı.)
* 2001-2002: ''[[2001-02 Türkiye Kupası]]''
* 2002-2003: ''[[2002-03 Türkiye Kupası]]''
* 2002-2007: ''[[Efes Pilsen Kupası]]'' ([[Show TV]], [[atv]] ve [[Star TV]] ile ortak yayımlandı.)
* 2002-2007: ''[[3.Devre]]'' ([[İlker Yasin]]) ([[Show TV]]'den geldi, [[CNN Türk]]'e geçti.)
* 2003-2004: ''[[2003-04 Türkiye Kupası]]'' ([[TRT 1]] ve [[Show TV]] ile ortak yayımlandı.)
* 2004-2005: ''[[2004-05 Türkiye Kupası]]'' ([[Show TV]] ile ortak yayımlandı.)
* 2004-2005: ''[[2006 FIFA Dünya Kupası Elemeleri]]'' ([[Show TV]] ile ortak yayımlandı.)
* 2005: ''[[2005 FIFA Konfederasyonlar Kupası]]'' ([[Show TV]]'den geldi, [[TRT 1]]'e geçti.)
* 2005: ''[[Söyle Senden Başka Kimim Var Benim]]''
* 2007: ''[[2008 Avrupa Futbol Şampiyonası Elemeleri]]'' ([[atv]] ile ortak yayımlandı.)
* 2010: ''[[UEFA Süper Kupası]]'' ([[Star TV]]'den geldi ve oraya geri döndü.)
* 2011: ''[[Supercopa de España]]''
* 2013: ''[[Supercopa de España]]''
* 2013-2015: ''[[Uluslararası Şampiyonlar Kupası]]''
* 2014: ''[[Turkish Airlines Antalya Kupası]]''

=== Ҳуҷҷатӣ ===
* ''[[Vahşi Zamanlar Belgeseli]]''
* 1995: ''Gölgedekiler''
* 1998: ''Yükselen Bir Deniz''
* 2003: ''Bir Yaşam İksiri: Nejat Eczacıbaşı''
* 2006: ''[[Son Osmanlılar]]'' ([[Murat Bardakçı]])

=== Харид ===
* ''[[Her Eve Lazım]]'' ([[Star TV]]'ye geçti.)

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
== Пайвандҳо ==
* [http://www.kanald.com.tr/ Сомонаи расмӣ]

[[Гурӯҳ:Шабакаҳои телевизионии Туркия]]
[[Гурӯҳ:Шабакаҳои телевизионии туркизабон]]</text>
      <sha1>npm77s4lg4n0z3brh1679zna73d6zaw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Star TV (Туркия)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>278854</id>
    <revision>
      <id>1489167</id>
      <parentid>1440723</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T18:41:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Recovalioglu</username>
        <id>159755</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1489167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5000" sha1="4bioulypj8rety4vnwtd9zzl3vk18kt" xml:space="preserve">{{Шабакаи телевизионӣ
 |ном              = Star TV
 |номи пурра       =  
 |логотип          =Logo Star TV (2011-2017).svg
 |логоном          = 
 |бар              =150px 
 |мамлакат         = {{Парчам|Туркия}} 
 |минтақаи пахш    = [[Туркия]] 
 |замони пахш      = шабонарӯз
 |забон            = [[забони туркӣ|туркӣ]] 
 |марказ           = [[Истамбул]] 
 |формат           = [[576i]] [[16:9]] ([[SDTV]])&lt;br&gt;[[1080i]] ([[HDTV]])
 |мавзӯъ           = умумӣ
 |оғоз             = [[1 март]]и [[1989]]
 |анҷом            = 
 |сабаби басташавӣ = 
 |ҷойгузин кардан  = 
 |ҷойгузиншуда     = 
 |ҷойгузинӣ        = 
 |иҷозатнома       = 
 |бинандагон       = 10.9% (Апрели 2017)
 |саҳм             = 
 |саҳм-сана        = 
 |саҳм-манбаъ      = 
 |асосгузор        = 
 |молик            = Doğuş Medya Grubu
 |роҳбарон         = Ҷем Узан (1989–2004)&lt;br /&gt;Аҳмад Озал (1989–1992)&lt;br /&gt;TMSF (2004–2005)&lt;br /&gt;Айдин Доған (2005–2011)&lt;br /&gt; Шарид Шеҳанк (2011–)&lt;br /&gt; Doğuş Media Group (2015-)
 |номҳои пештара   = Star 1 (1989-1992)&lt;br&gt;Interstar (1992-2002)
 |каналҳои хоҳар   = Kral Pop TV&lt;br /&gt;Kral TV&lt;br /&gt;[[NTV (Туркия)|NTV]]&lt;br /&gt;NTV Spor
 |овози канал      = 
 |шарикони шабака  = 
 |шиор             = ''İlk Özel Televizyon Magic Box'' (1989-1991)&lt;br/&gt;''İlk Özel Televizyon Kanalı Star 1'' (1991-1992)&lt;br/&gt;''Bizi İzlemeye Devam Edin'' (1992-2000)&lt;br/&gt;''Türkiye'nin Yıldızı Star, 10 Yaşında'' (2000)&lt;br/&gt;''Bugünün ve Geleceğin Kanalı'' (2002-2004)&lt;br/&gt;''Star Olunmaz ki, Star'da Olunur'' (2004-2006)&lt;br/&gt;''Star Her Yerde'' (2006-2007)&lt;br/&gt;''Bugünden Yarına, Star Daima''&lt;br/&gt;''Star Altın Yılında''&lt;br /&gt; ''Kadınların Starı, Erkeklerin De!'' (2007-2008)&lt;br/&gt;''Televizyonu Seviyoruz'' (2008-2009)&lt;br /&gt;''Herkes Star'da, Star'da Eğlenceyi Yakala'' (2009-2010)&lt;br/&gt;''Star'da Bizi İzlemeye Devam Edin'' (2010-2011)&lt;br/&gt;''Star'a Bak'' (2011)&lt;br/&gt;''Gözlerinizi Alamayacaksınız'' (2012)&lt;br/&gt;''Bu Yazın En Sıcak Kanalı'' (Июн 2012-Сентябр 2012)&lt;br/&gt;''Türkiye'nin Bir Star'ı Var'' (2012-2014)&lt;br/&gt;''Yaz Star'da Güzel'' (Июн 2013-Сентябр 2013/Июн 2014-то имрӯз.)&lt;br/&gt;''Starsan Star'dasın'' (2014-2015)&lt;br&gt;''Türkiye'nin Star'ı'' (2015-то ҳол)
 |сайт             = startv.com.tr
}}

'''Star TV''' — [[шабакаи телевизионӣ|шабакаи телевизионии]] [[Туркия|туркӣ]]. Он аз [[соли 2011]] ба Фарид Шаҳенк, Doğuş Media Group тааллуқ дорад. Шиор &quot;Starsan Star'dasın&quot; ({{lang-tg|Агар шумо ситора бошед, пас Star-ро тамошо мекунед }}).

== Таърих ==
STAR TV [[1 март]]и [[соли 1989]] дар [[Истанбул]] таъсис ёфтааст. Аввалин шабакаи мустақил дар Туркия ба ҳисоб меравад. Аз [[17 октябр]]и [[соли 2011]] он ҷузъи медиахолдинги Doğuş мебошад. Яке аз калонтарин истеҳсолкунандагони [[Драмаи телевизионии туркӣ|силсилафилмҳои Туркия]] ба шумор меравад. Аз ҷониби писари собиқ президент ва сарвазири Туркия [[Тургут Озал]] Аҳмад Озал ва соҳибкор Ҷем Узан бо номи Star Magic Box таъсис ёфтааст. Пахши озмоишии канал [[5 май]]и [[соли 1990]] оғоз ёфт. [[4 август]]и ҳамон сол вай ба пахши мукаммал шурӯъ кард. Моҳи сентябри соли [[2005]], он ба Доған Холдинг тавассути Фонди суғуртаи пасандозҳои [[Туркия]] интиқол дода шуд. [[17 октябр]]и [[соли 2011]] ин шабака ба холдинги Doğuş Medya Grubu ба маблағи 327 миллион [[доллари ИМА|доллар]] фурӯхта шуд&lt;ref&gt;[http://todayszaman.com/news-260212-dogan-yayin-sells-star-tv-to-dogus-group-for-327-million.html Doğan Yayın sells Star TV to Doğuş Group for $327 million] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019104205/http://www.todayszaman.com/news-260212-dogan-yayin-sells-star-tv-to-dogus-group-for-327-million.html |date=2013-10-19 }}&lt;/ref&gt;.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* [http://www.startv.com.tr/ Сомонаи расмии шабака]

[[Гурӯҳ:Шабакаҳои телевизионии Туркия]]
[[Гурӯҳ:Шабакаҳои телевизионии туркизабон]]</text>
      <sha1>4bioulypj8rety4vnwtd9zzl3vk18kt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дашоғуз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>288471</id>
    <revision>
      <id>1489153</id>
      <parentid>1295589</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T16:10:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Summershell67</username>
        <id>159736</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1489153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14094" sha1="1yiuds9xva1dllo1v3d7ikr4mjxufsz" xml:space="preserve">{{МА
| мақом = Шаҳр
| номи тоҷикӣ = Дашогуз
| номи аслӣ = {{lang-tk|Daşoguz}}
| тасвир = Dashoguz (2) (46100624741).jpg
| кишвар = [[Туркманистон]]
| lat_deg = 41
| lon_deg = 59
| lat_min = 49
| lat_dir = 
| lon_min = 58
| lon_sec = 15
| lon_dir = 
| замони таъсис = 1681
| номҳои пешина = Ташауз (то соли 1992), Дашховуз (то 1999)
| аҳолӣ = 275 278
| соли барӯйхатгирӣ = 2012
| ҳайати миллӣ = туркманҳо, русҳо, ӯзбекҳо
| ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]], насрониёни [[масеҳӣ]]
| этнохороним = 
| DST = 
| коди телефон = + 993 322
| нишонаи почта = 746300
| сайт = 
}}

'''Дашоғуз''' ('''Дашховуз''', '''Ташауз''', {{lang-tk|Daşoguz}}) — шаҳр дар шимолу шарқи [[Туркманистон]], маркази маъмурии [[вилояти Дашогуз]]. Аҳолӣ — {{Шумора|275278}} нафар (2012).

== Ҷойгоҳ ==
Воқеъ дар шимоли [[Туркманистон]], маркази [[вилояти Дашогуз]], дар ҳар ду соҳили канали Шавкат (шохаи обёрӣ аз [[Омударё|Амударё]]). Он дар минтақаи аз ҷиҳати экологӣ номусоиди баҳри Арал ҷойгир аст. Масофа то пойтахти Туркманистон, шаҳри [[Ашқобод]] - 630 км, то Нукус - пойтахти Қароқалпоқистон - 101 км, то Урганҷ - маркази вилояти Хоразми Ҷумҳурии Ӯзбекистон - 68 км. Дар ҷануби шаҳр регҳои Эмеркум ҷойгиранд. Истгоҳи роҳи оҳан дар дохили шаҳр ҷойгир аст. Фурудгоҳ дар масофаи 10 км аз шаҳр ҷойгир аст, ки дар солҳои 2009-2010 таҷдид шудааст.

== Этимологияи номгузорӣ ==
Номи таърихии шаҳр - Ташауз ё Дашховуз - аз ду калима - &quot;даш&quot; -и туркӣ - &quot;санг&quot; ва {{Lang-ar|حوض [ħawḍ]}}  'ҳавз', ба маънои &quot;ҳавзи сангӣ&quot;, ки таърихи пайдоиши деҳаро инъикос мекунад: Ташауз дар атрофи қалъа ва корвонсарой бо чоҳи  калон сангин  дар  қисми туркмании [[Хоразм|давлати Хоразм]] ба миён омадааст.

Тибқи навиштаи муосири расмӣ, номи шаҳр аз номи иттиҳодияи қабилавии оғузҳо «Даш Оғуз», яъне «Оғузҳои берунӣ», ки дар эпоси « Деде Коркут » тасвир шудааст, пайдо шудааст. Дар асрҳои миёна, [[Оғузҳо|туркманҳои]] оғузи бостон ба ду шоха &quot;Ич Оғуз&quot; (&quot;Оғузҳои дохилӣ&quot;) ва &quot;Даш Оғуз&quot; (&quot;Оғузҳои берунӣ&quot;) тақсим карда мешуданд.

== Таърих ==
Шаҳр соли 1681 ҳамчун корвонсарой (ҷои истироҳат дар  канори роҳ) бо чоҳи бузурги сангин дар қисми туркмании [[Хоразм|давлати]] Хоразмӣ ( [[хонии Хева]] ) таъсис ёфтааст. Соли 1873, ҳамчун як қисми хонии Хева, он ба зери протекторати [[империяи Русия]] қабул карда шуд. Он маркази бекигарии Ташауз буд. Аз соли 1920 - дар Ҷумҳурии Халқии Шӯравии Хоразм, аз соли 1924 - маркази вилояти Туркманистон, аз октябри 1924 - дар ҳайати ҶШС Туркманистон (аз соли 1925 - маркази ноҳия, солҳои 1939-63 - маркази вилоят, аз соли 1970 - боз маркази вилоят). Соли 1992 номи аслии русии &quot;Ташауз&quot; ба нусхаи туркмании ''Дашховуз иваз карда шуд'' ва соли 1999 бо пешниҳоди президенти нахустини кишвар [[Сафармурод Ниёзов|Сапармурод Ниёзов]] шаҳр номи нав  - '''Дашоғуз''' гирифт.

== Иқлим ==
* Ҳарорати миёнаи солонаи ҳаво - +13,5&amp;nbsp;°C;
* Намии нисбии ҳаво - 55,9%;
* Суръати миёнаи бод 3,9 м / с мебошад.

== Нақлиёт ==
Нақлиёти ҷамъиятии шаҳрӣ: автобусҳои шаҳрӣ, микроавтобусҳо, таксиҳои мунисипалӣ ва хусусӣ. Шаҳр яке аз қадимтарин фурудгоҳҳои Туркманистон - &quot; [[Фурудгоҳи дош‌оғуз|Ташауз]] &quot; аст, ки аз он парвозҳои дохилӣ ба [[Ашқобод]], Туркманобод, Туркманбошӣ, [[Балканобод]] ва Мари парвоз мекунанд. Дар замони шӯравӣ, фурудгоҳ инчунин ба [[Маскав]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Уфа]], Минеральные Воды, [[Боку]], [[Тошканд]] ва дигар шаҳрҳои СССР парвозҳои мунтазам анҷом медод. Автовокзали Ташауз шаҳрро бо марказҳои минтақавии (этрап) минтақа, дигар марказҳои минтақавӣ (велаят) ва инчунин Ашқобод пайваст мекунад.

То соли 1999 ба шаҳрҳои ҳамсояи Қарақалпоқистон ва Хоразм хатсайрҳои доимӣ ва қулайи автобус буданд.
Соли 1994 қарор шуд, ки анбори троллейбус сохта шавад, аммо он бо сабабҳои номаълум сохта нашудааст.
Истгоҳи роҳи оҳани Ташауз, ки соли 1996 сохта шудааст, бузургтарин ва муосиртарин на танҳо дар Туркманистон, балки дар минтақаи баҳри Арал ба ҳисоб меравад.

== Саноат ==
Дар шаҳр заводҳо ва заводҳо мавҷуданд: тозакунии пахта, равғанкашӣ, бофандагӣ, пивопазӣ, равған ва шир, таъмири мошинҳои кишоварзӣ, масолеҳи сохтмонӣ, маснуоти оҳану бетони таҷрибавӣ; комбинати гӯшт, корхонаи нонпазӣ (P / O &quot;Dashoguzgallaonumleri&quot;); қолин, фабрикаҳои нави дӯзандагӣ, қаннодӣ. Дар ин ҷо техникуми кишоварзӣ, омӯзишгоҳи тиббӣ ва омӯзгорӣ, мактаби санъат, як қатор омӯзишгоҳҳои касбӣ-техникӣ, театри мусиқӣ-драмавии ба номи Нурмухаммад Андалиб мавҷуданд. Ипподроми замонавӣ ва Институти нави замонавии кишоварзӣ сохта шуданд. Дар шаҳр ду стадион барои 5 ва як стадиони нав барои 12 ҳазор ҷойи нишаст мавҷуд аст. Шаҳр хуб сабзидааст, ки онро захбурҳои сершумори обёрӣ буридаанд. Канали Шавот ба қисмҳои шимолӣ ва ҷанубӣ тақсим карда мешавад.

Аз замони СССР, бозорҳои Дашоғуз, ки дар он ҷо фаровонӣ ҳукмфармост, дар минтақа машҳуранд. Калонтарини онҳо Бай-Бозор, дар қисми марказии шаҳр, Шор-Бозор дар шимолу шарқ, Ныгмат, дар микрорайони Марказ-2, Ак-Базар дар микрорайони Новрӯз, дар шарқ ва ғайра ҷойгир аст.

== Ташкилотҳои динӣ ==
Дар давраи glasnost ва таҷдиди сохт, дар шаҳр як масҷид сохта шуд. Инчунин як калисои ортодоксӣ вуҷуд дорад, ки соли 2010 дар қисми ҷанубу шарқии шаҳр сохта шудааст.

Шаҳр ягона рӯзномаи минтақаро бо номи &quot;Дашогуз Хабарҳо&quot; (тарҷума аз туркманӣ &quot;Ахбори Дашоғуз&quot;) нашр мекунад. То соли 1997 рӯзномаҳои минтақавии Ташаузская Правда (аз соли 1992 - Дашховузская Правда) ва Дӯстлик Байроғӣ (Байраки Дӯстӣ, ба забони узбекӣ) мунтазам нашр мешуданд. Дар ин ҷо як матбаа мавҷуд аст, ки бо таҷҳизоти навтарин муҷаҳҳаз аст.

== Алоқаи мобилӣ ва Интернет ==
Дар шаҳр як оператори мобилӣ мавҷуд аст: TMcell (Altyn Asyr) як ширкати миллиест, ки соли 2007 ба фаъолият оғоз кардааст. Инчунин интернет-кафе мавҷуд аст, ки дар он шумо метавонед аз интернети баландсуръат истифода баред.

== Сокинони машҳур ==
* Ханҷанов Кулмет Аманович,  таваллуд соли 1921. Аъзои КПСС аз соли 1943, вакили Кумитаи Марказии КПСС. Мукофотҳо: Бо орденҳои Байраки Сурхи Меҳнат, ордени Шӯҳрати дараҷаи 3, 14 медали Ҷанги Бузурги Ватанӣ ва ду ифтихорномаи Президиуми Шӯрои Олии TSSR мукофотонида шудааст. Иштирокчии Ҷанги Бузурги Ватанӣ. Соли 1979 вафот кардааст.
* Сейтаков, Бекӣ  нависандаи советии туркман, шоир, рӯзноманигор, тарҷумон, муҳаррир аст. Ходими ҷамъиятӣ ва сиёсӣ. Нависандаи халқии Туркманистон (1967).
* Ҷунайдхон ҳокими давлати Хоразм, аз соли 1918 то 1920  яке аз пешвоёни ҳаракати босмачиён дар Хоразм ва Туркманистон буд.
* Балыш Овезович Овезов Раиси Шӯрои Вазирони ҶШС Туркманистон дар солҳои 1951-1958 ва 1959-1960. Котиби якуми КМ Партияи Коммунистии Туркманистон.
* Саъдулло Розметов деҳқон, соҳибкор, хайрхоҳ аст. Яке аз шахсони бонуфуз дар Туркманистон. Вай дар 2011 фавтид.
* Сапардурдӣ Тойлиев - сиёсатмадори туркман, президенти Академияи илмҳои Туркманистон.
* Ягшигелдӣ Илясович Какаев - арбоби давлатии Туркманистон.Дар соли 2021 Донишгоҳи байналмилалии нафту газ ба номи арбоби сиёсӣ ва ҷамъиятӣ Какаев Ягшигелдӣ гузошта шуд.Дар соли 2020 вафот кард.
* Юлий Ким бард, шоир, драматург, бастакори шӯравӣ, русӣ мебошад.
* Михаил Михайлович Гаврилов муаллим, баскетболбоз, арбоби ҷамъиятӣ мебошад.
* Бабамурод Ҳамдамов Ҳунарпешаи шоистаи Туркманистон, Узбекистон, Ҷумҳурии Автономии Советии Сотсиалистии Қарақалпоқистон.
* Сарҷаев, Ботир Қурбонович, арбоби давлатии Туркманистон.
* Хакимов Ҳамид Махмудович, соли таваллудаш 1953. Номзади илмҳои таърих, Муаллими шоистаи Туркманистон. Муаллими маъруф, арбоби ҷамъиятӣ. Вай дар системаи мактабҳои Туркманистон саҳми назаррас гузоштааст. Бо медали &quot;Барои муҳаббат ба Ватан&quot; мукофотонида шудааст (Туркманистон).
* Ҷумъабоева, Юлдуз - вазнабардори туркман. Қаҳрамони ҷаҳон 2018 ва барандаи медали биринҷии Чемпионати Осиё 2017 Чемпиони чандинкаратаи Туркманистон. Устоди варзиши Туркманистон.

== Истироҳат ва туризм ==
Вақтҳои охир дар минтақа шумораи зиёди сайёҳон аз кишварҳои гуногун дида мешавад. Зиёратгоҳи асосӣ Кӯҳнаурганҷ - қадимтарин шаҳри [[хонии Хева]] мебошад. Олами наботот ва ҳайвоноти [[вилояти Дашогуз]] низ хеле ҷолиб аст. Моҳӣ ва паррандаҳо барои шикор бисёр аст, шикор ва моҳидорӣ маъмул шудааст.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
{{ПБ}}
{{Шаҳрҳои Туркманистон}}

[[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Туркманистон]]
[[Гурӯҳ:Википедия:Мақолаҳои бо сарчашма аз Викидода]]</text>
      <sha1>1yiuds9xva1dllo1v3d7ikr4mjxufsz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алишер Мирзонабот</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301843</id>
    <revision>
      <id>1489151</id>
      <parentid>1487895</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T15:21:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-55104-22</username>
        <id>159725</id>
      </contributor>
      <comment>/* Фаъолият */</comment>
      <origin>1489151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10301" sha1="q8eb1rno5yoduxnw2xqo5r7r0zaw76l" xml:space="preserve">{{Ҳамномҳо|Алишер (Ҳамном)|Алишер}}
{{Ҳамнасабҳо |Мирзонабот (Ҳамнасаб)|Мирзонабот}}
{{Сиёсатмадор
 |ном                  = Алишер Мирзонабот
|номи аслӣ            = Алишер Худобердӣ Мирзонабот
|тасвир               = 
 |бар                  = 
 |тавсифи тасвир       = 
 |ном ҳангоми таваллуд = 
 |номи мустаъор        = 
 |таърихи таваллуд     =  27.08.1980
 |зодгоҳ               = {{Зодгоҳ|Ноҳияи Рӯшон}}, [[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]]
 |таърихи даргузашт    =  
 |маҳалли даргузашт    =  
 |шаҳрвандӣ            = {{Парчам|Тоҷикистон}}  
 |таҳсилот             = Донишкадаи ҳарбии КНБ-и Ҷумҳурии Қазоқистон (2003). Академияи сарҳадии Хадамоти федералии бехатарии Федератсияи Россия (2006). Мактаби Олии Кумитаи давлатии амнияти миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон (2018).
 |дараҷаи илмӣ         =  
 |унвонҳои илмӣ        =  
 |миллат               = тоҷик
 |эътиқод              = 
 |ҳизб                 = [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]]
 |ғояҳои асосӣ         = 
 |навъи фаъолият       = Муовини Раиси [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]]. раиси [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]].
 |падар                = 
 |модар                = 
 |ҳамсар               = 
 |фарзандон            = 
 |ҷоизаҳо                = медали Марзбони шуҷои Ватан (2015), медали ҷашнии 30-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон (2021), {{Ордени Шараф}} дараҷаи II (2022).
 |соядаст              = 
 |бари соядаст         = 
 |вебгоҳ               = 
 |викианбор            = 
}}
'''Алишер Мирзонабот''' (''Алишер Худойбердӣ Мирзонаботов''; {{ВД-Дебоча}}) — давлатмард ва низомии [[Тоҷикистон|тоҷик]], [[Гундсолор|генерал-майор]]. Раиси [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] (аз 2021), муовини Раиси [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VII.

== Зиндагинома ==
Алишер Мирзонабот 27 августи соли 1980 дар [[ноҳияи Рӯшон]] ба дунё омадааст. Соли 1997 мактаби № 4-и ноҳияи Рӯшон ва соли 2003 Донишкадаи ҳарбии КНБ-и Ҷумҳурии Қазоқистонро хатм кардааст. Инчунин муҳассили Академияи сарҳадии Хадамоти федералии бехатарии Федератсияи Русия (2006) ва Мактаби Олии Кумитаи давлатии амнияти миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон (2018) буд.

== Фаъолият ==
Баъди хатми мактаб дар сафи қӯшунҳои сарҳадӣ, аз соли 1998 то соли 2000 дар қисми низомии 2730 (Душанбе) хидмат кардааст.

Моҳи марти соли 2003 муовини сардори ситоди қисми 2107-и Қӯшунҳои сарҳадии ноҳияи Мурғоби Тоҷикистон, аз январи соли 2004 то моҳи августи соли 2005 сардори ситоди як қисми ҳарбӣ шуда, баъдан дар вазифаҳои гуногун дар қӯшунҳои сарҳадӣ то соли 2017 хидмат кардааст.

Моҳи сентябри соли 2017 дар вазифаи муовини раиси Кумитаи давлатии амнияти миллии Тоҷикистон кор карда, то моҳи сентябри соли 2018 дар ин мақом кор кардааст.

Моҳи сентябри соли 2018 муовини аввали раиси [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] таъйин шуд.

* 24 ноябри соли 2020 бо фармони [[Президенти Тоҷикистон|раисиҷумҳури Тоҷикистон]] [[Эмомалӣ Раҳмон]] раиси шаҳри [[Хоруғ]] таъйин шуд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.tj/ru/node/24687|title=О назначении Мирзонабота А. Х. исполняющим обязанности председателя города Хорога Горно-Бадахшанской автономной области|author=|website=|date=2020-11-24|lang=ru|deadlink=no|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220703192757/http://www.president.tj/ru/node/24687|archivedate=2022-07-03}}&lt;/ref&gt;.
* 5 ноябри соли 2021 бо фармони [[Президенти Тоҷикистон]] Раиси [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]] таъйин шуда, дар ин вазифа Ёдгор Файзовро иваз кард&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.tj/ru/node/27159|title=О назначении Мирзонабота А. Х. исполняющим обязанности председателя Горно-Бадахшанской автономной области|author=|website=|date=2020-11-24|lang=ru|accessdate=}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://majmilli.tj/rohbariyat/|title=РОҲБАРИЯТИ МАҶЛИСИ МИЛЛӢ|author=|website=www. majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-02-08|archivedate=2025-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250113235236/https://majmilli.tj/rohbariyat/}}&lt;/ref&gt;
* Аз 26 августи соли 2022 аз ҳавзаи интихоботии бисёрмандатии Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон № 1 дар ҷараёни даъват узви Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VI интихоб шудааст.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://majmilli.tj/6045-2/|title=МИРЗОНАБОТ Алишер Худобердӣ|author=|website=www. majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-02-08|archivedate=2024-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240826234245/https://majmilli.tj/6045-2/}}&lt;/ref&gt;
* Аз 28 марти соли 2025 аз ҳавзаи интихоботии [[ВМКБ]] № 1 узви [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VII интихоб шудааст.
* Аз 11 апрели соли 2025 — Муовини Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати ҳафтум, солҳои 2025—2030.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://majmilli.tj/muovini-rais/|title=Муовини Раис - Мирзонабот Алишер|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-13}}{{Пайванди мурда|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* Алишер Мирзонабот 17 июни соли 2026 ба таври фоҷиавӣ дар садамаи нақлиётӣ, дар ҳудуди ноҳияи Дарвоз ба дарёи Панҷ сарозер шуда, ба ҳалокат расид. 

Рутбаи ҳарбии генерал-майорро дошта, барои хизматҳои сазовор ва содиқона ба давлату миллати тоҷик бо мукофотҳои давлатӣ сарфароз гардидааст.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://majmilli.tj/rohbariyat/|title=РОҲБАРИЯТИ МАҶЛИСИ МИЛЛӢ|author=|website=www. majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-02-08|archivedate=2025-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250113235236/https://majmilli.tj/rohbariyat/}}&lt;/ref&gt;

== Ҷоизаву орденҳо ==
* Ордени «Шараф» дараҷаи II (2022).
* медали «Марзбони шуҷои Ватан» (2015),
* медали ҷашнии «30-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» (2021),

== Оила ==
Оиладор, чор фарзанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* [https://tj.sputniknews.ru/20220619/rakhmon-podpisal-ukaz-o-naznachenii-glavy-gorno-badakhshanskoy-oblasti-1049325889.html Рахмон подписал указ о назначении главы Горно-Бадахшанской области]
* [https://asiaplus.news/2021/11/10/soldat-bokira-v-murgabe-i-zampred-gknb-chto-izvestno-o-novom-glave-gbao/ Солдат Бокира в Мургабе и зампред ГКНБ: Что известно о новом главе ГБАО?]
* [https://asiaplus.news/tg/2021/11/15/%d2%b3ukumati-vmkb-%d2%b3olnomai-rasmii-raisi-viloyatro-nashr-kard-41-sola-va-hatmkardai-du-donishgo%d2%b3i-hori%d2%b7%d3%a3/ Ҳукумати ВМКБ ҳолномаи расмии раиси вилоятро нашр кард: 41-сола ва хатмкардаи ду донишгоҳи хориҷӣ]

[[Гурӯҳ:Низомиёни Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорон аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]]
[[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси милли Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VI]]
[[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VII]]
[[Гурӯҳ:Ходимони ҷамъиятии Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Дорандагони ордени Шараф]]</text>
      <sha1>q8eb1rno5yoduxnw2xqo5r7r0zaw76l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҷалили Дӯстхоҳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331891</id>
    <revision>
      <id>1489148</id>
      <parentid>1483102</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T12:19:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1489148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13775" sha1="4ys5sxw4xl2fltrq90ca17do492u2b8" xml:space="preserve">{{Олим|ном=Ҷалили Дӯстхоҳ|номи аслӣ=جلیل دوستخواه|тасвир=Jalil-Dostkhah.jpg|бар=|таърихи таваллуд=28.08.1933|зодгоҳ={{Зодгоҳ|Исфаҳон|}}, [[Эрони Паҳлавӣ]]|таърихи даргузашт=23.03.2026|шаҳрвандӣ={{парчамбандӣ|Эрон}}|маҳалли даргузашт=[[Австралия]]|фазои илмӣ=[[таърих]], [[адабиёт]], [[забоншиносӣ]],  [[авестошиносӣ]], [[эроншинос]], [[тарҷумон]]|дараҷаи илмӣ={{Дараҷаи илмӣ|доктор|илмҳои забон ва адабиёт}}|алма-матер=[[Донишгоҳи Исфаҳон]]}}

'''Ҷалили Дӯстхоҳ''' ({{lang-fa|جلیل دوستخواه}};  [[28 август|28 августи]] [[1933]], [[Исфаҳон]] — 23 марти 2026) — эроншинос, тарҷумон, пажӯҳишгари барҷастаи «[[Авесто|Авасто]]» ва [[Адабиёти форс-тоҷик|адабиёти классикии форс-тоҷик]], доктори илмҳои филология.

== Зиндагинома ==
Ҷалили Дӯстхоҳ 28 августи соли 1933 дар маҳаллаи Бозори Нав дар [[масҷиди Ҳаким]] дар [[Исфаҳон]], дар оилаи коргари камдаромад таваллуд шудааст. Аз соли 1938 то 1942, ӯ дар мактаби ибтидоӣ  се соли мактаби миёна ва ду соли мактаб-интернат дар зодгоҳаш Исфаҳон таҳсил кардааст. Ӯ соли таҳсили 1950-1953-ро ҳамчун муаллим дар деҳа сипарӣ кард ва дар арафаи соли дуюми омӯзгорӣ, бинобар иштирокаш дар ''муборизаҳои сиёсӣ боздошт ва бекор монд ва унвони &quot;интизори хидмат&quot; ва сипас &quot;омода барои хидмат&quot;-ро гирифт.'' Дар байни солҳои 1955-1956, ӯ 18 моҳ дар артиш дар [[Теҳрон]] ва [[Порс]] хидмат кард. 

=== Дохилшавӣ ба факултаи адабиёти Донишгоҳи Теҳрон ===
Аз соли 1955 то 1959, дар ҳоле ки рӯзона дар коргоҳҳои гуногун кор мекард, дар дарсҳои шабона иштирок мекард ва худро барои супоридани имтиҳони қабул ба донишгоҳ омода мекард ва соли 1959 ба факултаи адабиёти Донишгоҳи Теҳрон ҳамчун донишҷӯи забон ва адабиёти порсӣ қабул шуд. Ӯ инчунин дар мактаби миёнаи рӯзона ва якчанд мактабҳои шабона дарс медод ва дар баъзе нашрияҳои адабӣ ва фарҳангӣ дар Теҳрон кор мекард (аз ҷумла бо [[Рӯҳуллоҳ Холиқӣ]] ва сипас [[Эътимодзода Маҳмуд|''Баозин'']] дар тартиб ва нашри рӯзномаи ''&quot;Паёми Навин&quot;'' ва [[Эраҷ Афшор]] дар нашри [[рӯзномаи &quot;Дастури китоб&quot;]]  ҳамкорӣ мекард  ва то соли 1959 курси бакалаврии худро хатм карда, ''ҷои аввалро'' ба даст овард . 

=== PhD дар забон ва адабиёти порсӣ ===
Дар ҳамон сол, ӯ имтиҳони қабулро барои ''барномаи докторӣ аз фанни забон ва адабиёти'' ''порсӣ'' дар Донишгоҳи Теҳрон супорид ва дар баробари ду нафари дигар (Расул Шоиста ва [[Муҳаммад Ҷавод Шариат]]) аз байни 30 иштирокчӣ ба барнома қабул карда шуд . То соли 1968, ҳангоми хатми таҳсили докторӣ, бо даъвати [[Муҳаммад Муъин]] дар таҳияи [[Луғати деҳхудо]] ва [[Фарҳанги форсии Муъин|Ф''арҳанги'' ''порсӣ'']] кор кард. Дар моҳи ноябри соли 1968, ӯ рисолаи доктории худро бо номи &quot; ''Фарҳанги қаҳрамонӣ дар Эрони қадим (пажӯҳиш дар соҳаи омӯзиши Шоҳнома)&quot;'' таҳти роҳбарии устодаш [[Муҳаммад Муқаддам]] дар назди як гурӯҳ профессорон дифоъ кард ва он тасдиқ шуд. Ӯ инчунин аз шогирдии [[Иброҳим Пури Довуд]] баҳравар гардида буд. 

=== Ҳамкорӣ дар ҷанги Исфаҳон ===
Мақолаи асосӣ: ''[[Ҷанги Исфаҳон]]''

Дар аввали солҳои 1940, [[Ҳушанг Гулшерӣ]] ва ҳамкоронаш дар [[Исфаҳон]], ки баъдтар бо номи Ҷанги Исфаҳон маъруф шуд, як силсила мулоқотҳо ташкил карданд, то дурнамои нави худро дар муқобили равияҳои адабӣ ва анъанавии Анҷумани шеъри [[Соиби Табрезӣ|Соиб]] муаррифӣ кунанд. Аввалин вохӯриҳо дар паҳлӯи қабри Соиб баргузор шуданд . Аз ин мулоқотҳо нависандагон ва назарияпардозони адабиёти солҳои 1940 ва 1950 дар Эрон пайдо шуданд. Маҷаллаи &quot;Ҷанги Исфаҳон&quot; , шумораи 1, 1965, маҳсули ин давра аст.

Асоси тарафҳои даргир аз рӯи тартиби алифбо: [[Муҳаммад Ҳуқуқӣ|Муҳаммад]] [[Муҳаммад Ҳуқуқӣ|Ҳуқуқӣ]], Авранг Ҳазораӣ, [[Равшани Ромӣ]], [[Рустамиён]], [[Ҷалили Дӯстхоҳ]], [[Муҳаммад Колбосӣ]], [[Ҳушанг Гулшерӣ]] ва [[Аҳмад Гулшерӣ]].

=== Профессор ва профессори ёвар ===
Ӯ солҳои 1968-1978 ҳамчун ёвари профессор ва дотсенти доимӣ дар [[Донишгоҳи Исфаҳон]], инчунин ҳамчун профессори меҳмон дар [[Донишгоҳи Гундишопур|Донишгоҳи]] [[Донишгоҳи Гундишопур|Гундишопури]] [[Аҳвоз]] ва дар давоми як соли фурсати пажӯҳиш (1976-1977) дар [[Донишгоҳи Дурҳам]] (Durham University) дар шимолу шарқи [[Англия]] ба таълим ва пажӯҳиш машғул буд. Ӯ соли 1978 ба нафақа баромад ва аз он вақт инҷониб аксари вақти худро ба пажӯҳиши фарҳанг ва адабиёти бостонии [[Эрон]] сарф кардааст ва танҳо чанд соат дар як ҳафта дар [[Донишгоҳи Озоди Исломӣ]] ([[Шаҳрикурд]] ва [[Наҷафобод]]) дарс додааст.

== Корномаи пажӯҳишӣ ==
Ҷалил Дӯстхоҳ асосан дар соҳаи забон ва адабиёти порсӣ, бахусус шоҳномапажӯҳӣ ва шеъри ҳамосавӣ дар [[Эрон]] пажӯҳиш ва тарҷумаҳо анҷом додааст.  Дар соли 1963, ӯ китоби &quot;Ҳимолой&quot;, тарҷумаи мунтахаби шеъри понздаҳ шоири урдузабон аз нимҷазираи Ҳиндустон ва Покистон, бо ҳамкории [[Сайид Алӣ Ризо Нақвӣ]] нашр кард ва китобҳои &quot;Авасто&quot;, &quot;Номаи минуи ойини Зартушт&quot;, ки аз нав навишта шуда буд, дар соли 1964 таҳти назорати устодаш навишта шуда, ба ношир пешниҳод карда шуд ва он то соли 1987 шаш маротиба  чоп шуд. 

Соли 1984, ӯ тарҷумаи китоби &quot;Офариниш ва растохез&quot; пажӯҳиши маънишиносие дар бунёди ҷаҳонбинии қуръонӣ, ки аз ҷониби пажӯҳишгари ҷопонӣ Шиня Макино эҷод шудааст мунташир кард ки  соли 1997   дубора нашр шуд.

Соли 1987, ӯ китоби дуҷилдаи &quot;Авасто, кӯҳантарин сурудҳо ва матнҳои эронӣ&quot; (гузориш ва пажӯҳиши Ҷалдили Дӯстхоҳ)-ро, ки яке аз машҳуртарин асарҳои ӯст, барои таҷлили 3000-солагии таваллуди Зардушт ва 100-солагии таваллуди профессор [[Иброҳим Пури Довуд]] омода ва нашр кард аммо, китоб то нашри соли 1991 дар интизори тасдиқ монд. Ин китоб то соли 2010 понздаҳ маротиба  чоп шудааст. Ду нашри ин китоб инчунин дар [[Узбакистон]] ва [[Тоҷикистон]] бо хати кириллӣ нашр шудаанд. 

Дар охири соли 1989, ӯ маҷбур шуд ватани худро тарк кунад ва бо оилааш ба Австралия кӯчид . Аз он вақт инҷониб, ӯ дар шаҳри [[Таунсвилл]] дар [[Иёлоти Квинсиленд|иёлати Квинсленди]] [[Австралия]] зиндагӣ карда, корҳои тадқиқотии худро дар чаҳорчӯби &quot;Маркази пажӯҳишии эроншиносӣ&quot; ва ҳамкории васеъ бо муассисаҳои илмӣ ва пажӯҳишии [[Эрон]] ва дигар кишварҳо идома медиҳад.

== Осор ==

* Таҳқиқот дар Шоҳнома - Гузориш ва таҳрири Ҷалили Дӯстхоҳ (1932)
* Ҳимолой маҷмӯаи шеърҳо аз понздаҳ шоири урду - Тарҷума аз ҷониби Алиризо Нақвӣ ва Ҷалили Дӯстхоҳ
* Маросимҳо ва ривоятҳои Эрони Бостон ва Чин - Муаллиф: Ҷ.С. Кояҷӣ - Тарҷумаи Ҷалили Дӯстхоҳ (1975)
* «Авасто: куҳантарин сурудҳо ва матнҳои эронӣ» - гузориш ва пажӯҳиши Ҷалили Дӯстхоҳ(1987)
* Достони Эрон: Ёдгорие аз паси ҳазорсола (Сиву панҷ сухан ва баррасӣ ва танқиди Шоҳномаи маърифатӣ) - пажӯҳиш ва баррасии Ҷалили Дӯстхоҳ (2000)
* Дарки Номе ва Шоҳномаи Фирдавсӣ - (2005)
* Раванди таҳаввули ҳамосаи эронӣ пеш аз замони Фирдавсӣ - (2005)
* Эроншиносӣ: Бист таҳқиқоти эронӣ - Тарҷумаи Ҷалили Дӯстхоҳ
* «Ҳамосаи Эрон: ёдномномаи Фирдавсӣ» — Маҷмӯаи мақолот дар бораи Шоҳнома ва асотири эронӣ.
* «Шинохти оинҳои деринаи эронӣ» — Пажӯҳиш дар бораи [[Маздаясно|маздоясно]] ва [[меҳрпарастӣ]].
* Гузориши ҳафтхони Рустам бар асоси достоне аз &quot;Шоҳнома&quot;-и Фирдавсӣ, &quot;Қоқнус&quot; (2002)

== Адабиёт ==
* [https://web.archive.org/web/20260509184258/https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%87%D9%86%D8%B1-6/1765566-%D8%AC%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA &quot;Ҷалил Дӯстхоҳ даргузашт&quot;]  
* [https://www.radiofarda.com/a/33716003.html Даргузашти Ҷалили Дӯстхоҳ-пажӯҳишгари номдори фарҳанги Эрони кӯҳан]
* [https://kayhan.london/1405/01/05/399351/ Ҷалили Дӯстхоҳ олими шоҳномапажӯҳ ва тарҷумони Авасто даргузашт]
* [https://www.rfi.fr/fa/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/20260326-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%DA%A9%D9%84%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%9B-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87-%D9%88-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3-%D8%A8%D8%B1%D8%AC%D8%B3%D8%AA%D9%87 Зиндагӣ бо калимаҳои мурда: Ёддоштҳои Ҷалили Дӯстхоҳ, олими барҷастаи авастошинос ва эроншинос]
* Дӯстхоҳ Ҷалил. Шиносномаи Фирдавсӣ ва Шоҳнома. [[ISBN]] [https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%DB%8C%DA%98%D9%87:%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9_%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8?isbn=964-379-060-6 964-379-060-6] 

== Инчунин нигаред ==
[[Гурӯҳ:Забоншиносони Эрон]]
[[Гурӯҳ:Эроншиносон]]
[[Гурӯҳ:Зодагони Исфаҳон]]
[[Гурӯҳ:Зодагони 1933]]
[[Гурӯҳ:Авастошиносон]]
[[Гурӯҳ:Шоҳномапажӯҳон]]
[[Гурӯҳ:Нависандаҳо]]</text>
      <sha1>4ys5sxw4xl2fltrq90ca17do492u2b8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баҳси корбар:Аноргул Тоҳирзода</title>
    <ns>3</ns>
    <id>334017</id>
    <revision>
      <id>1489154</id>
      <parentid>1488813</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T17:35:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шухрат Саъдиев</username>
        <id>5132</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дар саҳифаи корбар чиро бояд нависед */ бахши ҷадид</comment>
      <origin>1489154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3838" sha1="o6dzv1v4gjnh4vq5som7jmzgcny0tvo" xml:space="preserve">== Ба навкорон ==
== Ба навкорон ==
Шумо мақолаеро дар саҳифаи корбарии  [[Саҳифаи корбар]] Аноргул Тоҳирзода/Сиёҳнавис эҷод карда истодаед, ки ин амал ба талаботи Википедиа ҷавобгӯ нест ва ҳазф карда шудааст.

Бо мақсади викифонидани мақолаҳои нав ба талаботи Роҳнамои Википедиа риоя кунед.

# Аввал андеша намоед, ки мақолаатон барои Донишномаи энсиклопедӣ ягон арзише дорад ё не? Якчанд мақолаҳои тоҷикиро аввал мутолиа ва барои ёд гирифтан, таҳрири забонӣ кунед.
# Барои вироиши мақола ба саҳифаи [[Википедиа:Чӣ тавр мақола бояд сохт]]  ва ба дастури [[Википедиа:Вироиши мақолаҳо]] ‎нигоҳ кунед, омӯзед ва мувофиқи он амал кунед.
# Барои эҷоди мақолаи нав аз мақолаҳои вироишгардидаи Википедиа ҳамчун намуна истифода баред.
# Бидонед: мақола (иловаҳо ба он) бе иқтибос аз сарчашмаи боэътимод  (бо тасвири библиографии китоб, ё ин ки номи суроғаи электронии сомона) минбаъд ҳазф мегардад.
# Дар охири мақола ҳатман ба кадом гурӯҳ таалуқ доштани мақоларо нависед. Нигаред: ба зергурӯҳҳои ба мазмуни мақолаатон монанд (дар поварақи мақолаҳои ВП навишта шудааст).
# Бидонед:мақолаҳои бе манбаъ  нигаред:([[Википедиа:Сарчашмаҳои муътабар]]),  яъне  бе сабти номи мақола дар Вебгоҳи Интернетӣ, ё ин ки – бе иқтибосе аз адабиёт бо таълифи ному насаби муаллиф, номи мақолаи китоб (маҷалла ва диг), дар кадом шаҳр, номи нашриёт, соли нашр, миқдори саҳифаҳои истифодагардида.

[[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 15:27, 7 октябри 2026 (UTC)

== Дар саҳифаи корбар чиро бояд нависед ==
Ба [[Корбар Аноргул Тоҳирзода]]. Лутфан ба саҳифиаи корбарии [[Корбар:Сунатулло Сафарзода]]  диққат диҳед ва чунин маълумотҳоро нисбати номи корбариатон нависед.

Барои унвони корбари Википедияи Тоҷикиро соҳиб шудан, мақолаи мукаммал, ба дастурҳои талаботҳои донишномаи Википедия мувофиқро навиштан лозим аст. Лутфан ба пешниҳодҳои дар саҳифаи баҳс Ба навкорон (1-5) навиштаро хонда, сарфаҳм рафта,  Якчанд мақолаҳои тоҷикиро аввал мутолиа ва барои ёд гирифтан, таҳрири забонӣ кунед. Сипас ба  эҷоди мақола шурӯъ кунед. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 17:35, 12 октябри 2026 (UTC)</text>
      <sha1>o6dzv1v4gjnh4vq5som7jmzgcny0tvo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҳассосияти бисёрхимиявӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334149</id>
    <revision>
      <id>1489149</id>
      <timestamp>2026-10-12T12:51:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taramarlena</username>
        <id>157377</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: == Муқаддима == Ҳассосияти бисёрхимиявӣ (ҲБ; ки қаблан бо номи «ноқабулиятнокии идиопатии муҳити зист» маъруф буд; номҳои дигар: «ноқабулиятнокии идиопатии муҳити зист – ҳассосияти бисёрхимиявӣ» [IEI-MCS], «ноқабулиятнокии химиявӣ» ва «аломатҳои марбут ба омил...</comment>
      <origin>1489149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84112" sha1="1cyjpus3cu8i5vzvq6ggcg9hzsxfanc" xml:space="preserve">== Муқаддима ==
Ҳассосияти бисёрхимиявӣ (ҲБ; ки қаблан бо номи «ноқабулиятнокии идиопатии муҳити зист» маъруф буд; номҳои дигар: «ноқабулиятнокии идиопатии муҳити зист – ҳассосияти бисёрхимиявӣ» [IEI-MCS], «ноқабулиятнокии химиявӣ» ва «аломатҳои марбут ба омилҳои муҳити зист – ҳассосияти бисёрхимиявӣ» [SAEF-MCS]) ҳолатест, ки дар он одамон аломатҳоро пас аз дучоршавӣ бо моддаҳои кимиёвӣ ба қайд мегиранд. Доираи васеи аломатҳо бо ин ҳолат алоқаманд аст ва агентҳои кимиёвӣ одатан дар хонаҳои маъмулӣ, ба монанди атрҳо ё маводи тозакунанда, пайдо мешаванд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Richard J. Brown, Sibylle Petersen, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Comprehensive Model |Sammelwerk=Clinical Psychological Science |Band=5 |Nummer=3 |Datum=2017-05 |ISSN=2167-7026 |DOI=10.1177/2167702617693327 |Seiten=551–567 |Online=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702617693327 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Victor Pitron, Steven Nordin, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic environmental intolerances |Sammelwerk=Encyclopedia of Toxicology (Fourth Edition) |Verlag=Academic Press |Ort=Oxford |Datum=2024-01-01 |ISBN=978-0-323-85434-4 |DOI=10.1016/B978-0-12-824315-2.00595-9 |Seiten=449–462 |Online=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128243152005959 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Аз ин сабаб, шахсоне, ки аз ҲБ ранҷ мекашанд, аксар вақт кӯшиш мекунанд, ки то ҳадди имкон аз ин моддаҳои кимиёвӣ дурӣ ҷӯянд, ки ин метавонад ба паст шудани сифати ҳаёт оварда расонад.

Бояд қайд кард, ки барои ин беморӣ ягон сабаби патофизиологии исботшуда вуҷуд надорад, аммо нишонаҳо воқеӣ ва заифкунандаанд ва онҳо бар асари равандҳои таъйинкунӣ ва носебо ба вуҷуд меоянд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Victor Pitron, Steven Nordin, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic environmental intolerances |Sammelwerk=Encyclopedia of Toxicology (Fourth Edition) |Verlag=Academic Press |Ort=Oxford |Datum=2024-01-01 |ISBN=978-0-323-85434-4 |DOI=10.1016/B978-0-12-824315-2.00595-9 |Seiten=449–462 |Online=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128243152005959 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. 

Ҳассосияти бисёрхимиявӣ ҳамчун ҷузъи истилоҳи васеи «ноқабилии идиопатии муҳити зист», ки бо номи «аломатҳои марбут ба омилҳои муҳити зист» низ маъруф аст, баррасӣ мешавад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Jan Vilis Haanes, Steven Nordin, Lena Hillert, Michael Witthöft, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Omer Van den Bergh |Titel=“Symptoms associated with environmental factors” (SAEF) – Towards a paradigm shift regarding “idiopathic environmental intolerance” and related phenomena |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=131 |Datum=2020-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109955 |Seiten=109955 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919310086 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Шароитҳои дигари зери ин истилоҳ гиперҳассосияти электромагнитӣ ва синдроми бинои беморро дар бар мегиранд. Гумон меравад, ки ноқабилии идиопатии муҳити зист ҳолатҳои махсуси ихтилолҳои аломатҳои соматикӣ/ихтилолҳои функсионалӣ мебошанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Josef Bailer, Michael Witthöft, Fred Rist |Titel=Psychological Predictors of Short- and Medium Term Outcome in Individuals with Idiopathic Environmental Intolerance (IEI) and Individuals with Somatoform Disorders |Sammelwerk=Journal of Toxicology and Environmental Health, Part A |Band=71 |Nummer=11-12 |Datum=2008-06-02 |ISSN=1528-7394 |DOI=10.1080/15287390801985562 |Seiten=766–775 |Online=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15287390801985562 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Thomas Meinertz Dantoft, Steven Nordin, Linus Andersson, Marie Weinreich Petersen, Sine Skovbjerg, Torben Jørgensen |Titel=Multiple chemical sensitivity described in the Danish general population: Cohort characteristics and the importance of screening for functional somatic syndrome comorbidity—The DanFunD study |Sammelwerk=PLOS ONE |Band=16 |Nummer=2 |Datum=2021-02-24 |ISSN=1932-6203 |DOI=10.1371/journal.pone.0246461 |Seiten=e0246461 |Online=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0246461 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Ferenc Köteles, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh, Maj-Helen Nyback, Markku Sainio |Titel=Impact of comorbidity on symptomatology in various types of environmental intolerance in a general Swedish and Finnish adult population |Sammelwerk=Environmental Research |Band=229 |Datum=2023-07 |DOI=10.1016/j.envres.2023.115945 |Seiten=115945 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935123007375 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=M.L. Pall |Titel=Common etiology of posttraumatic stress disorder, fibromyalgia, chronic fatigue syndrome and multiple chemical sensitivity via elevated nitric oxide/peroxynitrite |Sammelwerk=Medical Hypotheses |Band=57 |Nummer=2 |Datum=2001-08 |DOI=10.1054/mehy.2001.1325 |Seiten=139–145 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0306987701913258 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;.

Ҳассосияти бисёрхимиявӣ ба аллергияҳо ё вокунишҳо ба моддаҳои химиявии маъруф ё заҳролуд дахл надорад. Сӯхтагиҳои кимиёвӣ низ ба ин истилоҳ дохил намешаванд.

== Таъриф ==
Ҳассосияти бисёрхимиявӣ дар Таснифи байналмилалии статистикӣ-бемориҳо ва мушкилоти марбут ба саломатӣ&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=World Health Organization |Titel=International statistical classification of diseases and related health problems |Verlag=World Health Organization |Datum=2015-12-31 |ISBN=978-92-4-154916-5 |Online=https://iris.who.int/handle/10665/246208 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;зикр нашудааст. Дар соли 1999 меъёрҳои мувофиқашудаи ҳолат барои ҲБ таҳия шуданд&lt;ref&gt;{{Literatur |Titel=Multiple Chemical Sensitivity: A 1999 Consensus |Sammelwerk=Archives of Environmental Health: An International Journal |Band=54 |Nummer=3 |Datum=1999-05 |ISSN=0003-9896 |DOI=10.1080/00039899909602251 |Seiten=147–149 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00039899909602251 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt; ва баъдтар такмил дода шуданд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Michael Lacour, Thomas Zunder, Klaus Schmidtke, Peter Vaith, Carl Scheidt |Titel=Multiple Chemical Sensitivity Syndrome (MCS) – suggestions for an extension of the US MCS-case definition |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=208 |Nummer=3 |Datum=2005-05 |DOI=10.1016/j.ijheh.2005.01.017 |Seiten=141–151 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1438463905000210 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Ин меъёрҳо чунинанд:

1.       Нишонаҳо ҳангоми дучор шудан ба ҳадди ақал 2 аз 11 бӯйҳои маъмул ва моддаҳои кимиёвии дар ҳаво мавҷудбударо эҳсос карда бошад, ва 

2.       Ҳадди ақал як нишона аз системаи марказии асаб ва ҳадди ақал як нишона аз системаи дигари узвҳо дар посух ба нафаскашӣ бӯйҳо ё моддаҳои кимиёвӣ дар ҳаво, ва 

3.       Гузориш додани тағйироти назаррас дар тарзи ҳаёт ё маҳдудияти функсионалӣ бинобар аломатҳои марбут ба нафаскашӣ кардани моддаҳои кимиёвӣ ва бӯйҳои дар ҳаво мавҷуд, ки бо посухҳои «ҳа» муайян карда мешаванд: 

A)  Aломатҳо ба интихоби маҳсулоти гигиенаи шахсӣ, маҳсулоти тозакунӣ дар хона ва/ё интихоби маконҳое, ки ман дар он хариди рӯзмарра мекунам, таъсир расонидаанд, ва ё 

B)  Aломатҳо ба тарзи ҳаёти иҷтимоии ман таъсири манфӣ расонидаанд (яъне имконияти истифодаи нақлиёти ҷамъиятӣ, хӯрдан дар тарабхонаҳо, рафтан ба кино/театр, иштирок дар вохӯриҳо/чорабиниҳои иҷтимоиро маҳдуд кардаанд) ё 

C)  Aломатҳо ба шароити кории ман таъсири манфӣ расонидаанд (яъне маҷбур шудаам муддате ба рухсатии беморӣ бароям, таҳсил/кори худро қатъ кунам, натавонистам дар вазифаи худ бимонам ё таҳсилро ба анҷом расонам).

Сковбйерг ва ҳамкоронаш системаи дигари маъруфи муайянсозии ҳолат бо се меъёрро истифода карданд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Sine Skovbjerg, Robert Zachariae, Alice Rasmussen, Jeanne Duus Johansen, Jesper Elberling |Titel=Attention to bodily sensations and symptom perception in individuals with idiopathic environmental intolerance |Sammelwerk=Environmental Health and Preventive Medicine |Band=15 |Nummer=3 |Datum=2010-05 |ISSN=1342-078X |DOI=10.1007/s12199-009-0120-y |Seiten=141–150 |Online=http://link.springer.com/10.1007/s12199-009-0120-y |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;:

1)  Шумора ва шиддати 20 нишона, ки бо бӯйҳои муҳити зист алоқаманданд (''Эзоҳ'': баъзан ин меъёр боз ҳам ба нишонаҳои маркази асаб ва нишонаҳои луобпардаҳо тақсим мешавад)

2)  Шумораи бӯйҳои муҳити зист, ки симптомҳоро ба вуҷуд меоранд

3)  Оқибатҳои иҷтимоӣ (яъне худдорӣ кардан аз фаъолиятҳои иҷтимоӣ, даъвати меҳмонон, сафар ба таътил ва ғайра)

== Эпидемиология ==
Пайдоиши тахминии ҳассосияти бисёркимиёвӣ ба таърифи ҳолат, аҳолии омӯхташуда ва кишвари муайянкунандаи он вобастагии қавӣ дорад. Масалан, бо истифода аз худидоракунии ҲБ, пайдоиши нуқтаӣ дар Шветсия 12,2% ва дар Финляндия 15,2% буд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Kirsi Karvala, Markku Sainio, Eva Palmquist, Maj-Helen Nyback, Steven Nordin |Titel=Prevalence of various environmental intolerances in a Swedish and Finnish general population |Sammelwerk=Environmental Research |Band=161 |Datum=2018-02 |DOI=10.1016/j.envres.2017.11.014 |Seiten=220–228 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S001393511731263X |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Вақте ки ташхисҳо аз ҷониби духтурон гузошта мешуданд, ин нишондиҳандаҳо мутаносибан 3,3% ва 4,8% буданд. Дар Ҷопон, ин паҳншавӣ бар асоси меъёрҳои Сковбйерг 7,5% буд. Як таҳқиқоти олмонӣ бо истифода аз маълумоти худгузоришӣ оид ба реаксияҳои шадид ба моддаҳои кимиёвӣ паҳншавиро 2,1% муайян кард&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Michael Witthöft, Anne-Kathrin Bräscher, Josef Bailer, Steven Nordin |Titel=Prevalence of self-reported sensitivities to various environmental factors in Germany, Sweden, and Finland based on multiple classification criteria |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=201 |Datum=2026-02 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2025.112495 |Seiten=112495 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399925004593 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;.

Гуфта шудааст, ки паҳншавии ҳассосияти бисёршакли кимиёвӣ ба пайдоиш ва муҳокимаҳои маъмулӣ дар бораи омилҳои муҳити зист алоқаманд аст&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Winnie Winters, Stephan Devriese, Ilse Van Diest, Benoit Nemery, Hendrik Veulemans, Paul Eelen, Karel Van de Woestijne, Omer Van den Bergh |Titel=Media Warnings About Environmental Pollution Facilitate the Acquisition of Symptoms in Response to Chemical Substances: |Sammelwerk=Psychosomatic Medicine |Band=65 |Nummer=3 |Datum=2003-05 |ISSN=0033-3174 |DOI=10.1097/01.PSY.0000041468.75064.BE |Seiten=332–338 |Online=https://www.ovid.com/00006842-200305000-00002 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Ин метавонад аз он бошад, ки моддаҳои кимиёвӣ, бахусус синтетикӣ, асосан ҳамчун манфӣ ва омилҳои хатар барои саломатии инсон дида мешаванд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Rita Saleh, Angela Bearth, Michael Siegrist |Titel=“Chemophobia” Today: Consumers’ Knowledge and Perceptions of Chemicals |Sammelwerk=Risk Analysis |Band=39 |Nummer=12 |Datum=2019-12 |ISSN=0272-4332 |DOI=10.1111/risa.13375 |Seiten=2668–2682 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/risa.13375 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Аз ин рӯ, ҳодисаҳои нашршуда бо моддаҳои заҳролуд метавонанд боз ҳам эҳтиёти умумии мардумро нисбат ба моддаҳои кимиёвӣ афзоиш диҳанд. Масалан, фавран пас аз заҳролудшавии ду собиқ афсари истихбароти Русия дар Лондон ва Солсбери (Александр Литвиненко бо полоний дар соли 2006, Сергей ва Юлия Скрипал бо агенти асабии «Новичок» дар соли 2018) хатари эҳтимолӣ бештар дарк шуда, мардум аз нӯшидани об ва сафар ба Солсбери худдорӣ карданд, гарчанде ки ин ҳодисаҳо ҳадафманд буданд, на тасодуфӣ&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=G James Rubin, Lisa Page, Oliver Morgan, Richard J Pinder, Paul Riley, Stephani Hatch, Helen Maguire, Mike Catchpole, John Simpson, Simon Wessely |Titel=Public information needs after the poisoning of Alexander Litvinenko with polonium-210 in London: cross sectional telephone survey and qualitative analysis |Sammelwerk=BMJ |Band=335 |Nummer=7630 |Datum=2007-12-01 |ISSN=0959-8138 |DOI=10.1136/bmj.39367.455243.BE |Seiten=1143 |Online=https://www.bmj.com/lookup/doi/10.1136/bmj.39367.455243.BE |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=G James Rubin, Rebecca Webster, Richard Amlot, Holly Carter, Dale Weston, Simon Wessely |Titel=Public responses to the Salisbury Novichok incident: a cross-sectional survey of anxiety, anger, uncertainty, perceived risk and avoidance behaviour in the local community |Sammelwerk=BMJ Open |Band=10 |Nummer=9 |Datum=2020-09 |ISSN=2044-6055 |DOI=10.1136/bmjopen-2019-036071 |Seiten=e036071 |Online=https://bmjopen.bmj.com/lookup/doi/10.1136/bmjopen-2019-036071 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Як баррасии охирини чандин ҳодисаҳои тарсноки саломатӣ, ки дар ВАО паҳн шудаанд, ҳамоҳангии шабеҳро нишон медиҳад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Kate MacKrill, Michael Witthöft, Simon Wessely, Keith J. Petrie |Titel=Health scares: Tracing their nature, growth and spread |Sammelwerk=Clinical Psychology in Europe |Band=5 |Nummer=4 |Datum=2023-12-22 |ISSN=2625-3410 |DOI=10.32872/cpe.12209 |Online=https://cpe.psychopen.eu/index.php/cpe/article/view/12209 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Ин саволҳоро ба миён меорад, ки чӣ гуна бояд ВАО дар бораи рӯйдодҳои экологӣ ё технологияҳои муосир ва афзалиятҳо ва нуқсонҳои онҳо аз нуқтаи назари ахлоқӣ гузориш диҳанд, бе он ки таҳдидҳои эҳтимолии саломатиро ба вуҷуд оранд.

Танҳо чанд тадқиқот пешгӯии сенситивии бисёрхимиявӣ (ҲБ)-ро ҳангоми бе табобат мондан баррасӣ кардаанд. Аксари одамон бо ҲБ пас аз 32 моҳ ҳанӯз сиҳат нашуда буданд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Josef Bailer, Michael Witthöft, Fred Rist |Titel=Psychological Predictors of Short- and Medium Term Outcome in Individuals with Idiopathic Environmental Intolerance (IEI) and Individuals with Somatoform Disorders |Sammelwerk=Journal of Toxicology and Environmental Health, Part A |Band=71 |Nummer=11-12 |Datum=2008-06-02 |ISSN=1528-7394 |DOI=10.1080/15287390801985562 |Seiten=766–775 |Online=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15287390801985562 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Як тадқиқот таҳаммулнопазирии муҳити зисти идиопатикӣ, истилоҳи умумие, ки ҲБ ба он дохил мешавад, омӯхт ва натиҷаҳои умедбахш дошт – беш аз нисфи ин беморон пас аз 6 сол сиҳат шуданд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Eva Palmquist |Titel=Environmental intolerance : psychological risk and health factors |Verlag=Umeå universitet |Datum=2017 |Online=https://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:umu:diva-130289 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;.

== Нишонаҳо, аломатҳо ва хусусиятҳо ==
Нишонаҳои маъмулӣ дар ҲБ сардард, нафаскашии душвор, мушкилоти хоб, ҳамлаҳои паникӣ, чархзании сар, мушкилоти тамаркуз, хастагӣ, хоболудӣ ва нишонаҳо аз чашм, бинӣ, синусҳо, даҳон, гулӯ ва шуш мебошанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Sine Skovbjerg, Robert Zachariae, Alice Rasmussen, Jeanne Duus Johansen, Jesper Elberling |Titel=Attention to bodily sensations and symptom perception in individuals with idiopathic environmental intolerance |Sammelwerk=Environmental Health and Preventive Medicine |Band=15 |Nummer=3 |Datum=2010-05 |ISSN=1342-078X |DOI=10.1007/s12199-009-0120-y |Seiten=141–150 |Online=http://link.springer.com/10.1007/s12199-009-0120-y |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Susanne Hempel, Diana Zhang, Karen A Robinson, Sachi Yagyu, Jeremy Miles, Aneesa Motala, Danica Tolentino, Omid Akbari, Margie Danz, Jill Johnston |Titel=Multiple chemical sensitivity (MCS) validity, prevalence, tools and interventions: systematic review protocol |Sammelwerk=BMJ Open |Band=15 |Nummer=5 |Datum=2025-05 |ISSN=2044-6055 |DOI=10.1136/bmjopen-2024-088136 |Seiten=e088136 |Online=https://bmjopen.bmj.com/lookup/doi/10.1136/bmjopen-2024-088136 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Манбаъҳои маъмули бӯй, ки бо ин аломатҳо алоқаманданд, инҳоро дар бар мегиранд: маҳсулоти тозакунӣ, атрҳо, мебели нав, рафъи лаки нохун, маҳсулоти хушбӯй, коғазҳо ё маҷаллаҳои навчопшуда, дуди мошинҳо, қатар ё асфалти тар, пластикаи нарм ё резин, дуди пухтупаз ё дуди оташдони чӯб ва таҷҳизоти нави барқӣ&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Sine Skovbjerg, Robert Zachariae, Alice Rasmussen, Jeanne Duus Johansen, Jesper Elberling |Titel=Attention to bodily sensations and symptom perception in individuals with idiopathic environmental intolerance |Sammelwerk=Environmental Health and Preventive Medicine |Band=15 |Nummer=3 |Datum=2010-05 |ISSN=1342-078X |DOI=10.1007/s12199-009-0120-y |Seiten=141–150 |Online=http://link.springer.com/10.1007/s12199-009-0120-y |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Anna-Sara Claeson, Eva Palmquist, Steven Nordin |Titel=Physical and chemical trigger factors in environmental intolerance |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=221 |Nummer=3 |Datum=2018-04 |DOI=10.1016/j.ijheh.2018.02.009 |Seiten=586–592 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1438463917306442 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. 

Илова бар ин, хусусиятҳои шизотипалӣ, тафаккури ҷодуӣ ва ҷаббият бо ҳассосияти бисёрхимиявӣ алоқаманданд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=M.J. Speck, M. Witthöft |Titel=Symptoms of Idiopathic Environmental Intolerance associated with chemicals (IEI-C) are positively associated with perceptual anomalies |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=157 |Datum=2022-06 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2022.110808 |Seiten=110808 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399922000939 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Michael Witthöft, Fred Rist, Josef Bailer |Titel=Evidence for a Specific Link Between the Personality Trait of Absorption and Idiopathic Environmental Intolerance |Sammelwerk=Journal of Toxicology and Environmental Health, Part A |Band=71 |Nummer=11-12 |Datum=2008-06-02 |ISSN=1528-7394 |DOI=10.1080/15287390801985687 |Seiten=795–802 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/15287390801985687 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. 

Аллергияҳо, астма, ҳассосиятҳои ғизоӣ ва ихтилоли нишонаҳои соматикӣ аксар вақт ҳамзамон (коморбид) бо ҳассосияти бисёрхимиявӣ ба назар мерасанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Thomas Meinertz Dantoft, Steven Nordin, Linus Andersson, Marie Weinreich Petersen, Sine Skovbjerg, Torben Jørgensen |Titel=Multiple chemical sensitivity described in the Danish general population: Cohort characteristics and the importance of screening for functional somatic syndrome comorbidity—The DanFunD study |Sammelwerk=PLOS ONE |Band=16 |Nummer=2 |Datum=2021-02-24 |ISSN=1932-6203 |DOI=10.1371/journal.pone.0246461 |Seiten=e0246461 |Online=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0246461 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Elena Aguilar-Aguilar, Helena Marcos-Pasero, Rocío de la Iglesia, Isabel Espinosa-Salinas, Ana Ramírez de Molina, Guillermo Reglero, Viviana Loria-Kohen |Titel=Characteristics and determinants of dietary intake and physical activity in a group of patients with multiple chemical sensitivity |Sammelwerk=Endocrinología, Diabetes y Nutrición (English ed.) |Band=65 |Nummer=10 |Datum=2018-12 |DOI=10.1016/j.endien.2018.11.007 |Seiten=564–570 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2530018018301574 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Anna-Sara Claeson, Hanna Andersson, Fredrik Wikdahl, Maj-Helen Nyback, Steven Nordin |Titel=Comorbidity of Airway Inflammatory Diseases in Chemical and Building-Related Intolerance |Sammelwerk=Journal of Occupational &amp; Environmental Medicine |Band=60 |Nummer=4 |Datum=2018-04 |ISSN=1076-2752 |DOI=10.1097/JOM.0000000000001249 |Seiten=295–300 |Online=https://journals.lww.com/00043764-201804000-00001 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Nina Lind, Anna Söderholm, Eva Palmquist, Linus Andersson, Eva Millqvist, Steven Nordin |Titel=Comorbidity and Multimorbidity of Asthma and Allergy and Intolerance to Chemicals and Certain Buildings |Sammelwerk=Journal of Occupational &amp; Environmental Medicine |Band=59 |Nummer=1 |Datum=2017-01 |ISSN=1076-2752 |DOI=10.1097/JOM.0000000000000930 |Seiten=80–84 |Online=https://journals.lww.com/00043764-201701000-00013 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Коморбидҳои дигар гиперҳассосияти электромагнитӣ ва ҳассосияти садо мебошанд, ки ду намуди дигари номутобиқатии муҳити зист мебошанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Dominique Belpomme, Philippe Irigaray |Titel=Electrohypersensitivity as a Newly Identified and Characterized Neurologic Pathological Disorder: How to Diagnose, Treat, and Prevent It |Sammelwerk=International Journal of Molecular Sciences |Band=21 |Nummer=6 |Datum=2020-03-11 |ISSN=1422-0067 |DOI=10.3390/ijms21061915 |Seiten=1915 |Online=https://www.mdpi.com/1422-0067/21/6/1915 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Gregory Neely, David Olsson, Monica Sandström |Titel=Odor and Noise Intolerance in Persons with Self-Reported Electromagnetic Hypersensitivity |Sammelwerk=International Journal of Environmental Research and Public Health |Band=11 |Nummer=9 |Datum=2014-08-27 |ISSN=1660-4601 |DOI=10.3390/ijerph110908794 |Seiten=8794–8805 |Online=https://www.mdpi.com/1660-4601/11/9/8794 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Eva Palmquist, Anna-Sara Claeson, Gregory Neely, Berndt Stenberg, Steven Nordin |Titel=Overlap in prevalence between various types of environmental intolerance |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=217 |Nummer=4-5 |Datum=2014-04 |DOI=10.1016/j.ijheh.2013.08.005 |Seiten=427–434 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S143846391300117X |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Andrea Viziano, Alessandro Micarelli, Marco Alessandrini |Titel=Noise sensitivity and hyperacusis in patients affected by multiple chemical sensitivity |Sammelwerk=International Archives of Occupational and Environmental Health |Band=90 |Nummer=2 |Datum=2017-02 |ISSN=0340-0131 |DOI=10.1007/s00420-016-1185-8 |Seiten=189–196 |Online=http://link.springer.com/10.1007/s00420-016-1185-8 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Germany) Workshop on Multiple Chemical Sensitivities (1996: Berlin, World Health Organization Programme for the Promotion of Chemical Safety, International Programme for Chemical Safety |Titel=Report of the Workshop on Multiple Chemical Sensitivities (MCS), Berlin, Germany, 21-23 February 1996 |Verlag=World Health Organization |Datum=1996-12-31 |Online=https://iris.who.int/handle/10665/63109 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;

Доштани ҲБ бо холҳои баландтари нишонаҳо, ташвиши баландтар, тамаркуз ба эҳсосоти автономӣ ва нисбатдиҳии бештари нишонаҳои соматикӣ алоқаманд аст&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Josef Bailer, Michael Witthöft, Christine Paul, Christiane Bayerl, Fred Rist |Titel=Evidence for Overlap Between Idiopathic Environmental Intolerance and Somatoform Disorders: |Sammelwerk=Psychosomatic Medicine |Band=67 |Nummer=6 |Datum=2005-11 |ISSN=0033-3174 |DOI=10.1097/01.psy.0000174170.66109.b7 |Seiten=921–929 |Online=https://www.ovid.com/00006842-200511000-00013 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;, гарчанде маълум нест, ки оё ин натиҷаи ҲБ аст, ё як ҳамбастагӣ, ё омилест сабабӣ. Илова бар ин, таъсири баланди он ба сифати ҳаёт гузориш шудааст&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Laura Driesen, Robert Patton, Mary John |Titel=The impact of multiple chemical sensitivity on people's social and occupational functioning; a systematic review of qualitative research studies |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=132 |Datum=2020-05 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109964 |Seiten=109964 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919309766 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson |Titel=Of the World But Not in It: Barriers to Community Access and Education for Persons With Environmental Sensitivities |Sammelwerk=Health Care for Women International |Band=31 |Nummer=1 |Datum=2009-12-15 |ISSN=0739-9332 |DOI=10.1080/07399330903042823 |Seiten=3–16 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/07399330903042823 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson, Valerie M Vogel |Titel=Sickness‐related dysfunction in persons with self‐reported multiple chemical sensitivity at four levels of severity |Sammelwerk=Journal of Clinical Nursing |Band=18 |Nummer=1 |Datum=2009-01 |ISSN=0962-1067 |DOI=10.1111/j.1365-2702.2008.02439.x |Seiten=72–81 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2702.2008.02439.x |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Ин пастшавии сифати ҳаёт ҳам ба таҷрибаи нишонаҳо ва ҳам ба чораҳое, ки одамон барои сабук кардани онҳо меандешанд (масалан, худдорӣ кардан аз ҷойҳои маъмулӣ, ки дар он ҷо моддаҳои кимиёвӣ метавонанд мавҷуд бошанд, ба монанди дорухонаҳо, рафи маҳсулоти тозакунӣ дар супермаркет, мағозаҳои косметикӣ ва ғайра), марбут аст. Ин ба натиҷаҳо таъсир мерасонад, масалан, ҳузур дар кор/мактаб, сафар кардан, интихоби мебел ва ороиши хона, интихоби ҳоббиҳо, интихоби маҳсулоти нигоҳубини шахсӣ&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Sachiko Hojo, Kou Sakabe, Satoshi Ishikawa, Mikio Miyata, Hiroaki Kumano |Titel=Evaluation of subjective symptoms of Japanese patients with multiple chemical sensitivity using QEESI© |Sammelwerk=Environmental Health and Preventive Medicine |Band=14 |Nummer=5 |Datum=2009-09 |ISSN=1342-078X |DOI=10.1007/s12199-009-0095-8 |Seiten=267–275 |Online=http://link.springer.com/10.1007/s12199-009-0095-8 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. 

== Моделҳои шарҳдиҳӣ/Сабабҳо: ==
Ҳеҷ гуна далели илмии боэътимод вуҷуд надорад, ки таъсири кимиёвиҳое, ки дар ҳассосияти бисёр кимиёвӣ гумонбар мешаванд, дар дозаҳои паст ва ҳаррӯза нишонаҳоро, аз ҷумла нишонаҳои гузоришшуда дар ҳассосияти бисёр кимиёвӣ, ба вуҷуд меорад. Ҳарчанд баъзе муаллифон роҳҳои токсикологиро пешниҳод кардаанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=John Molot, Margaret Sears, Hymie Anisman |Titel=Multiple chemical sensitivity: It's time to catch up to the science |Sammelwerk=Neuroscience &amp; Biobehavioral Reviews |Band=151 |Datum=2023-08 |DOI=10.1016/j.neubiorev.2023.105227 |Seiten=105227 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0149763423001963 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Martin L Pall |Titel=Elevated nitric oxide/peroxynitrite theory of multiple chemical sensitivity: central role of N-methyl-D-aspartate receptors in the sensitivity mechanism. |Sammelwerk=Environmental Health Perspectives |Band=111 |Nummer=12 |Datum=2003-09-01 |ISSN=0091-6765 |DOI=10.1289/ehp.5935 |Seiten=1461–1464 |Online=https://pubs.acs.org/evhpaz/article-lookup/doi/10.1289/ehp.5935 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;, онҳо рад шудаанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Thomas Meinertz Dantoft, Sine Skovbjerg, Linus Andersson, Anna-Sara Claeson, Nina Lind, Steven Nordin, Susanne Brix |Titel=Inflammatory Mediator Profiling of n-butanol Exposed Upper Airways in Individuals with Multiple Chemical Sensitivity |Sammelwerk=PLOS ONE |Band=10 |Nummer=11 |Datum=2015-11-23 |ISSN=1932-6203 |DOI=10.1371/journal.pone.0143534 |Seiten=e0143534 |Online=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0143534 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Ferenc Gábor Köteles, Steven Nordin, Jan Vilis Haanes, Lena Hillert, Damien Léger, Cédric Lemogne, Renáta Szemerszky, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh |Titel=Multiple Chemical Sensitivity: Catching up to what kind of science? |Sammelwerk=Neuroscience &amp; Biobehavioral Reviews |Band=157 |Datum=2024-02 |DOI=10.1016/j.neubiorev.2023.105524 |Seiten=105524 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0149763423004931 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Ҳамин тавр, тадқиқоти генетикӣ ҳеҷ тафовуте дар ифодаи генҳо ҳангоми таъсири кимиёвӣ байни шахсони гирифтори ҲБ ва онҳое, ки гирифтор нестанд, нишон надоданд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Thomas M Dantoft, Sine Skovbjerg, Linus Andersson, Anna-Sara Claeson, Kaare Engkilde, Nina Lind, Steven Nordin, Lars I Hellgren |Titel=Gene expression profiling in persons with multiple chemical sensitivity before and after a controlled n-butanol exposure session |Sammelwerk=BMJ Open |Band=7 |Nummer=2 |Datum=2017-02 |ISSN=2044-6055 |DOI=10.1136/bmjopen-2016-013879 |Seiten=e013879 |Online=https://bmjopen.bmj.com/lookup/doi/10.1136/bmjopen-2016-013879 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;.

Умуман, тавсия дода мешавад, ки ҳассосияти бисёрхимиявиро аз нуқтаи назари биоспихосоциалӣ баррасӣ кунанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=George L. Engel |Titel=The Need for a New Medical Model: A Challenge for Biomedicine |Sammelwerk=Science |Band=196 |Nummer=4286 |Datum=1977-04-08 |ISSN=0036-8075 |DOI=10.1126/science.847460 |Seiten=129–136 |Online=https://www.science.org/doi/10.1126/science.847460 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Ин маънои онро дорад, ки омилҳои биологӣ (масалан, синну сол, ҷинс, таърихи тиббӣ), равонӣ (масалан, невротизм, осонии таъсирпазирӣ), иҷтимоӣ (масалан, доштани дастгирии иҷтимоӣ, нақшҳои гендерӣ) ва ҳатто муҳити зист (атроф будан бо дастгоҳҳои барқӣ) дар ин ихтилол нақш доранд.

Мушаххастар, маъмултарин модели сабабии ҳассосияти бисёрхимиявӣ модели коркарди пешгӯӣ (predictive processing model) мебошад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Karl Friston |Titel=The free-energy principle: a unified brain theory? |Sammelwerk=Nature Reviews Neuroscience |Band=11 |Nummer=2 |Datum=2010-02 |ISSN=1471-003X |DOI=10.1038/nrn2787 |Seiten=127–138 |Online=https://www.nature.com/articles/nrn2787 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Ин модел тахмин мезанад, ки дарки аломатҳо натиҷаи пешгӯиҳои пешакӣ (яъне интизориҳо, посухҳои омӯхташуда, донишҳои пешина, алоқамандӣ ва нишонаҳои эҳсосӣ) ва бозхӯнди ҳассосӣ аз бадан мебошад. Пешгӯиҳои пешакӣ ва бозхӯнди ҳассосӣ ҳамеша дар мувозинат нестанд ва метавонанд аз ҳам ҷудо шаванд, ки ин ба хатогиҳои пешгӯӣ оварда мерасонад, ки дар онҳо аломатҳо дар мағз ташаккул ёфта ва эҳсос мешаванд, гарчанде посухҳои физиологии объективӣ вуҷуд надоранд. Ин махсусан вақте эҳтимол дорад, ки пешгӯиҳои қавӣ вуҷуд доранд, аммо сигналҳои физиологӣ норавшан мебошанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles |Titel=Vague sensations. About the background and consequences of discordance between actual and perceived physiological changes |Sammelwerk=Clinical Psychology Review |Band=108 |Datum=2024-03 |DOI=10.1016/j.cpr.2024.102382 |Seiten=102382 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0272735824000035 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Ин модел бо муваффақият барои ҳассосияти бисёрхимиявӣ татбиқ шудааст&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Richard J. Brown, Sibylle Petersen, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Comprehensive Model |Sammelwerk=Clinical Psychological Science |Band=5 |Nummer=3 |Datum=2017-05 |ISSN=2167-7026 |DOI=10.1177/2167702617693327 |Seiten=551–567 |Online=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702617693327 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;.

Мувофиқи модели коркарди пешгӯӣкунанда, дарки сабабӣ ҷузъи калидии ҲБ мебошад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=F. Köteles, P. Babulka |Titel=Role of expectations and pleasantness of essential oils in their acute effects |Sammelwerk=Acta Physiologica Hungarica |Band=101 |Nummer=3 |Datum=2014-09 |ISSN=0231-424X |DOI=10.1556/APhysiol.101.2014.3.8 |Seiten=329–340 |Online=https://akjournals.com/doi/10.1556/aphysiol.101.2014.3.8 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Steven Nordin |Titel=Do somatic symptom distress and attribution predict symptoms associated with environmental factors? |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=179 |Datum=2024-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2024.111637 |Seiten=111637 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399924000497 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Roger Persson, Frida Carlsson Eek, Kai öSterberg, Palle øRbæK, BjöRn Karlson |Titel=A two‐week monitoring of self‐reported arousal, worry and attribution among persons with annoyance attributed to electrical equipment and smells |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=49 |Nummer=4 |Datum=2008-08 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/j.1467-9450.2008.00660.x |Seiten=345–356 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-9450.2008.00660.x |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Luc Watrin, Steven Nordin, Renáta Szemerszky, Oliver Wilhelm, Michael Witthöft, Ferenc Köteles |Titel=Psychological models of development of idiopathic environmental intolerances: Evidence from longitudinal population-based data |Sammelwerk=Environmental Research |Band=204 |Datum=2022-03 |DOI=10.1016/j.envres.2021.111774 |Seiten=111774 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935121010689 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Ин дарки сабабӣ ду ҷанбаи муҳим дорад: атрибутсия ва носебо. Дар ин ҷо атрибутсия маънои онро дорад, ки шахсоне, ки ба якчанд моддаи кимиёвӣ ҳассосанд, моддаҳои кимиёвии маиширо ҳамчун сабаби аломатҳояшон мешиносанд. Ин аксар вақт ретроспективӣ аст: одамон метавонанд таҷрибаҳои гузаштаи худро бо ин аломат баррасӣ карда, робитаҳоро бо таъсири моддаҳои кимиёвӣ пайдо кунанд.  Шоҳиди таҷрибавӣ нишон медиҳад, ки дар иштирокчиёни солим аломатҳои монанди ҲБ метавонанд ба вуҷуд оянд, агар онҳо боварӣ дошта бошанд, ки ин аломатҳо аз моддаҳои кимиёвие сарчашма мегиранд, ки ба онҳо таъсир расонидаанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Winnie Winters, Stephan Devriese, Ilse Van Diest, Benoit Nemery, Hendrik Veulemans, Paul Eelen, Karel Van de Woestijne, Omer Van den Bergh |Titel=Media Warnings About Environmental Pollution Facilitate the Acquisition of Symptoms in Response to Chemical Substances: |Sammelwerk=Psychosomatic Medicine |Band=65 |Nummer=3 |Datum=2003-05 |ISSN=0033-3174 |DOI=10.1097/01.PSY.0000041468.75064.BE |Seiten=332–338 |Online=https://www.ovid.com/00006842-200305000-00002 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Kris Stegen, Karel P. Van de Woestijne |Titel=Memory effects on symptom reporting in a respiratory learning paradigm. |Sammelwerk=Health Psychology |Band=17 |Nummer=3 |Datum=1998 |ISSN=0278-6133 |DOI=10.1037//0278-6133.17.3.241 |Seiten=241–248 |Online=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0278-6133.17.3.241 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=O Van den Bergh, K Stegen, I Van Diest, C Raes, P Stulens, P Eelen, H Veulemans, K P Van de Woestijne, B Nemery |Titel=Acquisition and extinction of somatic symptoms in response to odours: a Pavlovian paradigm relevant to multiple chemical sensitivity. |Sammelwerk=Occupational and Environmental Medicine |Band=56 |Nummer=5 |Datum=1999-05 |ISSN=1351-0711 |DOI=10.1136/oem.56.5.295 |Seiten=295–301 |Online=https://oem.bmj.com/lookup/doi/10.1136/oem.56.5.295 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Носебо маънои онро дорад, ки таъсири манфии омилҳои муҳити зист интизор меравад ва бинобар ин эҳсос мешавад, гарчанде дар бадан ягон тағйироти патофизиологӣ вуҷуд надорад. Ҳамин қисми дарки сабабӣ ба нишонаҳои ҳозира ва оянда таъсир мерасонад. Ин бо якчанд парадигмаи қалбакӣ (sham-exposure) собит шудааст, ки дар онҳо шахсоне, ки ба якчанд моддаи кимиёвӣ ҳассос буданд, ҳангоми фикр кардан, ки ба омилҳои муҳити зист дучор шудаанд, дар ҳоле ки дар асл чунин набуд, бори нишонаҳояшонро афзуда ҳисоб карданд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Jayati Das-Munshi, G. James Rubin, Simon Wessely |Titel=Multiple chemical sensitivities: A systematic review of provocation studies |Sammelwerk=Journal of Allergy and Clinical Immunology |Band=118 |Nummer=6 |Datum=2006-12 |DOI=10.1016/j.jaci.2006.07.046 |Seiten=1257–1264 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0091674906016964 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Таъсири носебо низ дар байни аҳолии умумӣ маъмул аст.

Баъзе мутахассисон байни се намуди омилҳои марбут ба беморӣ фарқ мегузоранд: омилҳои пешгиранда, омилҳои барангезанда ва омилҳои идомадиҳанда.

*   Омилҳои мусоидкунанда. Ин хусусиятҳо ва омилҳое мебошанд, ки шахсро ба беморӣ ҳассостар мегардонанд. Занона будан ва синни миёна то пирӣ аксар вақт ҳамчун омилҳои хатар барои рушди ҲБ гузориш дода мешаванд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Kenichi Azuma, Iwao Uchiyama, Takahiko Katoh, Hiromitsu Ogata, Keiichi Arashidani, Naoki Kunugita |Titel=Prevalence and Characteristics of Chemical Intolerance: A Japanese Population-Based Study |Sammelwerk=Archives of Environmental &amp; Occupational Health |Band=70 |Nummer=6 |Datum=2015-11-02 |ISSN=1933-8244 |DOI=10.1080/19338244.2014.926855 |Seiten=341–353 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/19338244.2014.926855 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=F. Carlsson, B. Karlson, P. Ørbæk, K Österberg, P.-O. Östergren |Titel=Prevalence of annoyance attributed to electrical equipment and smells in a Swedish population, and relationship with subjective health and daily functioning |Sammelwerk=Public Health |Band=119 |Nummer=7 |Datum=2005-07 |DOI=10.1016/j.puhe.2004.07.011 |Seiten=568–577 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S003335060400229X |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Xi Lu, Sachiko Hojo, Atsushi Mizukoshi, Takahiko Katoh |Titel=Prevalence and correlation of multiple chemical sensitivity and electromagnetic hypersensitivity with age, sex, and depression in the Japanese population: a retrospective study |Sammelwerk=BMC Public Health |Band=23 |Nummer=1 |Datum=2023-06-21 |ISSN=1471-2458 |DOI=10.1186/s12889-023-16152-2 |Online=https://bmcpublichealth.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12889-023-16152-2 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Kirsi Karvala, Maj-Helen Nyback, Markku Sainio |Titel=Prevalence of environmental annoyance in a Swedish and Finnish general population: Impact of everyday exposures on affect and behavior |Sammelwerk=Journal of Environmental Psychology |Band=56 |Datum=2018-04 |DOI=10.1016/j.jenvp.2018.03.004 |Seiten=84–90 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S027249441830210X |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;, инчунин доштани нишонаҳои ҷисмонӣ&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Steven Nordin |Titel=Do somatic symptom distress and attribution predict symptoms associated with environmental factors? |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=179 |Datum=2024-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2024.111637 |Seiten=111637 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399924000497 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Kenichi Azuma, Iwao Uchiyama, Takahiko Katoh, Hiromitsu Ogata, Keiichi Arashidani, Naoki Kunugita |Titel=Prevalence and Characteristics of Chemical Intolerance: A Japanese Population-Based Study |Sammelwerk=Archives of Environmental &amp; Occupational Health |Band=70 |Nummer=6 |Datum=2015-11-02 |ISSN=1933-8244 |DOI=10.1080/19338244.2014.926855 |Seiten=341–353 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/19338244.2014.926855 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Аллергия доштани ва истеъмоли зиёди спирт дар як тадқиқот ҳассосияти бисёрхимиявиро пешгӯӣ кардааст&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Marja Heinonen-Guzejev, Markku Koskenvuo, Helena Mussalo-Rauhamaa, HeikkiS Vuorinen, Jaakko Kaprio, Kauko Heikkilä |Titel=Noise sensitivity and multiple chemical sensitivity scales: Properties in a population based epidemiological study |Sammelwerk=Noise and Health |Band=14 |Nummer=60 |Datum=2012 |ISSN=1463-1741 |DOI=10.4103/1463-1741.102956 |Seiten=215 |Online=http://www.noiseandhealth.org/text.asp?2012/14/60/215/102956 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Як таҳқиқоти дигар нишон дод, ки хастагӣ, ҳолати рӯҳии паст, псориаз, аллергияи ғизоӣ ва дерматити атопикӣ бо ҲБ алоқаманданд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Kenichi Azuma, Iwao Uchiyama, Takahiko Katoh, Hiromitsu Ogata, Keiichi Arashidani, Naoki Kunugita |Titel=Prevalence and Characteristics of Chemical Intolerance: A Japanese Population-Based Study |Sammelwerk=Archives of Environmental &amp; Occupational Health |Band=70 |Nummer=6 |Datum=2015-11-02 |ISSN=1933-8244 |DOI=10.1080/19338244.2014.926855 |Seiten=341–353 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/19338244.2014.926855 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Муносибатҳо нисбат ба моддаҳо, ки дар оила ё муҳити фарҳангии шахс вуҷуд доранд, низ метавонанд нақш дошта бошанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Anett Freyler, Gyöngyi Kökönyei, György Bárdos |Titel=Family background of modern health worries, somatosensory amplification, and health anxiety: A questionnaire study |Sammelwerk=Journal of Health Psychology |Band=20 |Nummer=12 |Datum=2015-12 |ISSN=1359-1053 |DOI=10.1177/1359105313516661 |Seiten=1549–1557 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1359105313516661 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Gabriel Olaru, Oliver Wilhelm, Steven Nordin, Michael Witthöft, Ferenc Köteles |Titel=Modern health worries: Deriving two measurement invariant short scales for cross-cultural research with Ant Colony Optimization |Sammelwerk=PLOS ONE |Band=14 |Nummer=2 |Datum=2019-02-07 |ISSN=1932-6203 |DOI=10.1371/journal.pone.0211819 |Seiten=e0211819 |Online=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0211819 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Ҳолати манфӣ омилест, ки пешбаркунанда, барангезанда ва идомадиҳанда мебошад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Sine Skovbjerg, Karl Bang Christensen, Jeanette Frost Ebstrup, Allan Linneberg, Robert Zachariae, Jesper Elberling |Titel=Negative affect is associated with development and persistence of chemical intolerance: A prospective population-based study |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=78 |Nummer=5 |Datum=2015-05 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2015.02.005 |Seiten=509–514 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399915000409 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Монанди дигар ихтилолҳо, таркиби генетикӣ низ эҳтимолан ба таҷрибаи нишонаҳои соматикӣ дар доираи ҲБ таъсир мерасонад, аммо ин тасдиқ нашуд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Thomas M Dantoft, Sine Skovbjerg, Linus Andersson, Anna-Sara Claeson, Kaare Engkilde, Nina Lind, Steven Nordin, Lars I Hellgren |Titel=Gene expression profiling in persons with multiple chemical sensitivity before and after a controlled n-butanol exposure session |Sammelwerk=BMJ Open |Band=7 |Nummer=2 |Datum=2017-02 |ISSN=2044-6055 |DOI=10.1136/bmjopen-2016-013879 |Seiten=e013879 |Online=https://bmjopen.bmj.com/lookup/doi/10.1136/bmjopen-2016-013879 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;.

*    Омилҳои барангезанда. Ин омилҳоест, ки метавонанд нишонаҳо ва давраҳои нишонаҳоро ба вуҷуд оранд. Эмоцияҳои манфӣ ва эҳсоси дучоршавӣ метавонанд бевосита пеш аз давраҳои нишонаҳо оянд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Luc Watrin, Steven Nordin, Renáta Szemerszky, Oliver Wilhelm, Michael Witthöft, Ferenc Köteles |Titel=Psychological models of development of idiopathic environmental intolerances: Evidence from longitudinal population-based data |Sammelwerk=Environmental Research |Band=204 |Datum=2022-03 |DOI=10.1016/j.envres.2021.111774 |Seiten=111774 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935121010689 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Michael Witthöft, Sibylle Petersen, Richard J. Brown |Titel=Symptoms and the body: Taking the inferential leap |Sammelwerk=Neuroscience &amp; Biobehavioral Reviews |Band=74 |Datum=2017-03 |DOI=10.1016/j.neubiorev.2017.01.015 |Seiten=185–203 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0149763416304729 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;.

*     Омилҳои идомадиҳанда. Ин омилҳо ба хроникишавии беморӣ мусоидат мекунанд. Эҳтимолан, тақвияти соматосенсорӣ (тамоюл ба ҳушёрии аз ҳад зиёд нисбат ба сигналҳои баданӣ, тақвият додани онҳо ва тасниф кардани онҳо ҳамчун эҳтимолан зараровар) ва ҳушёрии баданӣ ба як давраи бадхотимаи таҷрибаи аломатҳо меорад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Jos Brosschot, Hugo Critchley, Julian F. Thayer, Cristina Ottaviani |Titel=Better Safe Than Sorry: A Common Signature of General Vulnerability for Psychopathology |Sammelwerk=Perspectives on Psychological Science |Band=16 |Nummer=2 |Datum=2021-03 |ISSN=1745-6916 |DOI=10.1177/1745691620950690 |Seiten=225–246 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1745691620950690 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;: вақте шахс таҳдиди эҳтимолии саломатиро (дар ин ҷо: шишаҳое, ки моддаҳои кимиёвӣ ё монанди онро дар бар мегиранд) мушоҳида мекунад, метавонад диққаташро ба ин омил равона созад ва баданашро барои ҳар гуна нишонаҳои беморӣ назорат кунад. Шахс метавонад кӯшиш кунад, ки вохӯриҳои қаблӣ бо ин омилҳои муҳити зистро, махсусан онҳое, ки боиси эҳсосоти баданӣ ва аломатҳо шудаанд, ба ёд орад, то вокуниши худро танзим кунад. Ин ба худдорӣ оварда мерасонад – шахс метавонад кӯшиш кунад, ки аз вазъиятҳо ё ҷойҳое, ки дар он ҷо интизори пайдо шудани аломатҳост, худдорӣ кунад. Худорӣ маъмултарин стратегияи мубориза дар ҲБ мебошад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson, Amy Nicole-Marie Elms, Lisa Ann Ruding |Titel=Perceived treatment efficacy for conventional and alternative therapies reported by persons with multiple chemical sensitivity. |Sammelwerk=Environmental Health Perspectives |Band=111 |Nummer=12 |Datum=2003-09-01 |ISSN=0091-6765 |DOI=10.1289/ehp.5936 |Seiten=1498–1504 |Online=https://pubs.acs.org/evhpaz/article-lookup/doi/10.1289/ehp.5936 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Eerika Finell, Maria Nordin |Titel=Coping, perceived environmental exposure control and mental distress in persons with symptoms attributed to environmental factors in a general population survey |Sammelwerk=Cogent Psychology |Band=11 |Nummer=1 |Datum=2024-12-31 |ISSN=2331-1908 |DOI=10.1080/23311908.2024.2424613 |Online=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23311908.2024.2424613 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Аммо, агар беморон ҳамеша аз вазъиятҳо ва ҷойҳое, ки дар он ҷо моддаҳои кимиёвӣ гумонбар мешаванд, худдорӣ кунанд, онҳо наметавонанд таҷрибаҳои беҳтар ба даст оранд ё омӯзанд, ки шояд ҳамеша аломатҳоро эҳсос накунанд. Ҳарчанд нақши дақиқ (сабабӣ ё танҳо ҳамзамон рухдиҳанда) маълум нест, шахсоне, ки ба якчанд моддаи кимиёвӣ ҳассосанд, ба назар мерасад, ки сифати хобашон нисбат ба шахсони солим пасттар аст&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Maria Nordin, Steven Nordin |Titel=Sleep and sleepiness in environmental intolerances: a population-based study |Sammelwerk=Sleep Medicine |Band=24 |Datum=2016-08 |DOI=10.1016/j.sleep.2016.06.014 |Seiten=1–9 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S138994571630079X |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Доштани аллергия метавонад мушкилоти иловагӣ эҷод кунад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Kenichi Azuma, Iwao Uchiyama, Takahiko Katoh, Hiromitsu Ogata, Keiichi Arashidani, Naoki Kunugita |Titel=Prevalence and Characteristics of Chemical Intolerance: A Japanese Population-Based Study |Sammelwerk=Archives of Environmental &amp; Occupational Health |Band=70 |Nummer=6 |Datum=2015-11-02 |ISSN=1933-8244 |DOI=10.1080/19338244.2014.926855 |Seiten=341–353 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/19338244.2014.926855 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Marja Heinonen-Guzejev, Markku Koskenvuo, Helena Mussalo-Rauhamaa, HeikkiS Vuorinen, Jaakko Kaprio, Kauko Heikkilä |Titel=Noise sensitivity and multiple chemical sensitivity scales: Properties in a population based epidemiological study |Sammelwerk=Noise and Health |Band=14 |Nummer=60 |Datum=2012 |ISSN=1463-1741 |DOI=10.4103/1463-1741.102956 |Seiten=215 |Online=http://www.noiseandhealth.org/text.asp?2012/14/60/215/102956 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;, зеро пешгирӣ аз аллергенҳо муҳим аст, аммо пешгирӣ аз омилҳое, ки бо ҳассосияти бисёр кимиёвӣ алоқаманданд, метавонад ба як давраи бадтарини аз ҳад зиёд эҳтиёткорӣ оварда расонад ва сифати ҳаётро коҳиш диҳад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson |Titel=Of the World But Not in It: Barriers to Community Access and Education for Persons With Environmental Sensitivities |Sammelwerk=Health Care for Women International |Band=31 |Nummer=1 |Datum=2009-12-15 |ISSN=0739-9332 |DOI=10.1080/07399330903042823 |Seiten=3–16 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/07399330903042823 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;.

== Раванди ташхис ==
Чуноне ки дар боло зикр шуд, ягон тартиби ташхисии ҳатмӣ барои ҳассосияти бисёрхимиявӣ вуҷуд надорад ва инчунин аксари беморон аз мутахассисони соҳаи тандурустӣ (тибби анъанавӣ ё ғарбӣ) кӯмак намеҷӯянд. Аз ин рӯ, ягон ихтисоси тиббии маъмулӣ ё клиникае вуҷуд надорад, ки шахсони гирифтори ҲБ аввал ба он муроҷиат кунанд. Духтурони тандурустии касбӣ, духтурони тибби муҳити зист, равонпизишкон ва духтурони психосоматикӣ метавонанд макони хубе барои оғози раванди ташхис бошанд, зеро ин ихтисосҳо эҳтимолан аз модели биоспихосоциалии беморӣ истифода мебаранд ва фаротар аз як низоми узвҳо менигаранд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=George L. Engel |Titel=The Need for a New Medical Model: A Challenge for Biomedicine |Sammelwerk=Science |Band=196 |Nummer=4286 |Datum=1977-04-08 |ISSN=0036-8075 |DOI=10.1126/science.847460 |Seiten=129–136 |Online=https://www.science.org/doi/10.1126/science.847460 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Онҳо бо ин роҳ доираи васеи омилҳоро, ки метавонанд ба ин ихтилол мусоидат кунанд, меомӯзанд.

Дар ҳолати идеалӣ, мутахассиси тандурустӣ бояд бо бемори эҳтимолӣ мусоҳибаи анамнезӣ гузаронад ва маълумот дар бораи ҷузъиёти демографии ӯ, ба монанди синну сол, ҷинс ва шароити зиндагӣ, ҷамъ оварад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Tara Petzke, Ingrid Zablith, Marion Revillot-Tirot, Clémence Forestier-Dupuch, Fatima Zohra Ibouchna, Michael Witthöft, Damien Léger, Lynda Bensefa-Colas, Omer Van den Bergh, Cédric Lemogne |Titel=Efficacy of cognitive and behavioral therapy (CBT) treatment for individuals living with symptoms associated with environmental factors (SAEF): protocol for a randomized controlled trial |Sammelwerk=BMC Psychology |Band=13 |Nummer=1 |Datum=2025-11-24 |ISSN=2050-7283 |DOI=10.1186/s40359-025-03564-5 |Online=https://bmcpsychology.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40359-025-03564-5 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Anne-Kathrin Bräscher, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Treatment Model |Sammelwerk=Cognitive and Behavioral Practice |Band=28 |Nummer=2 |Datum=2021-05 |DOI=10.1016/j.cbpra.2020.05.002 |Seiten=281–292 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S107772292030050X |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Маълумоти дигар, ба монанди таърихи тиббии шахс ва дигар бемориҳои ҳозира, низ барои ба даст овардани тасвири беҳтари осебпазирии бемори эҳтимолӣ ба ҳассосияти бисёрхимиявӣ муҳим аст. Мутахассиси тандурустӣ кӯшиш мекунад, ки дигар сабабҳои эҳтимолии аломатҳо, ба монанди аллергияҳо, истисно намояд. Аммо бояд қайд кард, ки ҳассосияти бисёркимиёвӣ на танҳо ташхиси истисноӣ аст. Ин ташхис на танҳо вақте дода мешавад, ки ҳамаи дигар сабабҳо рад карда шудаанд. Ду меъёри мусбати ташхисӣ (яъне меъёрҳое, ки дар ин ташхис мавҷуданд ва онро аз дигар ташхисҳо ҷудо мекунанд) аввалан, бемор бовар дорад, ки аломатҳо аз моддаҳои кимиёвӣ сарчашма мегиранд, ки дар дигар одамон аломатҳои шабеҳ ба вуҷуд намеоранд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Jan Vilis Haanes, Steven Nordin, Lena Hillert, Michael Witthöft, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Omer Van den Bergh |Titel=“Symptoms associated with environmental factors” (SAEF) – Towards a paradigm shift regarding “idiopathic environmental intolerance” and related phenomena |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=131 |Datum=2020-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109955 |Seiten=109955 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919310086 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;, ва дуюм, бояд фикрҳои доимӣ дар бораи аломатҳо ва худдорӣ аз моддаҳои кимиёвӣ вуҷуд дошта бошанд.

Ғайр аз мусоҳибаи клиникӣ ва санҷишҳои физиологии эҳтимолӣ, мутахассисони ташхисгузори соҳаи тандурустӣ метавонанд аз пурсишномаҳои клиникии тасдиқшуда истифода баранд, то нишонаҳо, сатҳи нороҳатӣ ва муносибати бемори эҳтимолиро нисбат ба моддаҳои кимиёвии маишӣ арзёбӣ кунанд. Бартарии ин пурсишномаҳо дар он аст, ки онҳо нормашудаанд, яъне меъёрҳои возеҳи буриш вуҷуд доранд, ки бар асоси ин саволҳо танҳо муайян мекунанд, ки кай шахс бояд гирифтори ҳассосияти бисёркимиёвӣ дониста шавад. Баъзе пурсишномаҳои стандартӣ инҳоро дар бар мегиранд: Quick Environment Sensitivity Inventory&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Claudia S. Miller, Thomas J. Prihoda |Titel=The Environmental Exposure and Sensitivity Inventory (EESI): a standardized approach for measuring chemical intolerances for research and clinical applications |Sammelwerk=Toxicology and Industrial Health |Band=15 |Nummer=3-4 |Datum=1999-04 |ISSN=0748-2337 |DOI=10.1177/074823379901500311 |Seiten=370–385 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/074823379901500311 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt; ва Chemical Sensitivity Scale[68] . 

Пас аз ҷамъоварии маълумот аз ҳамаи ин манбаъҳои гуногун, мутахассиси соҳаи тандурустӣ қарор медиҳад, ки оё ба бемори эҳтимолӣ ташхиси ҲБ гузошта шавад ё не. Азбаски ҳассосияти бисёрмоддаӣ дар Таснифи байналмилалии бемориҳо (ICD-10) ҳамчун ташхис вуҷуд надорад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=World Health Organization |Titel=International statistical classification of diseases and related health problems |Verlag=World Health Organization |Datum=2015-12-31 |ISBN=978-92-4-154916-5 |Online=https://iris.who.int/handle/10665/246208 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;, мутахассиси соҳаи тандурустӣ метавонад ба ҷои он рамзи ташхисии «бемории нишонаҳои соматикӣ» (somatic symptom disorder)-ро истифода барад. 

== Муолиҷа ==
Барои ҲБ ягон дастури миллии расмӣ (масалан, дастурҳои NHS дар Британияи Кабир ё дастурҳои S2 дар Олмон) вуҷуд надорад. Тадқиқотҳо оид ба табобат ҳанӯз дар марҳилаи ибтидоӣ қарор доранд, аммо далелҳои пешакӣ нишон медиҳанд, ки терапияи когнитивӣ-рафторӣ бо тағйири сохтори фикрӣ ва дучоршавии тадриҷӣ бо аломатҳо ва омилҳои муҳити зист самарабахш аст&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Victor Pitron, Steven Nordin, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic environmental intolerances |Sammelwerk=Encyclopedia of Toxicology (Fourth Edition) |Verlag=Academic Press |Ort=Oxford |Datum=2024-01-01 |ISBN=978-0-323-85434-4 |DOI=10.1016/B978-0-12-824315-2.00595-9 |Seiten=449–462 |Online=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128243152005959 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Jennifer Amin, Sanna Forslund |Titel=Cognitive Behavior Therapy for Multiple Chemical Sensitivity: A Single CaseExperimental Design |Datum=2019 |Online=https://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:oru:diva-73356 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Elisabeth Åström, Petra Sandberg, Anna-Sara Claeson, Linus Andersson |Titel=Exposure-based treatment of chemical intolerance – A multiple case study |Sammelwerk=Hygiene and Environmental Health Advances |Band=19 |Datum=2026-09 |DOI=10.1016/j.heha.2026.100196 |Seiten=100196 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2773049226000309 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Jason W. Busse, Steven Reid, Arthur Leznoff, Arthur J. Barsky, Roohi Qureshi, Gordon H. Guyatt, Medically Unexplained Syndromes Study Group |Titel=Managing environmental sensitivity: an overview illustrated with a case report |Sammelwerk=The Journal of the Canadian Chiropractic Association |Band=52 |Nummer=2 |Datum=2008-06 |ISSN=0008-3194 |PMC=2391018 |PMID=18516285 |Seiten=88–95 |Online=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2391018/ |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=R. Sergio Guglielmi, Daniel J. Cox, Daniel A. Spyker |Titel=Behavioral treatment of phobic avoidance in multiple chemical sensitivity |Sammelwerk=Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry |Band=25 |Nummer=3 |Datum=1994-09 |DOI=10.1016/0005-7916(94)90020-5 |Seiten=197–209 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0005791694900205 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Daniel A. Spyker |Titel=Multiple Chemical Sensitivities–Syndrome and Solution |Sammelwerk=Journal of Toxicology: Clinical Toxicology |Band=33 |Nummer=2 |Datum=1995-01 |ISSN=0731-3810 |DOI=10.3109/15563659509000456 |Seiten=95–99 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.3109/15563659509000456 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Peter Stenn, Karen Binkley |Titel=Successful Outcome in a Patient With Chemical Sensitivity: Treatment With Psychological Desensitization and Selective Serotonin Reuptake Inhibitor |Sammelwerk=Psychosomatics |Band=39 |Nummer=6 |Datum=1998-11 |DOI=10.1016/S0033-3182(98)71289-7 |Seiten=547–550 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0033318298712897 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Яке аз ҳадафҳои муҳими табобат коҳиш додани рафтори худдорӣ кардан аст: беморон бояд аз худдорӣ кардан аз ҷойҳо ва вазъиятҳое, ки дар он ҷо интизори доштани аломатҳо ё рӯбарӯ шудан бо агентҳои кимиёвӣ ҳастанд, даст кашанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Karen E. Binkley |Titel=Multiple Chemical Sensitivity/Idiopathic Environmental Intolerance: A Practical Approach to Diagnosis and Management |Sammelwerk=The Journal of Allergy and Clinical Immunology: In Practice |Band=11 |Nummer=12 |Datum=2023-12 |DOI=10.1016/j.jaip.2023.08.039 |Seiten=3645–3649 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2213219823009613 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Як озмоиши тасодуфии назоратшуда бо истифода аз терапияи когнитивӣ бар асоси ҳушёрӣ (mindfulness) беҳбуди нишонаҳои равонӣ, вале на ҷисмонӣ, нишон дод&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Christian Riise Hauge, Alice Rasmussen, Jacob Piet, Jens Peter Bonde, Claus Jensen, Antonia Sumbundu, Sine Skovbjerg |Titel=Mindfulness-based cognitive therapy (MBCT) for multiple chemical sensitivity (MCS): Results from a randomized controlled trial with 1year follow-up |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=79 |Nummer=6 |Datum=2015-12 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2015.06.010 |Seiten=628–634 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399915004870 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=S. Skovbjerg, C. R. Hauge, A. Rasmussen, P. Winkel, J. Elberling |Titel=Mindfulness‐based cognitive therapy to treat multiple chemical sensitivities: A randomized pilot trial |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=53 |Nummer=3 |Datum=2012-06 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/j.1467-9450.2012.00950.x |Seiten=233–238 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-9450.2012.00950.x |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Протоколҳои табобат бо терапияи когнитивӣ-рафторӣ таҳия шудаанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Tara Petzke, Ingrid Zablith, Marion Revillot-Tirot, Clémence Forestier-Dupuch, Fatima Zohra Ibouchna, Michael Witthöft, Damien Léger, Lynda Bensefa-Colas, Omer Van den Bergh, Cédric Lemogne |Titel=Efficacy of cognitive and behavioral therapy (CBT) treatment for individuals living with symptoms associated with environmental factors (SAEF): protocol for a randomized controlled trial |Sammelwerk=BMC Psychology |Band=13 |Nummer=1 |Datum=2025-11-24 |ISSN=2050-7283 |DOI=10.1186/s40359-025-03564-5 |Online=https://bmcpsychology.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40359-025-03564-5 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Anne-Kathrin Bräscher, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Treatment Model |Sammelwerk=Cognitive and Behavioral Practice |Band=28 |Nummer=2 |Datum=2021-05 |DOI=10.1016/j.cbpra.2020.05.002 |Seiten=281–292 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S107772292030050X |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Дар терапияи когнитивӣ-рафторӣ беморон вобаста ба қоидаҳои кишвар ва барномаи суғуртаи худ як ё ду маротиба дар як ҳафта барои 6 ё зиёда сессия бо терапевтҳояшон вохӯрӣ мекунанд. Муолиҷа одатан психоэдукацияро дар бар мегирад, яъне омӯзиш дар бораи механизмҳои беморӣ ва омилҳои сабабӣ; қадамҳои дахолати когнитивӣ-рафторӣ, ба монанди кор бо тарси рӯбарӯ шудан ва кам кардани стратегияҳои худдорӣ; назорати пешрафти табобат, масалан тавассути рӯйхати аломатҳо ва санҷиши фаъолияти шахсӣ ва иҷтимоии бемор; ва пешгирии такроршавӣ. Беморон ташвиқ мешаванд, ки малакаҳо ва стратегияҳои нав омӯхташударо дар хона машқ кунанд. Беморон инчунин метавонанд аз чораҳои дастгирии иҷтимоӣ, ба монанди сессияҳои терапияи гурӯҳӣ ё гурӯҳҳои мустақили дастгирии беморон манфиат гиранд.

== Муноқишаҳо ва стигма ==
Азбаски соҳаи тадқиқотии ҳассосияти бисёр кимиёвӣ нисбатан хурд аст, ин ихтилол ҳанӯз дар ҷомеаи тиббӣ ва илмӣ эътирофи васеъ наёфтааст. Аксар вақт ин ихтилол ҳамчун «псевдоилм», ихтилоли баҳсбарангез ё ҳатто ихтилоли сохта ҳисобида мешавад, зеро он дар ягон дастурҳои классикии ташхисӣ, ба монанди ICD, мавҷуд нест. Ин барои беморон хеле стигматизатсионӣ аст, зеро онҳо метавонанд айбдор шаванд ё эҳсос кунанд, ки барои доштани ин аломатҳо айбдор мешаванд, ва ин бо модели биопсихосоциалӣ, ки таҷрибаи аломатҳои соматикӣ (ҷисмонӣ)-ро ҳамчун ҳамкории омилҳои биологӣ, равонӣ ва иҷтимоӣ мешуморад, на танҳо як раванди биомедицинӣ, мувофиқат намекунад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=George L. Engel |Titel=The Need for a New Medical Model: A Challenge for Biomedicine |Sammelwerk=Science |Band=196 |Nummer=4286 |Datum=1977-04-08 |ISSN=0036-8075 |DOI=10.1126/science.847460 |Seiten=129–136 |Online=https://www.science.org/doi/10.1126/science.847460 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;.

Дар ҳамин замина, бисёре аз табибон мегӯянд, ки намедонанд чӣ гуна ин бемориҳоро табобат кунанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson, Amanda Lindberg |Titel=Physicians' Perceptions and Practices Regarding Patient Reports of Multiple Chemical Sensitivity |Sammelwerk=ISRN Nursing |Band=2011 |Datum=2011-09-07 |ISSN=2090-5483 |DOI=10.5402/2011/838930 |Seiten=1–5 |Online=https://www.hindawi.com/journals/isrn/2011/838930/ |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;, ки ин боиси қонеъ нашудани ниёзҳои тиббӣ мегардад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson, Britney Leaf, Victoria Komisarcik |Titel=Unmet medical care needs in persons with multiple chemical sensitivity: A grounded theory of contested illness |Sammelwerk=Journal of Nursing Education and Practice |Band=6 |Nummer=5 |Datum=2016-01-12 |ISSN=1925-4059 |DOI=10.5430/jnep.v6n5p75 |Online=http://www.sciedupress.com/journal/index.php/jnep/article/view/8165 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Бисёре аз шахсоне, ки ба ҳассосияти сершумории кимиёвӣ гирифторанд, аз таҷрибаҳои бади худ бо низоми тиббӣ хабар медиҳанд ва аз ин рӯ аввал роҳҳои тибби алтернативӣ ва иловагиро санҷида мебинанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson, Amy Nicole-Marie Elms, Lisa Ann Ruding |Titel=Perceived treatment efficacy for conventional and alternative therapies reported by persons with multiple chemical sensitivity. |Sammelwerk=Environmental Health Perspectives |Band=111 |Nummer=12 |Datum=2003-09-01 |ISSN=0091-6765 |DOI=10.1289/ehp.5936 |Seiten=1498–1504 |Online=https://pubs.acs.org/evhpaz/article-lookup/doi/10.1289/ehp.5936 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson, Britney Leaf, Victoria Komisarcik |Titel=Unmet medical care needs in persons with multiple chemical sensitivity: A grounded theory of contested illness |Sammelwerk=Journal of Nursing Education and Practice |Band=6 |Nummer=5 |Datum=2016-01-12 |ISSN=1925-4059 |DOI=10.5430/jnep.v6n5p75 |Online=http://www.sciedupress.com/journal/index.php/jnep/article/view/8165 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Танҳо қисми ками шахсони гирифтор ба мутахассиси тиббӣ муроҷиат мекунанд. Мутахассисони тиббӣ метавонанд маслиҳатҳои асосёфта бар канорагириро пешниҳод кунанд, ки ин боз ҳам муоширатҳои иҷтимоии беморонро маҳдуд мекунад ва эътиқодоти онҳоро тасдиқ менамояд.

Баъзе гурӯҳҳои ҳимояи беморон аз шарҳи биопсихосоциалии ҳассосияти бисёрхимия норозӣ ҳастанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Karen Binkley, Herman Staudenmayer |Titel=Reply to correspondence on “Multiple chemical sensitivity/idiopathic environmental intolerance: A practical approach to diagnosis and management” |Sammelwerk=The Journal of Allergy and Clinical Immunology: In Practice |Band=12 |Nummer=1 |Datum=2024-01 |DOI=10.1016/j.jaip.2023.11.024 |Seiten=267–268 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2213219823012667 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Шояд ин аз он сабаб бошад, ки шарҳҳои бемориҳое, ки омилҳои равонӣ доранд, ҳамчун стигматизатсионӣ қабул мешаванд ва/ё ин шарҳҳо нодуруст фаҳмида мешаванд, ки ҲБ «пурра психогенӣ» аст, ҳарчанд ҳарду шарҳ (биопсихосоциалӣ ва биомедицинӣ) мувофиқанд, ки аломатҳо воқеӣ ва заифкунандаанд. Ба ҷои ин, онҳо бовар доранд, ки бояд як сабаби пурра биологӣ муайян карда шавад, ки тамоми нишонаҳои эҳсосшударо ба таври комил шарҳ диҳад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=John Molot, Margaret Sears, Hymie Anisman |Titel=Multiple chemical sensitivity: It's time to catch up to the science |Sammelwerk=Neuroscience &amp; Biobehavioral Reviews |Band=151 |Datum=2023-08 |DOI=10.1016/j.neubiorev.2023.105227 |Seiten=105227 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0149763423001963 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Аммо натиҷаҳои даъвошавандаи ин гурӯҳҳо аз санҷишҳои қатъии илмӣ нагузаштаанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Thomas Meinertz Dantoft, Sine Skovbjerg, Linus Andersson, Anna-Sara Claeson, Nina Lind, Steven Nordin, Susanne Brix |Titel=Inflammatory Mediator Profiling of n-butanol Exposed Upper Airways in Individuals with Multiple Chemical Sensitivity |Sammelwerk=PLOS ONE |Band=10 |Nummer=11 |Datum=2015-11-23 |ISSN=1932-6203 |DOI=10.1371/journal.pone.0143534 |Seiten=e0143534 |Online=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0143534 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Ferenc Gábor Köteles, Steven Nordin, Jan Vilis Haanes, Lena Hillert, Damien Léger, Cédric Lemogne, Renáta Szemerszky, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh |Titel=Multiple Chemical Sensitivity: Catching up to what kind of science? |Sammelwerk=Neuroscience &amp; Biobehavioral Reviews |Band=157 |Datum=2024-02 |DOI=10.1016/j.neubiorev.2023.105524 |Seiten=105524 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0149763423004931 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Karen Binkley, Herman Staudenmayer |Titel=Reply to correspondence on “Multiple chemical sensitivity/idiopathic environmental intolerance: A practical approach to diagnosis and management” |Sammelwerk=The Journal of Allergy and Clinical Immunology: In Practice |Band=12 |Nummer=1 |Datum=2024-01 |DOI=10.1016/j.jaip.2023.11.024 |Seiten=267–268 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2213219823012667 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Lh Hetherington, Jm Battershill |Titel=Review of evidence for a toxicological mechanism of idiopathic environmental intolerance |Sammelwerk=Human &amp; Experimental Toxicology |Band=32 |Nummer=1 |Datum=2013-01 |ISSN=0960-3271 |DOI=10.1177/0960327112457189 |Seiten=3–17 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0960327112457189 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Ин метавонад боиси таниш байни шахсони гирифтори ҲБ ва муҳаққиқон гардад, аз ҷумла айбдоркуниҳо дар он ки муҳаққиқон барои саноати кимиёвӣ ё «Биг Фарма» кор мекунанд, ё он ки созмонҳои маблағгузорӣ таҳқиқотҳоро дар бораи ҲБ қасдан пинҳон ё халалдор мекунанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Juliene G. Lipson |Titel=Multiple Chemical Sensitivities: Stigma and Social Experiences |Sammelwerk=Medical Anthropology Quarterly |Band=18 |Nummer=2 |Datum=2004-06 |ISSN=0745-5194 |DOI=10.1525/maq.2004.18.2.200 |Seiten=200–213 |Online=https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1525/maq.2004.18.2.200 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;.

Доштани ҲБ метавонад монеаҳоро дар ҳаёти иҷтимоӣ ва иҷрои кори шахс эҷод кунад. Шахсоне, ки ҲБ доранд, метавонанд ноумед шаванд ё дар ҳолатҳое, ки дигарон наметавонанд ё намехоҳанд барояшон шароит фароҳам оранд, ба низоъ дучор оянд, ки ин боиси шиддатёбии аломатҳо дар беморон мегардад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Juliene G. Lipson |Titel=Multiple Chemical Sensitivities: Stigma and Social Experiences |Sammelwerk=Medical Anthropology Quarterly |Band=18 |Nummer=2 |Datum=2004-06 |ISSN=0745-5194 |DOI=10.1525/maq.2004.18.2.200 |Seiten=200–213 |Online=https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1525/maq.2004.18.2.200 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Намоиши ҲБ дар ВАО ҳамчун як ихтилоли психогенӣ метавонад ин стигмаро боз ҳам афзояд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Juliene G. Lipson |Titel=Multiple Chemical Sensitivities: Stigma and Social Experiences |Sammelwerk=Medical Anthropology Quarterly |Band=18 |Nummer=2 |Datum=2004-06 |ISSN=0745-5194 |DOI=10.1525/maq.2004.18.2.200 |Seiten=200–213 |Online=https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1525/maq.2004.18.2.200 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;.</text>
      <sha1>1cyjpus3cu8i5vzvq6ggcg9hzsxfanc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таҳаммулнопазирии идиопатикӣ ба муҳити зист</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334150</id>
    <revision>
      <id>1489150</id>
      <timestamp>2026-10-12T13:50:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taramarlena</username>
        <id>157377</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: == Муқаддима == Нобурдбардории идиопатиии муҳити зист (IEI), ки бо номи «аломатҳои марбут ба омилҳои муҳити зист» низ маъруф аст&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Jan Vilis Haanes, Steven Nordin, Lena Hillert, Michael Witthöft, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Omer Van den Bergh |Titel=“Symptoms associated with environmental factors” (SAEF) – Towards a paradigm shift re...</comment>
      <origin>1489150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73840" sha1="eydkbzwtqp6u2by06ok1ayqmjavr5zs" xml:space="preserve">== Муқаддима ==
Нобурдбардории идиопатиии муҳити зист (IEI), ки бо номи «аломатҳои марбут ба омилҳои муҳити зист» низ маъруф аст&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Jan Vilis Haanes, Steven Nordin, Lena Hillert, Michael Witthöft, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Omer Van den Bergh |Titel=“Symptoms associated with environmental factors” (SAEF) – Towards a paradigm shift regarding “idiopathic environmental intolerance” and related phenomena |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=131 |Datum=2020-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109955 |Seiten=109955 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919310086 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;, ҳолатҳое мебошанд, ки дар онҳо омилҳои муҳити зист, ба монанди турбинаҳои бодӣ, моддаҳои кимиёвӣ ё майдонҳои электромагнитӣ бо аломатҳои ҷисмонӣ алоқаманданд. Онҳо ягон сабаби патофизиологии исботшуда надоранд, аммо нишонаҳо воқеӣ ва заифкунандаанд, ки дар натиҷаи равандҳои атрибутсия ва носебо ба вуҷуд меоянд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Victor Pitron, Steven Nordin, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic environmental intolerances |Sammelwerk=Encyclopedia of Toxicology (Fourth Edition) |Verlag=Academic Press |Ort=Oxford |Datum=2024-01-01 |ISBN=978-0-323-85434-4 |DOI=10.1016/B978-0-12-824315-2.00595-9 |Seiten=449–462 |Online=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128243152005959 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Гумон меравад, ки номутобиқатии муҳити зист бо сабаби идиопатикӣ ҳолатҳои махсуси ихтилоли нишонаҳои соматикӣ/ихтилоли функсионалӣ мебошанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Thomas Meinertz Dantoft, Steven Nordin, Linus Andersson, Marie Weinreich Petersen, Sine Skovbjerg, Torben Jørgensen |Titel=Multiple chemical sensitivity described in the Danish general population: Cohort characteristics and the importance of screening for functional somatic syndrome comorbidity—The DanFunD study |Sammelwerk=PLOS ONE |Band=16 |Nummer=2 |Datum=2021-02-24 |ISSN=1932-6203 |DOI=10.1371/journal.pone.0246461 |Seiten=e0246461 |Online=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0246461 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=M.L. Pall |Titel=Common etiology of posttraumatic stress disorder, fibromyalgia, chronic fatigue syndrome and multiple chemical sensitivity via elevated nitric oxide/peroxynitrite |Sammelwerk=Medical Hypotheses |Band=57 |Nummer=2 |Datum=2001-08 |DOI=10.1054/mehy.2001.1325 |Seiten=139–145 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0306987701913258 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Ferenc Köteles, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh, Maj-Helen Nyback, Markku Sainio |Titel=Impact of comorbidity on symptomatology in various types of environmental intolerance in a general Swedish and Finnish adult population |Sammelwerk=Environmental Research |Band=229 |Datum=2023-07 |DOI=10.1016/j.envres.2023.115945 |Seiten=115945 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935123007375 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Josef Bailer, Michael Witthöft, Fred Rist |Titel=Psychological Predictors of Short- and Medium Term Outcome in Individuals with Idiopathic Environmental Intolerance (IEI) and Individuals with Somatoform Disorders |Sammelwerk=Journal of Toxicology and Environmental Health, Part A |Band=71 |Nummer=11-12 |Datum=2008-06-02 |ISSN=1528-7394 |DOI=10.1080/15287390801985562 |Seiten=766–775 |Online=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15287390801985562 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt; – бар хилофи дигар ихтилоли нишонаҳои соматикӣ/ихтилоли функсионалӣ, беморон нишонаҳои худро ба манбаи возеҳ нисбат медиҳанд.

Аввалан, ин истилоҳ ҳамчун синоними ҳассосияти бисёрхимиявӣ истифода мешуд, аммо он васеъ гардида, синдромҳои гуногуни марбут ба омилҳои муҳити зистро дар бар мегирад&lt;ref&gt;{{Internetquelle |url=https://www.who.int/teams/environment-climate-change-and-health/radiation-and-health/non-ionizing/hypersensitivity |titel=Electromagnetic hypersensitivity |sprache=en |abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Ҳоло баҳс идома дорад, ки оё намудҳои гуногуни номутобиқатии идиопатии муҳити зист метавонанд ҳамчун намудҳои гуногуни як воҳиди калонтарини ташхисӣ («ҷамъбастӣ» кардани ин ташхисҳо) ё ҳамчун ташхисҳои алоҳида («ҷудокунии» ин ташхисҳо) баррасӣ шаванд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Eva Palmquist, Anna-Sara Claeson, Gregory Neely, Berndt Stenberg, Steven Nordin |Titel=Overlap in prevalence between various types of environmental intolerance |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=217 |Nummer=4-5 |Datum=2014-04 |DOI=10.1016/j.ijheh.2013.08.005 |Seiten=427–434 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S143846391300117X |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Tara M. Petzke, Ralph C. A. Rippe, Michael Witthöft, Renáta Szemerszky, Ferenc Köteles, Cédric Lemogne, Steven Nordin, Victor Pitron |Titel=One or many environmental intolerance(s)? A cluster analysis over two representative samples |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=273 |Datum=2026-04-01 |ISSN=1438-4639 |DOI=10.1016/j.ijheh.2026.114764 |Seiten=114764 |Online=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1438463926000246 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;.

Ин синдром набояд бо бемории сохта (fictitious disorder) омехта шавад. Он инчунин аллергияҳо, сӯхтагиҳои кимиёвӣ ё барқӣ, заҳролудшавӣ ё мастӣ ва бемории радиатсионӣ-ро дар бар намегирад.

== Таъриф ==
Барои IEI ҳеҷ таърифи ташхисии ҳатмӣ вуҷуд надорад, зеро он дар Таснифи Байналмилалии Бемориҳо ҷой надорад. 

Бо истифода аз истилоҳи «Нишонаҳои марбут ба омилҳои муҳити зист» ба ҷои истилоҳи «ноқабулиҳои идиопатии муҳити зист», Ҳаннес ва ҳамкоронаш таърифи зеринро пешниҳод мекунанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Jan Vilis Haanes, Steven Nordin, Lena Hillert, Michael Witthöft, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Omer Van den Bergh |Titel=“Symptoms associated with environmental factors” (SAEF) – Towards a paradigm shift regarding “idiopathic environmental intolerance” and related phenomena |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=131 |Datum=2020-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109955 |Seiten=109955 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919310086 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;:

1. Феномен, ки бо аломатҳои такроршаванда тавсиф мешавад, ки шахси гирифторшуда онҳоро ба саломатӣ таъсири манфӣ дониста меҳисобад.

2. Шахси гирифтор аломатҳоро бо омилҳои муҳити кимиёвӣ, физикӣ ё биологӣ, ки аз рӯи табиат ва сатҳҳои таъсиррасонии онҳо дар аксари одамон аломатҳои шабеҳро ба вуҷуд намеоранд, алоқаманд медонад.

3. Аломатҳо такрор шуда, мувофиқи дарки дараҷаи таъсири яке ё якчанд омилҳои мушаххаси муҳити зист шиддат меёбанд ва паст мешаванд. Дарки таъсир метавонад тавассути ҳар гуна ё ҳатто номаълум ҳассосият сурат гирад ва омилҳои муҳити зист метавонанд воқеан мавҷуд бошанд ё набошанд.

4. Таъсири он ба саломатӣ метавонад аз сабук то шадид фарқ кунад.

5. Аломатҳое, ки аз механизмҳои патофизиологии хуб муайяншуда, масалан, ҳолатҳои аллергиявӣ ё токсикологиявӣ, номутобиқатии лактоза ё сироятҳо ба вуҷуд меоянд, аз ин феномен хориҷ карда мешаванд.

6. Ин феномен метавонад ягона мушкили саломатии шахс бошад ё метавонад, дар принсип, бо ҳар гуна беморӣ ё ҳолати дигари саломатӣ ҳамзамон вуҷуд дошта бошад.&quot;

Ин таърифи хеле васеъ бартарии пешгирӣ кардани тамғагузории бардурӯғ-манфиро дорад. Он инчунин имкон медиҳад, ки феноменҳои нав ба осонӣ дар ин таъриф ворид шаванд ё дигар ҳолатҳо аз он хориҷ карда шаванд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Jan Vilis Haanes, Steven Nordin, Lena Hillert, Michael Witthöft, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Omer Van den Bergh |Titel=“Symptoms associated with environmental factors” (SAEF) – Towards a paradigm shift regarding “idiopathic environmental intolerance” and related phenomena |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=131 |Datum=2020-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109955 |Seiten=109955 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919310086 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;.

== Эпидемиология ==
Пайдоиши тахминии нотолерантии муҳити зист, ки идиопатикӣ ҳисобида мешавад, ба таърифи ҳолат, аҳолии омӯхташуда ва кишвари муайян, ки дар он ин паҳншавӣ ҳисоб шудааст, вобастагии қавӣ дорад. Илова бар ин, нотолерантии муҳити зисти идиопатикӣ истилоҳи умумӣ барои намудҳои гуногуни бемориҳо мебошад, ки бо ҳамдигар алоқаи зич доранд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Eva Palmquist, Anna-Sara Claeson, Gregory Neely, Berndt Stenberg, Steven Nordin |Titel=Overlap in prevalence between various types of environmental intolerance |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=217 |Nummer=4-5 |Datum=2014-04 |DOI=10.1016/j.ijheh.2013.08.005 |Seiten=427–434 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S143846391300117X |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Нисбатҳои паҳншавӣ метавонанд байни синдромҳое, ки таҳти ин истилоҳ қарор мегиранд, хеле фарқ кунанд. Бо вуҷуди ин, чанд тахмин вуҷуд дорад: аз 14,1% аҳолӣ дар Нидерланд то 21,6% дар Шветсия (бар асоси худидоракунии IEI; ҳангоми баррасии танҳо ташхисҳои додаи духтурон, ин нишондиҳанда 6,3% буд)&lt;ref&gt;{{Internetquelle |autor=E. Palmquist |url=http://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:1065576 |titel=Environmental intolerance: psychological risk and health factors |abruf=2017}}&lt;/ref&gt;.

Гуфта мешавад, ки пайдоиши нотолерантии муҳити зист (идиопатикӣ) ба пайдо шудан ва муҳокимаҳои оммавии омилҳои экологӣ вобаста аст. Масалан, дар Тайван ҳодисаҳои номутобиқатии муҳити зист, ки ба майдонҳои электромагнитӣ марбут дониста мешуданд, ба таври назаррас бо шумораи мақолаҳои нашршуда дар рӯзномаҳо дар бораи технологияҳои истифодабарандаи майдонҳои электромагнитӣ ҳамбастагӣ дошт&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Po-Chang Huang, Kun-Hua Li, How-Ran Guo |Titel=Association between media coverage and prevalence of idiopathic environmental intolerance attributed to electromagnetic field in Taiwan |Sammelwerk=Environmental Research |Band=161 |Datum=2018-02 |DOI=10.1016/j.envres.2017.11.034 |Seiten=329–335 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935117314159 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Як баррасии охирини чандин ҳодисаҳои тарсонандаи саломатӣ, ки дар ВАО паҳн шудаанд, ҳамбастагии шабеҳро барои намудҳои гуногуни IEI нишон медиҳад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Kate MacKrill, Michael Witthöft, Simon Wessely, Keith J. Petrie |Titel=Health scares: Tracing their nature, growth and spread |Sammelwerk=Clinical Psychology in Europe |Band=5 |Nummer=4 |Datum=2023-12-22 |ISSN=2625-3410 |DOI=10.32872/cpe.12209 |Online=https://cpe.psychopen.eu/index.php/cpe/article/view/12209 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Ин саволҳоро ба миён мегузорад, ки чӣ гуна бояд гузоришҳои ВАО дар бораи рӯйдодҳои экологӣ ё технологияҳои муосир ва афзалиятҳо ва нуқсонҳои онҳо аз нуқтаи назари ахлоқӣ хабар диҳанд, бидуни эҷоди таҳдидҳои эҳтимолии саломатӣ.

Танҳо чанд тадқиқот пешгӯии IEI-ро ҳангоми табобатнашудан баррасӣ кардаанд, аммо натиҷаҳо умедбахшанд – беш аз нисфи ин беморон пас аз 6 сол сиҳат шудаанд&lt;ref&gt;{{Internetquelle |autor=E. Palmquist |url=http://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:1065576 |titel=Environmental intolerance: psychological risk and health factors |abruf=2017}}&lt;/ref&gt; ва 95% пас аз 10 сол сиҳат шудаанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Eugenio Traini, Astrid L. Martens, Pauline Slottje, Roel C.H. Vermeulen, Anke Huss |Titel=Time course of health complaints attributed to RF-EMF exposure and predictors of electromagnetic hypersensitivity over 10 years in a prospective cohort of Dutch adults |Sammelwerk=Science of The Total Environment |Band=856 |Datum=2023-01 |DOI=10.1016/j.scitotenv.2022.159240 |Seiten=159240 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0048969722063392 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;.

== Нишонаҳо, аломатҳо ва хусусиятҳо ==
IEIҳо симптоматологияи хеле васеъ доранд ва нишонаҳои меъдаю рӯда, чашм, дилу рагҳо, неврологӣ, равонӣ, нафаскашӣ ва пӯстро дар бар мегиранд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Ferenc Köteles, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh, Maj-Helen Nyback, Markku Sainio |Titel=Impact of comorbidity on symptomatology in various types of environmental intolerance in a general Swedish and Finnish adult population |Sammelwerk=Environmental Research |Band=229 |Datum=2023-07 |DOI=10.1016/j.envres.2023.115945 |Seiten=115945 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935123007375 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Нишонаҳои IEI метавонанд ба омилҳои гуногуни муҳити зист вобаста бошанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Anna-Sara Claeson, Eva Palmquist, Steven Nordin |Titel=Physical and chemical trigger factors in environmental intolerance |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=221 |Nummer=3 |Datum=2018-04 |DOI=10.1016/j.ijheh.2018.02.009 |Seiten=586–592 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1438463917306442 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;.

Доштани якчанд IEI бо мушкилоти бештар дар ҳаёти ҳаррӯза ва шиддати баландтари нишонаҳо, инчунин бо худдорӣ ва нигарониҳои бештар вобаста ба IEI алоқаманд аст&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Aki Vuokko, Kirsi Karvala, Jussi Lampi, Leea Keski-Nisula, Markku Pasanen, Raimo Voutilainen, Juha Pekkanen, Markku Sainio |Titel=Environmental Intolerance, Symptoms and Disability Among Fertile-Aged Women |Sammelwerk=International Journal of Environmental Research and Public Health |Band=15 |Nummer=2 |Datum=2018-02-08 |ISSN=1660-4601 |DOI=10.3390/ijerph15020293 |Seiten=293 |Online=https://www.mdpi.com/1660-4601/15/2/293 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Roger Persson, Frida Carlsson Eek, Kai öSterberg, Palle øRbæK, BjöRn Karlson |Titel=A two‐week monitoring of self‐reported arousal, worry and attribution among persons with annoyance attributed to electrical equipment and smells |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=49 |Nummer=4 |Datum=2008-08 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/j.1467-9450.2008.00660.x |Seiten=345–356 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-9450.2008.00660.x |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;.

Доштани IEI бо холҳои баландтари нишонаҳо, изтироби баланди хислатӣ, тамаркуз ба эҳсосоти автономӣ ва нисбат додани бештар нишонаҳои соматикӣ алоқаманд аст&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Josef Bailer, Michael Witthöft, Christine Paul, Christiane Bayerl, Fred Rist |Titel=Evidence for Overlap Between Idiopathic Environmental Intolerance and Somatoform Disorders: |Sammelwerk=Psychosomatic Medicine |Band=67 |Nummer=6 |Datum=2005-11 |ISSN=0033-3174 |DOI=10.1097/01.psy.0000174170.66109.b7 |Seiten=921–929 |Online=https://www.ovid.com/00006842-200511000-00013 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;, гарчанде маълум нест, ки оё ин натиҷаи IEI, ҳамбастагӣ ё омилест сабабӣ. Илова бар ин, таъсири баланди он ба ҳаёт қайд шудааст&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson, Valerie M Vogel |Titel=Sickness‐related dysfunction in persons with self‐reported multiple chemical sensitivity at four levels of severity |Sammelwerk=Journal of Clinical Nursing |Band=18 |Nummer=1 |Datum=2009-01 |ISSN=0962-1067 |DOI=10.1111/j.1365-2702.2008.02439.x |Seiten=72–81 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2702.2008.02439.x |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson |Titel=Of the World But Not in It: Barriers to Community Access and Education for Persons With Environmental Sensitivities |Sammelwerk=Health Care for Women International |Band=31 |Nummer=1 |Datum=2009-12-15 |ISSN=0739-9332 |DOI=10.1080/07399330903042823 |Seiten=3–16 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/07399330903042823 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Ин пастшавии сифати ҳаёт ҳам ба таҷрибаи нишонаҳо ва ҳам ба чораҳое, ки одамон барои сабук кардани онҳо меандешанд (масалан, кӯчидан ба минтақаи бе сигнали мобилӣ барои пешгирӣ аз таъсири майдонҳои электромагнитӣ), марбут аст. Ин, масалан, ба ҳозир шудан дар кор/мактаб, сафар кардан, интихоби мебел ва ороиши хона, интихоби ҳоббиҳо ва маҳсулоти нигоҳубини шахсӣ таъсир мерасонад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Sachiko Hojo, Kou Sakabe, Satoshi Ishikawa, Mikio Miyata, Hiroaki Kumano |Titel=Evaluation of subjective symptoms of Japanese patients with multiple chemical sensitivity using QEESI© |Sammelwerk=Environmental Health and Preventive Medicine |Band=14 |Nummer=5 |Datum=2009-09 |ISSN=1342-078X |DOI=10.1007/s12199-009-0095-8 |Seiten=267–275 |Online=http://link.springer.com/10.1007/s12199-009-0095-8 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;.

== Моделҳои шарҳдиҳӣ/Сабабҳо: ==
Ҳеҷ далели илмии боэътимод вуҷуд надорад, ки таъсири омилҳои муҳити зист дар миқдорҳои муқаррарӣ, ки дар бетоқатӣ ба муҳити зист (идиопатикӣ) иштирок доранд, боиси пайдоиши аломатҳо, аз ҷумла аломатҳое, ки дар бетоқатӣ ба муҳити зист (идиопатикӣ) гузориш шудаанд, мегардад. Гарчанде баъзе муаллифон роҳҳои токсикологиявӣ ё патофизиологиявиро пешниҳод кардаанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Martin L Pall |Titel=Elevated nitric oxide/peroxynitrite theory of multiple chemical sensitivity: central role of N-methyl-D-aspartate receptors in the sensitivity mechanism. |Sammelwerk=Environmental Health Perspectives |Band=111 |Nummer=12 |Datum=2003-09-01 |ISSN=0091-6765 |DOI=10.1289/ehp.5935 |Seiten=1461–1464 |Online=https://pubs.acs.org/evhpaz/article-lookup/doi/10.1289/ehp.5935 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=John Molot, Margaret Sears, Hymie Anisman |Titel=Multiple chemical sensitivity: It's time to catch up to the science |Sammelwerk=Neuroscience &amp; Biobehavioral Reviews |Band=151 |Datum=2023-08 |DOI=10.1016/j.neubiorev.2023.105227 |Seiten=105227 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0149763423001963 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Dominique Belpomme, Philippe Irigaray |Titel=Why electrohypersensitivity and related symptoms are caused by non-ionizing man-made electromagnetic fields: An overview and medical assessment |Sammelwerk=Environmental Research |Band=212 |Datum=2022-09 |DOI=10.1016/j.envres.2022.113374 |Seiten=113374 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935122007010 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;, ин роҳҳо рад шудаанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Ferenc Gábor Köteles, Steven Nordin, Jan Vilis Haanes, Lena Hillert, Damien Léger, Cédric Lemogne, Renáta Szemerszky, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh |Titel=Multiple Chemical Sensitivity: Catching up to what kind of science? |Sammelwerk=Neuroscience &amp; Biobehavioral Reviews |Band=157 |Datum=2024-02 |DOI=10.1016/j.neubiorev.2023.105524 |Seiten=105524 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0149763423004931 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Thomas Meinertz Dantoft, Sine Skovbjerg, Linus Andersson, Anna-Sara Claeson, Nina Lind, Steven Nordin, Susanne Brix |Titel=Inflammatory Mediator Profiling of n-butanol Exposed Upper Airways in Individuals with Multiple Chemical Sensitivity |Sammelwerk=PLOS ONE |Band=10 |Nummer=11 |Datum=2015-11-23 |ISSN=1932-6203 |DOI=10.1371/journal.pone.0143534 |Seiten=e0143534 |Online=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0143534 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Tara Petzke, Ferenc Köteles, Renáta Szemerszky, Steven Nordin, Michael Witthöft, Cédric Lemogne, Omer Van den Bergh, Victor Pitron |Titel=Electrohypersensitivity beyond controversies |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=276 |Datum=2026-07 |DOI=10.1016/j.ijheh.2026.114817 |Seiten=114817 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1438463926000775 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Jan Vilis Haanes, Lena Hillert, Ferenc Gàbor Köteles, Damien Léger, Cédric Lemogne, Steven Nordin, Renáta Szemerszky, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh |Titel=Electrohypersensitivity is always real |Sammelwerk=Environmental Research |Band=218 |Datum=2023-02 |DOI=10.1016/j.envres.2022.114840 |Seiten=114840 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935122021673 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Kristina Schmiedchen, Sarah Driessen, Gunnhild Oftedal |Titel=Methodological limitations in experimental studies on symptom development in individuals with idiopathic environmental intolerance attributed to electromagnetic fields (IEI-EMF) – a systematic review |Sammelwerk=Environmental Health |Band=18 |Nummer=1 |Datum=2019-12 |ISSN=1476-069X |DOI=10.1186/s12940-019-0519-x |Online=https://ehjournal.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12940-019-0519-x |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Martin Röösli |Titel=Radiofrequency electromagnetic field exposure and non-specific symptoms of ill health: A systematic review |Sammelwerk=Environmental Research |Band=107 |Nummer=2 |Datum=2008-06 |DOI=10.1016/j.envres.2008.02.003 |Seiten=277–287 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935108000601 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. 

Умуман, тавсия дода мешавад, ки номутобиқатии муҳити зист бо сабаби идиопатикӣ аз нуқтаи назари биопсихосоциалӣ баррасӣ шавад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=George L. Engel |Titel=The Need for a New Medical Model: A Challenge for Biomedicine |Sammelwerk=Science |Band=196 |Nummer=4286 |Datum=1977-04-08 |ISSN=0036-8075 |DOI=10.1126/science.847460 |Seiten=129–136 |Online=https://www.science.org/doi/10.1126/science.847460 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Ин маънои онро дорад, ки омилҳои биологӣ (масалан, синну сол, ҷинс, таърихи тиббӣ), равонӣ (масалан, невротизм, осебпазирӣ ба сугестия), иҷтимоӣ (масалан, доштани дастгирии иҷтимоӣ, нақшҳои гендерӣ) ва ҳатто муҳити зист (аз ҷумла, дар атроф будан бо дастгоҳҳои барқӣ) дар ин ихтилолот нақш доранд.

Мушаххастар, маъмултарин модели сабабии номутобиқатии муҳити зист дар бемориҳои идиопатикӣ модели коркарди пешгӯӣ (predictive processing model) мебошад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Karl Friston |Titel=The free-energy principle: a unified brain theory? |Sammelwerk=Nature Reviews Neuroscience |Band=11 |Nummer=2 |Datum=2010-02 |ISSN=1471-003X |DOI=10.1038/nrn2787 |Seiten=127–138 |Online=https://www.nature.com/articles/nrn2787 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Ин модел тахмин мезанад, ки дарки нишонаҳо натиҷаи пешгӯиҳои пешакӣ (яъне интизориҳо, посухҳои омӯхташуда, донишҳои пешина, алоқамандӣ ва сигналҳои эҳсосӣ) ва бозхӯнди ҳассосӣ аз бадан мебошад. Пешгӯиҳои пешакӣ ва бозхӯнди ҳассосӣ ҳамеша дар мувозинат нестанд ва метавонанд аз ҳам ҷудо шаванд, ки ин ба хатогиҳои пешгӯӣ оварда мерасонад, ки дар онҳо аломатҳо дар мағз ташаккул ёфта, ҳатто дар ҳолате ки посухҳои физиологии объективӣ вуҷуд надоранд, эҳсос мешаванд. Ин махсусан вақте эҳтимол дорад, ки пешгӯиҳои пешакӣ қавӣ бошанд, аммо сигналҳои физиологӣ номушаххас&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles |Titel=Vague sensations. About the background and consequences of discordance between actual and perceived physiological changes |Sammelwerk=Clinical Psychology Review |Band=108 |Datum=2024-03 |DOI=10.1016/j.cpr.2024.102382 |Seiten=102382 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0272735824000035 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Ин модел бо муваффақият барои таҳаммулнопазирии муҳити зист, ки идиопатикӣ мебошад, татбиқ шудааст&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Richard J. Brown, Sibylle Petersen, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Comprehensive Model |Sammelwerk=Clinical Psychological Science |Band=5 |Nummer=3 |Datum=2017-05 |ISSN=2167-7026 |DOI=10.1177/2167702617693327 |Seiten=551–567 |Online=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702617693327 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;.

Мувофиқи модели коркарди пешгӯӣкунанда, дарки сабабӣ ҷузъи калидии IEI мебошад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Maël Dieudonné |Titel=Electromagnetic hypersensitivity: a critical review of explanatory hypotheses |Sammelwerk=Environmental Health |Band=19 |Nummer=1 |Datum=2020-12 |ISSN=1476-069X |DOI=10.1186/s12940-020-00602-0 |Online=https://ehjournal.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12940-020-00602-0 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=S. Ariccio, E. Traini, L. Portengen, A. Martens, P. Slottje, R. Vermeulen, A. Huss |Titel=Chicken or egg? Attribution hypothesis and nocebo hypothesis to explain somatization associated to perceived RF-EMF exposure |Sammelwerk=Frontiers in Public Health |Band=13 |Datum=2025-04-09 |ISSN=2296-2565 |DOI=10.3389/fpubh.2025.1561373 |Online=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fpubh.2025.1561373/full |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Christoph Boehmert, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh |Titel=Causal perception is central in electromagnetic hypersensitivity - a commentary on “Electromagnetic hypersensitivity: a critical review of explanatory hypotheses’’ |Sammelwerk=Environmental Health |Band=19 |Nummer=1 |Datum=2020-12 |ISSN=1476-069X |DOI=10.1186/s12940-020-00652-4 |Online=https://ehjournal.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12940-020-00652-4 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Steven Nordin |Titel=Do somatic symptom distress and attribution predict symptoms associated with environmental factors? |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=179 |Datum=2024-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2024.111637 |Seiten=111637 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399924000497 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Ин дарки сабабӣ ду ҷанбаи муҳим дорад: атрибутсия ва носебо. Дар ин ҷо атрибутсия маънои онро дорад, ки шахсоне, ки ба номутобиқатии муҳити зист гирифторанд, омилеро дар муҳити зист ҳамчун сабаби аломатҳояшон мешиносанд. Ин аксар вақт ретроспективӣ аст: одамон метавонанд таҷрибаҳои гузаштаи худро бо ин аломат баррасӣ карда, робитаҳоро бо омилҳои муҳити зист пайдо кунанд. Шоҳиди таҷрибавӣ нишон медиҳад, ки дар иштирокчиёни солим аломатҳои монанди IEI метавонанд ба вуҷуд оянд, агар онҳо боварӣ дошта бошанд, ки ин аломатҳо аз омиле дар муҳити атроф, ки ба он дучор шудаанд, сарчашма мегиранд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Anne-Kathrin Bräscher, Koen Raymaekers, Omer Van den Bergh, Michael Witthöft |Titel=Are media reports able to cause somatic symptoms attributed to WiFi radiation? An experimental test of the negative expectation hypothesis |Sammelwerk=Environmental Research |Band=156 |Datum=2017-07 |DOI=10.1016/j.envres.2017.03.040 |Seiten=265–271 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935117300804 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Carolin Wolters, Jana Harzem, Michael Witthöft, Alexander L. Gerlach, Anna Pohl |Titel=Somatosensory Illusions Elicited by Sham Electromagnetic Field Exposure: Experimental Evidence for a Predictive Processing Account of Somatic Symptom Perception |Sammelwerk=Psychosomatic Medicine |Band=83 |Nummer=1 |Datum=2021-01 |ISSN=1534-7796 |DOI=10.1097/PSY.0000000000000884 |Seiten=94–100 |Online=https://journals.lww.com/10.1097/PSY.0000000000000884 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Michael Witthöft, G. James Rubin |Titel=Are media warnings about the adverse health effects of modern life self-fulfilling? An experimental study on idiopathic environmental intolerance attributed to electromagnetic fields (IEI-EMF) |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=74 |Nummer=3 |Datum=2013-03 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2012.12.002 |Seiten=206–212 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399912003352 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Носебо маънои онро дорад, ки таъсири манфии дучоршавӣ ба омиле дар муҳити атроф интизор мешавад ва бинобар ин эҳсос мешавад, гарчанде дар бадан ягон тағйироти патофизиологӣ вуҷуд надорад. Ҳамин қисми дарки сабабият ба нишонаҳои ҳозира ва оянда таъсир мерасонад. Ин бо якчанд парадигмаҳои қалбакӣ (sham-exposure) исбот шудааст, ки дар онҳо шахсоне, ки ба номутобиқатии муҳити зист гирифтор буданд, ҳангоми боварӣ ба дучор шудан ба омиле аз муҳити зист, дар ҳоле ки дар асл чунин набуд, бори нишонаҳояшонро зиёд ҳисоб карданд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Anne-Kathrin Bräscher, Stefan M. Schulz, Omer Van den Bergh, Michael Witthöft |Titel=Prospective study of nocebo effects related to symptoms of idiopathic environmental intolerance attributed to electromagnetic fields (IEI-EMF) |Sammelwerk=Environmental Research |Band=190 |Datum=2020-11 |DOI=10.1016/j.envres.2020.110019 |Seiten=110019 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935120309166 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Jayati Das-Munshi, G. James Rubin, Simon Wessely |Titel=Multiple chemical sensitivities: A systematic review of provocation studies |Sammelwerk=Journal of Allergy and Clinical Immunology |Band=118 |Nummer=6 |Datum=2006-12 |DOI=10.1016/j.jaci.2006.07.046 |Seiten=1257–1264 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0091674906016964 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=G. James Rubin, Rosa Nieto‐Hernandez, Simon Wessely |Titel=Idiopathic environmental intolerance attributed to electromagnetic fields (formerly ‘electromagnetic hypersensitivity’): An updated systematic review of provocation studies |Sammelwerk=Bioelectromagnetics |Band=31 |Nummer=1 |Datum=2010-01 |ISSN=0197-8462 |DOI=10.1002/bem.20536 |Seiten=1–11 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/bem.20536 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Таъсири носебо дар байни аҳолии умумӣ низ маъмул аст.

Баъзе амалдорон байни се намуди омилҳои марбут ба беморӣ фарқ мегузоранд: омилҳои пешгиранда, омилҳои барангезанда ва омилҳои идомадиҳанда:

*  Омилҳои мусоидкунанда. Ин хусусиятҳо ва омилҳое мебошанд, ки шахсро ба беморӣ ҳассостар мегардонанд. Ҷинси занона ва синни миёна то пирӣ ба IEI-ҳо мусоид менамоянд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Michael J. Gruber, Eva Palmquist, Steven Nordin |Titel=Characteristics of perceived electromagnetic hypersensitivity in the general population |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=59 |Nummer=4 |Datum=2018-08 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/sjop.12449 |Seiten=422–427 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/sjop.12449 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Kirsi Karvala, Maj-Helen Nyback, Markku Sainio |Titel=Prevalence of environmental annoyance in a Swedish and Finnish general population: Impact of everyday exposures on affect and behavior |Sammelwerk=Journal of Environmental Psychology |Band=56 |Datum=2018-04 |DOI=10.1016/j.jenvp.2018.03.004 |Seiten=84–90 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S027249441830210X |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Kenichi Azuma, Iwao Uchiyama, Takahiko Katoh, Hiromitsu Ogata, Keiichi Arashidani, Naoki Kunugita |Titel=Prevalence and Characteristics of Chemical Intolerance: A Japanese Population-Based Study |Sammelwerk=Archives of Environmental &amp; Occupational Health |Band=70 |Nummer=6 |Datum=2015-11-02 |ISSN=1933-8244 |DOI=10.1080/19338244.2014.926855 |Seiten=341–353 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/19338244.2014.926855 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Johan Paulin, Linus Andersson, Steven Nordin |Titel=Characteristics of hyperacusis in the general population |Sammelwerk=Noise and Health |Band=18 |Nummer=83 |Datum=2016 |ISSN=1463-1741 |DOI=10.4103/1463-1741.189244 |Seiten=178 |Online=http://www.noiseandhealth.org/text.asp?2016/18/83/178/189244 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;: нисбат додан ба омилҳои муҳити зист ҳамчун сабаби аломатҳо пайваста ҳамчун омилҳои хатарнок бармеояд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Steven Nordin |Titel=Do somatic symptom distress and attribution predict symptoms associated with environmental factors? |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=179 |Datum=2024-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2024.111637 |Seiten=111637 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399924000497 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Ҳассосият ба пешниҳодҳои шифоҳӣ низ ҳамчун омили хатар барои IEI қайд шудааст&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Madeline V. Stein, Rebecca Holt, Lillian Wieder, Devin B. Terhune |Titel=Responsiveness to Direct Verbal Suggestions and Dissociation Independently Predict Symptoms Associated with Environmental Factors |Sammelwerk=Psychopathology |Band=56 |Nummer=4 |Datum=2023 |ISSN=0254-4962 |DOI=10.1159/000526614 |Seiten=324–328 |Online=https://karger.com/article/doi/10.1159/000526614 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;, ки ин мантиқӣ аст, зеро он бо ҳассосияти носебо алоқаманд аст&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Madeline V. Stein, Monika Heller, Sarah Chapman, G. James Rubin, Devin B. Terhune |Titel=Trait responsiveness to verbal suggestions predicts nocebo responding: A meta‐analysis |Sammelwerk=British Journal of Health Psychology |Band=30 |Nummer=1 |Datum=2025-02 |ISSN=1359-107X |DOI=10.1111/bjhp.12774 |Online=https://bpspsychub.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/bjhp.12774 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Муносибатҳо нисбат ба ин омилҳо, ки дар оила ё доираи фарҳангии шахс вуҷуд доранд, низ метавонанд нақш дошта бошанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Anett Freyler, Gyöngyi Kökönyei, György Bárdos |Titel=Family background of modern health worries, somatosensory amplification, and health anxiety: A questionnaire study |Sammelwerk=Journal of Health Psychology |Band=20 |Nummer=12 |Datum=2015-12 |ISSN=1359-1053 |DOI=10.1177/1359105313516661 |Seiten=1549–1557 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1359105313516661 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Gabriel Olaru, Oliver Wilhelm, Steven Nordin, Michael Witthöft, Ferenc Köteles |Titel=Modern health worries: Deriving two measurement invariant short scales for cross-cultural research with Ant Colony Optimization |Sammelwerk=PLOS ONE |Band=14 |Nummer=2 |Datum=2019-02-07 |ISSN=1932-6203 |DOI=10.1371/journal.pone.0211819 |Seiten=e0211819 |Online=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0211819 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Мисли бисёр ихтилолҳои дигар, таркиби генетикӣ низ эҳтимолан ба таҷрибаи нишонаҳои соматикӣ дар доираи IEI таъсир мерасонад. Аммо то ҳол ягон тадқиқоте барои арзёбии кофии ин масъала гузаронида нашудааст.

*   Омилҳои барангезанда. Ин омилҳое мебошанд, ки метавонанд симптомҳо ва эпизодҳои симптомҳоро ба вуҷуд оранд. Ҳолати манфӣ&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Richard J. Brown, Sibylle Petersen, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Comprehensive Model |Sammelwerk=Clinical Psychological Science |Band=5 |Nummer=3 |Datum=2017-05 |ISSN=2167-7026 |DOI=10.1177/2167702617693327 |Seiten=551–567 |Online=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702617693327 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt; ва эҳсоси дучоршавӣ&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Carolin Wolters, Jana Harzem, Michael Witthöft, Alexander L. Gerlach, Anna Pohl |Titel=Somatosensory Illusions Elicited by Sham Electromagnetic Field Exposure: Experimental Evidence for a Predictive Processing Account of Somatic Symptom Perception |Sammelwerk=Psychosomatic Medicine |Band=83 |Nummer=1 |Datum=2021-01 |ISSN=1534-7796 |DOI=10.1097/PSY.0000000000000884 |Seiten=94–100 |Online=https://journals.lww.com/10.1097/PSY.0000000000000884 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Renáta Szemerszky, Ferenc Köteles, Réka Lihi, György Bárdos |Titel=Polluted places or polluted minds? An experimental sham-exposure study on background psychological factors of symptom formation in ‘Idiophatic Environmental Intolerance attributed to electromagnetic fields’ |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=213 |Nummer=5 |Datum=2010-09 |DOI=10.1016/j.ijheh.2010.05.001 |Seiten=387–394 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1438463910000507 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt; метавонанд фавран оғози симптомҳои IEI-ро ба вуҷуд оранд. Баъзе одамон мегӯянд, ки аввалин эпизоди симптомҳои IEI-и онҳо аз рӯйдоди ҳаётӣ вобаста ба омиле дар муҳити зист, ки онҳо ба он таҳаммул надоранд – масалан, дучоршавии такрории кимиёвӣ ё барқӣ – ба вуҷуд омадааст&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Michael J. Gruber, Eva Palmquist, Steven Nordin |Titel=Characteristics of perceived electromagnetic hypersensitivity in the general population |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=59 |Nummer=4 |Datum=2018-08 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/sjop.12449 |Seiten=422–427 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/sjop.12449 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Mitsuyasu Watanabe, Hideki Tonori, Yoshiharu Aizawa |Titel=Multiple Chemical Sensitivity and Idiopathic Environmental Intolerance (Part One) |Sammelwerk=Environmental Health and Preventive Medicine |Band=7 |Nummer=6 |Datum=2003 |DOI=10.1265/ehpm.2003.264 |Seiten=264–272 |Online=http://joi.jlc.jst.go.jp/JST.JSTAGE/ehpm/2003.264?from=CrossRef |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;.

*  Омилҳои идомадиҳанда. Ин омилҳо ба муттасил шудани беморӣ мусоидат мекунанд. Эҳтимолан, тақвияти соматосенсорӣ (тамоюл ба ҳушёрии аз ҳад зиёд нисбат ба сигналҳои баданӣ, тақвият додани онҳо ва тасниф кардани онҳо ҳамчун эҳтимолан зараровар) ва ҳушёрии баданӣ ба як давраи бадхотимавӣ дар таҷрибаи аломатҳо дар IEI&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Jos Brosschot, Hugo Critchley, Julian F. Thayer, Cristina Ottaviani |Titel=Better Safe Than Sorry: A Common Signature of General Vulnerability for Psychopathology |Sammelwerk=Perspectives on Psychological Science |Band=16 |Nummer=2 |Datum=2021-03 |ISSN=1745-6916 |DOI=10.1177/1745691620950690 |Seiten=225–246 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1745691620950690 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt; меорад: вақте шахс таҳдиди эҳтимолии саломатиро (дар ин ҷо: омиле аз муҳити зист) мушоҳида мекунад, метавонад диққаташро ба ин омил равона созад ва бадани худро барои ҳар гуна нишонаҳои беморӣ назорат кунад. Шахс метавонад кӯшиш кунад, ки вохӯриҳои қаблии худро бо ин омилҳои муҳити зист, махсусан онҳое, ки бо ҳиссиёти баданӣ ва аломатҳо ҳамроҳ буданд, ба ёд орад, то вокуниши худро танзим кунад. Пешгирӣ маъмултарин стратегияи мубориза дар байни ҳассосиятҳои идиопатии муҳити зист (IEI) мебошад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Eerika Finell, Maria Nordin |Titel=Coping, perceived environmental exposure control and mental distress in persons with symptoms attributed to environmental factors in a general population survey |Sammelwerk=Cogent Psychology |Band=11 |Nummer=1 |Datum=2024-12-31 |ISSN=2331-1908 |DOI=10.1080/23311908.2024.2424613 |Online=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23311908.2024.2424613 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Аммо агар беморон ҳамеша аз вазъиятҳо ва ҷойҳое, ки дар онҳо омилҳои эҳтимолии муҳити зист гумонбар мешаванд, канорагирӣ кунанд, онҳо наметавонанд таҷрибаҳои беҳтар ба даст оранд ё фаҳманд, ки эҳтимолан ҳамеша аломатҳоро эҳсос намекунанд. 

Илова бар ин, ташвишҳои муосири саломатӣ, ки ташвишҳои саломатиро бо технологияҳои муосир алоқаманд месозанд, бо номутобиқатии идиопатии муҳити зист алоқаманданд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Josef Bailer, Michael Witthöft, Fred Rist |Titel=Modern health worries and idiopathic environmental intolerance |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=65 |Nummer=5 |Datum=2008-11 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2008.05.006 |Seiten=425–433 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399908002237 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;, аммо барои ба вуҷуд омадани он кофӣ нестанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Luc Watrin, Steven Nordin, Renáta Szemerszky, Oliver Wilhelm, Michael Witthöft, Ferenc Köteles |Titel=Psychological models of development of idiopathic environmental intolerances: Evidence from longitudinal population-based data |Sammelwerk=Environmental Research |Band=204 |Datum=2022-03 |DOI=10.1016/j.envres.2021.111774 |Seiten=111774 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935121010689 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. 

== Раванди ташхис ==
Чуноне ки дар боло зикр шуд, барои номутобиқатии муҳити зист (IEI) ягон усули ташхиси ҳатмӣ вуҷуд надорад ва инчунин аксари беморон аз мутахассисони соҳаи тандурустӣ (тибби анъанавӣ ва ғарбӣ) кӯмак намеҷӯянд. Аз ин рӯ, ягон ихтисоси тиббӣ ё клиникаи мушаххас вуҷуд надорад, ки шахсоне, ки бо IEI рӯ ба рӯ ҳастанд, аввал ба он муроҷиат кунанд. Духтурони тандурустии касбӣ, духтурони тибби муҳити зист, равонпизишкон ва духтурони психосоматикӣ метавонанд макони хубе барои оғози раванди ташхис бошанд, зеро ин ихтисосҳо эҳтимолан аз модели биоспихосоциалии беморӣ истифода мебаранд ва фаротар аз низомҳои алоҳидаи узвҳо менигаранд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=George L. Engel |Titel=The Need for a New Medical Model: A Challenge for Biomedicine |Sammelwerk=Science |Band=196 |Nummer=4286 |Datum=1977-04-08 |ISSN=0036-8075 |DOI=10.1126/science.847460 |Seiten=129–136 |Online=https://www.science.org/doi/10.1126/science.847460 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Онҳо бо ин роҳ доираи васеи омилҳоро, ки метавонанд ба ин ихтилол мусоидат кунанд, меомӯзанд.

Дар ҳолати идеалӣ, мутахассиси тандурустӣ бояд бо бемори эҳтимолӣ мусоҳибаи анамнезӣ гузаронад ва маълумот дар бораи ҷузъиёти демографии ӯ, ба монанди синну сол, ҷинс ва шароити зиндагӣ, ҷамъ оварад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Anne-Kathrin Bräscher, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Treatment Model |Sammelwerk=Cognitive and Behavioral Practice |Band=28 |Nummer=2 |Datum=2021-05 |DOI=10.1016/j.cbpra.2020.05.002 |Seiten=281–292 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S107772292030050X |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Tara Petzke, Ingrid Zablith, Marion Revillot-Tirot, Clémence Forestier-Dupuch, Fatima Zohra Ibouchna, Michael Witthöft, Damien Léger, Lynda Bensefa-Colas, Omer Van den Bergh, Cédric Lemogne |Titel=Efficacy of cognitive and behavioral therapy (CBT) treatment for individuals living with symptoms associated with environmental factors (SAEF): protocol for a randomized controlled trial |Sammelwerk=BMC Psychology |Band=13 |Nummer=1 |Datum=2025-11-24 |ISSN=2050-7283 |DOI=10.1186/s40359-025-03564-5 |Online=https://bmcpsychology.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40359-025-03564-5 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Маълумоти дигар, ба монанди таърихи тиббии шахс ва дигар бемориҳои ҳозира, низ барои дарёфти тасвири беҳтари осебпазирии бемори эҳтимолӣ ба IEI муҳим аст. Мутахассиси тандурустӣ кӯшиш мекунад, ки дигар сабабҳоро барои аломатҳои IEI, ба монанди аллергияҳо, истисно кунад. Аммо бояд қайд кард, ки нороҳатии идиопатии муҳити зист на танҳо ташхиси истисноӣ аст. Ин на танҳо ташхисест, ки вақте ҳамаи дигар сабабҳо истисно мешаванд, дода мешавад. Ду меъёри мусбати ташхисӣ, ки ин ташхисро аз дигар ташхисҳо фарқ медиҳанд, аввалан, бовар доштани бемор ба он аст, ки аломатҳо аз омиле дар муҳити зист сарчашма мегиранд, ки дар дигар одамон аломатҳои шабеҳро ба вуҷуд намеорад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Jan Vilis Haanes, Steven Nordin, Lena Hillert, Michael Witthöft, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Omer Van den Bergh |Titel=“Symptoms associated with environmental factors” (SAEF) – Towards a paradigm shift regarding “idiopathic environmental intolerance” and related phenomena |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=131 |Datum=2020-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109955 |Seiten=109955 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919310086 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;, ва дуюм, бояд фикрҳои доимӣ дар бораи аломатҳо ва худдорӣ аз омилҳои муҳити зист вуҷуд дошта бошанд.

Ғайр аз мусоҳибаи клиникӣ ва санҷишҳои физиологии эҳтимолӣ, мутахассисони тандурустӣ барои ташхис метавонанд аз пурсишномаҳои клиникии тасдиқшуда истифода баранд, то нишонаҳо, сатҳи нороҳатӣ ва муносибати бемори эҳтимолиро нисбат ба омилҳои муҳити зист арзёбӣ кунанд. Ин пурсишномаҳо бартарии онро доранд, ки онҳо нормашудаанд, яъне барои он ки шахс бо такя ба ин саволҳо танҳо ҳамчун гирифтори номутобиқатии идиопатии муҳити зист баррасӣ шавад, меъёрҳои возеҳи буриш вуҷуд доранд. Баъзе аз пурсишномаҳои стандартӣ инҳоро дар бар мегиранд: Quick Environment Sensitivity Inventory (&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Claudia S. Miller, Thomas J. Prihoda |Titel=The Environmental Exposure and Sensitivity Inventory (EESI): a standardized approach for measuring chemical intolerances for research and clinical applications |Sammelwerk=Toxicology and Industrial Health |Band=15 |Nummer=3-4 |Datum=1999-04 |ISSN=0748-2337 |DOI=10.1177/074823379901500311 |Seiten=370–385 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/074823379901500311 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;), Chemical Sensitivity Scale (&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Eva Millqvist, Olle L�whagen, Mats Bende |Titel=A short chemical sensitivity scale for assessment of airway sensory hyperreactivity |Sammelwerk=International Archives of Occupational and Environmental Health |Band=77 |Nummer=4 |Datum=2004-05-01 |ISSN=0340-0131 |DOI=10.1007/s00420-004-0504-7 |Seiten=249–254 |Online=http://link.springer.com/10.1007/s00420-004-0504-7 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;), Noise Sensitivity Scale ва Electromagnetic Field Sensitivity Scale (&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Eva Palmquist, Anna-Sara Claeson |Titel=Metric properties and normative data for brief noise and electromagnetic field sensitivity scales |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Public Health |Band=41 |Nummer=3 |Datum=2013-05 |ISSN=1403-4948 |DOI=10.1177/1403494813475532 |Seiten=293–301 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1403494813475532 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;). 

Пас аз ҷамъоварии маълумот аз ҳамаи ин манбаъҳои гуногун, мутахассиси тандурустӣ қарор медиҳад, ки оё ба бемори эҳтимолӣ ташхиси IEI гузорад ё не. Азбаски номутобиқатии муҳити зист бо сабаби номаълум дар Таснифи байналмилалии бемориҳо (ICD-10) ҳамчун ташхис вуҷуд надорад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=World Health Organization |Titel=International statistical classification of diseases and related health problems |Verlag=World Health Organization |Datum=2015-12-31 |ISBN=978-92-4-154916-5 |Online=https://iris.who.int/handle/10665/246208 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;, мутахассиси тандурустӣ метавонад ба ҷои он рамзи ташхисии «бемории нишонаҳои соматикӣ» (somatic symptom disorder)-ро истифода барад. Илова бар ин, баъзе ҷанбаҳои баъзе намудҳои IEI метавонанд ҳамчун «омилҳое, ки ба вазъи саломатӣ ва тамос бо хизматрасониҳои тиббӣ таъсир мерасонанд» рамзгузорӣ шаванд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=World Health Organization |Titel=International statistical classification of diseases and related health problems |Verlag=World Health Organization |Datum=2015-12-31 |ISBN=978-92-4-154916-5 |Online=https://iris.who.int/handle/10665/246208 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;, масалан, гумонбар шудан ба дучоршавӣ бо занбӯруғ дар синдроми бинои бемор (Z77.120: Тамос бо ва (гумонбар) дучоршавӣ ба занбӯруғ (токсикӣ)) ё дучоршавӣ бо садо (Z77.122: тамос бо ва (гумонбар) дучоршавӣ ба садо).

== Муолиҷа ==
Барои IEI ягон дастури миллии расмӣ (масалан, дастурҳои NHS дар Британияи Кабир ё дастурҳои S2 дар Олмон) вуҷуд надорад. Тадқиқотҳо оид ба табобат ҳанӯз дар марҳилаи ибтидоӣ қарор доранд, аммо далелҳои пешакӣ нишон медиҳанд, ки терапияи рафтории когнитивӣ бо бозсозии когнитивӣ ва дучоршавии тадриҷӣ бо нишонаҳо ва омилҳои муҳити зист самарабахш аст&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Victor Pitron, Steven Nordin, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic environmental intolerances |Sammelwerk=Encyclopedia of Toxicology (Fourth Edition) |Verlag=Academic Press |Ort=Oxford |Datum=2024-01-01 |ISBN=978-0-323-85434-4 |DOI=10.1016/B978-0-12-824315-2.00595-9 |Seiten=449–462 |Online=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128243152005959 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Jason W. Busse, Steven Reid, Arthur Leznoff, Arthur J. Barsky, Roohi Qureshi, Gordon H. Guyatt, Medically Unexplained Syndromes Study Group |Titel=Managing environmental sensitivity: an overview illustrated with a case report |Sammelwerk=The Journal of the Canadian Chiropractic Association |Band=52 |Nummer=2 |Datum=2008-06 |ISSN=0008-3194 |PMC=2391018 |PMID=18516285 |Seiten=88–95 |Online=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2391018/ |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=R. Sergio Guglielmi, Daniel J. Cox, Daniel A. Spyker |Titel=Behavioral treatment of phobic avoidance in multiple chemical sensitivity |Sammelwerk=Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry |Band=25 |Nummer=3 |Datum=1994-09 |DOI=10.1016/0005-7916(94)90020-5 |Seiten=197–209 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0005791694900205 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Daniel A. Spyker |Titel=Multiple Chemical Sensitivities–Syndrome and Solution |Sammelwerk=Journal of Toxicology: Clinical Toxicology |Band=33 |Nummer=2 |Datum=1995-01 |ISSN=0731-3810 |DOI=10.3109/15563659509000456 |Seiten=95–99 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.3109/15563659509000456 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Яке аз ҳадафҳои муҳими табобат коҳиш додани рафтори худдорӣ кардан аст: беморон набояд аз ҷойҳо ва вазъиятҳое, ки дар он ҷо интизори пайдо шудани нишонаҳо ё рӯбарӯ шудан бо омилҳои муҳити зист ҳастанд, худдорӣ кунанд. Протоколҳои табобатӣ таҳия шудаанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Anne-Kathrin Bräscher, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Treatment Model |Sammelwerk=Cognitive and Behavioral Practice |Band=28 |Nummer=2 |Datum=2021-05 |DOI=10.1016/j.cbpra.2020.05.002 |Seiten=281–292 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S107772292030050X |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Tara Petzke, Ingrid Zablith, Marion Revillot-Tirot, Clémence Forestier-Dupuch, Fatima Zohra Ibouchna, Michael Witthöft, Damien Léger, Lynda Bensefa-Colas, Omer Van den Bergh, Cédric Lemogne |Titel=Efficacy of cognitive and behavioral therapy (CBT) treatment for individuals living with symptoms associated with environmental factors (SAEF): protocol for a randomized controlled trial |Sammelwerk=BMC Psychology |Band=13 |Nummer=1 |Datum=2025-11-24 |ISSN=2050-7283 |DOI=10.1186/s40359-025-03564-5 |Online=https://bmcpsychology.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40359-025-03564-5 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Дар рафти терапияи когнитивӣ-рафторӣ беморон вобаста ба қоидаҳои кишвар ва барномаи суғуртаи худ як ё ду маротиба дар як ҳафта барои 6 ё зиёда сессия бо терапевтҳояшон вохӯрӣ мекунанд. Муолиҷа одатан психоэдукацияро дар бар мегирад, яъне омӯзиш дар бораи механизмҳои беморӣ ва омилҳои сабабӣ; қадамҳои дахолати когнитивӣ-рафторӣ, ба монанди кор бо тарси рӯбарӯ шудан ва кам кардани стратегияҳои худдорӣ; назорати пешрафти табобат, масалан тавассути рӯйхати нишонаҳо ва санҷиши фаъолияти шахсӣ ва иҷтимоии бемор, ва пешгирии такроршавӣ. Беморон ташвиқ мешаванд, ки малакаҳо ва стратегияҳои нав омӯхтаашонро дар хона машқ кунанд. Беморон инчунин метавонанд аз чораҳои дастгирии иҷтимоӣ, ба монанди сессияҳои терапияи гурӯҳӣ ё гурӯҳҳои мустақили дастгирии беморон манфиат гиранд.

== Муноқишаҳо ва стигма ==
Азбаски соҳаи тадқиқотии номутобиқатии муҳити зист (идиопатикӣ) нисбатан хурд ва нав аст, ин ихтилолҳо ҳанӯз дар ҷомеаи тиббӣ ва илмӣ эътирофи васеъ наёфтаанд. Аксар вақт ин ихтилол «псевдоилм», ихтилоли баҳсбарангез ё ҳатто ихтилоли сохта ҳисобида мешавад, зеро он дар ягон дастури классикии ташхисӣ, ба монанди ICD, зикр нашудааст. Ин барои беморон хеле стигматизатсионӣ аст, зеро онҳо метавонанд айбдор шаванд ё эҳсос кунанд, ки барои доштани ин нишонаҳо айбдоранд, ва ин бо модели биопсихосоциалӣ, ки таҷрибаи нишонаҳои соматикӣ-ро ҳамчун ҳамкории омилҳои биологӣ, равонӣ ва иҷтимоӣ мешуморад ва на танҳо як раванди биомедицинӣ, мувофиқат намекунад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=George L. Engel |Titel=The Need for a New Medical Model: A Challenge for Biomedicine |Sammelwerk=Science |Band=196 |Nummer=4286 |Datum=1977-04-08 |ISSN=0036-8075 |DOI=10.1126/science.847460 |Seiten=129–136 |Online=https://www.science.org/doi/10.1126/science.847460 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;.

Дар ин замина, бисёре аз табибон мегӯянд, ки намедонанд чӣ гуна ин ихтилолҳоро табобат кунанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson, Amanda Lindberg |Titel=Physicians' Perceptions and Practices Regarding Patient Reports of Multiple Chemical Sensitivity |Sammelwerk=ISRN Nursing |Band=2011 |Datum=2011-09-07 |ISSN=2090-5483 |DOI=10.5402/2011/838930 |Seiten=1–5 |Online=https://www.hindawi.com/journals/isrn/2011/838930/ |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;, ки ин боиси қонеъ нагардидани ниёзҳои тиббӣ мегардад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson, Britney Leaf, Victoria Komisarcik |Titel=Unmet medical care needs in persons with multiple chemical sensitivity: A grounded theory of contested illness |Sammelwerk=Journal of Nursing Education and Practice |Band=6 |Nummer=5 |Datum=2016-01-12 |ISSN=1925-4059 |DOI=10.5430/jnep.v6n5p75 |Online=http://www.sciedupress.com/journal/index.php/jnep/article/view/8165 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Бисёре аз шахсоне, ки ба номуайянии муҳити зист (идиопатикӣ) тобоварӣ доранд, аз таҷрибаҳои бади худ бо низоми тиббӣ хабар медиҳанд ва аз ин рӯ аввал роҳҳои алтернативӣ ва иловагии тиббиро санҷида мебароянд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson, Britney Leaf, Victoria Komisarcik |Titel=Unmet medical care needs in persons with multiple chemical sensitivity: A grounded theory of contested illness |Sammelwerk=Journal of Nursing Education and Practice |Band=6 |Nummer=5 |Datum=2016-01-12 |ISSN=1925-4059 |DOI=10.5430/jnep.v6n5p75 |Online=http://www.sciedupress.com/journal/index.php/jnep/article/view/8165 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson, Amy Nicole-Marie Elms, Lisa Ann Ruding |Titel=Perceived treatment efficacy for conventional and alternative therapies reported by persons with multiple chemical sensitivity. |Sammelwerk=Environmental Health Perspectives |Band=111 |Nummer=12 |Datum=2003-09-01 |ISSN=0091-6765 |DOI=10.1289/ehp.5936 |Seiten=1498–1504 |Online=https://pubs.acs.org/evhpaz/article-lookup/doi/10.1289/ehp.5936 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Танҳо қисми ками шахсони гирифтор ба мутахассиси тиббӣ муроҷиат мекунанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Michael J. Gruber, Eva Palmquist, Steven Nordin |Titel=Characteristics of perceived electromagnetic hypersensitivity in the general population |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=59 |Nummer=4 |Datum=2018-08 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/sjop.12449 |Seiten=422–427 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/sjop.12449 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Мутахассисони соҳаи тандурустӣ метавонанд маслиҳатҳои асосёфта бар пешгирӣ диҳанд, ки ин боз ҳам муоширатҳои иҷтимоии беморонро маҳдуд мекунад ва эътиқоди онҳоро тасдиқ менамояд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Dariusz Leszczynski |Titel=Pilot questionnaire survey shows the lack of diagnostic criteria for electromagnetic hypersensitivity: a viewpoint |Sammelwerk=mHealth |Band=11 |Datum=2025-07 |DOI=10.21037/mhealth-25-4 |Seiten=35–35 |Online=https://mhealth.amegroups.com/article/view/140469/html |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;.

Баъзе гурӯҳҳои ҳимояи беморон аз шарҳи биопсихосоциалии номутобиқатии муҳити зист норозӣ ҳастанд. Гарчанде ҳар ду шарҳ (биопсихосоциалӣ ва биомедицинӣ) таъйид мекунанд, ки аломатҳо воқеӣ ва заифкунандаанд, бисёре аз беморон бовар доранд, ки ташхиси пурра биомедицинӣ камтар стигматизатсия меорад. Ба ҷои ин, онҳо бовар доранд, ки бояд як сабаби пурра биологӣ муайян карда шавад, ки ҳамаи нишонаҳои эҳсосшударо комилан шарҳ диҳад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Frank de Vocht, Martin Röösli |Titel=Electrohypersensitivity: what is belief and what is known? |Sammelwerk=Frontiers in Public Health |Band=13 |Datum=2025-05-19 |ISSN=2296-2565 |DOI=10.3389/fpubh.2025.1603692 |Online=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fpubh.2025.1603692/full |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Аммо натиҷаҳои даъвошавандаи ин гурӯҳҳо аз санҷишҳои қатъии илмӣ нагузаштаанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Ferenc Gábor Köteles, Steven Nordin, Jan Vilis Haanes, Lena Hillert, Damien Léger, Cédric Lemogne, Renáta Szemerszky, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh |Titel=Multiple Chemical Sensitivity: Catching up to what kind of science? |Sammelwerk=Neuroscience &amp; Biobehavioral Reviews |Band=157 |Datum=2024-02 |DOI=10.1016/j.neubiorev.2023.105524 |Seiten=105524 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0149763423004931 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Tara Petzke, Ferenc Köteles, Renáta Szemerszky, Steven Nordin, Michael Witthöft, Cédric Lemogne, Omer Van den Bergh, Victor Pitron |Titel=Electrohypersensitivity beyond controversies |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=276 |Datum=2026-07 |DOI=10.1016/j.ijheh.2026.114817 |Seiten=114817 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1438463926000775 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Jan Vilis Haanes, Lena Hillert, Ferenc Gàbor Köteles, Damien Léger, Cédric Lemogne, Steven Nordin, Renáta Szemerszky, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh |Titel=Electrohypersensitivity is always real |Sammelwerk=Environmental Research |Band=218 |Datum=2023-02 |DOI=10.1016/j.envres.2022.114840 |Seiten=114840 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935122021673 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Dariusz Leszczynski |Titel=Pilot questionnaire survey shows the lack of diagnostic criteria for electromagnetic hypersensitivity: a viewpoint |Sammelwerk=mHealth |Band=11 |Datum=2025-07 |DOI=10.21037/mhealth-25-4 |Seiten=35–35 |Online=https://mhealth.amegroups.com/article/view/140469/html |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Frank de Vocht, Martin Röösli |Titel=Electrohypersensitivity: what is belief and what is known? |Sammelwerk=Frontiers in Public Health |Band=13 |Datum=2025-05-19 |ISSN=2296-2565 |DOI=10.3389/fpubh.2025.1603692 |Online=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fpubh.2025.1603692/full |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Ин метавонад боиси танишҳо байни шахсони гирифтори IEI ва муҳаққиқон гардад, аз ҷумла айбдоркуниҳо дар он ки муҳаққиқон барои саноати кимиёвӣ ё электротехнологӣ кор мекунанд, ё он ки созмонҳои маблағгузорӣ таҳқиқотҳоро дар бораи IEI қасдан пинҳон ё халалдор мекунанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Juliene G. Lipson |Titel=Multiple Chemical Sensitivities: Stigma and Social Experiences |Sammelwerk=Medical Anthropology Quarterly |Band=18 |Nummer=2 |Datum=2004-06 |ISSN=0745-5194 |DOI=10.1525/maq.2004.18.2.200 |Seiten=200–213 |Online=https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1525/maq.2004.18.2.200 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;.

Дарки ҷомеа оид ба номутобиқатии идиопатии муҳити зист метавонад боз ҳам бештар таҳти таъсир қарор гирад, бахусус бо сабаби назарияҳои табаддулоте, ки, масалан, шабакаҳои 5G ва паҳншавии COVID-19-ро дарбар мегиранд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=James Meese, Jordan Frith, Rowan Wilken |Titel=COVID-19, 5G conspiracies and infrastructural futures |Sammelwerk=Media International Australia |Band=177 |Nummer=1 |Datum=2020-11 |ISSN=1329-878X |DOI=10.1177/1329878X20952165 |Seiten=30–46 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1329878X20952165 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;. Гузоришҳои расонаӣ, ки IEI-ро «пурра психогенӣ» нишон медиҳанд, метавонанд ба стигмаи атрофи ин бемориҳо илова кунанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Juliene G. Lipson |Titel=Multiple Chemical Sensitivities: Stigma and Social Experiences |Sammelwerk=Medical Anthropology Quarterly |Band=18 |Nummer=2 |Datum=2004-06 |ISSN=0745-5194 |DOI=10.1525/maq.2004.18.2.200 |Seiten=200–213 |Online=https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1525/maq.2004.18.2.200 |Abruf=2026-10-12}}&lt;/ref&gt;.</text>
      <sha1>eydkbzwtqp6u2by06ok1ayqmjavr5zs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мутобиқсозии рӯйхати доруҳо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334151</id>
    <revision>
      <id>1489155</id>
      <timestamp>2026-10-12T17:59:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zolfeqar Fatihzadeh</username>
        <id>30846</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Мутобиқсозии рӯйхати доруҳо''' раванди расмии муқоиса кардани доруҳое мебошад, ки бемор воқеан истифода мебарад, бо доруҳое, ки дар ҳуҷҷатҳои тиббӣ сабт ё ҳангоми гузариш байни муассисаҳо таъйин шудаанд. Ҳадаф ошкор ва ислоҳ кардани фарқиятҳои беасос, аз ҷ...</comment>
      <origin>1489155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3636" sha1="n4mgpiwcdctwjocbxr3r8t61hdsfvhm" xml:space="preserve">'''Мутобиқсозии рӯйхати доруҳо''' раванди расмии муқоиса кардани доруҳое мебошад, ки бемор воқеан истифода мебарад, бо доруҳое, ки дар ҳуҷҷатҳои тиббӣ сабт ё ҳангоми гузариш байни муассисаҳо таъйин шудаанд. Ҳадаф ошкор ва ислоҳ кардани фарқиятҳои беасос, аз ҷумла доруи фаромӯшшуда, такрори дору, вояи нодуруст ё дастури носаҳеҳ аст.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/publications/i/item/WHO-UHC-SDS-2019.9 |title=Medication safety in transitions of care |date=2019-06-20 |website=World Health Organization |publisher=World Health Organization |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
== Раванд ==
Мутахассис аввал рӯйхати беҳтарини имконпазири доруҳоро тартиб медиҳад. Барои ин аз бемор ё парастор мепурсад, бастаҳои дору, дорухат, сабти дорухона ва санадҳои қаблиро муқоиса мекунад. Ном, воя, роҳи истифода ва басомади ҳар дору сабт мешаванд. Баъдан ин рӯйхат бо дастурҳои нави табобатӣ муқоиса шуда, ҳар фарқият ҳамчун қасдӣ ё ғайриқасдӣ муайян мегардад.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/publications/m/item/high5s-standard-operating-protocol-medication-reconciliation |title=High5s standard operating protocol: medication reconciliation |date=2021-02-23 |website=World Health Organization |publisher=World Health Organization |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
== Ҷойи истифода ==
Мутобиқсозӣ махсусан ҳангоми қабул ба беморхона, интиқол байни шуъбаҳо ва рухсат шудан муҳим аст. Он ба беморони дорои чанд беморӣ ё чанд дору, пиронсолон ва шахсоне, ки доруҳои хавфи баланд мегиранд, аҳаммияти бештар дорад. Натиҷаи санҷиш бояд ба бемор ва ҳамаи табобатгарони минбаъда дастрас бошад.
Ин раванд баррасии клиникии доруҳоро иваз намекунад: мутобиқсозӣ дурустии рӯйхатро месанҷад, дар ҳоле ки баррасии дору мувофиқ будани худи табобатро арзёбӣ мекунад. Роҳнамои NICE тавсия медиҳад, ки дар муҳити беморхона рӯйхат ҳарчи зудтар, одатан дар давоми 24 соат, аз ҷониби корманди дорои малака ва салоҳияти муносиб санҷида шавад.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nice.org.uk/guidance/ng5/chapter/Recommendations |title=Medicines optimisation: the safe and effective use of medicines to enable the best possible outcomes |date=2015-03-04 |website=NICE |publisher=National Institute for Health and Care Excellence |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
== Ҷусторҳои вобаста ==
* [[Бехатарии бемор]]
* [[Фармаконазорат]]
* [[Доруҳои асосӣ]]
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

{{Authority control}}
[[Гурӯҳ:Тандурустӣ]]
[[Гурӯҳ:Дорушиносӣ]]</text>
      <sha1>n4mgpiwcdctwjocbxr3r8t61hdsfvhm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хадамоти саломатӣ ва ғизои мактабӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334152</id>
    <revision>
      <id>1489157</id>
      <timestamp>2026-10-12T18:01:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zolfeqar Fatihzadeh</username>
        <id>30846</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Хадамоти саломатӣ ва ғизои мактабӣ''' маҷмӯи чораҳоест, ки дар мактаб ё тавассути он барои ҳифзи саломатӣ, пешгирии беморӣ ва дастгирии омӯзиши хонандагон пешниҳод мешавад. Ба онҳо омӯзиши саломатӣ, ғизои муносиб, эмгузаронӣ, муоина, ёрии аввал, машварати р...</comment>
      <origin>1489157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3509" sha1="2prkrg2qwi2llsmykw9gjsmjx53s9xs" xml:space="preserve">'''Хадамоти саломатӣ ва ғизои мактабӣ''' маҷмӯи чораҳоест, ки дар мактаб ё тавассути он барои ҳифзи саломатӣ, пешгирии беморӣ ва дастгирии омӯзиши хонандагон пешниҳод мешавад. Ба онҳо омӯзиши саломатӣ, ғизои муносиб, эмгузаронӣ, муоина, ёрии аввал, машварати равонӣ ва роҳнамоӣ ба муассисаи тиббӣ дохил шуда метавонанд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240029392/ |title=WHO guideline on school health services |date=2021-06-22 |website=World Health Organization |publisher=World Health Organization |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
== Мақсад ва таркиб ==
Кӯдакон қисми зиёди рӯзро дар мактаб мегузаронанд; бинобар ин мактаб метавонад мушкилоти саломатиро барвақт муайян кунад ва одатҳои солимро тақвият диҳад. Хидматҳо вобаста ба ниёз ва имкони маҳаллӣ фарқ мекунанд, вале бояд дастрас, бехатар, синну солу фарҳангро ба назаргиранда ва бо низоми умумии тандурустӣ пайваст бошанд.
Ғизои мактабӣ танҳо тақсими хӯрок нест. Он метавонад меъёрҳои ғизоӣ, оби бехатар, шароити беҳдошт, омӯзиши ғизо ва назорати камғизоӣ ё вазни зиёдатиро дар бар гирад. ЮНЕСКО саломатӣ ва ғизои мактабиро барои ҳузур, иштироки баробар ва натиҷаи омӯзиш муҳим мешуморад.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/health-education/nutrition?hub=79846 |title=School health and nutrition |date=2025-11-14 |website=UNESCO |publisher=UNESCO |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
== Татбиқ ==
Барномаи самаранок ҳамкории бахшҳои маориф, тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоӣ, иштироки омӯзгорон, кормандони тиб, волидайн ва хонандагонро талаб мекунад. Махфияти маълумоти саломатӣ, ризоияти огоҳона ва роҳҳои равшани ирсол ба табобат бояд таъмин шаванд. Дастури муштараки СҶТ ва ЮНЕСКО равиши «мактаби тарғибгари саломатӣ»-ро тавсия медиҳад, ки сиёсат, муҳити ҷисмонӣ ва иҷтимоӣ, барномаи дарсӣ ва хидматҳоро бо ҳам мепайвандад.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240118966 |title=Making every school a health-promoting school: implementation guidance for school health services |date=2026-04-17 |website=World Health Organization |publisher=World Health Organization |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
== Ҷусторҳои вобаста ==
* [[Ғизои мактабӣ]]
* [[Тандурустии ҷамъиятӣ]]
* [[Маориф]]
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
{{Authority control}}
[[Гурӯҳ:Мактаб]]
[[Гурӯҳ:Ғизо]]</text>
      <sha1>2prkrg2qwi2llsmykw9gjsmjx53s9xs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маркази сармоиш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334153</id>
    <revision>
      <id>1489158</id>
      <timestamp>2026-10-12T18:03:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zolfeqar Fatihzadeh</username>
        <id>30846</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Маркази салқиншавӣ''' макони ҷамъиятии ҳавояш хунук ё соядорест, ки ҳангоми гармои шадид барои кам кардани таъсири ҳарорати баланд ба аҳолӣ муваққатан кушода мешавад. Китобхона, маркази ҷамъиятӣ, мактаб ё бинои дигар метавонад чунин вазифаро иҷро кунад. Ма...</comment>
      <origin>1489158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3535" sha1="6doznvod7hruntvoosr8gdl14etjptj" xml:space="preserve">'''Маркази салқиншавӣ''' макони ҷамъиятии ҳавояш хунук ё соядорест, ки ҳангоми гармои шадид барои кам кардани таъсири ҳарорати баланд ба аҳолӣ муваққатан кушода мешавад. Китобхона, маркази ҷамъиятӣ, мактаб ё бинои дигар метавонад чунин вазифаро иҷро кунад. Марказҳо қисми нақшаи вокуниш ба гармӣ мебошанд, на ҷойгузини манзили бехатар ё ёрии таъҷилӣ.

== Вазифа ==
Гармии шадид метавонад ба камобӣ, хастагии гармӣ ва зарбаи гармӣ оварда расонад. Пиронсолон, кӯдакони хурдсол, шахсони дорои бемории музмин, коргарони берунӣ ва одамони бе дастрасӣ ба хунуккунии хона бештар осебпазиранд. Маркази салқиншавӣ муҳити камҳарорат, оби ошомиданӣ, ҷойи нишаст ва иттилоъ дар бораи нишонаҳои бемории вобаста ба гармиро пешниҳод карда метавонад.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stacks.cdc.gov/view/cdc/47657 |title=Use of Cooling Centers to Prevent Heat-Related Illness: Summary of Evidence and Strategies for Implementation |website=CDC Stacks |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Барномарезӣ==
Интихоби ҷой бояд дастрасии нақлиётӣ, дастрасӣ барои маъюбон, соатҳои кор, иқтидор ва амниятро ба назар гирад. Огоҳсозии саривақтӣ ва ҳамкорӣ бо хадамоти иҷтимоӣ барои расидан ба одамони танҳо ё бе манзил зарур аст. Мақомоти маҳаллӣ бояд нақшаи интиқоли шахси бемор ба ёрии таъҷилиро низ дошта бошанд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://atsdr.cdc.gov/place-health/share/extreme-heat-adaptation.html |title=Extreme Heat Adaptation |website=Agency for Toxic Substances and Disease Registry |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

Ҳангоми дуди сӯхтори ҷангал ё ифлосшавии ҳаво танҳо хунукӣ кофӣ нест: филтратсия ва сифати ҳавои дохилӣ низ муҳиманд. Агентии ҳифзи муҳити зисти ИМА тавсия медиҳад, ки идоракунандагон ҳамзамон гармӣ, ҳавокашӣ ва ифлоскунандаҳои дохили биноро арзёбӣ кунанд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.epa.gov/emergencies-iaq/extreme-heat-and-indoor-air-quality |title=Extreme Heat and Indoor Air Quality |website=United States Environmental Protection Agency |publisher=United States Environmental Protection Agency |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Ҷусторҳои вобаста ==
* [[Мавҷи гармӣ]]
* [[Ҷазираи гармии шаҳрӣ]]
* [[Сардикунии ғайрифаъол]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

{{Authority control}}
[[Гурӯҳ:Тандурустӣ]]
[[Гурӯҳ:Офатҳои табиӣ]]</text>
      <sha1>6doznvod7hruntvoosr8gdl14etjptj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489159</id>
      <parentid>1489158</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T18:04:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zolfeqar Fatihzadeh</username>
        <id>30846</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҷусторҳои вобаста */ вироишоти сабкӣ, аломатҳои китобат, дақиқсозӣ, илова, ислоҳ, ороиш</comment>
      <origin>1489159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3506" sha1="pksdzli3if0hzwiujsaafn3y6wdjlxl" xml:space="preserve">'''Маркази салқиншавӣ''' макони ҷамъиятии ҳавояш хунук ё соядорест, ки ҳангоми гармои шадид барои кам кардани таъсири ҳарорати баланд ба аҳолӣ муваққатан кушода мешавад. Китобхона, маркази ҷамъиятӣ, мактаб ё бинои дигар метавонад чунин вазифаро иҷро кунад. Марказҳо қисми нақшаи вокуниш ба гармӣ мебошанд, на ҷойгузини манзили бехатар ё ёрии таъҷилӣ.

== Вазифа ==
Гармии шадид метавонад ба камобӣ, хастагии гармӣ ва зарбаи гармӣ оварда расонад. Пиронсолон, кӯдакони хурдсол, шахсони дорои бемории музмин, коргарони берунӣ ва одамони бе дастрасӣ ба хунуккунии хона бештар осебпазиранд. Маркази салқиншавӣ муҳити камҳарорат, оби ошомиданӣ, ҷойи нишаст ва иттилоъ дар бораи нишонаҳои бемории вобаста ба гармиро пешниҳод карда метавонад.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stacks.cdc.gov/view/cdc/47657 |title=Use of Cooling Centers to Prevent Heat-Related Illness: Summary of Evidence and Strategies for Implementation |website=CDC Stacks |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Барномарезӣ==
Интихоби ҷой бояд дастрасии нақлиётӣ, дастрасӣ барои маъюбон, соатҳои кор, иқтидор ва амниятро ба назар гирад. Огоҳсозии саривақтӣ ва ҳамкорӣ бо хадамоти иҷтимоӣ барои расидан ба одамони танҳо ё бе манзил зарур аст. Мақомоти маҳаллӣ бояд нақшаи интиқоли шахси бемор ба ёрии таъҷилиро низ дошта бошанд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://atsdr.cdc.gov/place-health/share/extreme-heat-adaptation.html |title=Extreme Heat Adaptation |website=Agency for Toxic Substances and Disease Registry |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

Ҳангоми дуди сӯхтори ҷангал ё ифлосшавии ҳаво танҳо хунукӣ кофӣ нест: филтратсия ва сифати ҳавои дохилӣ низ муҳиманд. Агентии ҳифзи муҳити зисти ИМА тавсия медиҳад, ки идоракунандагон ҳамзамон гармӣ, ҳавокашӣ ва ифлоскунандаҳои дохили биноро арзёбӣ кунанд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.epa.gov/emergencies-iaq/extreme-heat-and-indoor-air-quality |title=Extreme Heat and Indoor Air Quality |website=United States Environmental Protection Agency |publisher=United States Environmental Protection Agency |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Ҷусторҳои вобаста ==
* [[Ҷазираи гармои шаҳрӣ]]
* [[Сардкунии ғайрифаъол]]


== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

{{Authority control}}
[[Гурӯҳ:Тандурустӣ]]
[[Гурӯҳ:Офатҳои табиӣ]]</text>
      <sha1>pksdzli3if0hzwiujsaafn3y6wdjlxl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саломатӣ дар ҳамаи сиёсатҳо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334154</id>
    <revision>
      <id>1489160</id>
      <timestamp>2026-10-12T18:06:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zolfeqar Fatihzadeh</username>
        <id>30846</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Саломатӣ дар ҳамаи сиёсатҳо''' равиши идоракунии давлатӣ аст, ки таъсири қарорҳои ҳамаи бахшҳоро ба саломатӣ ва баробарии саломатӣ мунтазам ба назар мегирад. Он ба он асос меёбад, ки саломатии аҳолӣ танҳо аз хадамоти тиббӣ вобаста нест: нақлиёт, маориф, кишо...</comment>
      <origin>1489160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3455" sha1="59iuzqji3pbae07ng3g2qezzbq4hx30" xml:space="preserve">'''Саломатӣ дар ҳамаи сиёсатҳо''' равиши идоракунии давлатӣ аст, ки таъсири қарорҳои ҳамаи бахшҳоро ба саломатӣ ва баробарии саломатӣ мунтазам ба назар мегирад. Он ба он асос меёбад, ки саломатии аҳолӣ танҳо аз хадамоти тиббӣ вобаста нест: нақлиёт, маориф, кишоварзӣ, шуғл, манзил ва муҳити зист низ ба он таъсир доранд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789241506908 |title=Health in all policies: Helsinki statement. Framework for country action |date=2014-04-23 |website=World Health Organization |publisher=World Health Organization |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
== Принсипҳо ==
Равиш ҳамкории байнисоҳаӣ, шаффофият, иштирок, ҳисоботдиҳӣ ва арзёбии паёмадҳоро талаб мекунад. Ҳадаф он нест, ки бахши тандурустӣ ҳамаи сиёсатҳоро идора кунад; баръакс, ниҳодҳо бояд манфиат ва зарари эҳтимолиро якҷо баррасӣ кунанд ва роҳҳалҳои дорои манфиати муштарак ёбанд.

Масалан, сиёсати нақлиёти ҷамъиятӣ метавонад ҳамзамон дастрасӣ ба корро беҳтар, ифлосшавии ҳаворо кам ва ҳаракати ҷисмониро зиёд кунад. Сиёсати манзил метавонад бо кам кардани намӣ, сармо ё гармии аз ҳад зиёд бемориҳоро пешгирӣ намояд. Барои ошкор кардани чунин таъсирҳо арзёбии таъсир ба саломатӣ, таҳлили баробарӣ ва нишондиҳандаҳои муштарак истифода мешаванд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/publications/m/item/what-you-need-to-know-about-health-in-all-policies--key-messages |title=What you need to know about Health in All Policies: key messages |date=2015-06-23 |website=World Health Organization |publisher=World Health Organization |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Татбиқ ==
Татбиқ метавонад аз кумитаи байниидоравӣ, талаботи ҳуқуқӣ барои арзёбии таъсир, буҷетгузории муштарак ё созишномаҳои маҳаллӣ оғоз шавад. Созмони тандурустии Панамрикоӣ ин равишро воситаи амал ба омилҳои иҷтимоии саломатӣ ва кам кардани нобаробарӣ медонад.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.paho.org/en/topics/intersectoral-action-health-all-policies |title=Intersectoral Action / Health in All Policies |website=Pan American Health Organization |publisher=Pan American Health Organization |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Ҷусторҳои вобаста ==
* [[Арзёбии таъсир ба саломатӣ]]
* [[Тандурустии ҷамъиятӣ]]
* [[Баробарии саломатӣ]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

{{Authority control}}
[[Гурӯҳ:Сиёсат]]
[[Гурӯҳ:Тандурустӣ]]</text>
      <sha1>59iuzqji3pbae07ng3g2qezzbq4hx30</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мудирияти хуни бемор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334155</id>
    <revision>
      <id>1489161</id>
      <timestamp>2026-10-12T18:09:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zolfeqar Fatihzadeh</username>
        <id>30846</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Мудирияти хуни бемор''' равиши ҳамоҳангшуда ва ба бемор нигаронидашудаест, ки саломатии хунро беҳтар, талафи хунро кам ва истифодаи интиқоли хунро танҳо ба ҳолатҳои зарурӣ маҳдуд мекунад. Ин равиш интиқоли хунро манъ намекунад; ҳадаф беҳтар кардани натиҷа...</comment>
      <origin>1489161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3380" sha1="j9xgvlde3163vplimb6lo0gby6iytvg" xml:space="preserve">'''Мудирияти хуни бемор''' равиши ҳамоҳангшуда ва ба бемор нигаронидашудаест, ки саломатии хунро беҳтар, талафи хунро кам ва истифодаи интиқоли хунро танҳо ба ҳолатҳои зарурӣ маҳдуд мекунад. Ин равиш интиқоли хунро манъ намекунад; ҳадаф беҳтар кардани натиҷа ва бехатарии бемор бо истифодаи далелҳои клиникӣ мебошад.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/teams/health-product-policy-and-standards/standards-and-specifications/blood-and-products-of-human-origin/patient-blood-management-and-clinical-use-of-blood |title=Patient Blood Management and Clinical Use of Blood |website=World Health Organization |publisher=World Health Organization |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Унсурҳои асосӣ ==
Одатан се самт ҷудо карда мешавад: беҳтар кардани захираи ҳуҷайраҳои сурхи хуни худи бемор, кам кардани хунравӣ ва талафи хун, ва баланд кардани таҳаммул ба камхунӣ. Пеш аз ҷарроҳии нақшавӣ метавон камхунии норасоии оҳанро барвақт ошкор ва табобат кард. Ҳангоми муолиҷа усулҳои ҷарроҳии камхунрав, гирифтани ҳаҷми ками хун барои таҳлил ва барқарорсозии хуни худи бемор истифода шуда метавонанд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.blood.gov.au/clinical-guidance/patient-blood-management |title=Patient blood management |date=2024-03-27 |website=National Blood Authority |publisher=Australian Government |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Татбиқ ва бехатарӣ ==
Барнома кори дастаҷамъонаи ҷарроҳ, табиби беҳискунӣ, хуншинос, ҳамшира, озмоишгоҳ ва худи беморро талаб мекунад. Қарор бояд ҳолати клиникӣ, хавфи хунравӣ, нишонаҳои камхунӣ ва хоҳиши огоҳонаи беморро ба назар гирад. Ҳангоми хунравии шадид протоколи фаврӣ ва дастрасии саривақтӣ ба ҷузъҳои хун аҳаммияти ҳаётӣ доранд.

Роҳнамои СҶТ барои татбиқи миллӣ идоракунии хуни беморро стандарти нигоҳубин мешуморад ва ҳам нақши мақомоти тандурустӣ, ҳам муассисаҳои алоҳидаро тавсиф мекунад.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/publications/b/76782 |title=Guidance on implementing patient blood management to improve global blood health status |date=2025 |website=World Health Organization |publisher=World Health Organization |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Ҷусторҳои вобаста ==
* [[Интиқоли хун]]
* [[Камхунӣ]]
* [[Бехатарии бемор]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

{{Authority control}}
[[Гурӯҳ:Хун]]
[[Гурӯҳ:Тиб]]</text>
      <sha1>j9xgvlde3163vplimb6lo0gby6iytvg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489162</id>
      <parentid>1489161</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T18:10:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zolfeqar Fatihzadeh</username>
        <id>30846</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҷусторҳои вобаста */ ислоҳ, ороиш</comment>
      <origin>1489162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3345" sha1="7yu2p1hex0t69wx08zbudyvgxcokvlw" xml:space="preserve">'''Мудирияти хуни бемор''' равиши ҳамоҳангшуда ва ба бемор нигаронидашудаест, ки саломатии хунро беҳтар, талафи хунро кам ва истифодаи интиқоли хунро танҳо ба ҳолатҳои зарурӣ маҳдуд мекунад. Ин равиш интиқоли хунро манъ намекунад; ҳадаф беҳтар кардани натиҷа ва бехатарии бемор бо истифодаи далелҳои клиникӣ мебошад.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/teams/health-product-policy-and-standards/standards-and-specifications/blood-and-products-of-human-origin/patient-blood-management-and-clinical-use-of-blood |title=Patient Blood Management and Clinical Use of Blood |website=World Health Organization |publisher=World Health Organization |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Унсурҳои асосӣ ==
Одатан се самт ҷудо карда мешавад: беҳтар кардани захираи ҳуҷайраҳои сурхи хуни худи бемор, кам кардани хунравӣ ва талафи хун, ва баланд кардани таҳаммул ба камхунӣ. Пеш аз ҷарроҳии нақшавӣ метавон камхунии норасоии оҳанро барвақт ошкор ва табобат кард. Ҳангоми муолиҷа усулҳои ҷарроҳии камхунрав, гирифтани ҳаҷми ками хун барои таҳлил ва барқарорсозии хуни худи бемор истифода шуда метавонанд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.blood.gov.au/clinical-guidance/patient-blood-management |title=Patient blood management |date=2024-03-27 |website=National Blood Authority |publisher=Australian Government |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Татбиқ ва бехатарӣ ==
Барнома кори дастаҷамъонаи ҷарроҳ, табиби беҳискунӣ, хуншинос, ҳамшира, озмоишгоҳ ва худи беморро талаб мекунад. Қарор бояд ҳолати клиникӣ, хавфи хунравӣ, нишонаҳои камхунӣ ва хоҳиши огоҳонаи беморро ба назар гирад. Ҳангоми хунравии шадид протоколи фаврӣ ва дастрасии саривақтӣ ба ҷузъҳои хун аҳаммияти ҳаётӣ доранд.

Роҳнамои СҶТ барои татбиқи миллӣ идоракунии хуни беморро стандарти нигоҳубин мешуморад ва ҳам нақши мақомоти тандурустӣ, ҳам муассисаҳои алоҳидаро тавсиф мекунад.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/publications/b/76782 |title=Guidance on implementing patient blood management to improve global blood health status |date=2025 |website=World Health Organization |publisher=World Health Organization |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Ҷусторҳои вобаста ==
* [[Интиқоли хун]]
* [[Камхунӣ]]


== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

{{Authority control}}
[[Гурӯҳ:Хун]]
[[Гурӯҳ:Тиб]]</text>
      <sha1>7yu2p1hex0t69wx08zbudyvgxcokvlw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489163</id>
      <parentid>1489162</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T18:13:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zolfeqar Fatihzadeh</username>
        <id>30846</id>
      </contributor>
      <comment>илова, дархости сарчашма, дақиқсозӣ</comment>
      <origin>1489163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4111" sha1="awyrp0qlmd6i17v9otvrpqc5qn70dnx" xml:space="preserve">[[File:US Army 51565 Swift and Sure support - Drops of Life.jpg|thumb|right|alt=Воҳидҳои хуне, ки зимни маъракаи ҷамъоварии хуни Бригадаи 69-уми артиллерияи зиддиҳавоӣ (69th ADA) дар Маркази хуни Робертсон дар Форт-Ҳуди Техас рӯзи 18 сентябри соли 2009 ҷамъоварӣ шудаанд|Воҳидҳои хуне, ки зимни маъракаи ҷамъоварии хуни Бригадаи 69-уми артиллерияи зиддиҳавоӣ (69th ADA) дар Маркази хуни Робертсон дар Форт-Ҳуди Техас рӯзи 18 сентябри соли 2009 ҷамъоварӣ шудаанд|367x367пкс]]
'''Мудирияти хуни бемор''' равиши ҳамоҳангшуда ва ба бемор нигаронидашудаест, ки саломатии хунро беҳтар, талафи хунро кам ва истифодаи интиқоли хунро танҳо ба ҳолатҳои зарурӣ маҳдуд мекунад. Ин равиш интиқоли хунро манъ намекунад; ҳадаф беҳтар кардани натиҷа ва бехатарии бемор бо истифодаи далелҳои клиникӣ мебошад.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/teams/health-product-policy-and-standards/standards-and-specifications/blood-and-products-of-human-origin/patient-blood-management-and-clinical-use-of-blood |title=Patient Blood Management and Clinical Use of Blood |website=World Health Organization |publisher=World Health Organization |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Унсурҳои асосӣ ==
Одатан се самт ҷудо карда мешавад: беҳтар кардани захираи ҳуҷайраҳои сурхи хуни худи бемор, кам кардани хунравӣ ва талафи хун, ва баланд кардани таҳаммул ба камхунӣ. Пеш аз ҷарроҳии нақшавӣ метавон камхунии норасоии оҳанро барвақт ошкор ва табобат кард. Ҳангоми муолиҷа усулҳои ҷарроҳии камхунрав, гирифтани ҳаҷми ками хун барои таҳлил ва барқарорсозии хуни худи бемор истифода шуда метавонанд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.blood.gov.au/clinical-guidance/patient-blood-management |title=Patient blood management |date=2024-03-27 |website=National Blood Authority |publisher=Australian Government |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Татбиқ ва бехатарӣ ==
Барнома кори дастаҷамъонаи ҷарроҳ, табиби беҳискунӣ, хуншинос, ҳамшира, озмоишгоҳ ва худи беморро талаб мекунад. Қарор бояд ҳолати клиникӣ, хавфи хунравӣ, нишонаҳои камхунӣ ва хоҳиши огоҳонаи беморро ба назар гирад. Ҳангоми хунравии шадид протоколи фаврӣ ва дастрасии саривақтӣ ба ҷузъҳои хун аҳаммияти ҳаётӣ доранд.

Роҳнамои СҶТ барои татбиқи миллӣ идоракунии хуни беморро стандарти нигоҳубин мешуморад ва ҳам нақши мақомоти тандурустӣ, ҳам муассисаҳои алоҳидаро тавсиф мекунад.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/publications/b/76782 |title=Guidance on implementing patient blood management to improve global blood health status |date=2025 |website=World Health Organization |publisher=World Health Organization |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Ҷусторҳои вобаста ==
* [[Интиқоли хун]]
* [[Камхунӣ]]


== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

{{Authority control}}
[[Гурӯҳ:Хун]]
[[Гурӯҳ:Тиб]]</text>
      <sha1>awyrp0qlmd6i17v9otvrpqc5qn70dnx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаҳри солим</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334156</id>
    <revision>
      <id>1489164</id>
      <timestamp>2026-10-12T18:15:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zolfeqar Fatihzadeh</username>
        <id>30846</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Шаҳри солим''' мафҳуми тандурустии ҷамъиятӣ ва шаҳрсозӣ аст, ки саломатӣ ва некуаҳволии аҳолиро ба ҳамаи қарорҳои маҳаллӣ мепайвандад. Тибқи таърифи Созмони ҷаҳонии тандурустӣ, шаҳри солим натиҷаи собит нест, балки равандест, ки пайваста муҳити ҷисмонӣ ва...</comment>
      <origin>1489164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3287" sha1="iqmpxe5exys6lsmhoslo09ds372eh8b" xml:space="preserve">'''Шаҳри солим''' мафҳуми тандурустии ҷамъиятӣ ва шаҳрсозӣ аст, ки саломатӣ ва некуаҳволии аҳолиро ба ҳамаи қарорҳои маҳаллӣ мепайвандад. Тибқи таърифи Созмони ҷаҳонии тандурустӣ, шаҳри солим натиҷаи собит нест, балки равандест, ки пайваста муҳити ҷисмонӣ ва иҷтимоиро беҳтар ва захираҳои ҷомеаро васеъ мекунад.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/europe/groups/who-european-healthy-cities-network/what-is-a-health-city |title=What is a healthy city? |website=World Health Organization Regional Office for Europe |publisher=World Health Organization |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
== Равиш ==
Саломатии шаҳр танҳо ба беморхона ва дармонгоҳ вобаста нест. Сифати манзил, обу беҳдошт, ҳаво, нақлиёт, фазои сабз, таҳсил, шуғл, амният ва имкони иштироки сокинон ҳама ба он таъсир мерасонанд. Аз ин рӯ, идораҳои шаҳрсозӣ, нақлиёт, муҳити зист, маориф ва ҳифзи иҷтимоӣ бояд якҷо амал кунанд.
Барномаи «Шаҳрҳои солим»-и СҶТ соли 1986 оғоз шуда, намунаи маъруфи равиши муҳити солим гардид. Шаҳр бояд муҳити дастгирикунандаи саломатӣ, сифати хуби зиндагӣ, ниёзҳои асосии беҳдоштӣ ва дастрасӣ ба ёрии тиббиро таъмин кунад.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/activities/creating-healthy-cities/creating-healthy-cities |title=Creating healthy cities |website=World Health Organization |publisher=World Health Organization |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
== Мудирият ва арзёбӣ ==
Хусусиятҳои муҳим роҳбарии сиёсӣ, иштироки ҷомеа, коҳиши нобаробарӣ ва истифодаи далелҳо мебошанд. «Профили саломатии шаҳр» маълумоти беморӣ, шароити иҷтимоӣ, муҳит ва истифодаи хидматҳоро ҷамъ карда, барои муайян кардани афзалиятҳо хизмат мекунад. Дидгоҳи СҶТ инсон, иштирок, шукуфоӣ, сайёра, макон ва сулҳро ҳамчун самтҳои ба ҳам вобаста тавсиф мекунад.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/europe/news-room/fact-sheets/item/healthy-cities-vision |title=Healthy Cities Vision |date=2018-04-05 |website=World Health Organization Regional Office for Europe |publisher=World Health Organization |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
== Ҷусторҳои вобаста ==
* [[Тандурустии ҷамъиятӣ]]
* [[Шаҳрсозӣ]]
* [[Баробарии саломатӣ]]
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
{{Authority control}}
[[Гурӯҳ:Тандурустӣ]]
[[Гурӯҳ:Шаҳрҳо]]</text>
      <sha1>iqmpxe5exys6lsmhoslo09ds372eh8b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489165</id>
      <parentid>1489164</parentid>
      <timestamp>2026-10-12T18:16:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zolfeqar Fatihzadeh</username>
        <id>30846</id>
      </contributor>
      <comment>имло, ороиш, викисозӣ</comment>
      <origin>1489165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3560" sha1="eh43y6nxd7d6qw6g83g46rnma0l60z5" xml:space="preserve">[[Акс:Cyclists at red 2.jpg|upright=1.3|thumbnail|right|Соати авҷи ҳаракати нақлиёт дар [[Копенгаген]], ки дар он ҷо 62%-и аҳолӣ ҳар рӯз бо дучарха ба ҷойи кор ё таҳсил мераванд]]'''Шаҳри солим''' мафҳуми тандурустии ҷамъиятӣ ва шаҳрсозӣ аст, ки саломатӣ ва некуаҳволии аҳолиро ба ҳамаи қарорҳои маҳаллӣ мепайвандад. Тибқи таърифи Созмони ҷаҳонии тандурустӣ, шаҳри солим натиҷаи собит нест, балки равандест, ки пайваста муҳити ҷисмонӣ ва иҷтимоиро беҳтар ва захираҳои ҷомеаро васеъ мекунад.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/europe/groups/who-european-healthy-cities-network/what-is-a-health-city |title=What is a healthy city? |website=World Health Organization Regional Office for Europe |publisher=World Health Organization |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
== Равиш ==
Саломатии шаҳр танҳо ба беморхона ва дармонгоҳ вобаста нест. Сифати манзил, обу беҳдошт, ҳаво, нақлиёт, фазои сабз, таҳсил, шуғл, амният ва имкони иштироки сокинон ҳама ба он таъсир мерасонанд. Аз ин рӯ, идораҳои шаҳрсозӣ, нақлиёт, муҳити зист, маориф ва ҳифзи иҷтимоӣ бояд якҷо амал кунанд.
Барномаи «Шаҳрҳои солим»-и СҶТ соли 1986 оғоз шуда, намунаи маъруфи равиши муҳити солим гардид. Шаҳр бояд муҳити дастгирикунандаи саломатӣ, сифати хуби зиндагӣ, ниёзҳои асосии беҳдоштӣ ва дастрасӣ ба ёрии тиббиро таъмин кунад.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/activities/creating-healthy-cities/creating-healthy-cities |title=Creating healthy cities |website=World Health Organization |publisher=World Health Organization |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
== Мудирият ва арзёбӣ ==
Хусусиятҳои муҳим роҳбарии сиёсӣ, иштироки ҷомеа, коҳиши нобаробарӣ ва истифодаи далелҳо мебошанд. «Профили саломатии шаҳр» маълумоти беморӣ, шароити иҷтимоӣ, муҳит ва истифодаи хидматҳоро ҷамъ карда, барои муайян кардани афзалиятҳо хизмат мекунад. Дидгоҳи СҶТ инсон, иштирок, шукуфоӣ, сайёра, макон ва сулҳро ҳамчун самтҳои ба ҳам вобаста тавсиф мекунад.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/europe/news-room/fact-sheets/item/healthy-cities-vision |title=Healthy Cities Vision |date=2018-04-05 |website=World Health Organization Regional Office for Europe |publisher=World Health Organization |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
== Ҷусторҳои вобаста ==
* [[Тандурустии ҷамъиятӣ]]
* [[Шаҳрсозӣ]]
* [[Баробарии саломатӣ]]
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
{{Authority control}}
[[Гурӯҳ:Тандурустӣ]]
[[Гурӯҳ:Шаҳрҳо]]</text>
      <sha1>eh43y6nxd7d6qw6g83g46rnma0l60z5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Коҳиши доруҳои нолозим</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334157</id>
    <revision>
      <id>1489166</id>
      <timestamp>2026-10-12T18:20:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zolfeqar Fatihzadeh</username>
        <id>30846</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Коҳиши доруҳои нолозим''' ё '''депрескрайбинг''' раванди ба нақша гирифташуда ва таҳти назорати мутахассиси тиб кам кардани воя ё қатъ намудани доруест, ки дигар зарур нест, эҳтимоли зарараш аз фоида бештар аст ё ба ҳадафҳои кунунии табобат мувофиқат намекун...</comment>
      <origin>1489166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3904" sha1="qb1tp71u9jed7dber5fjrgiy48kb3zd" xml:space="preserve">'''Коҳиши доруҳои нолозим''' ё '''депрескрайбинг''' раванди ба нақша гирифташуда ва таҳти назорати мутахассиси тиб кам кардани воя ё қатъ намудани доруест, ки дигар зарур нест, эҳтимоли зарараш аз фоида бештар аст ё ба ҳадафҳои кунунии табобат мувофиқат намекунад. Ин амал махсусан ҳангоми чанддоруӣ, тағйири вазъи бемор ва пайдо шудани таъсири номатлуб баррасӣ мешавад.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://meshb.nlm.nih.gov/record/ui?ui=D000069340 |title=Deprescriptions MeSH Descriptor Data 2026 |website=MeSH Browser |publisher=U.S. National Library of Medicine |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Раванд ==
Мутахассис рӯйхати пурраи доруҳо, нишондоди ҳар дору, фоида, зарар, ҳамтаъсирӣ ва афзалияти беморро месанҷад. Доруҳои хавфи баланд ё бе нишондоди равшан барои баррасӣ авлавият мегиранд. Баъзе доруҳоро метавон якбора қатъ кард, аммо баъзеи дигар барои пешгирии нишонаҳои бозпасгирӣ ё бозгашти беморӣ тадриҷан кам карда мешаванд.

Коҳиш бояд бо бемор ва парастор мувофиқа, нақшааш сабт ва натиҷааш назорат шавад. Агар нишонаи беморӣ ё таъсири бозпасгирӣ пайдо шавад, нақша метавонад тағйир ё дору аз нав оғоз гардад. Баррасии низомноки адабиёт депрескрайбингро ҳамчун хориҷ кардани доруи номувофиқ таҳти назорати корманди тиб бо мақсади идора кардани чанддоруӣ ва беҳтар кардани натиҷа таъриф кардааст.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4693477/ |title=A systematic review of the emerging definition of ‘deprescribing’ with network analysis: implications for future research and clinical practice |date=2015-12 |website=PubMed Central |publisher=U.S. National Library of Medicine |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Бехатарӣ ==
Депрескрайбинг маънои худсарона бас кардани доруро надорад. Хавфу фоида барои ҳар шахс фарқ мекунад; доруҳои пешгирикунанда низ метавонанд вобаста ба давомнокии эҳтимолии фоида ва ҳадафҳои зиндагӣ бозбинӣ шаванд. СҶТ чанддоруӣ ва депрескрайбингро ба масъалаҳои бехатарии дору ва нигоҳубини пиронсолон мепайвандад.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/news-room/articles-detail/call-for-experts--who-guideline-on-the-prevention--diagnosis-and-management-of-delirium-in-older-adults-%28including-medication-safety-and-deprescribing%29 |title=Call for Experts: WHO Guideline on the Prevention, Diagnosis and Management of Delirium in Older Adults (including Medication Safety and Deprescribing) |date=2026-06-22 |website=World Health Organization |publisher=World Health Organization |accessdate=2026-10-12 |lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Ҷусторҳои вобаста ==
* [[Фармаконазорат]]
* [[Риояи табобат]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

{{Authority control}}
[[Гурӯҳ:Тандурустӣ]]
[[Гурӯҳ:Дорушиносӣ]]</text>
      <sha1>qb1tp71u9jed7dber5fjrgiy48kb3zd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таҳмабон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334158</id>
    <redirect title="Меҳтар таҳмадор" />
    <revision>
      <id>1489171</id>
      <timestamp>2026-10-12T19:13:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <comment>Omid Jeyhani moved page [[Таҳмабон]] to [[Меҳтар таҳмадор]]: ин дараҷа меҳтар таҳмадор номида мешавад</comment>
      <origin>1489171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="m4cohccts3g0d2rc4aouysuxo77atrh" xml:space="preserve">#равона [[Меҳтар таҳмадор]]</text>
      <sha1>m4cohccts3g0d2rc4aouysuxo77atrh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таҳмавар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334159</id>
    <redirect title="Кеҳтар таҳмадор" />
    <revision>
      <id>1489174</id>
      <timestamp>2026-10-12T19:29:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <comment>Omid Jeyhani moved page [[Таҳмавар]] to [[Кеҳтар таҳмадор]]: Ин дараҷа Кеҳтар таҳмадор номида мешавад.</comment>
      <origin>1489174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="3w0s1s7xybk8f624k2vx1k0k64b0c6z" xml:space="preserve">#равона [[Кеҳтар таҳмадор]]</text>
      <sha1>3w0s1s7xybk8f624k2vx1k0k64b0c6z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Разморо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334162</id>
    <redirect title="Меҳтар размовар" />
    <revision>
      <id>1489186</id>
      <timestamp>2026-10-12T20:18:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <comment>Omid Jeyhani moved page [[Разморо]] to [[Меҳтар размовар]]: Ин дараҷа Меҳтар размовар номида мешавад.</comment>
      <origin>1489186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="2mmzk5of9qj0jrb484lrzrul6850btg" xml:space="preserve">#равона [[Меҳтар размовар]]</text>
      <sha1>2mmzk5of9qj0jrb484lrzrul6850btg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размозмо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334163</id>
    <redirect title="Размдор" />
    <revision>
      <id>1489189</id>
      <timestamp>2026-10-12T20:44:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <comment>Omid Jeyhani moved page [[Размозмо]] to [[Размдор]]: Ин дараҷа аз ин пас Размдор номида мешавад.</comment>
      <origin>1489189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="82rabh8vi3eat1pyavu79cspi6mp4ny" xml:space="preserve">#равона [[Размдор]]</text>
      <sha1>82rabh8vi3eat1pyavu79cspi6mp4ny</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баҳс:Размозмо</title>
    <ns>1</ns>
    <id>334164</id>
    <redirect title="Баҳс:Размдор" />
    <revision>
      <id>1489191</id>
      <timestamp>2026-10-12T20:44:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <comment>Omid Jeyhani moved page [[Баҳс:Размозмо]] to [[Баҳс:Размдор]]: Ин дараҷа аз ин пас Размдор номида мешавад.</comment>
      <origin>1489191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="hw7cdml60jetgaodjz8sprryt1abx6v" xml:space="preserve">#равона [[Баҳс:Размдор]]</text>
      <sha1>hw7cdml60jetgaodjz8sprryt1abx6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размпардоз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334166</id>
    <redirect title="Размсоз" />
    <revision>
      <id>1489199</id>
      <timestamp>2026-10-12T21:20:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omid Jeyhani</username>
        <id>1522</id>
      </contributor>
      <comment>Omid Jeyhani moved page [[Размпардоз]] to [[Размсоз]]: Misspelled title: Ин дараҷа аз ин пас Размсоз номида мешавад.</comment>
      <origin>1489199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="oduby8l743z5lsnqa5dcqiif2wq1xix" xml:space="preserve">#равона [[Размсоз]]</text>
      <sha1>oduby8l743z5lsnqa5dcqiif2wq1xix</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Инсбрук</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334167</id>
    <revision>
      <id>1489211</id>
      <timestamp>2026-10-13T04:45:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: {{Шаҳр}} Инсбрук ({{lang-de|Innsbruck}}) — шаҳр дар қисми ғарбии Австрия, маркази маъмурии иёлати Тирол. Дар иҳотаи қаторкӯҳҳои Алпи Шимолӣ, дар соҳили дарёи Инн, дар доманаи қаторкӯҳҳои Карвендел ҷойгир аст. Аҳолиаш 130 ҳазор нафар (2016). Инсбрук дорои шабакаи бузурги нақл...</comment>
      <origin>1489211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4196" sha1="4bxq6te7raw1d1woi8sqbmee91u52v2" xml:space="preserve">{{Шаҳр}}
Инсбрук ({{lang-de|Innsbruck}}) — шаҳр дар қисми ғарбии Австрия, маркази маъмурии иёлати Тирол. Дар иҳотаи қаторкӯҳҳои Алпи Шимолӣ, дар соҳили дарёи Инн, дар доманаи қаторкӯҳҳои Карвендел ҷойгир аст. Аҳолиаш 130 ҳазор нафар (2016). Инсбрук дорои шабакаи бузурги нақлиётӣ буда, роҳҳои он тавассути қаторкӯҳи Алп ба сӯи Швейтсария, Италия ва Олмон тӯл кашидаанд. Шоҳроҳи автомобилӣ ва роҳи оҳани Инсбрукро бо шохаҳои Мюнхен, Сюрих, Вена (ба воситаи хатсайри Залсбург – Линс), Венетсия (ба воситаи хатсайри Болсано – Тренто) мепайванданд. Фурудгоҳи байналмилалӣ (дар Кранебиттен) дорад. Дар ҳудуди Инсбрук бори нахуст одамон дар давраи палеолит сокин шудаанд. Дар асри 1 м. дар Инсбрук қароргоҳи ҳарбии румии Велдиден мавҷуд буд. Дар асри 12 графҳои фон Андекси Бавария, ки соҳибмулки Инсбрук буданд, онро ба маркази тиҷорат табдил доданд. Соли 1239 мақоми шаҳрро гирифт. Аз соли 1263 дар ҳайати графии Трипол ва аз соли 1363 то 1918 зери тасарруфи империяи Ҳабсбургҳо қарор дошт ва чанд бор қароргоҳи ин империя ва маркази маъмурии Тирол буд. Зимни муҳорибаҳои Наполеони I Бонапарт (1799–1815) дар ҳайати Бавария буда, баъдан ба Австрия баргардонда шуд. Инсбрукро солҳои 1918–24 сипоҳиёни Италия ва солҳои 1945–55 фаронсавиҳо истило кардаанд. Инсбрук корхонаҳои саноати электротехникӣ, кимиёӣ, дорусозӣ, нассоҷӣ, хӯрокворӣ дорад. Маркази муҳимми тиҷорат ва хидматрасонӣ мебошад. Нахустин трамвай ба Инсбрук соли 1905 омад. Инсбрук маркази муҳимми молиявӣ – бонкӣ, хидматрасонии расмӣ, маркази анъанавии баргузории намоиш ва ярмаркаҳои илмӣ-техникӣ ва саноатӣ буда, дар он идораи кулли ширкати «Westbeach» (истеҳсолкунандаи либосҳои варзишии зимистонӣ), бинои асосии ширкати «Swarovski» (яке аз бузургтарин ширкатҳо дар Австрия), фабрикаи бузурги суфтакунӣ ва сайқалдиҳии булӯр (1895) ҷойгиранд. Дар Инсбрук Донишгоҳи ба номи Леополд Франс (1669), донишгоҳи тиббӣ (2004), 11 калисо, 5 дайр, қалъаи Амбарс бо чаҳорбоғ (асри 16), Қасри императории Хофбург (1456), музейи миллии Тирол, музейҳои шаҳрӣ, императории шикорӣ, аслиҳахона, Театри Тирол, оркестри симфонӣ, Нигористони Сваровски, Боғи ботаникии донишгоҳ, боғи ҳайвоноти алпӣ, маркази сайёҳӣ, Маркази байналмилалии лижаронии кӯҳӣ мавҷуданд. Солҳои 1964 ва 1976 дар Инсбрук Бозиҳои олимпии зимистонӣ баргузор гардиданд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Инсбрук|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Аврупо]]</text>
      <sha1>4bxq6te7raw1d1woi8sqbmee91u52v2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489212</id>
      <parentid>1489211</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T04:52:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1489212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4343" sha1="f5by26wjppm89pfqxokjbb8goa7l6al" xml:space="preserve">{{Шаҳр}}
'''Инсбрук''' ({{lang-de|Innsbruck}}) — шаҳр дар қисми ғарбии [[Австрия]], маркази маъмурии иёлати [[Тирол]]. Дар иҳотаи қаторкӯҳҳои Алпи Шимолӣ, дар соҳили дарёи Инн, дар доманаи қаторкӯҳҳои Карвендел ҷойгир аст. Аҳолиаш 130 ҳазор нафар (2016). Инсбрук дорои шабакаи бузурги нақлиётӣ буда, роҳҳои он тавассути қаторкӯҳи Алп ба сӯи Швейтсария, Италия ва Олмон тӯл кашидаанд. Шоҳроҳи автомобилӣ ва роҳи оҳани Инсбрукро бо шохаҳои Мюнхен, Сюрих, Вена (ба воситаи хатсайри Залсбург – Линс), Венетсия (ба воситаи хатсайри Болсано – Тренто) мепайванданд. Фурудгоҳи байналмилалӣ (дар Кранебиттен) дорад.

== Таърих ==
Дар ҳудуди Инсбрук бори нахуст одамон дар давраи палеолит сокин шудаанд. Дар асри 1 м. дар Инсбрук қароргоҳи ҳарбии румии Велдиден мавҷуд буд. Дар асри 12 графҳои фон Андекси Бавария, ки соҳибмулки Инсбрук буданд, онро ба маркази тиҷорат табдил доданд. Соли 1239 мақоми шаҳрро гирифт. Аз соли 1263 дар ҳайати графии Трипол ва аз соли 1363 то 1918 зери тасарруфи империяи Ҳабсбургҳо қарор дошт ва чанд бор қароргоҳи ин империя ва маркази маъмурии Тирол буд. Зимни муҳорибаҳои Наполеони I Бонапарт (1799–1815) дар ҳайати Бавария буда, баъдан ба Австрия баргардонда шуд. Инсбрукро солҳои 1918–24 сипоҳиёни Италия ва солҳои 1945–55 фаронсавиҳо истило кардаанд. 

== Саноат ==
Инсбрук корхонаҳои саноати электротехникӣ, кимиёӣ, дорусозӣ, нассоҷӣ, хӯрокворӣ дорад. Маркази муҳимми тиҷорат ва хидматрасонӣ мебошад. Нахустин трамвай ба Инсбрук соли 1905 омад. Инсбрук маркази муҳимми молиявӣ – бонкӣ, хидматрасонии расмӣ, маркази анъанавии баргузории намоиш ва ярмаркаҳои илмӣ-техникӣ ва саноатӣ буда, дар он идораи кулли ширкати «Westbeach» (истеҳсолкунандаи либосҳои варзишии зимистонӣ), бинои асосии ширкати «Swarovski» (яке аз бузургтарин ширкатҳо дар Австрия), фабрикаи бузурги суфтакунӣ ва сайқалдиҳии булӯр (1895) ҷойгиранд.

== Фарҳанг ва илм ==
Дар Инсбрук Донишгоҳи ба номи Леополд Франс (1669), донишгоҳи тиббӣ (2004), 11 калисо, 5 дайр, қалъаи Амбарс бо чаҳорбоғ (асри 16), Қасри императории Хофбург (1456), музейи миллии Тирол, музейҳои шаҳрӣ, императории шикорӣ, аслиҳахона, Театри Тирол, оркестри симфонӣ, Нигористони Сваровски, Боғи ботаникии донишгоҳ, боғи ҳайвоноти алпӣ, маркази сайёҳӣ, Маркази байналмилалии лижаронии кӯҳӣ мавҷуданд. Солҳои 1964 ва 1976 дар Инсбрук [[Бозиҳои олимпии зимистона 1964|Бозиҳои олимпии зимистонӣ]] баргузор гардиданд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Инсбрук|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Аврупо]]</text>
      <sha1>f5by26wjppm89pfqxokjbb8goa7l6al</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489213</id>
      <parentid>1489212</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T04:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1489213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4364" sha1="pakl1d68mhnp53cq8rcb0sqxdrelznq" xml:space="preserve">{{Шаҳр}}
'''Инсбрук''' ({{lang-de|Innsbruck}}) — шаҳр дар қисми ғарбии [[Австрия]], маркази маъмурии иёлати [[Тирол]]. Дар иҳотаи қаторкӯҳҳои Алпи Шимолӣ, дар соҳили дарёи Инн, дар доманаи қаторкӯҳҳои Карвендел ҷойгир аст. Аҳолиаш 130 ҳазор нафар (2016). 

== Нақлёт ==
Инсбрук дорои шабакаи бузурги нақлиётӣ буда, роҳҳои он тавассути қаторкӯҳи Алп ба сӯи Швейтсария, Италия ва Олмон тӯл кашидаанд. Шоҳроҳи автомобилӣ ва роҳи оҳани Инсбрукро бо шохаҳои Мюнхен, Сюрих, Вена (ба воситаи хатсайри Залсбург – Линс), Венетсия (ба воситаи хатсайри Болсано – Тренто) мепайванданд. Фурудгоҳи байналмилалӣ (дар Кранебиттен) дорад.

== Таърих ==
Дар ҳудуди Инсбрук бори нахуст одамон дар давраи палеолит сокин шудаанд. Дар асри 1 м. дар Инсбрук қароргоҳи ҳарбии румии Велдиден мавҷуд буд. Дар асри 12 графҳои фон Андекси Бавария, ки соҳибмулки Инсбрук буданд, онро ба маркази тиҷорат табдил доданд. Соли 1239 мақоми шаҳрро гирифт. Аз соли 1263 дар ҳайати графии Трипол ва аз соли 1363 то 1918 зери тасарруфи империяи Ҳабсбургҳо қарор дошт ва чанд бор қароргоҳи ин империя ва маркази маъмурии Тирол буд. Зимни муҳорибаҳои Наполеони I Бонапарт (1799–1815) дар ҳайати Бавария буда, баъдан ба Австрия баргардонда шуд. Инсбрукро солҳои 1918–24 сипоҳиёни Италия ва солҳои 1945–55 фаронсавиҳо истило кардаанд. 

== Саноат ==
Инсбрук корхонаҳои саноати электротехникӣ, кимиёӣ, дорусозӣ, нассоҷӣ, хӯрокворӣ дорад. Маркази муҳимми тиҷорат ва хидматрасонӣ мебошад. Нахустин трамвай ба Инсбрук соли 1905 омад. Инсбрук маркази муҳимми молиявӣ – бонкӣ, хидматрасонии расмӣ, маркази анъанавии баргузории намоиш ва ярмаркаҳои илмӣ-техникӣ ва саноатӣ буда, дар он идораи кулли ширкати «Westbeach» (истеҳсолкунандаи либосҳои варзишии зимистонӣ), бинои асосии ширкати «Swarovski» (яке аз бузургтарин ширкатҳо дар Австрия), фабрикаи бузурги суфтакунӣ ва сайқалдиҳии булӯр (1895) ҷойгиранд.

== Фарҳанг ва илм ==
Дар Инсбрук Донишгоҳи ба номи Леополд Франс (1669), донишгоҳи тиббӣ (2004), 11 калисо, 5 дайр, қалъаи Амбарс бо чаҳорбоғ (асри 16), Қасри императории Хофбург (1456), музейи миллии Тирол, музейҳои шаҳрӣ, императории шикорӣ, аслиҳахона, Театри Тирол, оркестри симфонӣ, Нигористони Сваровски, Боғи ботаникии донишгоҳ, боғи ҳайвоноти алпӣ, маркази сайёҳӣ, Маркази байналмилалии лижаронии кӯҳӣ мавҷуданд. Солҳои 1964 ва 1976 дар Инсбрук [[Бозиҳои олимпии зимистона 1964|Бозиҳои олимпии зимистонӣ]] баргузор гардиданд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Инсбрук|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Аврупо]]</text>
      <sha1>pakl1d68mhnp53cq8rcb0sqxdrelznq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иноятнома</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334168</id>
    <revision>
      <id>1489214</id>
      <timestamp>2026-10-13T05:10:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: Иноятнома ({{lang-ar|عنایة}} – ғамхорӣ ва {{lang-ar|نامه}} – нома, хат) — 1) ҳуҷҷати расмӣ, ки асрҳои 15–18 дар хусуси аз андоз ё ҷарима озод будан дода мешуд; 2) дар хонии Хӯқанд иноятнома барои шахсони алоҳидаи бонуфуз ҳангоми сафар чун рухсатнома хидмат мекард. Соҳиби ин...</comment>
      <origin>1489214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="807" sha1="g5h0a5dcklwrxj3oa3cjwacn6zoq49h" xml:space="preserve">Иноятнома ({{lang-ar|عنایة}} – ғамхорӣ ва {{lang-ar|نامه}} – нома, хат) — 1) ҳуҷҷати расмӣ, ки асрҳои 15–18 дар хусуси аз андоз ё ҷарима озод будан дода мешуд; 2) дар хонии Хӯқанд иноятнома барои шахсони алоҳидаи бонуфуз ҳангоми сафар чун рухсатнома хидмат мекард. Соҳиби иноятнома метавонист дар ҷойҳои муқарраркардаи хон дам гирад, сайр кунад ва аз сарватҳои маҳал баҳра барад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Иноятнома|8|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:Ҳуҷҷатнигорӣ]]</text>
      <sha1>g5h0a5dcklwrxj3oa3cjwacn6zoq49h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489215</id>
      <parentid>1489214</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T05:15:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1489215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="822" sha1="232y23davxp9cbdyhoyrlf1wkz34hjd" xml:space="preserve">'''Иноятнома''' ({{lang-ar|عنایة}} – ғамхорӣ ва {{lang-ar|نامه}} – нома, хат) — 1) ҳуҷҷати расмӣ, ки асрҳои 15–18 дар хусуси аз андоз ё ҷарима озод будан дода мешуд; 2) дар [[хонии Хӯқанд]] иноятнома барои шахсони алоҳидаи бонуфуз ҳангоми сафар чун рухсатнома хидмат мекард. Соҳиби иноятнома метавонист дар ҷойҳои муқарраркардаи хон дам гирад, сайр кунад ва аз сарватҳои маҳал баҳра барад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Иноятнома|8|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:Ҳуҷҷатҳои расмӣ]]</text>
      <sha1>232y23davxp9cbdyhoyrlf1wkz34hjd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Инқилоби бузурги Фаронса</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334169</id>
    <revision>
      <id>1489216</id>
      <timestamp>2026-10-13T05:51:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: Инқилоби бузурги Фаронса, Инқилоби Фаронса, Инқилоби буржуазии Фаронса — инқилоби буржуазӣ-демократӣ дар Фаронса (1789–99), ки дар натиҷаи он низоми сиёсии муосири аврупоӣ ташаккул ёфт. Дар аҳди ҳукумати Людовики XVI (1774–91) иқтисодиёти Фаронсаро буҳрони сиёсӣ-...</comment>
      <origin>1489216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16796" sha1="exej6s6qe7rcsr0gtujz2opduy8dvsf" xml:space="preserve">Инқилоби бузурги Фаронса, Инқилоби Фаронса, Инқилоби буржуазии Фаронса — инқилоби буржуазӣ-демократӣ дар Фаронса (1789–99), ки дар натиҷаи он низоми сиёсии муосири аврупоӣ ташаккул ёфт. Дар аҳди ҳукумати Людовики XVI (1774–91) иқтисодиёти Фаронсаро буҳрони сиёсӣ-иқтисодӣ ва иҷтимоӣ фаро гирифт. Солҳои 1775–76 шоҳ бо пешниҳоди вазири молия Р. Ж. Трюго (1727–81) ислоҳоти иқтисодӣ анҷом дода, дар кишвар рақобати озоди иқтисодӣ фароҳам омад. Дар натиҷаи ислоҳот нархи нон гарон шуда, Порис ва дигар шаҳрҳои кишварро издиҳоми мардуми гурусна фаро гирифт. Шоҳ зери фишори парламент ва дворянҳо Трюгоро аз мансаб сабукдӯш ва ба ҷои ӯ Колоннаро вазир таъйин кард. Соли 1788 дар Фаронса хушксолӣ ба амал омада, кишварро ҷунбишҳои мардумӣ фаро гирифтанд. Мувофиқи аҳдномаи соли 1786, дар байни Фаронса ва Англия савдои озод ҷорӣ шуда, молҳои истеҳсолкардаи фаронсавиҳо дар баробари молҳои арзони тоҷирони англис рақобатро аз даст доданд. Соли 1788 хароҷоти дарбор 42 млн. ливрро ташкил дод. Шоҳ бо пешниҳоди Колонна барои ҳалли масъалаҳои иқтисодӣ маҷлиси муштараки ашрофу мансабдорони олиро даъват кард (маҷлиси нотаблҳо), аммо онҳо барои зиёд кардани андози замин ризоият надоданд. Людовики XVI аз парламент ноумед шуда, 5.5.1789 Штатҳои генералиро (ниҳоди табақавӣ; охирин даъваташ соли 1614) даъват кард. Намояндагони табақаи севум (шумораи умумиашон 400 нафар) дар Штатҳои генералӣ нисбат ба табақаҳои якуму дуввум (рӯҳониён ва дворянҳо) аксариятро ташкил карда, аввалан худро Маҷлиси миллӣ (17.6.1789) ва баъдан Маҷлиси муассисон (9.7.1789) эълон намуданд. Ин қарор маънои онро дошт, ки ваколати муайян намудани сохтори давлатӣ аз шоҳ ба ихтиёри депутатҳо гузашт. Бо фишори мардум Маҷлиси муассисон барои навиштани конститутсияи Фаронса комиссияи конститутсионӣ ташкил кард. Мубориза дар байни қувваҳои инқилобӣ ва ҷонибдорони шоҳ шиддат гирифт. Пас аз ворид шудани артиши шоҳ ба Порис ва истеъфои вазири маъруф Ж. Неккера (14.7.1789) мардум исён бардошта, қалъаи Бастилияро ишғол карданд ва Коммунаи Порисро (1789–94) таъсис доданд.
Ҳукумати Маҷлиси муассисон (14.7.1789–10.8.1792). Моҳҳои июл – декабри 1789 дар Фаронса мақомоти нави худидоракунии маҳаллӣ ташкил ёфтанд; ба шаҳрвандони сарватманд ҳуқуқи интихоботӣ дода шуд; дар шаҳрҳо гордҳои миллӣ ташкил ёфтанд; маҳбусони сиёсӣ озод шуданд. Бо талаби деҳқонон Маҷлиси муассисон 5–11 августи 1789 чанд декрет дар бораи бекор кардани ҳуқуқҳои феодалон ва барҳам додани як қисми уҳдадориҳои деҳқонон баровард. 26.8.1789 «Эъломияи ҳуқуқи инсон ва шаҳрванд» қабул шуд, ки мувофиқи он, ҳамаи шаҳрвандон дар назди қонун баробар эълон шуданд. Людовики XVI 5.10.1789 зери фишори мардум декретҳои Маҷлиси муассисонро тасдиқ ва ин мақомотро ҳамчун ҳокимияти олии кишвар эътироф кард. Дар Маҷлиси муассисон намояндагони мухолифин (О. Мирабо, М. Ж. Лафайет, Ш. М. де Талейран-Перигор, Э. Ж. Сейес, А. Барнав) барои қабули конститутсия ва ҷонибдорони шоҳ (П. В. Малуэ ва Ж. Ж. Муне) барои ҳифзи монархия мубориза мебурданд. Гурӯҳи дигари намояндагон, аз ҷумла адвокат М. Робеспйер, қаноти чапҳоро ташкил доданд. Солҳои 1789–90 инқилоб нисбатан ором сурат гирифта, дар ин давра аз ҷониби Маҷлиси муассисон якчанд декрет қабул карда шуд: дар бораи деҳқонон ва заминдорон; дар бораи барҳам додани имтиёзҳои меросии дворянҳо, унвонҳои ашроф (июни 1790) ва ғ. Соли 1791 конститутсияи кишвар қабул шуд, ки мувофиқи он, Фаронса монархияи конститутсионӣ эълон ва ҳокимият ба се шоха тақсим шуд; ваколатҳои шоҳ маҳдуд шуд; кишвар ба департаментҳо, дистриктҳо, кантонҳо ва коммунаҳо ҷудо карда шуд. 2.11. 1789 моликияти калисо миллӣ гардид: сабти таваллуд, никоҳ, вафот аз ихтиёри калисо ба ихтиёри давлат гузашт; танҳо никоҳи шаҳрвандӣ қонунӣ гардид; роҳбарони ибодатхонаҳои маҳаллиро мардум интихоб мекард; католикҳо ва протестанҳо баробарҳуқуқ гардиданд; рӯҳониён ба давлат итоат мекарданд. Инқилоб рӯҳияи иҷтимоии мардумро баланд бардошт. Шумораи памфлет ва рӯзномаҳои тавсифкунандаи табақаи севвум якбора зиёд шуд. Маҳфилҳои сиёсии бисёре, аз қабили якобинчиён ва корделёрҳо (дорандагони миёнбанди сиёҳ) ташкил шуданд. 21.6.1791 хонаводаи шоҳ якҷо бо граф Прованский аз Порис фирор намуданд, аммо шоҳ бо малика Мария Антуанетта маҷбуран ба пойтахт баргардонида шуданд. Прованский дар муҳоҷират роҳбарии роялистҳоро ба зимма гирифт. Аз тарафи муҳоҷирон дастаҳои мусаллаҳ ва артиш (1791, бо ташаббуси шоҳзода Луи Жозеф де Конде) ташкил карда шуд. Нуфузи шоҳ тадриҷан коҳиш ёфта, ҷонибдорони ҷумҳурихоҳон зиёд шуданд. 3.9.1791 шоҳ Маҷлиси муассисон, конститутсия ва Декларатсияи ҳуқуқи инсон ва шаҳрвандро тасдиқ кард ва ба Маҷлиси қонунгузор интихобот эълон шуд. 30.9.1791 фаъолияти Маҷлиси муассисон қатъ гардид.
Маҷлиси қонунгузор. Маҷлиси қонунгузор 1.10.1791 ба фаъолият оғоз кард: 745 вакил дошт. Қаноти рости маҷлисро фелянҳо (ҷонибдорони конститутсияи соли 1791) ва қаноти чапи онро якобинчиён ташкил медоданд. Ҷумҳурихоҳон аз жирондиён ва монтанёрҳо (кӯҳистониён) иборат буданд. Дар нимаи дуввуми соли 1791 ҳамкории роялистон бо монархистони Аврупо барои барқарор кардани монархияи мутлақ дар Фаронса оғоз гардид. 27.8.1792 дар қалъаи Пилнитсаи Саксония императори Австрия Леополди II ва шоҳи Пруссия Фридрих Вилҳелми II ба эъломия дар бораи ҳимояи ҳокимияти қонунии Людовики XVI имзо гузоштанд. Маҷлиси қонунгузор 20.4.1792 бо пуштибонии жирондиён зидди шоҳи Маҷористон ва Богемия – Франси II ҷанг эълон кард. Ҳамон сол Пруссия ва шоҳии Сардиния ва соли 1793 Британияи Кабир, Нидерланд, Испания ва дигарон ба иттиҳоди зидди Фаронса ҳамроҳ шуданд. Фаронсавиҳо бар зидди иттифоқчиён амалиёти ҷангӣ оғоз карданд, аммо дар ҷануби Нидерланд ба нокомӣ дучор шуданд. Моҳи июл лашкари Пруссия ба соҳилҳои дарёи Рейн даромад. 11.7.1792 Маҷлиси қонунгузор дар муроҷиатномаи худ мардумро ба ҳифзи ватан даъват кард. Тобистони соли 1792 ҷонибдорони инқилоб Коммунаи Порисро ташкил карданд. Баъдан мардум бо фармони коммуна қасри Тюилриро ишғол карданд ва Людовики XVI дар Маҷлиси қонунгузор пинҳон шуд. 10.8.1792 Маҷлиси ќонунгузор шоҳро аз ҳокимият маҳрум ва дар кишвар интихоботи Конвентро эълон кард.
Конвенти миллӣ. Баъди сарнагун шудани ҳокимияти шоҳӣ дар Фаронса давраи ҳукумати Конвент оғоз гардид (21.9.1792). 22.9.1792 Конвент Фаронсаро ҷумҳурӣ эълон кард, ки он бо номи Ҷумҳурии якуми Фаронса (1792–1804) машҳур аст. Дар Конвент муборизаи жирондиён ва монтанёрҳо шиддат гирифта, дигар гурӯҳҳо ақидаи устувори сиёсӣ надоштанд. Вазъи амнияти хориҷии ҷумҳурӣ мураккаб гардид: 23.8.1792 қалъаи Лонгви ва ш. Верден ишғол ва роҳ ба Порис кушода шуд. Коммунаи Порис мардумро ба ҳимояи пойтахт сафарбар кард. Баъдан Конвент ташаббусро ба даст гирифт, сипоҳи инқилобӣ то соли 1793 ҷануби Нидерланд (ҳоло Белгия) ва минтақаҳои водиҳои дарёи Рейн, Савойя ва Нитсаро ба Фаронса ҳамроҳ кард. 21.1.1793 Людовики XVI бо қарори Конвент ба қатл расид. Баҳори 1792 бар зидди Фаронса иттиҳоди якуми давлатҳои монархистии Аврупо ташкил шуд. Марти 1793 лашкари Фаронса дар Нидерландия шикаст хӯрда, роялистон дар шимолу ғарби мамлакат исён бардоштанд ва кишварро қаҳтӣ фаро гирифт. Кӯшишҳои Конвент барои бартараф кардани буҳрони иқтисодӣ натиҷа надод. 31 май 1793 камбағалони Порис ба толори Конвент зада даромада, ҳабси жирондиёнро талаб карданд. Дар натиҷаи шӯриши 31.5–2.6.1793 жирондиён сарнагун шуданд ва давраи дуввуми инқилоб ба охир расид. 
Дар давраи севвуми инқилоб (10.8.1792–2.6.1793) Ҷумҳурии Фаронсаро якобинчиён идора мекарданд, ки ҳукумати онҳо бо номи Диктатураи якобинчиён машҳур аст. Якобинчиён барои шикаст додани аксулинқилобиён ва озод кардани минтақаҳои Фаронса аз зери асорати давлатҳои хориҷӣ артиши инқилобӣ ташкил доданд, ки ба ҳайати он фармондеҳони болаёқат ва ҷавонони 18–25-сола ихтиёран ҷалб карда шуданд. Дар давраи Диктатураи якобинчиён ҳудуди Фаронса аз мудохилаи ҳарбии хориҷиён комилан озод шуд. Пас аз барҳамхӯрии Диктатураи якобинчиён, парокандашавии Конвент ва қабули Конститутсияи соли III (1795) дар ҳайати панҷ нафар Директория ташкил ёфт. Низоми Директория дар заминаи ихтилофҳои шадиди дохилӣ ва ноустувории сиёсӣ аз ҷониби Наполеон Бонапарт барҳам дода шуд (9.11.1799, 18 брюмери соли VIII) ва дар Фаронса низоми консулӣ барқарор гардид.
Аҳаммияти инқилоби бузурги Фаронса Дар натиҷаи инқилоби бузурги Фаронса. харитаи сиёсии Аврупо тағйир ёфт ва барои инкишофи ҷараёнҳои ғоявӣ-сиёсии асрҳои 19–20 (консервативизм, либерализм, демократизм, сотсиализм, коммунизм) замина муҳайё гардид. Муқаррароти умумии он – дахлнопазирии ҳуқуқҳои инсон, волоияти қонун ва баробарии ҳамаи шаҳрвандон дар назди он, озодии виҷдон, сухан ва ғ., барои бунёди низоми сиёсии муосир таъсир гузошт. Дар раванди инқилоб ҷамъияти косибон ва имтиёзҳои табақавӣ бекор шуда, бо ҷорӣ шудани низоми ягонаи пулӣ ва ченаку вазнҳо муносибатҳои соҳибкорӣ дар деҳот рушд ёфт; Фаронса ба кишвари аграрӣ-саноатӣ мубаддал гардид. Музаффарияти артиши инқилобӣ (1794–95) сарҳади Фаронсаро дар Шарқ то соҳилҳои дарёи Рейн васеъ кард ва мавқеи Фаронса дар Аврупо мустаҳкам шуд. Дар ҷараёни инқилоби бузурги Фаронса юришҳои Наполеон дар Аврупо густариш пайдо карданд ва тиҷорати минтақа халалдор гардид; саноат ва хоҷагии деҳоти Фаронса нисбат ба Британияи Кабир қафо монд. Зери таъсири инқилоби бузурги Фаронса истеҳсолот ва муносибатҳои истеҳсолии феодалӣ дар водии Рейни Олмон барҳам хӯрда, муносибатҳои нави истеҳсолӣ ҷорӣ шуданд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Инқилоби бузурги Фаронса|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Инқилоби Фаронса]]</text>
      <sha1>exej6s6qe7rcsr0gtujz2opduy8dvsf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489217</id>
      <parentid>1489216</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T05:52:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1489217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16815" sha1="9y66tcijc0thcfg00luhi5vgy4cqsgq" xml:space="preserve">{{Инқилоб}}
Инқилоби бузурги Фаронса, Инқилоби Фаронса, Инқилоби буржуазии Фаронса — инқилоби буржуазӣ-демократӣ дар Фаронса (1789–99), ки дар натиҷаи он низоми сиёсии муосири аврупоӣ ташаккул ёфт. Дар аҳди ҳукумати Людовики XVI (1774–91) иқтисодиёти Фаронсаро буҳрони сиёсӣ-иқтисодӣ ва иҷтимоӣ фаро гирифт. Солҳои 1775–76 шоҳ бо пешниҳоди вазири молия Р. Ж. Трюго (1727–81) ислоҳоти иқтисодӣ анҷом дода, дар кишвар рақобати озоди иқтисодӣ фароҳам омад. Дар натиҷаи ислоҳот нархи нон гарон шуда, Порис ва дигар шаҳрҳои кишварро издиҳоми мардуми гурусна фаро гирифт. Шоҳ зери фишори парламент ва дворянҳо Трюгоро аз мансаб сабукдӯш ва ба ҷои ӯ Колоннаро вазир таъйин кард. Соли 1788 дар Фаронса хушксолӣ ба амал омада, кишварро ҷунбишҳои мардумӣ фаро гирифтанд. Мувофиқи аҳдномаи соли 1786, дар байни Фаронса ва Англия савдои озод ҷорӣ шуда, молҳои истеҳсолкардаи фаронсавиҳо дар баробари молҳои арзони тоҷирони англис рақобатро аз даст доданд. Соли 1788 хароҷоти дарбор 42 млн. ливрро ташкил дод. Шоҳ бо пешниҳоди Колонна барои ҳалли масъалаҳои иқтисодӣ маҷлиси муштараки ашрофу мансабдорони олиро даъват кард (маҷлиси нотаблҳо), аммо онҳо барои зиёд кардани андози замин ризоият надоданд. Людовики XVI аз парламент ноумед шуда, 5.5.1789 Штатҳои генералиро (ниҳоди табақавӣ; охирин даъваташ соли 1614) даъват кард. Намояндагони табақаи севум (шумораи умумиашон 400 нафар) дар Штатҳои генералӣ нисбат ба табақаҳои якуму дуввум (рӯҳониён ва дворянҳо) аксариятро ташкил карда, аввалан худро Маҷлиси миллӣ (17.6.1789) ва баъдан Маҷлиси муассисон (9.7.1789) эълон намуданд. Ин қарор маънои онро дошт, ки ваколати муайян намудани сохтори давлатӣ аз шоҳ ба ихтиёри депутатҳо гузашт. Бо фишори мардум Маҷлиси муассисон барои навиштани конститутсияи Фаронса комиссияи конститутсионӣ ташкил кард. Мубориза дар байни қувваҳои инқилобӣ ва ҷонибдорони шоҳ шиддат гирифт. Пас аз ворид шудани артиши шоҳ ба Порис ва истеъфои вазири маъруф Ж. Неккера (14.7.1789) мардум исён бардошта, қалъаи Бастилияро ишғол карданд ва Коммунаи Порисро (1789–94) таъсис доданд.
Ҳукумати Маҷлиси муассисон (14.7.1789–10.8.1792). Моҳҳои июл – декабри 1789 дар Фаронса мақомоти нави худидоракунии маҳаллӣ ташкил ёфтанд; ба шаҳрвандони сарватманд ҳуқуқи интихоботӣ дода шуд; дар шаҳрҳо гордҳои миллӣ ташкил ёфтанд; маҳбусони сиёсӣ озод шуданд. Бо талаби деҳқонон Маҷлиси муассисон 5–11 августи 1789 чанд декрет дар бораи бекор кардани ҳуқуқҳои феодалон ва барҳам додани як қисми уҳдадориҳои деҳқонон баровард. 26.8.1789 «Эъломияи ҳуқуқи инсон ва шаҳрванд» қабул шуд, ки мувофиқи он, ҳамаи шаҳрвандон дар назди қонун баробар эълон шуданд. Людовики XVI 5.10.1789 зери фишори мардум декретҳои Маҷлиси муассисонро тасдиқ ва ин мақомотро ҳамчун ҳокимияти олии кишвар эътироф кард. Дар Маҷлиси муассисон намояндагони мухолифин (О. Мирабо, М. Ж. Лафайет, Ш. М. де Талейран-Перигор, Э. Ж. Сейес, А. Барнав) барои қабули конститутсия ва ҷонибдорони шоҳ (П. В. Малуэ ва Ж. Ж. Муне) барои ҳифзи монархия мубориза мебурданд. Гурӯҳи дигари намояндагон, аз ҷумла адвокат М. Робеспйер, қаноти чапҳоро ташкил доданд. Солҳои 1789–90 инқилоб нисбатан ором сурат гирифта, дар ин давра аз ҷониби Маҷлиси муассисон якчанд декрет қабул карда шуд: дар бораи деҳқонон ва заминдорон; дар бораи барҳам додани имтиёзҳои меросии дворянҳо, унвонҳои ашроф (июни 1790) ва ғ. Соли 1791 конститутсияи кишвар қабул шуд, ки мувофиқи он, Фаронса монархияи конститутсионӣ эълон ва ҳокимият ба се шоха тақсим шуд; ваколатҳои шоҳ маҳдуд шуд; кишвар ба департаментҳо, дистриктҳо, кантонҳо ва коммунаҳо ҷудо карда шуд. 2.11. 1789 моликияти калисо миллӣ гардид: сабти таваллуд, никоҳ, вафот аз ихтиёри калисо ба ихтиёри давлат гузашт; танҳо никоҳи шаҳрвандӣ қонунӣ гардид; роҳбарони ибодатхонаҳои маҳаллиро мардум интихоб мекард; католикҳо ва протестанҳо баробарҳуқуқ гардиданд; рӯҳониён ба давлат итоат мекарданд. Инқилоб рӯҳияи иҷтимоии мардумро баланд бардошт. Шумораи памфлет ва рӯзномаҳои тавсифкунандаи табақаи севвум якбора зиёд шуд. Маҳфилҳои сиёсии бисёре, аз қабили якобинчиён ва корделёрҳо (дорандагони миёнбанди сиёҳ) ташкил шуданд. 21.6.1791 хонаводаи шоҳ якҷо бо граф Прованский аз Порис фирор намуданд, аммо шоҳ бо малика Мария Антуанетта маҷбуран ба пойтахт баргардонида шуданд. Прованский дар муҳоҷират роҳбарии роялистҳоро ба зимма гирифт. Аз тарафи муҳоҷирон дастаҳои мусаллаҳ ва артиш (1791, бо ташаббуси шоҳзода Луи Жозеф де Конде) ташкил карда шуд. Нуфузи шоҳ тадриҷан коҳиш ёфта, ҷонибдорони ҷумҳурихоҳон зиёд шуданд. 3.9.1791 шоҳ Маҷлиси муассисон, конститутсия ва Декларатсияи ҳуқуқи инсон ва шаҳрвандро тасдиқ кард ва ба Маҷлиси қонунгузор интихобот эълон шуд. 30.9.1791 фаъолияти Маҷлиси муассисон қатъ гардид.
Маҷлиси қонунгузор. Маҷлиси қонунгузор 1.10.1791 ба фаъолият оғоз кард: 745 вакил дошт. Қаноти рости маҷлисро фелянҳо (ҷонибдорони конститутсияи соли 1791) ва қаноти чапи онро якобинчиён ташкил медоданд. Ҷумҳурихоҳон аз жирондиён ва монтанёрҳо (кӯҳистониён) иборат буданд. Дар нимаи дуввуми соли 1791 ҳамкории роялистон бо монархистони Аврупо барои барқарор кардани монархияи мутлақ дар Фаронса оғоз гардид. 27.8.1792 дар қалъаи Пилнитсаи Саксония императори Австрия Леополди II ва шоҳи Пруссия Фридрих Вилҳелми II ба эъломия дар бораи ҳимояи ҳокимияти қонунии Людовики XVI имзо гузоштанд. Маҷлиси қонунгузор 20.4.1792 бо пуштибонии жирондиён зидди шоҳи Маҷористон ва Богемия – Франси II ҷанг эълон кард. Ҳамон сол Пруссия ва шоҳии Сардиния ва соли 1793 Британияи Кабир, Нидерланд, Испания ва дигарон ба иттиҳоди зидди Фаронса ҳамроҳ шуданд. Фаронсавиҳо бар зидди иттифоқчиён амалиёти ҷангӣ оғоз карданд, аммо дар ҷануби Нидерланд ба нокомӣ дучор шуданд. Моҳи июл лашкари Пруссия ба соҳилҳои дарёи Рейн даромад. 11.7.1792 Маҷлиси қонунгузор дар муроҷиатномаи худ мардумро ба ҳифзи ватан даъват кард. Тобистони соли 1792 ҷонибдорони инқилоб Коммунаи Порисро ташкил карданд. Баъдан мардум бо фармони коммуна қасри Тюилриро ишғол карданд ва Людовики XVI дар Маҷлиси қонунгузор пинҳон шуд. 10.8.1792 Маҷлиси ќонунгузор шоҳро аз ҳокимият маҳрум ва дар кишвар интихоботи Конвентро эълон кард.
Конвенти миллӣ. Баъди сарнагун шудани ҳокимияти шоҳӣ дар Фаронса давраи ҳукумати Конвент оғоз гардид (21.9.1792). 22.9.1792 Конвент Фаронсаро ҷумҳурӣ эълон кард, ки он бо номи Ҷумҳурии якуми Фаронса (1792–1804) машҳур аст. Дар Конвент муборизаи жирондиён ва монтанёрҳо шиддат гирифта, дигар гурӯҳҳо ақидаи устувори сиёсӣ надоштанд. Вазъи амнияти хориҷии ҷумҳурӣ мураккаб гардид: 23.8.1792 қалъаи Лонгви ва ш. Верден ишғол ва роҳ ба Порис кушода шуд. Коммунаи Порис мардумро ба ҳимояи пойтахт сафарбар кард. Баъдан Конвент ташаббусро ба даст гирифт, сипоҳи инқилобӣ то соли 1793 ҷануби Нидерланд (ҳоло Белгия) ва минтақаҳои водиҳои дарёи Рейн, Савойя ва Нитсаро ба Фаронса ҳамроҳ кард. 21.1.1793 Людовики XVI бо қарори Конвент ба қатл расид. Баҳори 1792 бар зидди Фаронса иттиҳоди якуми давлатҳои монархистии Аврупо ташкил шуд. Марти 1793 лашкари Фаронса дар Нидерландия шикаст хӯрда, роялистон дар шимолу ғарби мамлакат исён бардоштанд ва кишварро қаҳтӣ фаро гирифт. Кӯшишҳои Конвент барои бартараф кардани буҳрони иқтисодӣ натиҷа надод. 31 май 1793 камбағалони Порис ба толори Конвент зада даромада, ҳабси жирондиёнро талаб карданд. Дар натиҷаи шӯриши 31.5–2.6.1793 жирондиён сарнагун шуданд ва давраи дуввуми инқилоб ба охир расид. 
Дар давраи севвуми инқилоб (10.8.1792–2.6.1793) Ҷумҳурии Фаронсаро якобинчиён идора мекарданд, ки ҳукумати онҳо бо номи Диктатураи якобинчиён машҳур аст. Якобинчиён барои шикаст додани аксулинқилобиён ва озод кардани минтақаҳои Фаронса аз зери асорати давлатҳои хориҷӣ артиши инқилобӣ ташкил доданд, ки ба ҳайати он фармондеҳони болаёқат ва ҷавонони 18–25-сола ихтиёран ҷалб карда шуданд. Дар давраи Диктатураи якобинчиён ҳудуди Фаронса аз мудохилаи ҳарбии хориҷиён комилан озод шуд. Пас аз барҳамхӯрии Диктатураи якобинчиён, парокандашавии Конвент ва қабули Конститутсияи соли III (1795) дар ҳайати панҷ нафар Директория ташкил ёфт. Низоми Директория дар заминаи ихтилофҳои шадиди дохилӣ ва ноустувории сиёсӣ аз ҷониби Наполеон Бонапарт барҳам дода шуд (9.11.1799, 18 брюмери соли VIII) ва дар Фаронса низоми консулӣ барқарор гардид.
Аҳаммияти инқилоби бузурги Фаронса Дар натиҷаи инқилоби бузурги Фаронса. харитаи сиёсии Аврупо тағйир ёфт ва барои инкишофи ҷараёнҳои ғоявӣ-сиёсии асрҳои 19–20 (консервативизм, либерализм, демократизм, сотсиализм, коммунизм) замина муҳайё гардид. Муқаррароти умумии он – дахлнопазирии ҳуқуқҳои инсон, волоияти қонун ва баробарии ҳамаи шаҳрвандон дар назди он, озодии виҷдон, сухан ва ғ., барои бунёди низоми сиёсии муосир таъсир гузошт. Дар раванди инқилоб ҷамъияти косибон ва имтиёзҳои табақавӣ бекор шуда, бо ҷорӣ шудани низоми ягонаи пулӣ ва ченаку вазнҳо муносибатҳои соҳибкорӣ дар деҳот рушд ёфт; Фаронса ба кишвари аграрӣ-саноатӣ мубаддал гардид. Музаффарияти артиши инқилобӣ (1794–95) сарҳади Фаронсаро дар Шарқ то соҳилҳои дарёи Рейн васеъ кард ва мавқеи Фаронса дар Аврупо мустаҳкам шуд. Дар ҷараёни инқилоби бузурги Фаронса юришҳои Наполеон дар Аврупо густариш пайдо карданд ва тиҷорати минтақа халалдор гардид; саноат ва хоҷагии деҳоти Фаронса нисбат ба Британияи Кабир қафо монд. Зери таъсири инқилоби бузурги Фаронса истеҳсолот ва муносибатҳои истеҳсолии феодалӣ дар водии Рейни Олмон барҳам хӯрда, муносибатҳои нави истеҳсолӣ ҷорӣ шуданд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Инқилоби бузурги Фаронса|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Инқилоби Фаронса]]</text>
      <sha1>9y66tcijc0thcfg00luhi5vgy4cqsgq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489218</id>
      <parentid>1489217</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T05:55:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1489218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16830" sha1="97sadmhfkq8k89ivi0lrwp4msuksggo" xml:space="preserve">{{Даргирии низомӣ}}
Инқилоби бузурги Фаронса, Инқилоби Фаронса, Инқилоби буржуазии Фаронса — инқилоби буржуазӣ-демократӣ дар Фаронса (1789–99), ки дар натиҷаи он низоми сиёсии муосири аврупоӣ ташаккул ёфт. Дар аҳди ҳукумати Людовики XVI (1774–91) иқтисодиёти Фаронсаро буҳрони сиёсӣ-иқтисодӣ ва иҷтимоӣ фаро гирифт. Солҳои 1775–76 шоҳ бо пешниҳоди вазири молия Р. Ж. Трюго (1727–81) ислоҳоти иқтисодӣ анҷом дода, дар кишвар рақобати озоди иқтисодӣ фароҳам омад. Дар натиҷаи ислоҳот нархи нон гарон шуда, Порис ва дигар шаҳрҳои кишварро издиҳоми мардуми гурусна фаро гирифт. Шоҳ зери фишори парламент ва дворянҳо Трюгоро аз мансаб сабукдӯш ва ба ҷои ӯ Колоннаро вазир таъйин кард. Соли 1788 дар Фаронса хушксолӣ ба амал омада, кишварро ҷунбишҳои мардумӣ фаро гирифтанд. Мувофиқи аҳдномаи соли 1786, дар байни Фаронса ва Англия савдои озод ҷорӣ шуда, молҳои истеҳсолкардаи фаронсавиҳо дар баробари молҳои арзони тоҷирони англис рақобатро аз даст доданд. Соли 1788 хароҷоти дарбор 42 млн. ливрро ташкил дод. Шоҳ бо пешниҳоди Колонна барои ҳалли масъалаҳои иқтисодӣ маҷлиси муштараки ашрофу мансабдорони олиро даъват кард (маҷлиси нотаблҳо), аммо онҳо барои зиёд кардани андози замин ризоият надоданд. Людовики XVI аз парламент ноумед шуда, 5.5.1789 Штатҳои генералиро (ниҳоди табақавӣ; охирин даъваташ соли 1614) даъват кард. Намояндагони табақаи севум (шумораи умумиашон 400 нафар) дар Штатҳои генералӣ нисбат ба табақаҳои якуму дуввум (рӯҳониён ва дворянҳо) аксариятро ташкил карда, аввалан худро Маҷлиси миллӣ (17.6.1789) ва баъдан Маҷлиси муассисон (9.7.1789) эълон намуданд. Ин қарор маънои онро дошт, ки ваколати муайян намудани сохтори давлатӣ аз шоҳ ба ихтиёри депутатҳо гузашт. Бо фишори мардум Маҷлиси муассисон барои навиштани конститутсияи Фаронса комиссияи конститутсионӣ ташкил кард. Мубориза дар байни қувваҳои инқилобӣ ва ҷонибдорони шоҳ шиддат гирифт. Пас аз ворид шудани артиши шоҳ ба Порис ва истеъфои вазири маъруф Ж. Неккера (14.7.1789) мардум исён бардошта, қалъаи Бастилияро ишғол карданд ва Коммунаи Порисро (1789–94) таъсис доданд.
Ҳукумати Маҷлиси муассисон (14.7.1789–10.8.1792). Моҳҳои июл – декабри 1789 дар Фаронса мақомоти нави худидоракунии маҳаллӣ ташкил ёфтанд; ба шаҳрвандони сарватманд ҳуқуқи интихоботӣ дода шуд; дар шаҳрҳо гордҳои миллӣ ташкил ёфтанд; маҳбусони сиёсӣ озод шуданд. Бо талаби деҳқонон Маҷлиси муассисон 5–11 августи 1789 чанд декрет дар бораи бекор кардани ҳуқуқҳои феодалон ва барҳам додани як қисми уҳдадориҳои деҳқонон баровард. 26.8.1789 «Эъломияи ҳуқуқи инсон ва шаҳрванд» қабул шуд, ки мувофиқи он, ҳамаи шаҳрвандон дар назди қонун баробар эълон шуданд. Людовики XVI 5.10.1789 зери фишори мардум декретҳои Маҷлиси муассисонро тасдиқ ва ин мақомотро ҳамчун ҳокимияти олии кишвар эътироф кард. Дар Маҷлиси муассисон намояндагони мухолифин (О. Мирабо, М. Ж. Лафайет, Ш. М. де Талейран-Перигор, Э. Ж. Сейес, А. Барнав) барои қабули конститутсия ва ҷонибдорони шоҳ (П. В. Малуэ ва Ж. Ж. Муне) барои ҳифзи монархия мубориза мебурданд. Гурӯҳи дигари намояндагон, аз ҷумла адвокат М. Робеспйер, қаноти чапҳоро ташкил доданд. Солҳои 1789–90 инқилоб нисбатан ором сурат гирифта, дар ин давра аз ҷониби Маҷлиси муассисон якчанд декрет қабул карда шуд: дар бораи деҳқонон ва заминдорон; дар бораи барҳам додани имтиёзҳои меросии дворянҳо, унвонҳои ашроф (июни 1790) ва ғ. Соли 1791 конститутсияи кишвар қабул шуд, ки мувофиқи он, Фаронса монархияи конститутсионӣ эълон ва ҳокимият ба се шоха тақсим шуд; ваколатҳои шоҳ маҳдуд шуд; кишвар ба департаментҳо, дистриктҳо, кантонҳо ва коммунаҳо ҷудо карда шуд. 2.11. 1789 моликияти калисо миллӣ гардид: сабти таваллуд, никоҳ, вафот аз ихтиёри калисо ба ихтиёри давлат гузашт; танҳо никоҳи шаҳрвандӣ қонунӣ гардид; роҳбарони ибодатхонаҳои маҳаллиро мардум интихоб мекард; католикҳо ва протестанҳо баробарҳуқуқ гардиданд; рӯҳониён ба давлат итоат мекарданд. Инқилоб рӯҳияи иҷтимоии мардумро баланд бардошт. Шумораи памфлет ва рӯзномаҳои тавсифкунандаи табақаи севвум якбора зиёд шуд. Маҳфилҳои сиёсии бисёре, аз қабили якобинчиён ва корделёрҳо (дорандагони миёнбанди сиёҳ) ташкил шуданд. 21.6.1791 хонаводаи шоҳ якҷо бо граф Прованский аз Порис фирор намуданд, аммо шоҳ бо малика Мария Антуанетта маҷбуран ба пойтахт баргардонида шуданд. Прованский дар муҳоҷират роҳбарии роялистҳоро ба зимма гирифт. Аз тарафи муҳоҷирон дастаҳои мусаллаҳ ва артиш (1791, бо ташаббуси шоҳзода Луи Жозеф де Конде) ташкил карда шуд. Нуфузи шоҳ тадриҷан коҳиш ёфта, ҷонибдорони ҷумҳурихоҳон зиёд шуданд. 3.9.1791 шоҳ Маҷлиси муассисон, конститутсия ва Декларатсияи ҳуқуқи инсон ва шаҳрвандро тасдиқ кард ва ба Маҷлиси қонунгузор интихобот эълон шуд. 30.9.1791 фаъолияти Маҷлиси муассисон қатъ гардид.
Маҷлиси қонунгузор. Маҷлиси қонунгузор 1.10.1791 ба фаъолият оғоз кард: 745 вакил дошт. Қаноти рости маҷлисро фелянҳо (ҷонибдорони конститутсияи соли 1791) ва қаноти чапи онро якобинчиён ташкил медоданд. Ҷумҳурихоҳон аз жирондиён ва монтанёрҳо (кӯҳистониён) иборат буданд. Дар нимаи дуввуми соли 1791 ҳамкории роялистон бо монархистони Аврупо барои барқарор кардани монархияи мутлақ дар Фаронса оғоз гардид. 27.8.1792 дар қалъаи Пилнитсаи Саксония императори Австрия Леополди II ва шоҳи Пруссия Фридрих Вилҳелми II ба эъломия дар бораи ҳимояи ҳокимияти қонунии Людовики XVI имзо гузоштанд. Маҷлиси қонунгузор 20.4.1792 бо пуштибонии жирондиён зидди шоҳи Маҷористон ва Богемия – Франси II ҷанг эълон кард. Ҳамон сол Пруссия ва шоҳии Сардиния ва соли 1793 Британияи Кабир, Нидерланд, Испания ва дигарон ба иттиҳоди зидди Фаронса ҳамроҳ шуданд. Фаронсавиҳо бар зидди иттифоқчиён амалиёти ҷангӣ оғоз карданд, аммо дар ҷануби Нидерланд ба нокомӣ дучор шуданд. Моҳи июл лашкари Пруссия ба соҳилҳои дарёи Рейн даромад. 11.7.1792 Маҷлиси қонунгузор дар муроҷиатномаи худ мардумро ба ҳифзи ватан даъват кард. Тобистони соли 1792 ҷонибдорони инқилоб Коммунаи Порисро ташкил карданд. Баъдан мардум бо фармони коммуна қасри Тюилриро ишғол карданд ва Людовики XVI дар Маҷлиси қонунгузор пинҳон шуд. 10.8.1792 Маҷлиси ќонунгузор шоҳро аз ҳокимият маҳрум ва дар кишвар интихоботи Конвентро эълон кард.
Конвенти миллӣ. Баъди сарнагун шудани ҳокимияти шоҳӣ дар Фаронса давраи ҳукумати Конвент оғоз гардид (21.9.1792). 22.9.1792 Конвент Фаронсаро ҷумҳурӣ эълон кард, ки он бо номи Ҷумҳурии якуми Фаронса (1792–1804) машҳур аст. Дар Конвент муборизаи жирондиён ва монтанёрҳо шиддат гирифта, дигар гурӯҳҳо ақидаи устувори сиёсӣ надоштанд. Вазъи амнияти хориҷии ҷумҳурӣ мураккаб гардид: 23.8.1792 қалъаи Лонгви ва ш. Верден ишғол ва роҳ ба Порис кушода шуд. Коммунаи Порис мардумро ба ҳимояи пойтахт сафарбар кард. Баъдан Конвент ташаббусро ба даст гирифт, сипоҳи инқилобӣ то соли 1793 ҷануби Нидерланд (ҳоло Белгия) ва минтақаҳои водиҳои дарёи Рейн, Савойя ва Нитсаро ба Фаронса ҳамроҳ кард. 21.1.1793 Людовики XVI бо қарори Конвент ба қатл расид. Баҳори 1792 бар зидди Фаронса иттиҳоди якуми давлатҳои монархистии Аврупо ташкил шуд. Марти 1793 лашкари Фаронса дар Нидерландия шикаст хӯрда, роялистон дар шимолу ғарби мамлакат исён бардоштанд ва кишварро қаҳтӣ фаро гирифт. Кӯшишҳои Конвент барои бартараф кардани буҳрони иқтисодӣ натиҷа надод. 31 май 1793 камбағалони Порис ба толори Конвент зада даромада, ҳабси жирондиёнро талаб карданд. Дар натиҷаи шӯриши 31.5–2.6.1793 жирондиён сарнагун шуданд ва давраи дуввуми инқилоб ба охир расид. 
Дар давраи севвуми инқилоб (10.8.1792–2.6.1793) Ҷумҳурии Фаронсаро якобинчиён идора мекарданд, ки ҳукумати онҳо бо номи Диктатураи якобинчиён машҳур аст. Якобинчиён барои шикаст додани аксулинқилобиён ва озод кардани минтақаҳои Фаронса аз зери асорати давлатҳои хориҷӣ артиши инқилобӣ ташкил доданд, ки ба ҳайати он фармондеҳони болаёқат ва ҷавонони 18–25-сола ихтиёран ҷалб карда шуданд. Дар давраи Диктатураи якобинчиён ҳудуди Фаронса аз мудохилаи ҳарбии хориҷиён комилан озод шуд. Пас аз барҳамхӯрии Диктатураи якобинчиён, парокандашавии Конвент ва қабули Конститутсияи соли III (1795) дар ҳайати панҷ нафар Директория ташкил ёфт. Низоми Директория дар заминаи ихтилофҳои шадиди дохилӣ ва ноустувории сиёсӣ аз ҷониби Наполеон Бонапарт барҳам дода шуд (9.11.1799, 18 брюмери соли VIII) ва дар Фаронса низоми консулӣ барқарор гардид.
Аҳаммияти инқилоби бузурги Фаронса Дар натиҷаи инқилоби бузурги Фаронса. харитаи сиёсии Аврупо тағйир ёфт ва барои инкишофи ҷараёнҳои ғоявӣ-сиёсии асрҳои 19–20 (консервативизм, либерализм, демократизм, сотсиализм, коммунизм) замина муҳайё гардид. Муқаррароти умумии он – дахлнопазирии ҳуқуқҳои инсон, волоияти қонун ва баробарии ҳамаи шаҳрвандон дар назди он, озодии виҷдон, сухан ва ғ., барои бунёди низоми сиёсии муосир таъсир гузошт. Дар раванди инқилоб ҷамъияти косибон ва имтиёзҳои табақавӣ бекор шуда, бо ҷорӣ шудани низоми ягонаи пулӣ ва ченаку вазнҳо муносибатҳои соҳибкорӣ дар деҳот рушд ёфт; Фаронса ба кишвари аграрӣ-саноатӣ мубаддал гардид. Музаффарияти артиши инқилобӣ (1794–95) сарҳади Фаронсаро дар Шарқ то соҳилҳои дарёи Рейн васеъ кард ва мавқеи Фаронса дар Аврупо мустаҳкам шуд. Дар ҷараёни инқилоби бузурги Фаронса юришҳои Наполеон дар Аврупо густариш пайдо карданд ва тиҷорати минтақа халалдор гардид; саноат ва хоҷагии деҳоти Фаронса нисбат ба Британияи Кабир қафо монд. Зери таъсири инқилоби бузурги Фаронса истеҳсолот ва муносибатҳои истеҳсолии феодалӣ дар водии Рейни Олмон барҳам хӯрда, муносибатҳои нави истеҳсолӣ ҷорӣ шуданд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Инқилоби бузурги Фаронса|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Инқилоби Фаронса]]</text>
      <sha1>97sadmhfkq8k89ivi0lrwp4msuksggo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489219</id>
      <parentid>1489218</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T05:56:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1489219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16836" sha1="gxfg20i3gedypx6bk9v2j2efio089gj" xml:space="preserve">{{Даргирии Шаҳрвандӣ}}
Инқилоби бузурги Фаронса, Инқилоби Фаронса, Инқилоби буржуазии Фаронса — инқилоби буржуазӣ-демократӣ дар Фаронса (1789–99), ки дар натиҷаи он низоми сиёсии муосири аврупоӣ ташаккул ёфт. Дар аҳди ҳукумати Людовики XVI (1774–91) иқтисодиёти Фаронсаро буҳрони сиёсӣ-иқтисодӣ ва иҷтимоӣ фаро гирифт. Солҳои 1775–76 шоҳ бо пешниҳоди вазири молия Р. Ж. Трюго (1727–81) ислоҳоти иқтисодӣ анҷом дода, дар кишвар рақобати озоди иқтисодӣ фароҳам омад. Дар натиҷаи ислоҳот нархи нон гарон шуда, Порис ва дигар шаҳрҳои кишварро издиҳоми мардуми гурусна фаро гирифт. Шоҳ зери фишори парламент ва дворянҳо Трюгоро аз мансаб сабукдӯш ва ба ҷои ӯ Колоннаро вазир таъйин кард. Соли 1788 дар Фаронса хушксолӣ ба амал омада, кишварро ҷунбишҳои мардумӣ фаро гирифтанд. Мувофиқи аҳдномаи соли 1786, дар байни Фаронса ва Англия савдои озод ҷорӣ шуда, молҳои истеҳсолкардаи фаронсавиҳо дар баробари молҳои арзони тоҷирони англис рақобатро аз даст доданд. Соли 1788 хароҷоти дарбор 42 млн. ливрро ташкил дод. Шоҳ бо пешниҳоди Колонна барои ҳалли масъалаҳои иқтисодӣ маҷлиси муштараки ашрофу мансабдорони олиро даъват кард (маҷлиси нотаблҳо), аммо онҳо барои зиёд кардани андози замин ризоият надоданд. Людовики XVI аз парламент ноумед шуда, 5.5.1789 Штатҳои генералиро (ниҳоди табақавӣ; охирин даъваташ соли 1614) даъват кард. Намояндагони табақаи севум (шумораи умумиашон 400 нафар) дар Штатҳои генералӣ нисбат ба табақаҳои якуму дуввум (рӯҳониён ва дворянҳо) аксариятро ташкил карда, аввалан худро Маҷлиси миллӣ (17.6.1789) ва баъдан Маҷлиси муассисон (9.7.1789) эълон намуданд. Ин қарор маънои онро дошт, ки ваколати муайян намудани сохтори давлатӣ аз шоҳ ба ихтиёри депутатҳо гузашт. Бо фишори мардум Маҷлиси муассисон барои навиштани конститутсияи Фаронса комиссияи конститутсионӣ ташкил кард. Мубориза дар байни қувваҳои инқилобӣ ва ҷонибдорони шоҳ шиддат гирифт. Пас аз ворид шудани артиши шоҳ ба Порис ва истеъфои вазири маъруф Ж. Неккера (14.7.1789) мардум исён бардошта, қалъаи Бастилияро ишғол карданд ва Коммунаи Порисро (1789–94) таъсис доданд.
Ҳукумати Маҷлиси муассисон (14.7.1789–10.8.1792). Моҳҳои июл – декабри 1789 дар Фаронса мақомоти нави худидоракунии маҳаллӣ ташкил ёфтанд; ба шаҳрвандони сарватманд ҳуқуқи интихоботӣ дода шуд; дар шаҳрҳо гордҳои миллӣ ташкил ёфтанд; маҳбусони сиёсӣ озод шуданд. Бо талаби деҳқонон Маҷлиси муассисон 5–11 августи 1789 чанд декрет дар бораи бекор кардани ҳуқуқҳои феодалон ва барҳам додани як қисми уҳдадориҳои деҳқонон баровард. 26.8.1789 «Эъломияи ҳуқуқи инсон ва шаҳрванд» қабул шуд, ки мувофиқи он, ҳамаи шаҳрвандон дар назди қонун баробар эълон шуданд. Людовики XVI 5.10.1789 зери фишори мардум декретҳои Маҷлиси муассисонро тасдиқ ва ин мақомотро ҳамчун ҳокимияти олии кишвар эътироф кард. Дар Маҷлиси муассисон намояндагони мухолифин (О. Мирабо, М. Ж. Лафайет, Ш. М. де Талейран-Перигор, Э. Ж. Сейес, А. Барнав) барои қабули конститутсия ва ҷонибдорони шоҳ (П. В. Малуэ ва Ж. Ж. Муне) барои ҳифзи монархия мубориза мебурданд. Гурӯҳи дигари намояндагон, аз ҷумла адвокат М. Робеспйер, қаноти чапҳоро ташкил доданд. Солҳои 1789–90 инқилоб нисбатан ором сурат гирифта, дар ин давра аз ҷониби Маҷлиси муассисон якчанд декрет қабул карда шуд: дар бораи деҳқонон ва заминдорон; дар бораи барҳам додани имтиёзҳои меросии дворянҳо, унвонҳои ашроф (июни 1790) ва ғ. Соли 1791 конститутсияи кишвар қабул шуд, ки мувофиқи он, Фаронса монархияи конститутсионӣ эълон ва ҳокимият ба се шоха тақсим шуд; ваколатҳои шоҳ маҳдуд шуд; кишвар ба департаментҳо, дистриктҳо, кантонҳо ва коммунаҳо ҷудо карда шуд. 2.11. 1789 моликияти калисо миллӣ гардид: сабти таваллуд, никоҳ, вафот аз ихтиёри калисо ба ихтиёри давлат гузашт; танҳо никоҳи шаҳрвандӣ қонунӣ гардид; роҳбарони ибодатхонаҳои маҳаллиро мардум интихоб мекард; католикҳо ва протестанҳо баробарҳуқуқ гардиданд; рӯҳониён ба давлат итоат мекарданд. Инқилоб рӯҳияи иҷтимоии мардумро баланд бардошт. Шумораи памфлет ва рӯзномаҳои тавсифкунандаи табақаи севвум якбора зиёд шуд. Маҳфилҳои сиёсии бисёре, аз қабили якобинчиён ва корделёрҳо (дорандагони миёнбанди сиёҳ) ташкил шуданд. 21.6.1791 хонаводаи шоҳ якҷо бо граф Прованский аз Порис фирор намуданд, аммо шоҳ бо малика Мария Антуанетта маҷбуран ба пойтахт баргардонида шуданд. Прованский дар муҳоҷират роҳбарии роялистҳоро ба зимма гирифт. Аз тарафи муҳоҷирон дастаҳои мусаллаҳ ва артиш (1791, бо ташаббуси шоҳзода Луи Жозеф де Конде) ташкил карда шуд. Нуфузи шоҳ тадриҷан коҳиш ёфта, ҷонибдорони ҷумҳурихоҳон зиёд шуданд. 3.9.1791 шоҳ Маҷлиси муассисон, конститутсия ва Декларатсияи ҳуқуқи инсон ва шаҳрвандро тасдиқ кард ва ба Маҷлиси қонунгузор интихобот эълон шуд. 30.9.1791 фаъолияти Маҷлиси муассисон қатъ гардид.
Маҷлиси қонунгузор. Маҷлиси қонунгузор 1.10.1791 ба фаъолият оғоз кард: 745 вакил дошт. Қаноти рости маҷлисро фелянҳо (ҷонибдорони конститутсияи соли 1791) ва қаноти чапи онро якобинчиён ташкил медоданд. Ҷумҳурихоҳон аз жирондиён ва монтанёрҳо (кӯҳистониён) иборат буданд. Дар нимаи дуввуми соли 1791 ҳамкории роялистон бо монархистони Аврупо барои барқарор кардани монархияи мутлақ дар Фаронса оғоз гардид. 27.8.1792 дар қалъаи Пилнитсаи Саксония императори Австрия Леополди II ва шоҳи Пруссия Фридрих Вилҳелми II ба эъломия дар бораи ҳимояи ҳокимияти қонунии Людовики XVI имзо гузоштанд. Маҷлиси қонунгузор 20.4.1792 бо пуштибонии жирондиён зидди шоҳи Маҷористон ва Богемия – Франси II ҷанг эълон кард. Ҳамон сол Пруссия ва шоҳии Сардиния ва соли 1793 Британияи Кабир, Нидерланд, Испания ва дигарон ба иттиҳоди зидди Фаронса ҳамроҳ шуданд. Фаронсавиҳо бар зидди иттифоқчиён амалиёти ҷангӣ оғоз карданд, аммо дар ҷануби Нидерланд ба нокомӣ дучор шуданд. Моҳи июл лашкари Пруссия ба соҳилҳои дарёи Рейн даромад. 11.7.1792 Маҷлиси қонунгузор дар муроҷиатномаи худ мардумро ба ҳифзи ватан даъват кард. Тобистони соли 1792 ҷонибдорони инқилоб Коммунаи Порисро ташкил карданд. Баъдан мардум бо фармони коммуна қасри Тюилриро ишғол карданд ва Людовики XVI дар Маҷлиси қонунгузор пинҳон шуд. 10.8.1792 Маҷлиси ќонунгузор шоҳро аз ҳокимият маҳрум ва дар кишвар интихоботи Конвентро эълон кард.
Конвенти миллӣ. Баъди сарнагун шудани ҳокимияти шоҳӣ дар Фаронса давраи ҳукумати Конвент оғоз гардид (21.9.1792). 22.9.1792 Конвент Фаронсаро ҷумҳурӣ эълон кард, ки он бо номи Ҷумҳурии якуми Фаронса (1792–1804) машҳур аст. Дар Конвент муборизаи жирондиён ва монтанёрҳо шиддат гирифта, дигар гурӯҳҳо ақидаи устувори сиёсӣ надоштанд. Вазъи амнияти хориҷии ҷумҳурӣ мураккаб гардид: 23.8.1792 қалъаи Лонгви ва ш. Верден ишғол ва роҳ ба Порис кушода шуд. Коммунаи Порис мардумро ба ҳимояи пойтахт сафарбар кард. Баъдан Конвент ташаббусро ба даст гирифт, сипоҳи инқилобӣ то соли 1793 ҷануби Нидерланд (ҳоло Белгия) ва минтақаҳои водиҳои дарёи Рейн, Савойя ва Нитсаро ба Фаронса ҳамроҳ кард. 21.1.1793 Людовики XVI бо қарори Конвент ба қатл расид. Баҳори 1792 бар зидди Фаронса иттиҳоди якуми давлатҳои монархистии Аврупо ташкил шуд. Марти 1793 лашкари Фаронса дар Нидерландия шикаст хӯрда, роялистон дар шимолу ғарби мамлакат исён бардоштанд ва кишварро қаҳтӣ фаро гирифт. Кӯшишҳои Конвент барои бартараф кардани буҳрони иқтисодӣ натиҷа надод. 31 май 1793 камбағалони Порис ба толори Конвент зада даромада, ҳабси жирондиёнро талаб карданд. Дар натиҷаи шӯриши 31.5–2.6.1793 жирондиён сарнагун шуданд ва давраи дуввуми инқилоб ба охир расид. 
Дар давраи севвуми инқилоб (10.8.1792–2.6.1793) Ҷумҳурии Фаронсаро якобинчиён идора мекарданд, ки ҳукумати онҳо бо номи Диктатураи якобинчиён машҳур аст. Якобинчиён барои шикаст додани аксулинқилобиён ва озод кардани минтақаҳои Фаронса аз зери асорати давлатҳои хориҷӣ артиши инқилобӣ ташкил доданд, ки ба ҳайати он фармондеҳони болаёқат ва ҷавонони 18–25-сола ихтиёран ҷалб карда шуданд. Дар давраи Диктатураи якобинчиён ҳудуди Фаронса аз мудохилаи ҳарбии хориҷиён комилан озод шуд. Пас аз барҳамхӯрии Диктатураи якобинчиён, парокандашавии Конвент ва қабули Конститутсияи соли III (1795) дар ҳайати панҷ нафар Директория ташкил ёфт. Низоми Директория дар заминаи ихтилофҳои шадиди дохилӣ ва ноустувории сиёсӣ аз ҷониби Наполеон Бонапарт барҳам дода шуд (9.11.1799, 18 брюмери соли VIII) ва дар Фаронса низоми консулӣ барқарор гардид.
Аҳаммияти инқилоби бузурги Фаронса Дар натиҷаи инқилоби бузурги Фаронса. харитаи сиёсии Аврупо тағйир ёфт ва барои инкишофи ҷараёнҳои ғоявӣ-сиёсии асрҳои 19–20 (консервативизм, либерализм, демократизм, сотсиализм, коммунизм) замина муҳайё гардид. Муқаррароти умумии он – дахлнопазирии ҳуқуқҳои инсон, волоияти қонун ва баробарии ҳамаи шаҳрвандон дар назди он, озодии виҷдон, сухан ва ғ., барои бунёди низоми сиёсии муосир таъсир гузошт. Дар раванди инқилоб ҷамъияти косибон ва имтиёзҳои табақавӣ бекор шуда, бо ҷорӣ шудани низоми ягонаи пулӣ ва ченаку вазнҳо муносибатҳои соҳибкорӣ дар деҳот рушд ёфт; Фаронса ба кишвари аграрӣ-саноатӣ мубаддал гардид. Музаффарияти артиши инқилобӣ (1794–95) сарҳади Фаронсаро дар Шарқ то соҳилҳои дарёи Рейн васеъ кард ва мавқеи Фаронса дар Аврупо мустаҳкам шуд. Дар ҷараёни инқилоби бузурги Фаронса юришҳои Наполеон дар Аврупо густариш пайдо карданд ва тиҷорати минтақа халалдор гардид; саноат ва хоҷагии деҳоти Фаронса нисбат ба Британияи Кабир қафо монд. Зери таъсири инқилоби бузурги Фаронса истеҳсолот ва муносибатҳои истеҳсолии феодалӣ дар водии Рейни Олмон барҳам хӯрда, муносибатҳои нави истеҳсолӣ ҷорӣ шуданд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Инқилоби бузурги Фаронса|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Инқилоби Фаронса]]</text>
      <sha1>gxfg20i3gedypx6bk9v2j2efio089gj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489220</id>
      <parentid>1489219</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T05:59:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1489220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16815" sha1="9y66tcijc0thcfg00luhi5vgy4cqsgq" xml:space="preserve">{{Инқилоб}}
Инқилоби бузурги Фаронса, Инқилоби Фаронса, Инқилоби буржуазии Фаронса — инқилоби буржуазӣ-демократӣ дар Фаронса (1789–99), ки дар натиҷаи он низоми сиёсии муосири аврупоӣ ташаккул ёфт. Дар аҳди ҳукумати Людовики XVI (1774–91) иқтисодиёти Фаронсаро буҳрони сиёсӣ-иқтисодӣ ва иҷтимоӣ фаро гирифт. Солҳои 1775–76 шоҳ бо пешниҳоди вазири молия Р. Ж. Трюго (1727–81) ислоҳоти иқтисодӣ анҷом дода, дар кишвар рақобати озоди иқтисодӣ фароҳам омад. Дар натиҷаи ислоҳот нархи нон гарон шуда, Порис ва дигар шаҳрҳои кишварро издиҳоми мардуми гурусна фаро гирифт. Шоҳ зери фишори парламент ва дворянҳо Трюгоро аз мансаб сабукдӯш ва ба ҷои ӯ Колоннаро вазир таъйин кард. Соли 1788 дар Фаронса хушксолӣ ба амал омада, кишварро ҷунбишҳои мардумӣ фаро гирифтанд. Мувофиқи аҳдномаи соли 1786, дар байни Фаронса ва Англия савдои озод ҷорӣ шуда, молҳои истеҳсолкардаи фаронсавиҳо дар баробари молҳои арзони тоҷирони англис рақобатро аз даст доданд. Соли 1788 хароҷоти дарбор 42 млн. ливрро ташкил дод. Шоҳ бо пешниҳоди Колонна барои ҳалли масъалаҳои иқтисодӣ маҷлиси муштараки ашрофу мансабдорони олиро даъват кард (маҷлиси нотаблҳо), аммо онҳо барои зиёд кардани андози замин ризоият надоданд. Людовики XVI аз парламент ноумед шуда, 5.5.1789 Штатҳои генералиро (ниҳоди табақавӣ; охирин даъваташ соли 1614) даъват кард. Намояндагони табақаи севум (шумораи умумиашон 400 нафар) дар Штатҳои генералӣ нисбат ба табақаҳои якуму дуввум (рӯҳониён ва дворянҳо) аксариятро ташкил карда, аввалан худро Маҷлиси миллӣ (17.6.1789) ва баъдан Маҷлиси муассисон (9.7.1789) эълон намуданд. Ин қарор маънои онро дошт, ки ваколати муайян намудани сохтори давлатӣ аз шоҳ ба ихтиёри депутатҳо гузашт. Бо фишори мардум Маҷлиси муассисон барои навиштани конститутсияи Фаронса комиссияи конститутсионӣ ташкил кард. Мубориза дар байни қувваҳои инқилобӣ ва ҷонибдорони шоҳ шиддат гирифт. Пас аз ворид шудани артиши шоҳ ба Порис ва истеъфои вазири маъруф Ж. Неккера (14.7.1789) мардум исён бардошта, қалъаи Бастилияро ишғол карданд ва Коммунаи Порисро (1789–94) таъсис доданд.
Ҳукумати Маҷлиси муассисон (14.7.1789–10.8.1792). Моҳҳои июл – декабри 1789 дар Фаронса мақомоти нави худидоракунии маҳаллӣ ташкил ёфтанд; ба шаҳрвандони сарватманд ҳуқуқи интихоботӣ дода шуд; дар шаҳрҳо гордҳои миллӣ ташкил ёфтанд; маҳбусони сиёсӣ озод шуданд. Бо талаби деҳқонон Маҷлиси муассисон 5–11 августи 1789 чанд декрет дар бораи бекор кардани ҳуқуқҳои феодалон ва барҳам додани як қисми уҳдадориҳои деҳқонон баровард. 26.8.1789 «Эъломияи ҳуқуқи инсон ва шаҳрванд» қабул шуд, ки мувофиқи он, ҳамаи шаҳрвандон дар назди қонун баробар эълон шуданд. Людовики XVI 5.10.1789 зери фишори мардум декретҳои Маҷлиси муассисонро тасдиқ ва ин мақомотро ҳамчун ҳокимияти олии кишвар эътироф кард. Дар Маҷлиси муассисон намояндагони мухолифин (О. Мирабо, М. Ж. Лафайет, Ш. М. де Талейран-Перигор, Э. Ж. Сейес, А. Барнав) барои қабули конститутсия ва ҷонибдорони шоҳ (П. В. Малуэ ва Ж. Ж. Муне) барои ҳифзи монархия мубориза мебурданд. Гурӯҳи дигари намояндагон, аз ҷумла адвокат М. Робеспйер, қаноти чапҳоро ташкил доданд. Солҳои 1789–90 инқилоб нисбатан ором сурат гирифта, дар ин давра аз ҷониби Маҷлиси муассисон якчанд декрет қабул карда шуд: дар бораи деҳқонон ва заминдорон; дар бораи барҳам додани имтиёзҳои меросии дворянҳо, унвонҳои ашроф (июни 1790) ва ғ. Соли 1791 конститутсияи кишвар қабул шуд, ки мувофиқи он, Фаронса монархияи конститутсионӣ эълон ва ҳокимият ба се шоха тақсим шуд; ваколатҳои шоҳ маҳдуд шуд; кишвар ба департаментҳо, дистриктҳо, кантонҳо ва коммунаҳо ҷудо карда шуд. 2.11. 1789 моликияти калисо миллӣ гардид: сабти таваллуд, никоҳ, вафот аз ихтиёри калисо ба ихтиёри давлат гузашт; танҳо никоҳи шаҳрвандӣ қонунӣ гардид; роҳбарони ибодатхонаҳои маҳаллиро мардум интихоб мекард; католикҳо ва протестанҳо баробарҳуқуқ гардиданд; рӯҳониён ба давлат итоат мекарданд. Инқилоб рӯҳияи иҷтимоии мардумро баланд бардошт. Шумораи памфлет ва рӯзномаҳои тавсифкунандаи табақаи севвум якбора зиёд шуд. Маҳфилҳои сиёсии бисёре, аз қабили якобинчиён ва корделёрҳо (дорандагони миёнбанди сиёҳ) ташкил шуданд. 21.6.1791 хонаводаи шоҳ якҷо бо граф Прованский аз Порис фирор намуданд, аммо шоҳ бо малика Мария Антуанетта маҷбуран ба пойтахт баргардонида шуданд. Прованский дар муҳоҷират роҳбарии роялистҳоро ба зимма гирифт. Аз тарафи муҳоҷирон дастаҳои мусаллаҳ ва артиш (1791, бо ташаббуси шоҳзода Луи Жозеф де Конде) ташкил карда шуд. Нуфузи шоҳ тадриҷан коҳиш ёфта, ҷонибдорони ҷумҳурихоҳон зиёд шуданд. 3.9.1791 шоҳ Маҷлиси муассисон, конститутсия ва Декларатсияи ҳуқуқи инсон ва шаҳрвандро тасдиқ кард ва ба Маҷлиси қонунгузор интихобот эълон шуд. 30.9.1791 фаъолияти Маҷлиси муассисон қатъ гардид.
Маҷлиси қонунгузор. Маҷлиси қонунгузор 1.10.1791 ба фаъолият оғоз кард: 745 вакил дошт. Қаноти рости маҷлисро фелянҳо (ҷонибдорони конститутсияи соли 1791) ва қаноти чапи онро якобинчиён ташкил медоданд. Ҷумҳурихоҳон аз жирондиён ва монтанёрҳо (кӯҳистониён) иборат буданд. Дар нимаи дуввуми соли 1791 ҳамкории роялистон бо монархистони Аврупо барои барқарор кардани монархияи мутлақ дар Фаронса оғоз гардид. 27.8.1792 дар қалъаи Пилнитсаи Саксония императори Австрия Леополди II ва шоҳи Пруссия Фридрих Вилҳелми II ба эъломия дар бораи ҳимояи ҳокимияти қонунии Людовики XVI имзо гузоштанд. Маҷлиси қонунгузор 20.4.1792 бо пуштибонии жирондиён зидди шоҳи Маҷористон ва Богемия – Франси II ҷанг эълон кард. Ҳамон сол Пруссия ва шоҳии Сардиния ва соли 1793 Британияи Кабир, Нидерланд, Испания ва дигарон ба иттиҳоди зидди Фаронса ҳамроҳ шуданд. Фаронсавиҳо бар зидди иттифоқчиён амалиёти ҷангӣ оғоз карданд, аммо дар ҷануби Нидерланд ба нокомӣ дучор шуданд. Моҳи июл лашкари Пруссия ба соҳилҳои дарёи Рейн даромад. 11.7.1792 Маҷлиси қонунгузор дар муроҷиатномаи худ мардумро ба ҳифзи ватан даъват кард. Тобистони соли 1792 ҷонибдорони инқилоб Коммунаи Порисро ташкил карданд. Баъдан мардум бо фармони коммуна қасри Тюилриро ишғол карданд ва Людовики XVI дар Маҷлиси қонунгузор пинҳон шуд. 10.8.1792 Маҷлиси ќонунгузор шоҳро аз ҳокимият маҳрум ва дар кишвар интихоботи Конвентро эълон кард.
Конвенти миллӣ. Баъди сарнагун шудани ҳокимияти шоҳӣ дар Фаронса давраи ҳукумати Конвент оғоз гардид (21.9.1792). 22.9.1792 Конвент Фаронсаро ҷумҳурӣ эълон кард, ки он бо номи Ҷумҳурии якуми Фаронса (1792–1804) машҳур аст. Дар Конвент муборизаи жирондиён ва монтанёрҳо шиддат гирифта, дигар гурӯҳҳо ақидаи устувори сиёсӣ надоштанд. Вазъи амнияти хориҷии ҷумҳурӣ мураккаб гардид: 23.8.1792 қалъаи Лонгви ва ш. Верден ишғол ва роҳ ба Порис кушода шуд. Коммунаи Порис мардумро ба ҳимояи пойтахт сафарбар кард. Баъдан Конвент ташаббусро ба даст гирифт, сипоҳи инқилобӣ то соли 1793 ҷануби Нидерланд (ҳоло Белгия) ва минтақаҳои водиҳои дарёи Рейн, Савойя ва Нитсаро ба Фаронса ҳамроҳ кард. 21.1.1793 Людовики XVI бо қарори Конвент ба қатл расид. Баҳори 1792 бар зидди Фаронса иттиҳоди якуми давлатҳои монархистии Аврупо ташкил шуд. Марти 1793 лашкари Фаронса дар Нидерландия шикаст хӯрда, роялистон дар шимолу ғарби мамлакат исён бардоштанд ва кишварро қаҳтӣ фаро гирифт. Кӯшишҳои Конвент барои бартараф кардани буҳрони иқтисодӣ натиҷа надод. 31 май 1793 камбағалони Порис ба толори Конвент зада даромада, ҳабси жирондиёнро талаб карданд. Дар натиҷаи шӯриши 31.5–2.6.1793 жирондиён сарнагун шуданд ва давраи дуввуми инқилоб ба охир расид. 
Дар давраи севвуми инқилоб (10.8.1792–2.6.1793) Ҷумҳурии Фаронсаро якобинчиён идора мекарданд, ки ҳукумати онҳо бо номи Диктатураи якобинчиён машҳур аст. Якобинчиён барои шикаст додани аксулинқилобиён ва озод кардани минтақаҳои Фаронса аз зери асорати давлатҳои хориҷӣ артиши инқилобӣ ташкил доданд, ки ба ҳайати он фармондеҳони болаёқат ва ҷавонони 18–25-сола ихтиёран ҷалб карда шуданд. Дар давраи Диктатураи якобинчиён ҳудуди Фаронса аз мудохилаи ҳарбии хориҷиён комилан озод шуд. Пас аз барҳамхӯрии Диктатураи якобинчиён, парокандашавии Конвент ва қабули Конститутсияи соли III (1795) дар ҳайати панҷ нафар Директория ташкил ёфт. Низоми Директория дар заминаи ихтилофҳои шадиди дохилӣ ва ноустувории сиёсӣ аз ҷониби Наполеон Бонапарт барҳам дода шуд (9.11.1799, 18 брюмери соли VIII) ва дар Фаронса низоми консулӣ барқарор гардид.
Аҳаммияти инқилоби бузурги Фаронса Дар натиҷаи инқилоби бузурги Фаронса. харитаи сиёсии Аврупо тағйир ёфт ва барои инкишофи ҷараёнҳои ғоявӣ-сиёсии асрҳои 19–20 (консервативизм, либерализм, демократизм, сотсиализм, коммунизм) замина муҳайё гардид. Муқаррароти умумии он – дахлнопазирии ҳуқуқҳои инсон, волоияти қонун ва баробарии ҳамаи шаҳрвандон дар назди он, озодии виҷдон, сухан ва ғ., барои бунёди низоми сиёсии муосир таъсир гузошт. Дар раванди инқилоб ҷамъияти косибон ва имтиёзҳои табақавӣ бекор шуда, бо ҷорӣ шудани низоми ягонаи пулӣ ва ченаку вазнҳо муносибатҳои соҳибкорӣ дар деҳот рушд ёфт; Фаронса ба кишвари аграрӣ-саноатӣ мубаддал гардид. Музаффарияти артиши инқилобӣ (1794–95) сарҳади Фаронсаро дар Шарқ то соҳилҳои дарёи Рейн васеъ кард ва мавқеи Фаронса дар Аврупо мустаҳкам шуд. Дар ҷараёни инқилоби бузурги Фаронса юришҳои Наполеон дар Аврупо густариш пайдо карданд ва тиҷорати минтақа халалдор гардид; саноат ва хоҷагии деҳоти Фаронса нисбат ба Британияи Кабир қафо монд. Зери таъсири инқилоби бузурги Фаронса истеҳсолот ва муносибатҳои истеҳсолии феодалӣ дар водии Рейни Олмон барҳам хӯрда, муносибатҳои нави истеҳсолӣ ҷорӣ шуданд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Инқилоби бузурги Фаронса|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Инқилоби Фаронса]]</text>
      <sha1>9y66tcijc0thcfg00luhi5vgy4cqsgq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489221</id>
      <parentid>1489220</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T06:10:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1489221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17016" sha1="b8mo4w4yz82t6fzxt4sma26rj6ukyyi" xml:space="preserve">{{Инқилоб}}

'''Инқилоби бузурги Фаронса''', '''Инқилоби Фаронса''', '''Инқилоби буржуазии Фаронса''' — и[[Иқилоби буржуазӣ-демократӣ|нқилоби буржуазӣ-демократӣ]] дар Фаронса (1789–99), ки дар натиҷаи он [[Низоми сиёсӣ|низоми сиёсии]] муосири аврупоӣ ташаккул ёфт. 

== Сабабҳои инқилоб ==
Дар аҳди ҳукумати Людовики XVI (1774–91) иқтисодиёти Фаронсаро буҳрони сиёсӣ-иқтисодӣ ва иҷтимоӣ фаро гирифт. Солҳои 1775–76 шоҳ бо пешниҳоди вазири молия Р. Ж. Трюго (1727–81) ислоҳоти иқтисодӣ анҷом дода, дар кишвар рақобати озоди иқтисодӣ фароҳам омад. Дар натиҷаи ислоҳот нархи нон гарон шуда, Порис ва дигар шаҳрҳои кишварро издиҳоми мардуми гурусна фаро гирифт. Шоҳ зери фишори парламент ва дворянҳо Трюгоро аз мансаб сабукдӯш ва ба ҷои ӯ Колоннаро вазир таъйин кард. Соли 1788 дар Фаронса хушксолӣ ба амал омада, кишварро ҷунбишҳои мардумӣ фаро гирифтанд. Мувофиқи аҳдномаи соли 1786, дар байни Фаронса ва Англия савдои озод ҷорӣ шуда, молҳои истеҳсолкардаи фаронсавиҳо дар баробари молҳои арзони тоҷирони англис рақобатро аз даст доданд. Соли 1788 хароҷоти дарбор 42 млн. ливрро ташкил дод. Шоҳ бо пешниҳоди Колонна барои ҳалли масъалаҳои иқтисодӣ маҷлиси муштараки ашрофу мансабдорони олиро даъват кард (маҷлиси нотаблҳо), аммо онҳо барои зиёд кардани андози замин ризоият надоданд. Людовики XVI аз парламент ноумед шуда, 5.5.1789 Штатҳои генералиро (ниҳоди табақавӣ; охирин даъваташ соли 1614) даъват кард. Намояндагони табақаи севум (шумораи умумиашон 400 нафар) дар Штатҳои генералӣ нисбат ба табақаҳои якуму дуввум (рӯҳониён ва дворянҳо) аксариятро ташкил карда, аввалан худро Маҷлиси миллӣ (17.6.1789) ва баъдан Маҷлиси муассисон (9.7.1789) эълон намуданд. Ин қарор маънои онро дошт, ки ваколати муайян намудани сохтори давлатӣ аз шоҳ ба ихтиёри депутатҳо гузашт. Бо фишори мардум Маҷлиси муассисон барои навиштани конститутсияи Фаронса комиссияи конститутсионӣ ташкил кард. Мубориза дар байни қувваҳои инқилобӣ ва ҷонибдорони шоҳ шиддат гирифт. Пас аз ворид шудани артиши шоҳ ба Порис ва истеъфои вазири маъруф Ж. Неккера (14.7.1789) мардум исён бардошта, қалъаи Бастилияро ишғол карданд ва Коммунаи Порисро (1789–94) таъсис доданд.

'''Ҳукумати Маҷлиси муассисон''' (14.7.1789–10.8.1792). Моҳҳои июл – декабри 1789 дар Фаронса мақомоти нави худидоракунии маҳаллӣ ташкил ёфтанд; ба шаҳрвандони сарватманд ҳуқуқи интихоботӣ дода шуд; дар шаҳрҳо гордҳои миллӣ ташкил ёфтанд; маҳбусони сиёсӣ озод шуданд. Бо талаби деҳқонон Маҷлиси муассисон 5–11 августи 1789 чанд декрет дар бораи бекор кардани ҳуқуқҳои феодалон ва барҳам додани як қисми уҳдадориҳои деҳқонон баровард. 26.8.1789 «Эъломияи ҳуқуқи инсон ва шаҳрванд» қабул шуд, ки мувофиқи он, ҳамаи шаҳрвандон дар назди қонун баробар эълон шуданд. Людовики XVI 5.10.1789 зери фишори мардум декретҳои Маҷлиси муассисонро тасдиқ ва ин мақомотро ҳамчун ҳокимияти олии кишвар эътироф кард. Дар Маҷлиси муассисон намояндагони мухолифин (О. Мирабо, М. Ж. Лафайет, Ш. М. де Талейран-Перигор, Э. Ж. Сейес, А. Барнав) барои қабули конститутсия ва ҷонибдорони шоҳ (П. В. Малуэ ва Ж. Ж. Муне) барои ҳифзи монархия мубориза мебурданд. Гурӯҳи дигари намояндагон, аз ҷумла адвокат М. Робеспйер, қаноти чапҳоро ташкил доданд. Солҳои 1789–90 инқилоб нисбатан ором сурат гирифта, дар ин давра аз ҷониби Маҷлиси муассисон якчанд декрет қабул карда шуд: дар бораи деҳқонон ва заминдорон; дар бораи барҳам додани имтиёзҳои меросии дворянҳо, унвонҳои ашроф (июни 1790) ва ғ. Соли 1791 конститутсияи кишвар қабул шуд, ки мувофиқи он, Фаронса монархияи конститутсионӣ эълон ва ҳокимият ба се шоха тақсим шуд; ваколатҳои шоҳ маҳдуд шуд; кишвар ба департаментҳо, дистриктҳо, кантонҳо ва коммунаҳо ҷудо карда шуд. 2.11. 1789 моликияти калисо миллӣ гардид: сабти таваллуд, никоҳ, вафот аз ихтиёри калисо ба ихтиёри давлат гузашт; танҳо никоҳи шаҳрвандӣ қонунӣ гардид; роҳбарони ибодатхонаҳои маҳаллиро мардум интихоб мекард; католикҳо ва протестанҳо баробарҳуқуқ гардиданд; рӯҳониён ба давлат итоат мекарданд. Инқилоб рӯҳияи иҷтимоии мардумро баланд бардошт. Шумораи памфлет ва рӯзномаҳои тавсифкунандаи табақаи севвум якбора зиёд шуд. Маҳфилҳои сиёсии бисёре, аз қабили якобинчиён ва корделёрҳо (дорандагони миёнбанди сиёҳ) ташкил шуданд. 21.6.1791 хонаводаи шоҳ якҷо бо граф Прованский аз Порис фирор намуданд, аммо шоҳ бо малика Мария Антуанетта маҷбуран ба пойтахт баргардонида шуданд. Прованский дар муҳоҷират роҳбарии роялистҳоро ба зимма гирифт. Аз тарафи муҳоҷирон дастаҳои мусаллаҳ ва артиш (1791, бо ташаббуси шоҳзода Луи Жозеф де Конде) ташкил карда шуд. Нуфузи шоҳ тадриҷан коҳиш ёфта, ҷонибдорони ҷумҳурихоҳон зиёд шуданд. 3.9.1791 шоҳ Маҷлиси муассисон, конститутсия ва Декларатсияи ҳуқуқи инсон ва шаҳрвандро тасдиқ кард ва ба Маҷлиси қонунгузор интихобот эълон шуд. 30.9.1791 фаъолияти Маҷлиси муассисон қатъ гардид.

'''Маҷлиси қонунгузор'''. Маҷлиси қонунгузор 1.10.1791 ба фаъолият оғоз кард: 745 вакил дошт. Қаноти рости маҷлисро фелянҳо (ҷонибдорони конститутсияи соли 1791) ва қаноти чапи онро якобинчиён ташкил медоданд. Ҷумҳурихоҳон аз жирондиён ва монтанёрҳо (кӯҳистониён) иборат буданд. Дар нимаи дуввуми соли 1791 ҳамкории роялистон бо монархистони Аврупо барои барқарор кардани монархияи мутлақ дар Фаронса оғоз гардид. 27.8.1792 дар қалъаи Пилнитсаи Саксония императори Австрия Леополди II ва шоҳи Пруссия Фридрих Вилҳелми II ба эъломия дар бораи ҳимояи ҳокимияти қонунии Людовики XVI имзо гузоштанд. Маҷлиси қонунгузор 20.4.1792 бо пуштибонии жирондиён зидди шоҳи Маҷористон ва Богемия – Франси II ҷанг эълон кард. Ҳамон сол Пруссия ва шоҳии Сардиния ва соли 1793 Британияи Кабир, Нидерланд, Испания ва дигарон ба иттиҳоди зидди Фаронса ҳамроҳ шуданд. Фаронсавиҳо бар зидди иттифоқчиён амалиёти ҷангӣ оғоз карданд, аммо дар ҷануби Нидерланд ба нокомӣ дучор шуданд. Моҳи июл лашкари Пруссия ба соҳилҳои дарёи Рейн даромад. 11.7.1792 Маҷлиси қонунгузор дар муроҷиатномаи худ мардумро ба ҳифзи ватан даъват кард. Тобистони соли 1792 ҷонибдорони инқилоб Коммунаи Порисро ташкил карданд. Баъдан мардум бо фармони коммуна қасри Тюилриро ишғол карданд ва Людовики XVI дар Маҷлиси қонунгузор пинҳон шуд. 10.8.1792 Маҷлиси ќонунгузор шоҳро аз ҳокимият маҳрум ва дар кишвар интихоботи Конвентро эълон кард.

'''Конвенти миллӣ'''. Баъди сарнагун шудани ҳокимияти шоҳӣ дар Фаронса давраи ҳукумати Конвент оғоз гардид (21.9.1792). 22.9.1792 Конвент Фаронсаро ҷумҳурӣ эълон кард, ки он бо номи Ҷумҳурии якуми Фаронса (1792–1804) машҳур аст. Дар Конвент муборизаи жирондиён ва монтанёрҳо шиддат гирифта, дигар гурӯҳҳо ақидаи устувори сиёсӣ надоштанд. Вазъи амнияти хориҷии ҷумҳурӣ мураккаб гардид: 23.8.1792 қалъаи Лонгви ва ш. Верден ишғол ва роҳ ба Порис кушода шуд. Коммунаи Порис мардумро ба ҳимояи пойтахт сафарбар кард. Баъдан Конвент ташаббусро ба даст гирифт, сипоҳи инқилобӣ то соли 1793 ҷануби Нидерланд (ҳоло Белгия) ва минтақаҳои водиҳои дарёи Рейн, Савойя ва Нитсаро ба Фаронса ҳамроҳ кард. 21.1.1793 Людовики XVI бо қарори Конвент ба қатл расид. Баҳори 1792 бар зидди Фаронса иттиҳоди якуми давлатҳои монархистии Аврупо ташкил шуд. Марти 1793 лашкари Фаронса дар Нидерландия шикаст хӯрда, роялистон дар шимолу ғарби мамлакат исён бардоштанд ва кишварро қаҳтӣ фаро гирифт. Кӯшишҳои Конвент барои бартараф кардани буҳрони иқтисодӣ натиҷа надод. 31 май 1793 камбағалони Порис ба толори Конвент зада даромада, ҳабси жирондиёнро талаб карданд. Дар натиҷаи шӯриши 31.5–2.6.1793 жирондиён сарнагун шуданд ва давраи дуввуми инқилоб ба охир расид. 
Дар давраи севвуми инқилоб (10.8.1792–2.6.1793) Ҷумҳурии Фаронсаро якобинчиён идора мекарданд, ки ҳукумати онҳо бо номи Диктатураи якобинчиён машҳур аст. Якобинчиён барои шикаст додани аксулинқилобиён ва озод кардани минтақаҳои Фаронса аз зери асорати давлатҳои хориҷӣ артиши инқилобӣ ташкил доданд, ки ба ҳайати он фармондеҳони болаёқат ва ҷавонони 18–25-сола ихтиёран ҷалб карда шуданд. Дар давраи Диктатураи якобинчиён ҳудуди Фаронса аз мудохилаи ҳарбии хориҷиён комилан озод шуд. Пас аз барҳамхӯрии Диктатураи якобинчиён, парокандашавии Конвент ва қабули Конститутсияи соли III (1795) дар ҳайати панҷ нафар Директория ташкил ёфт. Низоми Директория дар заминаи ихтилофҳои шадиди дохилӣ ва ноустувории сиёсӣ аз ҷониби Наполеон Бонапарт барҳам дода шуд (9.11.1799, 18 брюмери соли VIII) ва дар Фаронса низоми консулӣ барқарор гардид.

'''Аҳаммияти инқилоби бузурги Фаронса.''' Дар натиҷаи инқилоби бузурги Фаронса. харитаи сиёсии Аврупо тағйир ёфт ва барои инкишофи ҷараёнҳои ғоявӣ-сиёсии асрҳои 19–20 (консервативизм, либерализм, демократизм, сотсиализм, коммунизм) замина муҳайё гардид. Муқаррароти умумии он – дахлнопазирии ҳуқуқҳои инсон, волоияти қонун ва баробарии ҳамаи шаҳрвандон дар назди он, озодии виҷдон, сухан ва ғ., барои бунёди низоми сиёсии муосир таъсир гузошт. Дар раванди инқилоб ҷамъияти косибон ва имтиёзҳои табақавӣ бекор шуда, бо ҷорӣ шудани низоми ягонаи пулӣ ва ченаку вазнҳо муносибатҳои соҳибкорӣ дар деҳот рушд ёфт; Фаронса ба кишвари аграрӣ-саноатӣ мубаддал гардид. Музаффарияти артиши инқилобӣ (1794–95) сарҳади Фаронсаро дар Шарқ то соҳилҳои дарёи Рейн васеъ кард ва мавқеи Фаронса дар Аврупо мустаҳкам шуд. Дар ҷараёни инқилоби бузурги Фаронса юришҳои Наполеон дар Аврупо густариш пайдо карданд ва тиҷорати минтақа халалдор гардид; саноат ва хоҷагии деҳоти Фаронса нисбат ба Британияи Кабир қафо монд. Зери таъсири инқилоби бузурги Фаронса истеҳсолот ва муносибатҳои истеҳсолии феодалӣ дар водии Рейни Олмон барҳам хӯрда, муносибатҳои нави истеҳсолӣ ҷорӣ шуданд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Инқилоби бузурги Фаронса|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Инқилоби Фаронса]]
[[Гурӯҳ:Инқилоб]]</text>
      <sha1>b8mo4w4yz82t6fzxt4sma26rj6ukyyi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489222</id>
      <parentid>1489221</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T06:12:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1489222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17016" sha1="jp5pq09ynjxb5y7je5ihx802mf0g421" xml:space="preserve">{{Инқилоб}}

'''Инқилоби бузурги Фаронса''', '''Инқилоби Фаронса''', '''Инқилоби буржуазии Фаронса''' — [[Иқилоби буржуазӣ-демократӣ|инқилоби буржуазӣ-демократӣ]] дар Фаронса (1789–99), ки дар натиҷаи он [[Низоми сиёсӣ|низоми сиёсии]] муосири аврупоӣ ташаккул ёфт. 

== Сабабҳои инқилоб ==
Дар аҳди ҳукумати Людовики XVI (1774–91) иқтисодиёти Фаронсаро буҳрони сиёсӣ-иқтисодӣ ва иҷтимоӣ фаро гирифт. Солҳои 1775–76 шоҳ бо пешниҳоди вазири молия Р. Ж. Трюго (1727–81) ислоҳоти иқтисодӣ анҷом дода, дар кишвар рақобати озоди иқтисодӣ фароҳам омад. Дар натиҷаи ислоҳот нархи нон гарон шуда, Порис ва дигар шаҳрҳои кишварро издиҳоми мардуми гурусна фаро гирифт. Шоҳ зери фишори парламент ва дворянҳо Трюгоро аз мансаб сабукдӯш ва ба ҷои ӯ Колоннаро вазир таъйин кард. Соли 1788 дар Фаронса хушксолӣ ба амал омада, кишварро ҷунбишҳои мардумӣ фаро гирифтанд. Мувофиқи аҳдномаи соли 1786, дар байни Фаронса ва Англия савдои озод ҷорӣ шуда, молҳои истеҳсолкардаи фаронсавиҳо дар баробари молҳои арзони тоҷирони англис рақобатро аз даст доданд. Соли 1788 хароҷоти дарбор 42 млн. ливрро ташкил дод. Шоҳ бо пешниҳоди Колонна барои ҳалли масъалаҳои иқтисодӣ маҷлиси муштараки ашрофу мансабдорони олиро даъват кард (маҷлиси нотаблҳо), аммо онҳо барои зиёд кардани андози замин ризоият надоданд. Людовики XVI аз парламент ноумед шуда, 5.5.1789 Штатҳои генералиро (ниҳоди табақавӣ; охирин даъваташ соли 1614) даъват кард. Намояндагони табақаи севум (шумораи умумиашон 400 нафар) дар Штатҳои генералӣ нисбат ба табақаҳои якуму дуввум (рӯҳониён ва дворянҳо) аксариятро ташкил карда, аввалан худро Маҷлиси миллӣ (17.6.1789) ва баъдан Маҷлиси муассисон (9.7.1789) эълон намуданд. Ин қарор маънои онро дошт, ки ваколати муайян намудани сохтори давлатӣ аз шоҳ ба ихтиёри депутатҳо гузашт. Бо фишори мардум Маҷлиси муассисон барои навиштани конститутсияи Фаронса комиссияи конститутсионӣ ташкил кард. Мубориза дар байни қувваҳои инқилобӣ ва ҷонибдорони шоҳ шиддат гирифт. Пас аз ворид шудани артиши шоҳ ба Порис ва истеъфои вазири маъруф Ж. Неккера (14.7.1789) мардум исён бардошта, қалъаи Бастилияро ишғол карданд ва Коммунаи Порисро (1789–94) таъсис доданд.

'''Ҳукумати Маҷлиси муассисон''' (14.7.1789–10.8.1792). Моҳҳои июл – декабри 1789 дар Фаронса мақомоти нави худидоракунии маҳаллӣ ташкил ёфтанд; ба шаҳрвандони сарватманд ҳуқуқи интихоботӣ дода шуд; дар шаҳрҳо гордҳои миллӣ ташкил ёфтанд; маҳбусони сиёсӣ озод шуданд. Бо талаби деҳқонон Маҷлиси муассисон 5–11 августи 1789 чанд декрет дар бораи бекор кардани ҳуқуқҳои феодалон ва барҳам додани як қисми уҳдадориҳои деҳқонон баровард. 26.8.1789 «Эъломияи ҳуқуқи инсон ва шаҳрванд» қабул шуд, ки мувофиқи он, ҳамаи шаҳрвандон дар назди қонун баробар эълон шуданд. Людовики XVI 5.10.1789 зери фишори мардум декретҳои Маҷлиси муассисонро тасдиқ ва ин мақомотро ҳамчун ҳокимияти олии кишвар эътироф кард. Дар Маҷлиси муассисон намояндагони мухолифин (О. Мирабо, М. Ж. Лафайет, Ш. М. де Талейран-Перигор, Э. Ж. Сейес, А. Барнав) барои қабули конститутсия ва ҷонибдорони шоҳ (П. В. Малуэ ва Ж. Ж. Муне) барои ҳифзи монархия мубориза мебурданд. Гурӯҳи дигари намояндагон, аз ҷумла адвокат М. Робеспйер, қаноти чапҳоро ташкил доданд. Солҳои 1789–90 инқилоб нисбатан ором сурат гирифта, дар ин давра аз ҷониби Маҷлиси муассисон якчанд декрет қабул карда шуд: дар бораи деҳқонон ва заминдорон; дар бораи барҳам додани имтиёзҳои меросии дворянҳо, унвонҳои ашроф (июни 1790) ва ғ. Соли 1791 конститутсияи кишвар қабул шуд, ки мувофиқи он, Фаронса монархияи конститутсионӣ эълон ва ҳокимият ба се шоха тақсим шуд; ваколатҳои шоҳ маҳдуд шуд; кишвар ба департаментҳо, дистриктҳо, кантонҳо ва коммунаҳо ҷудо карда шуд. 2.11. 1789 моликияти калисо миллӣ гардид: сабти таваллуд, никоҳ, вафот аз ихтиёри калисо ба ихтиёри давлат гузашт; танҳо никоҳи шаҳрвандӣ қонунӣ гардид; роҳбарони ибодатхонаҳои маҳаллиро мардум интихоб мекард; католикҳо ва протестанҳо баробарҳуқуқ гардиданд; рӯҳониён ба давлат итоат мекарданд. Инқилоб рӯҳияи иҷтимоии мардумро баланд бардошт. Шумораи памфлет ва рӯзномаҳои тавсифкунандаи табақаи севвум якбора зиёд шуд. Маҳфилҳои сиёсии бисёре, аз қабили якобинчиён ва корделёрҳо (дорандагони миёнбанди сиёҳ) ташкил шуданд. 21.6.1791 хонаводаи шоҳ якҷо бо граф Прованский аз Порис фирор намуданд, аммо шоҳ бо малика Мария Антуанетта маҷбуран ба пойтахт баргардонида шуданд. Прованский дар муҳоҷират роҳбарии роялистҳоро ба зимма гирифт. Аз тарафи муҳоҷирон дастаҳои мусаллаҳ ва артиш (1791, бо ташаббуси шоҳзода Луи Жозеф де Конде) ташкил карда шуд. Нуфузи шоҳ тадриҷан коҳиш ёфта, ҷонибдорони ҷумҳурихоҳон зиёд шуданд. 3.9.1791 шоҳ Маҷлиси муассисон, конститутсия ва Декларатсияи ҳуқуқи инсон ва шаҳрвандро тасдиқ кард ва ба Маҷлиси қонунгузор интихобот эълон шуд. 30.9.1791 фаъолияти Маҷлиси муассисон қатъ гардид.

'''Маҷлиси қонунгузор'''. Маҷлиси қонунгузор 1.10.1791 ба фаъолият оғоз кард: 745 вакил дошт. Қаноти рости маҷлисро фелянҳо (ҷонибдорони конститутсияи соли 1791) ва қаноти чапи онро якобинчиён ташкил медоданд. Ҷумҳурихоҳон аз жирондиён ва монтанёрҳо (кӯҳистониён) иборат буданд. Дар нимаи дуввуми соли 1791 ҳамкории роялистон бо монархистони Аврупо барои барқарор кардани монархияи мутлақ дар Фаронса оғоз гардид. 27.8.1792 дар қалъаи Пилнитсаи Саксония императори Австрия Леополди II ва шоҳи Пруссия Фридрих Вилҳелми II ба эъломия дар бораи ҳимояи ҳокимияти қонунии Людовики XVI имзо гузоштанд. Маҷлиси қонунгузор 20.4.1792 бо пуштибонии жирондиён зидди шоҳи Маҷористон ва Богемия – Франси II ҷанг эълон кард. Ҳамон сол Пруссия ва шоҳии Сардиния ва соли 1793 Британияи Кабир, Нидерланд, Испания ва дигарон ба иттиҳоди зидди Фаронса ҳамроҳ шуданд. Фаронсавиҳо бар зидди иттифоқчиён амалиёти ҷангӣ оғоз карданд, аммо дар ҷануби Нидерланд ба нокомӣ дучор шуданд. Моҳи июл лашкари Пруссия ба соҳилҳои дарёи Рейн даромад. 11.7.1792 Маҷлиси қонунгузор дар муроҷиатномаи худ мардумро ба ҳифзи ватан даъват кард. Тобистони соли 1792 ҷонибдорони инқилоб Коммунаи Порисро ташкил карданд. Баъдан мардум бо фармони коммуна қасри Тюилриро ишғол карданд ва Людовики XVI дар Маҷлиси қонунгузор пинҳон шуд. 10.8.1792 Маҷлиси ќонунгузор шоҳро аз ҳокимият маҳрум ва дар кишвар интихоботи Конвентро эълон кард.

'''Конвенти миллӣ'''. Баъди сарнагун шудани ҳокимияти шоҳӣ дар Фаронса давраи ҳукумати Конвент оғоз гардид (21.9.1792). 22.9.1792 Конвент Фаронсаро ҷумҳурӣ эълон кард, ки он бо номи Ҷумҳурии якуми Фаронса (1792–1804) машҳур аст. Дар Конвент муборизаи жирондиён ва монтанёрҳо шиддат гирифта, дигар гурӯҳҳо ақидаи устувори сиёсӣ надоштанд. Вазъи амнияти хориҷии ҷумҳурӣ мураккаб гардид: 23.8.1792 қалъаи Лонгви ва ш. Верден ишғол ва роҳ ба Порис кушода шуд. Коммунаи Порис мардумро ба ҳимояи пойтахт сафарбар кард. Баъдан Конвент ташаббусро ба даст гирифт, сипоҳи инқилобӣ то соли 1793 ҷануби Нидерланд (ҳоло Белгия) ва минтақаҳои водиҳои дарёи Рейн, Савойя ва Нитсаро ба Фаронса ҳамроҳ кард. 21.1.1793 Людовики XVI бо қарори Конвент ба қатл расид. Баҳори 1792 бар зидди Фаронса иттиҳоди якуми давлатҳои монархистии Аврупо ташкил шуд. Марти 1793 лашкари Фаронса дар Нидерландия шикаст хӯрда, роялистон дар шимолу ғарби мамлакат исён бардоштанд ва кишварро қаҳтӣ фаро гирифт. Кӯшишҳои Конвент барои бартараф кардани буҳрони иқтисодӣ натиҷа надод. 31 май 1793 камбағалони Порис ба толори Конвент зада даромада, ҳабси жирондиёнро талаб карданд. Дар натиҷаи шӯриши 31.5–2.6.1793 жирондиён сарнагун шуданд ва давраи дуввуми инқилоб ба охир расид. 
Дар давраи севвуми инқилоб (10.8.1792–2.6.1793) Ҷумҳурии Фаронсаро якобинчиён идора мекарданд, ки ҳукумати онҳо бо номи Диктатураи якобинчиён машҳур аст. Якобинчиён барои шикаст додани аксулинқилобиён ва озод кардани минтақаҳои Фаронса аз зери асорати давлатҳои хориҷӣ артиши инқилобӣ ташкил доданд, ки ба ҳайати он фармондеҳони болаёқат ва ҷавонони 18–25-сола ихтиёран ҷалб карда шуданд. Дар давраи Диктатураи якобинчиён ҳудуди Фаронса аз мудохилаи ҳарбии хориҷиён комилан озод шуд. Пас аз барҳамхӯрии Диктатураи якобинчиён, парокандашавии Конвент ва қабули Конститутсияи соли III (1795) дар ҳайати панҷ нафар Директория ташкил ёфт. Низоми Директория дар заминаи ихтилофҳои шадиди дохилӣ ва ноустувории сиёсӣ аз ҷониби Наполеон Бонапарт барҳам дода шуд (9.11.1799, 18 брюмери соли VIII) ва дар Фаронса низоми консулӣ барқарор гардид.

'''Аҳаммияти инқилоби бузурги Фаронса.''' Дар натиҷаи инқилоби бузурги Фаронса. харитаи сиёсии Аврупо тағйир ёфт ва барои инкишофи ҷараёнҳои ғоявӣ-сиёсии асрҳои 19–20 (консервативизм, либерализм, демократизм, сотсиализм, коммунизм) замина муҳайё гардид. Муқаррароти умумии он – дахлнопазирии ҳуқуқҳои инсон, волоияти қонун ва баробарии ҳамаи шаҳрвандон дар назди он, озодии виҷдон, сухан ва ғ., барои бунёди низоми сиёсии муосир таъсир гузошт. Дар раванди инқилоб ҷамъияти косибон ва имтиёзҳои табақавӣ бекор шуда, бо ҷорӣ шудани низоми ягонаи пулӣ ва ченаку вазнҳо муносибатҳои соҳибкорӣ дар деҳот рушд ёфт; Фаронса ба кишвари аграрӣ-саноатӣ мубаддал гардид. Музаффарияти артиши инқилобӣ (1794–95) сарҳади Фаронсаро дар Шарқ то соҳилҳои дарёи Рейн васеъ кард ва мавқеи Фаронса дар Аврупо мустаҳкам шуд. Дар ҷараёни инқилоби бузурги Фаронса юришҳои Наполеон дар Аврупо густариш пайдо карданд ва тиҷорати минтақа халалдор гардид; саноат ва хоҷагии деҳоти Фаронса нисбат ба Британияи Кабир қафо монд. Зери таъсири инқилоби бузурги Фаронса истеҳсолот ва муносибатҳои истеҳсолии феодалӣ дар водии Рейни Олмон барҳам хӯрда, муносибатҳои нави истеҳсолӣ ҷорӣ шуданд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Инқилоби бузурги Фаронса|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Инқилоби Фаронса]]
[[Гурӯҳ:Инқилоб]]</text>
      <sha1>jp5pq09ynjxb5y7je5ihx802mf0g421</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Инкӯҳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334170</id>
    <revision>
      <id>1489223</id>
      <timestamp>2026-10-13T06:19:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: {{МА |мақом                    = Деҳа |номи тоҷикӣ              = Инкӯҳ |номи аслӣ                =  |кишвар                   = Тоҷикистон |минтақа                  = ВМКБ {{!}} ВМКБ |шакли минтақа            = Вилоят |ноҳия                    = ноҳияи Дарвоз {{!}} Дарвоз  |шакли ноҳия             = Ноҳия |ҳавзаи ҷомеа дар ҷадва...</comment>
      <origin>1489223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2813" sha1="nr8ezfkwinh2v3qxk4uoshx0amz6spr" xml:space="preserve">{{МА
|мақом                    = Деҳа
|номи тоҷикӣ              = Инкӯҳ
|номи аслӣ                = 
|кишвар                   = Тоҷикистон
|минтақа                  = ВМКБ {{!}} ВМКБ
|шакли минтақа            = Вилоят
|ноҳия                    = ноҳияи Дарвоз {{!}} Дарвоз
 |шакли ноҳия             = Ноҳия
|ҳавзаи ҷомеа дар ҷадвал  =
 |ҷомеа                   = деҳоти Сағирдашт
 |шакли ҷомеа             = Ҷамоат
 |ҷомеа дар ҷадвал        = деҳоти Сағирдашт
   |lat_deg = |lat_min  = |lat_sec = 
   |lon_deg = |lon_min  = |lon_sec = 
 |тақсимоти дохилӣ        = 
|забони расмӣ             = тоҷикӣ
|аҳолӣ                    = 551 
|соли барӯйхатгирӣ        = 2019
|ҳайати миллӣ             = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]]
|ҳайати динӣ              = [[мусулмон]]он
|этнохороним              =  
|вақти минтақавӣ          = +5
|коди мошинҳо             = TJ04
 |гурӯҳ дар Commons       = 
|шакли роҳбарӣ            = Раиси маҳалла
|роҳбар                   = 
 |latNS=N
|longEW=E
|коди телефон             = +992 
}}
Инкӯҳ — деҳа дар ҷамоати деҳоти Сағирдашти н. Дарвоз. Аз деҳа то маркази ҷамоати деҳот 12 км, то маркази ноҳия 60 км, то ш. Душанбе 210 км; роҳ – автомобилгард. Аҳолиаш 551 нафар (июни 2019). Деҳа муассисаи таҳсилоти миёнаи умумӣ, китобхона, маркази саломатӣ, 4 нуқтаи савдои хусусӣ, 2 нуқтаи фурӯши сӯзишворӣ, масҷиди ҷомеъ, осиёби барқии хусусӣ, коргоҳи дуредгарӣ ва оҳангарӣ дорад. Соҳаҳои асосии хоҷагӣ: ғаллакорӣ, боғдорӣ ва чорводорӣ. Заминҳо тавассути наҳри Инкӯҳ аз дарёчаи кӯҳии Сафедорон обёрӣ мешаванд. Дар ҳудуди деҳа корхонаи истеҳсоли хиштҳои сементӣ ва 78 хоҷагии деҳқонии инфиродӣ фаъолият доранд. Олими соҳаи филология Амрияздон Алимардонов (1938–2010) дар ҳамин деҳа таваллуд шудааст.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Инкӯҳ |8|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Дарвоз]]</text>
      <sha1>nr8ezfkwinh2v3qxk4uoshx0amz6spr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489224</id>
      <parentid>1489223</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T06:20:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1489224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2857" sha1="mb2f1omxslpzo0fxq8p2mx6f259zzw2" xml:space="preserve">{{МА
|мақом                    = Деҳа
|номи тоҷикӣ              = Инкӯҳ
|номи аслӣ                = 
|кишвар                   = Тоҷикистон
|минтақа                  = ВМКБ {{!}} ВМКБ
|шакли минтақа            = Вилоят
|ноҳия                    = ноҳияи Дарвоз {{!}} Дарвоз
 |шакли ноҳия             = Ноҳия
|ҳавзаи ҷомеа дар ҷадвал  =
 |ҷомеа                   = деҳоти Сағирдашт
 |шакли ҷомеа             = Ҷамоат
 |ҷомеа дар ҷадвал        = деҳоти Сағирдашт
   |lat_deg = |lat_min  = |lat_sec = 
   |lon_deg = |lon_min  = |lon_sec = 
 |тақсимоти дохилӣ        = 
|забони расмӣ             = тоҷикӣ
|аҳолӣ                    = 551 
|соли барӯйхатгирӣ        = 2019
|ҳайати миллӣ             = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]]
|ҳайати динӣ              = [[мусулмон]]он
|этнохороним              =  
|вақти минтақавӣ          = +5
|коди мошинҳо             = TJ04
 |гурӯҳ дар Commons       = 
|шакли роҳбарӣ            = Раиси маҳалла
|роҳбар                   = 
 |latNS=N
|longEW=E
|коди телефон             = +992 
}}
'''Инкӯҳ''' — деҳа дар ҷамоати деҳоти Сағирдашти н. Дарвоз. Аз деҳа то маркази ҷамоати деҳот 12 км, то маркази ноҳия 60 км, то ш. Душанбе 210 км; роҳ – автомобилгард. Аҳолиаш 551 нафар (июни 2019). 

== Маълумоти умумӣ ==
Деҳа муассисаи таҳсилоти миёнаи умумӣ, китобхона, маркази саломатӣ, 4 нуқтаи савдои хусусӣ, 2 нуқтаи фурӯши сӯзишворӣ, масҷиди ҷомеъ, осиёби барқии хусусӣ, коргоҳи дуредгарӣ ва оҳангарӣ дорад. Соҳаҳои асосии хоҷагӣ: ғаллакорӣ, боғдорӣ ва чорводорӣ. Заминҳо тавассути наҳри Инкӯҳ аз дарёчаи кӯҳии Сафедорон обёрӣ мешаванд. Дар ҳудуди деҳа корхонаи истеҳсоли хиштҳои сементӣ ва 78 хоҷагии деҳқонии инфиродӣ фаъолият доранд. Олими соҳаи филология Амрияздон Алимардонов (1938–2010) дар ҳамин деҳа таваллуд шудааст.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Инкӯҳ |8|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Дарвоз]]</text>
      <sha1>mb2f1omxslpzo0fxq8p2mx6f259zzw2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Инклинатор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334171</id>
    <revision>
      <id>1489225</id>
      <timestamp>2026-10-13T06:32:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: [[Акс:James Clark Ross.jpg|thumb|Инклинатор на портрете [[Росс, Джеймс Кларк|Джеймса Кларка Росса]]]] Инклинатор ({{lang-la|incline}} – моил кардан) — абзор барои чен кардани тамоюли магнитӣ, яъне, кунҷе, ки вектори шиддати майдони магнитии Замин бо ҳамвории уфуқӣ ба вуҷуд меоварад...</comment>
      <origin>1489225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3761" sha1="dgprdyl4y22kjt2arkc5h8r9h2ynz6o" xml:space="preserve">[[Акс:James Clark Ross.jpg|thumb|Инклинатор на портрете [[Росс, Джеймс Кларк|Джеймса Кларка Росса]]]]
Инклинатор ({{lang-la|incline}} – моил кардан) — абзор барои чен кардани тамоюли магнитӣ, яъне, кунҷе, ки вектори шиддати майдони магнитии Замин бо ҳамвории уфуқӣ ба вуҷуд меоварад (нигар Магнетизми Замин). Нахустин инклинаторро соли 1576 олими англис Роберт Норман сохтааст, ки сохти инклинаторҳои замонавӣ ба он шабеҳ аст. Инклинаторҳо индуксионӣ, ақрабакдор ва феррозондӣ мешаванд. Инклинатори ақрабакдор аз ақрабаки магнитие иборат аст, ки тавассути маркази вазнинии он тири уфуқии чархзанӣ озодона мегузарад. Меҳвари мазкур дар маркази доираи тақсимотдор, ки дар гирди меҳвари амудии аз қутр (диаметр)-и он гузаранда озодона чарх мезанад, насб карда шудааст. Доираро дар ҳамвории меридиани магнитӣ гузошта, кунҷи байни самти меҳвари магнитӣ ва ҳамвории уфуқиро чен мекунанд, ки ба тамоюли магнитӣ дар ҷои андозагирӣ мувофиқат мекунад. Дурустию дақиқии ниҳоии инклинатори ақрабакдор аз 2º беш нест. 
Кори инклинатори индуксионӣ ба пайдоиши ҚЭҲ (ё ҷараёни индуксия) дар ғалтаки дар майдони магнитии Замин чархзананда асос ёфтааст. ҚЭҲ дар ғалтак фақат ҳамон вақт пайдо намешавад, ки тири чархзании он қад-қади вектори майдони магнитӣ самт гирад. Дар ғалтак мавҷуд будани ҷараёни электриро бо ёрии галванометр муайян мекунанд. Бо инклинатори индуксионӣ тамоюли магнитиро бо саҳеҳии то ҳиссаи дақиқаи кунҷӣ чен кардан мумкин аст. Тарзи амали ин абзорро бори нахуст Вебер нишон додааст (индуктори заминӣ). Вазифаи инклинаторро магнитсанҷи феррозондӣ низ анҷом медиҳад (нигар Феррозонд). Он аз теодолите иборат аст, ки аз маводди ғайримагнитӣ сохта шуда, дар лӯлаи визирии он ба сифати инклинатори майдони магнитӣ датчики феррозондӣ насб карда шудааст. Абзори мазкур чандин тавсифи майдони магнитиро муайян мекунад; саҳеҳияти андозагирии тамоюли магнитӣ ба воҳиди сонияҳои кунҷӣ баробар аст. Инклинаторро дар иктишофи геофизикии сарватҳои зеризаминӣ, ҳангоми чоҳкании моил ва ғ. истифода мекунанд. 

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Инклинатор|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Физика]]</text>
      <sha1>dgprdyl4y22kjt2arkc5h8r9h2ynz6o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489226</id>
      <parentid>1489225</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T06:37:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1489226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3798" sha1="9asv5gb0isi2lha63fx0uzi1jycgqqs" xml:space="preserve">[[Акс:James Clark Ross.jpg|thumb|«Inclinator» портрети Ҷеймс О’Донован Росса нест.]]
'''Инклинатор''' ({{lang-la|incline}} – моил кардан) — абзор барои чен кардани тамоюли магнитӣ, яъне, кунҷе, ки вектори шиддати [[Майдони магнитӣ|майдони магнити]]&lt;nowiki/&gt;и Замин бо ҳамвории уфуқӣ ба вуҷуд меоварад (нигар Магнетизми Замин).  

== Таърих ==
Нахустин инклинаторро соли 1576 олими англис Роберт Норман сохтааст, ки сохти инклинаторҳои замонавӣ ба он шабеҳ аст. Инклинаторҳо индуксионӣ, ақрабакдор ва феррозондӣ мешаванд. Инклинатори ақрабакдор аз ақрабаки магнитие иборат аст, ки тавассути маркази вазнинии он тири уфуқии чархзанӣ озодона мегузарад. Меҳвари мазкур дар маркази доираи тақсимотдор, ки дар гирди меҳвари амудии аз қутр (диаметр)-и он гузаранда озодона чарх мезанад, насб карда шудааст. Доираро дар ҳамвории меридиани магнитӣ гузошта, кунҷи байни самти меҳвари магнитӣ ва ҳамвории уфуқиро чен мекунанд, ки ба тамоюли магнитӣ дар ҷои андозагирӣ мувофиқат мекунад. Дурустию дақиқии ниҳоии инклинатори ақрабакдор аз 2º беш нест.  

Кори инклинатори индуксионӣ ба пайдоиши ҚЭҲ (ё ҷараёни индуксия) дар ғалтаки дар майдони магнитии Замин чархзананда асос ёфтааст. ҚЭҲ дар ғалтак фақат ҳамон вақт пайдо намешавад, ки тири чархзании он қад-қади вектори майдони магнитӣ самт гирад. Дар ғалтак мавҷуд будани ҷараёни электриро бо ёрии галванометр муайян мекунанд. Бо инклинатори индуксионӣ тамоюли магнитиро бо саҳеҳии то ҳиссаи дақиқаи кунҷӣ чен кардан мумкин аст. Тарзи амали ин абзорро бори нахуст Вебер нишон додааст (индуктори заминӣ). Вазифаи инклинаторро магнитсанҷи феррозондӣ низ анҷом медиҳад (нигар Феррозонд). Он аз теодолите иборат аст, ки аз маводди ғайримагнитӣ сохта шуда, дар лӯлаи визирии он ба сифати инклинатори майдони магнитӣ датчики феррозондӣ насб карда шудааст. Абзори мазкур чандин тавсифи майдони магнитиро муайян мекунад; саҳеҳияти андозагирии тамоюли магнитӣ ба воҳиди сонияҳои кунҷӣ баробар аст. Инклинаторро дар иктишофи геофизикии сарватҳои зеризаминӣ, ҳангоми чоҳкании моил ва ғ. истифода мекунанд. 

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Инклинатор|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Физика]]</text>
      <sha1>9asv5gb0isi2lha63fx0uzi1jycgqqs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489227</id>
      <parentid>1489226</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T06:37:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1489227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3798" sha1="lkgmuhoo94zg6pntgildfpp7x93mtd8" xml:space="preserve">[[Акс:James Clark Ross.jpg|thumb|«Inclinator» портрети Ҷеймс О’Донован Росса нест.]]
'''Инклинатор''' ({{lang-la|incline}} – моил кардан) — абзор барои чен кардани тамоюли магнитӣ, яъне, кунҷе, ки вектори шиддати [[Майдони магнитӣ|майдони магнити]]&lt;nowiki/&gt;и Замин бо ҳамвории уфуқӣ ба вуҷуд меоварад (нигар Магнетизми Замин).  

== Таърих ==
Нахустин инклинаторро соли 1576 олими англис Роберт Норман сохтааст, ки сохти инклинаторҳои замонавӣ ба он шабеҳ аст. Инклинаторҳо индуксионӣ, ақрабакдор ва феррозондӣ мешаванд. Инклинатори ақрабакдор аз ақрабаки магнитие иборат аст, ки тавассути маркази вазнинии он тири уфуқии чархзанӣ озодона мегузарад. Меҳвари мазкур дар маркази доираи тақсимотдор, ки дар гирди меҳвари амудии аз қутр (диаметр)-и он гузаранда озодона чарх мезанад, насб карда шудааст. Доираро дар ҳамвории меридиани магнитӣ гузошта, кунҷи байни самти меҳвари магнитӣ ва ҳамвории уфуқиро чен мекунанд, ки ба тамоюли магнитӣ дар ҷои андозагирӣ мувофиқат мекунад. Дурустию дақиқии ниҳоии инклинатори ақрабакдор аз 2° беш нест.  

Кори инклинатори индуксионӣ ба пайдоиши ҚЭҲ (ё ҷараёни индуксия) дар ғалтаки дар майдони магнитии Замин чархзананда асос ёфтааст. ҚЭҲ дар ғалтак фақат ҳамон вақт пайдо намешавад, ки тири чархзании он қад-қади вектори майдони магнитӣ самт гирад. Дар ғалтак мавҷуд будани ҷараёни электриро бо ёрии галванометр муайян мекунанд. Бо инклинатори индуксионӣ тамоюли магнитиро бо саҳеҳии то ҳиссаи дақиқаи кунҷӣ чен кардан мумкин аст. Тарзи амали ин абзорро бори нахуст Вебер нишон додааст (индуктори заминӣ). Вазифаи инклинаторро магнитсанҷи феррозондӣ низ анҷом медиҳад (нигар Феррозонд). Он аз теодолите иборат аст, ки аз маводди ғайримагнитӣ сохта шуда, дар лӯлаи визирии он ба сифати инклинатори майдони магнитӣ датчики феррозондӣ насб карда шудааст. Абзори мазкур чандин тавсифи майдони магнитиро муайян мекунад; саҳеҳияти андозагирии тамоюли магнитӣ ба воҳиди сонияҳои кунҷӣ баробар аст. Инклинаторро дар иктишофи геофизикии сарватҳои зеризаминӣ, ҳангоми чоҳкании моил ва ғ. истифода мекунанд. 

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Инклинатор|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Физика]]</text>
      <sha1>lkgmuhoo94zg6pntgildfpp7x93mtd8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иния</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334172</id>
    <revision>
      <id>1489228</id>
      <timestamp>2026-10-13T06:50:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: {{Таксон | image file = Amazonas-Flussdelfin Orinoko6 (cropped).jpg | image descr = Амазонский дельфин в зоопарке [[Дуйсбург]]а | regnum = Животные | parent = Inia | rang = Вид | author = [[Blainville]], [[1817 год в науке|1817]] | latin = Inia geoffrensis | range map = Cetacea_range_map_Amazon_River_Dolphin.PNG | iucnstatus = en | wikispecies = Inia geoffrensis }} Иния (Inia geoffrensis), ромузи...</comment>
      <origin>1489228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2107" sha1="31v7p9f1tl4xzpnqljgsto859110i18" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Amazonas-Flussdelfin Orinoko6 (cropped).jpg
| image descr = Амазонский дельфин в зоопарке [[Дуйсбург]]а
| regnum = Животные
| parent = Inia
| rang = Вид
| author = [[Blainville]], [[1817 год в науке|1817]]
| latin = Inia geoffrensis
| range map = Cetacea_range_map_Amazon_River_Dolphin.PNG
| iucnstatus = en
| wikispecies = Inia geoffrensis
}}
Иния (Inia geoffrensis), ромузи амазонӣ — ҷонвари ширхӯр аз оилаи ромузҳои рӯдӣ. Наринааш (дарозияш 2,8 м) нисбат ба модина (дарозияш 2,3 м) калонтар аст; вазнаш то 160 кг. Фукаш дарози борик, пешонияш барҷаста. Иния 104–132 дандон дорад. Дандонҳои пешаш махрутшакли тез, дандонҳои қафояш нисбатан паҳни зич. Чашмонаш хурд. Боли тахтапушташ хурд буда, шакли теғачаи бунаш ғафсро дорад. Болҳои шиноварии сарсинааш паҳни секунҷа. Рангаш аз хокистаргун то гулобӣ, шикамаш сафедтоб. Иния дар ҳавзаи дарёҳои Амазонка, Ориноко ва шохобҳои онҳо сукунат дорад; бисёр вақтҳо то маҳалли шаршараҳои баланд ва ҳатто ҷангалҳои зериобмонда шино мекунад. Инияҳо танҳо ё гурӯҳ-гурӯҳ (то 15 сар) зиндагӣ мекунанд. Бо суръати 18 км/с шино карда метавонад. Ғизояш моҳӣ ва мавҷудоти бемуҳра. Инияҳо бисёр вақтҳо бо ромузҳои оилаҳои дигар низ дучор меоянд. Садоҳои гуногун мебарорад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Иния|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Ҷонвари ширхӯр]]</text>
      <sha1>31v7p9f1tl4xzpnqljgsto859110i18</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489229</id>
      <parentid>1489228</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T06:55:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1489229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2168" sha1="pr9ffjh1hytyojwtpu6xuu2jt90g81m" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Amazonas-Flussdelfin Orinoko6 (cropped).jpg
| image descr = Амазонский дельфин в зоопарке [[Дуйсбург]]а
| regnum = Животные
| parent = Inia
| rang = Вид
| author = [[Blainville]], [[1817 год в науке|1817]]
| latin = Inia geoffrensis
| range map = Cetacea_range_map_Amazon_River_Dolphin.PNG
| iucnstatus = en
| wikispecies = Inia geoffrensis
}}
'''Иния''' (Inia geoffrensis), ромузи амазонӣ — [[ҷонвари ширхӯр]] аз оилаи ромузҳои рӯдӣ. 

== Тавсиф ==
Наринааш (дарозияш 2,8 м) нисбат ба модина (дарозияш 2,3 м) калонтар аст; вазнаш то 160 кг. Фукаш дарози борик, пешонияш барҷаста. Иния 104–132 дандон дорад. Дандонҳои пешаш махрутшакли тез, дандонҳои қафояш нисбатан паҳни зич. Чашмонаш хурд. Боли тахтапушташ хурд буда, шакли теғачаи бунаш ғафсро дорад. Болҳои шиноварии сарсинааш паҳни секунҷа. Рангаш аз хокистаргун то гулобӣ, шикамаш сафедтоб. Иния дар ҳавзаи дарёҳои Амазонка, Ориноко ва шохобҳои онҳо сукунат дорад; бисёр вақтҳо то маҳалли шаршараҳои баланд ва ҳатто ҷангалҳои зериобмонда шино мекунад. Инияҳо танҳо ё гурӯҳ-гурӯҳ (то 15 сар) зиндагӣ мекунанд. Бо суръати 18 км/с шино карда метавонад. Ғизояш моҳӣ ва мавҷудоти бемуҳра. Инияҳо бисёр вақтҳо бо ромузҳои оилаҳои дигар низ дучор меоянд. Садоҳои гуногун мебарорад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Иния|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Ширхорҳо]]
[[Гурӯҳ:Ҷонварони обӣ]]</text>
      <sha1>pr9ffjh1hytyojwtpu6xuu2jt90g81m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489230</id>
      <parentid>1489229</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T06:57:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1489230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2181" sha1="th9owttv0wl5f5nsomsxjcmrcty5h0b" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Amazonas-Flussdelfin Orinoko6 (cropped).jpg
| image descr = Амазонский дельфин в зоопарке [[Дуйсбург]]а
| regnum = Животные
| parent = Inia
| rang = Вид
| author = [[Blainville]], [[1817 год в науке|1817]]
| latin = Inia geoffrensis
| range map = Cetacea_range_map_Amazon_River_Dolphin.PNG
| iucnstatus = en
| wikispecies = Inia geoffrensis
}}
'''Иния''' ({{lang-lat|Inia geoffrensis}}), ромузи амазонӣ — [[ҷонвари ширхӯр]] аз оилаи ромузҳои рӯдӣ. 

== Тавсиф ==
Наринааш (дарозияш 2,8 м) нисбат ба модина (дарозияш 2,3 м) калонтар аст; вазнаш то 160 кг. Фукаш дарози борик, пешонияш барҷаста. Иния 104–132 дандон дорад. Дандонҳои пешаш махрутшакли тез, дандонҳои қафояш нисбатан паҳни зич. Чашмонаш хурд. Боли тахтапушташ хурд буда, шакли теғачаи бунаш ғафсро дорад. Болҳои шиноварии сарсинааш паҳни секунҷа. Рангаш аз хокистаргун то гулобӣ, шикамаш сафедтоб. Иния дар ҳавзаи дарёҳои Амазонка, Ориноко ва шохобҳои онҳо сукунат дорад; бисёр вақтҳо то маҳалли шаршараҳои баланд ва ҳатто ҷангалҳои зериобмонда шино мекунад. Инияҳо танҳо ё гурӯҳ-гурӯҳ (то 15 сар) зиндагӣ мекунанд. Бо суръати 18 км/с шино карда метавонад. Ғизояш моҳӣ ва мавҷудоти бемуҳра. Инияҳо бисёр вақтҳо бо ромузҳои оилаҳои дигар низ дучор меоянд. Садоҳои гуногун мебарорад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Иния|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Ширхорҳо]]
[[Гурӯҳ:Ҷонварони обӣ]]</text>
      <sha1>th9owttv0wl5f5nsomsxjcmrcty5h0b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Синдроми бинои бемор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334173</id>
    <revision>
      <id>1489233</id>
      <timestamp>2026-10-13T09:28:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taramarlena</username>
        <id>157377</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: == Муқаддима == Синдроми бинои бемор (СББ, ки инчунин бо номҳои номутобиқатии марбут ба бино, бинои бемор, номутобиқатии муҳити идиопатикӣ-марбут ба бино [IEI-BRI] ва аломатҳои марбут ба омилҳои муҳити зист – номутобиқатии марбут ба бино [SAEF-BRI]) ҳолатест, ки дар он...</comment>
      <origin>1489233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68304" sha1="gt31l7udl5vdofcmm2fhlgeaqvllu19" xml:space="preserve">== Муқаддима ==
Синдроми бинои бемор (СББ, ки инчунин бо номҳои номутобиқатии марбут ба бино, бинои бемор, номутобиқатии муҳити идиопатикӣ-марбут ба бино [IEI-BRI] ва аломатҳои марбут ба омилҳои муҳити зист – номутобиқатии марбут ба бино [SAEF-BRI]) ҳолатест, ки дар он одамон аломатҳоро, ки ҳангоми қарор доштан дар биноҳои мушаххас ба вуҷуд меоянд, хабар медиҳанд. Доираи васеи нишонаҳо бо ин ҳолат алоқаманд аст ва биноҳои дар он гумонбаршуда аксар вақт биноҳои корӣ мебошанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Richard J. Brown, Sibylle Petersen, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Comprehensive Model |Sammelwerk=Clinical Psychological Science |Band=5 |Nummer=3 |Datum=2017-05 |ISSN=2167-7026 |DOI=10.1177/2167702617693327 |Seiten=551–567 |Online=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702617693327 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Victor Pitron, Steven Nordin, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic environmental intolerances |Sammelwerk=Encyclopedia of Toxicology (Fourth Edition) |Verlag=Academic Press |Ort=Oxford |Datum=2024-01-01 |ISBN=978-0-323-85434-4 |DOI=10.1016/B978-0-12-824315-2.00595-9 |Seiten=449–462 |Online=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128243152005959 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Аз ин сабаб, шахсоне, ки аз СББ осеб дидаанд, аксар вақт кӯшиш мекунанд, то ҳадди имкон аз ворид шудан ба ин биноҳо худдорӣ кунанд, ки ин метавонад ба паст шудани сифати зиндагӣ ва оқибатҳои манфӣ барои фаъолияти касбӣ оварда расонад.

Бояд қайд кард, ки барои ин ихтилол ягон сабаби патофизиологии исботшуда вуҷуд надорад, аммо нишонаҳо воқеӣ ва заифкунандаанд ва одатан бар асари равандҳои таъйинкунӣ ва носебо ба вуҷуд меоянд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Victor Pitron, Steven Nordin, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic environmental intolerances |Sammelwerk=Encyclopedia of Toxicology (Fourth Edition) |Verlag=Academic Press |Ort=Oxford |Datum=2024-01-01 |ISBN=978-0-323-85434-4 |DOI=10.1016/B978-0-12-824315-2.00595-9 |Seiten=449–462 |Online=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128243152005959 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. 

Синдроми бинои беморӣ ҳамчун ҷузъи истилоҳи васеи «ноқабилии идиопатии муҳити зист», ки бо номи «аломатҳои марбут ба омилҳои муҳити зист» низ маъруф аст, баррасӣ мешавад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Jan Vilis Haanes, Steven Nordin, Lena Hillert, Michael Witthöft, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Omer Van den Bergh |Titel=“Symptoms associated with environmental factors” (SAEF) – Towards a paradigm shift regarding “idiopathic environmental intolerance” and related phenomena |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=131 |Datum=2020-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109955 |Seiten=109955 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919310086 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Шароитҳои дигари дохили ин истилоҳ гиперҳассосияти электромагнитӣ ва ҳассосияти сершакли кимиёвиро дар бар мегиранд. Ноқабилии идиопатии муҳити зист, ба навбати худ, ҳамчун ҳолатҳои махсуси ихтилолҳои аломатҳои соматикӣ/ихтилолҳои функсионалӣ баррасӣ мешаванд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Josef Bailer, Michael Witthöft, Fred Rist |Titel=Psychological Predictors of Short- and Medium Term Outcome in Individuals with Idiopathic Environmental Intolerance (IEI) and Individuals with Somatoform Disorders |Sammelwerk=Journal of Toxicology and Environmental Health, Part A |Band=71 |Nummer=11-12 |Datum=2008-06-02 |ISSN=1528-7394 |DOI=10.1080/15287390801985562 |Seiten=766–775 |Online=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15287390801985562 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Ferenc Köteles, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh, Maj-Helen Nyback, Markku Sainio |Titel=Impact of comorbidity on symptomatology in various types of environmental intolerance in a general Swedish and Finnish adult population |Sammelwerk=Environmental Research |Band=229 |Datum=2023-07 |DOI=10.1016/j.envres.2023.115945 |Seiten=115945 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935123007375 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;.

Синдроми бинои беморӣ ба бемории радиатсионӣ ҳангоми сарф кардани муддати тӯлонӣ дар бинои радиоактивӣ ишора намекунад.

== Таъриф ==
Синдроми бинои бемор дар Таснифи байналмилалии статистикӣ-бемориҳо ва мушкилоти марбут ба саломатӣ&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=World Health Organization |Titel=International statistical classification of diseases and related health problems |Verlag=World Health Organization |Datum=2015-12-31 |ISBN=978-92-4-154916-5 |Online=https://iris.who.int/handle/10665/246208 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt; зикр нашудааст. Аммо Агентии ҳифзи муҳити зисти Иёлоти Муттаҳида нишондиҳандаҳои зерини синдроми бинои беморро номбар мекунад&lt;ref&gt;{{Internetquelle |url=https://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/000002JA.TXT?ZyActionD=ZyDocument&amp;Client=EPA&amp;Index=1991+Thru+1994&amp;Docs=&amp;Query=&amp;Time=&amp;EndTime=&amp;SearchMethod=1&amp;TocRestrict=n&amp;Toc=&amp;TocEntry=&amp;QField=&amp;QFieldYear=&amp;QFieldMonth=&amp;QFieldDay=&amp;IntQFieldOp=0&amp;ExtQFieldOp=0&amp;XmlQuery=&amp;File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000009%5C000002JA.txt&amp;User=ANONYMOUS&amp;Password=anonymous&amp;SortMethod=h%7C-&amp;MaximumDocuments=1&amp;FuzzyDegree=0&amp;ImageQuality=r75g8/r75g8/x150y150g16/i425&amp;Display=hpfr&amp;DefSeekPage=x&amp;SearchBack=ZyActionL&amp;Back=ZyActionS&amp;BackDesc=Results%20page&amp;MaximumPages=1&amp;ZyEntry=1&amp;SeekPage=x&amp;ZyPURL |titel=Document Display {{!}} NEPIS {{!}} US EPA |sprache=en |archiv-url=http://web.archive.org/web/20251008135733/https://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/000002JA.TXT?ZyActionD=ZyDocument&amp;Client=EPA&amp;Index=1991+Thru+1994&amp;Docs=&amp;Query=&amp;Time=&amp;EndTime=&amp;SearchMethod=1&amp;TocRestrict=n&amp;Toc=&amp;TocEntry=&amp;QField=&amp;QFieldYear=&amp;QFieldMonth=&amp;QFieldDay=&amp;IntQFieldOp=0&amp;ExtQFieldOp=0&amp;XmlQuery=&amp;File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000009%5C000002JA.txt&amp;User=ANONYMOUS&amp;Password=anonymous&amp;SortMethod=h%7C-&amp;MaximumDocuments=1&amp;FuzzyDegree=0&amp;ImageQuality=r75g8/r75g8/x150y150g16/i425&amp;Display=hpfr&amp;DefSeekPage=x&amp;SearchBack=ZyActionL&amp;Back=ZyActionS&amp;BackDesc=Results%20page&amp;MaximumPages=1&amp;ZyEntry=1&amp;SeekPage=x&amp;ZyPURL |archiv-datum=2025-10-08 |abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;:

1)     Доштани аломатҳое, ки бо нороҳатии шадид алоқаманданд, ба монанди дарди сар, хастагӣ, сарғардӣ ва ғайра;

2)     Сабаби пайдоиши нишонаҳо маълум нест;

3)     Сабукшавии нишонаҳо пас аз тарк кардани бино.

== Эпидемиология ==
Пайдоиши тахминии синдроми бинои беморӣ ба таърифи ҳолат, аҳолии омӯхташуда ва кишвари муайянкунандаи паҳншавӣ вобаста аст. Масалан, бо истифода аз худгузоришдиҳии синдроми бинои бемор, паҳншавии нуқтаӣ дар Шветсия 4,8% буд, дар ҳоле ки дар Финляндия он 5,4% буд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Kirsi Karvala, Markku Sainio, Eva Palmquist, Maj-Helen Nyback, Steven Nordin |Titel=Prevalence of various environmental intolerances in a Swedish and Finnish general population |Sammelwerk=Environmental Research |Band=161 |Datum=2018-02 |DOI=10.1016/j.envres.2017.11.014 |Seiten=220–228 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S001393511731263X |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Вақте ки ташхисҳо аз ҷониби духтурон гузошта мешуданд, нишондиҳандаҳо мутаносибан 1,4% ва 1,3% буданд. Дар Олмон паҳншавии бар асоси худгузоришдиҳӣ барои реаксияи сабук 22,7% буд, дар ҳоле ки 2,1% реаксияи шадидро гузориш доданд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Michael Witthöft, Anne-Kathrin Bräscher, Josef Bailer, Steven Nordin |Titel=Prevalence of self-reported sensitivities to various environmental factors in Germany, Sweden, and Finland based on multiple classification criteria |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=201 |Datum=2026-02 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2025.112495 |Seiten=112495 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399925004593 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;.

Гуфта мешавад, ки паҳншавии синдроми бинои беморӣ ба пайдоиш ва муҳокимаҳои маъмулӣ дар бораи ифлосшавии ҳавои дохилӣ (масалан,10 ) ва паст кардани стандартҳои филтрҳои ҳавоӣ, ки баъдтар нокифоя дониста шуданд, алоқаманд аст. Ин ҳатман бо сифати воқеии ҳаво мувофиқат намекунад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Rosemary Day |Titel=Place and the experience of air quality |Sammelwerk=Health &amp; Place |Band=13 |Nummer=1 |Datum=2007-03 |DOI=10.1016/j.healthplace.2006.01.002 |Seiten=249–260 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1353829206000050 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Як баррасии ахир оид ба тарсу ҳаросҳои гуногуни саломатӣ, ки аз тариқи ВАО паҳн шудаанд, дар дигар ҳолатҳо низ ҳамоҳангии шабеҳро мушоҳида мекунад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Kate MacKrill, Michael Witthöft, Simon Wessely, Keith J. Petrie |Titel=Health scares: Tracing their nature, growth and spread |Sammelwerk=Clinical Psychology in Europe |Band=5 |Nummer=4 |Datum=2023-12-22 |ISSN=2625-3410 |DOI=10.32872/cpe.12209 |PMC=10863677 |PMID=38357430 |Online=https://cpe.psychopen.eu/index.php/cpe/article/view/12209 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Ин саволҳоро ба миён мегузорад, ки чӣ гуна бояд гузоришҳои ВАО дар бораи рӯйдодҳои экологӣ ё технологияҳои муосир ва афзалиятҳо ва нуқсонҳои онҳо аз нуқтаи назари ахлоқӣ гузориш диҳанд, бе он ки таҳдидҳои эҳтимолии саломатиро ба вуҷуд оранд.

== Нишонаҳо, аломатҳо ва хусусиятҳо ==
Нишонаҳои маъмулан гузоришшуда дар синдроми бинои бемор нишонаҳои когнитивӣ/афективӣ (масалан, душвории тамаркуз ва хастагӣ), нишонаҳои роҳи нафас (масалан, нафаскашии кӯтоҳ), нишонаҳои марбут ба сар (масалан, дарди сар), нишонаҳои пӯст ё нишонаҳои меъда ва рӯда (масалан, қабз) мебошанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Ferenc Köteles, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh, Maj-Helen Nyback, Markku Sainio |Titel=Impact of comorbidity on symptomatology in various types of environmental intolerance in a general Swedish and Finnish adult population |Sammelwerk=Environmental Research |Band=229 |Datum=2023-07 |DOI=10.1016/j.envres.2023.115945 |Seiten=115945 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935123007375 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=SumedhaM Joshi |Titel=The sick building syndrome |Sammelwerk=Indian Journal of Occupational and Environmental Medicine |Band=12 |Nummer=2 |Datum=2008 |ISSN=0973-2284 |DOI=10.4103/0019-5278.43262 |Seiten=61 |Online=http://www.ijoem.com/text.asp?2008/12/2/61/43262 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;.

Манбаъҳои маъмулан зикршудаи аломатҳо инҳоянд: бӯи занбӯруғ, ҳавои тару тоза набуда, ҳавои хушк, ҷараёни ҳаво (драфт), бӯи дуди тамоку ва чароғҳои камравшан ё чароғҳои бо инъикос&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Anna-Sara Claeson, Eva Palmquist, Steven Nordin |Titel=Physical and chemical trigger factors in environmental intolerance |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=221 |Nummer=3 |Datum=2018-04 |DOI=10.1016/j.ijheh.2018.02.009 |Seiten=586–592 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1438463917306442 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Ин аломатҳо одатан дар биноҳои марбут ба кор ва биноҳои нави бо изолятсияи баланд рух медиҳанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Hans Orru, Henrik Olstrup, Annika Hagenbjörk, Steven Nordin, Kati Orru |Titel=Exposures, Symptoms and Risk Perception among Office Workers in Relation to Nanoparticles in the Work Environment |Sammelwerk=International Journal of Environmental Research and Public Health |Band=19 |Nummer=10 |Datum=2022-05-10 |ISSN=1660-4601 |DOI=10.3390/ijerph19105789 |Seiten=5789 |Online=https://www.mdpi.com/1660-4601/19/10/5789 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Яке аз муаллифон пешниҳод мекунад, ки кормандони маъмурӣ эҳтимолан бештар аз роҳбарон ҳолати бинои беморро эҳсос мекунанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=SumedhaM Joshi |Titel=The sick building syndrome |Sammelwerk=Indian Journal of Occupational and Environmental Medicine |Band=12 |Nummer=2 |Datum=2008 |ISSN=0973-2284 |DOI=10.4103/0019-5278.43262 |Seiten=61 |Online=http://www.ijoem.com/text.asp?2008/12/2/61/43262 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;.

Шахсоне, ки ба синдроми бинои бемор гирифторанд, сифати ҳаёти худро коҳишёфта меҳисобанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Sanna Selinheimo, Aki Vuokko, Christer Hublin, Heli Järnefelt, Kirsi Karvala, Markku Sainio, Hille Suojalehto, Jaana Suvisaari, Tiina Paunio |Titel=Health-related quality among life of employees with persistent nonspecific indoor-air-associated health complaints |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=122 |Datum=2019-07 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2019.03.181 |Seiten=112–120 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399918309309 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Anna Söderholm, Ann Öhman, Berndt Stenberg, Steven Nordin |Titel=Experience of living with nonspecific building‐related symptoms |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=57 |Nummer=5 |Datum=2016-10 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/sjop.12319 |Seiten=406–412 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/sjop.12319 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Internetquelle |autor=J. Sundin |url=https://www.theseus.fi/bitstreams/852f1b1c-9c86-4783-af60-ef2d0d18c6eb/download |titel=The experience of living with Sick Building Syndrome |datum= |abruf=2012}}&lt;/ref&gt;. Ин коҳиши сифати ҳаёт ҳам ба таҷрибаи аломатҳо ва ҳам ба чораҳое, ки одамон барои сабук кардани онҳо меандешанд (масалан, худдорӣ кардан аз ҳамаи биноҳое, ки бо аломатҳо алоқаманданд, ки метавонанд биноҳои муҳимми корӣ, маъмурӣ ё истиқоматӣ бошанд), вобаста аст.

Бо бемориҳои илтиҳобии роҳи нафас ҳамбастагии назаррас вуҷуд дорад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Anna-Sara Claeson, Hanna Andersson, Fredrik Wikdahl, Maj-Helen Nyback, Steven Nordin |Titel=Comorbidity of Airway Inflammatory Diseases in Chemical and Building-Related Intolerance |Sammelwerk=Journal of Occupational &amp; Environmental Medicine |Band=60 |Nummer=4 |Datum=2018-04 |ISSN=1076-2752 |DOI=10.1097/JOM.0000000000001249 |Seiten=295–300 |Online=https://journals.lww.com/00043764-201804000-00001 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt; ва инчунин ҳассосияти бисёркомпонентӣ ба моддаҳои кимиёвӣ&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Nina Lind, Anna Söderholm, Eva Palmquist, Linus Andersson, Eva Millqvist, Steven Nordin |Titel=Comorbidity and Multimorbidity of Asthma and Allergy and Intolerance to Chemicals and Certain Buildings |Sammelwerk=Journal of Occupational &amp; Environmental Medicine |Band=59 |Nummer=1 |Datum=2017-01 |ISSN=1076-2752 |DOI=10.1097/JOM.0000000000000930 |Seiten=80–84 |Online=https://journals.lww.com/00043764-201701000-00013 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Ҳамбастагиҳои дигар нейротизм (устувории эҳсосии паст;21 ) ва алекситмию (қобилияти маҳдуди ифодаи эҳсосот;22 ) мебошанд.

== Моделҳои шарҳдиҳӣ/Сабабҳо: ==
Ҳеҷ далели илмии мустаҳкам вуҷуд надорад, ки ҳавои дохили биноҳо боиси нишонаҳое шавад, ки дар синдроми бинои бемор вуҷуд доранд, ҳадди ақал дар консентратсияҳое, ки дар биноҳои барои омма боз ҳастанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Frederick Fung, Richard F. Clark |Titel=Health Effects of Mycotoxins: A Toxicological Overview |Sammelwerk=Journal of Toxicology: Clinical Toxicology |Band=42 |Nummer=2 |Datum=2004-01 |ISSN=0731-3810 |DOI=10.1081/CLT-120030947 |Seiten=217–234 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1081/CLT-120030947 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Lh Hetherington, Jm Battershill |Titel=Review of evidence for a toxicological mechanism of idiopathic environmental intolerance |Sammelwerk=Human &amp; Experimental Toxicology |Band=32 |Nummer=1 |Datum=2013-01 |ISSN=0960-3271 |DOI=10.1177/0960327112457189 |Seiten=3–17 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0960327112457189 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Anne Korpi, Jill Järnberg, Anna-Liisa Pasanen |Titel=Microbial Volatile Organic Compounds |Sammelwerk=Critical Reviews in Toxicology |Band=39 |Nummer=2 |Verlag=Taylor &amp; Francis |Datum=2009-02-01 |ISSN=1040-8444 |DOI=10.1080/10408440802291497 |PMID=19204852 |Seiten=139–193 |Online=https://doi.org/10.1080/10408440802291497 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. 

Умуман, тавсия дода мешавад, ки синдроми бинои беморро аз нуқтаи назари биопсихосоциалӣ баррасӣ кунанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=George L. Engel |Titel=The Need for a New Medical Model: A Challenge for Biomedicine |Sammelwerk=Science |Band=196 |Nummer=4286 |Datum=1977-04-08 |ISSN=0036-8075 |DOI=10.1126/science.847460 |Seiten=129–136 |Online=https://www.science.org/doi/10.1126/science.847460 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Ин маънои онро дорад, ки омилҳои биологӣ (масалан, синну сол, ҷинс, таърихи тиббӣ), равонӣ (масалан, невротизм, осонии таъсирпазирӣ), иҷтимоӣ (масалан, доштани дастгирии иҷтимоӣ, нақшҳои гендерӣ) ва ҳатто муҳити зист (аз ҷониби дастгоҳҳои барқӣ иҳота шудан) дар ин ихтилол нақш доранд. Чандин назарияҳои ҳамаҷониба оид ба механизмҳои паси СББ ин унсурҳоро муттаҳид мекунанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Steven Nordin |Titel=Mechanisms underlying nontoxic indoor air health problems: A review |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=226 |Datum=2020-05 |DOI=10.1016/j.ijheh.2020.113489 |Seiten=113489 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S143846391930954X |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Назарияи илтиҳоби неврогенӣ пешниҳод мекунад, ки системаи асаб ва системаи масуният ба ҳамдигар таъсир мерасонанд, ки ин шарҳ медиҳад, чаро аломатҳои СББ ба аломатҳои аллергия хеле монанданд ва ҳамзамон нишон медиҳад, ки стрессҳои психосоциалӣ метавонанд ба равандҳои илтиҳобӣ оварда расонанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=W J Meggs |Titel=Neurogenic inflammation and sensitivity to environmental chemicals. |Sammelwerk=Environmental Health Perspectives |Band=101 |Nummer=3 |Datum=1993-08 |ISSN=0091-6765 |DOI=10.1289/ehp.93101234 |Seiten=234–238 |Online=https://pubs.acs.org/evhpaz/article-lookup/doi/10.1289/ehp.93101234 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=William J. Meggs |Titel=The Role of Neurogenic Inflammation in Chemical Sensitivity |Sammelwerk=Ecopsychology |Band=9 |Nummer=2 |Datum=2017-06 |ISSN=1942-9347 |DOI=10.1089/eco.2016.0045 |Seiten=83–89 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1089/eco.2016.0045 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Назарияҳои ҳассосшавии нейронӣ бар асоси равандҳои омӯзиши нейронӣ асос ёфтаанд, вақте ки нейрон пайваста ба сигналҳои шабеҳ дучор мешавад, ки ин ҷавоби нейронро афзоиш медиҳад ва/ё пороги фиристодани сигналҳоро паст мекунад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Seymour M. Antelman |Titel=Time-Dependent Sensitization in Animals: A Possible Model of Multiple Chemical Sensitivity in Humans |Sammelwerk=Toxicology and Industrial Health |Band=10 |Nummer=4-5 |Datum=1994-07 |ISSN=0748-2337 |DOI=10.1177/074823379401000508 |Seiten=335–342 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/074823379401000508 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Системаи бӯй ба ин хеле ҳассос аст, ки дар натиҷа шахсоне, ки чунин ҳассосият доранд, бӯйҳои таҳдидро зудтар ошкор мекунанд, ба онҳо афзалият медиҳанд ва диққати бештар медиҳанд, ки ин рушди нишонаҳоро дар СББ тақвият мебахшад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Jos F. Brosschot |Titel=Cognitive‐emotional sensitization and somatic health complaints |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=43 |Nummer=2 |Datum=2002-04 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/1467-9450.00276 |Seiten=113–121 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1467-9450.00276 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Системаи хемосоматосенсорӣ дар СББ як ҳисси кимиёвии дигари муҳим аст. Масалан, барои стрессҳои оксидативӣ (радикалҳои озод, ки аз қобилияти бадан барои бетараф кардани онҳо бо системаи муҳофизати антиоксидантӣ зиёд мешаванд) дар посух ба моддаҳои тез, ки системаи хемосоматосенсориро фаъол мекунанд, далел вуҷуд дорад, ки метавонад ба нишонаҳои илтиҳобӣ мусоидат кунад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Anna-Sara Claeson, Rickard H. Lindberg, Malin L. Nording |Titel=Oxidative stress and inflammation before and after acrolein exposure in individuals with building related symptoms |Sammelwerk=Science of The Total Environment |Band=1029 |Datum=2026-05 |DOI=10.1016/j.scitotenv.2026.181772 |Seiten=181772 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0048969726004365 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Шароитсозии классикӣ механизми дигари шарҳдиҳанда аст, ки чаро шахсоне, ки гирифтори СББ ҳастанд, ҳатто пас аз таҷдиди бино ҳанӯз нишонаҳо доранд. Бо умумигардонии стимулҳои шартии ибтидоӣ (масалан, бӯи қолаб), дигар хусусиятҳои бино, ба монанди намуди зоҳирии он, метавонанд шартӣ шаванд ва посухи шартиро ба вуҷуд оранд.

Яке аз моделҳои сабабии васеъ пазируфташудаи синдроми бинои беморӣ модели коркарди пешгӯӣ (predictive processing model) мебошад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Karl Friston |Titel=The free-energy principle: a unified brain theory? |Sammelwerk=Nature Reviews Neuroscience |Band=11 |Nummer=2 |Datum=2010-02 |ISSN=1471-003X |DOI=10.1038/nrn2787 |Seiten=127–138 |Online=https://www.nature.com/articles/nrn2787 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Ин модел тахмин мезанад, ки дарки аломатҳо натиҷаи пешгӯиҳои пешакӣ (яъне интизориҳо, посухҳои омӯхташуда, донишҳои пешина, алоқамандӣ, нишонаҳои эҳсосӣ) ва бозхӯнди ҳассосӣ аз бадан мебошад. Пешгӯиҳои пешакӣ ва бозхӯнди ҳассосӣ ҳамеша дар мувозинат нестанд ва метавонанд аз ҳам ҷудо шаванд, ки ин ба хатогиҳои пешгӯӣ меорад, ки дар онҳо нишонаҳо дар мағз ташаккул ёфта ва эҳсос мешаванд, гарчанде посухҳои физиологии объективӣ вуҷуд надоранд. Ин махсусан вақте эҳтимол дорад, ки пешгӯиҳои қавии пешакӣ вуҷуд дошта бошанд, аммо сигналҳои физиологӣ номуайян бошанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles |Titel=Vague sensations. About the background and consequences of discordance between actual and perceived physiological changes |Sammelwerk=Clinical Psychology Review |Band=108 |Datum=2024-03 |DOI=10.1016/j.cpr.2024.102382 |Seiten=102382 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0272735824000035 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Ин модел бо муваффақият дар дигар номутобиқии идиопатии муҳити зист низ татбиқ шудааст&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Richard J. Brown, Sibylle Petersen, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Comprehensive Model |Sammelwerk=Clinical Psychological Science |Band=5 |Nummer=3 |Datum=2017-05 |ISSN=2167-7026 |DOI=10.1177/2167702617693327 |Seiten=551–567 |Online=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702617693327 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Яллиғзории нейрогенӣ ва ҳассосшавии нейронӣ ба ин модел мувофиқанд – ҳарду нишон медиҳанд, ки чӣ гуна пешгӯӣ ва ҷараёни физиологӣ якҷоя кор карда, таҷрибаи нишонаҳоро эҷод мекунанд.

Мувофиқи модели коркарди пешгӯӣкунанда, дарки сабабӣ эҳтимолан ҷузъи калидии СББ мебошад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Steven Nordin |Titel=Mechanisms underlying nontoxic indoor air health problems: A review |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=226 |Datum=2020-05 |DOI=10.1016/j.ijheh.2020.113489 |Seiten=113489 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S143846391930954X |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Steven Nordin |Titel=Do somatic symptom distress and attribution predict symptoms associated with environmental factors? |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=179 |Datum=2024-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2024.111637 |Seiten=111637 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399924000497 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Luc Watrin, Steven Nordin, Renáta Szemerszky, Oliver Wilhelm, Michael Witthöft, Ferenc Köteles |Titel=Psychological models of development of idiopathic environmental intolerances: Evidence from longitudinal population-based data |Sammelwerk=Environmental Research |Band=204 |Datum=2022-03 |DOI=10.1016/j.envres.2021.111774 |Seiten=111774 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935121010689 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Ин дарки сабабӣ ду ҷанбаи муҳим дорад: атрибутсия ва носебо. Дар ин ҷо атрибутсия маънои онро дорад, ки шахсоне, ки СББ доранд, омилеро дар муҳити зист (яъне ҳавои дохили бинои мушаххас) ҳамчун сабаби аломатҳояшон мешиносанд. Ин аксар вақт ретроспективӣ аст: одамон метавонанд таҷрибаҳои гузаштаи худро бо ин аломат баррасӣ карда, робитаҳоро бо омилҳои муҳити зист пайдо кунанд. Шоҳидиҳои таҷрибавӣ нишон медиҳанд, ки дар иштирокчиёни солим аломатҳои монанди СББ метавонанд ба вуҷуд оянд, агар онҳо боварӣ дошта бошанд, ки ин аломатҳо аз ҳавои «бад», ки ба он дучор шудаанд, сарчашма мегиранд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Anna-Sara Claeson, Edvard Lidén, Maria Nordin, Steven Nordin |Titel=The role of perceived pollution and health risk perception in annoyance and health symptoms: a population-based study of odorous air pollution |Sammelwerk=International Archives of Occupational and Environmental Health |Band=86 |Nummer=3 |Datum=2013-04 |ISSN=0340-0131 |DOI=10.1007/s00420-012-0770-8 |Seiten=367–374 |Online=http://link.springer.com/10.1007/s00420-012-0770-8 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Stephan Devriese, Winnie Winters, Kris Stegen, Ilse Van Diest, Hendrik Veulemans, Benoit Nemery, Paul Eelen, Karel Van de Woestijne, Omer Van den Bergh |Titel=Generalization of Acquired Somatic Symptoms in Response to Odors: A Pavlovian Perspective on Multiple Chemical Sensitivity: |Sammelwerk=Psychosomatic Medicine |Band=62 |Nummer=6 |Datum=2000-11 |ISSN=0033-3174 |DOI=10.1097/00006842-200011000-00003 |Seiten=751–759 |Online=http://journals.lww.com/00006842-200011000-00003 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Stephan Devriese, Winnie Winters, Hendrik Veulemans, Benoit Nemery, Paul Eelen, Karel P. van de Woestijne |Titel=Acquiring Symptoms in Response to Odors: A Learning Perspective on Multiple Chemical Sensitivity |Sammelwerk=Annals of the New York Academy of Sciences |Band=933 |Nummer=1 |Datum=2001-03 |ISSN=0077-8923 |DOI=10.1111/j.1749-6632.2001.tb05831.x |Seiten=278–290 |Online=https://nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-6632.2001.tb05831.x |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Носебо маънои онро дорад, ки таъсири манфии дучоршавӣ ба ҳавои бино интизор меравад ва бинобар ин эҳсос мешавад, гарчанде дар бадан ягон тағйироти патофизиологӣ вуҷуд надорад. Ҳамин қисми дарки сабабият ба нишонаҳои ҳозира ва оянда таъсир мерасонад. Ин бо якчанд парадигмаи қалбакӣ (sham-exposure) собит шудааст, ки дар онҳо шахсоне, ки синдроми бинои бемор ё ҳассосияти сершумори кимиёвӣ доштанд, ҳангоми фикр кардани он ки ба омиле муҳити зист дучор шудаанд, дар ҳоле ки дар асл чунин набуд, бори нишонаҳояшонро афзуда ҳисоб карданд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Jayati Das-Munshi, G. James Rubin, Simon Wessely |Titel=Multiple chemical sensitivities: A systematic review of provocation studies |Sammelwerk=Journal of Allergy and Clinical Immunology |Band=118 |Nummer=6 |Datum=2006-12 |DOI=10.1016/j.jaci.2006.07.046 |Seiten=1257–1264 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0091674906016964 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=J J Jaakkola, P Tuomaala, O Seppänen |Titel=Air recirculation and sick building syndrome: a blinded crossover trial. |Sammelwerk=American Journal of Public Health |Band=84 |Nummer=3 |Datum=1994-03 |ISSN=0090-0036 |DOI=10.2105/AJPH.84.3.422 |Seiten=422–428 |Online=https://ajph.aphapublications.org/doi/full/10.2105/AJPH.84.3.422 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Winnie Winters, Stephan Devriese, Ilse Van Diest, Benoit Nemery, Hendrik Veulemans, Paul Eelen, Karel Van de Woestijne, Omer Van den Bergh |Titel=Media Warnings About Environmental Pollution Facilitate the Acquisition of Symptoms in Response to Chemical Substances: |Sammelwerk=Psychosomatic Medicine |Band=65 |Nummer=3 |Datum=2003-05 |ISSN=0033-3174 |DOI=10.1097/01.PSY.0000041468.75064.BE |Seiten=332–338 |Online=https://www.ovid.com/00006842-200305000-00002 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Таъсири носебо низ дар байни аҳолии умумӣ маъмул аст.   

Баъзе амалдорон байни се намуди омилҳои марбут ба беморӣ фарқ мегузоранд: омилҳои пешакӣ, омилҳои оғозкунанда ва омилҳои идомадиҳанда.

*      Омилҳои мусоидсозанда. Ин хусусиятҳо ва омилҳое мебошанд, ки шахсро ба беморӣ ҳассостар мегардонанд. Муносибатҳои оила ё муҳити фарҳангӣ нисбат ба ин омилҳо метавонанд дар синдроми бинои бемор (СББ) нақш дошта бошанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Anett Freyler, Gyöngyi Kökönyei, György Bárdos |Titel=Family background of modern health worries, somatosensory amplification, and health anxiety: A questionnaire study |Sammelwerk=Journal of Health Psychology |Band=20 |Nummer=12 |Datum=2015-12 |ISSN=1359-1053 |DOI=10.1177/1359105313516661 |Seiten=1549–1557 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1359105313516661 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Gabriel Olaru, Oliver Wilhelm, Steven Nordin, Michael Witthöft, Ferenc Köteles |Titel=Modern health worries: Deriving two measurement invariant short scales for cross-cultural research with Ant Colony Optimization |Sammelwerk=PLOS ONE |Band=14 |Nummer=2 |Datum=2019-02-07 |ISSN=1932-6203 |DOI=10.1371/journal.pone.0211819 |Seiten=e0211819 |Online=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0211819 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Мисли бисёр бемориҳои дигар, таркиби генетикӣ низ эҳтимолан ба таҷрибаи нишонаҳои соматикӣ дар доираи СББ таъсир мерасонад. Аммо то ҳол ягон тадқиқоте барои арзёбии кофӣ гузаронида нашудааст.

*     Омилҳои барангезанда. Ин омилҳое мебошанд, ки метавонанд нишонаҳо ва давраҳои нишонаҳоро ба вуҷуд оранд. Ҳолати рӯҳии манфӣ&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Richard J. Brown, Sibylle Petersen, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Comprehensive Model |Sammelwerk=Clinical Psychological Science |Band=5 |Nummer=3 |Datum=2017-05 |ISSN=2167-7026 |DOI=10.1177/2167702617693327 |Seiten=551–567 |Online=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702617693327 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt; ва эҳсоси дучоршавӣ метавонанд фавран оғози нишонаҳоро ба вуҷуд оранд.

*     Омилҳои идомадиҳанда. Ин омилҳо ба музминшавии беморӣ мусоидат мекунанд. Тақвияти соматосенсорӣ (тамоюл ба ҳушёрии аз ҳад зиёд нисбат ба сигналҳои бадан, тақвияти онҳо ва таснифи ин сигналҳо ҳамчун эҳтимолан зараровар) ва ҳушёрии аз ҳад зиёди баданӣ ба як давраи бадхотимаи таҷрибаи аломатҳо дар СББ меорад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Sine Skovbjerg, Robert Zachariae, Alice Rasmussen, Jeanne Duus Johansen, Jesper Elberling |Titel=Attention to bodily sensations and symptom perception in individuals with idiopathic environmental intolerance |Sammelwerk=Environmental Health and Preventive Medicine |Band=15 |Nummer=3 |Datum=2010-05 |ISSN=1342-078X |DOI=10.1007/s12199-009-0120-y |Seiten=141–150 |Online=http://link.springer.com/10.1007/s12199-009-0120-y |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Jos Brosschot, Hugo Critchley, Julian F. Thayer, Cristina Ottaviani |Titel=Better Safe Than Sorry: A Common Signature of General Vulnerability for Psychopathology |Sammelwerk=Perspectives on Psychological Science |Band=16 |Nummer=2 |Datum=2021-03 |ISSN=1745-6916 |DOI=10.1177/1745691620950690 |Seiten=225–246 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1745691620950690 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;: вақте шахс таҳдиди эҳтимолии саломатиро (дар ин ҷо: қолаб, чанг ё бӯи бад дар бино) мушоҳида мекунад, метавонад диққаташро ба ин омил равона созад ва бадани худро барои ҳар гуна нишонаҳои беморӣ назорат кунад. Шахс метавонад кӯшиш кунад, ки вохӯриҳои қаблӣ бо ин омилҳои муҳити зистро, махсусан онҳое, ки бо ҳиссиёти баданӣ ва аломатҳо ҳамроҳ буданд, ба ёд орад, то вокуниши худро танзим кунад. Ин ба худдорӣ оварда мерасонад – шахс метавонад кӯшиш кунад, ки аз вазъиятҳо ё ҷойҳое, ки дар он ҷо интизори пайдо шудани аломатҳост, худдорӣ кунад. Худдорӣ маъмултарин стратегияи муқобила дар СББ мебошад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Kirsi Karvala, Markku Sainio, Eva Palmquist, Anna-Sara Claeson, Maj-Helen Nyback, Steven Nordin |Titel=Building-Related Environmental Intolerance and Associated Health in the General Population |Sammelwerk=International Journal of Environmental Research and Public Health |Band=15 |Nummer=9 |Datum=2018-09-19 |ISSN=1660-4601 |DOI=10.3390/ijerph15092047 |Seiten=2047 |Online=https://www.mdpi.com/1660-4601/15/9/2047 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Eerika Finell, Maria Nordin |Titel=Coping, perceived environmental exposure control and mental distress in persons with symptoms attributed to environmental factors in a general population survey |Sammelwerk=Cogent Psychology |Band=11 |Nummer=1 |Datum=2024-12-31 |ISSN=2331-1908 |DOI=10.1080/23311908.2024.2424613 |Online=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23311908.2024.2424613 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Аммо, агар беморон ҳамеша аз ин биноҳо худдорӣ кунанд, онҳо наметавонанд таҷрибаҳои беҳтар ба даст оранд ё фаҳманд, ки шояд ҳамеша аломатҳоро эҳсос накунанд.

== Раванди ташхис ==
Чуноне ки дар боло зикр шуд, ягон тартиби ташхисии ҳатмӣ барои синдроми бинои бемор вуҷуд надорад ва инчунин аксари беморон аз мутахассисони соҳаи тандурустӣ (тибби анъанавӣ ё ғарбӣ) кӯмак намеҷӯянд. Аз ин рӯ, ягон ихтисоси тиббии маъмулӣ ё клиникае вуҷуд надорад, ки шахсоне, ки бо синдроми бинои бемор рӯ ба рӯ ҳастанд, аввал ба он муроҷиат кунанд. Табибони соҳаи тандурустии касбӣ, тибби муҳити зист, равонпизишкӣ ва психосоматика метавонанд макони хубе барои оғози раванди ташхис бошанд, зеро ин ихтисосҳо эҳтимолан аз модели биопсихосоциалии беморӣ истифода мебаранд ва фаротар аз низомҳои алоҳидаи узвҳо менигаранд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=George L. Engel |Titel=The Need for a New Medical Model: A Challenge for Biomedicine |Sammelwerk=Science |Band=196 |Nummer=4286 |Datum=1977-04-08 |ISSN=0036-8075 |DOI=10.1126/science.847460 |Seiten=129–136 |Online=https://www.science.org/doi/10.1126/science.847460 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Онҳо бо ин роҳ доираи васеи омилҳоро, ки метавонанд ба ин ихтилол мусоидат кунанд, меомӯзанд. Илова бар ин, шахсоне, ки синдроми бинои бемор доранд, эҳтимолан аломатҳоро дар ҷои кор эҳсос мекунанд, ки ин табиби соҳаи тандурустии касбиро интихоби махсусан хуб мегардонад.

Дар ҳолати идеалӣ, мутахассиси тандурустӣ бояд бо бемори эҳтимолӣ мусоҳибаи анамнезӣ гузаронад ва маълумот дар бораи ҷузъиёти демографии ӯ, ба монанди синну сол, ҷинс ва шароити зиндагӣ, ҷамъ оварад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Tara Petzke, Ingrid Zablith, Marion Revillot-Tirot, Clémence Forestier-Dupuch, Fatima Zohra Ibouchna, Michael Witthöft, Damien Léger, Lynda Bensefa-Colas, Omer Van den Bergh, Cédric Lemogne |Titel=Efficacy of cognitive and behavioral therapy (CBT) treatment for individuals living with symptoms associated with environmental factors (SAEF): protocol for a randomized controlled trial |Sammelwerk=BMC Psychology |Band=13 |Nummer=1 |Datum=2025-11-24 |ISSN=2050-7283 |DOI=10.1186/s40359-025-03564-5 |Online=https://bmcpsychology.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40359-025-03564-5 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Anne-Kathrin Bräscher, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Treatment Model |Sammelwerk=Cognitive and Behavioral Practice |Band=28 |Nummer=2 |Datum=2021-05 |DOI=10.1016/j.cbpra.2020.05.002 |Seiten=281–292 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S107772292030050X |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Маълумоти дигар, ба монанди таърихи тиббии шахс ва дигар бемориҳои ҳозира, низ барои дарёфти тасвири беҳтари осебпазирии бемори эҳтимолӣ ба синдроми бинои беморӣ муҳим аст. Ҷузъиёти марбут ба бино – масалан, оё он ба меъёрҳои тандурустии касбӣ мувофиқ аст – низ метавонад зарур шавад. Мутахассиси тандурустӣ кӯшиш мекунад, ки дигар сабабҳои эҳтимолии ин нишонаҳоро истисно кунад. Аммо бояд қайд кард, ки синдроми бинои беморӣ на танҳо ташхиси истисноӣ аст. Ин ташхис на танҳо вақте дода мешавад, ки ҳамаи дигар сабабҳо истисно шудаанд.   Ду меъёри мусбати ташхисӣ, ки аҳамияти калон доранд (яъне меъёрҳое, ки дар ин ташхис мавҷуданд ва онро аз дигар ташхисҳо ҷудо мекунанд), аввалан, он аст, ки бемор бовар дорад, ки аломатҳо аз бино сарчашма мегиранд, ки дар дигар одамон аломатҳои мушобеҳро ба вуҷуд намеорад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Jan Vilis Haanes, Steven Nordin, Lena Hillert, Michael Witthöft, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Omer Van den Bergh |Titel=“Symptoms associated with environmental factors” (SAEF) – Towards a paradigm shift regarding “idiopathic environmental intolerance” and related phenomena |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=131 |Datum=2020-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109955 |Seiten=109955 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919310086 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;, ва дуюм, бояд фикрҳои доимӣ дар бораи аломатҳо ва худдорӣ аз манбаи онҳо вуҷуд дошта бошад.

Ғайр аз мусоҳибаи клиникӣ ва санҷишҳои физиологии эҳтимолӣ, мутахассисони тандурустӣ барои ташхис метавонанд аз пурсишномаҳои клиникии тасдиқшуда истифода баранд, то нишонаҳо, сатҳи нороҳатӣ ва муносибати бемори эҳтимолиро нисбат ба биноҳои «бемор» арзёбӣ кунанд. Ин пурсишномаҳо бартарии он доранд, ки онҳо нормашудаанд, яъне барои он ки шахс танҳо бар асоси ин саволҳо ба синдроми бинои бемор гирифтор дониста шавад, меъёрҳои возеҳи буриш вуҷуд доранд. Мисолҳои пурсишномаҳои стандартизатсияшуда инҳоянд: Пурсишномаи муҳити дохилии Стокгольм (&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=K. Engvall, C. Norrby, E. Sandstedt |Titel=The Stockholm Indoor Environment Questionnaire: a sociologically based tool for the assessment of indoor environment and health in dwellings: The Stockholm Indoor Environment Questionnaire |Sammelwerk=Indoor Air |Band=14 |Nummer=1 |Datum=2004-02 |DOI=10.1111/j.1600-0668.2004.00204.x |Seiten=24–33 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0668.2004.00204.x |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;) ва Пурсишномаи MM (&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Andersson K, Fagerlund I, Stridh G, Larsson B |Titel=The MM questionnaires: a tool when solving indoor climate problems. |Datum=1993-01-01 |Online=https://www.aivc.org/resource/mm-questionnaires-tool-when-solving-indoor-climate-problems |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;). Яке аз усулҳои систематикӣ ва васеъ истифодашаванда барои таҳқиқи СББ модели SWESIAQ ном дорад (&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Anders Lundin, Lars Ekberg, Gunnel Emenius, Jörgen Grantén, Lasse Iisakka, Jan Kristensson, Berndt Stenberg, Aneta Wierzbicka |Titel=The SWESIAQ model - a systematic method for indoor environment investigations: Healthy Buildings Europe 2017, HB 2017 |Sammelwerk=Healthy Buildings Europe 2017 |Verlag=International Society of Indoor Air Quality and Climate (ISIAQ) |Datum=2017-01-01 |Online=https://www.scopus.com/pages/publications/85053884135 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;).

Пас аз муттаҳидсозии маълумот аз манбаъҳои гуногун, мутахассиси соҳаи тандурустӣ қарор медиҳад, ки оё ба бемори эҳтимолӣ ташхиси СББ гузошта шавад ё не. Азбаски синдроми бинои беморӣ рамзи ташхисии махсус надорад, табиб метавонад рамзи «Халалдории нишонаҳои соматикӣ» ё «Нишонаҳо ва аломатҳои умумии дигар, ки мушаххас шудаанд» аз Таснифи байналмилалии статистикӣ-бемориҳоро истифода барад&lt;ref&gt;{{Internetquelle |url=https://www.who.int/standards/classifications/classification-of-diseases |titel=International Classification of Diseases (ICD) |sprache=en |abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Илова бар ин, баъзе ҷанбаҳои баъзе намудҳои синдроми бинои бемор метавонанд ҳамчун «омилҳое, ки ба вазъи саломатӣ ва тамос бо хизматрасониҳои тиббӣ таъсир мерасонанд» рамзгузорӣ шаванд&lt;ref&gt;{{Internetquelle |url=https://www.who.int/standards/classifications/classification-of-diseases |titel=International Classification of Diseases (ICD) |sprache=en |abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;, масалан, гумонбар шудан ба дучоршавӣ бо занбӯруғ (Z77.120: тамос бо ва (гумонбар) дучоршавӣ ба занбӯруғ (токсикӣ)) ё дучоршавӣ ба садо (Z77.122: тамос бо ва (гумонбар) дучоршавӣ ба садо).

== Муолиҷа ==
Барои СББ ягон дастури миллии расмӣ (масалан, дастурҳои NHS дар Британияи Кабир ё дастурҳои S2 дар Олмон) вуҷуд надорад. Тадқиқотҳо оид ба табобат ҳанӯз дар марҳилаи ибтидоӣ қарор доранд. Протоколи табобатие, ки бар асоси қабули интернетӣ ва терапияи ӯҳдадорӣ (ACT) таҳия шудааст, самаранок буд, махсусан дар масъалаҳои марбут ба кор ва фаъолияти рӯзмарра&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Aki Vuokko, Mari Immonen, Päivi Lappalainen, Katariina Keinonen, Markku Sainio, Raimo Lappalainen, Tiina Paunio, Sanna Selinheimo |Titel=Work Ability and Functioning Among Individuals with Persistent Indoor Environment-Related Symptoms or Chronic Fatigue: Nine-Month Follow-Up of a Web-Based Randomized Controlled Trial |Sammelwerk=Journal of Occupational Rehabilitation |Datum=2026-04-25 |ISSN=1053-0487 |DOI=10.1007/s10926-026-10400-z |Online=https://link.springer.com/10.1007/s10926-026-10400-z |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Депрессия ва ташвиш низ коҳиш ёфтанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Päivi Lappalainen, Katariina Keinonen, Raimo Lappalainen, Sanna Selinheimo, Aki Vuokko, Markku Sainio, Sanna Liesto, Asko Tolvanen, Tiina Paunio |Titel=Online acceptance and commitment therapy (iACT) for adults with persistent physical symptoms – 3-month follow-up study of a randomized controlled trial |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=183 |Datum=2024-08 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2024.111830 |Seiten=111830 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399924002423 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Далелҳои ибтидоӣ дар бемориҳои шабеҳ нишон медиҳанд, ки терапияи когнитивӣ-рафторӣ (СBT) бо тағйирёбии когнитивӣ ва ошноии тадриҷӣ бо нишонаҳо ва омилҳои муҳити зист самаранок аст&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Victor Pitron, Steven Nordin, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic environmental intolerances |Sammelwerk=Encyclopedia of Toxicology (Fourth Edition) |Verlag=Academic Press |Ort=Oxford |Datum=2024-01-01 |ISBN=978-0-323-85434-4 |DOI=10.1016/B978-0-12-824315-2.00595-9 |Seiten=449–462 |Online=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128243152005959 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Jason W. Busse, Steven Reid, Arthur Leznoff, Arthur J. Barsky, Roohi Qureshi, Gordon H. Guyatt, Medically Unexplained Syndromes Study Group |Titel=Managing environmental sensitivity: an overview illustrated with a case report |Sammelwerk=The Journal of the Canadian Chiropractic Association |Band=52 |Nummer=2 |Datum=2008-06 |ISSN=0008-3194 |PMC=2391018 |PMID=18516285 |Seiten=88–95 |Online=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2391018/ |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=R. Sergio Guglielmi, Daniel J. Cox, Daniel A. Spyker |Titel=Behavioral treatment of phobic avoidance in multiple chemical sensitivity |Sammelwerk=Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry |Band=25 |Nummer=3 |Datum=1994-09 |DOI=10.1016/0005-7916(94)90020-5 |Seiten=197–209 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0005791694900205 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Daniel A. Spyker |Titel=Multiple Chemical Sensitivities–Syndrome and Solution |Sammelwerk=Journal of Toxicology: Clinical Toxicology |Band=33 |Nummer=2 |Datum=1995-01 |ISSN=0731-3810 |DOI=10.3109/15563659509000456 |Seiten=95–99 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.3109/15563659509000456 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Дар СББ як тадқиқот қобилияти қабули CBT-ро хуб нишон дод, аммо аз сабаби набудани иштирокчиёни кофӣ натиҷаҳо оид ба некӯаҳволӣ арзёбӣ нашуданд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Sanna Selinheimo, Aki Vuokko, Christer Hublin, Heli Järnefelt, Kirsi Karvala, Markku Sainio, Hille Suojalehto, Tiina Paunio |Titel=Psychosocial treatments for employees with non-specific and persistent physical symptoms associated with indoor air: A randomised controlled trial with a one-year follow-up |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=131 |Datum=2020-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109962 |Seiten=109962 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919306683 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Яке аз ҳадафҳои муҳими табобат коҳиш додани рафтори худдорӣ аст: беморон бояд то ҳадди имкон ҷойҳо ва вазъиятҳое, ки дар он ҷо интизори пайдо шудани аломатҳо ё рӯбарӯ шудан бо «ҳавои бад» ҳастанд, худдорӣ накунанд, ки инро метавон бо ёрии CBT кор кард. Протоколҳои табобати CBT дар дигар намудҳои ноқабулиятҳои муҳити зист, ки идиопатикӣ мебошанд, муайян шудаанд ва бинобар ин метавонанд барои CББ самаранок бошанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Tara Petzke, Ingrid Zablith, Marion Revillot-Tirot, Clémence Forestier-Dupuch, Fatima Zohra Ibouchna, Michael Witthöft, Damien Léger, Lynda Bensefa-Colas, Omer Van den Bergh, Cédric Lemogne |Titel=Efficacy of cognitive and behavioral therapy (CBT) treatment for individuals living with symptoms associated with environmental factors (SAEF): protocol for a randomized controlled trial |Sammelwerk=BMC Psychology |Band=13 |Nummer=1 |Datum=2025-11-24 |ISSN=2050-7283 |DOI=10.1186/s40359-025-03564-5 |Online=https://bmcpsychology.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40359-025-03564-5 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Anne-Kathrin Bräscher, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Treatment Model |Sammelwerk=Cognitive and Behavioral Practice |Band=28 |Nummer=2 |Datum=2021-05 |DOI=10.1016/j.cbpra.2020.05.002 |Seiten=281–292 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S107772292030050X |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Дар CBT беморон одатан як ё ду маротиба дар як ҳафта бо мутахассисони худ барои 6 ё зиёда сессия вохӯрда, вобаста ба қоидаҳои кишвар ва барномаи суғуртаи бемор мулоқот мекунанд. Муолиҷа одатан психоэдукацияро дар бар мегирад, яъне омӯзиш дар бораи механизмҳои беморӣ ва омилҳои сабабӣ; қадамҳои дахолати когнитивӣ-рафторӣ, ба монанди кор бо тарси дучоршавӣ ва кам кардани стратегияҳои худдорӣ; назорати пешрафти табобат, масалан тавассути рӯйхати аломатҳо ва санҷиши фаъолияти шахсӣ ва иҷтимоии бемор, ва пешгирии такроршавӣ. Беморон ташвиқ мешаванд, ки малакаҳо ва стратегияҳои нав омӯхтаашонро дар хона машқ кунанд. Беморон инчунин метавонанд аз чораҳои дастгирии иҷтимоӣ, ба монанди сессияҳои терапияи гурӯҳӣ ё гурӯҳҳои мустақили дастгирии беморон манфиат гиранд.

== Муноқишаҳо ва стигма ==
Азбаски соҳаи тадқиқотии синдроми бинои беморӣ нисбатан хурд аст, ин ихтилол ҳанӯз дар ҷомеаи тиббӣ ва илмӣ эътирофи васеъ наёфтааст. Аксар вақт ин ихтилол ҳамчун «псевдоилм», ихтилоли баҳсбарангез ё ҳатто ихтилоли сохта ҳисобида мешавад, зеро он дар ягон дастурҳои классикии ташхисӣ, ба монанди ICD, зикр нашудааст. Ин барои беморон хеле стигматизатсионӣ аст, зеро онҳо метавонанд ё эҳсос кунанд, ки барои доштани ин аломатҳо гунаҳгор дониста мешаванд ва ин бо модели биопсихосоциалӣ, ки таҷрибаи аломатҳои соматиро ҳамчун ҳамкории омилҳои биологӣ, равонӣ ва иҷтимоӣ мешуморад ва на танҳо як раванди биомедицинӣ, мувофиқат намекунад&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=George L. Engel |Titel=The Need for a New Medical Model: A Challenge for Biomedicine |Sammelwerk=Science |Band=196 |Nummer=4286 |Datum=1977-04-08 |ISSN=0036-8075 |DOI=10.1126/science.847460 |Seiten=129–136 |Online=https://www.science.org/doi/10.1126/science.847460 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;.

Дар ҳамин замина, бисёре аз табибон шояд намедонанд, ки синдроми бинои беморро чӣ гуна табобат кунанд, зеро ягон дастури анъанавии тиббӣ вуҷуд надорад, ки ин ба ниёзҳои қонеънашудаи тиббӣ оварда мерасонад&lt;ref&gt;{{Internetquelle |autor=K.S. Gauvin |url=https://www.proquest.com/openview/b8d2e8879cf044b014cff31d7889cc07/1?cbl=18750&amp;diss=y&amp;pq-origsite=gscholar |titel=Mycotoxin and Mold-Related Illness: Healthcare Experiences and Subjective Implications on Biopsychosocial Functioning |abruf=2023}}&lt;/ref&gt;. Бисёре аз шахсоне, ки синдроми бинои бемор доранд, аз таҷрибаҳои бади худ бо низоми тиббӣ гузориш медиҳанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Anna Söderholm, Ann Öhman, Berndt Stenberg, Steven Nordin |Titel=Experience of living with nonspecific building‐related symptoms |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=57 |Nummer=5 |Datum=2016-10 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/sjop.12319 |Seiten=406–412 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/sjop.12319 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Internetquelle |autor=J. Sundin |url=https://www.theseus.fi/bitstreams/852f1b1c-9c86-4783-af60-ef2d0d18c6eb/download |titel=The experience of living with Sick Building Syndrome |abruf=2012}}&lt;/ref&gt; ва аз ин рӯ аввал роҳҳои алтернативӣ ва табобати иловагиро меҷӯянд. Аксарият аз шахсони гирифтор ба ин синдром ба ҷустуҷӯи хизматрасонии тиббӣ намеоянд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Kirsi Karvala, Markku Sainio, Eva Palmquist, Anna-Sara Claeson, Maj-Helen Nyback, Steven Nordin |Titel=Building-Related Environmental Intolerance and Associated Health in the General Population |Sammelwerk=International Journal of Environmental Research and Public Health |Band=15 |Nummer=9 |Datum=2018-09-19 |ISSN=1660-4601 |DOI=10.3390/ijerph15092047 |Seiten=2047 |Online=https://www.mdpi.com/1660-4601/15/9/2047 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Мутахассисони соҳаи тандурустӣ метавонанд маслиҳатҳои асосёфта бар канорагириро пешниҳод кунанд, ки ин боз ҳам муоширати иҷтимоии беморонро маҳдуд мекунад ва эътиқодоти онҳоро тасдиқ менамояд.

Баъзе гурӯҳҳои ҳимояи беморон (ҳамчунин фурӯшандагони тозакунандаи ҳаво ва системаҳои вентилятсияи биноҳо) аз шарҳи биопсихосоциалии синдроми бинои бемор норозӣ ҳастанд. Шояд ин аз он сабаб аст, ки шарҳҳои беморӣ, ки омилҳои равониро дар бар мегиранд, ҳамчун стигматизатсионӣ қабул мешаванд ва/ё ин шарҳҳо нодуруст фаҳмида мешаванд, ки синдроми бинои бемор «пурра психогенӣ» аст, ҳарчанд ҳарду шарҳ (биопсихосоциалӣ ва биомедицинӣ) мувофиқанд, ки аломатҳо воқеӣ ва заифкунандаанд. Ба ҷои ин, онҳо бовар доранд, ки бояд як сабаби пурра биологӣ муайян карда шавад, ки ҳамаи нишонаҳои эҳсосшударо пурра шарҳ диҳад. Аммо натиҷаҳои даъвошудаи ин гурӯҳҳо таҳти санҷиши қатъии илмӣ устувор наомадаанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Frederick Fung, Richard F. Clark |Titel=Health Effects of Mycotoxins: A Toxicological Overview |Sammelwerk=Journal of Toxicology: Clinical Toxicology |Band=42 |Nummer=2 |Datum=2004-01 |ISSN=0731-3810 |DOI=10.1081/CLT-120030947 |Seiten=217–234 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1081/CLT-120030947 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Lh Hetherington, Jm Battershill |Titel=Review of evidence for a toxicological mechanism of idiopathic environmental intolerance |Sammelwerk=Human &amp; Experimental Toxicology |Band=32 |Nummer=1 |Datum=2013-01 |ISSN=0960-3271 |DOI=10.1177/0960327112457189 |Seiten=3–17 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0960327112457189 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Anne Korpi, Jill Järnberg, Anna-Liisa Pasanen |Titel=Microbial Volatile Organic Compounds |Sammelwerk=Critical Reviews in Toxicology |Band=39 |Nummer=2 |Datum=2009-02 |ISSN=1040-8444 |DOI=10.1080/10408440802291497 |Seiten=139–193 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/10408440802291497 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;. Ин метавонад байни шахсони гирифтори СББ ва муҳаққиқон таниш эҷод кунад, аз ҷумла айбдоркуниҳое, ки муҳаққиқон барои саноати кимиёвӣ ё «Big Pharma» кор мекунанд, ё он ки созмонҳои маблағгузорӣ таҳқиқотҳоро дар бораи СББ қасдан пинҳон ё монеъ мекунанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Juliene G. Lipson |Titel=Multiple Chemical Sensitivities: Stigma and Social Experiences |Sammelwerk=Medical Anthropology Quarterly |Band=18 |Nummer=2 |Datum=2004 |ISSN=1548-1387 |DOI=10.1525/maq.2004.18.2.200 |Seiten=200–213 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1525/maq.2004.18.2.200 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;.

Доштани СББ метавонад монеаҳоро дар ҳаёти иҷтимоӣ ва иҷроиши кори шахс эҷод кунад. Шахсоне, ки бо СББ гирифтор ҳастанд, метавонанд ноумед шаванд ё даргирӣ эҳсос кунанд, вақте ки дигарон наметавонанд ё намехоҳанд барояшон шароит фароҳам оранд, ки ин боиси шиддатёбии аломатҳо мешавад&lt;ref&gt;{{Internetquelle |autor=J.Sundin |url=https://www.theseus.fi/bitstreams/852f1b1c-9c86-4783-af60-ef2d0d18c6eb/download |titel=The experience of living with Sick Building Syndrome |abruf=2012}}&lt;/ref&gt;. Азбаски СББ аксар вақт бо биноҳои коргоҳ алоқаманд аст, баъзе беморон дархости рухсатии беморӣ ва/ё вақти озод бо музд ё бе музд мекунанд, дар ҳоле ки дигарон метавонанд кори худро тарк кунанд&lt;ref&gt;{{Literatur |Titel=Sick Building Syndrome |Sammelwerk=SpringerReference |Verlag=Springer-Verlag |Ort=Berlin/Heidelberg |Online=https://doi.org/10.1007/springerreference_84568 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Internetquelle |autor=K.S. Gauvin |url=https://www.proquest.com/openview/b8d2e8879cf044b014cff31d7889cc07/1?cbl=18750&amp;diss=y&amp;pq-origsite=gscholar |titel=Mycotoxin and Mold-Related Illness: Healthcare Experiences and Subjective Implications on Biopsychosocial Functioning |abruf=2023}}&lt;/ref&gt;. Ин метавонад боиси мушкилоти иловагии молиявӣ гардад.

Намоиши СББ дар ВАО ҳамчун бемории психогенӣ метавонад ин стигмаро боз ҳам афзояд&lt;ref&gt;{{Literatur |Autor=Juliene G. Lipson |Titel=Multiple Chemical Sensitivities: Stigma and Social Experiences |Sammelwerk=Medical Anthropology Quarterly |Band=18 |Nummer=2 |Datum=2004-06 |ISSN=0745-5194 |DOI=10.1525/maq.2004.18.2.200 |Seiten=200–213 |Online=https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1525/maq.2004.18.2.200 |Abruf=2026-10-13}}&lt;/ref&gt;.</text>
      <sha1>gt31l7udl5vdofcmm2fhlgeaqvllu19</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Интерйери ҳайвонот</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334174</id>
    <revision>
      <id>1489234</id>
      <timestamp>2026-10-13T09:50:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Интерйери ҳайвонот''', '''микроэкстерйер''', маҷмӯи хосиятҳои [[Мор­фология (мазмунҳо)|морфологӣ]], [[Физиология|физиологӣ]] ва [[Зистшимӣ|биокимиёии]] [[Андомгон|андомгони ҳайвонот.]]   == Мафҳуми интерйер == Маълумоти интерйерӣ имкон медиҳад, ки хусусиятҳои анатом...</comment>
      <origin>1489234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3756" sha1="jl18w2ulccqo08kn7mddw2nfeut4uv1" xml:space="preserve">'''Интерйери ҳайвонот''', '''микроэкстерйер''', маҷмӯи хосиятҳои [[Мор­фология (мазмунҳо)|морфологӣ]], [[Физиология|физиологӣ]] ва [[Зистшимӣ|биокимиёии]] [[Андомгон|андомгони ҳайвонот.]] 

== Мафҳуми интерйер ==
Маълумоти интерйерӣ имкон медиҳад, ки хусусиятҳои анатомӣ ва ҳистологии узвҳои алоҳида ва бофтаҳои ҳайвоноти гуногун муайян карда шаванд. Аз рӯи нишондоди интерйерӣ вазъи [[саломатӣ]], ширдиҳӣ, шароити нигоҳдошт, қобилияти маҳсулнокии ҳайвонот омӯхта мешавад. Мавзӯи таҳқиқи Интерйери [[ҳайвонот]] [[пӯст]], [[устухон]], [[мушакҳо]], [[пашм]], [[Ғадуди сипаршакл|ғадудҳо]], [[хун]], узвҳои дарун ([[дил]], [[шуш]], [[ҷигар]], [[меъда]] ва ғайра) мебошанд. Ҳайвоноте, ки аз рӯи ҷусса, сохт ва маҳсулнокии худ фарқ мекунанд, аз ҷиҳати нишондодҳои интерйерӣ низ гуногунанд. Масалан, ҳайвоноти ҷусса ва маҳсулнокиашон гуногун аз ҷиҳати сохти пӯст ва пашм низ фарқ доранд. Қабати равғани зери пӯсти чорвои гӯштдеҳ хуб буда, пӯсташ чандон рушд наёфтааст (дар чорвои ширдеҳ баръакс аст). 

== Хусусиятҳои ҷисмонӣ ва физиологӣ ==
Пашми чорвои гӯштдеҳ нарму маҳин, пашми чорвои ширдеҳ зич ва каме дурушт аст. Нишондодҳои физиологӣ (суръати набз, нафаскашӣ ва ҳарорати бадан) хусусияти мубодилаи моддаҳо ва вазъи саломатии ҳайвонро нишон медиҳанд. Таппиши набзи гов ба ҳисоби дақиқа ба 50–80, нафаскашӣ – 12–25, ҳарорати тани гови аз яксола боло ба 37,5–39,5 ва то яксола ба 38–40 &lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt;С баробар аст. Аз рӯи нишондоди хун ва хуноба дигаргунии ҳолати физиологии ҳайвонот муайян карда мешавад. Оид ба нишондоди интерйерӣ байни ҳайвоноти нарина ва модина низ фарқ вуҷуд дорад. 

== Тағйирёбии нишондодҳо ва аҳамият ==
Интерйери ҳайвонот вобаста ба синну сол ҳам тағйир меёбад. Масалан, гунҷоиши ҳазорхонаи гӯсолаи 1,5-моҳа 1,85 л, шикамбааш 2 л, ҳазорхонаи гӯсолаи 6-моҳа 6 л ва шикамбааш 12 л, ҳазорхонаи гов 8,2 л ва шикамбааш 80 л аст. Рӯдаи гови ширдеҳ аз ҷуссааш 30 баробар ва рӯдаи наргов 27 баробар дарозтар аст. Омӯзиши Интерйери ҳайвонот барои такмили зотҳои мавҷуда ва рӯёндани зотҳои нави чорвову паранда мусоидат мекунад.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Интерйери ҳайвонот|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Дизайн]]</text>
      <sha1>jl18w2ulccqo08kn7mddw2nfeut4uv1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Интерлингва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334175</id>
    <revision>
      <id>1489235</id>
      <timestamp>2026-10-13T09:57:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Интерлингва''' (аз лот. inter – байн, мобайн ва lingua − забон) — забони ёрирасони байналмилалӣ.   == Таърих == [[Забони маснӯъӣ]], ки [[соли 1908]] дар асоси лоиҳаи «латино сине флексионе»-и Ҷ. Пеано (математики италиявӣ) ба вуҷуд оварда шудааст. Аз [[Соли 1936|солҳои 1936]] то С...</comment>
      <origin>1489235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2113" sha1="6x4xpx3lbufgotgi7q7pqas9gl7ianm" xml:space="preserve">'''Интерлингва''' (аз лот. inter – байн, мобайн ва lingua − забон) — забони ёрирасони байналмилалӣ. 

== Таърих ==
[[Забони маснӯъӣ]], ки [[соли 1908]] дар асоси лоиҳаи «латино сине флексионе»-и Ҷ. Пеано (математики италиявӣ) ба вуҷуд оварда шудааст. Аз [[Соли 1936|солҳои 1936]] то [[Соли 1951|1951]] дар [[Анҷуман]] ([[ассотсиатсия]])-и забони ёрирасони байналмилалӣ бо роҳбарии донишманди амрикоӣ А. Гоуди дар шаҳри [[Ню-Йорк]] мукаммал гардид. Сохти дастурӣ (грамматикӣ) ва хатти он ба забони лотинӣ асос ёфтааст. Таркиби луғавиаш аз калимаҳои решагии забонҳои аврупоӣ – италияӣ, испанияӣ, португалияӣ, фаронсавӣ, англисӣ, олмонӣ, русӣ ва ғайра иборат аст. Ба сабаби он ки дар забони Интерлингва монанди дигар забонҳои маснӯъӣ калимаҳои решаҳояшон ҳиндуаврупоӣ истифода мешаванд. Интерлингва барои шумораи зиёди аҳолии ҷаҳон, бахусус барои ашхосе, ки ба ин ё он забони романӣ гуфтугӯ мекарданд, фаҳмо буд. Бо вуҷуди ин, ҳоло теъдоди ашхоси ба забони Интерлингва муошираткунанда он қадар бисёр набуда, дар аксари маврид ҷойи Интерлингваро забони байналмилалии ''эсперанто'' гирифтааст.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Интерлингва|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Саҳифаҳои ибҳомзудоӣ аз рӯи алифбо]]</text>
      <sha1>6x4xpx3lbufgotgi7q7pqas9gl7ianm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489236</id>
      <parentid>1489235</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T10:00:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <origin>1489236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2112" sha1="8f448n29unqoquqsd4epasl0cvl408k" xml:space="preserve">'''Интерлингва''' ({{lang-la|inter}} – байн, мобайн ва lingua − забон) — забони ёрирасони байналмилалӣ. 

== Таърих ==
[[Забони маснӯъӣ]], ки [[соли 1908]] дар асоси лоиҳаи «латино сине флексионе»-и Ҷ. Пеано (математики италиявӣ) ба вуҷуд оварда шудааст. Аз [[Соли 1936|солҳои 1936]] то [[Соли 1951|1951]] дар [[Анҷуман]] ([[ассотсиатсия]])-и забони ёрирасони байналмилалӣ бо роҳбарии донишманди амрикоӣ А. Гоуди дар шаҳри [[Ню-Йорк]] мукаммал гардид. Сохти дастурӣ (грамматикӣ) ва хатти он ба забони лотинӣ асос ёфтааст. Таркиби луғавиаш аз калимаҳои решагии забонҳои аврупоӣ – италияӣ, испанияӣ, португалияӣ, фаронсавӣ, англисӣ, олмонӣ, русӣ ва ғайра иборат аст. Ба сабаби он ки дар забони Интерлингва монанди дигар забонҳои маснӯъӣ калимаҳои решаҳояшон ҳиндуаврупоӣ истифода мешаванд. Интерлингва барои шумораи зиёди аҳолии ҷаҳон, бахусус барои ашхосе, ки ба ин ё он забони романӣ гуфтугӯ мекарданд, фаҳмо буд. Бо вуҷуди ин, ҳоло теъдоди ашхоси ба забони Интерлингва муошираткунанда он қадар бисёр набуда, дар аксари маврид ҷойи Интерлингваро забони байналмилалии ''эсперанто'' гирифтааст.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Интерлингва|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Саҳифаҳои ибҳомзудоӣ аз рӯи алифбо]]</text>
      <sha1>8f448n29unqoquqsd4epasl0cvl408k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Интермедиат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334176</id>
    <revision>
      <id>1489237</id>
      <timestamp>2026-10-13T10:07:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Интермедиат''' ({{lang-la|intermedius}} – миёна), маҳсули васатии вокунишпазири реаксияи кимиёии сердавра.   == Таркиби интермедиатҳо == Интермедиат метавонад аз [[Атом|атомҳо]], радикалҳои озод, карбенҳо ва карбеноидҳо, ионҳо (масалан, карбкатионҳо ва карбанионҳо), ионҳо...</comment>
      <origin>1489237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1462" sha1="nrg0yftg8d60u5ig2361o399u14pdv4" xml:space="preserve">'''Интермедиат''' ({{lang-la|intermedius}} – миёна), маҳсули васатии вокунишпазири реаксияи кимиёии сердавра. 

== Таркиби интермедиатҳо ==
Интермедиат метавонад аз [[Атом|атомҳо]], радикалҳои озод, карбенҳо ва карбеноидҳо, ионҳо (масалан, карбкатионҳо ва карбанионҳо), ионҳои биополярӣ (масалан, илидҳо), катион-радикалҳо ва анион-радикалҳои бӯё ва дигар заррачаҳои ноустувор иборат бошад. Давраи ҳаёти Интермедиатҳо аз 10&lt;sup&gt;–12&lt;/sup&gt; то 10&lt;sup&gt;–3&lt;/sup&gt; с аст. Ҳосил шудани Интермедиатро бештар бо усули [[Физика|физикию]] кимиёӣ (спектрӣ, масалан, бо ёрии масс-спекторметрия) муқаррар мекунанд; он дар баъзе мавридҳо аз омехтаи маводди реаксия ҳосил карда мешавад. Ҳамонанд кардани Интермедиат марҳалаи муҳимми таҳқиқи механизми реаксияи кимиёӣ аст.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Интермедиат|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:химия]]</text>
      <sha1>nrg0yftg8d60u5ig2361o399u14pdv4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Интермедин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334177</id>
    <revision>
      <id>1489238</id>
      <timestamp>2026-10-13T10:15:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Интермедин''' (Intermedinum) — ҳормони меланофории ҳиссаи миёнаи [[Ҳофиз|ҳипофиз]]. Аз ҳипофизи [[гов]] ва хук мегиранд.   == Хусусиятҳо ва таъсир == Интермедин хокаи аморфии сафеди бебӯю таъм буда, дар об зуд ҳал мешавад. Он фаъолияти шабакияи чашмро тақвият бахшида, ба...</comment>
      <origin>1489238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1638" sha1="pdcjfuu51rijqf1ou1chydc89y3jad4" xml:space="preserve">'''Интермедин''' (Intermedinum) — ҳормони меланофории ҳиссаи миёнаи [[Ҳофиз|ҳипофиз]]. Аз ҳипофизи [[гов]] ва хук мегиранд. 

== Хусусиятҳо ва таъсир ==
Интермедин хокаи аморфии сафеди бебӯю таъм буда, дар об зуд ҳал мешавад. Он фаъолияти шабакияи чашмро тақвият бахшида, барои дар торикӣ дидан мусоидат ва нури чашмро зиёд мекунад. Интермединро барои муолиҷаи тағйироти дистрофии шабакия (шабкӯрӣ, ретинити пигментӣ, хориоретинити миопатиявӣ) истифода мебаранд. Дар шакли маҳлули 5-фоиза ба ҳар чашм 3-қатраӣ чаконда мешавад (фосилаи байни ҳар қатра 5 дақиқа). Давомнокии табобат – якчанд моҳ. Бо мақсади ба зери мултаҳима фиристодан 0,04–0,05 г Интермединро дар 1 мл маҳлули 0,5-фоизаи новокаин ҳал ва ҷӯшонда тамйиз мекунанд; онро фақат ба як чашм як бор баъди ҳар 3 рӯз 0,2–0,3 мл мефиристанд. Як даври табобат аз 10‒12 тазриқ (инъексия) иборат аст.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Интермедин|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Тиб]]</text>
      <sha1>pdcjfuu51rijqf1ou1chydc89y3jad4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489239</id>
      <parentid>1489238</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T10:16:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <origin>1489239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1650" sha1="tigq41r9sgqgw9w511sbvsdk952t799" xml:space="preserve">'''Интермедин''' ({{lang-la|}}Intermedinum) — ҳормони меланофории ҳиссаи миёнаи [[Ҳофиз|ҳипофиз]]. Аз ҳипофизи [[гов]] ва хук мегиранд. 

== Хусусиятҳо ва таъсир ==
Интермедин хокаи аморфии сафеди бебӯю таъм буда, дар об зуд ҳал мешавад. Он фаъолияти шабакияи чашмро тақвият бахшида, барои дар торикӣ дидан мусоидат ва нури чашмро зиёд мекунад. Интермединро барои муолиҷаи тағйироти дистрофии шабакия (шабкӯрӣ, ретинити пигментӣ, хориоретинити миопатиявӣ) истифода мебаранд. Дар шакли маҳлули 5-фоиза ба ҳар чашм 3-қатраӣ чаконда мешавад (фосилаи байни ҳар қатра 5 дақиқа). Давомнокии табобат – якчанд моҳ. Бо мақсади ба зери мултаҳима фиристодан 0,04–0,05 г Интермединро дар 1 мл маҳлули 0,5-фоизаи новокаин ҳал ва ҷӯшонда тамйиз мекунанд; онро фақат ба як чашм як бор баъди ҳар 3 рӯз 0,2–0,3 мл мефиристанд. Як даври табобат аз 10‒12 тазриқ (инъексия) иборат аст.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Интермедин|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Тиб]]</text>
      <sha1>tigq41r9sgqgw9w511sbvsdk952t799</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Интермедия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334178</id>
    <revision>
      <id>1489240</id>
      <timestamp>2026-10-13T10:27:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Интермедия''' (аз лот. intermedius – мобайнӣ), 1) песаи мусиқии нисбатан хурд ё саҳначаи мусиқӣ (пантомима, [[рақс]], асари [[мусиқӣ]] ё созӣ).   == Хусусиятҳо ва таъсир == Маъмулан, хусусияти мазҳакавӣ дошта, дар байни намоишномаҳои драмавӣ, опера ва балет иҷро мешавад. На...</comment>
      <origin>1489240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5805" sha1="ccw7zb5q8ww77czfqw1qbkenl933tpk" xml:space="preserve">'''Интермедия''' (аз лот. intermedius – мобайнӣ), 1) песаи мусиқии нисбатан хурд ё саҳначаи мусиқӣ (пантомима, [[рақс]], асари [[мусиқӣ]] ё созӣ). 

== Хусусиятҳо ва таъсир ==
Маъмулан, хусусияти мазҳакавӣ дошта, дар байни намоишномаҳои драмавӣ, опера ва балет иҷро мешавад. Нахустин бор Интермедия дар охири асри XV дар Италия пайдо шуда, танҳо дар мазҳака истифода мешуд. Ҳадафи асосии Интермедия ба бахшҳо ҷудо кардани спектакл ва имкон додан ба истироҳати кӯтоҳмуддати тамошогарон буд. Интермедия дар Испания бо номи «пасос» ҳамчун жанри мустақили театри оммавӣ паҳн шуд. Дар асарҳои Лопе де Руэда ва махсусан М. Сервантес ба рушду камоли бадеӣ расид. Дар Англия Интермедия бо номи «интерлюдия» ва дар Португалия бо номи «интермиш» шуҳрат ёфт. Интермедия ҳамчун асари хурди алоҳидаи саҳнавӣ (бо тақлиди ҳаҷвӣ, пародия) ба драмаи асосӣ мазмуни тоза мебахшад ё чун асари мустақил, сарфи назар аз мундариҷаи асари асосӣ, иҷро карда мешавад. Сужети Интермедия, маъмулан, аз асотир иқтибос мешуд. Дар Интермедия либос ва ороишоти дигари саҳнавӣ низ мавқеи муҳим пайдо карданд. Дар театрҳои замони Шекспир Интермедияи зарофатнокро ба хотири болидарӯҳ намудани тамошогарон ба намоишномаҳои фоҷиавӣ, ки 4–5 соат ва беш аз он идома меёфтанд, ворид намуданд. Баъд Интермедияҳо асари хурди алоҳида шуданд. Дар асрҳои баъдӣ асарҳои хурди саҳнавии мазҳака ё мусиқиро Интермедия номидаанд, ки чун асари мустақил иҷро карда мешуданд. Дар Русия Интермедия дар асри XVI дар намоишномаҳои театри мактабӣ ба вуҷуд омад. Дар асрҳои XIX–XX ба саҳнаҳои рақсию суруддори мустақил табдил ёфт. Интермедия чун барнома (номера)-и иловагӣ дар байни намоиши спектаклҳо низ истифода мешавад. Дар Тоҷикистон Интермедияро «саҳнаи ҳаҷвӣ» меноманд. Онро дар ду шакл иҷро мекунанд: чун асари мустақил дар силсилаи барномаҳои ҳаҷвии театрӣ («Шаби ханда», «Лаҳзаҳои гуворо», «Хандинкамон» ва ғайра) ва дар шакли барномаҳои ҳаҷвии телевизионӣ («Чойхонаи Мушфиқӣ», «Беғараз панд», «Шӯхиҳои Аловуддин» ва ғайра). Интермедия сужети мукаммали кӯтоҳ дорад. Дар театри муосир баъзан Интермедия саҳнае бо иштироки қаҳрамони дигар аст, ки моҳиятан аз маводди ҳамон драма бармеояд ва ба таври рамзӣ ё воситаи дигари ифода мазмуни асари иҷрошавандаро инъикос мекунад. Дар ин маврид аз лиҳози шакл метавонад саҳначаи ҳаҷвӣ ё ҷиддии драмавӣ, асари хурди мусиқӣ (балет, суруд, хор) бошад. Барои мантиқан пайвастани номерҳои консертӣ Интермедия метавонад дар таркиби консертҳои калон ва шоу-барномаҳо дар шакли саҳначаи ҳаҷвӣ ворид карда шавад. Интермедия ҳамчун жанри алоҳида дар барномаҳои театрҳои халқию касбӣ ва телевизиони тоҷик маъмул гардидааст. Дар намоишҳои интермедӣ ҳунарпешагони тоҷик Қ. Ҳимматшоев, У. Машрабов, М. Паллаев, Б. Раҷабов, У. Раҷабов, Ш. Солеҳов, А. Қодиров, Т. Бобоев, Ҷ. Сироҷов, А. Абдуллоев, Н. Насриддинов, Х. Сиддиқов, Г. Абдулхайрова, М. Абдуфаттоев ва дигарон маҳорати баланд зоҳир кардаанд. И.-нависони тоҷик: С. Ғанӣ, Ҳ. Содиқ, Б. Ғанӣ, Б. Файзуллоев, А. Ҳамдам, Ҷ. Зариф, С. Баёзӣ, Ш. Солеҳов, Т. Аҳмадхонов ва дигарон; 2) дар мусиқӣ лаҳзаи мобайнӣ барои иртиботи як мавзӯъ ба мавзӯи дигар. Бо номи ''интерлюдия'' низ ёд мешавад.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Интермедия|8|муаллиф=Ҷ. Қуддус.}}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Санъат]]
[[Гурӯҳ:Театр]]</text>
      <sha1>ccw7zb5q8ww77czfqw1qbkenl933tpk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1489241</id>
      <parentid>1489240</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T10:29:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <origin>1489241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5804" sha1="num1unrw4r55kba4yqdg8afs1a6rnd6" xml:space="preserve">'''Интермедия''' ({{lang-la|intermedius}} – мобайнӣ), 1) песаи мусиқии нисбатан хурд ё саҳначаи мусиқӣ (пантомима, [[рақс]], асари [[мусиқӣ]] ё созӣ). 

== Хусусиятҳо ва таъсир ==
Маъмулан, хусусияти мазҳакавӣ дошта, дар байни намоишномаҳои драмавӣ, опера ва балет иҷро мешавад. Нахустин бор Интермедия дар охири асри XV дар Италия пайдо шуда, танҳо дар мазҳака истифода мешуд. Ҳадафи асосии Интермедия ба бахшҳо ҷудо кардани спектакл ва имкон додан ба истироҳати кӯтоҳмуддати тамошогарон буд. Интермедия дар Испания бо номи «пасос» ҳамчун жанри мустақили театри оммавӣ паҳн шуд. Дар асарҳои Лопе де Руэда ва махсусан М. Сервантес ба рушду камоли бадеӣ расид. Дар Англия Интермедия бо номи «интерлюдия» ва дар Португалия бо номи «интермиш» шуҳрат ёфт. Интермедия ҳамчун асари хурди алоҳидаи саҳнавӣ (бо тақлиди ҳаҷвӣ, пародия) ба драмаи асосӣ мазмуни тоза мебахшад ё чун асари мустақил, сарфи назар аз мундариҷаи асари асосӣ, иҷро карда мешавад. Сужети Интермедия, маъмулан, аз асотир иқтибос мешуд. Дар Интермедия либос ва ороишоти дигари саҳнавӣ низ мавқеи муҳим пайдо карданд. Дар театрҳои замони Шекспир Интермедияи зарофатнокро ба хотири болидарӯҳ намудани тамошогарон ба намоишномаҳои фоҷиавӣ, ки 4–5 соат ва беш аз он идома меёфтанд, ворид намуданд. Баъд Интермедияҳо асари хурди алоҳида шуданд. Дар асрҳои баъдӣ асарҳои хурди саҳнавии мазҳака ё мусиқиро Интермедия номидаанд, ки чун асари мустақил иҷро карда мешуданд. Дар Русия Интермедия дар асри XVI дар намоишномаҳои театри мактабӣ ба вуҷуд омад. Дар асрҳои XIX–XX ба саҳнаҳои рақсию суруддори мустақил табдил ёфт. Интермедия чун барнома (номера)-и иловагӣ дар байни намоиши спектаклҳо низ истифода мешавад. Дар Тоҷикистон Интермедияро «саҳнаи ҳаҷвӣ» меноманд. Онро дар ду шакл иҷро мекунанд: чун асари мустақил дар силсилаи барномаҳои ҳаҷвии театрӣ («Шаби ханда», «Лаҳзаҳои гуворо», «Хандинкамон» ва ғайра) ва дар шакли барномаҳои ҳаҷвии телевизионӣ («Чойхонаи Мушфиқӣ», «Беғараз панд», «Шӯхиҳои Аловуддин» ва ғайра). Интермедия сужети мукаммали кӯтоҳ дорад. Дар театри муосир баъзан Интермедия саҳнае бо иштироки қаҳрамони дигар аст, ки моҳиятан аз маводди ҳамон драма бармеояд ва ба таври рамзӣ ё воситаи дигари ифода мазмуни асари иҷрошавандаро инъикос мекунад. Дар ин маврид аз лиҳози шакл метавонад саҳначаи ҳаҷвӣ ё ҷиддии драмавӣ, асари хурди мусиқӣ (балет, суруд, хор) бошад. Барои мантиқан пайвастани номерҳои консертӣ Интермедия метавонад дар таркиби консертҳои калон ва шоу-барномаҳо дар шакли саҳначаи ҳаҷвӣ ворид карда шавад. Интермедия ҳамчун жанри алоҳида дар барномаҳои театрҳои халқию касбӣ ва телевизиони тоҷик маъмул гардидааст. Дар намоишҳои интермедӣ ҳунарпешагони тоҷик Қ. Ҳимматшоев, У. Машрабов, М. Паллаев, Б. Раҷабов, У. Раҷабов, Ш. Солеҳов, А. Қодиров, Т. Бобоев, Ҷ. Сироҷов, А. Абдуллоев, Н. Насриддинов, Х. Сиддиқов, Г. Абдулхайрова, М. Абдуфаттоев ва дигарон маҳорати баланд зоҳир кардаанд. И.-нависони тоҷик: С. Ғанӣ, Ҳ. Содиқ, Б. Ғанӣ, Б. Файзуллоев, А. Ҳамдам, Ҷ. Зариф, С. Баёзӣ, Ш. Солеҳов, Т. Аҳмадхонов ва дигарон; 2) дар мусиқӣ лаҳзаи мобайнӣ барои иртиботи як мавзӯъ ба мавзӯи дигар. Бо номи ''интерлюдия'' низ ёд мешавад.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Интермедия|8|муаллиф=Ҷ. Қуддус.}}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Санъат]]
[[Гурӯҳ:Театр]]</text>
      <sha1>num1unrw4r55kba4yqdg8afs1a6rnd6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Интермессо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334179</id>
    <revision>
      <id>1489242</id>
      <timestamp>2026-10-13T10:53:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Интермессо''' ({{lang-it|intermezzo}},  {{lang-la|intermedius}} – мобайнӣ), 1) песаи васатӣ, ки ҷузъҳои асари [[Мусиқӣ|мусиқиро]] ба ҳам мепайвандад.   == Ибтидои интермессо == Дар ибтидо Интермессо ба мундариҷаи асари асосӣ алоқа надошта, танҳо барои саргарм кардани бинанда иҷро мешу...</comment>
      <origin>1489242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4554" sha1="dif7gx8lv8duslo11rv1ezkqcwm3796" xml:space="preserve">'''Интермессо''' ({{lang-it|intermezzo}},  {{lang-la|intermedius}} – мобайнӣ), 1) песаи васатӣ, ки ҷузъҳои асари [[Мусиқӣ|мусиқиро]] ба ҳам мепайвандад. 

== Ибтидои интермессо ==
Дар ибтидо Интермессо ба мундариҷаи асари асосӣ алоқа надошта, танҳо барои саргарм кардани бинанда иҷро мешуд, вале дар баъзе мавридҳо бинанда назар ба асари асосӣ бештар ба Интермессо таваҷҷуҳ мекард. Сужети онро, маъмулан, аз асарҳои [[Асотир|асотирии адабиёти]] қадим интихоб менамуданд. Ибтидо Интермессо шаклан ба навохтани созҳои [[мусиқӣ]], ҳамсаро (хор) наздик буд. Баъд аз асри XVII сурудҳои якка ва муколамаҳо бештар истифода гардиданд. Дар ҳамин давра ба сифати Интермессо [[Операи мазҳакавӣ|операҳои]] хурде иншо гардиданд, ки сипас ба асари мустақил табдил ёфта, ба таври мустақил иҷро мешуданд. Баъдан асарҳои хурди мустақили мусиқиро оҳангсозон Интермессо номиданд. Дар радифи онҳо операҳои «Орфейи азияткаш»-и Д. Белли (1616), «Аминта»-и Т. Тассо, «Улисс ва Сирсея»-и Т. Вернисси (1619) ба унвони Интермессо ба песаи «Алкей»-и К. Бранка иншо шуданд. Дар [[Итолиё|Италия]] Интермессоро бештар оҳангсозон бародарон Монтевердиҳо, С. [[Русия|Росси]], М. да Галяно, Ф. Витали менавиштанд.

== Гузаштан аз асар ба асари дигар ==
Баъзе Интермессоҳо аз як асар ба асари дигар гузашта, маъмулан, аз ду-се суруд – ария, муколама – речитатив ва дуэтҳо иборат буданд. Интермессо асосан мазмуни мазҳакавӣ дошт ва ба қабули умумии операи ҷиддӣ мамониат мекард. Сипас дар [[Утриш|Австрия]], баъдан дар дигар кишварҳои [[Аврупо]] Интермессо аз опера ҷудо шуд. Фосилаи мусиқии байни танаффусҳои опера аз ҷониби оҳангсози асар навишта мешуд. Интермессо дар [[Итолиё|Италия]] рушд кард. Интермессои «Шоҳбону»-и Ҷ. Перголези ба операи «Маҳбуси мағрур» машҳур шуд. Ин асар Ж. Ж. Руссоро ба илҳом овард ва баъд ӯ барои ривоҷи ин жанр хидмат кард. Интермессои шавқангези пурзарофати ӯ – «Сеҳргари деҳотӣ» ба операи мазҳакавии [[Фаронса]] асос гузошт.

== Ифодакардани иҷрои интермессо ==
Дар асри XIX як қисми иҷрои мусиқӣ ва асари хурди мусиқиро бо истилоҳи Интермессо ифода карданд. Нахуст оҳангсоз Ф. Менделсон ин истилоҳро ба қисми III квартети худ барои фортепиано f-Moll (1823) истифода бурд; 2) песаи мустақили созӣ. Асосгузораш Р. Шуман (6 Интермессо барои фортепиано бо оркестр). Оҳангсозон Интермессо Брамс, М. П. Мусоргский, А. К. Лядов низ Интермессо тасниф намудаанд. Интермессо хосси санъати мусиқии Аврупо буда, дар таҷрибаи санъати тоҷик дида намешавад.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Интермессо|8|муаллиф=Ҷ. Қуддус.}}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Мусиқии замони романтизм]]
[[Гурӯҳ:Истилоҳи театрӣ]]</text>
      <sha1>dif7gx8lv8duslo11rv1ezkqcwm3796</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Корбар:Шамсов Мансур/Сиёҳнавис</title>
    <ns>2</ns>
    <id>334180</id>
    <revision>
      <id>1489243</id>
      <timestamp>2026-10-13T11:31:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шамсов Мансур</username>
        <id>159944</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Таърих,''' 1) раванди инкишофи [[табиат]] ва [[ҷамъият]]— ки дар вақт ва макон ҷараён мегирад; 2) маҷмӯи [[илмҳои гуманитарӣ]] (илмҳои таърихӣ), ки гузаштани [[Инсоният|инсоният,]] қонуниятҳои пайдоиш ва ташаккули ҷамъият, давлатдорӣ, [[фарҳанг]] ва муносибатҳои иҷтим...</comment>
      <origin>1489243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1385" sha1="1fjywyd1ez8544srak5gondykbarlta" xml:space="preserve">'''Таърих,''' 1) раванди инкишофи [[табиат]] ва [[ҷамъият]]— ки дар вақт ва макон ҷараён мегирад; 2) маҷмӯи [[илмҳои гуманитарӣ]] (илмҳои таърихӣ), ки гузаштани [[Инсоният|инсоният,]] қонуниятҳои пайдоиш ва ташаккули ҷамъият, давлатдорӣ, [[фарҳанг]] ва муносибатҳои иҷтимоиро меомӯзад. 

== Маъно пайдоиш ва этимологияи калима ==
Калимаи &quot;таърих&quot; аз решаи арабии (а-р-х) бармеояд, ки ба маънои сана гузоштан, моҳшуморӣ ва сабти вақти рӯй додани [[Ҳодиса|ҳодисаҳо]] мебошад. 

Дар [[илм]] ва забонҳои аврупои баробаркалимаи он &quot;'''History'''&quot;  истифода мешавад, ки маънои &quot;пажӯҳиш&quot;, &quot;пурсиш&quot; ё &quot;донистани  гузашта тавассути таҳқиқ&quot;-ро дорад. Бори аввал ин истилоҳро ба ин маъно муаррихи Юнони Қадим — Геродот (асри V то мелод), ки ӯро &quot;Падари  тааърих&quot; меноманд, истифода бурдааст.
[[Гурӯҳ:Таърих]]</text>
      <sha1>1fjywyd1ez8544srak5gondykbarlta</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>