Википедиа tgwiki https://tg.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D2%B3%D0%B8%D1%84%D0%B0%D0%B8_%D0%B0%D1%81%D0%BB%D3%A3 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Медиа Вижа Баҳс Корбар Баҳси корбар Википедиа Баҳси Википедиа Акс Баҳси акс Медиавики Баҳси медиавики Шаблон Баҳси шаблон Роҳнамо Баҳси роҳнамо Гурӯҳ Баҳси гурӯҳ Портал Баҳси портал Лоиҳа Баҳси Лоиҳа TimedText TimedText talk Модул Баҳси Модул Event Event talk 0 2572 1489337 1448795 2026-10-15T00:27:32Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1489337 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Шаҳр |номи тоҷикӣ = Анқара |номи аслӣ = Ankara |тасвир = Ankara Collage 2026.png |итоат = пойтахт |кишвар = Туркия |нишон = |парчам = |тавсифи нишон = Нишони Анқара |тавсифи парчам = |бари нишон = |бари парчам = |lat_deg= 39|lat_min= 52|lat_sec= |lon_deg= 32|lon_min= 52|lon_sec= |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = |минтақа = |ноҳия дар ҷадвал = |шакли ноҳия = |ноҳия = |ноҳия дар ҷадвал = |шакли ҳавзаи ҷомеа = |ҳавзаи ҷомеа = |ҳавзаи ҷомеа дар ҷадвал = |шакли ҷомеа = |ҷомеа = |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = |роҳбарӣ = |замони таъсис = |ёдоварии аввал = |номҳои пешина = |унвон аз = |масоҳат = |шакли баландӣ = |баландии марказ МА = |иқлим = |забони расмӣ = |аҳолӣ = 5 270 575<ref name="YerelNET">{{Cite web |url=http://ankara.yerelnet.org.tr/ |title=YerelNet — Портали мақомоти маҳаллӣ |accessdate=2017-03-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120705184404/http://ankara.yerelnet.org.tr/ |archivedate=2012-07-05 }}</ref> |соли барӯйхатгирӣ = 2015 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = |ҳайати динӣ = |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = |нишонаи почта = |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = |шакли шиноса = |шакли шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = |забони сайт = }} '''Анқара''' ({{lang-tr|Ankara}}) — [[шаҳр]], [[пойтахт]]и [[Туркия|Ҷумҳурии Туркия]]. Маркази маъмурии вилояти Анқара. == Ҷуғрофия == Анқара дар шимолу ғарби суфакӯҳи Анатолиё ҷойгир аст. Аз рӯи шумораи аҳолӣ (3,3 млн нафар, 2005) ва аз рӯи аҳамияти иқтисодӣ дар кишвари Туркия шаҳри дуюм баъди [[Истанбул]] аст. === Иқлим === Иқлимаш континенталӣ, ҳарорати миёнаи моҳи январ – 0,7°С, июл +23,2°С. Боришоти солона 340 мм. {{Иқлими маҳаллӣ |Шаҳр_насаб=Анқара (меъёри 1975—2010) |Сарчашма=[http://www.dmi.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?m=ANKARA Dmi.gov.tr — Ankara] | Янв_м=0.3 | Янв_м_бориш=39.2 | Фев_м=2.1 | Фев_м_бориш=33.6 | Мар_м=6.2 | Мар_м_бориш=36.1 | Апр_м=11.3 | Апр_м_бориш=50.0 | Май_м=16.0 | Май_м_бориш=49.7 | Июн_м=20.5 | Июн_м_бориш=35.1 | Июл_м=23.5 | Июл_м_бориш=16.0 | Авг_м=23.2 | Авг_м_бориш=12.4 | Сен_м=18.7 | Сен_м_бориш=18.9 | Окт_м=13.9 | Окт_м_бориш=32.5 | Ноя_м=6.7 | Ноя_м_бориш=36.0 | Дек_м=2.2 | Дек_м_бориш=42.6 | Сол_м=12.1 | Сол_м_бориш=402 | Янв_м_мин=-3.1 | Янв_м_макс=4.3 | Фев_м_мин=-2.0 | Фев_м_макс=6.7 | Мар_м_мин=1.1 | Мар_м_макс=11.9 | Апр_м_мин=5.7 | Апр_м_макс=17.2 | Май_м_мин=9.7 | Май_м_макс=22.2 | Июн_м_мин=13.1 | Июн_м_макс=26.6 | Июл_м_мин=16.1 | Июл_м_макс=30.2 | Авг_м_мин=16.1 | Авг_м_макс=30.2 | Сен_м_мин=11.9 | Сен_м_макс=26.0 | Окт_м_мин=7.5 | Окт_м_макс=19.6 | Ноя_м_мин=2.3 | Ноя_м_макс=12.3 | Дек_м_мин=-0.9 | Дек_м_макс=6.1 | Год_м_мин=6.5 | Год_м_макс=17.8 | Янв_а_макс=16.6 | Янв_а_мин=-21.2 | Фев_а_макс=19.9 | Фев_а_мин=-21.5 | Мар_а_макс=26.4 | Мар_а_мин=-19.2 | Апр_а_макс=30.6 | Апр_а_мин=-6.7 | Май_а_макс=33.0 | Май_а_мин=-1.6 | Июн_а_макс=37.0 | Июн_а_мин=5.0 | Июл_а_макс=40.8 | Июл_а_мин=6.8 | Авг_а_макс=40.4 | Авг_а_мин=7.2 | Сен_а_макс=36.0 | Сен_а_мин=2.5 | Окт_а_макс=32.2 | Окт_а_мин=-3.4 | Ноя_а_макс=24.4 | Ноя_а_мин=-8.8 | Дек_а_макс=19.8 | Дек_а_мин=-17.2 | Сол_а_макс=40.8 | Сол_а_мин=-21.5 |}} == Аҳолӣ == Аҳолӣ 5 270 575 нафар (2015)<ref name="YerelNET"/>. {| border=1 cellpadding=4 cellspacing=0 width=200 style="clear:right; float:right; margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- | align="center" colspan="2"|'''Аҳолии Анқара'''<ref>{{Cite web |url=http://www.turkstat.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=220 |title=Turksat.gov.tr — City and village population, annual growth rate of popupation, surface area and density by districts |accessdate=2017-03-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181114075014/http://www.turkstat.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=220 |archivedate=2018-11-14 }}</ref> |- |2015 |5 270 575 |- |2014 |5 150 072 |- |2013 |5 045 083 |- |2012 |4 965 384 |- | 2011 | 4 890 893 |- | 2010 | 4 431 719 |- | 2009 | 4 306 105 |- | 2008 | 4 194 939 |- | 2007 | 3 763 591 |- | 2000 | 3 203 362 |- | 1997 | 2 917 602 |- | 1990 | 2 559 511 |- | 1985 | 2 228 398 |- | 1980 | 1 800 587 |- | 1975 | 1 606 040 |- | 1970 | 1 236 152 |- | 1965 | 905 660 |- | 1960 | 650 067 |- | 1955 | 451 241 |- | 1950 | 288 536 |- | 1945 | 226 712 |- | 1940 | 157 242 |- | 1935 | 122 720 |- | 1927 | 74 553 |- | colspan=7 | <small>'''Сол ва Аҳолӣ''' </small> |} {| <caption>'''(2008)<ref>{{Cite web |url=http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=turkiye_il_yasgr.RDF&p_il1=6&p_kod=2&p_yil=2008&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env |title=TÜİK, İl yaş grubu ve cinsiyete göre nüfus — 2008, Ankara |accessdate=2017-03-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110920035532/http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=turkiye_il_yasgr.RDF&p_il1=6&p_kod=2&p_yil=2008&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env |archivedate=2011-09-20 }}</ref>'''</caption> |- | 0—4 || style="text-align:right;padding-left:1em"| 331 158||NOWRAP| {| cellspacing=0 HEIGHT=16 |- | BGCOLOR="#9999ff" width=128 TITLE="170 385" align=center| Мардон || BGCOLOR="#ff9999" width=122 TITLE="160 773" align=center| Занон |} |- | 5—9 || style="text-align:right;padding-left:1em"| 345 329||NOWRAP| {| cellspacing=0 HEIGHT=16 |- | BGCOLOR="#9999ff" width=131 TITLE="177 231"|<br> || BGCOLOR="#ff9999" width=128 TITLE="168 098"|<br> |} |- | 10—14 || style="text-align:right;padding-left:1em"| 357 559||NOWRAP| {| cellspacing=0 HEIGHT=16 |- | BGCOLOR="#9999ff" width=145 TITLE="183 662"|<br> || BGCOLOR="#ff9999" width=140 TITLE="173 897"|<br> |} |- | 15—19 || style="text-align:right;padding-left:1em"| 354 576||NOWRAP| {| cellspacing=0 HEIGHT=16 |- | BGCOLOR="#9999ff" width=140 TITLE="180 693"|<br> || BGCOLOR="#ff9999" width=132 TITLE="173 883"|<br> |} |- | 20—24 || style="text-align:right;padding-left:1em"| 419 914||NOWRAP| {| cellspacing=0 HEIGHT=16 |- | BGCOLOR="#9999ff" width=155 TITLE="217 103"|<br> || BGCOLOR="#ff9999" width=151 TITLE="202 811"|<br> |} |- | 25—29 || style="text-align:right;padding-left:1em"| 431 961||NOWRAP| {| cellspacing=0 HEIGHT=16 |- | BGCOLOR="#9999ff" width=167 TITLE="215 498"|<br> || BGCOLOR="#ff9999" width=168 TITLE="216 463"|<br> |} |- | 30—34 || style="text-align:right;padding-left:1em"| 398 132||NOWRAP| {| cellspacing=0 HEIGHT=16 |- | BGCOLOR="#9999ff" width=147 TITLE="198 024"|<br> || BGCOLOR="#ff9999" width=149 TITLE="200 108"|<br> |} |- | 35—39 || style="text-align:right;padding-left:1em"| 373 252||NOWRAP| {| cellspacing=0 HEIGHT=16 |- | BGCOLOR="#9999ff" width=140 TITLE="183 815"|<br> || BGCOLOR="#ff9999" width=143 TITLE="189 437"|<br> |} |- | 40—44 || style="text-align:right;padding-left:1em"| 342 467||NOWRAP| {| cellspacing=0 HEIGHT=16 |- | BGCOLOR="#9999ff" width=125 TITLE="169 875"|<br> || BGCOLOR="#ff9999" width=128 TITLE="172 592"|<br> |} |- | 45—49 || style="text-align:right;padding-left:1em"| 310 850||NOWRAP| {| cellspacing=0 HEIGHT=16 |- | BGCOLOR="#9999ff" width=110 TITLE="155 106"|<br> || BGCOLOR="#ff9999" width=110 TITLE="155 747"|<br> |} |- | 50—54 || style="text-align:right;padding-left:1em"| 257 265||NOWRAP| {| cellspacing=0 HEIGHT=16 |- | BGCOLOR="#9999ff" width=95 TITLE="128 826"|<br> || BGCOLOR="#ff9999" width=95 TITLE="128 439"|<br> |} |- | 55—59 || style="text-align:right;padding-left:1em"| 195 040||NOWRAP| {| cellspacing=0 HEIGHT=16 |- | BGCOLOR="#9999ff" width=70 TITLE="96 573"|<br> || BGCOLOR="#ff9999" width=72 TITLE="98 473"|<br> |} |- | 60—64 || style="text-align:right;padding-left:1em"| 140 901||NOWRAP| {| cellspacing=0 HEIGHT=16 |- | BGCOLOR="#9999ff" width=55 TITLE="66 889"|<br> || BGCOLOR="#ff9999" width=57 TITLE="74 012"|<br> |} |- | 65—69 || style="text-align:right;padding-left:1em"| 104 618||NOWRAP| {| cellspacing=0 HEIGHT=16 |- | BGCOLOR="#9999ff" width=46 TITLE="47 847"|<br> || BGCOLOR="#ff9999" width=49 TITLE="56 771"|<br> |} |- | 70—74 || style="text-align:right;padding-left:1em"| 74 064||NOWRAP| {| cellspacing=0 HEIGHT=16 |- | BGCOLOR="#9999ff" width=30 TITLE="31 947"|<br> || BGCOLOR="#ff9999" width=38 TITLE="42 117"|<br> |} |- | 75—79 || style="text-align:right;padding-left:1em"| 62 950||NOWRAP| {| cellspacing=0 HEIGHT=16 |- | BGCOLOR="#9999ff" width=22 TITLE="27 066"|<br> || BGCOLOR="#ff9999" width=28 TITLE="35 884"|<br> |} |- | 80+ || style="text-align:right;padding-left:1em"| 48 894||NOWRAP| {| cellspacing=0 HEIGHT=16 |- | BGCOLOR="#9999ff" width=15 TITLE="17 239"|<br> || BGCOLOR="#ff9999" width=20 TITLE="31 655"|<br> |} |} == Иқтисод == Роҳҳои оҳан ва нақлиёти автомобилгарди Анқара Аврупоро бо Осиё мепайванданд. Дорои метрополитен аст. Анқара заводҳои авиатсионӣ (истеҳсоли самолёти Ф-16), тракторсозӣ, сементбарорӣ ва корхонаҳои саноати сабук, коркарди чӯб, хӯрокворӣ, чармгарӣ, истеҳсоли пашмина (пашми ангорӣ), маҳсулоти ҳунармандӣ дорад. Аэропорташ байналхалқист. Қубурҳои интиқоли нефту газ аз Россия ва давлатҳои Осиё ба тавассути Анқара ба Аврупо мегузаранд. == Маориф ва фарҳанг == Дар Анқара мактабҳои олӣ (Донишгоҳи Шарқи Миёна, ки дар он Китобхонаи миллии Туркия ҷойгир аст), Академияи санъати тасвирӣ, консерватория, театрҳо, аз ҷумла Театри калони давлатӣ, Оркестри симфонии президентӣ, Мавзолеи нахустин Президенти Туркия Камол Отатурк ва ғайра воқеанд. == Таърих == [[Акс:Ankara rijkmuseum.jpeg|left|thumb|190px|Анқара, расми қарни XVIII.]] Анқара яке аз шаҳрҳои қадимаи Осиёи Хурд аст. Қалъаи он ҳанӯз аз давраи хеттҳо (1200 то милод) вазифаи паноҳгоҳро иҷро менамуд. Анқара дар садаи VII то милод бо номи Анкире аз тарафи фригиягиҳо дар сари роҳи корвонгард бунёд гардида маркази тиҷорат маҳсуб мешуд. Дар замони Империяи Рум (бо номи Анкира) пойтахти музофоти Галатия буд. Минбаъд шаҳр аз даст ба даст – яъне ба византиягиҳо, арабҳо, салибдорон, туркони салҷуқӣ (асри 11) гузашт. Анқара дар садаи XIV маркази маъмурии Туркияи Усмонӣ буд. Замони ҳукмр. Империяи Усмонӣ дар яке аз муҳорибаҳои назди Анқара (1402) лашкари Темур Султон Боязидро шикаст дод. Пас аз ислоҳоти соли 1864-и Туркия Анқара маркази вилояти Анадолу (ҳозира Анталия ё Анатолия) гардид. 23 апрели 1920 дар Анқара нахустин Маҷлиси Бузурги Миллии Туркия баргузор шуд, ки он ба ҳукумати миллӣ асос гузошт (дар ин бино осорхона ташкил шудааст). Аз 29 октябри 1923 пойтахти Ҷумҳурии Туркия мебошад. == Ёдгориҳои меъморию таърихӣ == Аз ёдгориҳои меъморию таърихӣ маъбади Август (асри 10 милод), харобаҳои биноҳои давраи Руми Бостон, Қалъаи Анқара (дар он мақбараи Алоуддин мавҷуд аст, ки рамзи шаҳр ба ҳисоб меравад), Масҷиди Хоҷатеппа (1987, бузургтарин дар мамлакат) ҷолиби диққатанд. <gallery style="text-align:center;"> Ankara inhabited ancient fortification.JPG|Бинои истиқоматӣ дар қалъаи қадима Ankara Kizilay square.JPG|Майдони Қизилой Kocatepe Camii Ankara.JPG|[[Масҷиди Хоҷатеппа]] 067 Etnografya.05.2006 resize.JPG|Осорхонаи давлатии санъат ва пайкаратарошӣ Ceremonial standard003.Ankara.jpg|Ёдгории тамаддуни қадимаи Анатолия </gallery> == Бародаршаҳрҳо == {{Colbegin|3}} * {{flagicon|Тоҷикистон}} [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]] ([[11 декабр]]и [[2003]])<ref>[http://www.dushanbe.tj/ru/external/sister-cities/ Города-побратимы. Внешние связи] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20100827203135/http://www.dushanbe.tj/ru/external/sister-cities/ |date=2010-08-27 }} Официальный сайт Исполнительного органа местной государственной власти в городе Душанбе{{ref-tg}}{{ref-ru}}{{ref-en}}</ref><ref name="бародаршаҳрҳо">[http://www.ankara.bel.tr/AbbSayfalariEn/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/kardes_sehirler.aspx Sister Cities Of Ankara] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20100705145123/http://www.ankara.bel.tr/AbbSayfalariEn/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/kardes_sehirler.aspx |date=2010-07-05 }} Greater Municipality of Ankara{{ref-tr}}{{ref-en}}</ref> * {{flagicon|Belarus}} [[Минск]] ({{lang-be|Мінск}}), [[Беларус]] ([[2007]])<ref name="Minsk">{{cite web|url=http://minsk.gov.by/ru/city/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130502075333/http://minsk.gov.by/ru/city/ |title=Twin towns and Sister cities of Minsk ''[via WaybackMachine.com]'' |publisher=The department of protocol and international relations of Minsk City Executive Committee |archivedate=2 May 2013 |accessdate=21 July 2013 |language=Russian |deadurl=no |df=dmy }}</ref> * {{flagicon|Yemen}} [[Санъо]] ({{lang-ar|صنعاء}}), [[Яман]] (2004)<ref name="бародаршаҳрҳо" /> * {{flagicon|Русия}} [[Уфа]] ({{lang-ba|Өфө}}), [[Русия]] (1997)<ref name="бародаршаҳрҳо" /> * {{flagicon|China}} [[Пекин]] ({{lang-zh|北京}}), [[Хитой]] ([[20 июн]]и [[1990]])<ref name="бародаршаҳрҳо" /> * {{flagicon|Ukraine}} [[Киев]] ({{lang-uk|Київ}}), [[Украина]] (1993)<ref name="бародаршаҳрҳо" /> * {{flagicon|Ethiopia}} [[Аддис-Абеба]], [[Эфиопия]] (2006)<ref name="бародаршаҳрҳо" /> * {{flagicon|Kazakhstan}} [[Остона]], [[Қазоқистон]] (2001)<ref name="бародаршаҳрҳо" /> * {{flagicon|Туркманистон}} [[Ашқобод]], [[Туркманистон]] (1994)<ref name="бародаршаҳрҳо" /> * {{flagicon|Озарбойҷон}} [[Боку]] ({{lang-az|Bakı}}), [[Озарбойҷон]] * {{flagicon|Kyrgyzstan}} [[Бишкек]], [[Қирғизистон]] (1992)<ref name="бародаршаҳрҳо" /> * {{flagicon|Hungary}} [[Будапешт]], [[Венгрия]] (1992)<ref name="бародаршаҳрҳо" /> * {{flagicon|Romania}} [[Бухарест]], [[Руминия]] (1998)<ref name="бародаршаҳрҳо" /> * {{flagicon|TRNC}} {{flagicon|Cyprus}} [[Дипкарпаз]], [[Ҷумҳурии Туркии Кипри Шимолӣ]]/[[Ҷумҳурии Кипр]] (1986)<ref name="бародаршаҳрҳо" /> * {{flagicon|Vietnam}} [[Ханой]], [[Ветнам]] (1998)<ref name="бародаршаҳрҳо" /> * {{flagicon|Sudan}} [[Хартум]], [[Судон]] (1992)<ref name="бародаршаҳрҳо" /> * {{flagicon|Cuba}} [[Ҳавана]], [[Куба]] (1993)<ref name="бародаршаҳрҳо" /> * {{flagicon|Pakistan}} [[Исломобод]], [[Покистон]] (1982)<ref name="бародаршаҳрҳо" /> * {{flagicon|Афғонистон}} [[Кобул]], [[Афғонистон]] (2003)<ref name="бародаршаҳрҳо" /> * {{flagicon|Egypt }} [[Қоҳира]], [[Миср]] (2004)<ref name="бародаршаҳрҳо" /> * {{flagicon|Moldova}} [[Кишинёв]], [[Молдавия]] (2004)<ref name="Chișinău winnings">{{cite web|url=http://www.chisinau.md/tabview.php?l=ro&idc=526 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120903122220/http://www.chisinau.md/tabview.php?l=ro&idc=526 |title=Oraşe înfrăţite (Twin cities of Minsk) ''[via WaybackMachine.com]'' |publisher=Primăria Municipiului Chişinău |archivedate=3 September 2012 |accessdate=21 July 2013 |language=Romanian |deadurl=no |df=dmy }}</ref> * {{flagicon|Malaysia}} [[Куала-Лумпур]], [[Малайзия]] (1984)<ref name="бародаршаҳрҳо" /> * {{flagicon|Kuwait}} [[Ал-Кувайт]], [[Кувайт]] (1994)<ref name="бародаршаҳрҳо" /> * {{flagicon|TRNC}} {{flagicon|Cyprus}} [[Лефкосия]], [[Ҷумҳурии Туркии Кипри Шимолӣ]]/[[Ҷумҳурии Кипр]] (1989)<ref name="бародаршаҳрҳо" /> * {{flagicon|Bahrain}} [[Манама]], [[Баҳрайн]] (2000)<ref name="бародаршаҳрҳо" /> * {{flagicon|Somalia}} [[Могадишо]], [[Сумолӣ]] (2000)<ref name="бародаршаҳрҳо" /> * {{flagicon|Русия}} [[Маскав]], [[Русия]] (1992)<ref name="бародаршаҳрҳо" /> * {{flagicon|Kosovo}}{{flagicon|Serbia}} [[Приштина]], [[Ҷумҳурии Косово|Косово]]/[[Сербия]] (2005)<ref name="бародаршаҳрҳо" /> * {{flagicon|Chile}} [[Сантяго-де-Чили|Сантяго]], [[Чили]] (2000)<ref name="бародаршаҳрҳо" /> * {{flagicon|ИМА}} [[Вашингтон]], [[ИМА]] (2011)<ref>[http://os.dc.gov/node/63502 Frequently Asked Questions — Office of Protocol and International Affairs | os<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> * {{flagicon|BIH}} [[Сараево]], [[Босния ва Ҳерсеговина]] (1994)<ref>{{cite web|author=daenet d.o.o. |url=http://www.sarajevo.ba/en/stream.php?kat=160 |title=Sarajevo Official Web Site: Sister cities |publisher=Sarajevo.ba |date= |accessdate=6 May 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090412141407/http://www.sarajevo.ba/en/stream.php?kat=160 |archivedate=12 April 2009 |deadurl=no |df=dmy}}</ref> * {{flagicon|South Korea}} [[Сеул]], [[Ҷумҳурии Корея]] (1971)<ref name="бародаршаҳрҳо" /> * {{flagicon|Bulgaria}} [[София]], [[Булғористон]] (1992)<ref name="бародаршаҳрҳо" /> * {{flagicon|Syria}} [[Сам (Сирия)|Сам]], [[Сурия]] (2004)<ref name="бародаршаҳрҳо" /> * {{flagicon|Uzbekistan}} [[Тошканд]], [[Узбекистон]] (2004)<ref name="бародаршаҳрҳо" /> * {{flagicon|Georgia}} [[Тбилиси]], [[Гурҷистон]] (1996)<ref name="Tbilisi Sister Cities">{{cite web|url=http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=4571 |title=Tbilisi Sister Cities |accessdate=5 August 2013 |work=Tbilisi City Hall |publisher=Tbilisi Municipal Portal |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130724120155/http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=4571 |archivedate=24 July 2013 |deadurl=yes |df=dmy }}</ref> * {{flagicon|Albania}} [[Тирана]], [[Албания]] (1995)<ref name="International relations">{{cite web|url=http://www.tirana.gov.al/common/images/International%20Relations.pdf |title=Twinning Cities: International Relations |accessdate=23 June 2009 |work=Municipality of Tirana |publisher=www.tirana.gov.al |format=PDF |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111010042121/http://www.tirana.gov.al/common/images/International%20Relations.pdf |archivedate=10 October 2011 }}</ref> * {{flagicon|Mongolia}} [[Улан-Батор]], [[Муғулистон]] (2003)<ref name="бародаршаҳрҳо" /> * {{flagicon|Macedonia}} [[Скопе]], [[Ҷумҳурии Мақдуния|Мақдуния]] (1995)<ref name="бародаршаҳрҳо" /> * {{flagicon|Русия}} [[Казан]], [[Русия]] (2005)<ref name="бародаршаҳрҳо" /> * {{flagicon|Congo DR}} [[Киншаса]], [[Ҷумҳурии Демократии Конго]] (2005)<ref name="бародаршаҳрҳо" /> * {{flagicon|Croatia}} [[Загреб]], [[Хорватия]] (2008)<ref>{{cite web | url = http://www.ankara-bel.gov.tr/AbbSayfalari/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/kardes_kent/kardes_kent_2/zagrep_ile_ankara.aspx | title = Signing Sister City Protocol between Zagreb and Ankara | publisher = Ankara Metropolitan Municipality | date = 27 October 2008 | accessdate = 2017-03-29 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20121029034144/http://www.ankara-bel.gov.tr/AbbSayfalari/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/kardes_kent/kardes_kent_2/zagrep_ile_ankara.aspx | archivedate = 2012-10-29 }}</ref> {{Colend}} == Пайвандҳо == * [http://maps.yandex.ru/?text=%D0%A2%D1%83%D1%80%D1%86%D0%B8%D1%8F%2C%20%D0%90%D0%BD%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%2C%20%D0%90%D0%BD%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0&sll=32.860481%2C39.942928&ll=32.857617%2C39.913323&spn=1.878662%2C0.418775&z=9&l=map%2Csta%2Cstv&ol=stv&oll=32.85761683%2C39.91332315&ost=dir%3A118.72794279911349%2C3.5181618999261075~spn%3A90%2C55.517081202120046 Анкара] на сервисе [[Яндекс.Панорамы]]. * [http://www.ankara.gov.tr/ Governorship of Ankara] * [http://www.ankara.bel.tr/ Municipality of Ankara] * [https://web.archive.org/web/20190417190926/http://esenbogaairport.com/ Esenboğa International Airport] * [http://www.ankara.com Ankara.com] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210808175633/http://www.ankara.com/ |date=2021-08-08 }} == Сарчашма == * {{ЭМТ|Анқара|1}} == Эзоҳ == {{эзоҳ|2}} {{Пойтахтҳои Осиё}} {{Пойтахтҳои Аврупо}} {{ПБ}} {{Шаҳрҳои Туркия}} [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои Туркия]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои миллионери Туркия]] [[Гурӯҳ:Анқара| ]] [[Гурӯҳ:Шаҳрҳои таърихӣ]] 1bgpfy8d3z9y0ntmnmpsx9x9z6hbvvp 0 21974 1489391 1382680 2026-10-15T09:35:11Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1489391 wikitext text/x-wiki {{Китобхона |номи китобхона = Китобхонаи миллии Тоҷикистон |тасвир = National Library of Tajikistan.JPG |бари тасвир = |имзои тасвир = Китобхонаи миллии Тоҷикистон |кишвар = Тоҷикистон |навъ = китобхонаи миллӣ |макон = [[Душанбе]], н. И. Сомонӣ |таъсис = [[соли 1933]] |шумораи филиалҳо = |ISIL = |ашёи маҷмуъ = китобҳо, дасхатҳо |андозаи маҷмуъ = |андозаи маҷмуъ соли = |нусхаи ҳатмӣ = |шароити сабт = |содироти солона = |содироти солона соли = |хидматрасонӣ = |хидматрасони соли = |шумораи хонандагон = |шумораи хонандагон соли = |буҷет = |буҷет соли = |раис = [[Ҷумахон Файзализода]] |шумораи кормандон = |веб-сайт = |ҷоизаҳо = }} '''Китобхонаи миллии Тоҷикистон''' (''Муассисаи давлатии «Китобхонаи миллии Тоҷикистон»'') — бузургтарин [[китобхона]] ва махзани дастнависҳои гаронбаҳои [[Тоҷикистон]]. == Таърих == [[Акс:Китобхонаи миллии Тоҷикистон.jpg|right|thumb|Китобхонаи миллии Тоҷикистон]]Китобхонаи миллии Тоҷикистон соли 1933 дар заминаи китобхонаи шаҳрии пойтахт таъсис ёфта, соли 1934 ба ифтихори 1000-солагии Ҳаким Абулқосим Фирдавсӣ номи ӯро гирифт. Соли 1993 китобхона мақоми миллиро дарёфт кард<ref name=":0">{{Cite web|url=http://old.kmt.tj/node/24|title=Таърихи Китобхонаи миллӣ|website=old.kmt.tj|publisher=Китобхонаи миллии Тоҷикистон|accessdate=2023-02-10}}</ref>. === Сохтмони пешин === Бинои пешинаи Китобхона (меъмор С. Анисимов, муҳандис Е. Барсукова) дар хиёбони ба номи Рӯдакӣ ҷойгир буд. Ин бинои дуошёна шакли ҳарфи «П»-ро дорад; дар зери он таҳхона ҷой гирифтааст. Ҳоло дар он Палатаи ҳисоб ва дигар муассисаҳои фарҳангӣ ҷойгиранд. Бо гузашти ҳудудан 80 сол бинои пешина ба талабот ҷавобгӯ нашуд. Афзудани теъдоди китобҳо ва фарсуда шудани рафҳои китобмонӣ дар таҳхонаи бино, ки маъмулан бойгонӣ дар он нигаҳдорӣ мешуд, заҳ кашидан ва бар асари он хароб шудани сохтори китобҳо, ҳамчунин замонавӣ набудани толорҳои хониш он заруратеро пеш овард, ки Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон дар мавриди бунёди як бинои мутобиқ ба шароити замон тасмим бигирад. 4 сентябри соли 2007 бо иштироки [[Эмомалӣ Раҳмон]] хишти аввали бинои нави китобхона гузошта шуд ва баъди панҷ сол дар арафаи Наврӯзи соли 2012 бинои нави китобхона бо номи Китобхонаи миллии Тоҷикистон расман ба фаъолият шурӯъ кард<ref name=":0" />. === Хазинаи китобхонаи пешин === [[Акс:Национальная библиотека Таджикистана, г. Душанбе.JPG|thumb|Китобхонаи миллии Тоҷикистон. ш. Душанбе]] [[Акс:Китобхонаи миллӣ- Президенти Тоҷикистон Э. Раҳмон дар толори китобхона.JPG|right|thumb|Китобхонаи миллӣ — Президенти Тоҷикистон Э. Раҳмон дар толори китобхона.]] [[Акс:Китобхонаи миллӣ - толори китобҳои нав.JPG|right|thumb|Китобхонаи миллӣ — толори китобҳои нав.]] [[Акс:Китобхонаи миллӣ - толори китобхонаи электронӣ.JPG|right|thumb|Китобхонаи миллӣ — толори китобхонаи электронӣ.]] Дар даврони шӯравӣ дар хазинаи китобхона зиёда аз 3 млн нусха китобу дастхатҳои нодир ба забонҳои гуногун ҷамъ оварда шуда барои истифодаи хонандагон пещкаш карда мешуданд. Соли [[1993]] Китобхона мақоми миллиро соҳиб шуд. Дар фондҳои китобхона 3 миллиону 326 ҳазору 300 нусха китобу дастхатҳои нодир маҳфузанд ва аз онҳо беш аз 35 000 нафар хонандагони доимӣ истифода мекунанд. Китобхонаи миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба номи Абулқосим Фирдавсӣ дар тӯли фаъолияти хеш барои ҷамъоварӣ, ҳифзу нигоҳдорӣ ва мавриди омӯзишу таҳқиқ қарор додани нодиртарин ёдгориҳои хаттии миллати тоҷик, дастнависҳои илмию адабӣ, ки ҳазорсолаҳо умр доранд, саҳми муносиб гузоштааст. === Сохтмони нав ва бозтаъсис === Бунёди бинои нави Китобхонаи миллии Тоҷикистон соли 2007 оғоз ёфта, ҳазинааш зери 40 миллион доллар баровард мешавад. Масоҳати умумии китобхона ҳудуди 45 ҳазор метри мураббаъ буда, он дорои 40 толори хониш, 22 махзан барои нигоҳдории беш аз 10 миллион нусха китоб ва дигар асноди иттилоотӣ ва маҷлисгоҳҳо ва чопхона мебошад. Бинои нав 167 метр дарозӣ ва 52 метр баландӣ дошта, аз чор қисм иборат аст. Қисми «а» — аз 9 ошёна бо таҳхона, қисми «б» ва «в» аз 6 ошёна бо таҳхона, қисми «г» аз 4 ошёна бо ошхона иборат аст. Масоҳати умумии китобхона 44 ҳазору 78 метри мураббаъ мебошад.<ref name="Китобхонаи миллии Тоҷикистон">{{Cite web |url=http://kmt.tj/ |title=Китобхонаи миллии Тоҷикистон |accessdate=2014-07-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140905183132/http://kmt.tj/ |archivedate=2014-09-05}}</ref> Муассисаи давлатии «Китобхонаи миллии Тоҷикистон» бо Фармони Пре­­зиденти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 27 июли соли 2011 № 1093 таъсис дода шудааст<ref>{{Cite web|url=http://old.kmt.tj/content/%D0%BE%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%B8-%D0%BC%D0%B4-%C2%AB%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B8-%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%C2%BB|title=Оинномаи МД «Китобхонаи миллии Тоҷикистон»|website=old.kmt.tj|publisher=Китобхонаи миллии Тоҷикистон|accessdate=2023-02-10}}</ref>. == Хазинаи китобхона == Теъдоди хазинаи Китобхонаи миллии Тоҷикистон зиёда аз 6 миллион нусха китобро ташкил медиҳад. Аз он ҷумла, зиёда аз 3 млн нусха хазинаи Китобхонаи давлатии ба номи Абулқосим Фирдавсӣ ва боқимонда саҳми аҳолии Тоҷикистон ва муассисаҳои давлативу хусусӣ, ташкилоту созмонҳои байналмилалӣ мебошад. == Сохтори китобхона == Китобхонаи миллии Тоҷикистон аз 40 шуъбаву бахшҳои гуногун ва марказҳои мухталиф иборат аст. === Шуъбаҳо === * Шуъбаи хидматрасонӣ ба муштариён * Шуъбаи дастхатҳои Шарқ ва китобҳои нодир * Маркази иттилооти ҳуқуқӣ * Шуъбаи матбуоти даврӣ * Шуъбаи нигоҳдории депозитарӣ * Шуъбаи адабиёти техникӣ ва илмҳои дақиқ * Шуъбаи нигаҳдории китоб * Шуъбаи феҳристнигорӣ ва истифодабарии онҳо * Шуъбаи адабиёт доир ба фарҳанг ва ҳунар * Шуъбаи нигоҳдории рисолаҳои илмӣ * Маркази «Тоҷикшиносӣ» * Шуъбаи таҳрир ва интишорот * Маркази такмили ихтисос * Шуъбаи коркарди адабиёт * Шуъбаи илмӣ ва таҳқиқотӣ * Шуъбаи маркетинг ва менеҷменти фаъолияти китобдорӣ * Шуъбаи абонементи байни китобхонаҳо ва расонидани ҳуҷҷатҳои КМТ * Шуъбаи тарғиб ва баргузории чорабиниҳои фарҳангӣ * Шуъбаи библиографияи миллӣ * Шуъбаи адабиёти хориҷ === Толорҳо === Китобхонаи миллии Тоҷикистон дорои зиёда аз 12 толори хониши умумӣ ва тахассусӣ мебошад, ки хонандагон метавонанд мувофиқи талабот ё тахассусашон аз онҳо истифода намоянд. # Толори хониш # Толори намоиши китоб # Толори матбуоти даврӣ # Толори хониши адабиёти техникӣ ва илмҳои дақиқ # Толори хониши электронӣ # Толори маводи мусаббат # Толори кормандони илм # Толори адабиёти хориҷӣ # Толори Рӯдакӣ # Толори академикҳо ва докторантҳои илм # Толори хониши дастхатҳои шарқ ва китобҳои нодир # Толори хониши Феҳристнигорӣ<ref name="Китобхонаи миллии Тоҷикистон"/> === Марказҳои фарҳангӣ === Бо ташаббуси китобхона ва кумаки сафорату марказҳои фарҳангии мукими кишвар, марказҳои фарҳангии якчанд мамолики дунё таъсис шудааанд. Онҳо китобу нашрияҳои худро ба хонандагон мавриди мутолиа пешкаш намуда чорабиниҳои гуногун барпо мекунанд. * Маркази фарҳангии Амрико * Маркази иттилоотии Олмон * Бахши фарҳангии Эрон * Маркази фарҳангии Чин * Маркази фарҳангии Корея<ref name="Китобхонаи миллии Тоҷикистон"/> == Хидматрасонии виртуалӣ == Китобхона сомонаи худро созмон додааст, ки тавассути он дар радифи маълумоти мушаххас оид ба таърих, фаъолияти кунунии бахшу шуъбаҳои китобхона, суроға ва реҷаи кории он, бахшҳои ҷолиб — «Хабарҳо», «Ба китобдор», «Махзани қисм», «Конун» ва «Бойгонӣ» пешниҳод шудаанд. Истифодаи манобеи электронӣ имкон медиҳад, ки дар радифи хонандагони анъанавӣ, хонандагони виртуалӣ номнавис шаванд ва фонди электронии Китобхонаи миллиро мавриди истифода қарор диҳанд.<ref name="Китобхонаи миллии Тоҷикистон" /> == Раёсат == * [[Ҷумахон Файзализода]] — директори КМТ, * [[Саидҷафъар Сафаров]] — муовини аввали директор, * [[Гадобек Маҳмудов]] — муовини директор, * [[Салима Раҷабова]] — муовини директор. == Ҷолиб == Китобхонаи миллии Тоҷикистон дар пули миллӣ, 10 сомонӣ тасвир ёфтааст. [[File:TJS 200 2010 reverse.jpg]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Пайвандҳо == * [http://khovar.tj/president/21636-e-ra1203mon-dar-1203ar-yak-honadon-boyad-kitobhonai-shahs1251-boshad.html Э. РАҲМОН: «ДАР ҲАР ЯК ХОНАДОН БОЯД КИТОБХОНАИ ШАХСӢ БОШАД» ХОВАР] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120509200806/http://khovar.tj/president/21636-e-ra1203mon-dar-1203ar-yak-honadon-boyad-kitobhonai-shahs1251-boshad.html |date=2012-05-09 }} * [http://www.pressa.tj/tj/reklamnaya-gazeta/nacionalnaya-biblioteka-v-novom-vremeni Национальная библиотека в новом времени Пресса tj] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20140714171338/http://www.pressa.tj/tj/reklamnaya-gazeta/nacionalnaya-biblioteka-v-novom-vremeni |date=2014-07-14 }} * [http://vdushanbe.ru/catalog/culture/nacionalnaya-biblioteka-tadzhikistana/ Национальная библиотека Таджикистана] * [http://www.avesta.tj/sociaty/16691-v-nacionalnoy-biblioteke-tadzhikistana-sostoitsya-prezentaciya-novyh-knig.html В Национальной библиотеке Таджикистана состоится презентация новых книг, Авеста] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20140812082811/http://www.avesta.tj/sociaty/16691-v-nacionalnoy-biblioteke-tadzhikistana-sostoitsya-prezentaciya-novyh-knig.html |date=2014-08-12 }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Муассисаҳои фарҳангии Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Китобхонаҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Китобхонаҳои Душанбе]] [[Гурӯҳ:Китобхонаҳои миллӣ|Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Биноҳо ва иншоотҳо дар Душанбе]] [[Гурӯҳ:Китобхонаҳои дар соли 1933 таъсисёфта]] rd0ocrnq56gd136147xthwrj9ok0b1a 0 59887 1489390 1374148 2026-10-15T09:34:57Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1489390 wikitext text/x-wiki {{Китобхона | номи китобхона = Китобхонаи илмии ДДМ | номи аслӣ = {{lang-ru|Научная библиотека МГУ}} | тасвир = Building MSU Library.jpg | Ширина изображения = 220px | Подпись изображения = Здание Научной библиотеки МГУ на Воробьёвых горах | кишвар = Русия | макон = [[Москва]],<br>[[Ломоносовский проспект]], 27 | таъсис = [[1755]] | количество филиалов = | предметы собрания = книги, периодические издания, диссертации и их авторефераты, защищённые в МГУ | размер собрания = 10 млн. единиц<ref>{{публикация|1=статья|заглавие=Фонды, их структура|ссылка=http://www.nbmgu.ru/nbmgu/fund.aspx?sector=fund|материал=электронный ресурс|издание=Научная библиотека МГУ|тип=официальный сайт|издание ссылка=http://www.nbmgu.ru/}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160304081218/http://www.nbmgu.ru/nbmgu/fund.aspx?sector=fund |date=2016-03-04 }} {{Cite web |url=http://www.nbmgu.ru/nbmgu/fund.aspx?sector=fund |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2017-10-31 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304081218/http://www.nbmgu.ru/nbmgu/fund.aspx?sector=fund }}</ref> | размер собрания год = 2009 | условия записи = | ежегодная выдача = | обслуживание = | количество читателей = 65 тыс. | бюджет = | директор = {{nobr|Вячеслав Викторович Мосягин}} | количество сотрудников = | веб-сайт = http://www.nbmgu.ru/ }} '''Китобхонаи илмии Донишгоҳи давлатии Москва ба номи М. В. Ломоносов''' — муассисаи тобеи донишгоҳ буда ба хонандагон (устодон, олимон, донишҷӯён ва диг.) хидмат мерасонад. Китобхонаи илмии Донишгоҳи давлатии Москва ба номи М. В. Ломоносов дар ш. Москва ҷойгир аст. == Тавсиф == Китобхонаи илмии ДДМ дар 17 бино ҷойгир ёфта зиёда ба 57 ҳазор хонандагон хидмат мерасонад. Китобхона 63 толори хониш ва 20 абонементи илмиву таълимиро дарбар мегирад. Фонди (хазина)-и китобхона тахмин 10 миллион нусха, аз ҷумла 3 млн ба забони хориҷӣ, нашрияҳоро ташкил медиҳад. Бойгонии хазинаи китобхона дар асоси нусхаҳои ройгони федералии нашрияҳои Русия, ивази китоб бо 164 ҳамкорони хориҷӣ — донишгоҳҳо, китобхонаҳо ва марказҳои илмӣ зиёд мегардад. Хизматрасонӣ ба хонандагони виртуалӣ тавассути сомонаи Китобхона http://www.nbmgu.ru/ амалӣ мегардад.<ref>{{Cite web |url=http://www.nbmgu.ru/nbmgu/ |title=Научная библиотека МГУ имени М. В. Ломоносова (НБ МГУ) |accessdate=2014-10-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141103074519/http://nbmgu.ru/nbmgu/ |archivedate=2014-11-03 }}</ref> == Донистаниҳо == Барои дастрас намудани хазинаи китобҳои Китобхонаи илмии ДДМ ба сомонаи [http://www.msu.tj/ Филиал Московского государственного университета имени М. В. Ломоносова в городе Душанбе], ё ин ки ба воситаи сомонаи [https://web.archive.org/web/20140905183132/http://kmt.tj/ Китобхонаи миллии Тоҷикистон МАХЗАНИ ЭЛЕКТРОНӢ / ПАЙВАНДҲОИ ПУРМӮҲТАВО] ворид шудан мумкин аст. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Муассисаҳои фарҳангии Русия]] [[Гурӯҳ:Китобхонаҳои Русия]] mkmqyj99f5bo3s50qtofbe6uhmzez90 10 149726 1489401 1443948 2026-10-15T10:25:04Z محک 2875 1489401 wikitext text/x-wiki {{Ҷадвали новбарӣ |ном = Википедияҳои эронизабон |navbar = |state = autocollapse |сарлавҳа = [[Википедия:Феҳристи Википедияҳо|Википедияҳо]] [[Забонҳои эронӣ|ба забонҳои эронӣ]] |сабки_ҷуфт = background:#eef; |сарлавҳа1 = 1 000 000+ |феҳрист1 = [[Википедияи Форсӣ|Форсӣ]] ([[:fa:]]) |сарлавҳа2 = 100 000+ |феҳрист2 = [[Википедияи Тоҷикӣ|Тоҷикӣ]] ([[:tg:]]) |сарлавҳа3 = 50 000+ |феҳрист3 = [[Википедяи Курдӣ|Курдии Курманчӣ]] ([[:ku:]]) {{*}} [[Википедияи Сорани|Курдии Соранӣ]] ([[:ckb:]]) {{*}} [[Википедия Мозандаронӣ|Мозандаронӣ]] ([[:mzn:]]) |сарлавҳа4 = 10 000+ |феҳрист4 = [[Википедиаи Зазакӣ|Зазакӣ]] ([[:diq:]]) {{*}} [[Википедияи Пашту|Пашту]] ([[:ps:]]) {{*}} [[Википедияи Осетинӣ|Осетӣ]] ([[:os:]]) {{*}} [[Википедияи Гелонӣ|Гилакӣ]] ([[:glk:]]) {{*}} [[Википедияи Толишӣ|Толишӣ]] ([[:tly:]]) |сарлавҳа5 = 5 000+ феҳрист5 = |сарлавҳа6 = 1 |феҳрист6 = [[Википедияи Лурии шимолӣ|Лурии шимолӣ]] ([[:lrc:]]) }} <includeonly>[[Гурӯҳ:Википедияҳои эронӣ]]</includeonly><noinclude> [[Гурӯҳ:Шаблонҳои новбарӣ:Викимедиа]] </noinclude> 3rlj8nq12ofa528ijcdntgbrak68f8j 0 209074 1489336 1489168 2026-10-14T20:54:50Z Omid Jeyhani 1522 Fixed grammar 1489336 wikitext text/x-wiki [[Дараҷаи низомӣ|Дараҷабандии низомӣ]] сомонае созманд барои шинохти силсиламаротиб дар [[нерӯҳои мусаллаҳ]] аст, ки дониш, коршиносӣ ва шоистагии низомиён дар раҳбарӣ ва фармондеҳии [[Ягон|яконе]] аз нерӯҳои мусаллаҳро нишон медиҳад. '''Дараҷаҳои низомӣ дар [[Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон]]''' — феҳристе аз дараҷаҳои низомӣ ва нишонаҳои онҳо дар Нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон аст, ки бар асоси моддаи 38 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ» № 139 аз 10 ноябри соли 2000 муқаррар шудаанд<ref name="Қонун">{{Cite web |url=https://mmk.tj/content/%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-%D3%AF%D2%B3%D0%B4%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%83%D0%BC%D1%83%D0%BC%D0%B8%D0%B8-%D2%B3%D0%B0%D1%80%D0%B1%D3%A3-%D0%B2%D0%B0-%D1%85%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8-%D2%B3%D0%B0%D1%80%D0%B1%D3%A3 |title=Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ» |access-date=2026-03-15 |archive-date=2022-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808071227/http://ncz.tj/content/%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD-%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BE-%D0%B2%D1%81%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D1%8F%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%B8-%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D0%B5 |url-status=live }}</ref>. = Сохтори рутбаҳои ҳарбӣ = Дар Қувваҳои Мусаллаҳ, дигар қӯшунҳо ва сохтори ҳарбӣ чунин ҳайати хидматчиёни ҳарбӣ муайян карда шуда, мувофиқан рутбаҳои ҳарбии зерин аз тарафи Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар карда мешавад<ref name="Қонун" />: {| width="100%" style="border:1px solid #8888aa; background-color:#FFFFFF; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;" |- bgcolor="#CCCCCC" ! colspan="24" | [[Афсар]]он |- bgcolor="#dadada" !{{flagicon|Tajikistan}} '''[[Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]''' ! colspan="10" | [[Солор]]он ! colspan="6" | [[Сардор]]он ! colspan="8" | [[Саркарда]]гон |- align="center" |- style="text-align:center;" |rowspan=2|[[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|100px]] | colspan=2 rowspan=2| | colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OF-9e.png|50px]] | colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OF-8.png|50px]] | colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OF-7.png|50px]] | colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OF-6.png|50px]] | colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OF-5.png|50px]] | colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OF-4.png|50px]] | colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OF-3.png|50px]] | colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OF-2.png|50px]] | colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OF-1c.png|50px]] | colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OF-1b.png|50px]] | colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OF-1a.png|50px]] |- style="text-align:center;" | colspan=2| '''Генерали артиш''' | colspan=2| '''Генерал-полковник''' | colspan=2| '''Генерал-лейтенант''' | colspan=2| '''Генерал-майор''' | colspan=2| '''Полковник''' | colspan=2| '''Подполковник''' | colspan=2| '''Майор''' | colspan=2| '''Капитан''' | colspan=2| '''Лейтенанти калон''' | colspan=2| '''Лейтенант''' | colspan=2| '''Лейтенанти хурд''' |- style="background-color:#CCCCCC; width: 100%" !'''Дараҷаҳои пешниҳодӣ'''<ref name="Джайхани">[https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани]</ref> !! colspan=4 | [[Артишсолор]] !! colspan=2 | [[Сипаҳсолор]] !! colspan=2 | [[Лашкарсолор]] !! colspan=2 | [[Гундсолор]] !! colspan=2 | [[Сарҳанг]] !! colspan=2 | [[Сарҳангёр]]!! colspan=2 | [[Саргурд]] !! colspan=2 | [[Сарвашт]] !! colspan=2 | [[Меҳтар таҳмадор]] !! colspan=2 | [[Таҳмадор]] !! colspan=2 | [[Кеҳтар таҳмадор]] </noinclude> |- |} <noinclude> {| width="100%" style="border:1px solid #8888aa; background-color:#FFFFFF; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;" |- bgcolor="#CCCCCC" ! colspan="16" | Дараҷадорон ва сарбозон |- bgcolor="#dadada" !'''{{flagicon|Tajikistan}} [[Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]''' ! colspan="4" | [[Размсоз]]он ! colspan="8" | [[Размовар]]он ! colspan="4" | [[Сарбоз]]он |- align="center" |- </noinclude> |- style="text-align:center;" | rowspan=2 | [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|100px]] | colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OR-9b.png|50px]] | colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OR-9a.png|50px]] | colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OR-8.png|50px]] | colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OR-7.png|50px]] | colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OR-6.png|50px]] | colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OR-5.png|50px]] | colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OR-4.png|50px]] | colspan=2| [[File:Tajikistan-Army-OR-1.png|50px]] |- style="text-align:center;" | colspan=2| ''' Прапоршики калон''' | colspan=2| '''Прапоршик''' | colspan=2| '''Старшина''' | colspan=2| '''Сержанти калон''' | colspan=2| '''Сержант''' | colspan=2| '''Сержанти хурд''' | colspan=2| '''Ефрейтор''' | colspan=2| '''Аскар''' |- style="background-color:#CCCCCC; width: 100%" !'''Дараҷаҳои пешниҳодӣ'''<ref name="Джайхани" />||colspan=2| [[Меҳтар размсоз]] ||colspan=2| [[Размсоз]] ||colspan=2| [[Размдор]] ||colspan=2| [[Меҳтар размовар]] ||colspan=2| [[Размовар]] ||colspan=2| [[Кеҳтар размовар]] ||colspan=2| [[Размёр]] ||colspan=2| [[Сарбоз]] |- |} Пас аз рутбаи ҳарбии хидматчии ҳарбие, ки дар қисми ҳарбии гвардия ё ҷузъу томи гвардиявӣ хидмат мекунанд, калимаи «гвардия» илова карда мешавад. Ба рутбаи ҳарбии хидматчии ҳарбие, ки ихтисоси қайди ҳарбии ҳуқуқӣ, тиббӣ дорад, мутобиқан калимаҳои «адлия», «хидмати тиббӣ», илова карда мешавад. Ба рутбаи ҳарбии шаҳванде, ки дар эҳтиёт ё дар истеъфо мебошад, мутобиқан калимаи «эҳтиёт» ё «мустаъфӣ» илова карда мешавад. Ҷорӣ намудани рутбаҳои хидматӣ, махсус ё дараҷаи ихтисосии ба рутбаҳои ҳарбӣ монанд барои шахсони мансабдор, кормандон ва хидматчиёни вазорату идораҳо, корхонаҳо, ташкилоту муассисаҳо ва иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ манъ аст<ref name="Қонун" />. == Тоҷикисозии дараҷаҳои низомии Тоҷикистон == [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон|Вазорати дифоъи Тоҷикистон]] дар [[соли 2018]] хостори тоҷикисозии дараҷаҳои низомии Нерӯҳои мусаллаҳи ин кишвар шуд ва аз Кумитаи забону истилоҳоти Тоҷикистон дархост кард, ки баробарҳои тоҷикӣ барои дараҷаҳои низомии русӣ пешниҳод кунад. Умед Ҷайҳонӣ, узви коргурӯҳи муштараки вожагузинии Кумитаи забону истилоҳот ва Вазорати дифоъи Тоҷикистон, бо пайравӣ аз усули таърихгароӣ, пайвастагӣ, ҳамгунсозӣ ва стандартисозии истилоҳоти низомӣ дар миёни кишварҳои форсизабон, вожаҳои [[артиш]], [[сипоҳ]], [[лашкар]], [[гунд]], [[ҳанг]], [[гурдон]], [[вашт]], [[таҳма]], [[разма]] ва [[гурӯҳ]]ро ба тартиб ба ҷои истилоҳоти русии ''армия'', ''корпус'', ''дивизия'', ''бригада'', ''полк'', ''баталион'', ''рота'', ''взвод'', ''отделение'' ва ''звено'' пешниҳод кард. Вай ҳамчунин аз ин вожаҳо барои фармондеҳони ин ягонҳои артишӣ, ба тартиб, дараҷаҳои [[артишсолор]], [[сипаҳсолор]], [[лашкарсолор]], [[гундсолор]], [[сарҳанг]], [[саргурд]], [[сарвашт]], [[таҳмадор]], [[размдор]] ва [[размёр]]ро пешниҳод кард, ки аз истилоҳоту алқоб ва маносиби низомии даврони [[Ашкониён]], [[Сосониён]], [[Сомониён]] ва [[дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон]] баргирифта ва ё аз рӯи онҳо сохта шудаанд<ref>[https://www.ozodi.org/a/proposal-for-changing-military-ranks-in-tajikistan/29233584.html Полк-ҳанг, полковник - сарҳанг ва генерал-майор – гундсолор?]</ref>. Кумитаи забону истилоҳот ин вожаҳоро барои ҷойгузин кардани рутбаҳои русӣ ба гурӯҳи кории Шурои амнияти миллӣ ва Вазорати дифоъ пешниҳод кардааст<ref>[https://www.ozodi.org/a/tajik-army-translation-asia/30085281.html Дар ниҳоят "генерал" - "солор" ва "дивизия" - "лашкар" мешаванд?]</ref>. {| class="wikitable" |+Вожаҳои пешниҳодӣ барои ҷойгузинии номи русии ягонҳо ва дараҷаҳо<ref name="Джайхани" /> ! colspan="2" |номи ягонҳо ! rowspan="2" |решашиносӣ ! colspan="2" |номи дараҷаҳо ! rowspan="2" |решашиносӣ |- |-align="center" |<small>кунунӣ</small> |<small>пешниҳодӣ</small> |<small>кунунӣ</small> |<small>пешниҳодӣ</small> |- | | | | ''қаторӣ'' | ''[[сарбоз]]'' | <small>‘''касе, ки аз сару ҷони худ гузаштаву омодаи ҷонбозӣ бошад''’ аз ''сар'' ({{lang-pal|''sar''}} < {{lang-peo|''*sarah-''}}) + ''боз'' ({{lang-pal|wāz-}} ‘''бохтан''’) ‘''аскар'', ''аксари қатории пиёда''; ''сипоҳӣ'', ''лашкарӣ''’<ref name="Ҳасандӯст" /> |- | | | | ''ефрейтор'' | ''[[размёр]]'' | <small>{{lang-fa|'''رزم‌یار‎ '''}} ‘''ёрикунанда дар разм''’ (''капрал дар [[Сипоҳи посдорони Инқилоби исломӣ|Сипоҳи посдорон]]'') < ''[[разм]]'' ({{lang-pal|''razm''}} < {{lang-peo|''*razma-''}} ‘''[[разма]]''’ < [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*raźman-'' ‘''ороиши ҷангӣ''’ аз √''*raź-'' ‘''оростан''’) + ''ёр'' ‘''ёвар''’ ({{lang-pal|''ayār''}} ‘''ёвар''’ < *''hada-bāra-'' ‘''ёвар''’)<ref name="Ҳасандӯст">''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-57-6.</ref> |- | ''отделение'' | ''[[разма]]'' | <small>{{lang-peo|''*razma-''}} ‘''[[якон|якони размӣ]]''’ < ''*raźman-'' ‘''ороиши размӣ''’ < √''*raź-'' ‘''оростан''’<ref name="Ҳасандӯст" /></small> | ''сержанти хурд'' | ''[[кеҳтар размовар]]'' | <small>{{lang-fa|‌'''کهتر رزم‌آور'''}} аз ''кеҳтар'' ‘''пойинтар ба мақому мартаба''’ ({{lang-pal|''kehtar''}} < {{lang-peo|''*kaθi̯ah-tara-''}} ‘''хурдтар''’ < {{lang-peo|''*kaśia(h)-''}} ‘''кеҳ'', ''хурд''’) + ''размовар''</small> |- | | | | ''сержант'' | ''[[размовар]]'' | <small>{{lang-fa|‌'''رزم‌آور'''}} ‘''сержант дар Сипоҳи посдорон''’ (аз ''разм'' + ''-овар'' ‘''оваранда''’ < {{lang-pal|''-āvar''}} < {{lang-peo|''*bara-''}} ‘''баранда''’ < √''*bar-'' ‘''бурдан''’)</small> |- | | | | ''сержанти калон'' | ''[[меҳтар размовар]]'' | <small>{{lang-fa|'''مهتر رزم‌آور'''}} аз ''меҳтар'' ‘''бузургтар ба мақому мартаба''’ ({{lang-pal|''mehtar''}} ‘''бузургтар''’ < {{lang-peo|''*maθi̯ah-tara-''}} < {{lang-peo|''*maśia(h)-''}} ‘''меҳ'', ''бузург''’) + ''размовар''<ref name="Ҳасандӯст" /></small> |- | | | | ''старшина'' | ''[[размдор]]'' | <small>{{lang-fa|'''رزم‌دار'''}} ‘''старшина дар Сипоҳи посдорон''’ аз ''разм'' + ''-дор'' ({{lang-pal|''dār''}} < {{lang-peo|*''dār(a)-''}} < эронии бостон: ''*dārai̯a-'' ‘''доштан''; ''доранда''’)<ref name="Ҳасандӯст" /></small> |- | | | | ''прапоршик'' | ''[[размсоз]]'' | <small>{{lang-fa|'''رزم‌ساز‎'''}} ‘''он ки нақшаву тарҳи ҷанг ё амалиёти размиро ба хубӣ бидонад ва нерӯро омодаи разм ё корзор кунад''’<ref name="Козимӣ">{{Cite web |url=https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85%DB%8C/ |title=''Сипаҳбад Муҳаммад Козимӣ''. Фарҳанги вожаҳои низомӣ. – Теҳрон: Чопхонаи Артиши шоҳаншоҳӣ, 1355 (чопи дувум) – 440 саҳ. |accessdate=2023-07-22 |archivedate=2023-07-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230731081254/https://asmaneketab.ir/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85%DB%8C/ }}</ref> < ''разм'' + ''соз'' ({{lang-fa|'''ساز‎'''}} < {{lang-pal|''sāč'' : ''sāxtan''}} ‘''сохтан'', ''омода кардан'', ''тартиб додан''’ < {{lang-peo|''*sāča-''}} < √''*sak-'' ‘''омода будан'', ''тавонистан''’<ref name="Ҳасандӯст" />)</small> |- | | | | ''прапоршики калон'' | ''[[меҳтар размсоз]]'' | <small>{{lang-fa|'''مهتر رزم‌ساز‎'''}} аз ''меҳтар'' + ''размсоз''</small> |- | ''взвод'' | ''[[таҳма]]'' | <small>{{lang-pal|''taḥma''}} ‘''нерӯ''’ < {{lang-xpr|''taḥm''}} ‘''нерӯманд''’ < эронии бостон: ''*taxma-'' ‘''таковар''’ < √''*tak-'' ‘''тохтан''’<ref name="Ҳасандӯст" /></small> | ''лейтенанти хурд'' | ''[[кеҳтар таҳмадор]]'' | <small>{{lang-fa|'''کهتر تهمه‌دار‎'''}} аз ''кеҳтар'' + ''таҳмадор'' ({{lang-fa|'''تهمه‌دار‎'''}}) ‘''лейтенант''’</small> |- | | | | ''лейтенант'' | ''[[таҳмадор]]'' | <small>{{lang-fa|'''تهمه‌دار‎'''}} < {{lang-xpr|''tahmadār''}} ‘''фармондеҳи [[таҳма]]''’<ref>''Лившиц В. А.'' Парфянская ономастика. – СПб.: - Петербургское лингвистическое общество, 2010. – 400 с., ил. – (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1.</ref>: ''[[таҳма]]'' + ''-дор'' < {{lang-pal|''dār''}} < {{lang-peo|*''dār(a)-''}} < эронии бостон: ''*dārai̯a-'' ‘''доштан''; ''доранда''’<ref name="Ҳасандӯст" /></small> |- | | | | ''лейтенанти калон'' | ''[[меҳтар таҳмадор]]'' | <small>{{lang-fa|'''مهتر تهمه‌دار‎'''}} аз ''меҳтар'' + ''таҳмадор'' ({{lang-fa|'''تهمه‌دار‎'''}}) ‘''лейтенант''’</small> |- | ''рота'' | ''[[вашт]]'' | <small>{{lang-fa|'''وشت'''}} < {{lang-pal|''wašt''}} ‘''бахше аз [[гурдон|''drafš'']]''’ < {{lang-xpr|''wast''}} ‘''даста''’</small> | ''капитан'' | ''[[сарвашт]]'' | <small>{{lang-fa|'''سروشت'''}} ‘''[[саркарда]], [[сардор]]''’<ref name="Луғатнома">[https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/183737/سروان ''Деҳхудо'', ''Алиакбар''. Луғатномаи Деҳхудо (нусхаи диҷитол) бар асоси нусхаи физикии 15-ҷилдии интишори соли 1377. — Муассисаи Луғатномаи Деҳхудо ва Маркази байнулмилалии омӯзиши забони форсии Донишгоҳи Теҳрон, 1399.]{{Пайванди мурда|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Козимӣ" /> < ''сар'' < {{lang-pal|''sar-''}} < {{lang-peo|''sarah-''}}) + ''-вашт'' < {{lang-pal|''wašt''}} < {{lang-xpr|''wašt''}} ‘''даста''’<ref name="Ҳасандӯст" /></small> |- | ''баталион'' | ''[[гурдон]]'' | <small>{{lang-fa|'''گردان'''}} ‘''бахше аз [[ҳанг]]''’<ref name="Ҳазорвожа">{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392.|accessdate=2022-09-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2022-09-30}}</ref> < {{lang-pal|''gurd''}} ‘''паҳлавон''’ < *''vr̥ta-'' < √*''vr̥t-'' : *''vart-'' ‘''пойдорӣ кардан; посдорӣ кардан''’<ref name="Ҳасандӯст" /></small> | ''майор'' | ''[[саргурд]]'' | <small>{{lang-fa|'''سرگرد'''}} ‘''сардори [[гурдон]]''’<ref>{{Cite web |url=https://www.afghandata.org:8080/xmlui/handle/azu/13702 |title=''Билгиромӣ, Ғуломалихон Озод''. Хизонаи омира. — Ҳинд (Конпур), 1871; 1900 |accessdate=2019-01-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200928184200/http://afghandata.org:8080/xmlui/handle/azu/13702 |archivedate=2020-09-28}}</ref><ref name="Козимӣ" /> < ''сар'' + ''гурд''</small> |- | | | | ''подполковник'' | ''[[сарҳангёр]]'' | <small>{{lang-fa|'''سرهنگیار'''}} ‘''ёвари сарҳанг''’ < ''[[сарҳанг]]'' + ёр ‘''ёвар''’ < {{lang-fa|''yār''}} < {{lang-pal|''ayār''}} ‘''ёвар''’ < *''hada-bāra-'' ‘''ёвар''’<ref name="Ҳасандӯст" /></small> |- | ''полк'' | ''[[ҳанг]]'' | <small>{{lang-fa|'''هنگ'''}} ‘''бахше аз гунд''’<ref name="Ҳазорвожа" /> < {{lang-pal|''hang''}} ‘''нерӯ'', ''зӯр''’<ref name="Ҳасандӯст" /></small> | ''полковник'' | ''[[сарҳанг]]'' | <small>{{lang-fa|'''سرهنگ'''}} ‘''сардори ҳанг''’<ref name="Козимӣ" /> < {{lang-pal|''sarhang''}} < {{lang-peo|''*sara-''}} ‘''сар''; ''пеш''’ + √''θang-'' ‘''кашидан''; ''ҳанҷидан''’<ref name="Ҳасандӯст" /></small> |- | ''бригада'' | ''[[гунд]]'' | <small>{{lang-xpr|''gund''}} ‘''бахше аз [[лашкар]]''’ < ''*vr̥nda-''<ref name="Ҳасандӯст" /></small> | ''генерал-майор'' | ''[[гундсолор]]'' | <small>{{lang-fa|'''گندسالار'''}} ‘''фармондеҳи гунд''’ < {{lang-xpr|''gund-sālār''}} < {{lang-xpr|''gund''}} + {{lang-xpr|''sālār''}} < {{lang-xpr|''sarδār''}} < [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*sara-dāra-''<ref name="Ҳасандӯст" /></small> |- | ''дивизия'' | ''[[лашкар]]'' | <small>{{lang-fa|'''لشکر'''}} ‘''бахше аз [[сипоҳ]]''’<ref name="Ҳазорвожа" /> < {{lang-peo|''*raxša-kara-''}} ‘''посдоранда; поянда''’ < эронии бостон: ''*raxš-'' + ''*kar-'' ‘''посдорӣ кардан''’)<ref name="Ҳасандӯст" /></small> | ''генерал-лейтенант'' | ''[[лашкарсолор]]'' | <small>{{lang-fa|'''لشکرسالار‎'''}} ‘''фармондеҳи лашкар''’ навсохта аз ''[[лашкар]]'' + ''[[солор]]''</small> |- | ''корпус'' | ''[[сипоҳ]]'' | <small>{{lang-fa|'''سپاه'''}} < {{lang-pal|''spāh''}} < {{lang-peo|''spāda-''}} < [[забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*spāda-'' ‘''сипоҳ''’<ref name="Ҳасандӯст" /></small> | ''генерал-полковник'' | ''[[сипаҳсолор]]'' | <small>{{lang-fa|'''سپه‌سالار'''}} ‘''фармондеҳи сипоҳ''’ < {{lang-pal|''spāh-sālār''}}</small> |- | ''армия'' | ''[[артиш]]'' | <small>{{lang-fa|'''ارتش'''}} ‘''нерӯҳои мусаллаҳ''’<ref name="Ҳазорвожа" /> < {{lang-pal|''artēštār''}} ‘''разманда''’ < {{lang-ae|''raθaē-štar-''}} ‘''гардунасавор''’ < ''raθa''- ‘''гардуна''’ + štar- ‘''истода''’ <ref name="Ҳасандӯст" /></small> | ''генерали артиш'' | ''[[артишсолор]]'' | <small>{{lang-fa|'''ارتش‌سالار'''}} ‘''фармондеҳи нерӯҳои мусаллаҳ''’ < {{lang-pal|''artēštārān-sālār''}}</small> |} = Таърихчаи дараҷаҳои низомии тоҷикӣ = Деринатарин ёдкард аз нерӯҳои размии ниёкони тоҷикон дар «[[Авесто]]» ва сангнавиштаҳои шоҳаншоҳони [[Ҳахоманишиён|Ҳахоманишӣ]] боз монда, ки ''*kāra-'' ‘''мардум-сипоҳ''’ (< ҳиндуурупоӣ: ''*koro-s'', ''*kori̯o-s'' ‘[[ҷанг]]; [[сипоҳ]], [[лашкар]]’ < {{lang-de|''Heer''}} ‘[[артиш]]; [[нерӯи заминӣ]]’; {{lang-en|''Here''}} ‘артиш’)<ref>[[Эдельман, Джой Иосифовна|''Эдельман Д. И.'']] [[Этимологический словарь иранских языков]] / [[Институт языкознания РАН]]. — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2011. — Т. 4 (i—k). — 416 с. — 800 экз. — ISBN 5-02-018124-2, ISBN 978-5-02-036478-3. (в пер.). — стр. 389—391</ref> ва *''spāda-'' ‘сипоҳ’ хонда шудаанд. Дар нерӯҳои размии Эрони бостон нақши вижаеро [[гардуна]]саворон доштанд, ки дар «[[Авесто]]» ''raθaē-štar-'' (аз ''raθa-'' ‘''гардуна''’ + ''štar-'' ‘''истода''’) номида шудаанд<ref name="Tafazzoli">[https://ia800301.us.archive.org/23/items/AsanianSocietyI.WarriorsIi.ScribesIii.Dehqans/Tafazzoli2000SasanianSocietyI.WarriorsIi.ScribesIii.Dehqans.pdf ''Tafazzoli A.'' Sasanian Society. I. Warriors. II. Scribes. III. Dehqāns. N.Y., 2000.]</ref>. Ҳамин вожа дар забони {{lang-pal|''artēštār''}} шуда ва «''[[артиш]]''» аз он гирифта шудааст<ref>''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-55-2.</ref>. === Сипоҳи Ҳахоманишиён === {| class="infobox bordered" style="width: 24em" !colspan='3' style="text-align:center; background:#cce" |'''Сипоҳи Ҳахоманишиён''' |- |colspan='3'| |- ! [[Якон]]ҳо ! Шумори нерӯҳо ! Фармондеҳ |- | [[Разма|''*daθa-'']] | 10 сарбоз | [[Размовар|''*daθapati-'']] |- | [[Вашт|''*θata-'']] | 100 сарбоз | [[Сарвон|''*θatapati-'']] |- | [[Ҳанг|''*hazāra-'']] | 1 000 сарбоз | [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] |- |[[Гунд|''*baivara-'']] | 10 000 сарбоз |[[Гундсолор|''*baivarapati-'']] |- | [[Сипоҳ|''*spāda-'']] | 60 000 сарбоз | [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] |} Нерӯҳои мусаллаҳи Ҳахоманишиён (550 – 330 то милод) бар бахшбандии даҳгонӣ созмон ёфтаву ба забони {{lang-peo|''*spāda-''}} [''сипоҳ''] хонда мешудаанд. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён аз 10 [[сарбоз]] як [[разма|''*daθa-'']] [''даҳа''] ташкил мешуда ва сардораш [[Размовар|''*daθapati-'']] [''даҳабад''] хонда мешудааст<ref name="Hinz">''W. Hinz'', Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975.</ref>. Аз 10 ''даҳа'' як [[вашт|''*θata-'']] [''сада''] ташкил мешуда ва фармондеҳаш [[Сарвашт|''*θatapati-'']] [''садабад''] номида мешудааст<ref name="Hinz" />. Аз 10 ''сада'' як [[ҳанг|''*hazāra-'']] [''ҳазора''] ташкил мешуда ва фармондеҳаш [[Сарҳанг|''*hazārapati-'']] [''ҳазорабад''] хонда мешудааст<ref name="Marquart">''J. Marquart'', Untersuchungen zur Geschichte von Eran I, Göttingen, 1896.</ref>. Аз 10 ''ҳазора'' як [[лашкар|''*baivara-'']] [''бевара''] ташкил мешуда, ки фармондеҳаш [[Лашкарсолор|''*baivarapati-'']] [''беварабад''] номида мешудааст<ref name="Marquart" />. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён [[Сипаҳсолор|''*spādapati-'']] [''сипаҳбад''] хонда мешуд<ref>''Шаҳбозӣ, Алиризо Шопур''. Ҷанг дар Эрони бостон // Ҷусторҳои эроншиносӣ. Теҳрон: Китоби марҷаъ, 1391.</ref>. Агар шумори нерӯҳои ин яконҳоро бо яконҳои артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, ''даҳа'' бо [[Разма|''отделение'']], ''сада'' бо [[Вашт|''рота'']], ''ҳазора'' бо [[Ҳанг|''полк'']], ''бевара'' бо [[Лашкар|''дивизия'']] ва ''сипоҳ'' бо [[Артиш|''армия'']] баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, ''даҳабад'' бо ''сержант'' ё ''старшина'', ''садабад'' бо ''лейтенант'' ё ''капитан'', [[Сарҳанг|''ҳазорабад'']] бо ''майор'' ё ''полковник'', [[Гундсолор|''беварабад'']] бо ''генерал-майор'' ё ''генерал-лейтенант'' ва ''сипаҳбад'' бо ''генерал-полковник'' ё ''генерали артиш'' баробар мешаванд. === Сипоҳи Ашкониён === {{Сипоҳи Ашкониён}} Дудмони паҳлавии [[Шоҳаншоҳии Ашконӣ|Ашкониён]] ([[Соли 250 п.м.]] — [[224]]), ки ҷойгузини дудмони юнонии [[Давлати Селевкиён|Селевкиён]] ([[Соли 312 п.м.|312]] — [[Соли 64 п.м.|64 п.м.]]) шуд, созмони бахшбандии даҳгонии сипоҳи Ҳахоманишиёнро ба кор гирифт<ref name="Никоноров" />. Бахшбандии сипоҳи Ашкониён чунин будааст<ref>[http://www.ihism.uph.edu.pl/images/PDFs/DRUK_HIS_6/DRUK-SYVNNE.pdf ''Ilkka SYVÄNNE'' * (University of Haifa, Israel) Parthian Cataphract vs. the Roman Army 53 BC-AD 224]{{Пайванди мурда|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: Дар [[сипоҳи Ашкониён]] ''даҳаҳо'' ба [[забони паҳлавӣ]] [[Разма|''*radag'']] [''разма''], ''садаҳо'' — [[Вашт|''wast'']] [''васт''], ''ҳазораҳо'' — [[Ҳанг|''drafš'']] [''дирафш''], ''бевараҳо'' — [[Гунд|''gund'']] [''гунд''] номида мешуданд<ref>''Farrokh, Kaveh''. Sassanian Elite Cavalry AD 224-642. Oxford: Osprey, 2005. ISBN 1841767131. — с. 6—7</ref>. Фармондеҳони ин ягонҳо мутаносибан [[Сарвашт|''wast-sālār'']] [''васт-солор''], [[Сарҳанг|''drafš-sālār'']] [''дирафш-солор''] ва [[Гундсолор|''gund-sālār'']] [''гунд-солор''] хонда мешуданд<ref>''Ҷалолӣ'', ''Эраҷ''. Артиши Эрон дар асри Сосониён. Теҳрон: Вадиъат, 1384. – 170 с. ISBN 964-7805-48-9.</ref>. Нерӯҳои мусаллаҳи Ашкониён низ чун замони Ҳахоманишиён [[Сипоҳ|''spāδ'']] [''сипоҳ''] ва фармондеҳашон [[Сипаҳсолор|''spāδpat'' ё ''spāδbad'']] [''сипаҳбад''] номида мешуд<ref name="Shahbazi">[http://www.iranicaonline.org/articles/army-i ''A. Sh. Shahbazi'', “ARMY i. Pre-Islamic Iran,” Encyclopædia Iranica, II/5, pp. 489-499]</ref>. Бояд гуфт, ки сипоҳи подшоҳии [[Арманистон]], ки фармонбардори Эрон буд, низ ҳамчун сипоҳи Ашкониён ба «''гунд''», «''дрош''» ва «''вашт''» бахшбандӣ мешуд<ref name="Айвазян">[https://www.academia.edu/35927114/Терминология_организационной_структуры_Армянской_Армии_в_IV_V_вв._The_Terminology_of_the_Organizational_Structure_of_the_Armenian_Army_in_the_4-5th_centuries_А._Айвазян._Армяно-персидская_война_449_451_гг._Кампании_и_сражения._Eреван_Воскан_Ереванци_2016_СПб._Алетейя_2017._С._360-464 ''Айвазян А.'' Терминология организационной структуры Армянской Армии в IV—V вв. // А. Айвазян. Армяно-персидская война 449–451 гг. Кампании и сражения.– Eреван: Воскан Ереванци, 2016; СПб.: Алетейя, 2017. С. 360-464.]</ref>. Ҳануз ҳам дар Нерӯҳои мусаллаҳи Арманистон [[вашт|рота]] ба забони {{lang-hy|«Վաշտ»}} [''вашт''], [[ҳанг]] — «''գունդ''» [''гунд''] ё «''Զորագունդ''» [''зӯрагунд''], [[сарҳанг]] — «''Գնդապետ''» [''гндапет''] ва [[генерал-полковник]] — «''գեներալ—գնդապետ''» [''general-gndapet''] номида мешаванд. === Сипоҳи Сосониён === {{Main|Сипоҳи Сосониён}}{{Сипоҳи Сосониён}} Нерӯҳои мусаллаҳи Сосониёнро ''spāh'' (''[[сипоҳ]]'') меномиданд, ки ба ду [[Шохаи низомӣ|шоха]] ҷудо мешуд: [[пиёдагон]] ({{lang-pal|''payādagān''}}) ба фармондеҳии ''пиёдагонсолор'' (''payādagān sālār'') ва [[саворон]] ({{lang-pal|''aswārān''}}) ба фармондеҳии ''саворонсолор'' (''aswārān sālār'')<ref>{{cite book |last1=Maksymiuk |first1=Katarzyna |last2=Syvanne |first2=Ilkka |title=The Military History of the Third Century Iran |date=2018 |publisher=Archeobooks |isbn=978-83-7051-894-3 |page=55-59 |language=en}}</ref>. Бузургтарин якони сипоҳ дар он замон ''gund'' (''[[гунд]]'')<ref name="Tafazzoli"/> будаву 5 000 сарбозро дар бар мегирифта ва фармондеҳашро ''gund-sālār'' (''[[гундсолор]]'') мехонданд<ref name="Synopsis">[https://www.researchgate.net/profile/Katarzyna_Maksymiuk/publication/323545353_Kaveh_Farrokh_Gholamreza_Karamian_Katarzyna_Maksymiuk_A_Synopsis_of_Sasanian_Military_Organization_and_Combat_Units_Siedlce-Tehran_2018/links/5a9b94b0a6fdcc3cbacb690d/Kaveh-Farrokh-Gholamreza-Karamian-Katarzyna-Maksymiuk-A-Synopsis-of-Sasanian-Military-Organization-and-Combat-Units-Siedlce-Tehran-2018.pdf ''Kaveh Farrokh'', ''Gholamreza Karamian'', ''Katarzyna Maksymiuk''. A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units, Siedlce-Tehran 2018. — ISBN 978-83-62447-22-0. — c. 13]</ref>. Ҳар ''гунде'' аз чанд ''drafš'' ([[ҳанг|''дирафш'']]) ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 1 000 сарбоз дошт. Ҳар дирафше аз ду ''wašt'' (''[[вашт]]'') ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 500 сарбоз дошт. Ҳар ''ваште'' аз чанд ''tahm'' (''[[таҳма]]'')<ref name="Asha">{{Cite web |url=http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf |title=''Asha R.'' The Dates in the Pahlavīg and Pārsīg Inscriptions of Durā (Europos) |accessdate=2018-10-31 |archivedate=2016-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160807133914/http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf }}</ref> созмон меёфт, ки ҳар кадоме 100 сарбоз доштанд. Ҳар ''таҳмае'' аз чанд ''radag'' (''[[разма|рада]]'')<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/voennaya-razvedka-v-sasanidskom-irane-organizatsiya-deyatelnosti-i-istochniki-informatsii ''Дмитриев В.А.'' Военная разведка в сасанидском Иране: организация деятельности и источники информации // Вестник Нижегородского университета им. Н.И. Лобачевского. 2016. № 1. С. 9–22.]{{oq|ru|... Впрочем, из среднеперсидских эпиграфических источников середины III в. н.э. (граффити в Дура-Европосе, датируемые 253 г.) известно о существовании армейских писцов (видимо, более низкого ранга, нежели ''dabīr-i sipāh''), называвших себя ''dibīr-ī tahm'' и ''dibīr-ī radag'' [24, c. 244; 25].}}</ref> ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 10 сарбозро дар бар мегирифт. Фармондеҳи ''дирафш'' ''drafš-sālār'' ([[сарҳанг|''дирафшсолор'']])<ref name="Synopsis" />, фармондеҳи ''вашт'' ''wašt-sālār'' ([[сарвашт|''ваштсолор'']])<ref name="Synopsis" />, сардори ''таҳм'' ''tahmdār'' (''[[таҳмадор]]'')<ref name="Никоноров">[https://www.academia.edu/1264468/К_вопросу_о_парфянском_наследии_в_сасанидском_Иране_военное_дело_On_the_Parthian_Legacy_in_Sasanian_Iran_the_Case_of_Warfare_ ''Никоноров В. П.'' К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2–5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005. С. 145.]{{oq|ru|В документе Nov 280 из архива Старой Нисы фигурируют два лица, носящие звание ''tgmdr'' («начальник тагмы»), состоящее из двух частей – греч. «''τάγμα''» («''легион''») и парф. ''dār'' («начальствующий»). Предполагается, что это звание – калька с римского военного термина в греческой передаче «τάγματάρχος» ‘начальник легиона’, появившееся в парфянском военном лексиконе как раз в связи с депортацией воинов Красса в восточные районы Парфии, где они были организованы в отряды под началом парфянских тагмадаров и, в том числе, трудились на сельскохозяйственных работах [Дьяконов, Ливщиц 1966: 148 – 152]. Кстати, слово «тагма» в пехлевийской форме ''tḥmy'' как обозначение воинского подразделения зафиксировано в надписи, оставленной сасанидскими солдатами в синагоге Дура-Европос [Луконин 1987: 266, примеч. 62].}}</ref> ва ''фармондеҳи рада'' эҳтимолан ''*radagbān'' (''[[Размдор|радабон]]'') номида мешуд. Фармондеҳи сипоҳ ''spāhbed'' ([[сипаҳсолор|''сипаҳбад'']]) хонда мешуд<ref name="Daryaee">[https://ia802707.us.archive.org/2/items/SasanianPersia/tourajsasanianPersia.pdf ''Daryaee, Touraj''. Sasanian Persia: The Rise and Fall of an Empire. — ISBN 978 1 85043 898 4]</ref>. Дар шоҳаншоҳии Сосонӣ баландпоятарин мақоми низомӣ пас аз шоҳаншоҳ ''artēštārān-sālār'' ([[Артишсолор|''артишдоронсолор'']]) буд<ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/artestaran-salar-chief-of-the-warriors-a-high-ranking-title-in-sasanian-times-see-artestar- ''W. Sundermann''. ARTĒŠTĀRĀN SĀLĀR, Encyclopædia Iranica. Vol. II, Fasc. 6, p. 662]</ref><ref>''Дьяконов М. М.'' Очерк истории древнего Ирана. М., 1961. С. 291</ref>, ки бино бар қаринаҳо, унвони дигаре барои ''Эрон сипоҳбед'' ({{lang-pal|''Ērān spāhbēd''}}) аст, ки то замони подшоҳии Хусрав [[Анӯшервон]] болотарин мақоми низомӣ дар шоҳаншоҳии Сосониён буд<ref>{{Cite web |url=http://www.cgie.org.ir/shavadn.asp?id=391 |title=Artēštārān-sālār // ''Донишномаи Эрон'', ҷ. 2, 2503 |accessdate=2012-10-23 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6BcugL8gH?url=http://www.cgie.org.ir/shavadn.asp?id=391 |archivedate=2012-10-23 }}</ref>. Бо таваҷҷуҳ ба ҳамномии яконҳои размии сипоҳи Арманистон бо Эрон дар замони Сосониён, метавон гуфт, ки шумори нерӯҳо дар яконҳои размии сипоҳи Сосониён низ бо сипоҳи Арманистон ҳамсону баробар будааст. Чунончи, дар сипоҳи Арманистон ҳар гунд аз ду ё се дирафш ташкил меёфт ва дирафш низ, агар онро бо коҳорт (ягони размии сипоҳи Рум, ки маъмулан аз 500 – 600 сарбоз ташкил мешуд) ҳамсанҷӣ кунем, аз ду вашт созмон меёфтааст. Дар садаҳои IV — V милодӣ нерӯҳои размии подшоҳии Арманистон аз сипоҳҳо (ҳар кадоме 10 ҳазор сарбоз доштаанд), гундҳо (2 000 – 3 000 сарбоз), дирафшҳо (1 000 сарбоз), ваштҳо (500 сарбоз) ва ҳамчунин ягонҳои хурдтар – садаҳо ва даҳаҳо ташкил мешудаанд. Ин сохтори созмонии сипоҳи Арманистон ҳамсониҳои бисёре бо сипоҳи Рум ва бештар аз он бо сипоҳи Эрон дар замони подшоҳии Сосониён дошт<ref name="Айвазян" />. Аз деворнивиштаҳои сипоҳиёни Сосонӣ дар куништи яҳудиёни шаҳри Дура-Европос метавон донист, ки садаҳо таҳм ва даҳаҳо рада номида мешудаанд<ref name="Asha" />. Чуноне ки аз ҷадвали бахшбандии сипоҳи Сосониён дида мешавад, сохтори сипоҳи Сосониён ба сохтори артишҳои имрӯзӣ наздиктар аст. Чунончи, аз рӯи шумори нерӯҳо [[разма|рада]] бо ''отделение'', [[таҳма]] бо ''рота'', [[вашт]] бо ''батальон'', [[Ҳанг|дирафш]] бо ''полк'', [[гунд]] бо ''бригада'' ва [[сипоҳ]] бо ''дивизия'' баробар аст. Бо ҳамин қиёс, [[радабон]] бо ''сержант'' ё ''старшина'', [[таҳмадор]] бо ''лейтенант'', [[Сарвашт|ваштсолор]] бо ''капитан'' ё ''майор'', [[Сарҳанг|дирафшсолор]] бо ''полковник'', [[гундсолор]] бо ''генерал-майор'' ё ''генерал-лейтенант'' ва [[Сипаҳсолор|сипаҳбад]] бо ''генерал-полковник'' ё ''генерали артиш'' баробар будаанд. == Пайвандҳо == * [[Дараҷаи низомӣ]] == Манобеъ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Артиш]] [[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]] tm8a78gbpt6uewvvl02q2rf8c6y7hbt 0 213584 1489386 1021989 2026-10-15T07:06:37Z Шохмансур Амиров 160322 /* */ 1489386 wikitext text/x-wiki {{МА |мақом = Деҳа |номи тоҷикӣ = Равшанобод |номи аслӣ = |тасвир = |тавсифи тасвир = |тобеият = |кишвар = Тоҷикистон |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шакли минтақа = Вилоят |минтақа = Вилояти Хатлон |минтақа дар ҷадвал = Вилояти Хатлон{{!}} Хатлон |шакли ноҳия = Ноҳия |ноҳия = ноҳияи Қубодиён |ноҳия дар ҷадвал = ноҳияи Қубодиён {{!}} Қубодиён |шакли ҷомеа = Ҷамоат |ҷомеа = Деҳоти Носири Хусрав |ҷомеа дар ҷадвал = |тақсимоти дохилӣ = |шакли роҳбарӣ = Раиси маҳалла |роҳбар = |замони таъсис = |аввалин номбарӣ = |номҳои пешина = |мақом аз = |забони расмӣ = тоҷикӣ |аҳолӣ = 1000 |соли барӯйхатгирӣ = 2017 |зичӣ = |агломератсия = |ҳайати миллӣ = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] |ҳайати динӣ = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]] |этнохороним = |вақти минтақавӣ = |DST = |коди телефон = +992 3251 |нишонаи почта = 735140 |нишонаҳои почта = |коди мошинҳо = TJ03 |шакли шиноса = |шиносаи ададӣ = |гурӯҳ дар Commons = |сайт = }} '''Равшанобод''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Носири Хусрав]]и [[ноҳияи Қубодиён]]. Равшанобод ба номи (Амиров Равшан) шахс гузошта шудааст.[[Равшанобод|Амиров Равшан]] Аз Равшанобод то маркази ҷамоат 12 км, то маркази ноҳия 10 км. Аҳолиаш 1000 нафар ([[2017]]), тоҷикон. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Сарчашма == * Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2 {{Тоҷикистон-нопурра}} {{ноҳияи Қубодиён}} [[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]] [[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Қубодиён]] [[Гурӯҳ:Ҷамоати Носири Хусрав]] kaoi675n7vt3fovg9n62lvlcrmwiwku 0 214112 1489385 1489175 2026-10-15T06:59:53Z Omid Jeyhani 1522 Fixed grammar 1489385 wikitext text/x-wiki {{Дараҷаи низомӣ | тасвир1 = Russia-Army-OF-1b-2010.svg | image_size = 100px | зернавис1 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]</small> | тасвир2 = Russia-Airforce-OF-1b-2010.svg | зернавис2 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]</small> | ном = '''Таҳмадор''' | кишвар = {{парчамбандӣ|Tajikistan}} | нерӯ = [[Артиш]] | кӯтаҳнивишт = {{lang-fa|'''تهمه‌دار'''}} | rank = | NATO rank = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OF-1]] | Non-NATO rank = | бунёдшуда = | бекоршуда = | дараҷаи болотар = [[Меҳтар таҳмадор]] | дараҷаи пойинтар = [[Кеҳтар таҳмадор]] | ҳамто = {{bulleted list|[[Новбон дувум]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''ستوان دوم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Лейтенант''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Lieutenant'' | [[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] OF-1}}| }} '''Таҳмадор''' ({{lang-fa|'''تهمه‌دار'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае]] [[Саркарда|афсарӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[кеҳтар таҳмадор]] ва пойинтар аз [[меҳтар таҳмадор]] дорад ва баробар бо [[новбон дувум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''лейтенант''<ref>[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. {| class="wikipedia sortable" border="1" |- |+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]''' |- |width="30%" align="center" style="background:#cfcfcf;" | <small>кеҳтар:</small><br>[[Кеҳтар таҳмадор]] |width="35%" align="center" style="background:#bfbfbf;"| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]<br>'''Таҳмадор''' |width="30%" align="center" style="background:#afafaf;" | <small>меҳтар:</small><br>[[Меҳтар таҳмадор]]<br><small></small> |} ''Таҳмадор'' дар [[нерӯҳои мусаллаҳ]] маъмулан мақоми созмонии ''фармондеҳи'' ''[[таҳма]]''ро дорад, ки [[якон|якони тактикиест]], ки аз ду ё чанд [[разма]] ташкил шуда ва бахше аз [[вашт]] аст; даста<ref>{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392.|accessdate=2021-08-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}</ref>, взвод<ref name="ВЭ-2">{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 2, статья «Взвод»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П.В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1994|страницы=85|страниц=544|тираж=10 000|isbn=5-203-00299-1}}</ref>. == Вожашиносӣ == ''Таҳмадор'' аз {{lang-xpr|''tagmadār''}} ‘''фармондеҳи таҳма''’ дар сипоҳи Ашкониён навгузиниш шуда, ки дар сафолнавиштаҳои бойгонии [[Ашкониён]] аз шаҳри бостонии Нисо бозхонӣ шуда ва онро вомвожа аз юнонии бостон донистаанд: <blockquote>{{lang-xpr|''tagmadār''}} < {{lang-grc|τάγματάρχης}} ‘''фармондеҳи тагма''’ < {{lang-grc|τάγμα}} ‘''таҳма''’ + {{lang-xpr|''-dār''}} ‘''доранда''; ''фармондеҳ''’<ref>''Лившиц В. А.'' Парфянская ономастика. – СПб.: - Петербургское лингвистическое общество, 2010. – 400 с., ил. – (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1. – сс. 13; 223</ref></blockquote> «''Таҳмадор''» исмест, ки бо равиши ''вожасозии таркиб'' аз [исм (''таҳма'') + пасванд (''-дор'')] сохта шудааст: <blockquote>''[[таҳма]]'' ‘''нерӯ''’ <small>({{lang-pal|''tahm''}} ‘''нерӯманд''’ < {{lang-peo|''*taxma-''}} ‘''таковар''’ < √''*tak-'' ‘''тохтан''’<ref name="Ҳасандӯст">''Ҳасандӯст, Муҳаммад.'' Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-56-9. — ҷ. 2, с. 923—924</ref>)</small> + ''-дор'' ‘''фармондеҳ''’ <small>(< {{lang-pal|''*dār''}} < {{lang-peo|''*dār(a)-''}} < ''*dārai̯a-'' «''доштан''; ''доранда''»<ref name="Ҳасандӯст" />)</small></blockquote> Вожаҳои {{lang-peo|''*kāra-daranaka-''}} ‘''дорандаи сипоҳ''’<ref name="Ҳасандӯст" />, {{lang-xpr|''tagmadār''}}, {{lang-fa|[[Сипаҳсолор|''сипаҳдор'']]}}, [[Лашкарсолор|''лашкардор'']], ''[[дарёдор]]'', [[Новдор якум|''новдор'']], ''[[размдор]]'' ва ''[[шаҳрдор]]'' низ бо ҳамин равиш сохта шудаанд<ref>''Содиқӣ'', ''Алиашраф''. Шеваҳо ва имконоти вожасозӣ дар забони форсии муъосир (5) // «Нашри дониш», хурдод ва тири 1371, шумораи 7, сс. 39 – 45</ref>. «''Сипаҳдор'' ё ''сипоҳдор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва мутародиф бо «[[сипаҳсолор]]» ва «''фармонраво''; [[подшоҳ]]» аст ва «''сипаҳдорӣ''» низ «''амали сипаҳдор, сардории сипоҳ, фармондеҳӣ''»-ро мегуфтанд<ref>''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 – . 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра). ҷ. 5, с. 4034</ref>. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] «''сипаҳдор''»-ро дар «[[Шоҳнома]]» ба маънои «''фармондеҳи сипоҳ''» бисёр ба кор бурдааст: <blockquote><poem>''Таҳмтан ҳамон гаҳ забон баркушод'', ''Паёми сипаҳдори [[Эрон]] бидод''<ref name="Шоҳнома">[https://archive.org/stream/ShahnamaJildESivum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildESivum_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2007. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5.]</ref>.</poem> <poem>''Сипаҳдори [[Турон]] чу з-он гуна дид'', ''Сабук сар аз он ҷанг берун кашид''<ref name="Шоҳнома" />.</poem></blockquote> «''Лашкардор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва ба маънои «''идоракунанда ва фармондеҳи лашкар''» аст ва «''амалу шуғли лашкардор; нигаҳдории лашкар; фармондеҳии лашкар''»-ро «''лашкардорӣ''» мегуфтанд<ref>''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 – . 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра).</ref>. «''Лашкардор''» дар «''Марзбоннома''» ба маънои «''фармондеҳи лашкар''» ба кор рафтааст: <blockquote><poem>«''Корҳои мамлакат ба мардони кору лашкару лашкардор рост ояд''»<ref>{{Cite web |url=https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa |title=''Деҳхудо'', ''Алиакбар''. Луғатномаи Деҳхудо. – Муассисаи Луғатномаи Деҳхудо, Муассисаи интишороту чопи Донишгоҳи Теҳрон, Эрон: Табаъаи “Ҷадид”, 1399 – 15 ҷ. ISBN 964-03-9617-6 |accessdate=2026-03-14 |archivedate=2024-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240828083601/https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/183737?title=%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86 }}</ref>.</poem></blockquote> «''Таҳмадор''» ба маънои “''фармондеҳи таҳма''” навгузиниш шуда ва мақоми созмонии ӯро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад. Бино бар ин пешина ва додаҳо, «''таҳма''» ба ҷои «''взвод''» ва «''таҳмадор''» ба ҷои «''лейтенант''» (аз {{lang-de|Leutenant}} > {{lang-fr|lieutenant}} «''ҷонишин''») ва дар пайравӣ аз он вожаҳои «''[[кеҳтар таҳмадор]]''» ва «''[[меҳтар таҳмадор]]''» сохтаву барои ҷойгузинии [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|дараҷаҳои низомии]] «''лейтенанти хурд''» ва «''лейтенанти калон''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудаанд<ref>[https://asiaplus.news/2018/11/10/umed-dzhajhani-v-naczionalnoj-armii-i-terminologiya-dolzhna-byt-maksimalno-naczionalnoj/ ''Умед Джайхани'': В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной]</ref>. == Пешина == ''Таҳмадор'' ҳамчун [[дараҷаи низомӣ|симати низомӣ]] нахустин бор дар [[сипоҳ]]и [[Шоҳаншоҳии Ашконӣ|Ашкониён]] ([[Соли 250 п.м.|250 то милод]] — [[224]]) пайдо шудааст. «''Тагма''» ({{lang-grc|«''τάγμα''»}}) дар сипоҳи [[Византия|подшоҳии Руми Шарқӣ]] яконе номида мешуд, ки 100 — 500 сарбозро дар бар мегирифт<ref>Ҳамакнун ҳам дар Нерӯҳои мусаллаҳи Юнон [[гурдон]] ба забони юнонӣ «''τάγμα''» ва ''саргурд'' ё ''майор'' «''τάγματάρχης''» номида мешаванд.</ref>. Ин истилоҳ дар паи ҷангҳои доманадори Руму Эрон дар замони Ашкониён аз румиён вом гирифта шуда ва дертар бо вожаи {{lang-pal|''tahmīh''}} ‘''нерӯ''’ (аз эронии бостон: ''*taxma-'' < √''*tak-'' ‘''тохтан'', ''давидан''’ < {{lang-xpr|''taxm''}} > {{lang-pal|''tahm''}} ‘''зӯрманд'', ''нерӯманд''’<ref name="Ҳасандӯст" />) инҳамон гаштааст<ref>''Фарҳанги забони тоҷикӣ''. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969. ҷ. 2, саҳ. 354 – 355</ref>. Дар [[сипоҳи Сосониён]] ([[224]] — [[651]]), ки созмони бахшбандии даҳгониро аз сипоҳи Ашкониён ба ирс бурда буд<ref>[https://www.academia.edu/1264468/К_вопросу_о_парфянском_наследии_в_сасанидском_Иране_военное_дело_On_the_Parthian_Legacy_in_Sasanian_Iran_the_Case_of_Warfare_ ''Никоноров В. П.'' К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2–5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005. С. 156]</ref>, низ яке аз яконҳо «''таҳм''» ({{lang-pal|''tḥmy''}}) ном доштааст<ref>{{Cite web |url=http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf |title=''Asha R.'' The Dates in the Pahlavīg and Pārsīg Inscriptions of Durā (Europos) |accessdate=2019-01-24 |archivedate=2016-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160807133914/http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf }}</ref>. Ҳар ''таҳма'' 50 — 100 сарбозро дар бар мегирифта ва аз чанд [[разма|''рада'']] ({{lang-pal|''radag''}}) ташкил мешуда, ки ҳар кадоме 10 сарбоз доштааст<ref>[https://www.academia.edu/35927114/Терминология_организационной_структуры_Армянской_Армии_в_IV_V_вв._The_Terminology_of_the_Organizational_Structure_of_the_Armenian_Army_in_the_4-5th_centuries_А._Айвазян._Армяно-персидская_война_449_451_гг._Кампании_и_сражения._Eреван_Воскан_Ереванци_2016_СПб._Алетейя_2017._С._360-464 ''Айвазян А.'' Терминология организационной структуры Армянской Армии в IV—V вв. // А. Айвазян. Армяно-персидская война 449–451 гг. Кампании и сражения.– Eреван: Воскан Ереванци, 2016; СПб.: Алетейя, 2017. С. 360—464.]</ref>. == Ному нишони ''Таҳмадор'' дар нерӯҳои мусаллаҳи кишварҳои ҷаҳон == <gallery class="center"> File:08.AlgA-1LT.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />{{small|{{lang|ar|ملازم أول|Мулозим аввал}}}}<br />([[Algerian Land Forces]])<ref name="Algeria">{{cite web |title=Ranks |url=https://www.mdn.dz/site_principal/sommaire/presentation/armoiries_an.php |website=mdn.dz |publisher=Ministry of National Defence (Algeria) |access-date=30 May 2021}}</ref> File:Angola-Army-OF-1b.svg|{{lang|pt|Tenente}}<br />([[Angolan Army]])<ref name="Angola_Army">{{cite web |title=Postos do Exército |url=https://faa.ao/exe/posto_exe |website=faa.ao |publisher=Angolan Army |access-date=27 June 2021 |language=pt |archive-date=30 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210630164549/https://faa.ao/exe/posto_exe |url-status=dead |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2021-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210630164549/https://faa.ao/exe/posto_exe }}</ref> File:Argentina-Army-OF-1b.svg|{{lang|es|Teniente}}<br />([[Argentine Army]])<ref name="Argentina_Army">{{cite web |title=Grados |url=https://www.argentina.gob.ar/ejercito/grados |website=argentina.gob.ar |date=14 February 2018 |publisher=Government of Argentina |access-date=27 May 2021 |language=es}}</ref> File:Post-Soviet-Army-OF-1b.svg|{{lang|hy|լեյտենանտ}}<br />{{lang|hy-Latn|Leytenant}}<br />([[Armenian Ground Forces]])<ref name="Armenia">{{cite web |title=ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԶԻՆԾԱՌԱՅՈՂԻ ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿԻ ՄԱՍԻՆ |url=https://www.arlis.am/documentview.aspx?docid=117633 |website=arlis.am |publisher=Legal information system of Armenia |access-date=3 June 2021 |language=hy |date=15 November 2017}}</ref> File:Australian Army OF-1b.svg|Lieutenant<br />([[Australian Army]])<ref name="Australia">{{cite web |title=Badges of rank |url=https://www.defence.gov.au/images/Badges_of_rank.pdf |website=defence.gov.au |publisher=Department of Defence (Australia) |access-date=31 May 2021}}</ref> File:Lt OF1b-Rockkragen AT.png|{{lang|de|Leutnant}}<br />([[Austrian Federal Army|Austrian Army]])<ref name="Austria_Army">{{cite web |title=Dienstgrade |url=https://www.bundesheer.at/abzeichen/dienstgrade.shtml# |website=bundesheer.at |publisher=Federal Ministry of Defence (Austria) |access-date=25 May 2021 |language=de}}</ref> File:10.AzAF-LT.png|{{lang|az|Leytenant}}<br />([[Azerbaijani Land Forces]])<ref name="Azerbaijan">{{cite web |title=Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri hərbi qulluqçularının hərbi geyim forması və fərqləndirmə nişanları haqqında Əsasnamə |url=https://mod.gov.az//images/pdf/854d34d118da32783a511172925270d7.pdf |website=mod.gov.az |publisher=Ministry of Defense |access-date=16 February 2021 |language=az |pages=64–70 |date=25 June 2001}}</ref> File:Bangladesh-army-OF-1b.svg|Lieutenant<br />{{small|{{lang|bn|লেফটেন্যান্ট}}}}<br />([[Bangladesh Army]])<ref name="Bangladesh_Army">{{cite web |title=Ranks & insignia |url=https://joinbangladesharmy.army.mil.bd/home/page/ranks-insignia |website=joinbangladesharmy.army.mil.bd |access-date=11 October 2020}}</ref> File:Post-Soviet-Army-OF-1b.svg|{{lang|be|Лейтэнант}}<br />{{lang|be-Latn|Liejtenant}}<br />([[Belarusian Ground Forces]])<ref name="Belarus">{{cite web |title=Указ Президента Республики Беларусь от 21.07.2009 N 388 "О военной форме одежды, знаках различия по воинским званиям и внесении дополнений в Указ Президента Республики Беларусь от 9 июня 2006 г. N 383" |url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby11/republic09/text814.htm |website=pravo.levonevsky.org/ |publisher=Government of Belarus |access-date=30 May 2021 |language=ru}}</ref> File:Army-BEL-OF-01a.svg|{{lang|nl-BE|Lieutenant}}<br />([[Belgian Land Component]]) File:Belize-Army-OF-1b.svg|Lieutenant<br />([[Belize Defence Force|Belize Ground Forces]]) File:Benin Army OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Benin Armed Forces|Benin Army]])<ref name="Benin">{{cite web |title=LOI N° 2005-43 DU 26 JUIN 2006 |url=https://www.ilo.org/dyn/natlex/docs/ELECTRONIC/94851/111467/F-404511779/BEN-94851.pdf |website=ilo.org |publisher=National Assembly (Benin) |access-date=13 June 2021 |pages=19–20, 35–36 |language=fr |date=26 June 2006}}</ref> File:TteEB.svg|{{lang|es|Teniente}}<br />([[Bolivian Army]])<ref>{{Cite tweet |author=Ministry of Defense (Bolivia) |author-link=Ministry of Defense (Bolivia) |user=mindefbolivia |number=1204529006906945544 |date=10 December 2019 |title=Conoce la jerarquía de los grados del #Ejército |language=es |access-date=28 May 2021}}</ref> File:08.Bhutan Army-1LT.svg|Lieutenant<br />([[Royal Bhutan Army]])<ref name="Bhutan">{{cite web |title=Army ranks |url=http://www.rba.bt/rank |website=rba.bt |publisher=Royal Bhutan Army |access-date=14 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150105122449/http://www.rba.bt/rank |archive-date=5 January 2015 |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2015-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150105122449/http://www.rba.bt/rank }}</ref> File:11.RBrLF-1LT.svg|{{lang|ms|Leftenan}}<br />([[Royal Brunei Land Force]])<ref name="Brunei_Army">{{cite web |title=Akta angkatan bersenjata diraja Brunei (Penggal 149) |url=http://www.agc.gov.bn/AGC%20Images/LAWS/Gazette_PDF/2013/BM/b088.pdf |website=agc.gov.bn |access-date=14 July 2021 |pages=1999–2000 |language=ms |date=16 December 2013}}</ref> File:Rank insignia of Лейтенант of the Bulgarian Army.png|{{lang|bg|Лейтенант}}<br />{{lang|bg-Latn|Leytenant}}<br />([[Bulgarian Land Forces]])<ref name="Bulgaria">{{cite web |title=ЗАКОН ЗА ОТБРАНАТА И ВЪОРЪЖЕНИТЕ СИЛИ НА РЕПУБЛИКА БЪЛГАРИЯ |url=https://www.lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 |website=lex.bg |access-date=25 May 2021 |location=Глава седма. ВОЕННА СЛУЖБА |language=bg |date=12 May 2009 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525090426/https://lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 |url-status=dead |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2023-05-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230525090426/https://lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 }}</ref> File:09. Burkina Faso Army - 1LT.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Burkina Faso Armed Forces|Burkina Faso Ground Forces]])<ref name="BurkinaFaso1">{{cite web |title=LOI N° 037-2016/AN PORTANT CONDITIONS D'AVANCEMENT DES PERSONNELS D'ACTIVE DES FORCES ARMEES NATIONALES |url=https://lavoixdujuristebf.files.wordpress.com/2018/02/loi_037_avancement_personnel_fan.pdf |date=2015 |access-date=3 June 2021 |pages=17–21 |language=fr |archive-date=31 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831104305/https://lavoixdujuristebf.files.wordpress.com/2018/02/loi_037_avancement_personnel_fan.pdf |url-status=dead |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2021-08-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210831104305/https://lavoixdujuristebf.files.wordpress.com/2018/02/loi_037_avancement_personnel_fan.pdf }}</ref> File:Burundi-Army-OF-1a.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />{{small|{{lang|rn|Riyetena}}}}<br />([[National Defence Force (Burundi)|Burundi Ground Forces]])<ref name="Burundi">{{cite web |title=Loi organique N°1/ 04 du 20 février 2017 portant Missions, Organisation, Composition, Instruction, Conditions de service et Fonctionnement de la Force de Défense Nationale du Burundi |url=http://fdnb.bi/sites/default/files/loi-04-2017.pdf |website=fdnb.bi/ |publisher=Government of Burundi |access-date=27 June 2021 |page=45 |language=fr |archive-date=30 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210830215130/http://fdnb.bi/sites/default/files/loi-04-2017.pdf |url-status=dead |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2022-11-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221108234145/https://fdnb.bi/sites/default/files/loi-04-2017.pdf }}</ref> File:Cameroon-Army-OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Cameroon Armed Forces|Cameroon Ground Forces]]) File:Canadian Army OF-1b.svg|Lieutenant<br />{{small|{{lang|fr|Lieutenant}}}}<br />([[Canadian Army]])<ref name="Canada">{{cite web |title=Ranks and appointment |url=https://www.canada.ca/en/services/defence/caf/military-identity-system/rank-appointment-insignia.html |website=canada.ca |date=23 November 2017 |publisher=Government of Canada |access-date=28 May 2021}}</ref> File:Cape Verde-army-OF-1b.svg|{{lang|pt|Tenente}}<br />([[Cape Verdean Armed Forces|Cape Verdean National Guard]])<ref name="CapeVerde_Army">{{cite web |title=Patente |url=https://www.fa.gov.cv/index.php/uniforme/patente |website=fa.gov.cv |publisher=Cape Verdean Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=pt |archive-date=26 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220726014311/https://www.fa.gov.cv/index.php/uniforme/patente |url-status=dead |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2022-07-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220726014311/https://www.fa.gov.cv/index.php/uniforme/patente }}</ref> File:11.CAGF-1LT.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Central African Armed Forces|Central African Ground Forces]]) File:Chad-Army-OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Chadian Ground Forces]]) File:SS.OO.3.EJER.TENIENTE.svg|{{lang|es|Teniente}}<br />([[Chilean Army]])<ref name="Chile_Army">{{cite web |url=http://www.ejercito.cl/grados-y-distintivos.php |title=Distintivos de grados |access-date=2012-01-20 |website=ejercito.cl |publisher=Chilean Army |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120120051649/http://www.ejercito.cl/grados-y-distintivos.php |archive-date=2012-01-20 }}</ref> File:Colombia-Army-OF-1b.svg|{{lang|es|Teniente}}<br />([[Colombian Army]])<ref name="Colombia_Army">{{cite book |title=RGE 4-20.1: Reglamento de Uniformes, Insignias y Distinciones |publisher=National Army of Colombia |location=Colombia |pages=301–331 |edition=7th |url=https://drive.google.com/file/d/1Unzse7pR7eJe3cJcNcEpV9ouphDSn3uU/view |access-date=28 May 2021 |language=es |chapter=Capítulo V: Insignias militares|work=Google Docs }}</ref> File:Comoros-Army-OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Military of the Comoros|Comorian Army]]) File:DR Congo Army OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Land Forces of the Democratic Republic of the Congo|Land Forces of the DR Congo]]) File:09-ROCongo Army-1LT.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Armed Forces of the Republic of the Congo|Congolese Ground Forces]])<ref name="RepublicoftheCongo">{{cite web |title=Grades appellations distinctions |url=https://defense.gouv.cg/gradesappellationsdistinctions/ |website=defense.gouv.cg |publisher=Ministry of National Defense (Republic of the Congo) |access-date=7 June 2021 |language=fr |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2020-10-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201018120630/https://defense.gouv.cg/gradesappellationsdistinctions/ }}</ref> File:Cuba-Army-OF-1b.svg|{{lang|es|Teniente}}<br />([[Cuban Revolutionary Army]])<ref name="Cuba_Army&AirForce">{{cite web |title=Grados militares |url=https://www.minfar.gob.cu/far/grados-militares?field_clasificacion_value=tropas |website=minfar.gob.cu |publisher=Ministry of the Revolutionary Armed Forces (Cuba) |access-date=28 May 2021 |language=es}}</ref> File:Denmark-Army-OF-1a-M11.svg|{{lang|da|Løjtnant}}<br />([[Royal Danish Army]])<ref name="Denmark_Army">{{cite web |title=Hærens Gradstegn |url=https://forsvaret.dk/globalassets/fko---forsvaret/dokumenter/gradstegn/-harens-gradstegn-.pdf |website=forsvaret.dk |publisher=Danish Defence |access-date=26 May 2021 |language=da |date=2018}}</ref> File:Djibouti-Army-OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Djiboutian Army]]) File:10.ECA-1LT.svg|{{lang|es|Teniente}}<br />([[Ecuadorian Army]])<ref name="Ecuador">{{cite web |title=Resolución No. MRL-2012 |url=https://www.trabajo.gob.ec/wp-content/plugins/download-monitor/download.php?id=887&force=1 |website=trabajo.gob.ec |publisher=Government of Ecuador |access-date=29 May 2021 |language=es |date=2012}}</ref> File:El-Salvador-Army-OF-1b.svg|{{lang|es|Teniente}}<br />([[Salvadoran Army]])<ref name="ElSalvador">{{cite web |title=Grados Militares |url=https://www.fuerzaarmada.mil.sv/?page_id=734 |website=fuerzaarmada.mil.sv |publisher=Ministry of National Defense of El Salvador. |access-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153314/https://www.fuerzaarmada.mil.sv/?page_id=734 |archive-date=4 March 2021 |language=es |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2021-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210304153314/https://www.fuerzaarmada.mil.sv/?page_id=734 }}</ref> File:08. EGLF-1LT.svg|{{lang|es|Teniente}}<br />([[Armed Forces of Equatorial Guinea|Army of Equatorial Guinea]]) File:ES-Army-OF13.svg|{{lang|et|Leitnant}}<br />([[Estonian Land Forces]])<ref name="Estonia_Army">{{cite web |title=Sümboolika: Maaväe Auastmed |url=https://mil.ee/kaitsevagi/kaitsevae-symboolika/#t-maavae-auastmed |website=mil.ee |publisher=Estonian Defence Forces |access-date=26 May 2021 |language=et}}</ref> File:Fijian-OF-01b.svg|Lieutenant<br />([[Fiji Infantry Regiment]]) File:Luutnantti M05.svg|{{lang|fi|Luutnantti}}<br >{{lang|sv|Löjtnant}}<br />([[Finnish Army]])<ref name="Finland">{{cite web |title=Sotilasarvot Puolustusvoimissa |url=https://puolustusvoimat.fi/sotilasarvot |website=puolustusvoimat.fi |publisher=Finnish Defence Forces |access-date=26 May 2021 |language=fi}}</ref> File:Army-FRA-OF-01a.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[French Army]])<ref name="France_Army">{{cite book |title=Instruction N° 10300/DEF/EMAT/LOG/ASH |date=13 June 2005 |publisher=Staff of the French Army |url=https://rescue18.fr/wp-content/uploads/2020/02/INSTRUCTION-N-10300_DEF_EMAT_LOG_ASH-DEF_DCCAT_LOG_REG.pdf |access-date=30 May 2021 |language=fr |archive-date=12 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220612085956/https://rescue18.fr/wp-content/uploads/2020/02/INSTRUCTION-N-10300_DEF_EMAT_LOG_ASH-DEF_DCCAT_LOG_REG.pdf |url-status=dead }}</ref> File:10.GLF-LT.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Gabonese Army]]) File:Georgia Army OF-1b.png|{{lang|ka|ლეიტენანტი}}<br />{{lang|ka-Latn|Leit’enant’i}}<br />([[Georgian Land Forces]])<ref name="Georgia">{{cite web |title=სამხედრო წოდებები და ინსიგნიები |trans-title=Military Ranks and Insignia |url=https://mod.gov.ge/ge/page/34/samxedro-wodebebi-da-insigniebii |website=mod.gov.ge |publisher=Ministry of Defense of Georgia |access-date=12 March 2018 |language=ka}}</ref> File:HD H 41 Leutnant FschJg.svg|{{lang|de|Leutnant}}<br />([[German Army]])<ref name="Germany_Army">{{cite web |title=Dienstgradabzeichen Heer |url=https://www.bundeswehr.de/de/aktuelles/mediathek/dienstgradabzeichen-heer-69056 |website=bundeswehr.de |publisher=Bundeswehr |access-date=30 May 2021 |language=de |archive-date=29 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629133026/https://www.bundeswehr.de/de/aktuelles/mediathek/dienstgradabzeichen-heer-69056 |url-status=dead }}</ref> File:08-Ghana Army-1LT.svg|Lieutenant<br />([[Ghana Army]]) File:Guatemala-army-OF-1b.svg|{{lang|es|Teniente}}<br />([[Guatemalan Army]])<ref name="Guatemala">{{cite web |title=Grados Militares |url=https://www.mindef.mil.gt/grados_militares/grados_militares.html |website=mindef.mil.gt |publisher=Ministry of Defence (Guatemala) |access-date=29 May 2021 |language=es |archive-date=16 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516165430/https://www.mindef.mil.gt/grados_militares/grados_militares.html |url-status=dead |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2021-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210516165430/https://www.mindef.mil.gt/grados_militares/grados_militares.html }}</ref> File:Mali-Army-OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Republic of Guinea Armed Forces|Guinea Ground Forces]]) File:Guyana Defence Force (GDF) Lieutenant rank insignia.svg|Lieutenant<br />([[Guyana Defence Force|Guyana Army]])<ref name="Guyana_Army">{{cite book |last1=Merrill |first1=Tim |title=Guyana and Belize: country studies |series=Area handbook series |date=1993 |publisher=Library of Congress |lccn=93010956 |page=138 |isbn=978-0-8444-0778-4 |url=https://www.loc.gov/resource/frdcstdy.guyanabelizecoun00merr_0/?sp=176&st=text |access-date=3 June 2021}}</ref> File:Haiti-Army-OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Armed Forces of Haiti|Haitian Army]]) File:HON-army-OF-1b.svg|{{lang|es|Teniente}}<br />([[Honduran Army]])<ref name="Honduras">{{cite web |title=Título VI, Capítulo II de la Ley Constitutiva de las Fuerzas Armadas de Honduras, Decreto No. 94-84 |url=http://www.poderjudicial.gob.hn/CEDIJ/Documents/Ley%20Constitutiva%20de%20las%20Fuerzas%20Armadas%20de%20Honduras.pdf |website=poderjudicial.gob.hn |publisher=National Congress of Honduras |access-date=27 May 2021 |language=es |archive-date=5 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220905195347/https://www.poderjudicial.gob.hn/CEDIJ/Documents/Ley%20Constitutiva%20de%20las%20Fuerzas%20Armadas%20de%20Honduras.pdf |url-status=dead |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2022-09-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220905195347/https://www.poderjudicial.gob.hn/CEDIJ/Documents/Ley%20Constitutiva%20de%20las%20Fuerzas%20Armadas%20de%20Honduras.pdf }}</ref> File:Lieutenant of the Indian Army.svg|Lieutenant<br />{{small|{{lang|hi|लेफ्टिनेंट}}}}<br />([[Indian Army]])<ref name="India_Army">{{cite web |title=Indian Army Rank Badges |url=https://www.indianarmy.nic.in/Site/FormTemplete/frmTempSimple.aspx?MnId=eONNmmCN+tNKI1W4lLePYA==&ParentID=07brfiSEictrT4pH/Ap2MDmEuFrOV7w+937sVMAJv7E= |website=indianarmy.nic.in |publisher=Indian Army |access-date=27 May 2021}}</ref> File:Ireland-Army-OF-1b.svg|Lieutenant<br />{{small|{{lang|ga|Leifteanant}}}}<br />([[Irish Army]])<ref name="Ireland_Army">{{cite web |title=Army Rank Markings |url=http://www.military.ie/fileadmin/user_upload/images/Info_Centre/Posters/rank_markings/Army_Rank_Markings_01.png |website=military.ie |publisher=Defence Forces (Ireland) |access-date=26 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425021608/http://www.military.ie/fileadmin/user_upload/images/Info_Centre/Posters/rank_markings/Army_Rank_Markings_01.png |archive-date=25 April 2016 |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2016-04-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160425021608/http://www.military.ie/fileadmin/user_upload/images/Info_Centre/Posters/rank_markings/Army_Rank_Markings_01.png }}</ref> File:Rank insignia of tenete of the Army of Italy (1973).svg|{{lang|it|Tenente}}<br />([[Italian Army]])<ref name="Italy_Army">{{cite web |title=i gradi dell'Esercito Italiano - distintivi di incarico e funzionali |url=http://www.esercito.difesa.it/root/equipaggiamenti/gradi_270906.pdf |website=esercito.difesa.it |publisher=Italian Army |access-date=30 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100801094145/http://www.esercito.difesa.it/root/equipaggiamenti/gradi_270906.pdf |archive-date=1 August 2010 |language=it}}</ref> File:Ivory Coast-Army-OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Armed Forces of the Republic of Ivory Coast|Ivory Coast Ground Forces]])<ref name="IvoryCoast">{{cite web |title=GRADES / APPELLATIONS / DISTINCTIONS |url=http://www.defense.gouv.ci/culture/grades |website=defense.gouv.ci |publisher=Ministère de la Défense |access-date=23 September 2020 |language=fr |archive-date=1 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001165925/https://www.defense.gouv.ci/culture/grades |url-status=dead }}</ref> File:Jamaica-Army-OF-1b.svg|Lieutenant<br />([[Jamaica Defence Force|Jamaican Army]])<ref name="Jamaica">{{cite web |title=BADGES OF RANK |url=https://www.jdfweb.com/badges-of-rank/ |website=Official Jamaica Defence Force Website |access-date=16 November 2019 |date=2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820143541/https://www.jdfweb.com/badges-of-rank/ |archive-date=20 August 2020}}</ref> File:11-RKGF-LT.svg|{{lang|kk|Лейтенант}}<br />{{lang|kk-Latn|Leytenant}}<br />([[Kazakh Ground Forces]])<ref name="Kazakhstan">{{cite web |title=Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да әскерлері мен әскери құралымдары әскери қызметшілерінің әскери киім нысаны және айырым белгілері туралы |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1100000144 |website=adilet.zan.kz |publisher=Ministry of Justice (Kazakhstan) |access-date=29 May 2021 |language=kk |date=25 August 2011}}</ref> File:08. Kenyan Army LT.svg|Lieutenant<br />([[Kenya Army]])<ref>{{cite web |title=KDF Ranks |url=https://mod.go.ke/kdf-ranks/#1604604085917-4b478bbb-9515 |website=mod.go.ke |publisher=Ministry of Defence - Kenya |access-date=29 May 2021}}</ref> File:08.Kyrgyzstan Army-LT.svg|{{lang|ky|Лейтенант}}<br />{{lang|ky-Latn|Leytenant}}<br />([[Kyrgyz Army]])<ref name="Kyrgyzstan">{{cite web |title=Кыргыз Республикасынын жарандарынын жалпыга бирдей аскердик милдети жөнүндө, аскердик жана альтернативдик кызматтар жөнүндө |url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/202536 |website=cbd.minjust.gov.kg/ |publisher=Ministry of Justice (Kyrgyzstan) |access-date=3 June 2021 |language=ky |date=9 February 2009}}</ref> File:LV-Army-OF1b.png|{{lang|lv|Leitnants}}<br />([[Latvian Land Forces]])<ref name="Latvia">{{cite web |title=Pakāpju iedalījums |url=https://www.mil.lv/lv/aktivais-dienests/dienesta-gaita/dienesta-pakapes/pakapju-iedalijums |website=mil.lv/lv |publisher=Latvian National Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=lv}}</ref> File:Blank.svg|Lieutenant<br />([[Lesotho Defence Force|Lesotho Army]])<ref name="Lesotho">{{cite web |title=Ranks in the Army |url=http://www.ldf.gov.ls/ranks.html |publisher=Lesotho Defence Force |access-date=5 May 2021 |archive-date=1 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601224631/http://www.ldf.gov.ls/ranks.html |url-status=dead |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2023-06-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230601224631/http://www.ldf.gov.ls/ranks.html }}</ref> File:13-Lithuania Army-2LT.svg|{{lang|lt|Leitenantas}}<br />([[Lithuanian Land Forces]])<ref name="Lithuania">{{cite web |title=Karių laipsnių ženklai |url=http://kariuomene.kam.lt/lt/kariuomenes_atributika/kariu_laipsniu_zenklai_3554.html |website=kariuomene.kam.lt |publisher=Ministry of National Defence (Lithuania) |access-date=26 May 2021 |language=lt |archive-date=11 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160911115805/http://kariuomene.kam.lt/lt/kariuomenes_atributika/kariu_laipsniu_zenklai_3554.html |url-status=dead }}</ref> File:Army-LUX-OF-01b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Luxembourg Army]])<ref name="Luxembourg">{{cite web |title=Grades |url=http://www.armee.lu/organisation/personnel/grades |website=Armee.lu |publisher=Luxembourg Army |access-date=24 February 2018}}</ref> File:Madagascar-Army-OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Madagascar People's Armed Forces|Madagascar Ground Forces]])<ref name="Madagascar">{{cite web |title=LOI N° 96-029 portant Statut Général des Militaires |url=http://www.defense.gov.mg/wp-content/uploads/2020/06/LOI-96-029.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710195555/http://www.defense.gov.mg/wp-content/uploads/2020/06/LOI-96-029.pdf |url-status=dead |archive-date=July 10, 2021 |website=United States Department of Defense |publisher=Ministry of Defence (Madagascar) |access-date=10 July 2021 |pages=2 |language=fr |date=15 November 1996 |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2021-07-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210710195555/http://www.defense.gov.mg/wp-content/uploads/2020/06/LOI-96-029.pdf }}</ref> File:08. Malawi Army - LT.svg|Lieutenant<br />([[Malawian Defence Force|Malawian Army]])<ref name="MalawiOfficer">{{cite web |title=Commissioned Officers |url=https://mdf.gov.mw/commissioned |website=Malawi Defence Force |access-date=12 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250413100730/https://mdf.gov.mw/commissioned |archive-date=13 April 2025 |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2025-04-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250413100730/https://mdf.gov.mw/commissioned }}</ref> File:09.Malta Army-1LT.svg|{{lang|mt|Logutenent}}<br />([[Armed Forces of Malta|Army of Malta]])<ref name="Malta">{{cite web |title=Rank Insignia |url=https://afm.gov.mt/en/equipment/Pages/Rank-Insignia.aspx |website=afm.gov.mt |publisher=Armed Forces of Malta |access-date=26 May 2021 |archive-date=26 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526142119/https://afm.gov.mt/en/equipment/Pages/Rank-Insignia.aspx |url-status=dead |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2021-05-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210526142119/https://afm.gov.mt/en/equipment/Pages/Rank-Insignia.aspx }}</ref> File:Malaysia-army-OF-1b.svg|{{lang|ms|Leftenan}}<br />([[Malaysian Army]])<ref name="Malaysia_Officer">{{cite web |title=Pangkat |url=http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat |website=mafhq.mil.my |publisher=Malaysian Armed Forces |access-date=4 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429231449/http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat |archive-date=29 April 2020 |language=ms |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2020-04-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200429231449/http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat }}</ref> File:06.Mali Army-1LT.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Malian Armed Forces|Malian Army]])<ref name="Mali">{{cite web|title=2011 - Plaquette sur les insignes et blasons des Forces Armées du Mali|url=http://www.memoriamali.com/webdossier/2011-parcours-historique-de-la-region-de-segou/|language=fr|date=23 April 2011 |access-date=17 October 2020 }}</ref> File:Mexico army OF1b.svg|{{lang|es|Teniente}}<br />([[Mexican Army]])<ref name="Mexico_Army&AirForce">{{cite web |author1=Secretary of National Defense |author1-link=Secretariat of National Defense (Mexico) |title=Manual gráfico para el uso de Uniformes, Divisas y Equipo del Ejército y F.A.M. |trans-title=Graphic manual for the use of Uniforms, Badges and Equipment of the Army and Air Force |url=http://www.sedena.gob.mx/pdf/MGUDEFAM_2019.pdf |access-date=22 May 2021 |language=es |date=27 June 2019}}</ref> File:09-Moldovan Army-2LT.svg|{{lang|ro|Locotenent}}<br />([[Moldovan Ground Forces]])<ref name="Moldova">{{cite web |title=Epoleţi |url=https://www.army.md/inf/epoleti/epoleti.htm |website=army.md |publisher=Ministry of Defense |access-date=26 May 2021 |language=ro}}</ref> File:Monaco-army-OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Military of Monaco|Army of Monaco]]) File:11-Moroccan Army-1LT.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Royal Moroccan Army]]) File:Mozambique-Army-OF-1b.svg|{{lang|pt|Tenente}}<br />([[Mozambique Defence Armed Forces|Mozambican Army]]) File:08-Namibia Army-1LT.svg|Lieutenant<br />([[Namibian Army]]) File:12.Nepalese Army-1LT.svg|Lieutenant<br />{{small|{{lang|ne|उपसेनानी|Upasēnānī}}}}<br />([[Nepali Army]])<ref name="Nepal">{{cite web |author1=Nepali Army |author-link1=Nepali Army |title=Nepali Army Rank Structure |url=https://www.nepalarmy.mil.np/page/ranks |website=Nepalarmy.mil.np |publisher=Nepali Army |access-date=25 August 2018}}</ref> File:New Zealand-Army-OF-1b.svg|Lieutenant<br />([[New Zealand Army]])<ref name="NewZealand">{{cite web |title=Badges of Rank |url=https://www.nzdf.mil.nz/corporate-documents/badges-of-rank/ |website=nzdf.mil.nz |publisher=New Zealand Defence Force |access-date=11 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200703193648/https://www.nzdf.mil.nz/corporate-documents/badges-of-rank/ |archive-date=3 July 2020}}</ref> File:08-Nicaragua Army-2LT.svg|{{lang|es|Teniente}}<br />([[Nicaraguan Army]])<ref name="Nicaragua">{{cite web |title=Insignias de Grados Militares |url=https://www.ejercito.mil.ni/contenido/ejercito/grados/grados.html |website=ejercito.mil.ni |publisher=Nicaraguan Armed Forces |access-date=29 May 2021 |language=es}}</ref> File:Blank.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Niger Armed Forces|Niger Ground Forces]])<ref name="Niger">{{cite web |author1=Bureau international des droits des enfants |title=État des Lieux: Formation des forces de défense et de sécurité sur les droit de l'enfant au Niger |url=http://www.ibcr.org/wp-content/uploads/2016/07/%C3%89tat-des-lieux-Niger.pdf |access-date=28 September 2020 |page=34 |language=fr |date=December 2012}}</ref> File:Nigeria-Army-OF-1b.svg|Lieutenant<br />([[Nigerian Army]]) File:OF-1(B) Pakistan Army.svg|Lieutenant<br />{{lang|ur|لیفٹنینٹ}}<br />([[Pakistani Army]])<ref name="Pakistan_Army">{{cite web |title=Pakistan Army Ranks with Salary and Insignia |url=https://pakistanforces.com/pakistan-army-ranks/ |website=pakistanforces.com |date=26 January 2021 |access-date=27 May 2021 |author1=Ali |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126212724/https://pakistanforces.com/pakistan-army-ranks/ |url-status=dead |accessdate=2026-08-24 |archivedate=2021-01-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210126212724/https://pakistanforces.com/pakistan-army-ranks/ }}</ref> File:Paraguay-Army-OF-1b.svg|{{lang|es|Teniente}}<br />([[Paraguayan Army]])<ref name="Paraguay">{{cite book |last1=Cooke |first1=Melinda W. |editor1-last=Hanratty |editor1-first=Dennis M. |editor2-last=Meditz |editor2-first=Sandra W. |title=Paraguay: A Country Study |series=Area Handbook Series |date=1990 |edition=2nd |publisher=Library of Congress |pages=216–217 |chapter-url=https://www.loc.gov/resource/frdcstdy.paraguaycountrys00hanr_0/?sp=252 |access-date=5 October 2021 |chapter=Chapter 5: National Security |lccn=89600299}}</ref> File:Peru-Army-OF-1b.svg|{{lang|es|Teniente}}<br />([[Peruvian Army]])<ref name="Peru">{{cite web |title=Grados Militares |url=https://www.ccffaa.mil.pe/cultura-militar/grados-militares/ |website=ccffaa.mil.pe |publisher=Joint Command of the Armed Forces of Peru |access-date=29 May 2021 |language=es}}</ref> File:Army-POR-OF-01a.svg|{{lang|pt|Tenente}}<br />([[Portuguese Army]])<ref name="Portugal_Army">{{cite web |title=POSTOS E DISTINTIVOS EXÉRCITO |url=http://antigo.mdn.gov.pt/defesa/Simbolos/exercito.htm |website=antigo.mdn.gov.pt |access-date=30 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301024102/http://antigo.mdn.gov.pt/defesa/Simbolos/exercito.htm |archive-date=1 March 2010 |language=pt}}</ref> File:Romania-Army-OF-1b.svg|{{lang|ro|Locotenent}}<br />([[Romanian Land Forces]])<ref name="Romania">{{cite web |title=Grade militare (Military ranks) |url=https://www.defense.ro/foto/album6 |website=defense.ro |publisher=Romanian Defence Staff |access-date=1 February 2021 |language=ro}}</ref> File:Russia-Army-OF-1b-2010.svg|{{lang|ru|Лейтенант}}<br />{{lang|ru-Latn|Leytenant}}<br />([[Russian Ground Forces]])<ref name="Russia_Army&AirForce">{{cite web |title=Указ Президента Российской Федерации от 11 марта 2010 года № 293 "О военной форме одежды, знаках различия военнослужащих и ведомственных знаках отличия" |url=https://rg.ru/2010/03/12/forma-dok.html |website=rg.ru |publisher=Российской газеты |access-date=26 May 2021 |language=ru |date=12 March 2010}}</ref> File:08-Rwanda Army-1LT.svg|Lieutenant<br />([[Rwanda Defence Force|Rwandan Land Forces]])<ref name="Rwanda">{{cite web |title=RDF Insignia |url=https://www.mod.gov.rw/rdf/insignia |website=mod.gov.rw |publisher=Government of the Republic of Rwanda |access-date=12 June 2021 |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2025-07-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250701171742/https://www.mod.gov.rw/rdf/insignia }}</ref> File:Belize-Army-OF-1b.svg|Lieutenant<br />([[Saint Kitts and Nevis Defence Force|SKN Regiment]])<ref name="SaintKitts&Nevis_Army">{{cite book |title=SAINT CHRISTOPHER AND NEVIS DEFENCE FORCE ACT |date=31 December 2009 |publisher=Government of Saint Kitts and Nevis |pages=110–111}}</ref> File:Guardia di Rocca OF1b.png|{{lang|it|Tenente}}<br />([[Sammarinese Armed Forces|Sammarinese Guard of the Rock]]) File:STeP OF-1b.svg|{{lang|pt|Tenente}}<br />([[Armed Forces of São Tomé and Príncipe|Army of São Tomé and Príncipe]]) File:Senegal-Army-OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Armed Forces of Senegal|Senegalese Army]]) File:Seychelles Army OF-01b (2018).svg|Lieutenant<br />([[Seychelles People's Defence Force|Seychelles Infantry Unit]])<ref name="Seychelles">{{cite web |title=Rank structure |url=https://www.spdf.sc/rank-structure/ |website=spdf.sc |publisher=Seychelles People's Defence Forces |access-date=4 June 2021 |archive-date=19 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419035615/https://www.spdf.sc/rank-structure/ |url-status=dead |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2021-04-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210419035615/https://www.spdf.sc/rank-structure/ }}</ref> File:02-RSA-OF01b.svg|Lieutenant<br />([[Singapore Army]])<ref name="Singapore">{{cite web |title=SAF Rank Insignias |url=https://www.mindef.gov.sg/web/portal/mindef/about-us/saf-rank-insignias |website=mindef.gov.sg |publisher=Ministry of Defence (Singapore) |access-date=7 June 2021 |archive-date=19 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180419120802/https://www.mindef.gov.sg/web/portal/mindef/about-us/saf-rank-insignias |url-status=dead |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2018-04-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180419120802/https://www.mindef.gov.sg/web/portal/mindef/about-us/saf-rank-insignias }}</ref> File:SAA-OF-1b.svg|Lieutenant<br />([[South African Army]])<ref name="SouthAfrica_Army">{{cite web |title=Uniform: Rank insignia |url=http://www.army.mil.za/aboutus/uniform/rankinsignia.htm |website=army.mil.za |publisher=Department of Defence (South Africa) |access-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020110337/http://www.army.mil.za/aboutus/uniform/rankinsignia.htm |archive-date=20 October 2020}}</ref> File:Spain-Army-OF-1b.svg|{{lang|es|Teniente}}<br />([[Spanish Army]])<ref name="Spain">{{cite web |title=Army Ranks & Insignia |url=https://ejercito.defensa.gob.es/en/personal/divisas-empleos.html |website=ejercito.defensa.gob.es |publisher=Ministry of Defence (Spain) |access-date=30 May 2021}}</ref> File:Sri Lanka-army-OF-1b.svg|Lieutenant<br />([[Sri Lanka Army]])<ref name="SriLanka_Army">{{cite web |title=Dress Regulation PDF - Part I |url=https://www.army.lk/sites/all/themes/bootstrap/common/images/images2/downloads/Dress-regulation-2019-PART-I.pdf |website=army.lk |publisher=Sri Lanka Army |pages=10-4–10-11 |date=January 2019 |access-date=20 May 2021}}</ref> File:Sweden-Field-OF-1b (2019).svg|{{lang|sv|Löjtnant}}<br />([[Swedish Army]])<ref name="FMgrader2019">{{cite web|title=Nya gradbeteckningar införs|url=https://www.forsvarsmakten.se/sv/aktuellt/2019/10/nya-gradbeteckningar-infors/|publisher=Försvarsmakten|date=2019-10-01|access-date=2019-10-02}}</ref> File:CHE OF1b Lt.svg|{{lang|de|Leutnant}}<br />([[Swiss Army]])<ref name="Switzerland">{{cite web |title=Gradabzeichen und Farben der Achselschlaufen |url=https://www.vtg.admin.ch/de/die-schweizer-armee/mittel/militaerische-abzeichen/gradabzeichen-und-farben-der-achselschlaufen.html#ui-collapse-234 |website=vtg.admin.ch |publisher=Swiss Army |access-date=27 May 2021 |language=de}}</ref> File:Post-Soviet-Army-OF-1b.svg|{{lang|tg|Лейтенант}}<br />{{lang|tg-Latn|Lejtenant}}<br />([[Tajik Ground Forces]])<ref name="Tajikistan">{{cite web |title=ҚОНУНИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАР БОРАИ ЎҲДАДОРИИ УМУМИИ ҲАРБӢ ВА ХИЗМАТИ ҲАРБӢ |url=https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ |website=majmilli.tj |publisher=The National Assembly of the Republic of Tajikistan |access-date=2 June 2021 |language=tg |date=13 April 2017 |archive-date=22 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171022032326/https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ |url-status=dead |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2017-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171022032326/https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ }}</ref> File:09-Tanzania Army-1LT.svg|Lieutenant<br />{{lang|sw|Luteni}}<br />([[Tanzania People's Defence Force|Tanzanian Army]]) File:Timor-Leste-Army-OF-1b.svg|{{lang|pt|Tenente}}<br />([[Timor Leste Defence Force|Timor-Leste Army]]) File:Togo-Army-OF-1b.svg|{{lang|fr|Lieutenant}}<br />([[Togolese Armed Forces|Togolese Army]])<ref name="Togo">{{cite web |title=Journal officiel de la république togolaise |date=12 February 2008 |volume=5 |url=http://jo.gouv.tg/sites/default/files/annee/2008/jo%202008-5.pdf |access-date=16 June 2021 |language=fr}}</ref> File:Tonga-Army-OF-1b.svg|Lieutenant<br />([[His Majesty's Armed Forces (Tonga)|Tongan Land Component]])<ref name="Tonga">{{cite journal |title=Tonga Defence Services (Amendment) Regulations 2009 |journal=Tonga Government Gazette Supplement Extraordinary |date=10 May 2010 |volume=5 |pages=151–153 |url=https://ago.gov.to/cms/phocadownload/2010-regulations/TongaDefenceServices(Amendment)Regulations2009s.pdf |access-date=26 September 2021}}</ref> File:TaT-Army-OF-1b.svg|Lieutenant<br />([[Trinidad and Tobago Regiment]])<ref name="Trinidad&Tobago_Officer">{{cite web |title=Rank Chart (Commissioned Officers) |url=http://69.0.195.188/HQ/Our-Organisation/Ranks-Chart-(Commissioned-Officers).aspx |website=69.0.195.188 |publisher=Trinidad and Tobago Defence Force |access-date=27 May 2021 }}{{Dead link|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> File:Post-Soviet-Army-OF-1b.svg|{{lang|tk|Leýtenant}}<br />([[Turkmen Ground Forces]])<ref name="Turkmenistan">{{cite web |title=TÜRKMENISTANYŇ KANUNY Harby borçlulyk we harby gulluk hakynda (Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary 2010 ý., № 3, 58-nji madda) (Türkmenistanyň 01.10.2011 ý. № 234-IV Kanuny esasynda girizilen üýtgetmeler we goşmaçalar bilen) |trans-title=LAW OF TURKMENISTAN On military service and military service (Information of the Mejlis of Turkmenistan, 2010, No. 3, Article 58) (as amended by the Law of Turkmenistan of October 1, 2011 No. 234-IV) |url=https://milligosun.gov.tm/storage/file/04-harby-borclulyk-we-harby-gulluk-hakynda-ky9J0pKxTQ.pdf |website=milligosun.gov.tm |publisher=Ministry of Defense (Turkmenistan) |access-date=2 June 2021 |pages=28–29 |language=tk}}</ref> File:Uganda-Army-OF-1b.svg|Lieutenant<br />([[Uganda People's Defence Force|Ugandan Land Forces]])<ref name="Uganda_Army">{{cite journal |title=Uganda Peoples' Defence Forces Act |journal=The Uganda Gazette |date=18 September 2019 |volume=CXII |issue=46 |pages=1851–1854 |url=https://www.updf.go.ug/Gazette.pdf |access-date=29 May 2021 |publisher=Uganda Printing and Publishing Corporation |archive-date=14 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210814162155/https://www.updf.go.ug/Gazette.pdf |url-status=dead }} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210814162155/https://www.updf.go.ug/Gazette.pdf |date=2021-08-14 }}</ref> File:UA shoulder mark 12.svg|{{lang|uk|Лейтенант}}<br />{{lang|uk-Latn|Leitenant}}<br />([[Ukrainian Ground Forces]])<ref name="Ukraine">{{cite web |title=НАКАЗ 20.11.2017 № 606 |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z1502-17#Text |website=zakon.rada.gov.ua |publisher=Ministry of Justice of Ukraine |access-date=2 June 2021 |language=uk |date=13 December 2017}}</ref> File:British Army OF-1b.svg|Lieutenant<br />([[Lieutenant (British Army and Royal Marines)|British Army]])<ref name="UK_Army">{{cite web |title=Rank structure |url=https://www.army.mod.uk/who-we-are/our-people/ranks/ |website=army.mod.uk |publisher=British Army |access-date=27 May 2021}}</ref> File:Rank insignia of Leutnant (OF-1b) Pontifical Swiss Guard.svg|{{lang|de|Leutnant}}<br />([[Swiss Guard]])<ref name="Vatican_City">{{cite web |title=Päpstliche Schweizergarde: Gradabzeichen |url=https://schweizergarde.ch/fileadmin/files/Paepstliche_Schweizergarde/Literatur/gradabzeichen.pdf |website=schweizergarde.ch |publisher=Pontifical Swiss Guard |access-date=26 May 2021 |language=de |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2025-12-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251213013027/https://schweizergarde.ch/fileadmin/files/Paepstliche_Schweizergarde/Literatur/gradabzeichen.pdf }}</ref> File:TTEEJB-GNB.png|{{lang|es|Teniente}}<br />([[Venezuelan Army]])<ref name="Venezuela_Officer3">{{cite web |title=Grados de Oficiales Subalternos |url=http://www.ejercito.mil.ve/grados-de-oficiales-subalternos/ |website=ejercito.mil.ve |publisher=Government of Venezuela |archive-url=https://web.archive.org/web/20190717120614/http://www.ejercito.mil.ve/grados-de-oficiales-subalternos/ |archive-date=17 July 2019 |date=28 August 2017 |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2019-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190717120614/http://www.ejercito.mil.ve/grados-de-oficiales-subalternos/ }}</ref> File:Uzbekistan-army-OF-1b.svg|{{lang|uz|Leytenant}}<br />([[Uzbek Ground Forces]])<ref name="Uzbekistan">{{cite web |title=O'zbekiston Respublikasi fuqarolarining harbiy xizmatni o'tash tartibi to'g'risida |url=https://lex.uz/docs/-4513434 |website=lex.uz |publisher=Ministry of Justice of the Republic of Uzbekistan |access-date=3 June 2021 |language=uz |date=12 September 2019}}</ref> File:Blank.svg|Lieutenant<br />([[Zambian Army]]) File:Zimbabwe-Army-OF-1b.svg|Lieutenant<br />([[Zimbabwe National Army]]) </gallery> == Пайвандҳо == * [[Нерӯҳои мусаллаҳ]] * [[Дараҷаи низомӣ]] * [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Дараҷаҳои низомӣ}} [[Гурӯҳ:Нерӯҳои мусаллаҳ]] [[Гурӯҳ:Артиш]] [[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]] [[Гурӯҳ:Саркардагон]] 2epe14l1msxxj5mn26nb28iizfqd0hq 0 214211 1489383 1489206 2026-10-15T06:44:54Z Omid Jeyhani 1522 /* Вожашиносӣ */ Fixed grammar 1489383 wikitext text/x-wiki {{Дараҷаи низомӣ | тасвир1 = Russia-Army-OF-1c-2010.svg | image_size = 100px | зернавис1 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]</small> | тасвир2 = Russia-Airforce-OF-1c-2010.svg | зернавис2 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]</small> | ном = Меҳтар таҳмадор | кишвар = {{парчамбандӣ|Tajikistan}} | нерӯ = [[Нерӯи заминӣ]], [[Нерӯи ҳавоӣ]] | кӯтаҳнивишт = {{lang-fa|'''مهتر تهمه‌دار‎'''}} | rank = | NATO rank = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OF-1]] | Non-NATO rank = | бунёдшуда = | бекоршуда = | дараҷаи болотар = [[Сарвашт]] | дараҷаи пойинтар = [[Таҳмадор]] | ҳамто = {{bulleted list|[[Новбон якум]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''ستوان یکم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Старший лейтенант''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Lieutenant'' | [[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] OF-1}}| }} '''Меҳтар таҳмадор''' ({{lang-fa|'''مهتر تهمه‌دار‎'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае]] [[Саркарда|афсарӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[таҳмадор]] ва пойинтар аз [[сарвашт]] дорад ва баробар бо [[новбон якум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''лейтенанти калон''<ref>[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. {| class="wikipedia sortable" border="1" |- |+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]''' |- |width="30%" align="center" style="background:#cfcfcf;" | <small>кеҳтар:</small><br>[[Таҳмадор]] |width="35%" align="center" style="background:#bfbfbf;"| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]<br>'''Меҳтар таҳмадор''' |width="30%" align="center" style="background:#afafaf;" | <small>меҳтар:</small><br>[[Сарвашт]]<br><small></small> |} ''Меҳтар таҳмадор'' дар нерӯҳои мусаллаҳ маъмулан мақоми созмонии ''[[Сарвашт|ҷонишини фармондеҳи вашт]]'' ё ''фармондеҳи'' ''[[таҳма]]''ро дорад, ки [[якон|якони тактикиест]], ки аз ду ё чанд [[разма]] ташкил шуда ва бахше аз [[вашт]] аст; даста<ref>{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. |accessdate=2021-08-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}</ref>, взвод<ref name="ВЭ-2">{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 2, статья «Взвод»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П.В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1994|страницы=85|страниц=544|тираж=10 000|isbn=5-203-00299-1}}</ref>. == Вожашиносӣ == ''Меҳтар таҳмадор'' аз '''''меҳтар''''' ‘''бузургтар ба мақому мартаба''’ ({{lang-pal|''mehtar''}} ‘''бузургтар''’ < {{lang-peo|''*maθi̯ah-tara-''}} < {{lang-peo|''*maśia(h)-''}} ‘''меҳ'', ''бузург''’<ref>''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1383. ISBN 978-600-6143-57-6. ҷ. 4, с. 2666—2667.</ref>) + '''''таҳмадор''''' ‘''лейтенант''’ сохта шудааст<ref>{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}</ref>. ''Таҳмадор'' аз {{lang-xpr|''tagmadār''}} ‘''фармондеҳи таҳма''’ дар сипоҳи Ашкониён навгузиниш шуда, ки дар сафолнавиштаҳои бойгонии [[Ашкониён]] аз шаҳри бостонии Нисо бозхонӣ шуда ва онро вомвожа аз юнонии бостон донистаанд: <blockquote>{{lang-xpr|''tagmadār''}} < {{lang-grc|τάγματάρχης}} ‘''фармондеҳи тагма''’ < {{lang-grc|τάγμα}} ‘''таҳма''’ + {{lang-xpr|''-dār''}} ‘''доранда''; ''фармондеҳ''’<ref>''Лившиц В. А.'' Парфянская ономастика. – СПб.: - Петербургское лингвистическое общество, 2010. – 400 с., ил. – (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1. – сс. 13; 223</ref></blockquote> «''Таҳмадор''» исмест, ки бо равиши ''вожасозии таркиб'' аз [исм (''таҳма'') + пасванд (''-дор'')] сохта шудааст: <blockquote>''[[таҳма]]'' ‘''нерӯ''’ <small>({{lang-pal|''tahm''}} ‘''нерӯманд''’ < {{lang-peo|''*taxma-''}} ‘''таковар''’ < √''*tak-'' ‘''тохтан''’<ref name="Ҳасандӯст">''Ҳасандӯст, Муҳаммад.'' Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-56-9. — ҷ. 2, с. 923—924</ref>)</small> + ''-дор'' ‘''фармондеҳ''’ <small>(< {{lang-pal|''*dār''}} < {{lang-peo|''*dār(a)-''}} < ''*dārai̯a-'' «''доштан''; ''доранда''»<ref name="Ҳасандӯст" />)</small></blockquote> Вожаҳои {{lang-peo|''*kāra-daranaka-''}} ‘''дорандаи сипоҳ''’<ref name="Ҳасандӯст" />, {{lang-xpr|''tagmadār''}}, {{lang-fa|[[Сипаҳсолор|''сипаҳдор'']]}}, [[Лашкарсолор|''лашкардор'']], ''[[дарёдор]]'', [[Новдор якум|''новдор'']], ''[[размдор]]'' ва ''[[шаҳрдор]]'' низ бо ҳамин равиш сохта шудаанд<ref>''Содиқӣ'', ''Алиашраф''. Шеваҳо ва имконоти вожасозӣ дар забони форсии муъосир (5) // «Нашри дониш», хурдод ва тири 1371, шумораи 7, сс. 39 – 45</ref>. «''Сипаҳдор'' ё ''сипоҳдор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва мутародиф бо «[[сипаҳсолор]]» ва «''фармонраво''; [[подшоҳ]]» аст ва «''сипаҳдорӣ''» низ «''амали сипаҳдор, сардории сипоҳ, фармондеҳӣ''»-ро мегуфтанд<ref>''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 – . 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра). ҷ. 5, с. 4034</ref>. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] «''сипаҳдор''»-ро дар «[[Шоҳнома]]» ба маънои «''фармондеҳи сипоҳ''» бисёр ба кор бурдааст: <blockquote><poem>''Таҳамтан ҳамон гаҳ забон баркушод'', ''Паёми сипаҳдори [[Эрон]] бидод''<ref name="Шоҳнома">[https://archive.org/stream/ShahnamaJildESivum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildESivum_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2007. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5.]</ref>.</poem> <poem>''Сипаҳдори [[Турон]] чу з-он гуна дид'', ''Сабук сар аз он ҷанг берун кашид''<ref name="Шоҳнома" />.</poem></blockquote> «''Лашкардор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва ба маънои «''идоракунанда ва фармондеҳи лашкар''» аст ва «''амалу шуғли лашкардор; нигаҳдории лашкар; фармондеҳии лашкар''»-ро «''лашкардорӣ''» мегуфтанд<ref>''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 – . 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра).</ref>. «''Лашкардор''» дар «''Марзбоннома''» ба маънои «''фармондеҳи лашкар''» ба кор рафтааст: <blockquote><poem>«''Корҳои мамлакат ба мардони кору лашкару лашкардор рост ояд''»<ref>{{Cite web |url=https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa |title=''Деҳхудо'', ''Алиакбар''. Луғатномаи Деҳхудо. – Муассисаи Луғатномаи Деҳхудо, Муассисаи интишороту чопи Донишгоҳи Теҳрон, Эрон: Табаъаи “Ҷадид”, 1399 – 15 ҷ. ISBN 964-03-9617-6 |accessdate=2026-03-14 |archivedate=2024-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240828083601/https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/183737?title=%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86 }}</ref>.</poem></blockquote> «''Таҳмадор''» ба маънои “''фармондеҳи таҳма''” навгузиниш шуда ва мақоми созмонии ӯро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад. Бино бар ин пешина ва додаҳо, «''таҳма''» ба ҷои «''взвод''» ва «''таҳмадор''» ба ҷои «''лейтенант''» (аз {{lang-de|Leutenant}} > {{lang-fr|lieutenant}} «''ҷонишин''») ва дар пайравӣ аз он вожаҳои «''[[кеҳтар таҳмадор]]''» ва «''[[меҳтар таҳмадор]]''» сохтаву барои ҷойгузинии [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|дараҷаҳои низомии]] «''лейтенанти хурд''» ва «''лейтенанти калон''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудаанд<ref>[https://asiaplus.news/2018/11/10/umed-dzhajhani-v-naczionalnoj-armii-i-terminologiya-dolzhna-byt-maksimalno-naczionalnoj/ ''Умед Джайхани'': В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной]</ref> <ref>{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}</ref>. == Пешина == ''Таҳмадор'' ҳамчун [[дараҷаи низомӣ|симати низомӣ]] нахустин бор дар [[сипоҳ]]и [[Шоҳаншоҳии Ашконӣ|Ашкониён]] ([[Соли 250 п.м.|250 то милод]] — [[224]]) пайдо шудааст. Чунончи, дар сафолнавиштаҳои [[Ашкониён|ашконӣ]] аз [[даҳаи 40 пеш аз милод|солҳои 40-уми пеш аз милод]], ки аз бойгонии шаҳри бостонии Нисо бозёфт шудаанд, истилоҳи «''таҳмадор''» ({{lang-xpr|''tagm(a)dār''}}) бозхонӣ шудааст. Пажӯҳишгарон онро вомвожа аз {{lang-grc|τάγματάρχος}} «''фармондеҳи тагма''» донистаанд: {{lang-xpr|''tagmadār''}} > {{lang-grc|τάγμα}} «''[[ҳанг]]''» + {{lang-xpr|''-dār''}} «''доранда''; ''фармондеҳ''»<ref>''Лившиц В. А.'' Парфянская ономастика. — СПб.: — Петербургское лингвистическое общество, 2010. — 400 с., ил. — (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1.</ref>. «''Тагма''» дар сипоҳи [[Византия|подшоҳии Руми Шарқӣ]] яконе номида мешуд, ки 100 — 500 [[сарбоз]]ро дар бар мегирифт<ref>Ҳамакнун ҳам дар Нерӯҳои мусаллаҳи Юнон [[гурдон]] ба забони юнонӣ «''τάγμα''» ва ''саргурд'' ё ''майор'' «''τάγματάρχης''» номида мешаванд.</ref>. Ин истилоҳ дар паи ҷангҳои доманадори [[Руми Қадим|Рум]]у [[Эрон]] дар замони Ашкониён аз румиён вом гирифта шуда ва дертар бо вожаи {{lang-xpr|«''tahmīh''»}} ‘''нерӯ''’ (< эронии бостон: ''*taxma-'' < √''*tak-'' ‘''тохтан'', ''давидан''’<ref name="Ҳасандӯст" /> < {{lang-pal|''tahm''}} > {{lang-fa|'''تهم'''}} [''таҳм''] ‘''зӯрманд'', ''паҳлавон''’<ref>''Фарҳанги забони тоҷикӣ''. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969. ҷ. 2, саҳ. 354—355</ref>) инҳамон ва бо «''нерӯ''» мутародиф гаштааст. Дар сипоҳи [[Давлати Сосониён|Сосониён]] ([[224]]—[[651]] милодӣ), ки созмони бахшбандии даҳгониро аз сипоҳи Ашкониён ба ирс бурда буд<ref>[https://www.academia.edu/1264468/К_вопросу_о_парфянском_наследии_в_сасанидском_Иране_военное_дело_On_the_Parthian_Legacy_in_Sasanian_Iran_the_Case_of_Warfare_ ''Никоноров В. П.'' К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2-5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005. С. 156]</ref>, низ яке аз яконҳо «''таҳм''» ({{lang-pal|''tḥmy''}}) ном доштааст<ref>{{Cite web |url=http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf |title=''Asha R.'' The Dates in the Pahlavīg and Pārsīg Inscriptions of Durā (Europos) |accessdate=2019-01-29 |archivedate=2016-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160807133914/http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf }}</ref>. Ҳар ''[[таҳм]]е'' 50 — 100 сарбозро дар бар мегирифта ва аз чанд «''[[рада]]''» ({{lang-pal|''radag''}}) ташкил мешуда, ки ҳар кадоме 10 сарбоз доштааст<ref>[https://www.academia.edu/35927114/Терминология_организационной_структуры_Армянской_Армии_в_IV_V_вв._The_Terminology_of_the_Organizational_Structure_of_the_Armenian_Army_in_the_4-5th_centuries_А._Айвазян._Армяно-персидская_война_449_451_гг._Кампании_и_сражения._Eреван_Воскан_Ереванци_2016_СПб._Алетейя_2017._С._360-464 ''Айвазян А.'' Терминология организационной структуры Армянской Армии в IV—V вв. // А. Айвазян. Армяно-персидская война 449—451 гг. Кампании и сражения.- Eреван: Воскан Ереванци, 2016; СПб.: Алетейя, 2017. С. 360—464.]</ref>. Бино бар ин пешина ва додаҳо, «''[[таҳма]]''» ба ҷои «''взвод''» ва «''[[таҳмадор]]''» ба ҷои «''лейтенант''» (аз {{lang-de|Leutenant}} < {{lang-fr|lieutenant}} «''ҷонишин; муъовин''») ва дар пайравӣ аз он дараҷаҳои «''[[кеҳтар таҳмадор]]''» ва «''меҳтар таҳмадор''» сохтаву барои ҷойгузинии [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|дараҷаҳои низомии]] «''лейтенанти хурд''» ва «''лейтенанти калон''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудаанд<ref>[https://asiaplus.news/2018/11/10/umed-dzhajhani-v-naczionalnoj-armii-i-terminologiya-dolzhna-byt-maksimalno-naczionalnoj/ ''Умед Джайхани'': В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной]</ref><ref>{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}</ref>. == Ному нишони Меҳтар таҳмадор дар нерӯҳои мусаллаҳи кишварҳои ҷаҳон == <gallery class="center"> <!-- In alphabetic order of Country please --> Post-Soviet-Army-OF-1c.svg|{{lang-hy|ավագ լեյտենանտ}}<br />[Avag leytenant]<br />([[Armenian Ground Forces]])<ref name="Armenia">{{cite web |title=ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԶԻՆԾԱՌԱՅՈՂԻ ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿԻ ՄԱՍԻՆ |url=https://www.arlis.am/documentview.aspx?docid=117633 |website=arlis.am |publisher=Legal information system of Armenia |access-date=3 June 2021 |language=hy |date=15 November 2017}}</ref> 11.AzAF-SLT.png|{{lang-az|Baş leytenant}}<br />([[Azerbaijani Land Forces]])<ref name="Azerbaijan">{{cite web |title=Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri hərbi qulluqçularının hərbi geyim forması və fərqləndirmə nişanları haqqında Əsasnamə |url=https://mod.gov.az//images/pdf/854d34d118da32783a511172925270d7.pdf |website=mod.gov.az |publisher=Ministry of Defense |access-date=16 February 2021 |language=az |pages=64–70 |date=25 June 2001}}</ref> Post-Soviet-Army-OF-1c.svg|{{lang-be|Старшы лейтэнант}}<br />([[Belarusian Ground Forces]])<ref name="Belarus">{{cite web |title=Указ Президента Республики Беларусь от 21.07.2009 N 388 "О военной форме одежды, знаках различия по воинским званиям и внесении дополнений в Указ Президента Республики Беларусь от 9 июня 2006 г. N 383" |url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby11/republic09/text814.htm |website=pravo.levonevsky.org/ |publisher=Government of Belarus |access-date=30 May 2021 |language=ru}}</ref> Rank insignia of Старши лейтенант of the Bulgarian Army.png|{{lang-bg|Старши лейтенант}}<br />([[Bulgarian Land Forces]])<ref name="Bulgaria">{{cite web |title=ЗАКОН ЗА ОТБРАНАТА И ВЪОРЪЖЕНИТЕ СИЛИ НА РЕПУБЛИКА БЪЛГАРИЯ |url=https://www.lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 |website=lex.bg |access-date=25 May 2021 |location=Глава седма. ВОЕННА СЛУЖБА |language=bg |date=12 May 2009 |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2023-05-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230525090426/https://lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 }}</ref> Army-HRV-OF-01a.svg|{{lang-hr|Natporučnik}}<br />([[Croatian Army]])<ref name="Croatia">{{cite web |title=Oznake činova |url=http://www.osrh.hr/#rubData/HTML/HR/RAZNO/OZNAKE/20190401_Galerija_oznaka/Galerija_oznaka_HR.htm |website=osrh.hr |publisher=Republic of Croatia Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=hr |date=1 April 2019}}</ref> CzArmy 2011 OF1a-Nadporuchik shoulder.svg|{{lang-cs|Nadporučík}}<br />([[Czech Land Forces]])<ref name="Czech_Republic">{{cite web |title=Ranks |url=https://www.army.cz/scripts/detail.php?id=49065 |website=army.cz |publisher=Ministry of Defence of the Czech Republic |date=2018 |access-date=26 May 2021}}</ref> Yliluutnantti M05.svg|{{lang-fi|Yliluutnantti}}<br >{{lang-sv|Premiärlöjtnant}}<br />([[Finnish Army]])<ref name="Finland">{{cite web |title=Sotilasarvot Puolustusvoimissa |url=https://puolustusvoimat.fi/sotilasarvot |website=puolustusvoimat.fi |publisher=Finnish Defence Forces |access-date=26 May 2021 |language=fi}}</ref> Georgia Army OF-1c.png|{{lang-ka|უფროსი ლეიტენანტი}}<br />{{lang|ka-Latn|Uprosi leit’enant’i}}<br />([[Georgian Land Forces]])<ref name="Georgia">{{cite web |title=სამხედრო წოდებები და ინსიგნიები |trans-title=Military Ranks and Insignia |url=https://mod.gov.ge/ge/page/34/samxedro-wodebebi-da-insigniebii |website=mod.gov.ge |publisher=Ministry of Defense of Georgia |access-date=12 March 2018 |language=ka}}</ref> Rank Army Hungary OF-01b.svg|{{lang-hu|Főhadnagy}}<br />([[Hungarian Ground Forces]])<ref name="Hungary">{{cite web |last1=Andrea |first1=Kánya |title=A gallér és az ötágú csillag |url=https://honvedelem.hu/hirek/honvedelmi-miniszter/a-galler-es-az-otagu-csillag.html |website=honvedelem.hu |publisher=Hungarian Defence Forces |access-date=26 May 2021 |language=hu |date=6 May 2009 |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2022-07-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220705225456/https://honvedelem.hu/hirek/honvedelmi-miniszter/a-galler-es-az-otagu-csillag.html }}</ref> 12-RKGF-SELT.svg|{{lang-kk|Аға лейтенант}}<br />([[Kazakh Ground Forces]])<ref name=Kazakhstan>{{cite web |title=Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да әскерлері мен әскери құралымдары әскери қызметшілерінің әскери киім нысаны және айырым белгілері туралы |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1100000144 |website=adilet.zan.kz |publisher=Ministry of Justice (Kazakhstan) |access-date=29 May 2021 |language=kk |date=25 August 2011}}</ref> 09.Kyrgyzstan Army-SLT.svg|{{lang-ky|Улук лейтенант}} ([[Kyrgyz Army]])<ref name="Kyrgyzstan">{{cite web |title=Кыргыз Республикасынын жарандарынын жалпыга бирдей аскердик милдети жөнүндө, аскердик жана альтернативдик кызматтар жөнүндө |url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/202536 |website=cbd.minjust.gov.kg/ |publisher=Ministry of Justice (Kyrgyzstan) |access-date=3 June 2021 |language=ky |date=9 February 2009}}</ref> LV-Army-OF1a.png|{{lang-lv|Virsleitnants}}<br />([[Latvian Land Forces]])<ref name="Latvia">{{cite web |title=Pakāpju iedalījums |url=https://www.mil.lv/lv/aktivais-dienests/dienesta-gaita/dienesta-pakapes/pakapju-iedalijums |website=mil.lv/lv |publisher=Latvian National Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=lv}}</ref> 14-Lithuania Army-1LT.svg|{{lang-lt|Vyresnysis leitenantas}}<br />([[Lithuanian Land Forces]])<ref name="Lithuania">{{cite web |title=Karių laipsnių ženklai |url=http://kariuomene.kam.lt/lt/kariuomenes_atributika/kariu_laipsniu_zenklai_3554.html |website=kariuomene.kam.lt |publisher=Ministry of National Defence (Lithuania) |access-date=26 May 2021 |language=lt |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2016-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160911115805/http://kariuomene.kam.lt/lt/kariuomenes_atributika/kariu_laipsniu_zenklai_3554.html }}</ref> Mongolian Army-1LT-service.svg|{{lang-mn|Ахлах дэслэгч}}<br />([[Mongolian Ground Force]])<ref name="Mongolia">{{cite web |author1=Chief of General Staff |author1-link=Chief of General Staff (Mongolia) |title=Order of the Chief of the General Staff: Number A / 595 |date=25 November 2019 |website=gsmaf.gov.mn |pages=20-26 |url=https://www.gsmaf.gov.mn/gsmaf/onePost/1331 |access-date=18 September 2021 |language=mn |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2024-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241228021525/https://www.gsmaf.gov.mn/gsmaf/onePost/1331 }}</ref> Russia-Army-OF-1c-2010.svg|{{lang-ru|Старший лейтена́нт}}<br />([[Russian Ground Forces]])<ref name="Russia_Army">{{cite web |title=Указ Президента Российской Федерации от 11 марта 2010 года № 293 "О военной форме одежды, знаках различия военнослужащих и ведомственных знаках отличия" |url=https://rg.ru/2010/03/12/forma-dok.html |website=rg.ru |publisher=Российской газеты |access-date=26 May 2021 |language=ru |date=12 March 2010}}</ref> Army-SVK-OF-01a.svg|{{lang-sk|Nadporučík}}<br />([[Ground Forces of the Slovak Republic|Slovak Ground Forces]])<ref name="Slovakia">{{cite web |title=Označenie vojenských hodností príslušníkov Ozbrojených síl Slovenskej republiky od 1.1.2016 |trans-title=Designation of military ranks of members of the Armed Forces of the Slovak Republic from 1.1.2016 |url=http://www.vhu.sk/oznacenie-vojenskych-hodnosti-prislusnikov-ozbrojenych-sil-slovenskej-republiky-od-112016/ |website=vhu.sk |publisher=Military History Institute |access-date=12 April 2021 |language=sk}}</ref> 13-Slovenian Army-1LT.svg|{{lang-sl|Nadporočnik}}<br />([[Slovenian Ground Force]])<ref name="Slovenia">{{cite web |title=Čini in razredi |url=https://www.slovenskavojska.si/o-vojski/cini-in-razredi/ |website=slovenskavojska.si |publisher=Slovenian Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=sl}}</ref> Tajikistan-Army-OF-1c.png|{{lang-tg|Лейтенанти калон}}<br />([[Tajik National Army]])<ref name="Tajikistan">{{cite web |title=ҚОНУНИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАР БОРАИ ЎҲДАДОРИИ УМУМИИ ҲАРБӢ ВА ХИЗМАТИ ҲАРБӢ |url=https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ |website=majmilli.tj |publisher=The National Assembly of the Republic of Tajikistan |access-date=2 June 2021 |language=tg |date=13 April 2017 |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2017-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171022032326/https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ }}</ref> Post-Soviet-Army-OF-1c.svg|{{lang-tk|Uly leýtenant}}<br />([[Turkmen Ground Forces]])<ref name="Turkmenistan">{{cite web |title=TÜRKMENISTANYŇ KANUNY Harby borçlulyk we harby gulluk hakynda (Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary 2010 ý., № 3, 58-nji madda) (Türkmenistanyň 01.10.2011 ý. № 234-IV Kanuny esasynda girizilen üýtgetmeler we goşmaçalar bilen) |trans-title=LAW OF TURKMENISTAN On military service and military service (Information of the Mejlis of Turkmenistan, 2010, No. 3, Article 58) (as amended by the Law of Turkmenistan of October 1, 2011 No. 234-IV) |url=https://milligosun.gov.tm/storage/file/04-harby-borclulyk-we-harby-gulluk-hakynda-ky9J0pKxTQ.pdf |website=milligosun.gov.tm |publisher=Ministry of Defense (Turkmenistan) |access-date=2 June 2021 |pages=28-29 |language=tk}}</ref> UA shoulder mark 13.svg|{{lang-uk|Старший лейтенант}}<br />([[Ukrainian Ground Forces]])<ref name="Ukraine">{{cite web |title=НАКАЗ 20.11.2017 № 606 |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z1502-17#Text |website=zakon.rada.gov.ua |publisher=Ministry of Justice of Ukraine |access-date=2 June 2021 |language=uk |date=13 December 2017}}</ref> Uzbekistan-army-OF-1c.svg|{{lang-uz|Katta leytenant}}<br />([[Uzbek Ground Forces]])<ref name="Uzbekistan">{{cite web |title=O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarining harbiy xizmatni o‘tash tartibi to‘g‘risida |url=https://lex.uz/docs/-4513434 |website=lex.uz |publisher=Ministry of Justice of the Republic of Uzbekistan |access-date=3 June 2021 |language=uz |date=12 September 2019}}</ref> </gallery> == Пайвандҳо == * [[Нерӯҳои мусаллаҳ]] * [[Дараҷаи низомӣ]] * [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Дараҷаҳои низомӣ}} [[Гурӯҳ:Нерӯҳои мусаллаҳ]] [[Гурӯҳ:Артиш]] [[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]] [[Гурӯҳ:Саркардагон]] m13puu25dn33xa5xum9cowb1ne9y7e3 1489384 1489383 2026-10-15T06:50:42Z Omid Jeyhani 1522 Fixed typo 1489384 wikitext text/x-wiki {{Дараҷаи низомӣ | тасвир1 = Russia-Army-OF-1c-2010.svg | image_size = 100px | зернавис1 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]</small> | тасвир2 = Russia-Airforce-OF-1c-2010.svg | зернавис2 = <small>Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]</small> | ном = Меҳтар таҳмадор | кишвар = {{парчамбандӣ|Tajikistan}} | нерӯ = [[Нерӯи заминӣ]], [[Нерӯи ҳавоӣ]] | кӯтаҳнивишт = {{lang-fa|'''مهتر تهمه‌دار‎'''}} | rank = | NATO rank = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OF-1]] | Non-NATO rank = | бунёдшуда = | бекоршуда = | дараҷаи болотар = [[Сарвашт]] | дараҷаи пойинтар = [[Таҳмадор]] | ҳамто = {{bulleted list|[[Новбон якум]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''ستوان یکم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Старший лейтенант''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Lieutenant'' | [[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] OF-1}}| }} '''Меҳтар таҳмадор''' ({{lang-fa|'''مهتر تهمه‌دار‎'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае]] [[Саркарда|афсарӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[таҳмадор]] ва пойинтар аз [[сарвашт]] дорад ва баробар бо [[новбон якум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''лейтенанти калон''<ref>[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. {| class="wikipedia sortable" border="1" |- |+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]''' |- |width="30%" align="center" style="background:#cfcfcf;" | <small>кеҳтар:</small><br>[[Таҳмадор]] |width="35%" align="center" style="background:#bfbfbf;"| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]<br>'''Меҳтар таҳмадор''' |width="30%" align="center" style="background:#afafaf;" | <small>меҳтар:</small><br>[[Сарвашт]]<br><small></small> |} ''Меҳтар таҳмадор'' дар нерӯҳои мусаллаҳ маъмулан мақоми созмонии ''[[Сарвашт|ҷонишини фармондеҳи вашт]]'' ё ''фармондеҳи'' ''[[таҳма]]''ро дорад, ки [[якон|якони тактикиест]], ки аз ду ё чанд [[разма]] ташкил шуда ва бахше аз [[вашт]] аст; даста<ref>{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. |accessdate=2021-08-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}</ref>, взвод<ref name="ВЭ-2">{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 2, статья «Взвод»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П.В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1994|страницы=85|страниц=544|тираж=10 000|isbn=5-203-00299-1}}</ref>. == Вожашиносӣ == ''Меҳтар таҳмадор'' аз '''''меҳтар''''' ‘''бузургтар ба мақому мартаба''’ ({{lang-pal|''mehtar''}} ‘''бузургтар''’ < {{lang-peo|''*maθi̯ah-tara-''}} < {{lang-peo|''*maśia(h)-''}} ‘''меҳ'', ''бузург''’<ref>''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1383. ISBN 978-600-6143-57-6. ҷ. 4, с. 2666—2667.</ref>) + '''''таҳмадор''''' ‘''лейтенант''’ сохта шудааст<ref>{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}</ref>. ''Таҳмадор'' аз {{lang-xpr|''tagmadār''}} ‘''фармондеҳи таҳма''’ дар сипоҳи Ашкониён навгузиниш шуда, ки дар сафолнавиштаҳои бойгонии [[Ашкониён]] аз шаҳри бостонии Нисо бозхонӣ шуда ва онро вомвожа аз юнонии бостон донистаанд: <blockquote>{{lang-xpr|''tagmadār''}} < {{lang-grc|τάγματάρχης}} ‘''фармондеҳи тагма''’ < {{lang-grc|τάγμα}} ‘''таҳма''’ + {{lang-xpr|''-dār''}} ‘''доранда''; ''фармондеҳ''’<ref>''Лившиц В. А.'' Парфянская ономастика. – СПб.: - Петербургское лингвистическое общество, 2010. – 400 с., ил. – (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1. – сс. 13; 223</ref></blockquote> «''Таҳмадор''» исмест, ки бо равиши ''вожасозии таркиб'' аз [исм (''таҳма'') + пасванд (''-дор'')] сохта шудааст: <blockquote>''[[таҳма]]'' ‘''нерӯ''’ <small>({{lang-pal|''tahm''}} ‘''нерӯманд''’ < {{lang-peo|''*taxma-''}} ‘''таковар''’ < √''*tak-'' ‘''тохтан''’<ref name="Ҳасандӯст">''Ҳасандӯст, Муҳаммад.'' Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-56-9. — ҷ. 2, с. 923—924</ref>)</small> + ''-дор'' ‘''фармондеҳ''’ <small>(< {{lang-pal|''*dār''}} < {{lang-peo|''*dār(a)-''}} < ''*dārai̯a-'' «''доштан''; ''доранда''»<ref name="Ҳасандӯст" />)</small></blockquote> Вожаҳои {{lang-peo|''*kāra-daranaka-''}} ‘''дорандаи сипоҳ''’<ref name="Ҳасандӯст" />, {{lang-xpr|''tagmadār''}}, {{lang-fa|[[Сипаҳсолор|''сипаҳдор'']]}}, [[Лашкарсолор|''лашкардор'']], ''[[дарёдор]]'', [[Новдор якум|''новдор'']], ''[[размдор]]'' ва ''[[шаҳрдор]]'' низ бо ҳамин равиш сохта шудаанд<ref>''Содиқӣ'', ''Алиашраф''. Шеваҳо ва имконоти вожасозӣ дар забони форсии муъосир (5) // «Нашри дониш», хурдод ва тири 1371, шумораи 7, сс. 39 – 45</ref>. «''Сипаҳдор'' ё ''сипоҳдор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва мутародиф бо «[[сипаҳсолор]]» ва «''фармонраво''; [[подшоҳ]]» аст ва «''сипаҳдорӣ''» низ «''амали сипаҳдор, сардории сипоҳ, фармондеҳӣ''»-ро мегуфтанд<ref>''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 – . 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра). ҷ. 5, с. 4034</ref>. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] «''сипаҳдор''»-ро дар «[[Шоҳнома]]» ба маънои «''фармондеҳи сипоҳ''» бисёр ба кор бурдааст: <blockquote><poem>''Таҳамтан ҳамон гаҳ забон баркушод'', ''Паёми сипаҳдори [[Эрон]] бидод''<ref name="Шоҳнома">[https://archive.org/stream/ShahnamaJildESivum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildESivum_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2007. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5.]</ref>.</poem> <poem>''Сипаҳдори [[Турон]] чу з-он гуна дид'', ''Сабук сар аз он ҷанг берун кашид''<ref name="Шоҳнома" />.</poem></blockquote> «''Лашкардор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва ба маънои «''идоракунанда ва фармондеҳи лашкар''» аст ва «''амалу шуғли лашкардор; нигаҳдории лашкар; фармондеҳии лашкар''»-ро «''лашкардорӣ''» мегуфтанд<ref>''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 – . 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра).</ref>. «''Лашкардор''» дар «''Марзбоннома''» ба маънои «''фармондеҳи лашкар''» ба кор рафтааст: <blockquote><poem>«''Корҳои мамлакат ба мардони кору лашкару лашкардор рост ояд''»<ref>{{Cite web |url=https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa |title=''Деҳхудо'', ''Алиакбар''. Луғатномаи Деҳхудо. – Муассисаи Луғатномаи Деҳхудо, Муассисаи интишороту чопи Донишгоҳи Теҳрон, Эрон: Табаъаи “Ҷадид”, 1399 – 15 ҷ. ISBN 964-03-9617-6 |accessdate=2026-03-14 |archivedate=2024-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240828083601/https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/183737?title=%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86 }}</ref>.</poem></blockquote> «''Таҳмадор''» ба маънои “''фармондеҳи таҳма''” навгузиниш шуда ва мақоми созмонии ӯро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад. Бино бар ин пешина ва додаҳо, «''таҳма''» ба ҷои «''взвод''» ва «''таҳмадор''» ба ҷои «''лейтенант''» (аз {{lang-de|Leutenant}} > {{lang-fr|lieutenant}} «''ҷонишин''») ва дар пайравӣ аз он вожаҳои «''[[кеҳтар таҳмадор]]''» ва «''[[меҳтар таҳмадор]]''» сохтаву барои ҷойгузинии [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|дараҷаҳои низомии]] «''лейтенанти хурд''» ва «''лейтенанти калон''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудаанд<ref>[https://asiaplus.news/2018/11/10/umed-dzhajhani-v-naczionalnoj-armii-i-terminologiya-dolzhna-byt-maksimalno-naczionalnoj/ ''Умед Джайхани'': В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной]</ref> <ref>{{cite web |last1=Ҷайҳонӣ|first1=Умед |title= Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани |url=https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ |language=ru |date=12 October 2026}}</ref>. == Пешина == ''Таҳмадор'' ҳамчун [[дараҷаи низомӣ|симати низомӣ]] нахустин бор дар [[сипоҳ]]и [[Шоҳаншоҳии Ашконӣ|Ашкониён]] ([[Соли 250 п.м.|250 то милод]] — [[224]]) пайдо шудааст. Чунончи, дар сафолнавиштаҳои [[Ашкониён|ашконӣ]] аз [[даҳаи 40 пеш аз милод|солҳои 40-уми пеш аз милод]], ки аз бойгонии шаҳри бостонии Нисо бозёфт шудаанд, истилоҳи «''таҳмадор''» ({{lang-xpr|''tagm(a)dār''}}) бозхонӣ шудааст. Пажӯҳишгарон онро вомвожа аз {{lang-grc|τάγματάρχος}} «''фармондеҳи тагма''» донистаанд: {{lang-xpr|''tagmadār''}} > {{lang-grc|τάγμα}} «''[[ҳанг]]''» + {{lang-xpr|''-dār''}} «''доранда''; ''фармондеҳ''»<ref>''Лившиц В. А.'' Парфянская ономастика. — СПб.: — Петербургское лингвистическое общество, 2010. — 400 с., ил. — (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1.</ref>. «''Тагма''» дар сипоҳи [[Византия|подшоҳии Руми Шарқӣ]] яконе номида мешуд, ки 100 — 500 [[сарбоз]]ро дар бар мегирифт<ref>Ҳамакнун ҳам дар Нерӯҳои мусаллаҳи Юнон [[гурдон]] ба забони юнонӣ «''τάγμα''» ва ''саргурд'' ё ''майор'' «''τάγματάρχης''» номида мешаванд.</ref>. Ин истилоҳ дар паи ҷангҳои доманадори [[Руми Қадим|Рум]]у [[Эрон]] дар замони Ашкониён аз румиён вом гирифта шуда ва дертар бо вожаи {{lang-xpr|«''tahmīh''»}} ‘''нерӯ''’ (< эронии бостон: ''*taxma-'' < √''*tak-'' ‘''тохтан'', ''давидан''’<ref name="Ҳасандӯст" /> < {{lang-pal|''tahm''}} > {{lang-fa|'''تهم'''}} [''таҳм''] ‘''зӯрманд'', ''паҳлавон''’<ref>''Фарҳанги забони тоҷикӣ''. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969. ҷ. 2, саҳ. 354—355</ref>) инҳамон ва бо «''нерӯ''» мутародиф гаштааст. Дар сипоҳи [[Давлати Сосониён|Сосониён]] ([[224]]—[[651]] милодӣ), ки созмони бахшбандии даҳгониро аз сипоҳи Ашкониён ба ирс бурда буд<ref>[https://www.academia.edu/1264468/К_вопросу_о_парфянском_наследии_в_сасанидском_Иране_военное_дело_On_the_Parthian_Legacy_in_Sasanian_Iran_the_Case_of_Warfare_ ''Никоноров В. П.'' К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2-5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005. С. 156]</ref>, низ яке аз яконҳо «''таҳм''» ({{lang-pal|''tḥmy''}}) ном доштааст<ref>{{Cite web |url=http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf |title=''Asha R.'' The Dates in the Pahlavīg and Pārsīg Inscriptions of Durā (Europos) |accessdate=2019-01-29 |archivedate=2016-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160807133914/http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf }}</ref>. Ҳар ''[[таҳм]]е'' 50 — 100 сарбозро дар бар мегирифта ва аз чанд «''[[рада]]''» ({{lang-pal|''radag''}}) ташкил мешуда, ки ҳар кадоме 10 сарбоз доштааст<ref>[https://www.academia.edu/35927114/Терминология_организационной_структуры_Армянской_Армии_в_IV_V_вв._The_Terminology_of_the_Organizational_Structure_of_the_Armenian_Army_in_the_4-5th_centuries_А._Айвазян._Армяно-персидская_война_449_451_гг._Кампании_и_сражения._Eреван_Воскан_Ереванци_2016_СПб._Алетейя_2017._С._360-464 ''Айвазян А.'' Терминология организационной структуры Армянской Армии в IV—V вв. // А. Айвазян. Армяно-персидская война 449—451 гг. Кампании и сражения.- Eреван: Воскан Ереванци, 2016; СПб.: Алетейя, 2017. С. 360—464.]</ref>. == Ному нишони ''Меҳтар таҳмадор'' дар нерӯҳои мусаллаҳи кишварҳои ҷаҳон == <gallery class="center"> <!-- In alphabetic order of Country please --> Post-Soviet-Army-OF-1c.svg|{{lang-hy|ավագ լեյտենանտ}}<br />[Avag leytenant]<br />([[Armenian Ground Forces]])<ref name="Armenia">{{cite web |title=ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԶԻՆԾԱՌԱՅՈՂԻ ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿԻ ՄԱՍԻՆ |url=https://www.arlis.am/documentview.aspx?docid=117633 |website=arlis.am |publisher=Legal information system of Armenia |access-date=3 June 2021 |language=hy |date=15 November 2017}}</ref> 11.AzAF-SLT.png|{{lang-az|Baş leytenant}}<br />([[Azerbaijani Land Forces]])<ref name="Azerbaijan">{{cite web |title=Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri hərbi qulluqçularının hərbi geyim forması və fərqləndirmə nişanları haqqında Əsasnamə |url=https://mod.gov.az//images/pdf/854d34d118da32783a511172925270d7.pdf |website=mod.gov.az |publisher=Ministry of Defense |access-date=16 February 2021 |language=az |pages=64–70 |date=25 June 2001}}</ref> Post-Soviet-Army-OF-1c.svg|{{lang-be|Старшы лейтэнант}}<br />([[Belarusian Ground Forces]])<ref name="Belarus">{{cite web |title=Указ Президента Республики Беларусь от 21.07.2009 N 388 "О военной форме одежды, знаках различия по воинским званиям и внесении дополнений в Указ Президента Республики Беларусь от 9 июня 2006 г. N 383" |url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby11/republic09/text814.htm |website=pravo.levonevsky.org/ |publisher=Government of Belarus |access-date=30 May 2021 |language=ru}}</ref> Rank insignia of Старши лейтенант of the Bulgarian Army.png|{{lang-bg|Старши лейтенант}}<br />([[Bulgarian Land Forces]])<ref name="Bulgaria">{{cite web |title=ЗАКОН ЗА ОТБРАНАТА И ВЪОРЪЖЕНИТЕ СИЛИ НА РЕПУБЛИКА БЪЛГАРИЯ |url=https://www.lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 |website=lex.bg |access-date=25 May 2021 |location=Глава седма. ВОЕННА СЛУЖБА |language=bg |date=12 May 2009 |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2023-05-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230525090426/https://lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 }}</ref> Army-HRV-OF-01a.svg|{{lang-hr|Natporučnik}}<br />([[Croatian Army]])<ref name="Croatia">{{cite web |title=Oznake činova |url=http://www.osrh.hr/#rubData/HTML/HR/RAZNO/OZNAKE/20190401_Galerija_oznaka/Galerija_oznaka_HR.htm |website=osrh.hr |publisher=Republic of Croatia Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=hr |date=1 April 2019}}</ref> CzArmy 2011 OF1a-Nadporuchik shoulder.svg|{{lang-cs|Nadporučík}}<br />([[Czech Land Forces]])<ref name="Czech_Republic">{{cite web |title=Ranks |url=https://www.army.cz/scripts/detail.php?id=49065 |website=army.cz |publisher=Ministry of Defence of the Czech Republic |date=2018 |access-date=26 May 2021}}</ref> Yliluutnantti M05.svg|{{lang-fi|Yliluutnantti}}<br >{{lang-sv|Premiärlöjtnant}}<br />([[Finnish Army]])<ref name="Finland">{{cite web |title=Sotilasarvot Puolustusvoimissa |url=https://puolustusvoimat.fi/sotilasarvot |website=puolustusvoimat.fi |publisher=Finnish Defence Forces |access-date=26 May 2021 |language=fi}}</ref> Georgia Army OF-1c.png|{{lang-ka|უფროსი ლეიტენანტი}}<br />{{lang|ka-Latn|Uprosi leit’enant’i}}<br />([[Georgian Land Forces]])<ref name="Georgia">{{cite web |title=სამხედრო წოდებები და ინსიგნიები |trans-title=Military Ranks and Insignia |url=https://mod.gov.ge/ge/page/34/samxedro-wodebebi-da-insigniebii |website=mod.gov.ge |publisher=Ministry of Defense of Georgia |access-date=12 March 2018 |language=ka}}</ref> Rank Army Hungary OF-01b.svg|{{lang-hu|Főhadnagy}}<br />([[Hungarian Ground Forces]])<ref name="Hungary">{{cite web |last1=Andrea |first1=Kánya |title=A gallér és az ötágú csillag |url=https://honvedelem.hu/hirek/honvedelmi-miniszter/a-galler-es-az-otagu-csillag.html |website=honvedelem.hu |publisher=Hungarian Defence Forces |access-date=26 May 2021 |language=hu |date=6 May 2009 |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2022-07-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220705225456/https://honvedelem.hu/hirek/honvedelmi-miniszter/a-galler-es-az-otagu-csillag.html }}</ref> 12-RKGF-SELT.svg|{{lang-kk|Аға лейтенант}}<br />([[Kazakh Ground Forces]])<ref name=Kazakhstan>{{cite web |title=Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да әскерлері мен әскери құралымдары әскери қызметшілерінің әскери киім нысаны және айырым белгілері туралы |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1100000144 |website=adilet.zan.kz |publisher=Ministry of Justice (Kazakhstan) |access-date=29 May 2021 |language=kk |date=25 August 2011}}</ref> 09.Kyrgyzstan Army-SLT.svg|{{lang-ky|Улук лейтенант}} ([[Kyrgyz Army]])<ref name="Kyrgyzstan">{{cite web |title=Кыргыз Республикасынын жарандарынын жалпыга бирдей аскердик милдети жөнүндө, аскердик жана альтернативдик кызматтар жөнүндө |url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/202536 |website=cbd.minjust.gov.kg/ |publisher=Ministry of Justice (Kyrgyzstan) |access-date=3 June 2021 |language=ky |date=9 February 2009}}</ref> LV-Army-OF1a.png|{{lang-lv|Virsleitnants}}<br />([[Latvian Land Forces]])<ref name="Latvia">{{cite web |title=Pakāpju iedalījums |url=https://www.mil.lv/lv/aktivais-dienests/dienesta-gaita/dienesta-pakapes/pakapju-iedalijums |website=mil.lv/lv |publisher=Latvian National Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=lv}}</ref> 14-Lithuania Army-1LT.svg|{{lang-lt|Vyresnysis leitenantas}}<br />([[Lithuanian Land Forces]])<ref name="Lithuania">{{cite web |title=Karių laipsnių ženklai |url=http://kariuomene.kam.lt/lt/kariuomenes_atributika/kariu_laipsniu_zenklai_3554.html |website=kariuomene.kam.lt |publisher=Ministry of National Defence (Lithuania) |access-date=26 May 2021 |language=lt |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2016-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160911115805/http://kariuomene.kam.lt/lt/kariuomenes_atributika/kariu_laipsniu_zenklai_3554.html }}</ref> Mongolian Army-1LT-service.svg|{{lang-mn|Ахлах дэслэгч}}<br />([[Mongolian Ground Force]])<ref name="Mongolia">{{cite web |author1=Chief of General Staff |author1-link=Chief of General Staff (Mongolia) |title=Order of the Chief of the General Staff: Number A / 595 |date=25 November 2019 |website=gsmaf.gov.mn |pages=20-26 |url=https://www.gsmaf.gov.mn/gsmaf/onePost/1331 |access-date=18 September 2021 |language=mn |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2024-12-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241228021525/https://www.gsmaf.gov.mn/gsmaf/onePost/1331 }}</ref> Russia-Army-OF-1c-2010.svg|{{lang-ru|Старший лейтена́нт}}<br />([[Russian Ground Forces]])<ref name="Russia_Army">{{cite web |title=Указ Президента Российской Федерации от 11 марта 2010 года № 293 "О военной форме одежды, знаках различия военнослужащих и ведомственных знаках отличия" |url=https://rg.ru/2010/03/12/forma-dok.html |website=rg.ru |publisher=Российской газеты |access-date=26 May 2021 |language=ru |date=12 March 2010}}</ref> Army-SVK-OF-01a.svg|{{lang-sk|Nadporučík}}<br />([[Ground Forces of the Slovak Republic|Slovak Ground Forces]])<ref name="Slovakia">{{cite web |title=Označenie vojenských hodností príslušníkov Ozbrojených síl Slovenskej republiky od 1.1.2016 |trans-title=Designation of military ranks of members of the Armed Forces of the Slovak Republic from 1.1.2016 |url=http://www.vhu.sk/oznacenie-vojenskych-hodnosti-prislusnikov-ozbrojenych-sil-slovenskej-republiky-od-112016/ |website=vhu.sk |publisher=Military History Institute |access-date=12 April 2021 |language=sk}}</ref> 13-Slovenian Army-1LT.svg|{{lang-sl|Nadporočnik}}<br />([[Slovenian Ground Force]])<ref name="Slovenia">{{cite web |title=Čini in razredi |url=https://www.slovenskavojska.si/o-vojski/cini-in-razredi/ |website=slovenskavojska.si |publisher=Slovenian Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=sl}}</ref> Tajikistan-Army-OF-1c.png|{{lang-tg|Лейтенанти калон}}<br />([[Tajik National Army]])<ref name="Tajikistan">{{cite web |title=ҚОНУНИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАР БОРАИ ЎҲДАДОРИИ УМУМИИ ҲАРБӢ ВА ХИЗМАТИ ҲАРБӢ |url=https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ |website=majmilli.tj |publisher=The National Assembly of the Republic of Tajikistan |access-date=2 June 2021 |language=tg |date=13 April 2017 |accessdate=2022-08-23 |archivedate=2017-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171022032326/https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ }}</ref> Post-Soviet-Army-OF-1c.svg|{{lang-tk|Uly leýtenant}}<br />([[Turkmen Ground Forces]])<ref name="Turkmenistan">{{cite web |title=TÜRKMENISTANYŇ KANUNY Harby borçlulyk we harby gulluk hakynda (Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary 2010 ý., № 3, 58-nji madda) (Türkmenistanyň 01.10.2011 ý. № 234-IV Kanuny esasynda girizilen üýtgetmeler we goşmaçalar bilen) |trans-title=LAW OF TURKMENISTAN On military service and military service (Information of the Mejlis of Turkmenistan, 2010, No. 3, Article 58) (as amended by the Law of Turkmenistan of October 1, 2011 No. 234-IV) |url=https://milligosun.gov.tm/storage/file/04-harby-borclulyk-we-harby-gulluk-hakynda-ky9J0pKxTQ.pdf |website=milligosun.gov.tm |publisher=Ministry of Defense (Turkmenistan) |access-date=2 June 2021 |pages=28-29 |language=tk}}</ref> UA shoulder mark 13.svg|{{lang-uk|Старший лейтенант}}<br />([[Ukrainian Ground Forces]])<ref name="Ukraine">{{cite web |title=НАКАЗ 20.11.2017 № 606 |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z1502-17#Text |website=zakon.rada.gov.ua |publisher=Ministry of Justice of Ukraine |access-date=2 June 2021 |language=uk |date=13 December 2017}}</ref> Uzbekistan-army-OF-1c.svg|{{lang-uz|Katta leytenant}}<br />([[Uzbek Ground Forces]])<ref name="Uzbekistan">{{cite web |title=O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarining harbiy xizmatni o‘tash tartibi to‘g‘risida |url=https://lex.uz/docs/-4513434 |website=lex.uz |publisher=Ministry of Justice of the Republic of Uzbekistan |access-date=3 June 2021 |language=uz |date=12 September 2019}}</ref> </gallery> == Пайвандҳо == * [[Нерӯҳои мусаллаҳ]] * [[Дараҷаи низомӣ]] * [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} {{Дараҷаҳои низомӣ}} [[Гурӯҳ:Нерӯҳои мусаллаҳ]] [[Гурӯҳ:Артиш]] [[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]] [[Гурӯҳ:Саркардагон]] sjlj54o24irurwa22k0unkm0tvth14p 0 299154 1489364 1486216 2026-10-15T04:33:05Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1489364 wikitext text/x-wiki {{Шахс}} '''Владислав Евгеньевич Бугера''' <ref>{{Cite web|url=http://bugerave.wordpress.com/2014/02/28/о-фамилии-бугера-из-этимологического/|title=О происхождении фамилии «Бугера» из Этимологического словаря украинского языка (Етимологічний словник української мови, Київ, Наукова думка) — см. скан соотв. страницы из словаря в блоге В. Бугеры|author=|website=bugerave.wordpress.com|date=|lang=|deadlink=no|accessdate=2019-12-25}}</ref> (таваллуд {{ТаърихиТаваллуд|24|1|1971}}, [[Уфа]], Ҷумҳурии Автономии Шӯравии Сотсиалистии Бошқурдустон, [[Иттиҳоди Шӯравӣ|СССР]]) — [[файласуф]]и рус<ref name="dslib">«Используя при анализе философии Ф. Ницше классовый подход, российский философ В. Е. Бугера интерпретирует нацизм и сталинизм как два реализованных варианта ницшеанской концепции общества и указывает на то, что идеи Ф. Ницше явились теоретической основой расовой и радикально-националистической политики Третьего Рейха»." — ''[[Кирилченко, Дмитрий Викторович|Кирильченко Д. В.]]'' {{Cite web|url=http://www.dslib.net/istoria-filosofii/socialnyj-ideal-f-nicshe-i-praktika-totalitarnyh-obwestv.html|title=Социальный идеал Ф. Ницше и практика тоталитарных обществ|author=|website=www.dslib.net|date=|lang=|deadlink=no|accessdate=2019-12-25|archivedate=2022-10-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221018183411/http://www.dslib.net/istoria-filosofii/socialnyj-ideal-f-nicshe-i-praktika-totalitarnyh-obwestv.html}} : диссертация … кандидата философских наук : 09.00.03, 09.00.11 / Кирильченко Дмитрий Викторович; [Место защиты: Твер. гос. ун-т]. — Тверь, 2010. — 171 с.</ref>, олим <ref name="weeklystandard">Stephen Schwartz {{Cite web|url=http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/016/156vsrut.asp|title=Murder in Moscow|author=|website=www.weeklystandard.com|date=|lang=|deadlink=yes|accessdate=2014-03-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140301224911/http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/016/156vsrut.asp|archivedate=2014-03-01}} // {{Бе тарҷума 5|The Weekly Standard||en|The Weekly Standard}}, 23 February 2009 ({{Cite web|url=http://www.inosmi.ru/text/translation/247493.html|title=перевод на русский язык|author=|lang=|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221055545/http://www.inosmi.ru/text/translation/247493.html|archivedate=2009-02-21}}, {{Cite web|url=http://www.alebedev.ru/media/1100.html|title=копия перевода на русский язык|author=|website=www.alebedev.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25}})</ref>, публисисти сиёсӣ <ref name="nietzsche">«Политический публицист, хорошо известный среди „краснознаменного“ политического андерграунда России и Украины. <…> В 2000 году стал одним из основателей Группы пролетарских революционеров-коллективистов, регулярно выпускающей — в порядке „самиздата“ — журнал „Пролетарская революция“ и сборники политических статей.» — ''Фьюче, Дмитрий'' {{Cite web|url=http://www.nietzsche.ru/project/meeting/bugera/|title=Встреча с Владиславом Бугерой|author=|website=www.nietzsche.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25}} // Nietzsche.ru, 22.02.2004</ref> ва ходими чапи ҷамъиятию сиёсӣ мебошад. [[Доктори илм|Доктори илмҳои фалсафа]] <ref>''Аюпов, Рашит'' Знаменитые уроженцы Уфы // газета «[[Вечерняя Уфа]]», № 80 (13260), 05.10.2018, с. 6</ref>, [[профессор]]и кафедраи фалсафаи Университети давлатии техникии нафти Уфа, узви бахши «Диалектикаи материалистӣ – атеизми илмӣ» <ref>{{Cite web|url=http://www.dialog21.ru/naprav/Naprav24_DIALEKTIKA.htm|title=Страница секции РФО «Материалистическая диалектика — научный атеизм»|author=|website=www.dialog21.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25|archivedate=2020-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201001135858/http://www.dialog21.ru/naprav/Naprav24_DIALEKTIKA.htm}}</ref> Ҷамъияти фалсафаи Русия. Асосгузори мактаби илмии фалсафаи иҷтимоӣ «Илмиёт дар бораи муносибатҳои идоракуни и шахси ҳамчун субстанцияҳои ҷамъияти» («Омӯзиш дар бораи одам ҳамчунин ансамбли муносибатҳои шахси ва идоракуни») <ref name="eifgaz">''[[Байков, Эдуард Артурович|Байков Э. А.]]'' {{Cite web|url=http://www.eifgaz.ru/baykov1-e-09.htm|title=«Новая философская школа»|author=|lang=|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923234458/http://www.eifgaz.ru/baykov1-e-09.htm|archivedate=2015-09-23}} // «Экономическая и философская газета»</ref>. == Зиндагинома == [[24 январ|24 январи соли]] 1971 дар [[Уфа]] <ref name="eifgaz"/><ref name="famous">{{Cite web|url=http://www.famous-scientists.ru/3058|title=Бугера Владислав Евгеньевич|author=|website=www.famous-scientists.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25|archivedate=2019-12-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191229055259/http://www.famous-scientists.ru/3058}} // Энциклопедия «Учёные России», 23.12.2011</ref> таваллуд шудааст. Бародари калон — М. Е. Бугера <ref>См. в блоге В. Бугеры запись {{Cite web|url=https://bugerave.wordpress.com/2015/10/14/два-доклада-в-октябре-2006-года-сперва-о-др/|title=от 14 октября 2015 г.|author=|website=bugerave.wordpress.com|date=|lang=|deadlink=no|accessdate=2019-12-25}}</ref>. Солҳои 1988-1993 дар факултаи фалсафаи Университети давлатии Киев <ref name="eifgaz"/><ref name="famous"/><ref name="philosophy"/> таҳсил кардааст. Аз моҳи феврали соли 1996 дар Университети давлатии нафту техникӣ дарс мегӯяд, аз моҳи июль соли 2002 - доценти кафедраи философияи. Аз моҳи феврали соли 2010 - профессори кафедраи философияи университети нафту техникӣ ҳисоб мешавад.<ref name="eifgaz"/><ref name="famous"/><ref name="philosophy"/><ref>{{Cite web|url=http://rusoil.net/faculty/33|title=Страница кафедры философии на сайте УГНТУ|author=|website=rusoil.net|date=|lang=|deadlink=no|accessdate=2019-12-25|archivedate=2019-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191222032453/http://www.rusoil.net/faculty/33}}</ref>. Дар соли 2001 дар Университети ба номи Ломоносови шаҳри Москва дар таҳти раҳбарии ходими хидматнишондодаи илми Ҷумҳурии Бошқурдустон - доктори илмҳои фалсафа, профессор Р. Камаев диссертацияро дар бораи дарёфт кардани номзади илмҳои фалсафа дар мавзуи "Ницшиани ҳамчун феномени ҷамъияти: ва таҳқиқи иҷтимоъи ва хидмати он дар омӯзиши фалсафаи иҷтимои" ҳимоят кардааст.<ref name="philosophy">{{Cite web|url=http://philosophy.rusoil.net/default.aspx?link=96|title=Бугера Владислав Евгеньевич|author=|lang=|deadlink=yes|archiveurl=https://archive.li/20140225033316/http://philosophy.rusoil.net/default.aspx?link=96|archivedate=2014-02-25}} // Официальный сайт кафедры философии УГНТУ</ref><ref name="vest-news">''Кулакова Т.'' {{Cite web|url=http://www.vest-news.ru/article.php?id=6351|title=По примеру Ромео и Джульетты|author=|website=www.vest-news.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25|archivedate=2015-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150622064853/http://www.vest-news.ru/article.php?id=6351}} // «Весть», 21.02.2008</ref>. Дар соли 2002 барои баланд бардоштани касби худ курсӣ кӯтоҳмуддатро дар бораи назарияи фаҳмиш дар университети Аврупои маркази гузаштааст.<ref name="philosophy"/>. Дар соли 2004 ба ӯ унвони доцентро додаанд. Дар соли 2006 дар университети ба номи М. В. Ломоносов диссертация барои гирифтани унвони доктори илмҳои фалсафа дар мавзуи "муносибат ба молӣ шахси ва идоракуни ҳамчун намуди муносибати шахси" ҳимоя кардааст. Дар соли 2008 суҳбати Бугера бо нависанда ва файласуф Е.А.Байков дар шумораи 44-и Бюллетени Ҷонсон ( {{Бе тарҷума 5|Johnsons Russia List||en|Johnsons Russia List}} ) нашр шуд. Рафики наздик С. Ю. Маркелова.<ref name="weeklystandard"/><ref>''Vladislav Bugera.'' {{Cite web|url=http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2013/02/vladislav-bugera-obituary-for-stanislav.html|title=Obituary for Stanislav Markelov|author=|website=eretik-samizdat.blogspot.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25}} ({{Cite web|url=http://justicefornorthcaucasus.info/?p=1232515200|title=копия|author=|website=justicefornorthcaucasus.info|date=|lang=|deadlink=no|accessdate=2019-12-25}})</ref> == Фаъолияти сиёсӣ == Сиесӣ фаъолияти 1989-90 — шаҳри Киев, узви иттиҳодияи " Форуми Ватани " (укр. Вітчизняний Форуми) (тамоюли зидди нацаналистои украини). Дар натиҷаи худ сиесӣ мубориза подвергся обвинениям дар гомосексуальности аз ҷониби раҳбари коллеҷ ташкилоти украинй миллатчий Вячеслава Кириленко, хонд дар як гурӯҳ В.Бугерой.<ref>{{Cite book|title=Politychni ob'i︠e︡dnanni︠a︡ Ukraïny|url=https://www.worldcat.org/oclc/30156956|publisher=Vyd-vo "Ukraïna"|date=1993|location=Kyïv|isbn=5-319-01289-6|oclc=30156956|first=A. O.|last=Bilous}}</ref> 1991-92 — узви шӯрои ҷамъиятӣ "Иттиҳоди меҳнаткашон шаҳри Киев" — шаҳрӣ ташкилоти "Иттиҳоди меҳнаткашон Украина аз тарзи нав сохтани социализм" (укр. Спілка трудящих України барои соціалістичну перебудову). 20 августи соли 1991 изҳори, ҳамчун раиси узвий социалисти иттиҳоди донишҷӯен Украини, дастгирии ГКЧП, дар бораи аз баъдан сухан дар мусоҳиба Бо. Шенфилду дар Johnson's Russia List чӣ дар бораи худ сиесӣ гумроҳии.<ref>{{Cite web|url=https://bugerave.wordpress.com/2014/02/28/%d0%ba%d0%b0%d0%ba-%d0%bd%d0%b0%d1%87%d0%b8%d0%bd%d0%b0%d0%bb%d0%b0%d1%81%d1%8c-%d0%bc%d0%be%d1%8f-%d0%bf%d0%be%d0%bb%d0%b8%d1%82%d0%b8%d1%87%d0%b5%d1%81%d0%ba%d0%b0%d1%8f-%d0%b6%d0%b8%d0%b7%d0%bd/|title=Как начиналась моя политическая жизнь|website=bugerave|date=2014-02-28|lang=ru-RU|accessdate=2022-11-21}}</ref> 1992-96 — узви Шӯрои "Марксистской кории ҳизби" (МРП) ва редакционной мушовараи маҷаллаи "Марксист". Бо иҷозати Шӯрои МРП сотрудничал бо Кумитаи барои қоҳир буд ва байналмилалии социализм. Дар соли 1995 таъсис Уфимскую ташкили МРП, якҷоя бо аъзои он берун аз ҳизб дар моҳҳои январ 1996 ш.<ref>{{Cite web|url=http://www.cprf.info/library/politolog/4209.shtml|title=«Независимые марксисты»|website=www.cprf.info|accessdate=2022-11-21|archivedate=2019-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191225134356/http://cprf.info/library/politolog/4209.shtml}}</ref> 1994-96 — инструктори иттифоқҳои касабаи иттиҳодияҳои "Кории муқовимати" (дар ҳамкорӣ бо Станислав Маркелов) 1996-98 — ҳамкорӣ бо узвий "Байналмилалии кории ҳизби" вобаста бо "Байналмилалии лигой меҳнаткашон". 1998-2000 — узви фраксияий колективий "Революционий ҳизби кории ". Дар поени низ иборат Марлен Инсаров (интернет-псевдоним). 2000-2005 — муассис (якҷоя бо Марленом Инсаровым) ва узви "Гурӯҳи революционеорий- коллективий пролитарий " (ГПРК). Дар соли 2005 байни В. Бугерой ва М Инсаров рӯй додааст низоъ <ref>{{Cite web|url=https://zahist.wordpress.com/leadership/|title=КЕРІВНИЦТВО|author=Нечипорук said|website=Профспілка "Захист Праці" (UNI, IUF)|date=2009-09-24|lang=uk|accessdate=2022-11-21}}</ref>, аз байн хориҷ кардани В. Бугерой ГПРК аз ҳам ҷудо шудан Гурӯҳ. Дар димна ГПРК сарчашма "Интернационалий Иттиҳоди Колективий Пролетарий Революционий ". Дар соли 2008 дар ИСПРК рӯй додааст ҷудо, овардани ба ҳайатий созмоний "Иттиҳоди Революционий Социалистий". Аз соли 2006 то айни замон кор бар сиесӣ лоиҳаи "Иттиҳоди коллективистов". Дар давраҳои гуногун дар давоми сотрудничал аз якдигаранд Интернационального коммунистического ҷараени дар қаламрави собиқ ИҶШС ва, тибқи баъзе самтҳои рӯшон ва фаъолияти публициостий, бо анархисто-интернационалисто. Дар байни замон дар блоки Левокоммунистий , бунедгардиданий якдигаранд ТИК аз ИДМ, нашр бисере аз он сиесӣ моддаи ва китоби "Ҳуҷҷатҳои "демократӣ централисто"", дар нашри он В. Бугера таҳти роҳбарии бевоситаи иштирок. Нашрия шӯр як қатор публицистически кор ва политологических тадқиқоти, гирифт муқовимат байналмилалии шуҳрат. Бузург ҷои дар омӯзиши ва публицистике В. Бугеры мегирад зиддифашистий мавзӯъҳои. Байналмилалӣ ва ватанӣ муҳаққиқон муроҷиат кунед дар он кор, зикр дорам ки чӣ тавр ин ному насаби муаллиф, ҳам яке аз он тахаллуст — "Г. Васильев"(аввал нашр шуд зери ин ва дигар тахаллус кор Бугера баъдан аз нав нашр шуд ва зери худ номи). В. Бугера фаъолона нашри дар худ ҳанӯз расмии блог ва дар интернет-форумҳо (пеш аз ҳама ба Mail.Ru) матнҳои Интернациолисти коммунисти тамоюли (то соли 2009 ташкилоти худаш занг зад Интернационалий дафтари барои Революционер ҳизби) то он даме, ки ин тамоюл на оғози ҳамкорӣ бо националистий. Бо пешниҳоди В. Бугеры истилоҳи "коллективизм" ба даст овардааст дар лексиконе постсоветских левых фаъолони, ба ғайр аз дигар вазифаҳои худ, боз ва монанди самоназвание муайяни сиесӣ гурӯҳҳои ва онҳо идеологических дастгоҳҳои.<ref>{{Cite web|url=https://leftcom.wordpress.com/2011/10/01/%d0%b4%d0%be%d0%ba%d1%83%d0%bc-%d0%b4%d0%b5%d0%bc%d0%be%d0%ba%d1%80%d0%b0%d1%82%d0%b8%d1%87%d0%b5%d1%81%d0%ba%d0%b8%d1%85-%d1%86%d0%b5%d0%bd%d1%82%d1%80%d0%b0%d0%bb%d0%b8%d1%81%d1%82%d0%be%d0%b2/|title=Документы «демократических централистов»|author=leftcom|website=Левокоммунистический блог|date=2011-10-01|lang=ru-RU|accessdate=2022-11-21}}</ref> == Нигоҳи назариявӣ == В. Е. Бугера мушкилии маданияти иқтисодиро дар фалсафаи рус инкишоф дода истодааст. Бугера дар асоси материализми таърихӣ кушиш намуд, ки инкишофи инсонро на танҳо дар асоси инкишофи муносибатҳои ҷамъиятӣ, балки пеш аз ҳама бо роҳи инкишофи муносибатҳои хоҷагидорӣ ва моликият шарҳ дихад.<ref>''[[Богданов, Александр Александрович|Богданов А. А.]]'' Новый мир / А. А. Богданов. Вопросы социализма: Работы разных лет. — М.: [[Политиздат]], 1990. — С. 32-38. Частично такую постановку вопроса можно усмотреть, пожалуй, лишь у [[Богданов, Александр Александрович|А. А. Богданова]], хотя их трактовки отношений управления и собственности существенно различаются. Здесь Богданов употребляет термины «индивидуализм» и «авторитаризм» в значениях, фактически противоположных значениям терминов «отношения индивидуального и авторитарного управления» у В. Бугеры.</ref> Дар асоси муносибати синфӣ В. Е. Бугера натсизм ва сталинизмро ду версияи амалишудаи консепсияи ҷомеаи Нитсше муайян мекунад ва инчунин қайд мекунад, ки идеяҳои Фридрих Нитсше заминаи назариявии сиёсати нажодпарастӣ ва радикалии миллатгароии Олмони фашистӣ гардиданд.<ref name="dslib"/> == Библиография == === Диссертатсияҳо === * ''Бугера В. Е.'' {{Cite web|url=http://www.nietzsche.ru/look/xxc/politik/bugera-fenomen/|title=Ницшеанство как общественный феномен: его социальная сущность и роль : Социально-философское исследование|author=|website=www.nietzsche.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25}} : диссертация … кандидата философских наук : 09.00.11. — Уфа, 2000. — 156 с. * ''Бугера В. Е.'' {{Cite web|url=http://www.lib.ua-ru.net/diss/cont/213165.html|title=Отношения собственности и управления как необходимые формы человеческой деятельности|author=|website=www.lib.ua-ru.net|date=|lang=|deadlink=yes|accessdate=2019-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305130512/http://www.lib.ua-ru.net/diss/cont/213165.html|archivedate=2016-03-05}}: Дис. … д-ра филос. наук : специальность 09.00.11 <Соц. философия> / Бугера Владислав Евгеньевич; Моск. гос. ун-т им. М. В. Ломоносова. — М.: 2005. — 379 с. === Корҳои илмӣ === ==== Монографияхо ==== * ''Бугера В. Е.'' {{Cite web|url=http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2014/01/blog-post_30.html|title=Социальная сущность и роль философии Ницше.|author=|website=eretik-samizdat.blogspot.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25}} — Уфа: Изд-во АН Республики Башкортостан «Гилем», 2004. — (тираж 400 экз., ISBN 5-7501-0465-6); — М.: КомКнига, 2005 (тираж 500 экз., ISBN 5-484-00120-X); — М.: КомКнига, 2010 (изд. стереотипное, тираж 500 экз., ISBN 978-5-484-01062-2). (Рецензенты: Ю.&amp;nbsp;И.&amp;nbsp;Семёнов, В.&amp;nbsp;И.&amp;nbsp;Метлов) * ''Бугера В. Е.'' {{Cite web|url=http://www.ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_1.pdf|title=Собственность и управление: философско-экономические очерки.|author=|website=www.ogbus.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304092844/http://www.ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_1.pdf}} — М.: Наука, 2003. — 344 с. Тираж 500 экз., ISBN 5-02-032777-8. (Рецензенты: А.&amp;nbsp;Х.&amp;nbsp;Махмутов, А.&amp;nbsp;Ф.&amp;nbsp;Кудряшев<ref>{{Cite web|url=http://www.ontologys.info/manifest/kudr|title=Биография А. Ф. Кудряшева на сайте Российского Онтологического общества|author=|website=www.ontologys.info|date=|lang=|deadlink=yes|accessdate=2019-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190226094107/http://www.ontologys.info/manifest/kudr|archivedate=2019-02-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bashedu.ru/sotrudniki-kafedry-filosofii-i-politologii|title=Об А. Ф. Кудряшеве на сайте БашГУ|author=|website=www.bashedu.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25|archivedate=2019-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191222155635/http://www.bashedu.ru/sotrudniki-kafedry-filosofii-i-politologii}}</ref>) * ''Бугера В. Е.'' {{Cite web|url=http://www.dialog21.ru/biblio/essence1.htm|title=Сущность человека.|author=|website=www.dialog21.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25|archivedate=2017-12-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171202211506/http://www.dialog21.ru/biblio/essence1.htm}} — М.: Наука, 2005. — 300 с. (тираж 500 экз., ISBN 5-02-033820-6); — Saarbrücken: LAP Lambert Academic Publishing, 2011, ISBN 978-3-8465-0845-9 ({{Cite web|url=http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2011/09/blog-post_8438.html|title=копия|author=|website=eretik-samizdat.blogspot.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25}}). (Рецензенты: А.&amp;nbsp;Х.&amp;nbsp;Махмутов, А.&amp;nbsp;Ф.&amp;nbsp;Кудряшев, В.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Дамье) * Исторический материализм в XXI веке: необходимость обновления: Сборник статей / Сост. и ред. В. Е. Бугера. — М.: Компания Спутник+, 2005. Тираж 100 экз., ISBN 5-93406-924-1 * ''Бугера В. Е.'' Гл. 1, п. 5: Компьютеризация производственной деятельности как одна из необходимых предпосылок перехода к бесклассовому обществу. // Философские и прикладные вопросы методологии искусственного интеллекта. — М.: Машиностроение, 2009. — С. 71-79. Тираж 500 экз. ISBN 978-5-217-03453-6. ==== Мақолаҳо ==== * ''Бугера В.'' {{Cite web|url=http://marxistparty.ru/marxist/2.shtml|title=Социал-фашизм|author=|website=marxistparty.ru|date=|lang=ru|deadlink=yes|accessdate=2019-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180308023600/http://marxistparty.ru/marxist/2.shtml|archivedate=2018-03-08}} // Марксист. — 1994. — № 2. — С. 27-54 (переиздана в сборнике {{Cite web|url=http://libelli.ru/modernpl/internal.htm#Бугера|title=«В борьбе против буржуазного национализма»|author=|website=libelli.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25|archivedate=2019-07-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190724221220/http://libelli.ru/modernpl/internal.htm#Бугера}}). * ''Бугера В.'' {{Cite web|url=http://dialog21.ru/biblio/Bugera_rodstvennye_dushy.htm|title=Родственные души|author=|website=dialog21.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25|archivedate=2016-07-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160730175126/http://dialog21.ru/biblio/Bugera_rodstvennye_dushy.htm}} // «Истоки». — № 52 (560). — 26.12.2007. — С. 12. ({{Cite web|url=https://leftcom.wordpress.com/2011/08/29/родственные-души/|title=копия, озаглавленная «Достоевский и Дюма: родственные души»|author=|website=leftcom.wordpress.com|date=|lang=|deadlink=no|accessdate=2019-12-25}}) * ''Бугера В. Е.'' {{Cite web|url=http://bagsu.webservis.ru/Bugera.pdf|title=Экономические причины войн XXI века|author=|website=bagsu.webservis.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201001040649/http://bagsu.webservis.ru/Bugera.pdf|archivedate=2020-10-01}} // Экономика и управление: научно-практический журнал. — 2008. — № 4. * ''Бугера В. Е.'' Введение в философский анализ отношений собственности и управления // Вестник Академии наук Республики Башкортостан. — Уфа: Академия наук Республики Башкортостан — 2004. — Т. 9. — № 3. * ''Бугера В. Е., Шакиров&amp;nbsp;И.&amp;nbsp;А.'' О ценности сомнения в познании: современные аспекты старого вопроса // Философские науки. — 2007. — № 9. — С. 129—140. * ''Галлямова&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Р., Бугера В. Е.'' {{Cite web|url=http://www.ogbus.ru/authors/Gallyamova/Gallyamova_1.pdf|title=Развитие критического мышления студентов технических специальностей в процессе преподавания философии: социальное значение и методические аспекты|author=|website=www.ogbus.ru|date=|lang=ru|deadlink=yes|accessdate=2019-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304191351/http://www.ogbus.ru/authors/Gallyamova/Gallyamova_1.pdf|archivedate=2016-03-04}} // {{Cite web|url=http://ogbus.ru/article/razvitie-kriticheskogo-myshleniya-studentov-texnicheskix-specialnostej-v-processe-prepodavaniya-im-filosofii-socialnoe-znachenie-i-metodicheskie-aspekty/#more-1538|title=Электронный научный журнал «Нефтегазовое дело». — 2008. — № 1.|author=|website=ogbus.ru|date=|lang=ru|deadlink=yes|accessdate=2019-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170701060638/http://ogbus.ru/article/razvitie-kriticheskogo-myshleniya-studentov-texnicheskix-specialnostej-v-processe-prepodavaniya-im-filosofii-socialnoe-znachenie-i-metodicheskie-aspekty/#more-1538|archivedate=2017-07-01}} * ''Бугера В. Е.'' {{Cite web|url=http://www.ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_4.pdf|title=Об одной актуальной проблеме оценки успеваемости студентов нефилософских специальностей в процессе преподавания им философии|author=|website=www.ogbus.ru|date=|lang=ru|deadlink=yes|accessdate=2019-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304141825/http://www.ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_4.pdf|archivedate=2016-03-04}} // {{Cite web|url=http://ogbus.ru/article/ob-odnoj-aktualnoj-probleme-ocenki-uspevaemosti-studentov-nefilosofskix-specialnostej-v-processe-prepodavaniya-im-filosofii/#more-1539|title=Электронный научный журнал «Нефтегазовое дело». — 2008. — № 1.|author=|website=ogbus.ru|date=|lang=ru|deadlink=yes|accessdate=2019-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170915005150/http://ogbus.ru/article/ob-odnoj-aktualnoj-probleme-ocenki-uspevaemosti-studentov-nefilosofskix-specialnostej-v-processe-prepodavaniya-im-filosofii/#more-1539|archivedate=2017-09-15}} * ''Бугера В. Е.'' {{Cite web|url=http://www.dialog21.ru/biblio/Bugera_3rd_World_War.htm|title=Экономические предпосылки третьего передела мира|author=|website=www.dialog21.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25|archivedate=2017-11-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171130134027/http://www.dialog21.ru/biblio/Bugera_3rd_World_War.htm}} // {{Cite web|url=http://ogbus.ru/article/ekonomicheskie-predposylki-tretego-peredela-mira/#more-1551|title=Электронный научный журнал «Нефтегазовое дело». — 2008. — № 1.|author=|website=ogbus.ru|date=|lang=ru|deadlink=yes|accessdate=2019-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170701035206/http://ogbus.ru/article/ekonomicheskie-predposylki-tretego-peredela-mira/#more-1551|archivedate=2017-07-01}} ({{Cite web|url=http://ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_3.pdf|title=копия1|author=|website=ogbus.ru|date=|lang=ru|deadlink=yes|accessdate=2019-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091229095407/http://www.ogbus.ru/authors/Bugera/Bugera_3.pdf|archivedate=2009-12-29}}, {{Cite web|url=http://prognoz.eurasian-defence.ru/?q=ekonomicheskie-predposylki-tretego|title=копия2|author=|website=prognoz.eurasian-defence.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25|archivedate=2021-12-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211217121840/http://prognoz.eurasian-defence.ru/?q=ekonomicheskie-predposylki-tretego}}, {{Cite web|url=http://zerkalov.org.ua/node/6611|title=копия3|author=|website=zerkalov.org.ua|date=|lang=ru|deadlink=yes|accessdate=2019-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170829070605/http://zerkalov.org.ua/node/6611|archivedate=2017-08-29}}) * ''Бугера В. Е.'' Ошибка Норберта Винера, или как определить понятие «управления» // {{Cite web|url=http://www.reflexion.ru/Library/2009RPC.pdf|title=Рефлексивные процессы и управление. Сборник материалов VII Международного симпозиума 15-16 октября 2009 г., Москва|author=|website=www.reflexion.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25}} / Под ред. В.&amp;nbsp;Е.&amp;nbsp;Лепского — М.: Когито-Центр, 2009. — С. 49-52. ISBN 978-5-89353-299-9 * ''Бугера В. Е., Гиндуллин&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Ф., Кадырова&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Ф.'' {{Cite web|url=http://www.work.vegu.ru/vegu/vestnik/DocLib/%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B0,%20%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD,%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0_11-16.pdf|title=Что такое отношение собственности и почему этот вопрос имеет существенное значение для развития методологии исследования общественных отношений?|author=|lang=|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140228045818/http://www.work.vegu.ru/vegu/vestnik/DocLib/%D0%91%D1%83%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B0,%20%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD,%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0_11-16.pdf|archivedate=2014-02-28}} // Вестник ВЭГУ. — № 4 (66). — 2013. — С. 11-16. * ''Бугера В. Е., Кадырова&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Ф.'' Индивидуальная и коллективная типология личности: этико-философские и правовые вопросы // Евразийский юридический журнал. — № 1 (80). — 2015. — С. 220—222. * ''Бугера В. Е., Гиндуллин&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Ф.'' [https://naukarus.com/ukrainskiy-fashizm-i-nitssheanstvo Украинский фашизм и ницшеанство] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20221028081449/https://naukarus.com/ukrainskiy-fashizm-i-nitssheanstvo |date=2022-10-28 }} // Евразийский юридический журнал. — № 7 (86). — 2015. — С. 333—334. * ''Бугера В. Е.'' О коллективистском будущем человечества // Проблема обоснования знания: сб. науч. статей, посвящ. 25-летию методологического семинара при факультете философии и социологии / отв. ред. А.&amp;nbsp;Ф.&amp;nbsp;Кудряшев. — Уфа: РИЦ БашГУ, 2017. — С. 17-23. ISBN 978-5-7477-4370-0 * ''Бугера В.'' Порфирий Иванов и его последователи // Советский пограничник. (Впослед. переимен. в «Пограничник Украины».) — 20 сентября 1991. — № 74. * ''Бугера В.'' {{Cite web|url=http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2014/01/blog-post_24.html|title=Обыкновенный, заурядный фашизм|author=|website=eretik-samizdat.blogspot.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25}} // Советский пограничник. — 1991. — № 85, 6 ноября. (Статья опубликована под псевдонимом «Герберт Эрнст»; за подписью автора переиздана в сборнике {{Cite web|url=http://libelli.ru/modernpl/internal.htm#Бугера|title=«В борьбе против буржуазного национализма»|author=|website=libelli.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25|archivedate=2019-07-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190724221220/http://libelli.ru/modernpl/internal.htm#Бугера}} наряду с несколькими другими, отображающими участие В. Бугеры в политической борьбе на Украине в начале 1990-х гг. Также опубликована [[ВКонтакте]] 24.01.2014 в Цитатнике Владислава Бугеры vk.com/vlad_bugera и в паблике журнала «Еретик» vk.com/eretiksamizdat.) * ''Бугера В.'' Наследники Штрассера // Интервзгляд-Inprecor. — 1993. — № 5. * ''Бугера В.'' {{Cite web|url=http://marxistparty.ru/marxist/1.shtml|title=Смысл жизни сегодня|author=|website=marxistparty.ru|date=|lang=ru|deadlink=yes|accessdate=2019-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171108175719/http://marxistparty.ru/marxist/1.shtml|archivedate=2017-11-08}} // Марксист. — 1993. — № 1. — С. 55-59. * ''Бугера В.'' {{Cite web|url=http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2014/02/blog-post_5769.html|title=Будет ли война между Россией и Украиной?|author=|website=eretik-samizdat.blogspot.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25}} // Рабочая демократия. — 1994. — № 2 (17). (Статья опубликована под псевдонимом «Дмитро Зализняк»; за подписью автора переиздана в сборниках {{Cite web|url=http://sbiblio.com/biblio/archive/bugera_teorija/|title=«Теория и практика коллективизма»|author=|website=sbiblio.com|date=|lang=|deadlink=yes|accessdate=2019-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200930023030/http://sbiblio.com/biblio/archive/bugera_teorija/|archivedate=2020-09-30}} и {{Cite web|url=http://libelli.ru/modernpl/internal.htm#Бугера|title=«В борьбе против буржуазного национализма»|author=|website=libelli.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25|archivedate=2019-07-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190724221220/http://libelli.ru/modernpl/internal.htm#Бугера}}. Также опубликована [[ВКонтакте]] 02.03.2014 в Цитатнике Владислава Бугеры vk.com/vlad_bugera и в паблике журнала «Еретик» vk.com/eretiksamizdat.) * ''Wladislaw Bugera.'' Der Antisemitismus der «echten Internationalisten» // Direkte Aktion. — September 1994. * ''Бугера В.'' {{Cite web|url=http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2011/11/blog-post_09.html|title=Программа Коллективистской партии (проект)|author=|website=eretik-samizdat.blogspot.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25}} (переиздан в сборнике {{Cite web|url=http://sbiblio.com/biblio/archive/bugera_teorija/|title=«Теория и практика коллективизма»|author=|website=sbiblio.com|date=|lang=|deadlink=yes|accessdate=2019-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200930023030/http://sbiblio.com/biblio/archive/bugera_teorija/|archivedate=2020-09-30}}). * ''Бугера В.'' {{Cite web|url=http://www.alternativy.ru/old/magazine/htm/99_3/esse.htm|title=Компьютеризация как предпосылка социалистической революции|author=|website=www.alternativy.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25|archivedate=2020-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200813112701/https://www.alternativy.ru/old/magazine/htm/99_3/esse.htm}} // Альтернативы. — 1999. — № 3. ({{Cite web|url=http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2012/08/blog-post_27.html|title=копия|author=|website=eretik-samizdat.blogspot.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25}}) ({{Cite web|url=http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2012/04/computerisation-as-premise-of.html|title=на англ. яз.|author=|website=eretik-samizdat.blogspot.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25}}) * ''Бугера В.'' {{Cite web|url=http://eretik-samizdat.blogspot.ru/p/blog-page.html|title=Зачем человечеству нужна мировая революция|author=|website=eretik-samizdat.blogspot.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25}} ({{Cite web|url=http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2012/02/vladislav-bugera-why-does-humanity-need.html|title=на англ. яз.|author=|website=eretik-samizdat.blogspot.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25}}) * ''Бугера В.'' {{Cite web|url=http://www.dialog21.ru/biblio/Bugera_Russia_ucraina.htm|title=Завтра война?|author=|website=www.dialog21.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25|archivedate=2017-12-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171229100343/http://www.dialog21.ru/biblio/Bugera_Russia_ucraina.htm}} // «Истоки». — № 37 (597). — 10.09.2008. — С. 9. * ''Бугера В.'' {{Cite web|url=http://levsd.ru/obrez/lsd-3.pdf|title=Неужели всё-таки будет война между Россией и Украиной?|author=|website=levsd.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25}} // ОБщественный РЕЗонанс. — 2009. — № 1(3). — С. 1, 3. * ''Бугера В.'' {{Cite web|url=http://antifa-union.ucoz.ru/_ld/0/1_af-5-f.pdf|title=Экономические причины очередного империалистического передела мира и грядущих революций|author=|website=antifa-union.ucoz.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25}} // Антифашист. — 2009. — № 1 (5). — С. 3. * ''Vladislav Bugera, Vladimir Sirotin and Peter Khrustalev.'' {{Cite web|url=http://www.solidarity-us.org/site/node/3124|title=Political Repression in Russia.|author=|website=www.solidarity-us.org|date=|lang=|deadlink=no|accessdate=2019-12-25|archivedate=2017-08-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170826112556/https://www.solidarity-us.org/site/node/3124}} // Against The Current. — January-February 2011. — № 150. Публикацию статьи в переводе на испанский яз. см. {{Cite web|url=http://www.vientosur.info/spip.php?article5042|title=здесь|author=|website=www.vientosur.info|date=|lang=|deadlink=no|accessdate=2019-12-25}}; источник, из которого статья была взята для перевода, см. {{Cite web|url=http://www.europe-solidaire.org/spip.php?article19674|title=здесь|author=|website=www.europe-solidaire.org|date=|lang=|deadlink=no|accessdate=2019-12-25|archivedate=2015-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150622035319/http://www.europe-solidaire.org/spip.php?article19674}}. * ''Бугера В.'' {{Cite web|url=http://gubkin.info/interesting/122837-tezisy-o-sovremennoy-burzhuaznoy-demokratii.html|title=Тезисы о современной буржуазной демократии|author=|website=gubkin.info|date=|lang=|deadlink=no|accessdate=2019-12-25}} // Губкин-инфо, 06.11.2012. ({{Cite web|url=http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2012/10/blog-post_19.html|title=копия|author=|website=eretik-samizdat.blogspot.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25}}) * ''Vladislav Bugera.'' {{Cite web|url=http://www.stephenshenfield.net/places/russia/current-politics/168-moscow-kiev-and-the-west-european-far-right|title=Moscow, Kiev, and the West European Far Right.|author=|website=www.stephenshenfield.net|date=|lang=|deadlink=no|accessdate=2019-12-25}} 17 April 2015 // {{Cite web|url=http://stephenshenfield.net|title=Сайт Стивена Шенфилда|author=|website=stephenshenfield.net|date=|lang=|deadlink=no|accessdate=2019-12-25}} ({{Cite web|url=http://www.criticatac.ro/lefteast/moscow-kiev-and-the-w-e-far-right/|title=копия|author=|website=www.criticatac.ro|date=|lang=|deadlink=no|accessdate=2019-12-25|archivedate=2020-09-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200927230031/http://www.criticatac.ro/lefteast/moscow-kiev-and-the-w-e-far-right/}} в издании {{Cite web|url=http://www.criticatac.ro/lefteast/|title=LeftEast|author=|website=www.criticatac.ro|date=|lang=|deadlink=no|accessdate=2019-12-25|archivedate=2019-12-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191226090836/http://www.criticatac.ro/lefteast/}} на сайте [http://www.criticatac.ro/ CriticAtac] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20150527015509/http://www.criticatac.ro/ |date=2015-05-27 }}) === Мусоҳиба === * ''Байков&amp;nbsp;Э.&amp;nbsp;А.'' {{Cite web|url=http://dialog21.ru/biblio/Bugera_veliky_blef_XX_veka.htm|title=«Великий блеф XX века?»|author=|website=dialog21.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304054018/http://dialog21.ru/biblio/Bugera_veliky_blef_XX_veka.htm}} // «Истоки». — № 32 (488). — 9.08.2006. — С. 11. ({{Cite web|url=http://eretik-samizdat.blogspot.ru/2013/02/xx.html|title=копия|author=|website=eretik-samizdat.blogspot.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25}}) ({{Cite web|url=http://russialist.com/2008-204.php#4|title=на англ. яз., под заголовком ''THE GREAT BLUFF''|author=|lang=|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131113073805/http://russialist.com/2008-204.php#4|archivedate=2013-11-13}}) * ''Моргунова, Елена'' {{Cite web|url=http://www.poisknews.ru/2008/01/27/ljubov_po_vertikali.html|title=«Любовь по вертикали» умеет ли коллективный разум поправить власть?|author=|lang=|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080218131255/http://www.poisknews.ru/2008/01/27/ljubov_po_vertikali.html|archivedate=2008-02-18}} // «Поиск» — газета научного сообщества, № 4 (974), 25 января 2008 г. ({{Cite web|url=http://dialog21.ru/biblio/Bugera_lubov_po_vertikaly.htm|title=копия|author=|website=dialog21.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304070349/http://dialog21.ru/biblio/Bugera_lubov_po_vertikaly.htm}}) ({{Cite web|url=http://russialist.com/2008-204.php#3|title=на англ. яз., под заголовком ''THE RARITY OF LOVE''|author=|lang=|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131113073805/http://russialist.com/2008-204.php#3|archivedate=2013-11-13}}) * ''Фьюче, Дмитрий'' {{Cite web|url=http://www.nietzsche.ru/project/meeting/bugera/|title=Встреча с Владиславом Бугерой|author=|website=www.nietzsche.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25}} // Nietzsche.ru, 22.02.2004 * ''Stephen Shenfield'' My inteview with Vladislav Bugera: from Stephen’s introduction // The Libertarian Communist. {{Cite web|url=http://www.stephenshenfield.net/pdf/lib_com/Lib_Com_23.pdf|title=Issue 23, Summer 2013.|author=|website=www.stephenshenfield.net|date=|lang=|deadlink=no|accessdate=2019-12-25}} — P. 20-23. == Эзоҳ == {{Эзоҳ|2}} == Адабиёт == * ''Антонов В. Г., Афанасьев В. Я., Годин В. В., Лялин А. М.'' {{Cite web|url=https://books.google.ru/books?id=tg4hTYWNjxkC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=Теория менеджмента: Учебник для вузов.|author=|website=books.google.ru|date=|lang=ru|deadlink=no|accessdate=2019-12-25}} — СПб: «Питер», 2009. — 464 с. * ''Байков Э. А.'' О Дракуле и не только // {{Cite web|url=http://rubuki.com/books/gorizonty-nauki-bashkortostana|title=Байков Э. А. Горизонты науки Башкортостана: Статьи, очерки, эссе.|author=|website=rubuki.com|date=|lang=|deadlink=yes|accessdate=2019-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160203175604/http://rubuki.com/books/gorizonty-nauki-bashkortostana|archivedate=2016-02-03}} — 2-е изд. — Уфа: ООО «ХАН», 2008. — С. 35-36. — ISBN 978-5-457-48560-0 * ''Белоногов Г. Е.'' {{Cite web|url=http://scjournal.ru/articles/issn_1997-292X_2012_5-2_05.pdf|title=Роль антропоцентрических элементов в философии русского космизма|author=|website=scjournal.ru|date=|lang=ru|deadlink=yes|accessdate=2019-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140712052142/http://scjournal.ru/articles/issn_1997-292X_2012_5-2_05.pdf|archivedate=2014-07-12}} // Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики. — 2012. — № 5(19), ч. 2. — С. 22-24. * ''Ломов О.'' {{Cite web|url=http://marxistparty.ru/marxist/3-4.shtml|title=К вопросу о социал-фашизме|author=|website=marxistparty.ru|date=|lang=ru|deadlink=yes|accessdate=2019-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180310014918/http://marxistparty.ru/marxist/3-4.shtml|archivedate=2018-03-10}} // Марксист. — 1995-96. — № 3-4. — С. 80-89. * ''Овруцкий&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;В.'' Производство и потребление: диалектика взаимодействия // Философия хозяйства. — 2010. — № 3. — С. 238—247. * ''Суслов&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Г.'' {{Cite web|url=http://do.gendocs.ru/docs/index-153023.html?page=9|title=Об анархизме наших дней. (Критический анализ программных документов РКРП).|author=|lang=|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161009173620/http://do.gendocs.ru/docs/index-153023.html?page=9|archivedate=2016-10-09}} — Пермь: б.и., 2004. — 166 с. * ''Вахитов Р. Р.'' [https://web.archive.org/web/20160406033803/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/16459-marksistskaya-filosofiya Марксистская философия] // Башкирская энциклопедия. В 7 т. Т. 4. Л-О / гл. ред. М.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Ильгамов. — Уфа: Башк. энцикл., 2008. ISBN 978-5-88185-068-5 * [https://web.archive.org/web/20160406031247/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/286-bugera-vladislav-evgenevich Бугера, Владислав Евгеньевич] // Башкирская энциклопедия. В 7 т. Т. 7. Ф-Я, с дополнениями / гл. ред. М.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Ильгамов. — Уфа: Башк. энцикл., 2011. ISBN 978-5-88185-075-3 * [https://web.archive.org/web/20160405210213/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/2631-bugera-vladislav-evgenevich Бугера, Владислав Евгеньевич] // Башҡорт энциклопедияһы. 7 томда. 1-се т. А-Б / баш мөхәр. М. Ә. Илһамов. — Өфө: Башҡ. энцикл., 2014. ISBN 978-5-88185-153-8 * ''Вәхитов Р. Р.'' [https://web.archive.org/web/20160421092148/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9282-marksistik-filosofiya Марксистик философия] // Башҡорт энциклопедияһы. 7 томда. 4-се т. М-Ө / баш мөхәр. М. Ә. Илһамов. — Өфө: Башҡ. энцикл., 2016. ISBN 978-5-88185-286-3 * Бугера Владислав Евгеньевич // Ученые России: Энциклопедия. Т. 4. — М.: «Академия Естествознания», 2008. ISBN 978-5-91327-028-3 * Бугера Владислав Евгеньевич // Ученые России: Энциклопедия. Т. 6. — М.: «Академия Естествознания», 2010. ISBN 978-5-91327-106-8 * Бугера Владислав Евгеньевич // Философы современной России. Энциклопедический словарь. 3-е изд. — М.: Изд. дом «Максимум»; СПб: Изд. дом «Міръ», 2015. ISBN 978-5-98846-117-3 == Пайвандҳо == * [http://bugerave.wordpress.com/ Блог Владислава Бугеры] * {{Cite web|url=http://www.rideo.tv/bugera/|title=Бугера В. Е. — Видео|author=|website=www.rideo.tv|date=|lang=|deadlink=no|accessdate=2019-12-25}} * {{Cite web|url=https://eretik-samizdat.blogspot.com/2014/02/blog-post_23.html|title=Работы В. Бугеры|author=|website=eretik-samizdat.blogspot.com|date=|lang=|deadlink=no|accessdate=2019-12-25}} в блоге «Еретик» * {{Cite web|url=http://livasprava.info/content/view/5265|title=О разоблачении аферы Олега Верника в воспоминаниях киевского полит. активиста Владимира Задираки|author=|lang=|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171220122848/http://livasprava.info/content/view/5265|archivedate=2017-12-20}} * Vladislav Bugera, Vladimir Sirotin and Peter Khrustalev {{Cite web|url=https://www.marxists.org/history/etol/newspape/atc/3124.html|title=Political Repression in Russia|author=|website=www.marxists.org|date=|lang=|deadlink=no|accessdate=2019-12-25}} // Marxists Internet Archive —{{Ref-en}} — Пер. с русск. — 2011 [[Гурӯҳ:Викинигорон]] [[Гурӯҳ:Файласуфони Русия]] [[Гурӯҳ:Файласуфон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Иқтисоддонҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Олимон аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Шахсиятҳо аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Инқилобгарони Русия]] [[Гурӯҳ:Инқилобгарони Укроин]] [[Гурӯҳ:Википедиа:Зиндагиномаи муосирон]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1971]] [[Гурӯҳ:Зодагони 24 январ]] 3ut1dkpqxyr24ukuz0ah21yeqpaoldg 0 318730 1489410 1482178 2026-10-15T11:04:37Z VASHGIRD 8035 1489410 wikitext text/x-wiki {{Олим |ном = Парвиз Шарифзода |номи аслӣ = Шарифзода Парвиз Одилшо |тасвир = |бар = |тавсифи тасвир = Парвиз Шарифзода ҳангоми ҳимояи рисолаи номзадӣ |таърихи таваллуд = 3.06.1986 |зодгоҳ = {{Зодгоҳ|ноҳияи Файзобод}}, [[ҶШС Тоҷикистон]] |шаҳрвандӣ = {{flag|Тоҷикистон}} |фазои илмӣ = [[иқтисод]] |ҷойҳои кор = {{заъф|Тоҷиксодиротбонк}} <br>[[Бонки рушди Тоҷикистон]] |дараҷаи илмӣ = {{Дараҷаи илмӣ|номзад|илмҳои иқтисод}} |унвонҳои илмӣ = |алма-матер = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] (2009) |роҳбари илмӣ = |шогирдони маъруф = |маъруф ба = |мукофоту ҷоизаҳо = |имзо = |бари имзо = |сайт = |викитека = |викианбор = }} '''Шарифзода Парвиз Одилшо''' (зод. [[3 июн]]и [[1986]]; деҳаи [[Сарисафедхок|Сари Сафедхок]], [[ноҳияи Файзобод]], [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон|ҶШС Тоҷикистон]]) — [[иқтисоддон]] ва бонкдори тоҷик, номзади илмҳои иқтисодӣ (2021)<ref>{{Cite web|url=https://tnu.tj/DisserPhD/6D.KOA-004/GazievMN//resh_o_dopuske.pdf|title=https://tnu.tj/DisserPhD/6D.KOA-004/GazievMN//resh_o_dopuske.pdf|accessdate=2024-08-06|archivedate=2024-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240806114139/https://tnu.tj/DisserPhD/6D.KOA-004/GazievMN//resh_o_dopuske.pdf}}</ref>. == Зиндагинома == Шарифзода Парвиз Одилшо 3 июни соли 1986 дар деҳаи Сари Сафедхоки ноҳияи Файзобод дар оилаи хизматчии давлатӣ таваллуд шудааст. Мактаби миёнаи № 24-и ноҳияи Файзободро соли 2004 ва соли 2009 [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]ро бо ихтисоси молия ва қарз хатм намудаст. == Корнома == Баъди хатми Донишгоҳ фаъолияти кориро дар вазифаи иқтисодчии дараҷаи 2-юми Дирексияи рушди минтақавӣ ва ҷалби сармояи [[Тоҷиксодиротбонк|ҶСК «Тоҷиксодиротбонк»]] оғоз намуда (2009) то вазифаи иқтисодчии дараҷаи 1-и ва иқтисодчии пешбари шуъбаи банақшагирии Идораи банақшагирӣ, таҳлили хавфҳо ва ҳисоботи иқтисодӣ, сардори шуъбаи мониторинг ва ояндабинии хавфҳо идораи БЭК-офис кор кардаст. Аз августи соли 2012 ба вазифаи муовини сардори Идораи банақшагирӣ ва таҳлили хавфҳо дар [[Бонки рушди Тоҷикистон|ҶСП «Бонки рушди Тоҷикистон»]] гузашта ва моҳи январи соли 2015 дар вазифаи сардори Идораи мазкур, аз Соли 2015 ба вазифаи директори филиали ҶСК «Тоҷиксодиротбонк» дар шаҳри Ваҳдат (2015—2017), соли 2017 ба тариқи гузариш ба вазифаи сардори Идораи қарздиҳии ҶСП «Бонки рушди Тоҷикистон» кор кардааст. Аз моҳи июли соли 2020 то ҳол дар вазифаи Раиси Раёсати ҶСП «Бонки рушди Тоҷикистон» кору фаъолият дорад<ref>{{Cite web|url=https://brt.tj/ru/structure|title=Наблюдательный совет ЗАО "Бонки рушди Тоджикистон"|website=brt.tj|accessdate=2024-08-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nbt.tj/ru/banking_system/banks.php|title=Банки|website=nbt.tj|accessdate=2024-08-06}}</ref>. == Ҷоизаҳо == Аълочии имолияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (2026); Аълочии низоми бонкӣ (2026); Аълочии ифтихории маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон (2026). == Эзоҳ == [[Гурӯҳ:Зодагони ноҳияи Файзобод]] 34gu60gjvhe1c31orwl7uab3stj4nnx 0 329350 1489400 1484295 2026-10-15T10:22:39Z Аноргул Тоҳирзода 157371 1489400 wikitext text/x-wiki {{Дигар маъноҳо|дар бораи беморӣ|дар бораи шахсе, ки онро кашф кардааст|Алсҳаймер, Алоис}} {{Беморӣ | ном = Бемории Алсҳаймер | Image = Alzheimer's_disease_brain_comparison.jpg | имзо = Муқоисаи мағзи сари пиронсоли солим (''чап'') ва мағзи гирифтори бемории Алсҳаймер (''рост''). | DiseasesDB = 490 | ICD10 = {{ICD10|G|30}}, {{ICD10|F|00}} | ICD9 = {{ICD9|331.0}}, {{ICD9|290.1}} | ICDO = | OMIM = 104300 | MedlinePlus = 000760 | eMedicineSubj = neuro | eMedicineTopic = 13 | MeshID = D000544 }} '''Бемории Алсҳаймер''' — шакли аз ҳама паҳншудаи [[деменсия]], [[бемории нейродегенеративӣ]], ки бори аввал соли 1907<ref name="pmid9661992">{{статья |заглавие=Evolution in the conceptualization of dementia and Alzheimer's disease: Greco-Roman period to the 1960s |издание=[[Neurobiology of Aging]] |том=19 |номер=3 |страницы=173—189 |pmid=9661992 |язык=en |тип=journal |автор=Berchtold N.C., Cotman C.W. |год=1998}}</ref> аз ҷониби равонпизишки олмонӣ [[Алоис Алсҳаймер]] (1864—1915) тавсиф шудааст. Одатан, он дар одамони синнашон аз 65-сола боло ошкор мешавад<ref>{{статья |заглавие=Projections of Alzheimer's disease in the United States and the public health impact of delaying disease onset |издание={{нп1|American Journal of Public Health}} |том=88 |номер=9 |страницы=1337—1342 |pmid=9736873 |pmc=1509089 |язык=en |тип=journal |автор=Brookmeyer R., Gray S., Kawas C. |месяц=9 |год=1998}}</ref>, аммо бемории барвақти Алсҳаймер низ вуҷуд дорад — шакли нодири беморӣ. То соли 2006 гирифтории умумиҷаҳонӣ ба ин беморӣ 26,6 млн нафар арзёбӣ мешуд ва то соли 2050 шумораи беморон метавонад чор баробар афзоиш ёбад<ref name="Brookmeyer2007">{{cite journal | vauthors = Brookmeyer R, Johnson E, Ziegler-Graham K, Arrighi HM | title = Forecasting the global burden of Alzheimer's disease | journal = Alzheimer's & Dementia | volume = 3 | issue = 3 | pages = 186–91 | date = July 2007 | pmid = 19595937 | doi = 10.1016/j.jalz.2007.04.381 }}</ref>. Одатан, беморӣ бо нишонаҳои камбанд оғоз шуда, бо гузашти вақт авҷ мегирад. Аксар вақт дар марҳилаҳои аввал ихтилоли [[Ҳофиза#Ҳофизаи кӯтоҳмуддат|ҳофизаи кӯтоҳмуддат]] мушоҳида мешавад, масалан, нотавонии ба хотир овардани иттилооти нав аз худшуда. Бо рушди беморӣ талафоти [[Ҳофиза#Ҳофизаи дарозмуддат|ҳофизаи дарозмуддат]] ба амал меояд<ref name="pmid17823840">{{статья |заглавие=A 10-item smell identification scale related to risk for Alzheimer's disease |издание={{нп1|Annals of Neurology}} |том=58 |номер=1 |страницы=155—160 |pmid=15984022 |doi=10.1002/ana.20533 |язык=en |тип=journal |автор=Tabert M.H., Liu X., Doty R.L., Serby M., Zamora D., Pelton G.H., Marder K., Albers M.W., Stern Y., Devanand D.P. |год=2005| issn=0364-5134 }}</ref>, нутқ ва функсияҳои когнитивӣ халалдор мешаванд, бемор қобилияти самтгирӣ дар муҳит ва нигоҳубини худро гум мекунад. Талафоти тадриҷии функсияҳои организм ба марг олиб мерасонад<ref name="nihstages">{{cite web|title=Understanding stages and symptoms of Alzheimer's disease|url=http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/stages.htm|publisher=[[National Institute on Aging]]|date=2007-10-26|access-date=2008-02-21|archive-url=https://www.webcitation.org/61CzXogyz?url=http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/stages.htm|archive-date=2011-08-25|accessdate=2026-03-20|archivedate=2008-05-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080516213955/http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/stages.htm}}</ref>. Ҳангоми муроҷиат ба пизишк ва шубҳа ба бемории Алсҳаймер, барои дақиқ кардани ташхис одатан рафторро таҳлил мекунанд, силсилаи озмоишҳои когнитивӣ мегузаронанд ва дар сурати имкон, томографияи резонанси магнитӣ (МРТ) гузаронида мешавад<ref name="alzres">{{cite web |title = Alzheimer's diagnosis of AD |url = http://www.alzheimers-research.org.uk/info/diagnosis/ |publisher = Alzheimer's Research Trust |access-date = 2008-02-29 |archive-url = https://www.webcitation.org/61CzX35bD?url=http://www.alzheimersresearchuk.org/info/diagnosis/ |archive-date = 2011-08-25 |accessdate = 2026-03-20 |archivedate = 2007-10-22 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071022154220/http://alzheimers-research.org.uk/info/diagnosis/ }}</ref>. Пешгӯии фардӣ аз сабаби гуногун будани давомнокии ҷараёни беморӣ душвор аст, зеро он метавонад муддати тӯлонӣ пеш аз пайдо шудани нишонаҳо ва гузоштани ташхис ниҳонӣ рушд кунад. Давомнокии миёнаи умр пас аз гузоштани ташхис тақрибан ҳафт солро ташкил медиҳад<ref name="pmid3776457">{{статья |заглавие=Survival and cause of death in Alzheimer's disease and multi-infarct dementia |издание={{нп1|Acta Neurologica Scandinavica}} |том=74 |номер=2 |страницы=103—107 |pmid=3776457 |access-date=2008-08-04 |язык=en |тип=journal |автор=Mölsä P.K., Marttila R.J., Rinne U.K. |месяц=8 |год=1986}}</ref>, камтар аз се фоизи беморон зиёда аз чордаҳ сол умр мебинанд<ref name="pmid7793228">{{статья |заглавие=Long-term survival and predictors of mortality in Alzheimer's disease and multi-infarct dementia |издание={{нп1|Acta Neurologica Scandinavica}} |том=91 |номер=3 |страницы=159—164 |pmid=7793228 |язык=en |тип=journal |автор=Mölsä P.K., Marttila R.J., Rinne U.K. |месяц=3 |год=1995}}</ref>. Дар ҳоли ҳозир фаҳмиши пурраи сабабҳо ва ҷараёни бемории Алсҳаймер ба даст наомадааст. Мувофиқи фарзияи бештар паҳншуда, хусусиятҳои калидии беморӣ ҷамъшавии пилакҳои амилоидӣ ва гиреҳҳои нейрофибриллярӣ дар бофтаҳои мағзи сар мебошанд<ref name="lancet2011">{{статья |автор=Ballard Clive, Gauthier Serge, Corbett Anne, Brayne Carol, Aarsland Dag, Jones Emma |заглавие=Alzheimer's disease |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[The Lancet]] |год=2011 |issue=9770 |том=377 |страницы=1019—1031 |issn=01406736 |isbn= |doi=10.1016/S0140-6736(10)61349-9 |язык=en }}</ref><ref name="pmid15184601">{{cite journal | vauthors = Hashimoto M, Rockenstein E, Crews L, Masliah E | title = Role of protein aggregation in mitochondrial dysfunction and neurodegeneration in Alzheimer's and Parkinson's diseases | journal = Neuromolecular Medicine | volume = 4 | issue = 1–2 | pages = 21–36 | year = 2003 | pmid = 15184601 | doi = 10.1385/NMM:4:1-2:21 }}</ref>. Усулҳои муосири табобат танҳо нишонаҳоро то андозае сабук мекунанд, аммо то ҳол имкон намедиҳанд, ки рушди беморӣ боздошта ё суст карда шавад. Бисёр усулҳои ояндадори табобат ба марҳилаи озмоишҳои клиникӣ расидаанд, ки шумораи онҳо то соли 2008 аз 500 гузашта буд, аммо маълум нест, ки самаранокии онҳо исбот хоҳад шуд ё на. Соли 2013 усули стимулятсияи магнитии транскраниалии амиқ (Deep TMS) барои табобати нишонаҳои бемории Алсҳаймер дар қатори дигар бемориҳо аломати тасдиқи [[CE (аломат)|CE Mark]]-ро гирифт<ref>{{cite web|url=http://www.medicaldevice-network.com/news/newsbrainsway-reports-positive-deep-tms-system-trial-data-ocd|title=Brainsway reports positive Deep TMS system trial data for OCD|date=2013-09-06|work=Industry News|publisher=medicaldevice-network.com|description=Глубокая ТМС одобрена для лечения ОКР и других расстройств (в частности, болезни Альцгеймера)|lang=en|access-date=2015-03-13|archive-date=2015-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150320001124/http://www.medicaldevice-network.com/news/newsbrainsway-reports-positive-deep-tms-system-trial-data-ocd|url-status=live|accessdate=2026-03-20|archivedate=2013-11-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131104100829/http://www.medicaldevice-network.com/news/newsbrainsway-reports-positive-deep-tms-system-trial-data-ocd}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.medgadget.com/2011/10/transcranial-magnetic-stimulation-shows-initial-promise-in-alzheimers-trial.html|title=Transcranial Magnetic Stimulation Shows Initial Promise in Alzheimer’s Trial|author=Shiv Gaglani|date=2011-10-06|work=Archives: 10/2011|publisher=Medgadget en Español|description=Об успехах при исследовании TMS при болезни Альцгеймера|lang=en|access-date=2015-03-13|archive-date=2015-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319093556/http://www.medgadget.com/2011/10/transcranial-magnetic-stimulation-shows-initial-promise-in-alzheimers-trial.html|url-status=live|accessdate=2026-03-20|archivedate=2015-03-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150319093556/http://www.medgadget.com/2011/10/transcranial-magnetic-stimulation-shows-initial-promise-in-alzheimers-trial.html}}</ref>. Ду ширкати амрикоӣ коркарди доруи як вақтҳо ояндадорро барои сабук кардани оқибатҳои гум шудани ҳофиза ҳангоми бемории Алсҳаймер пас аз ду тадқиқоти клиникӣ, ки дар онҳо восита ба беморон кӯмак карда натавонист, қатъ карданд. Муҳаққиқон хабар доданд, ки динамикаи мусбати беморӣ дар беморони марҳилаи сабук ё барвақти Алсҳаймер аз динамикаи гурӯҳи назоратии беморон, ки ба онҳо пласебо дода мешуд, фарқ накард. Ширкатҳои Pfizer ва Johnson & Johnson изҳор доштанд, ки ҳама тадқиқотҳои дигар дар ин соҳа қатъ карда шудаанд. Дар айни замон давои бемории Алсҳаймер вуҷуд надорад<ref>{{cite web |url = http://www.clinicaltrials.gov/ct2/results?term=alzheimer |title = Alzheimer's Disease Clinical Trials |access-date = 2008-08-18 |publisher = US National Institutes of Health |archive-url = https://www.webcitation.org/61CzYJaZe?url=http://www.clinicaltrials.gov/ct2/results?term=alzheimer |archive-date = 2011-08-25 }}</ref>. Бисёр роҳҳои пешгирии бемории Алсҳаймер пешниҳод мешаванд, аммо таъсири онҳо ба ҷараёни беморӣ ва вазнинии он мушоҳида нашудааст. Ҳам барои пешгирӣ ва ҳам барои мубориза бо беморӣ аксар вақт тавсия дода мешавад, ки ба машқҳои ҷисмонӣ машғул шавед, тафаккурро ҳавасманд кунед ва ба парҳези мутавозин риоя намоед<ref name="prevention1">{{cite web|title=Can Alzheimer's disease be prevented|url=http://www.nia.nih.gov/NR/rdonlyres/63B5A29C-F943-4DB7-91B4-0296772973F3/0/CanADbePrevented.pdf|format=pdf|publisher=National Institute on Aging|access-date=2008-02-29|date=2006-08-29|archive-url=https://www.webcitation.org/61CzYjv2i?url=http://www.nia.nih.gov/NR/rdonlyres/63B5A29C-F943-4DB7-91B4-0296772973F3/0/CanADbePrevented.pdf|archive-date=2011-08-25|accessdate=2026-03-20|archivedate=2008-02-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080227161413/http://www.nia.nih.gov/NR/rdonlyres/63B5A29C-F943-4DB7-91B4-0296772973F3/0/CanADbePrevented.pdf}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://zeenews.india.com/news/health/healthy-eating/new-hybrid-mind-diet-can-cut-alzheimers-risk-by-53_1564663.html|title=New hybrid 'MIND diet' can cut Alzheimer's risk by 53%|publisher=Zee News|access-date=2016-03-14|archive-date=2016-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160315061040/http://zeenews.india.com/news/health/healthy-eating/new-hybrid-mind-diet-can-cut-alzheimers-risk-by-53_1564663.html|url-status=live}}</ref>. Бемории Алсҳаймер ба бемориҳое тааллуқ дорад, ки вазнинтарин бори молиявиро ба дӯши ҷомеа дар кишварҳои пешрафта мегузоранд<ref name="pmid15685097">{{статья |заглавие=Impact économique de la démence (English: The economical impact of dementia) |язык=fr |издание={{нп1|La Presse Médicale|La Presse médicale||La Presse Médicale}} |issn=0755-4982 |том=34 |номер=1 |страницы=35—41 |pmid=15685097 |автор=Bonin-Guillaume S., Zekry D., Giacobini E., Gold G., Michel J.P. |месяц=1 |год=2005}}</ref><ref name="pmid9543467">{{статья |заглавие=Economic considerations in Alzheimer's disease |издание=Pharmacotherapy |том=18 |номер=2 Pt 2 |страницы=68—73; discussion 79—82 |pmid=9543467 |язык=en |автор=Meek P.D., McKeithan K., Schumock G.T. |год=1998}}</ref>. == Таърих == [[File:Auguste D aus Marktbreit.jpg|thumb|[[Августа Детер]], бемори Алоис Алсҳаймер, соли 1901]] Пизишкон ва файласуфони [[Юнони Қадим]] ва [[Руми Бостон]] пириро бо заифшавии ақл алоқаманд медонистанд<ref name="pmid9661992" />, аммо танҳо соли 1901 равонпизишки олмонӣ Алоис Алсҳаймер ҳолати бемориеро қайд кард, ки минбаъд бо номи ӯ номида шуд. Таҳлили бемории Августа Детери панҷоҳсоларо ӯ бори аввал соли 1907, пас аз вафоти беморе, ки таҳти мушоҳидааш буд, нашр кард<ref>Auguste D.: {{статья |заглавие=Über eine eigenartige Erkrankung der Hirnrinde [About a peculiar disease of the cerebral cortex] |издание=Allgemeine Zeitschrift fur Psychiatrie und Psychisch-Gerichtlich Medizin |том=64 |номер=1—2 |страницы=146—148 |язык={{ref|de}} |автор=Alzheimer Alois |год=1907 }} {{статья |заглавие=About a peculiar disease of the cerebral cortex. By Alois Alzheimer, 1907 (Translated by L. Jarvik and H. Greenson) |издание={{нп1|Alzheimer Disease and Associated Disorders}} |том=1 |номер=1 |страницы=3—8 |pmid=3331112 |язык=en |тип=journal |автор=Alzheimer Alois |год=1987 }} {{книга |заглавие=Alzheimer: the life of a physician and the career of a disease |издательство=[[Издательство Колумбийского университета|Columbia University Press]] |место=New York |год=2003 |страницы=270 |isbn=0-231-11896-1 |язык=en |автор=Maurer Ulrike, Maurer Konrad }}</ref>. Дар давоми панҷ соли баъдӣ дар адабиёти тиббӣ боз ёздаҳ тавсифи шабеҳ пайдо шуд, ки муаллифони баъзеи онҳо аллакай истилоҳи «бемории Алсҳаймер»-ро истифода мебурданд<ref name="pmid9661992" />. [[Эмил Крепелин]] аввалин касе буд, ки бемории Алсҳаймерро ҳамчун бемории мустақил номид. Соли 1910 ӯ онро дар нашри ҳаштуми китоби дарсии худ оид ба равонпизишкӣ ҳамчун зернамуди деменсияи сенилӣ (пирӣ) ҷудо карда, онро «деменсияи пресенилӣ» номид<ref name="isbn1-4325-0833-4">{{книга |заглавие=Clinical Psychiatry: A Textbook For Students And Physicians (Reprint) |ссылка=https://archive.org/details/clinicalpsychiat0000emil/page/568 |издательство={{нп1|Kessinger Publishing}} |страницы=568 |isbn=1-4325-0833-4 |язык=en |автор=Kraepelin Emil, Diefendorf A. Ross (translated by) |день=17 |месяц=1 |год=2007 }}</ref>. Ташхиси бемории Алсҳаймерро дар тӯли қисми зиёди асри бистум танҳо ба беморони нисбатан ҷавон, ки нишонаҳои аввалини деменсия дар онҳо дар синни аз 45 то 65-солагӣ пайдо шуда буданд, мегузоштанд. Истилоҳот пас аз конфронси соли 1977 оид ба бемории Алсҳаймер тағйир ёфт, ки иштирокчиёни он ба хулосае омаданд, ки зоҳироти клиникӣ ва патологии деменсияҳои пресенилӣ ва сенилӣ амалан якхелаанд, гарчанде мавҷудияти тафовутҳои этиологиро истисно накарданд<ref name="isbn0-89004-225-X">{{книга |заглавие=Alzheimer's disease: senile dementia and related disorders |издательство={{нп1|Lippincott Williams & Wilkins|Raven Press|en|Lippincott Williams & Wilkins}} |место=New York |год=1978 |страницы=595 |isbn=0-89004-225-X |язык=en |автор=Katzman Robert, Terry Robert D., Bick Katherine L (editors) }}</ref>. Тадриҷан ташхисро новобаста аз синну сол мегузоштагӣ шуданд<ref name="pmid9702682">{{статья |заглавие=History of dementia and dementia in history: an overview |издание={{нп1|Journal of the Neurological Sciences}} |том=158 |номер=2 |страницы=125—133 |pmid=9702682 |язык=en |тип=journal |автор=Boller f., Forbes M.M. |месяц=6 |год=1998 }}</ref>, ҳарчанд чанде муддат барои тавсифи беморӣ дар ашхоси аз 65-сола боло ҳоло ҳам истилоҳи «деменсияи сенилии навъи Алсҳаймер» (SDAT)-ро истифода бурда, ташхиси «классикии» бемории Алсҳаймерро барои ҷавонтарҳо нигоҳ медоштанд. Дар ниҳоят, истилоҳи «бемории Алсҳаймер» расман ба номенклатураи тиббӣ ҳамчун номи беморие қабул шуд, ки новобаста аз синну сол ҳангоми мавҷуд будани нишонаҳои мувофиқ ва аломатҳои хоси нейропатологӣ ташхис дода мешавад<ref name="pmid3531918">{{статья |заглавие=Origin of the distinction between Alzheimer's disease and senile dementia: how history can clarify nosology |издание=[[Neurology (маҷалла)|Neurology]] |том=36 |номер=11 |страницы=1497—1499 |pmid=3531918 |язык=en |тип=journal |автор=Amaducci L.A., Rocca W.A., Schoenberg B.S. |месяц=11 |год=1986 |издательство={{нп1|Wolters Kluwer}} }}</ref>. == Эпидемиология == [[file:Alzheimer and other dementias world map - DALY - WHO2004.svg|thumb|[[Солҳои ҳаёти бо маъюбӣ ислоҳшуда]] (DALY) ҳангоми бемории Алсҳаймер ва дигар деменсияҳо ба 100 000 аҳолӣ дар соли 2004.{{columns-list}}{{legend|#b3b3b3|маълумот нест}}{{legend|#ffff65|≤ 50}}{{legend|#fff200|50–70}}{{legend|#ffdc00|70–90}}{{legend|#ffc600|90–110}}{{legend|#ffb000|110–130}}{{legend|#ff9a00|130–150}}{{legend|#ff8400|150–170}}{{legend|#ff6e00|170–190}}{{legend|#ff5800|190–210}}{{legend|#ff4200|210–230}}{{legend|#ff2c00|230–250}}{{legend|#cb0000|≥ 250}}{{columns-end}}]] {| align="left" border="2" class="wikitable" style="text-align:center; margin-right: 1em;" |+Гумроҳии беморӣ (Заболеваемость)<ref name="pmid17727890"/>дар ашхоси аз 65-сола боло |- ! <small>Синну сол</small> !! <small>Гумроҳӣ (ҳолатҳои нав) ба ҳазор одам-сол</small> |-align="center" ! 65—69 | 3 |-align="center" ! 70—74 | 6 |-align="center" ! 75—79 | 9 |-align="center" ! 80—84 | 23 |-align="center" ! 85—89 | 40 |-align="center" ! 90— | 69 |} Ду нишондиҳандаи асосӣ, ки дар тадқиқотҳои эпидемиологӣ истифода мешаванд — гумроҳии беморӣ (заболеваемость) ва паҳншавии беморӣ (распространённость) мебошанд. Гумроҳӣ шумораи ҳолатҳои навро дар воҳиди вақти инсонӣ (одатан шумораи ҳолатҳои нав ба ҳазор одам-сол) инъикос мекунад, дар ҳоле ки паҳншавии беморӣ дар бораи шумораи умумии гирифторон дар популятсия дар вақти муайян маълумот медиҳад. Гумроҳии беморӣ дар байни занон нисбат ба мардон бештар аст<ref>{{Статья|ссылка=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20442496/|автор=Jose Viña, Ana Lloret|заглавие=Why women have more Alzheimer's disease than men: gender and mitochondrial toxicity of amyloid-beta peptide|год=2010|издание=Journal of Alzheimer's disease: JAD|том=20 Suppl 2|страницы=S527–533|issn=1875-8908|doi=10.3233/JAD-2010-100501|archive-date=2021-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180417/https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20442496/}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20190204/1550367431.html|title=Болезнь Alzheimer чаще поражает женщин, выяснили учёные|website=РИА Новости|date=2019-02-04|access-date=2021-04-14}}</ref>. Тадқиқотҳои когортии лонгитюдӣ (ки дар рафти онҳо популятсияи ибтидоан солим дар тӯли солҳои зиёд назорат карда мешавад) нишон медиҳанд, ки гумроҳии беморӣ барои ҳамаи намудҳои деменсия дар сатҳи 10–15 ҳолати нав ба ҳазор одам-сол ва барои бемории Алсҳаймер 5–8 ҳолатро ташкил медиҳад<ref name="pmid17727890">{{статья |заглавие=Incidence and subtypes of dementia in three elderly populations of central Spain |издание={{нп1|Journal of the Neurological Sciences}} |том=264|номер=1—2|страницы=63—72|pmid=17727890|doi=10.1016/j.jns.2007.07.021|язык=en|тип=journal|автор=Bermejo-Pareja F., Benito-León J., Vega S., Medrano M.J., Román G.C.|месяц=1|год=2008}}</ref><ref name="pmid12028245">{{статья |заглавие=Incidence of dementia, Alzheimer's disease, and vascular dementia in Italy. The ILSA Study |издание={{нп1|Journal of the American Geriatrics Society}} |том=50|номер=1|страницы=41—8|pmid=12028245|язык=en|тип=journal|автор=Di Carlo A., Baldereschi M., Amaducci L., ''et al''|месяц=1|год=2002}}</ref>, ки тақрибан нисфи шумораи умумии ташхисҳои солонаро ташкил медиҳад. Синну соли пиронсолӣ омили асосии хавф мебошад, ки ин дар омор инъикос меёбад: барои ҳар панҷ соли пас аз синни 65-солагӣ нишондиҳандаи хавф тақрибан ду баробар зиёд шуда, аз 3 ҳолат дар 65-солагӣ то ба 69 ҳолат ба ҳазор одам-сол дар синни 95-солагӣ мерасад<ref name="pmid17727890"/><ref name="pmid12028245"/>. Тафовутҳои ҷинсӣ низ мавҷуданд — занон бештар ба бемории Алсҳаймер гирифтор мешаванд, хусусан пас аз 85-солагӣ<ref name="pmid12028245"/><ref>{{статья |заглавие=Gender differences in the incidence of AD and vascular dementia: The EURODEM Studies |издание=[[Neurology (маҷалла)|Neurology]] |том=53|номер=9|страницы=1992—1997|pmid=10599770|язык=en|тип=journal|автор=Andersen K., Launer L.J., Dewey M.E., ''et al''|месяц=12|год=1999}}</ref>. Паҳншавии беморӣ дар популятсия аз омилҳои гуногун, аз ҷумла аз гумроҳӣ ва фавт вобаста аст. Азбаски гумроҳӣ бо синну сол меафзояд, ҳатман бояд синну соли миёнаи аҳолӣ дар минтақаи таҳқиқшаванда ба назар гирифта шавад. То соли 2000, дар ИМА ҳам дар маҷмӯъ ва ҳам дар гурӯҳи 65–74 сола тақрибан 1,6 % аҳолӣ бемории Алсҳаймер доштанд. Дар гурӯҳи 75–84 сола ин нишондиҳанда аллакай 19 %-ро ташкил медод ва дар байни шаҳрвандоне, ки синнашон аз 84 гузаштааст, паҳншавии беморӣ 42 % буд<ref>2000 U.S. estimates: {{статья|заглавие=Alzheimer disease in the US population: prevalence estimates using the 2000 census|издание=[[Journal of the American Medical Association|JAMA]]|том=60|номер=8|страницы=1119—1122|pmid=12925369|doi=10.1001/archneur.60.8.1119|язык=en|тип=journal|автор=Hebert L.E., Scherr P.A., Bienias J.L., Bennett D.A., Evans D.A.|месяц=8|год=2003}} {{cite web|title=Profiles of general demographic characteristics, 2000 census|year=2001|publisher=U.S. Census Bureau|url=http://www.census.gov/prod/cen2000/dp1/2kh00.pdf|access-date=2008-08-27}}</ref>. Дар кишварҳои камтар рушдёфта паҳншавии беморӣ пасттар аст<ref name="pmid16360788"/>. Бино ба маълумоти СҶТ, дар соли 2005 0,379 % аҳолии ҷаҳон аз деменсия азият мекашиданд ва пешгӯӣ барои соли 2015 ба 0,441 % мерасид ва фоизи боз ҳам бештари аҳолӣ, 0,556 %, метавонад то соли 2030 ба ин беморӣ гирифтор шавад<ref name="isbn9789241563369">{{книга|заглавие=Neurological Disorders: Public Health Challenges|издательство=World Health Organization|год=2006|страницы=204—207|isbn=978-92-4-156336-9|автор=World Health Organization}}</ref>. Муаллифони дигар корҳо низ ба чунин хулосаҳо меоянд<ref name="pmid16360788">{{статья|заглавие=Global prevalence of dementia: a Delphi consensus study|издание=[[The Lancet]]|том=366|номер=9503|страницы=2112—2117|pmid=16360788|doi=10.1016/S0140-6736(05)67889-0|язык=en|автор=Ferri C.P., Prince M., Brayne C., ''et al''|месяц=12|год=2005}}</ref>. Тадқиқоти дигаре мегӯяд, ки дар соли 2006 паҳншавии беморӣ дар ҷаҳон 0,4 % (фосила 0,17–0,89 %, шумораи мутлақ — 26,6 млн нафар) буд ва пешгӯӣ мекунад, ки то соли 2050 нишондиҳандаи ҳиссавӣ се баробар ва шумораи мутлақи беморон чор баробар афзоиш хоҳад ёфт<ref name="Brookmeyer2007"/>. Азбаски гумроҳӣ бо синну сол меафзояд, бояд қайд кард, ки аҳолии ҷаҳон пир шуда истодааст. == Хусусиятҳо == Ҷараёни бемориро ба чор марҳила тақсим мекунанд, ки бо манзараи афзояндаи ихтилоли когнитивӣ ва функсионалӣ тавсиф мешавад. === Предеменсия === Нишонаҳои аввалинро аксар вақт бо зуҳуроти пиршавӣ ё реаксия ба стресс иштибоҳ медиҳанд. Мушкилоти аввалини когнитивӣ дар баъзе одамон ҳангоми санҷиши муфассали нейрокогнитивӣ ҳашт сол пеш аз гузоштани ташхис ошкор карда мешаванд<ref>Preclinical: *{{статья |заглавие=The 'preclinical phase' of probable Alzheimer's disease. A 13-year prospective study of the Framingham cohort |издание=[[Journal of the American Medical Association|JAMA]] |том=52 |номер=5 |страницы=485—490 |pmid=7733843 |access-date=2008-08-04 |язык=en |тип=journal |автор=Linn R.T., Wolf P.A., Bachman D.L., ''et al'' |месяц=5 |год=1995}} {{статья |заглавие=Preclinical Alzheimer disease: neuropsychological test performance 1.5 to 8 years prior to onset |издание=[[Neurology (маҷалла)|Neurology]] |том=63 |номер=12 |страницы=2341—2347 |pmid=15623697 |язык=en |тип=journal |автор=Saxton J., Lopez O.L., Ratcliff G., ''et al'' |месяц=12 |год=2004}}</ref>. Ин нишонаҳои ибтидоӣ метавонанд ба иҷрои вазифаҳои на чандон душвори рӯзмарра таъсир расонанд<ref name="pmid16513677">{{cite journal | vauthors = Selkoe DJ | title = Cell biology of protein misfolding: the examples of Alzheimer's and Parkinson's diseases | journal = Nature Cell Biology | volume = 6 | issue = 11 | pages = 1054–1061 | year = 2004 | pmid = 15516999 | doi = 10.1038/ncb1104-1054 | language = en }}</ref>. Бештар ихтилоли ҳофиза ба назар мерасад, ки дар душворӣ ҳангоми кӯшиши ба хотир овардани фактҳои ба наздикӣ омӯхташуда ва нотавонӣ дар азхудкунии иттилооти нав зоҳир мешавад<ref name="pmid12603249">{{cite journal | vauthors = Edbauer D, Winkler E, Haass C, Steiner H | title = Presenilin and nicastrin regulate each other and are essential for gamma-secretase activity | journal = Nature Cell Biology | volume = 4 | issue = 7 | pages = 483–490 | year = 2002 | pmid = 12080348 | doi = 10.1038/ncb804 | language = en }}</ref><ref name="pmid15785034">{{cite journal | vauthors = Kimberly WT, LaVoie MJ, Ostaszewski BL, Ye W, Wolfe MS, Selkoe DJ | title = Gamma-secretase is a membrane protein complex comprised of presenilin, nicastrin, Aph-1, and Pen-2 | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2003-05-27_100_11/page/6382 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 100 | issue = 11 | pages = 6382–6387 | year = 2003 | pmid = 12746439 | doi = 10.1073/pnas.1037392100 | language = en }}</ref>. Мушкилоти камбанд дар функсияҳои иҷроия: тамаркуз, банақшагирӣ, чандирии когнитивӣ ва тафаккури абстрактӣ, ё халалдоршавии ҳофизаи семантикӣ (ҳофиза дар бораи маънои калимаҳо ва робитаи мафҳумҳо) низ метавонанд нишонаи марҳилаҳои аввали бемории Алсҳаймер бошанд<ref name="pmid15703322">{{cite journal | vauthors = Fraering PC, Ye W, Strub JM, Dolios G, LaVoie MJ, Ostaszewski BL, van Dorsselaer A, Wang R, Selkoe DJ, Wolfe MS | title = Purification and characterization of the human gamma-secretase complex | journal = Biochemistry | volume = 43 | issue = 30 | pages = 9774–9789 | year = 2004 | pmid = 15272011 | doi = 10.1021/bi049285z | language = en }}</ref><ref name="pmid12754679">{{cite journal | vauthors = Farris W, Mansourian S, Chang Y, Lindsley L, Eckman EA, Frosch MP, Eckman CB, Tanzi RE, Selkoe DJ, Guenette S | title = Insulin-degrading enzyme regulates the levels of insulin, amyloid beta-protein, and the Drosophila insulin-like peptide in vivo | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2003-05-13_100_10/page/5712 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 100 | issue = 10 | pages = 5712–5717 | year = 2003 | pmid = 12732731 | doi = 10.1073/pnas.0931291100 | language = en }}</ref>. Дар ин марҳила метавонад [[Апатия (равонпизишкӣ)|апатия]] мушоҳида шавад, ки ҳамчун устувортарин нишонаи нейропсихиатрӣ дар тамоми давраи беморӣ боқӣ мемонад<ref name="pmid15956265">{{cite journal | vauthors = Raber J, Huang Y, Ashford JW | title = ApoE genotype accounts for the vast majority of AD risk and therapeutic response | journal = Heliyon | volume = 1 | issue = 1 | pages = e00010 | year = 2004 | pmid = 15956265 | doi = 10.1016/j.heliyon.2015.e00010 | language = en }}</ref><ref name="pmid16567037">{{cite journal | vauthors = Wolfe MS | title = The gamma-secretase complex: membrane-embedded protease and 21st-century drug target | journal = Nature Reviews Drug Discovery | volume = 5 | issue = 6 | pages = 457–467 | year = 2006 | pmid = 16567037 | doi = 10.1038/nrd2032 | language = en }}</ref>. Инчунин марҳилаи пеш аз клиникиро вобаста ба тарҷумаи муаллифони гуногун «mild cognitive impairment» (MCI), «коҳиши мулоими когнитивӣ»<ref name="ru1">{{cite web | url = https://old.bigenc.ru/medicine/text/1814631 | title = АЛЬЦГЕЙМЕРА БОЛЕЗНЬ | author = Дамулин И. В. | publisher = Большая российская энциклопедия | accessdate = 2026-03-20 | language = ru }}{{Пайванди мурда|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ё «ихтилоли муътадили когнитивӣ»<ref name="ru2">{{cite web | url = https://www.rlsnet.ru/mkb/bolezn-alcgeimera-3635 | title = Болезнь Альцгеймера (G30) | publisher = РЛС (Регистр лекарственных средств России) | accessdate = 2026-03-20 | language = ru }}</ref> меноманд, аммо дар бораи он ки оё ин номро барои ифодаи зинаи аввали бемории Алсҳаймер истифода баранд ё онро ба воҳиди алоҳидаи ташхисӣ ҷудо кунанд, баҳсҳо идома доранд<ref name="pmid17279076">{{cite journal | vauthors = Selkoe DJ | title = Cell biology of protein misfolding: the examples of Alzheimer's and Parkinson's diseases | journal = Nature Cell Biology | volume = 6 | issue = 11 | pages = 1054–1061 | year = 2004 | pmid = 15516999 | doi = 10.1038/ncb1104-1054 | language = en }}</ref>. === Деменсияи барвақт === Коҳиши тадриҷии ҳофиза ва [[агнозия]] дар бемории Алсҳаймер дер ё зуд ба тасдиқи ташхис олиб мерасонанд. Дар шумораи ками беморон дар ин ҳолат на ихтилоли ҳофиза, балки халалдоршавии нутқ, функсияҳои иҷроия, дарк ё ихтилоли ҳаракатӣ ([[апраксия]]) ба мақоми аввал мебароянд<ref name="pmid10653284"/>. Беморӣ ба паҳлӯҳои гуногуни ҳофиза ба таври гуногун таъсир мерасонад. Хотираҳои кӯҳна дар бораи ҳаёти шахсӣ ([[ҳофизаи эпизодӣ]]), фактҳои дерина омӯхташуда ([[ҳофизаи семантикӣ]]), [[ҳофизаи имплитситӣ]] (хотираи нохудогоҳи «бадани инсон» дар бораи пайдарпайии амалҳо, масалан, тарзи истифодаи асбобҳои хӯрокхӯрӣ) дар муқоиса бо фактҳо ё хотираҳои нав камтар ба ихтилол дучор мешаванд<ref name="pmid1300219">{{cite journal | vauthors = Mullan M, Crawford F, Axelman K, Houlden H, Lilius L, Winblad B, Lannfelt L | title = A pathogenic mutation for probable Alzheimer's disease in the APP gene at the N-terminus of beta-amyloid | journal = Nature Genetics | volume = 1 | issue = 5 | pages = 345–347 | year = 1992 | pmid = 1302021 | doi = 10.1038/ng0892-345 | language = en }}</ref><ref name="pmid8821346">{{cite journal | vauthors = Selkoe DJ | title = Amyloid beta-protein and the genetics of Alzheimer's disease | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1996-08-02_271_31/page/18295 | journal = Journal of Biological Chemistry | volume = 271 | issue = 31 | pages = 18295–18298 | year = 1996 | pmid = 8702471 | doi = 10.1074/jbc.271.31.18295 | language = en }}</ref>. [[Афазия]] асосан бо камбизоатшавии захираи луғавӣ ва коҳиши равонии нутқ тавсиф мешавад, ки дар маҷмӯъ қобилияти баён кардани фикрро бо сухан ва дар шакли хаттӣ заиф месозад. Дар ин марҳилаи беморӣ шахс одатан қодир аст, ки ҳангоми муоширати шифоҳӣ мафҳумҳои оддиро дуруст истифода барад<ref name="pmid7967534">{{cite journal | vauthors = Selkoe DJ | title = Normal and abnormal biology of the beta-amyloid precursor protein | journal = Annual Review of Neuroscience | volume = 17 | pages = 489–517 | year = 1994 | pmid = 7967534 | doi = 10.1146/annurev.ne.17.030194.002421 | language = en }}</ref><ref name="pmid12402233">{{cite journal | vauthors = Edbauer D, Winkler E, Haass C, Steiner H | title = Presenilin and nicastrin regulate each other and are essential for gamma-secretase activity | journal = Nature Cell Biology | volume = 4 | issue = 7 | pages = 483–490 | year = 2002 | pmid = 12080348 | doi = 10.1038/ncb804 | language = en }}</ref>. Ҳангоми расмкашӣ, навиштан, пӯшидани либос ва иҷрои вазифаҳои дигар бо истифода аз моторикаи нозук, шахс метавонад аз сабаби мушкилоти муайян бо ҳамоҳангсозӣ ва банақшагирии ҳаракатҳо ноуҳдабаро ба назар расад<ref name="pmid8124945">{{cite journal | vauthors = Selkoe DJ | title = Normal and abnormal biology of the beta-amyloid precursor protein | journal = Annual Review of Neuroscience | volume = 17 | pages = 489–517 | year = 1994 | pmid = 8124945 | doi = 10.1146/annurev.ne.17.030194.002421 | language = en }}</ref>. Бо рушди беморӣ, шахс аксар вақт метавонад бисёр вазифаҳоро мустақилона иҷро кунад, аммо ҳангоми кӯшиши анҷом додани амалҳое, ки кӯшишҳои махсуси когнитивиро талаб мекунанд, метавонад ба кӯмак ё назорат ниёз дошта бошад<ref name="pmid10653284"/>. === Деменсияи муътадил === Қобилияти амалҳои мустақилона аз сабаби бадшавии тадриҷии ҳолат коҳиш меёбад<ref name="pmid10653284">{{cite journal | vauthors = Hardy J, Selkoe DJ | title = The amyloid hypothesis of Alzheimer's disease: progress and problems on the road to therapeutics | url = https://archive.org/details/sim_science_2002-07-19_297_5580/page/353 | journal = Science | volume = 297 | issue = 5580 | pages = 353–356 | year = 2002 | pmid = 12130773 | doi = 10.1126/science.1072994 | language = en }}</ref>. Ихтилоли нутқ аён мегардад, зеро бо гум шудани дастрасӣ ба захираи луғавӣ, шахс торафт бештар калимаҳои нодурустро барои иваз кардани калимаҳои фаромӯшшуда интихоб мекунад ([[парафазия]]). Инчунин аз даст додани малакаҳои хондан ва навиштан идома меёбад<ref name="pmid7967534"/><ref name="pmid15121235">{{cite journal | vauthors = Steiner H, Fluhrer R, Haass C | title = Intramembrane proteolysis by gamma-secretase-like hydrolases: is the gamma-secretase complex a founder of a novel family of aspartyl proteases? | url = https://archive.org/details/sim_biological-chemistry_october-november-2003_384_10-11/page/1427 | journal = Biological Chemistry | volume = 384 | issue = 10-11 | pages = 1427–1431 | year = 2003 | pmid = 14619445 | doi = 10.1515/BC.2003.159 | language = en }}</ref>. Бо гузашти вақт, ҳамоҳангсозӣ ҳангоми иҷрои пайдарпайии мураккаби ҳаракатҳо бештар халалдор мешавад, ки қобилияти шахсро барои иҷрои аксари вазифаҳои рӯзмарра коҳиш медиҳад<ref name="pmid16209425">{{cite journal | vauthors = Selkoe DJ, Kopan R | title = Notch and Presenilin: spinning the embryonic reticulum into an adult powerhouse | journal = Annual Review of Cell and Developmental Biology | volume = 19 | pages = 489–517 | year = 2003 | pmid = 14570581 | doi = 10.1146/annurev.cellbio.19.110701.155412 | language = en }}</ref>. Дар ин марҳила мушкилоти ҳофиза шиддат мегиранд, бемор метавонад хешовандони наздикро нашиносад<ref name="pmid1737981">{{cite journal | vauthors = Levy-Lahad E, Wasco W, Poorkaj P, Romano DM, Oshima J, Pettingell WH, Yu CE, Jondro PD, Schmidt SD, Wang K | title = Candidate gene for the chromosome 1 familial Alzheimer's disease locus | url = https://archive.org/details/sim_science_1995-08-18_269_5226/page/973 | journal = Science | volume = 269 | issue = 5226 | pages = 973–977 | year = 1995 | pmid = 7638622 | doi = 10.1126/science.7638622 | language = en }}</ref>. [[Ҳофиза#Ҳофизаи дарозмуддат|Ҳофизаи дарозмуддат]], ки қаблан осеб надида буд, низ халалдор мешавад<ref name="pmid15288331">{{cite journal | vauthors = Selkoe DJ | title = Cell biology of protein misfolding: the examples of Alzheimer's and Parkinson's diseases | journal = Nature Cell Biology | volume = 6 | issue = 11 | pages = 1054–1061 | year = 2004 | pmid = 15516999 | doi = 10.1038/ncb1104-1054 | language = en }}</ref> ва инҳироф дар рафтор бештар ба назар мерасад. Зуҳуроти нейропсихиатрӣ, аз қабили [[дарбадарӣ]], шиддатёбии шомгоҳӣ ({{lang-en|sundowning}})<ref name="Volicer2001">{{cite journal | vauthors = Volicer L | title = Management of severe Alzheimer's disease and end-of-life issues | url = https://archive.org/details/sim_clinics-in-geriatric-medicine_2001-05_17_2/page/377 | journal = Clinics in Geriatric Medicine | volume = 17 | issue = 2 | pages = 377–391 | year = 2001 | pmid = 11442300 | doi = 10.1016/s0749-0690(05)70075-2 | language = en }}</ref>, асабоният ва [[лабилнокии эҳсосӣ]], ки дар гиря, таҷовузи стихиявӣ, муқовимат ба кӯмак ва нигоҳубин зоҳир мешаванд, маъмуланд. Синдроми мушаххаскунии нодуруст ва дигар нишонаҳои гумроҳӣ тақрибан дар 30 %-и беморон инкишоф меёбанд<ref name="pmid15956265"/>. Метавонад [[беихтиёрии пешоб]] инкишоф ёбад<ref name="pmid11442300">{{cite journal | vauthors = Kamal A, Almenar-Queralt A, LeBlanc JF, Roberts EA, Goldstein LS | title = Kinesin-mediated axonal transport of a complex containing APP, beta-secretase and gamma-secretase | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-12-06_414_6864/page/643 | journal = Nature | volume = 414 | issue = 6864 | pages = 643–648 | year = 2001 | pmid = 11740561 | doi = 10.1038/414643a | language = en }}</ref>. Дар хешовандони бемор ва шахсони нигоҳубинкунанда ин нишонаҳо [[стресс]]-ро ба вуҷуд меоранд, ки онро метавон бо интиқоли бемор аз таҳти назорати хонагӣ ба муассисаи статсионарӣ сабук кард<ref name="pmid10653284"/><ref name="pmid7806732">{{cite journal | vauthors = Selkoe DJ | title = Alzheimer's disease: a central role for amyloid | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neuropathology-and-experimental-neurology_1994-09_53_5/page/438 | journal = Journal of Neuropathology and Experimental Neurology | volume = 53 | issue = 5 | pages = 438–447 | year = 1994 | pmid = 7806732 | doi = 10.1097/00005072-199409000-00003 | language = en }}</ref>. === Деменсияи шадид === Дар марҳилаи охирини бемории Алсҳаймер бемор комилан аз кӯмаки беруна вобаста аст. Маҳорати забонӣ то истифодаи ибораҳои ягона ва ҳатто калимаҳои алоҳида коҳиш меёбад ва дар ниҳоят нутқ комилан гум мешавад<ref name="pmid7967534"/>. Сарфи назар аз гум шудани малакаҳои лафзӣ (вербалӣ), беморон аксар вақт қодиранд муроҷиатҳои эҳсосиро ба худ дарк кунанд ва ба онҳо ҷавоб гардонанд<ref name="pmid14685735">{{cite journal | vauthors = Hartmann T, Kopan R | title = Alzheimer's disease: beta-amyloid and the progenitor of all secrets | journal = Nature Cell Biology | volume = 1 | issue = 8 | pages = E209–211 | year = 1999 | pmid = 14685735 | doi = 10.1038/15622 | language = en }}</ref>. Ҳарчанд дар ин марҳила ҳанӯз ҳам зуҳуроти таҷовуз (агрессия) мавҷуд буда метавонад, бештар ҳолати бемор бо [[Апатия (равонпизишкӣ)|апатия]] ва [[Лоғаршавӣ|харобшавӣ]] тавсиф мешавад<ref name="pmid10653284"/> ва аз як лаҳзаи муайян ӯ наметавонад ҳатто соддатарин амалро бидуни кӯмаки дигарон анҷом диҳад. Бемор массаи мушакҳои худро гум мекунад, бо душворӣ ҳаракат мекунад ва дар марҳилаи муайян қудрати тарк кардани бистарро надорад<ref name="pmid7775724">{{cite journal | vauthors = Selkoe DJ | title = Alzheimer's disease: a central role for amyloid | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neuropathology-and-experimental-neurology_1994-09_53_5/page/438 | journal = Journal of Neuropathology and Experimental Neurology | volume = 53 | issue = 5 | pages = 438–447 | year = 1994 | pmid = 7775724 | doi = 10.1097/00005072-199409000-00003 | language = en }}</ref> ва сипас наметавонад мустақилона хӯрок бихӯрад<ref name="pmid12675103">{{cite journal | vauthors = LaFerla FM | title = Calcium dyshomeostasis and intracellular signalling in Alzheimer's disease | journal = Nature Reviews Neuroscience | volume = 3 | issue = 11 | pages = 862–872 | year = 2002 | pmid = 12675103 | doi = 10.1038/nrn960 | language = en }}</ref>. [[Марг]] одатан на аз худи бемории Алсҳаймер, балки дар натиҷаи омилҳои беруна, аз қабили [[захми бистар]] ё [[илтиҳоби шуш]] (пневмония) фаро мерасад<ref name="pmid11490146">{{cite journal | vauthors = Francis PT, Palmer AM, Snape M, Wilcock GK | title = The cholinergic hypothesis of Alzheimer's disease: a review of progress | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neurology-neurosurgery-and-psychiatry_1999-02_66_2/page/n14 | journal = Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry | volume = 66 | issue = 2 | pages = 137–147 | year = 1999 | pmid = 11490146 | doi = 10.1136/jnnp.66.2.137 | language = en }}</ref><ref name="pmid10369823">{{cite journal | vauthors = Shen ZX | title = Quaternary ammonium compounds in Alzheimer's disease | journal = Medical Hypotheses | volume = 53 | issue = 3 | pages = 194–198 | year = 1999 | pmid = 10369823 | doi = 10.1054/mehy.1998.0752 | language = en }}</ref>. == Сабабҳо == Барои шарҳи сабабҳои эҳтимолии беморӣ чор фарзияи (гипотеза) асосии рақобаткунанда пешниҳод шудаанд: холинергикӣ, амилоидӣ, сироятӣ ва тау-фарзия. '''1) Фарзияи холинергикӣ:''' аз нигоҳи хронологӣ фарзияи холинергикӣ аввалин шуда пешниҳод шуда буд, ки мувофиқи он беморӣ дар натиҷаи коҳиши синтези [[нейромедиатор]]и [[ацетилхолин]] ба вуҷуд меояд. Дар айни замон ин фарзия камэҳтимол ҳисобида мешавад, зеро доруҳое, ки барои ислоҳи норасоии ацетилхолин пешбинӣ шудаанд, самаранокии паст доранд. Аммо дар асоси он аксари усулҳои мавҷудаи табобати ёрирасон (поддерживающая терапия) сохта шудаанд. Таъсироти дигари холинергикӣ, масалан, оғози агрегатсияи васеъмиқёси амилоид низ тахмин карда мешавад<ref name="pmid15236795">{{cite journal | vauthors = Shen ZX | title = Brain cholinesterases: II. The molecular and cellular basis of Alzheimer's disease | journal = Medical Hypotheses | volume = 63 | issue = 2 | pages = 308–321 | year = 2004 | pmid = 15236795 | doi = 10.1016/j.mehy.2004.02.031 | language = en }}</ref>, ки ба раванди илтиҳобии нейронии умумӣ оварда мерасонад<ref name="pmid12934968">{{cite journal | vauthors = Wenk GL | title = Neuropathologic changes in Alzheimer's disease | journal = The Journal of Clinical Psychiatry | volume = 64 Suppl 9 | pages = 7–10 | year = 2003 | pmid = 12934968 | language = en }}</ref>. '''2) Фарзияи амилоидӣ:''' соли 1991 «фарзияи амилоидӣ» пешниҳод шуд, ки тибқи он сабаби асосии беморӣ таҳнишасти (отложения) [[бета-амилоид]] (Aβ) мебошад<ref name="pmid1763432">{{cite journal | vauthors = Hardy J, Allsop D | title = Amyloid deposition as the central event in the aetiology of Alzheimer's disease | journal = Trends in Pharmacological Sciences | volume = 12 | issue = 10 | pages = 383–388 | year = 1991 | pmid = 1763432 | doi = 10.1016/0165-6147(91)90609-v | language = en }}</ref><ref name="pmid11801334">{{cite journal | vauthors = Mudher A, Lovestone S | title = Alzheimer's disease-do tauists and baptists finally shake hands? | url = https://archive.org/details/sim_trends-in-neurosciences_2002-01_25_1/page/22 | journal = Trends in Neurosciences | volume = 25 | issue = 1 | pages = 22–26 | year = 2002 | pmid = 11801334 | doi = 10.1016/s0166-2236(00)02031-2 | language = en }}</ref>. Гене, ки сафедаи ([[Пешгузаштаи бета-амилоид|APP]])-ро рамзгузорӣ мекунад ва аз он бета-амилоид ҳосил мешавад, дар [[хромосома]]и 21 ҷойгир аст. Як далели ҷолиб ба манфиати фарзияи амилоидӣ ин аст, ки қариб дар ҳамаи одамони гирифтори [[синдроми Даун]] (нусхаи иловагии хромосомаи 21 ё қисми он), ки то 40-солагӣ зиндагӣ кардаанд, патологияи ба Алсҳаймер монанд ошкор карда мешавад<ref name="pmid16904243">{{cite journal | vauthors = Nistor M, Don M, Parekh M, Sarsoza F, Goodus M, Bogani RP, Najm NI, Head E, Lott IT, Schupf N, Silverman W, Doran E, Cotman CW | title = Alpha- and beta-secretase activity as a function of age and beta-amyloid in Down syndrome and normal brain | url = https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2007-10_28_10/page/1493 | journal = Neurobiology of Aging | volume = 28 | issue = 10 | pages = 1493–1506 | year = 2007 | pmid = 16904243 | doi = 10.1016/j.neurobiolaging.2006.06.023 | language = en }}</ref><ref name="pmid15639317">{{cite journal | vauthors = Lott IT, Head E | title = Alzheimer disease and Down syndrome: factors in pathogenesis | url = https://archive.org/details/sim_neurobiology-of-aging_2005-03_26_3/page/383 | journal = Neurobiology of Aging | volume = 26 | issue = 3 | pages = 383–389 | year = 2005 | pmid = 15639317 | doi = 10.1016/j.neurobiolaging.2004.08.005 | language = en }}</ref>. Илова бар ин, [[APOE4]], омили асосии генетикии хавфи бемории Алсҳаймер, ҳанӯз пеш аз пайдо шудани нишонаҳо ба ҷамъшавии зиёдатии [[Амилоид (кимиё)|амилоид]] дар бофтаҳои майна оварда мерасонад<ref name="pmid7566000">{{cite journal | vauthors = Polvikoski T, Sulkava R, Haltia M, Kainulainen K, Vuorio A, Tolvanen A, Kontula K | title = Apolipoprotein E, dementia, and cortical deposition of beta-amyloid protein | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_the-new-england-journal-of-medicine_1995-11-09_333_19/page/1242 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 333 | issue = 19 | pages = 1242–1247 | year = 1995 | pmid = 7566000 | doi = 10.1056/NEJM199511093331902 | language = en }}</ref>. Озмоиши [[ваксина]] дар марҳилаҳои аввал қобилияти тоза кардани майна аз лавҳаҳои (бляшкаҳои) амилоидиро нишон дод, аммо ба деменсия таъсири назаррас нарасонд<ref name="pmid18640458">{{cite journal | vauthors = Holmes C, Boche D, Wilkinson D, Yadegarfar G, Hopkins V, Bayer A, Jones RW, Bullock R, Love S, Neal JW, Zotova E, Nicoll JA | title = Long-term effects of Abeta42 immunisation in Alzheimer's disease: follow-up of a randomised, placebo-controlled phase I trial | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_july-19-25-2008_372_9634/page/216 | journal = The Lancet | volume = 372 | issue = 9634 | pages = 216–223 | year = 2008 | pmid = 18640458 | doi = 10.1016/S0140-6736(08)61075-2 | language = en }}</ref>. Дар айни замон фарзияи амилоидӣ асосӣ ба шумор меравад, вале он ҳам тамоми гуногунии падидаҳои бемории Алсҳаймерро шарҳ дода наметавонад. '''3) Фарзияи тау:''' дар канори фарзияи амилоидӣ «фарзияи тау» низ омӯхта мешавад, ки мувофиқи он каскади халалдоршавӣ дар натиҷаи инҳироф дар сохтори [[Тау-сафеда|тау-сафеда]] оғоз меёбад<ref name="pmid11801334"/>. Тахмин меравад, ки риштаҳои тау-сафедаи гиперифосфоризатсияшуда бо ҳам муттаҳид шуда, дар ниҳоят дар дохили ҳуҷайраҳои асаб гиреҳҳои нейрофибриллярӣ ҳосил мекунанд<ref name="pmid1669718">{{cite journal | vauthors = Goedert M, Spillantini MG, Crowther RA | title = Tau proteins and neurofibrillary degeneration | journal = Brain Pathology | volume = 1 | issue = 4 | pages = 279–286 | year = 1991 | pmid = 1669718 | doi = 10.1111/j.1750-3639.1991.tb00071.x | language = en }}</ref>. Ин боиси вайрон шудани [[микронайчаҳо]] ва фурӯпошии системаи нақлиёт дар дохили нейрон мегардад<ref name="pmid15615638">{{cite journal | vauthors = Iqbal K, Alonso Adel C, Chen S, Chohan MO, Khatoon S, Ledesma MD, Sheikh I, Gong CX | title = Tau pathology in Alzheimer disease and other tauopathies | journal = Biochimica et Biophysica Acta | volume = 1739 | issue = 2–3 | pages = 198–210 | year = 2005 | pmid = 15615638 | doi = 10.1016/j.bbadis.2004.09.008 | language = en }}</ref>, ки аввал ба халалдоршавии интиқоли биохимиявии сигналҳо байни ҳуҷайраҳо ва сипас ба марги ҳуҷайраҳо оварда мерасонад<ref name="pmid17127334">{{cite journal | vauthors = Chun W, Johnson GV | title = The role of tau phosphorylation and cleavage in neuronal cell death | journal = Frontiers in Bioscience | volume = 12 | pages = 733–756 | year = 2007 | pmid = 17127334 | doi = 10.2741/2097 | language = en }}</ref>. '''4) Фарзияи сироятӣ:''' дар солҳои охир ҷомеаи илмӣ торафт бештар дар бораи пайдоиши сироятии бемории Алсҳаймер ҳарф мезанад. Муҳаққиқон дар майнаи одамони аз бемории Алсҳаймер фавтида барангезандаи [[пародонтит]] — ''Porphyromonas gingivalis''-ро ошкор карданд. Дар озмоишҳо бо мушҳо ин сироят боиси мустамликашавии майна бо бактерияҳо ва зиёд шудани ҳосилкунии бета-амилоид (Aβ) гардид<ref>{{Статья|автор=Jan Potempa et al.|заглавие=Porphyromonas gingivalis in Alzheimer’s disease brains|издание=Science Advances|год=2019|doi=10.1126/sciadv.aau3333}}</ref>. ''[[Норасоии шунавоӣ|Гум кардани шунавоӣ]]'' метавонад зуҳуроти аввалини бемории Алсҳаймер ва пешгӯикунандаи [[Деменсия|деменсия]] бошад<ref name=":0">{{Статья|автор=Shih-Chang Hung, Kuan-Fu Liao, Chih-Hsin Muo, Shih-Wei Lai, Chia-Wei Chang|год=2015-08-05|doi=10.2188/jea.JE20140147|issn=0917-5040|выпуск=8|страницы=517—521|издание=Journal of Epidemiology|заглавие=Hearing Loss is Associated With Risk of Alzheimer’s Disease: A Case-Control Study in Older People|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4517989/|том=25|archive-date=2022-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121105147/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4517989/}}</ref>. Тадқиқотҳо нишон доданд, ки одамони калонсол (хусусан мардон), ки норасоии шунавоӣ доранд, нисбат ба одамони дорои шунавоии муқаррарӣ хавфи бештари инкишофи бемории Алсҳаймерро доранд. Хавфи беморӣ ҳамзамон бо [[Норасоии шунавоӣ|бад шудани шунавоӣ]] зиёд мешавад<ref name=":2">{{Статья|автор=Frank R. Lin, Lisa M. Wruck, David Knopman, Thomas H. Mosley, Josef Coresh|год=2015-05-01|doi=10.1093/aje/kwu333|issn=0002-9262|выпуск=9|язык=en|страницы=680—690|издание=American Journal of Epidemiology|заглавие=Hearing Impairment and Cognitive Decline: A Pilot Study Conducted Within the Atherosclerosis Risk in Communities Neurocognitive Study|ссылка=https://academic.oup.com/aje/article/181/9/680/84516|том=181|archive-date=2019-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190525124547/https://academic.oup.com/aje/article/181/9/680/84516}}</ref><ref name=":1"/>. Тағйирот дар роҳи физиологии масъул барои [[Шунавоӣ|дарки шунавоӣ]] ба тағйироти сохтории майна оварда мерасонад. Ҳангоми гум кардани шунавоӣ, майна хеле пуршиддат кор мекунад, то шахс тавонад суханони одамонро дарк кунад. Ин механизм «энергияи фикрӣ»-и шахсро, ки барои функсияҳои дигар ([[ҳофиза]], [[тафаккур]] ва ғ.) лозим аст, тамом мекунад, ки метавонад сабаби бемории Алсҳаймер гардад<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.beltone.com/en-us/hearing-loss/types-and-causes-of-hearing-loss/alzheimers-and-hearing-loss|title=The Link Between Hearing Loss and Alzheimer's Disease |publisher=www.beltone.com|lang=en|access-date=2026-03-20|archive-date=2019-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616084420/https://www.beltone.com/en-us/hearing-loss/types-and-causes-of-hearing-loss/alzheimers-and-hearing-loss|url-status=live}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.alzheimers.net/the-connection-between-alzheimers-and-hearing-loss/|title=The Connection Between Alzheimer's and Hearing Loss|date=2018-04-13|publisher=Alzheimers.net|lang=en|access-date=2026-03-20|archive-date=2019-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616084414/https://www.alzheimers.net/the-connection-between-alzheimers-and-hearing-loss/|url-status=live|accessdate=2026-03-20|archivedate=2019-06-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190616084414/https://www.alzheimers.net/the-connection-between-alzheimers-and-hearing-loss/}}</ref> == Самтҳои пажӯҳиш == Дар соли 2008 беш аз 400 дору дар кишварҳои мухталифи ҷаҳон дар марҳилаи санҷиш қарор доштанд. Тақрибан чоряки онҳо марҳилаи III-и санҷишҳои клиникиро мегузаштанд, ки дар сурати муваффақият, масъалаи истифодаи онҳо аз ҷониби мақомоти танзимкунанда баррасӣ мешавад<ref>{{cite web |url=http://www.clinicaltrials.gov/ct2/results?term=alzheimer |title=Clinical Trials. Found 459 studies with search of: alzheimer |access-date=2008-03-23 |publisher=US National Institutes of Health}}</ref>. Самти дигари пажӯҳишҳо ба ислоҳи тағйироти асосии патологӣ нигаронида шудааст. Яке аз ҳадафҳои маъмул барои доруҳои озмоишӣ — кам кардани ҷамъшавии бета-амилоид мебошад. Усулҳое ба монанди [[иммунотерапия]] ё [[ваксинатсия]] бар зидди сафедаи амилоидӣ санҷида мешаванд. Бархлофи ваксинатсияи муқаррарӣ, ки пешакӣ гузаронида мешавад, дар мавриди бемории Алсҳаймер ваксина ба бемороне, ки аллакай ташхис гирифтаанд, гузаронида мешавад. Тибқи консепсияи пажӯҳишгарон, [[системаи иммунӣ]]-и бемор бояд шинохтани лавҳаҳои амилоидиро омӯзад ва ба онҳо ҳамла карда, ҳаҷмашонро кам кунад ва ҷараёни бемориро сабук созад<ref>Vaccination: * {{cite journal |vauthors=Hawkes CA, McLaurin J |title=Immunotherapy as treatment for Alzheimer's disease |journal=Expert Rev Neurother |volume=7 |issue=11 |pages=1535—1548 |pmid=17997702 |year=2007 |language=en}}</ref>. Намунаи чунин ваксина молекулаи ACC-001 мебошад, ки санҷишҳои клиникии он соли 2008 бо сабабҳои бехатарӣ қатъ карда шуданд. Воситаи дигари шабеҳ — [[бапинейзумаб]], антителои сунъиест, ки ба антителои табиии зиддиамилоидӣ монанд мебошад. Инчунин воситаҳои нейропротекторӣ (масалан, AL-108) ва ингибиторҳои таъсири мутақобилаи металлу сафеда (ба монанди PBT2) дар ҳоли таҳия қарор доранд. Дар солҳои охир (2015–2025) якчанд кашфиёти нав ба даст омаданд: EPPS ва J147: Ин пайвастагиҳо дар озмоишҳо бо мушҳо қобилияти зеҳниро беҳтар карда, лавҳаҳои амилоидиро фаъол нест карданд. Монтелукаст: Доруи зидди астма, ки нишонаҳои "ҷавоншавии" майнаро нишон дод. Гемфиброзил ва кислотаи ретиноевӣ: Ин комбинатсия [[астротсит]]ҳоро ҳавасманд мекунад, то бета-амилоидро тавассути [[фагоцитоз]] нест кунанд<ref>{{cite journal |title=Activation of PPARα enhances astroglial uptake and degradation of β-amyloid |journal=Science Signaling |year=2021 |pmid=34699252 |doi=10.1126/scisignal.abg4747}}</ref>. Пажӯҳишҳои навтарин (2025) Дар соли 2025 олимони англис муайян карданд, ки доруҳои летрозол ва иринотекан хавфи рушди бемории Алсҳаймерро мутаносибан 53,4% ва 80,5% коҳиш медиҳанд. Истифодаи якҷояи онҳо дар мушҳо боиси 60% кам шудани лавҳаҳои амилоидӣ ва беҳтар шудани хотира гардид<ref>{{cite web|url=https://naked-science.ru/article/medicine/kombinatsiya-dvuh-prepara|title=Комбинация двух препаратов против рака обратила вспять симптомы деменции у мышей|publisher=Naked Science|lang=ru|accessdate=2026-03-06}}</ref>. Инчунин препарати P7C3-A20 тавонист илтиҳоби майнаро нест карда, фаъолияти синаптикиро дар гиппокамп пурра барқарор кунад. == Инчунин нигаред == [[Бета-амилоидҳо]] [[Бемории Паркинсон]] [[Деменсия]] = Эзоҳ = {{эзоҳ|2}} ==Адабиёт == '''Бо забони русӣ''' Каминский, Ю. Г. Популярно и не очень о болезни Альцгеймера / Ю. Г. Каминский, Е. А. Косенко. — Либроком, 2009. — 136 с. — ISBN 978-5-397-00194-6 Грант Б. Старческое слабоумие. Болезнь Альцгеймера и другие формы. = Alzheimer’s Disease. A Carer’s Guide. — [Тарҷ. аз англ.] — Норинт, 2003. — 80 с. — (Маслиҳати духтур.) — ISBN 5-7711-0161-3 {{книга |автор= |часть=Болезнь Альцгеймера |заглавие=Нейродегенеративные заболевания: учеб. пособие |ссылка=http://library.bashgmu.ru/elibdoc/elib722.pdf |ответственный=Сост.: Р.В. Магжанов, К.З. Бахтиярова, Е.В. Первушина |издание= |место=Уфа |издательство=ФГБОУ ВО БГМУ Минздрава России |год=2018 |страницы=11—30 |страниц=96 |isbn= |ref= }} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20220121023816/http://library.bashgmu.ru/elibdoc/elib722.pdf |date=2022-01-21 }} {{книга |автор=[[Новосёлов, Валерий Михайлович|Новоселов В. М.]] |заглавие=Альцгеймер |издательство=[[ГЭОТАР-Медиа]] |год=2022 |страниц=224 |isbn=978-5-9704-6625-4 |ref= }} '''Бо забони англисӣ''' {{cite journal |language=en |vauthors=Cummings JL, Frank JC, Cherry D, Kohatsu ND |title=Guidelines for managing Alzheimer's disease: Part I. Assessment |url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2002-06-01_65_11/page/2263 |journal=American Family Physician |volume=65 |issue=11 |pages=2263—2272 |pmid=12074525 |year=2002}} {{cite journal |language=en |vauthors=Cummings JL, Frank JC, Cherry D, Kohatsu ND |title=Guidelines for managing Alzheimer's disease: Part II. Treatment |url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2002-06-15_65_12/page/2525 |journal=American Family Physician |volume=65 |issue=12 |pages=2525—2534 |pmid=12086242 |year=2002}} {{cite book |language=en |title=Genes, lifestyles, and crossword puzzles: Can Alzheimer's disease be prevented? |publisher=US Department of Health and Human Services |year=2006 |url=http://www.nia.nih.gov/NR/rdonlyres/63B5A29C-F943-4DB7-91B4-0296772973F3/0/CanADbePrevented.pdf |access-date=2026-03-20 |archive-date=2006-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061002125551/http://www.nia.nih.gov/NR/rdonlyres/63B5A29C-F943-4DB7-91B4-0296772973F3/0/CanADbePrevented.pdf |dead-url=yes }} {{cite journal |vauthors=Toyn J |title=What lessons can be learned from failed Alzheimer's disease trials? |journal=Expert Review of Clinical Pharmacology |year=2015 |volume=8 |issue=3 |pages=267–269 |doi=10.1586/17512433.2015.1034690 |pmid=25860157}} == Пайвандҳо == [https://tg.wikipedia.org/wiki/n:Дар_Барселона_ваксина_бар_зидди_бемории_Алсҳаймер_ихтироъ_шуд Дар Барселона ваксина бар зидди бемории Алсҳаймер ихтироъ шуд]{{Пайванди мурда|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — мавод аз [[Викиахбор]]. [http://elementy.ru/news?newsid=431319 «Нейрофибриллярные клубки при болезни Альцгеймера — не убийцы, а защитники клеток?»] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160304101050/http://elementy.ru/news?newsid=431319 |date=2016-03-04 }} (русӣ) {{cite web |last=Козловский |first=Борислав |title=Настоящий Макондо: 375 лет Альцгеймера |url=http://www.colta.ru/articles/science/9379 |publisher=Colta.ru |language=ru |quote=Дар бораи сокинони шаҳри Ярумали Колумбия, ки дар 35-солагӣ ба деменсия гирифтор мешаванд.}} {{commonscat|Alzheimer's disease}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Бемориҳои системаи асаб]] [[Гурӯҳ:Бемории Алсҳаймер]] 0t2hvuc26stq53k4o8d6w4t1yan7gn4 828 329830 1489351 1461008 2026-10-15T02:41:32Z Zosya95 54344 1489351 Scribunto text/plain -- ◆ MetaCat/Core -- Системаи ягонаи коркарди категорияҳои замонӣ local Core = {} -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ БАХШИ 1: СОБИТҲО ВА ПАЙКАРБАНДӢ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Файлҳои додаҳои JSON (маҷмӯаи файлҳои geo-*) Core.JSON_PATHS = { -- Маълумоти муттаҳидшудаи ҷуғрофӣ GEO_COUNTRY = 'Модул:MetaCat/data/geo-country.json', GEO_CITY = 'Модул:MetaCat/data/geo-city.json', GEO_REGION = 'Модул:MetaCat/data/geo-region.json', GEO_CONTINENT = 'Модул:MetaCat/data/geo-continent.json' } -- ▼ Собитҳои пешвандҳо local PREFIX_QUESTION, PREFIX_FALLBACK = '?', '~' local PREFIX_PATTERN = '[%?~]' -- ▼ Ҳофизаи муваққатии файлҳои JSON (боркунии таъхирӣ) local json_cache = {} -- ▼ Ҳофизаи ягонаи маълумоти кишварҳо (шаклҳои грамматикӣ, пешояндҳо, ворисият) local country_unified_cache = {} -- ▼ Пайкарбандии роҳнамо local NAVBOX_CONFIG = { BATCH_SIZE = 25, MAX_BATCHES = 4 } -- ▼ Услубҳои блоки шохабандӣ local FORK_STYLES = { base = 'display:inline-block;vertical-align:middle;text-align:center;line-height:1.4', border_left = ';border-left:2px solid #a2a9b1;padding-left:0.5em;margin-left:0.3em', border_right = ';border-right:2px solid #a2a9b1;padding-right:0.5em;margin-right:0.3em', border_both = ';border-left:2px solid #a2a9b1;border-right:2px solid #a2a9b1;padding:0 0.5em;margin:0 0.3em' } -- ▼ Танзимоти пешфарзи режимҳо Core.DEFAULTS = { SKIP_1CENTURY = false, SKIP_GAPS = false, SPLIT = false } -- ▼ Пайкарбандии асосӣ Core.base_config = { errors = { country_not_found = 6, continent_not_found = 7, city_not_found = 8, region_not_found = 9 }, range_codes = { [2]=true, [3]=true, [4]=true, [5]=true } } -- ▼ Луғати навъҳои замон local TIME_TYPE_NAMES = { year = { nom = 'сол', gen = 'сол', placeholder = '<сол>', root_category = 'Солҳо', detail_level = 3 }, decade = { nom = 'даҳсола', gen = 'даҳсола', placeholder = '<даҳсола>', root_category = 'Даҳсолаҳо', detail_level = 2 }, century = { nom = 'аср', gen = 'аср', placeholder = '<аср>', root_category = 'Асрҳо', detail_level = 1 }, millennium = { nom = 'ҳазорсола', gen = 'ҳазорсола', placeholder = '<ҳазорсола>', root_category = 'Ҳазорсолаҳо', detail_level = 0 } } -- ▼ Қолабҳои паёмҳои хатои санҷиши навъҳо local TYPE_VALIDATION_MSG_MISMATCH = 'Дар гурӯҳи %s шаблони барои %s пешбинишуда истифода шудааст' -- ▼ Пайкарбандии роҳҳои объектҳои ҷуғрофӣ local GEO_BOUNDS_CONFIG = { country = { json_path = Core.JSON_PATHS.GEO_COUNTRY, array_key = 'country', historical_key = 'historical' }, region = { json_path = Core.JSON_PATHS.GEO_REGION, array_key = 'region', parent_key = 'country' }, city = { json_path = Core.JSON_PATHS.GEO_CITY, array_key = 'city' } } -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ БАХШИ 2: ВОБАСТАГИҲО -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ local getArgs = require('Модул:Arguments').getArgs local sparseIpairs = require('Модул:TableTools').sparseIpairs -- Модули услубҳоро танҳо дар сурати мавҷуд буданаш бор мекунем. -- Агар дар Википедияи тоҷикӣ ҳоло набошад, навигатсия фаъол мемонад. local styles_ok, styles_module = pcall(require, 'Модул:Индекси гурӯҳ') local getStyles = (styles_ok and type(styles_module) == 'table' and type(styles_module.getStyles) == 'function') and styles_module.getStyles or function() return '' end local gsub = mw.ustring.gsub -- Эълони пешакӣ (expand_all пеш аз таъриф истифода мешавад) local expand_all -- ▼ Вобастагиҳои умумӣ барои содирот ба зермуҳаррикҳо Core.deps = { toroman = require('Module:Roman').convert, gsub = gsub } -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ БАХШИ 3: АБЗОРҲОИ ЁРИРАСОНИ АСОСӢ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ Core.utils = {} -- ▼ Санҷиши навъи ҷадвал local function is_table(value) return type(value) == 'table' end Core.utils.is_table = is_table -- ▼ Гирифтани аломати якуми сатр local function first_char(s) return s and s:sub(1, 1) or '' end -- ▼ Нусхабардории сатҳии ҷадвал local function table_shallow_copy(t) local r = {} for k, v in pairs(t or {}) do r[k] = v end return r end -- ▼ Баргардондани аввалин арзиши холинабуда Core.utils.first_non_empty = function(a, b, c) return (a and a ~= '' and a) or (b and b ~= '' and b) or c end -- ▼ Ҷамъоварандаи натиҷаҳо бо маҳдудият Core.utils.new_result_accumulator = function(limit) local acc = { _seen = {}, _list = {}, _limit = limit or 2 } acc.add = function(self, value) if not value or value == '' or self._seen[value] or #self._list >= self._limit then return false end table.insert(self._list, value) self._seen[value] = true return true end acc.list = function(self) return self._list end return acc end -- ▼ Татбиқи ивазкунии ҷойгузинҳо Core.utils.apply_replacements = function(text, ...) local merged = {} for i = 1, select('#', ...) do local t = select(i, ...) if is_table(t) then for k, v in pairs(t) do merged[k] = v end end end for placeholder, value in pairs(merged) do text = gsub(text, placeholder, value) end return text end -- ▼ Санҷиши дохилшавии сол ба давра Core.utils.is_year_in_period = function(start_year, end_year, type_name, time) local year = tonumber(time) if not year then return true end local s, e if type_name == 'century' then s, e = (year - 1) * 100 + 1, year * 100 elseif type_name == 'decade' then s = math.floor(year / 10) * 10 e = s + 9 elseif type_name == 'millennium' then -- Шакли роҳнамо: 1=ҳазорсолаи 1 милодӣ, 0=ҳазорсолаи 1 то милод, -1=ҳазорсолаи 2 то милод -- Ҳудудҳо: 1 милодӣ=[1,1000], 1 то милод=[-1000,-1], 2 то милод=[-2000,-1001] if year > 0 then s, e = (year - 1) * 1000 + 1, year * 1000 else s, e = (year - 1) * 1000, year * 1000 - 1 end else s, e = year, year end return (not end_year and start_year <= e) or (start_year <= e and end_year and end_year >= s) end -- ▼ Яксонсозии матни гурӯҳ Core.utils.normalize_category_text = function(text, had_exclamation_space) if type(text) ~= 'string' then return '' end local result = gsub(gsub(text, ' !', '!'), '[%!%s]+$', '') if had_exclamation_space and not result:find('!') then result = result .. '! ' end return result end -- ▼ Коркарди параметри мантиқӣ бо арзиши пешфарз function Core.parse_bool_param(param, default) if param == 'yes' or param == '1' then return true end if param == 'no' or param == '0' then return false end return default end -- ▼ Ислоҳоти грамматикии аср (функсияи умумӣ) -- placeholder: '<аср>' ё '<1век>' (мутобиқат) -- century: рақами аср (адад) -- bc: нишонаи то милод (мантиқӣ) -- Матни ислоҳшударо бо рақами румӣ бармегардонад function Core.expand_century_placeholder(text, placeholder, century, bc) if not text or not placeholder or not century then return text end local toroman = Core.deps.toroman local roman = toroman(century) local result = text -- Гурезонидани аломатҳои махсуси қолаби Lua (< ва > аломатҳои махсус нестанд) local esc_ph = placeholder:gsub('([%(%)%.%%%+%-%*%?%[%]%^%$])', '%%%1') -- Ислоҳи шаклҳои пешояндҳо (барои мутобиқати пешина) if century == 2 then result = gsub(result, 'в ' .. esc_ph .. ' веке', 'во ' .. placeholder .. ' веке') end if century == 11 then result = gsub(result, 'о ' .. esc_ph .. ' веке', 'об ' .. placeholder .. ' веке') end -- Гузоштани рақами румӣ бо ба назар гирифтани то милод if bc then result = gsub(result, esc_ph .. ' (век[еа]?)', roman .. ' %1 то милод') result = gsub(result, esc_ph .. '([%s]*аср)', roman .. '%1 то милод') end result = gsub(result, esc_ph, bc and (roman .. ' то милод') or roman) return result end -- ▼ Табдили сол ба аср -- Рақами асрро бармегардонад (мусбат барои милодӣ, манфӣ барои то милод) function Core.year_to_century(year) if not year then return nil end if year <= 0 then return -(math.floor((-year) / 100) + 1) else return math.floor((year - 1) / 100) + 1 end end -- ▼ Гирифтани маълумоти аср аз сол -- Бармегардонад: { century = адади ҳамеша мусбат, bc = мантиқӣ } function Core.year_to_century_info(year) if not year then return nil end if year <= 0 then return { century = math.floor((-year) / 100) + 1, bc = true } else return { century = math.floor((year - 1) / 100) + 1, bc = false } end end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ БАХШИ 4: БОРКУНИИ ТАЪХИРИИ МОДУЛҲО -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Ҳофизаи ягонаи модулҳои боршуда local modules_cache = {} -- ▼ Сохтакори боркунии таъхирии модулҳо local function create_lazy_loader(module_path, on_load) return function() if modules_cache[module_path] ~= nil then return modules_cache[module_path] end local ok, mod = pcall(require, module_path) if ok and is_table(mod) then modules_cache[module_path] = mod if on_load then on_load(mod) end else modules_cache[module_path] = false end return modules_cache[module_path] or nil end end -- ▼ Боркунандагони таъхирӣ барои модулҳои асосӣ Core.utils.get_geo_module = create_lazy_loader('Модул:MetaCat/Geo') Core.utils.get_findtopic_module = create_lazy_loader('Модул:Find topic') -- ▼ Боркунии зермуҳаррикҳои MetaCat local function get_module(module_name) local path = 'Модул:MetaCat/' .. module_name return create_lazy_loader(path)() end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ БАХШИ 5: ҶОЙГУЗИНҲО -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ Core.placeholders = {} -- ▼ Таърифи ҷойгузинҳо Core.placeholders.PH = { country = { '<кишвар>', '<кишвари>', '<дар кишвар>', '<страна>', '<страны>', '<в стране>' }, state = { '<давлат>', '<давлати>', '<дар давлат>', '<государство>', '<государства>', '<в государстве>' }, continent_simple = { '<қитъаи олам>', '<қитъаҳои олам>', '<дар қитъаи олам>', '<часть света>', '<части света>', '<в части света>' }, continent_parent = { '<қитъа>', '<қитъаи>', '<дар қитъа>', '<континент>', '<континента>', '<на континенте>' }, city = { '<шаҳр>', '<шаҳри>', '<дар шаҳр>', '<город>', '<города>', '<в городе>' }, region = { '<минтақа>', '<минтақаи>', '<дар минтақа>', '<регион>', '<региона>', '<в регионе>' } } -- ▼ Санҷиши мавҷудияти ягон ҷойгузин аз рӯйхат local function has_any(text, list) for _, ph in ipairs(list) do if text:find(ph, 1, true) then return true end end return false end -- ▼ Шинохти ҷойгузинҳо дар матн function Core.detect_placeholders(text) local PH = Core.placeholders.PH return { state = has_any(text, PH.state), country = has_any(text, PH.country), continent = has_any(text, PH.continent_simple) or has_any(text, PH.continent_parent), city = has_any(text, PH.city), region = has_any(text, PH.region) } end -- ▼ Ивазкунии ҷойгузинҳои дорои дунуқта function Core.placeholders.replace_colon(text, entity, placeholder_patterns) if not entity or not entity.cases then return text end local function matches_required(entity_name, required_name) entity_name = gsub(entity_name or '', '%s+', ' ') required_name = gsub(required_name or '', '%s+', ' ') if required_name:match('^%-') then local excluded = {} for ex in required_name:gmatch('%-([^%-]+)') do excluded[gsub(ex, '%s+', ' ')] = true end return not excluded[entity_name] end return entity_name == required_name end for pattern, case_key in pairs(placeholder_patterns) do local has_v = case_key == 'предложный' and (pattern:match('^<[^>]*в ') or pattern:match('^<[^>]*дар ')) local has_na = case_key == 'предложный' and pattern:match('^<[^>]*на ') local case_val = entity.cases[case_key] or '' local prefix = '' if case_key == 'предложный' then if has_v or has_na then prefix = (pattern:find('дар ', 1, true) and 'дар ' or 'в ') end end text = text:gsub(pattern, function(required) if matches_required(entity.name or '', required, pattern) then if case_val ~= '' then return prefix .. case_val end return '' end return '' end) end return text end -- ▼ Санҷиши ҷойгузинҳои моҳ local function has_month_placeholder(text) return type(text) == 'string' and (text:find('<моҳ', 1, true) or text:find('<дар моҳ>', 1, true) or text:find('<месяц', 1, true) or text:find('<в месяце>', 1, true)) end Core.has_month_placeholder = has_month_placeholder -- ▼ Санҷиши ҷойгузинҳои ҷуғрофӣ local function has_country_placeholders(s) if type(s) ~= 'string' then return false end if s:find('^%|?%[%+', 1) or s:find('^%|?%[%-', 1) then return true end local PH = Core.placeholders.PH for _, list in pairs(PH) do for _, ph in ipairs(list) do if s:find(ph, 1, true) then return true end end end return false end Core.has_country_placeholders = has_country_placeholders -- ▼ Муайян кардани навъҳои зарурии объектҳои ҷуғрофӣ аз рӯйи ҷойгузинҳо local function detect_needed_geo_types(args) if not args then return nil, false end local needed_types, has_geo_placeholders = nil, false local PH = Core.placeholders.PH local type_map = { city = 'city', region = 'region', country = 'country', state = 'country', continent_simple = 'country', continent_parent = 'country' } for _, arg in pairs(args) do if type(arg) == 'string' and has_country_placeholders(arg) then has_geo_placeholders = true needed_types = needed_types or {} for ph_type, list in pairs(PH) do for _, ph in ipairs(list) do if arg:find(ph, 1, true) then needed_types[type_map[ph_type]] = true break end end end end end return needed_types, has_geo_placeholders end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ БАХШИ 6: ОБЪЕКТҲО (ENTITIES) -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ Core.entities = {} local entity_cache = {} -- ▼ Гирифтани бехатари шакли грамматикӣ function Core.entities.get_safe_case(name, case_name, dataKey) if not name or name == '' then return '' end local key = table.concat({name, case_name or '', dataKey or ''}, '|') local cached = entity_cache[key] if cached ~= nil then return cached end local findTopic = Core.utils.get_findtopic_module() if not findTopic then return '' end local result = findTopic.findtopicinstring(name, case_name, dataKey) if not result or tostring(result):match('^Ошибка') or tostring(result):match('^Хато') then result = '' end entity_cache[key] = result return result end -- ▼ Сохтани шаклҳои грамматикии объект -- Ҷадвали шаклҳои грамматикӣ ва нишонаи mismatch-ро бармегардонад, агар шакли асосӣ мувофиқат накунад function Core.entities.build_cases(name, dataKey) if not name or name == '' then return { ['именительный']='', ['родительный']='', ['предложный']='', ['предлог']='' } end local nom = Core.entities.get_safe_case(name, 'именительный', dataKey) or '' local prepositional = Core.entities.get_safe_case(name, 'предложный', dataKey) or '' local pred_full = Core.entities.get_safe_case(name, 'предлог', dataKey) or '' local cases = { ['именительный'] = nom, ['родительный'] = Core.entities.get_safe_case(name, 'родительный', dataKey) or '', ['предложный'] = prepositional, ['предлог'] = pred_full } -- Санҷиши мувофиқати дақиқ: агар Find topic номи дигар диҳад, номувофиқатӣ аст if nom ~= '' and nom ~= name then cases.mismatch = true cases.expected = name cases.found = nom end return cases end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ БАХШИ 7: БОРКУНИИ МАЪЛУМОТ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Боркунии таъхирии JSON бо ҳофизаи муваққатӣ local function load_json_cached(path) if json_cache[path] then return json_cache[path] end local ok, data = pcall(mw.loadJsonData, path) if ok and type(data) == 'table' then json_cache[path] = data return data end return nil end Core.utils.load_json = load_json_cached -- ▼ Ёрирасон: ҷустуҷӯи унсур аз рӯйи ном ё номи иловагӣ дар массив local function find_item_by_name(items, entity_name) if type(items) ~= 'table' then return nil end for _, item in ipairs(items) do if item.name == entity_name then return item end if type(item.aliases) == 'table' then for _, alias in ipairs(item.aliases) do if alias == entity_name then return item end end end end return nil end -- ▼ Ёрирасон: гузаштан аз гурӯҳҳои ҷуғрофӣ бо callback -- callback(items, arr_key, grp) → натиҷа ё nil-ро барои идома бармегардонад local function iterate_geo_groups(data, array_keys, callback) if not data or type(data.group) ~= 'table' then return nil end for _, grp in ipairs(data.group) do for _, arr_key in ipairs(array_keys) do if is_table(grp[arr_key]) then local result = callback(grp[arr_key], arr_key, grp) if result then return result end end end end return nil end -- ▼ Боркунии умумии маълумоти ҳудуди объектҳои ҷуғрофӣ local function load_geo_bounds(entity_name, entity_type) if not entity_name or entity_name == '' or not entity_type then return nil end local config = GEO_BOUNDS_CONFIG[entity_type] if not config then return nil end local data = load_json_cached(config.json_path) if not data then return nil end -- Барои минтақаҳо: group.country[].region[] if config.parent_key then return iterate_geo_groups(data, {config.parent_key}, function(parents) for _, parent_obj in ipairs(parents) do if is_table(parent_obj) and is_table(parent_obj[config.array_key]) then local result = find_item_by_name(parent_obj[config.array_key], entity_name) if result then return result end end end return nil end) end -- Барои кишварҳо ва шаҳрҳо: group.country[] / group.historical[] / group.city[] local keys = {config.array_key} if config.historical_key then table.insert(keys, config.historical_key) end return iterate_geo_groups(data, keys, function(items) return find_item_by_name(items, entity_name) end) end -- ▼ Номҳои иловагӣ барои боркунии ҳудуди объектҳои ҷуғрофӣ local load_country_bounds = function(n) return load_geo_bounds(n, 'country') end local load_region_bounds = function(n) return load_geo_bounds(n, 'region') end local load_city_bounds = function(n) return load_geo_bounds(n, 'city') end -- ▼ Ҷустуҷӯи умумии объекти ҷуғрофӣ дар сарлавҳа local function find_geo_bounds_for_title(title, needed_types) if not title or title == '' then return nil end local findTopic = Core.utils.get_findtopic_module() if not findTopic then return nil end local check_city = needed_types and needed_types.city local check_region = needed_types and needed_types.region local check_country = not needed_types or needed_types.country -- Авлавияти 1: Шаҳр if check_city then local city_name = findTopic.findtopicinstring(title, 'именительный', 'city') if city_name and city_name ~= '' then local city_data = load_city_bounds(city_name) if city_data then return { data = city_data, name = city_name, type = 'city' } end return nil end end -- Авлавияти 2: Минтақа if check_region then local region_name = findTopic.findtopicinstring(title, 'именительный', 'ate1') if region_name and region_name ~= '' then local region_data = load_region_bounds(region_name) if region_data then return { data = region_data, name = region_name, type = 'region' } end return nil end end -- Авлавияти 3: Кишвар if check_country then local country_name = findTopic.findtopicinstring(title, 'именительный', 'country') if country_name and country_name ~= '' then local country_data = load_country_bounds(country_name) if country_data then return { data = country_data, name = country_name, type = 'country' } end end end return nil end -- ▼ Боркунии интихобии geo_data бо санҷиши ҷойгузинҳо function Core.load_geo_data_if_needed(ctx, args) local force_geo = args and (args['force'] == 'geo') local needed_types, has_geo_placeholders = detect_needed_geo_types(args) -- Нигоҳ доштани нишонаҳои ҷойгузинҳои тамоми шаблон if needed_types then ctx.template_has_city = needed_types.city or false ctx.template_has_region = needed_types.region or false end -- Нигоҳ доштани нишонаи force_geo барои супоридан ба Geo.resolve ctx.force_geo = force_geo local geo_info = nil if has_geo_placeholders or force_geo then geo_info = find_geo_bounds_for_title(ctx.title, needed_types) end local geo_data = geo_info and geo_info.data or nil local geo_name = geo_info and geo_info.name or nil ctx.geo_data = geo_data if geo_info and geo_name then if geo_info.type == 'country' then ctx.country_name = geo_name elseif geo_info.type == 'city' then ctx.city_name = geo_name elseif geo_info.type == 'region' then ctx.region_name = geo_name end end return geo_data, geo_name end -- ▼ Табдили массиви JSON ба массиви Lua local function json_array_to_lua(arr) if type(arr) ~= 'table' then return nil end local result = {} for k, v in pairs(arr) do local idx = tonumber(k) if idx then result[idx] = v end end return #result > 0 and result or nil end -- ▼ Коркарди санаҳо аз сабти state -- Барои split: «always» истифодаи санаҳои эҳтиётиро (min/max-и кишвар) ифода мекунад local function parse_state_years(years, fallback_min, fallback_max) if years == 'always' then return fallback_min, fallback_max elseif is_table(years) then return tonumber(years[1]), years[2] == 'now' and nil or tonumber(years[2]) end return nil, nil end -- ▼ Гирифтани маълумоти робитаҳои кишвар (бо ҳофизаи муваққатӣ) local succession_cache = {} local function get_country_succession(country_name) if not country_name or country_name == '' then return nil end if succession_cache[country_name] then return succession_cache[country_name] end local country_data = load_country_bounds(country_name) local states = {} if country_data and is_table(country_data.state) then for state_name, years in pairs(country_data.state) do -- Барои «always» — min/max-и кишвари ҷорӣ local start_year, end_year = parse_state_years(years, country_data.min, country_data.max) if start_year then table.insert(states, { name = state_name, start_year = start_year, end_year = end_year }) end end end local result = { name = country_name, min = country_data and country_data.min or nil, max = country_data and country_data.max or nil, past = country_data and json_array_to_lua(country_data.past) or nil, next = country_data and json_array_to_lua(country_data.next) or nil, state = country_data and country_data.state or nil, states = states } succession_cache[country_name] = result return result end -- ▼ Ҷустуҷӯи кишварҳое, ки ба ин давлат дохил буданд (ИҶШС, Империяи Русия ва ғайра) local function find_member_countries(state_name) local data = load_json_cached(Core.JSON_PATHS.GEO_COUNTRY) if not data then return {}, nil, nil end local members = {} local state_min, state_max iterate_geo_groups(data, {'country', 'historical'}, function(items) for _, c in ipairs(items) do if is_table(c) and c.name then if c.name == state_name then state_min, state_max = c.min, c.max elseif is_table(c.state) and c.state[state_name] then -- Барои «always» — min/max-и кишвари узв local their_start, their_end = parse_state_years(c.state[state_name], c.min, c.max) table.insert(members, { name = c.name, min = c.min, max = c.max, state_start = their_start, state_end = their_end }) end end end return nil -- продолжить итерацию end) return members, state_min, state_max end -- ▼ Гирифтани маълумоти кишвар аз ҳофизаи ягона (шаклҳои грамматикӣ ва пешоянд) local function get_country_data(country_name) if not country_name or country_name == '' then return nil end if country_unified_cache[country_name] then return country_unified_cache[country_name] end local findTopic = Core.utils.get_findtopic_module() local data = { cases = { imen = country_name, rod = country_name, pred = country_name }, pred_full = 'дар ' .. country_name } if findTopic then data.cases.rod = findTopic.findtopicinstring(country_name, 'родительный', 'country') or country_name if data.cases.rod ~= country_name then data.cases.pred = findTopic.findtopicinstring(country_name, 'предложный', 'country') or country_name end local pred_full = findTopic.findtopicinstring(country_name, 'предлог', 'country') if pred_full and pred_full ~= '' then data.pred_full = pred_full end end country_unified_cache[country_name] = data return data end -- ▼ Гирифтани шаклҳои грамматикии кишвар барои қуттии роҳнамо local function get_country_cases(country_name) local data = get_country_data(country_name) return data and data.cases or nil end -- ▼ Гирифтани шакли кишвар бо пешоянд function Core.get_country_pred(country_name) local data = get_country_data(country_name) return data and data.pred_full or '' end -- ▼ Гирифтани номи кӯтоҳи кишвар барои роҳнамо function Core.get_country_short(country_name) if not country_name or country_name == '' then return country_name end local country_data = load_country_bounds(country_name) return country_data and country_data.short or country_name end -- ▼ Гурезонидани аломатҳои махсуси қолабҳои Lua барои ивазкунии бехатар local function escape_pattern(s) return (s:gsub('([%(%)%.%%%+%-%*%?%[%]%^%$])', '%%%1')) end -- ▼ Иваз кардани кишвар дар сарлавҳаи гурӯҳ -- Мантиқ: пешоянд дар пеш → шакли дорои пешоянд, pos=1 → шакли асосӣ, дар дигар ҳолат → шакли изофӣ function Core.replace_country_in_title(cat_title, country_name, country_pred, ctx) local old = get_country_cases(ctx.country_name) local new = get_country_cases(country_name) if not old or not new then return cat_title end -- Тартиби ҷустуҷӯ: аввал шаклҳои дароз (pred), баъд кӯтоҳ (imen) -- Ин аз ивазшавии қисмии номҳои кишвар дар шаклҳои дигарашон пешгирӣ мекунад local forms = { {old.pred, 'pred'}, {old.rod, 'rod'}, {old.imen, 'imen'} } for _, pair in ipairs(forms) do local form = pair[1] local case_type = pair[2] local pos = mw.ustring.find(cat_title, form, 1, true) if pos then -- Гурезонидани аломатҳои махсус (масалан, дефис дар «Ал-Андалус») local form_escaped = escape_pattern(form) -- 1. Пешоянд пеш аз кишвар (дар, ба; барои мутобиқат в, во, на) → шакли дорои пешоянд local before = mw.ustring.sub(cat_title, math.max(1, pos - 3), pos - 1) local prep = before:match('(дар) $') or before:match('(ба) $') or before:match('(во) $') or before:match('(на) $') or before:match('(в) $') if prep then return mw.ustring.gsub(cat_title, prep .. ' ' .. form_escaped, country_pred, 1) end -- 2. Аввали сатр → шакли асосӣ if pos == 1 then return mw.ustring.gsub(cat_title, form_escaped, new.imen, 1) end -- 3. Дар ҳолатҳои дигар → шакли изофӣ return mw.ustring.gsub(cat_title, form_escaped, new.rod, 1) end end return cat_title end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ БАХШИ 8: РОҲНАМО -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────── -- 8.1 Ёрирасонҳои асосӣ -- ──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────── -- Табдили сол ба давра (аср, даҳсола ва ғайра) local function year_to_period(time_configs, year) return time_configs.year_to_period and time_configs.year_to_period(year) or year end -- ──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────── -- 8.2 Режими skip-gaps (гузаштан аз гурӯҳҳои мавҷуднабуда) -- ──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────── -- Санҷиши мавҷудияти гурӯҳҳо бо дастаҳо local function check_categories_exist(category_titles) if not category_titles or #category_titles == 0 then return {} end local batch = mw.title.newBatch(category_titles, 14) local titles = batch:lookupExistence():getTitles() local exists = {} for i, title_obj in ipairs(titles) do if title_obj and title_obj.exists then exists[category_titles[i]] = true end end return exists end -- Ҷамъоварии пайвандҳои мавҷуда бо гузариш аз холигиҳо local function collect_links_skip_gaps(ctx, time_configs, bounds, current_time, direction) local links = {} local step = time_configs.step * direction local batch_size = NAVBOX_CONFIG.BATCH_SIZE local max_batches = NAVBOX_CONFIG.MAX_BATCHES local batches_used = 0 local needed = ctx.range local function check_batch(start_time) if #links >= needed or batches_used >= max_batches then return false end local category_names = {} local time_to_name = {} for offset = 0, batch_size - 1 do local t = start_time + offset * step if (direction > 0 and t > bounds.max) or (direction < 0 and t < bounds.min) then break end -- Гузаштани давраи ҷорӣ ва давраҳои гузашта local dominated = (direction > 0 and t <= current_time) or (direction < 0 and t >= current_time) if not dominated then local link_text = time_configs.format_link(t, ctx) local cat_name = link_text:match('%[%[:Гурӯҳ:([^|%]]+)') or link_text:match('%[%[:К:([^|%]]+)') if cat_name then table.insert(category_names, cat_name) time_to_name[cat_name] = {time = t, link = link_text} end end end if #category_names == 0 then return false end batches_used = batches_used + 1 local exists = check_categories_exist(category_names) local found_any = false for _, cat_name in ipairs(category_names) do if #links >= needed then break end if exists[cat_name] then local info = time_to_name[cat_name] table.insert(links, {time = info.time, link = info.link}) found_any = true end end return found_any end local start_time = current_time + step while #links < needed and batches_used < max_batches do local has_more = check_batch(start_time) if not has_more then local next_check = start_time + batch_size * step if (direction > 0 and next_check > bounds.max) or (direction < 0 and next_check < bounds.min) then break end end start_time = start_time + batch_size * step end return links end -- ▼ Пур кардани пайвандҳои боқимонда бо пайвандҳои сурх local function fill_with_red_links(links, ctx, time_configs, bounds, current_time, direction) if #links >= ctx.range then return end local needed = ctx.range - #links table.sort(links, function(a, b) return a.time < b.time end) local start_time if direction < 0 then start_time = (#links > 0) and (links[1].time - time_configs.step) or (current_time - time_configs.step) else start_time = (#links > 0) and (links[#links].time + time_configs.step) or (current_time + time_configs.step) end local added = 0 local t = start_time while added < needed do if direction < 0 and t < bounds.min then break end if direction > 0 and t > bounds.max then break end local link_text = time_configs.format_link(t, ctx) table.insert(links, {time = t, link = link_text}) added = added + 1 t = t + direction * time_configs.step end table.sort(links, function(a, b) return a.time < b.time end) end -- ──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────── -- 8.3 Низоми fork (шохабандӣ барои кишварҳои ворис) -- ──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────── -- Навъҳои робитаҳо дар низоми fork local FORK_TYPES = { STATE_JOIN = 'state_join', -- Страна вошла в состав (+ для контейнера, ↑ для члена) STATE_LEAVE = 'state_leave', -- Страна вышла из состава (− для контейнера, ↓ для члена) STATE_BOTH = 'state_both', -- Вход и выход в одном периоде (↑↓ или ±) PAST = 'past', -- Предшественник (← после названия) NEXT = 'next' -- Преемник (→ перед названием) } -- Иловаи кишвар ба шоха бо навъи робита -- is_member: true агар кишвари ҷорӣ узв бошад (↑↓), false агар кишвари фарогир бошад (+−) -- event_year: соли рӯйдод (барои тартиб дар дохили давра) local function add_country_to_fork(forks, period, name, link_type, is_member, event_year) forks[period] = forks[period] or { countries = {} } -- Ҷустуҷӯи сабти мавҷуда for _, existing in ipairs(forks[period].countries) do if existing.name == name and existing.is_member == is_member then -- Якҷоя кардани навъҳо: join + leave = both if (existing.link_type == FORK_TYPES.STATE_JOIN and link_type == FORK_TYPES.STATE_LEAVE) or (existing.link_type == FORK_TYPES.STATE_LEAVE and link_type == FORK_TYPES.STATE_JOIN) then existing.link_type = FORK_TYPES.STATE_BOTH -- Нигоҳ доштани соли ҳадди ақал барои тартиб if event_year and (not existing.event_year or event_year < existing.event_year) then existing.event_year = event_year end end return end end -- Сабти нав local c_data = get_country_succession(name) table.insert(forks[period].countries, { name = name, min = c_data and c_data.min or nil, max = c_data and c_data.max or nil, link_type = link_type, is_member = is_member, event_year = event_year }) end -- Ҳисоб кардани шохаҳо (state-based + past/next) local function calculate_forks(succession, nav_start, nav_end, current_time, ctx, time_configs) local forks = {} if not succession then return forks, nav_end end -- Ёрирасон: иловаи шоха барои воридшавӣ ё хориҷшавӣ local function add_state_fork(name, start_year, end_year, is_member) local events = { {year = start_year, fork_type = FORK_TYPES.STATE_JOIN}, {year = end_year, fork_type = FORK_TYPES.STATE_LEAVE} } for _, ev in ipairs(events) do if ev.year then local period = year_to_period(time_configs, ev.year) if period >= nav_start and period <= nav_end then add_country_to_fork(forks, period, name, ev.fork_type, is_member, ev.year) end end end end -- 1. Давлатҳое, ки кишвари ҷорӣ ба онҳо дохил буд (is_member=true → ↑↓) for _, s in ipairs(succession.states or {}) do add_state_fork(s.name, s.start_year, s.end_year, true) end -- 2. Кишварҳое, ки ба давлати ҷорӣ дохил буданд (is_member=false → +−) for _, m in ipairs(find_member_countries(succession.name)) do add_state_fork(m.name, m.state_start, m.state_end, false) end -- 3. Шохаҳои пешина (пешгузаштаҳо дар давраи маҷозии min-1) -- Past ҳамчун давраи ҳамсояи чапи кишвари ҷорӣ ҳисоб мешавад if succession.min and succession.past then local virtual_period = year_to_period(time_configs, succession.min) - time_configs.step -- Санҷиши намоёнӣ: давраи маҷозӣ дар ҳудуди range аз давраи ҷорӣ local range_start = current_time - ctx.range * time_configs.step if virtual_period >= range_start then for _, past_name in ipairs(succession.past) do local past_data = get_country_succession(past_name) if past_data and past_data.max then add_country_to_fork(forks, virtual_period, past_name, FORK_TYPES.PAST, nil, past_data.max) end end end end -- 4. Шохаҳои баъдӣ (ворисон дар давраи маҷозии max+1) -- Next ҳамчун давраи ҳамсояи рости кишвари ҷорӣ ҳисоб мешавад if succession.max and succession.next then local virtual_period = year_to_period(time_configs, succession.max) + time_configs.step -- Санҷиши намоёнӣ: давраи маҷозӣ дар ҳудуди range аз давраи ҷорӣ local range_end = current_time + ctx.range * time_configs.step if virtual_period <= range_end then for _, next_name in ipairs(succession.next) do local next_data = get_country_succession(next_name) if next_data and next_data.min then add_country_to_fork(forks, virtual_period, next_name, FORK_TYPES.NEXT, nil, next_data.min) end end end end return forks, nav_end end -- ──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────── -- 8.4 Намоиши роҳнамо -- ──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────── -- Аломатҳои навъҳои робита local FORK_SYMBOLS = { [FORK_TYPES.STATE_JOIN] = { member = '↑', container = '+' }, [FORK_TYPES.STATE_LEAVE] = { member = '↓', container = '−' }, [FORK_TYPES.STATE_BOTH] = { member = '↑↓', container = '±' }, [FORK_TYPES.PAST] = '←', [FORK_TYPES.NEXT] = '→' } -- Авлавияти навъи робита барои тартиб (рақами хурдтар — авлавияти баландтар) local function get_fork_type_priority(c) if c.link_type == FORK_TYPES.PAST or c.link_type == FORK_TYPES.NEXT then return 1 end -- Аввал хориҷшавӣ, баъд ҳар ду, сипас воридшавӣ if c.link_type == FORK_TYPES.STATE_LEAVE then return 2 end if c.link_type == FORK_TYPES.STATE_BOTH then return 3 end if c.link_type == FORK_TYPES.STATE_JOIN then return 4 end return 5 end -- Тартиби кишварҳои вобаста: сана → навъ → алифбо local function sort_fork_countries(countries) table.sort(countries, function(a, b) local a_year, b_year = a.event_year or 0, b.event_year or 0 if a_year ~= b_year then return a_year < b_year end local a_prio, b_prio = get_fork_type_priority(a), get_fork_type_priority(b) if a_prio ~= b_prio then return a_prio < b_prio end return a.name < b.name end) end -- ▼ Ёрирасон: сохтани country_part аз рӯйи навъи робита local function format_country_part(country_short, link_type) if link_type == 'next' then return '(→ ' .. country_short .. ')' elseif link_type == 'past' then return '(' .. country_short .. ' ←)' else return '(' .. country_short .. ')' end end -- ▼ Ёрирасон: печонидани пайванд (90% барои state, андозаи одӣ барои past/next бо сана) local function wrap_secondary_link(cat_title, display, full_size) local link = '[[:Гурӯҳ:' .. cat_title .. '|' .. display .. ']]' if full_size then return link end return '<span style="font-size:90%">' .. link .. '</span>' end -- Содироти ёрирасонҳо барои модулҳои замонӣ Core.format_country_part = format_country_part Core.wrap_secondary_link = wrap_secondary_link -- Сохтани пайванд ба кишвари вобаста -- link_type: навъи робита (state_join, state_leave, state_both, past, next) -- is_same_period: true агар past/next дар ҳамон давраи кишвари ҷорӣ бошад (бидуни сана) local function make_country_link(time_configs, period, country_data, ctx, link_type, is_same_period) local country_name = type(country_data) == 'table' and country_data.name or country_data local country_short = Core.get_country_short(country_name) local is_member = type(country_data) == 'table' and country_data.is_member -- Муайян кардани аломат local symbol = '' if link_type == FORK_TYPES.STATE_JOIN or link_type == FORK_TYPES.STATE_LEAVE or link_type == FORK_TYPES.STATE_BOTH then local sym_data = FORK_SYMBOLS[link_type] -- is_member=true → тирчаҳо (↑↓), is_member=false → ҷамъ/тарҳ (+−) symbol = is_member and sym_data.member or sym_data.container elseif link_type == FORK_TYPES.PAST or link_type == FORK_TYPES.NEXT then symbol = FORK_SYMBOLS[link_type] end -- Сохтани пайванд if link_type == FORK_TYPES.PAST or link_type == FORK_TYPES.NEXT then -- Барои past/next: соли воқеии event_year, ки ба давра табдил шудааст local real_year = (type(country_data) == 'table' and country_data.event_year) or period local real_period = time_configs.year_to_period and time_configs.year_to_period(real_year) or real_year if is_same_period then -- Past/Next дар давраи ҷорӣ: бидуни сана local display_text = link_type == FORK_TYPES.NEXT and (symbol .. ' ' .. country_short) or (country_short .. ' ' .. symbol) if time_configs.format_country_only then return time_configs.format_country_only(real_period, country_name, ctx, display_text) end return '<span style="font-size:90%">(' .. display_text .. ')</span>' else -- Past/Next дар давраи ҳамсоя: бо сана if time_configs.format_link_with_country then return time_configs.format_link_with_country(real_period, country_name, ctx, false, link_type) end local display = link_type == FORK_TYPES.NEXT and (symbol .. ' ' .. country_short) or (country_short .. ' ' .. symbol) return tostring(real_period) .. ' (' .. display .. ')' end else -- State: бидуни сана, фақат аломат ва ном local display_text = symbol .. ' ' .. country_short if time_configs.format_country_only then return time_configs.format_country_only(period, country_name, ctx, display_text) end return '<span style="font-size:90%">(' .. display_text .. ')</span>' end end -- Муайян кардани ҷойи блоки шохабандӣ local function get_fork_position(has_left, has_right) if has_left and has_right then return 'center' elseif has_left then return 'right' elseif has_right then return 'left' end return 'none' end -- Сохтани блоки HTML барои шохабандӣ local function create_fork_block(items, position) if #items == 1 then return items[1] end local style = FORK_STYLES.base if position == 'left' then style = style .. FORK_STYLES.border_right elseif position == 'right' then style = style .. FORK_STYLES.border_left elseif position == 'center' then style = style .. FORK_STYLES.border_both end return '<div style="' .. style .. '">' .. table.concat(items, '<br>') .. '</div>' end -- ──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────── -- 8.5 Функсияи асосии роҳнамо -- ──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────── -- Сохтани блоки роҳнамо local function make_navbox(ctx, time_configs) local wt = mw.html.create('div'):addClass('ts-module-Индекси_гурӯҳ hlist') :css('text-align', 'center'):css('margin', '1em 0') local row = wt:tag('ul'):css('display', 'flex'):css('flex-wrap', 'wrap') :css('justify-content', 'center'):css('gap', '0.45em') :css('list-style', 'none'):css('padding', '0'):css('margin', '0') local bounds = time_configs.calculate_bounds(ctx, ctx.geo_data) local current_time = time_configs.adjust_current(ctx) -- Гузаштан аз гурӯҳҳои мавҷуднабуда (режими skip-gaps) if ctx.skip_gaps then local left_links = collect_links_skip_gaps(ctx, time_configs, bounds, current_time, -1) local right_links = collect_links_skip_gaps(ctx, time_configs, bounds, current_time, 1) fill_with_red_links(left_links, ctx, time_configs, bounds, current_time, -1) fill_with_red_links(right_links, ctx, time_configs, bounds, current_time, 1) table.sort(left_links, function(a, b) return a.time < b.time end) local start_index = math.max(1, #left_links - ctx.range + 1) for i = start_index, #left_links do row:tag('li'):wikitext(left_links[i].link) end local current_link = time_configs.format_link(current_time, ctx) local current_text = current_link:match('%|([^%]]+)%]%]') or '' row:tag('li'):tag('strong'):wikitext(current_text) for i = 1, math.min(#right_links, ctx.range) do row:tag('li'):wikitext(right_links[i].link) end return getStyles() .. tostring(wt) end -- Режими одӣ (бо дастгирии шохабандӣ) local country_name = ctx.country_name local enable_split = not ctx.skip_split local succession = enable_split and country_name and get_country_succession(country_name) or nil if succession and (succession.past or succession.next or (succession.states and #succession.states > 0)) and not ctx.country_pred then ctx.country_pred = Core.get_country_pred(country_name) end -- Ҳудуди кишвар (агар параметрҳои дастӣ набошанд) local country_bounds = nil if succession and (succession.min or succession.max) and not ctx.has_manual_min and not ctx.has_manual_max then country_bounds = { min = succession.min and year_to_period(time_configs, succession.min) or nil, max = succession.max and year_to_period(time_configs, succession.max) or nil } end -- Қатори асосӣ ва маҳдуд кардани ҳудуд local nav_start = current_time - ctx.range * time_configs.step local nav_end = current_time + ctx.range * time_configs.step local effective_min = (country_bounds and country_bounds.min) or bounds.min local effective_max = (country_bounds and country_bounds.max) or bounds.max nav_start = math.max(nav_start, effective_min) nav_end = math.min(nav_end, effective_max) if nav_end < nav_start then return '' end -- Ҳисоби шохаҳо (танҳо агар фаъол бошанд) local forks = {} if enable_split and succession then forks, nav_end = calculate_forks(succession, nav_start, nav_end, current_time, ctx, time_configs) end -- Ҷамъоварии ҳамаи давраҳо барои роҳнамо (аз ҷумла шохаҳои берун аз ҳудуди асосӣ) local all_periods = {} local periods_set = {} -- Ҳудуди асосӣ for i = nav_start, nav_end, time_configs.step do if not periods_set[i] then table.insert(all_periods, i) periods_set[i] = true end end -- Иловаи давраҳои шоха, ки метавонанд берун аз ҳудуд бошанд for period, _ in pairs(forks) do if not periods_set[period] then table.insert(all_periods, period) periods_set[period] = true end end table.sort(all_periods) -- Тавлиди роҳнамо for idx, i in ipairs(all_periods) do local has_left = idx > 1 local has_right = idx < #all_periods local fork_data = forks[i] if fork_data and fork_data.countries and #fork_data.countries > 0 then -- Дар ин давра шоха вуҷуд дорад local items = {} -- Санҷиши мавҷудияти кишвари ҷорӣ дар ин давра local current_exists = true if succession then local c_min = succession.min and year_to_period(time_configs, succession.min) or nil local c_max = succession.max and year_to_period(time_configs, succession.max) or nil current_exists = (not c_min or c_min <= i) and (not c_max or c_max >= i) end -- Аввал кишвари ҷорӣ (агар вуҷуд дошта бошад) бо сана if current_exists then table.insert(items, time_configs.format_link(i, ctx)) end -- Тартиб ва иловаи кишварҳои вобаста sort_fork_countries(fork_data.countries) for _, c in ipairs(fork_data.countries) do local is_past_next = (c.link_type == FORK_TYPES.PAST or c.link_type == FORK_TYPES.NEXT) table.insert(items, make_country_link(time_configs, i, c, ctx, c.link_type, is_past_next and current_exists)) end -- Агар ақаллан як пайванд бошад if #items > 0 then row:tag('li'):wikitext(create_fork_block(items, get_fork_position(has_left, has_right))) end else -- Пайванди одӣ row:tag('li'):wikitext(time_configs.format_link(i, ctx)) end end return getStyles() .. tostring(wt) end Core.make_navbox = make_navbox -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ БАХШИ 9: ГУРӮҲҲО -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Иловаи стандартии гурӯҳ local function add_category_standard(_, ret, added, processed) local categories = mw.text.split(processed, '|') local cat_name = categories[1] if not added[cat_name] then ret = ret .. string.format('[[Гурӯҳ:%s%s]]', cat_name, categories[2] and ('|' .. categories[2]) or '' ) added[cat_name] = true return ret, true end return ret, false end Core.add_category_standard = add_category_standard -- ▼ Иловаи гурӯҳ бо санҷиши ҳудуд local function add_category_with_range(ctx, ret, added, processed) local categories = mw.text.split(processed, '|') local cat_name = categories[1] local sort_key = categories[2] or '' local cmin = tonumber(categories[3]) local cmax = tonumber(categories[4]) local current_time = (ctx.BC == 1) and -ctx.time or ctx.time if (not cmin or current_time >= cmin) and (not cmax or current_time <= cmax) then if not added[cat_name] then ret = ret .. string.format('[[Гурӯҳ:%s%s]]', cat_name, sort_key ~= '' and ('|' .. sort_key) or '' ) added[cat_name] = true return ret, true end end return ret, false end Core.add_category_with_range = add_category_with_range -- ▼ Санҷиши мавҷудияти гурӯҳ local function category_exists(category_name) if not category_name or category_name == '' then return false end category_name = mw.ustring.match(category_name, "^" .. PREFIX_PATTERN .. "*(.-)!") or category_name local title = mw.title.new('Гурӯҳ:' .. category_name) return title and title.exists end Core.category_exists = category_exists -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ БАХШИ 10: ГУСТАРИШИ ҶОЙГУЗИНҲО -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Густариши ҷойгузинҳои моҳ local month_case_cache = {} local function expand_month_placeholders(text, title) if type(text) ~= 'string' or text == '' then return text end if not has_month_placeholder(text) then return text end local findTopic = Core.utils.get_findtopic_module() if not findTopic then return text end local starts_with_month = mw.ustring.find(text, '^%s*<моҳ>') ~= nil or mw.ustring.find(text, '^%s*<месяц>') ~= nil local starts_with_month_gen = mw.ustring.find(text, '^%s*<моҳи>') ~= nil or mw.ustring.find(text, '^%s*<месяца>') ~= nil local starts_with_pred = mw.ustring.find(text, '^%s*<дар моҳ>') ~= nil or mw.ustring.find(text, '^%s*<в месяце>') ~= nil local function get_month_cases(mode) local key = (title or '') .. '|' .. (mode or '-') local c = month_case_cache[key] if not c then c = { imen = findTopic.findtopicinstring(title or '', 'именительный', 'month', mode) or '', rod = findTopic.findtopicinstring(title or '', 'родительный', 'month', mode) or '', pred = findTopic.findtopicinstring(title or '', 'предлог', 'month', mode) or '' } month_case_cache[key] = c end return c end local upper = get_month_cases('upper') local lower = get_month_cases('lower') if starts_with_pred then text = mw.ustring.gsub(text, '^(%s*)<дар моҳ>', function(spaces) local pred = lower.pred or '' pred = mw.ustring.gsub(pred, '^дар', 'Дар', 1) pred = mw.ustring.gsub(pred, '^в', 'В', 1) return (spaces or '') .. pred end, 1) text = mw.ustring.gsub(text, '^(%s*)<в месяце>', function(spaces) local pred = lower.pred or '' pred = mw.ustring.gsub(pred, '^в', 'В', 1) return (spaces or '') .. pred end, 1) elseif starts_with_month then text = mw.ustring.gsub(text, '^(%s*)<моҳ>', function(spaces) return (spaces or '') .. (upper.imen or '') end, 1) text = mw.ustring.gsub(text, '^(%s*)<месяц>', function(spaces) return (spaces or '') .. (upper.imen or '') end, 1) elseif starts_with_month_gen then text = mw.ustring.gsub(text, '^(%s*)<моҳи>', function(spaces) return (spaces or '') .. (upper.rod or '') end, 1) text = mw.ustring.gsub(text, '^(%s*)<месяца>', function(spaces) return (spaces or '') .. (upper.rod or '') end, 1) end text = gsub(text, '<моҳ>', lower.imen) text = gsub(text, '<моҳи>', lower.rod) text = gsub(text, '<дар моҳ>', lower.pred) -- Барои мутобиқат бо шаблонҳои пешина text = gsub(text, '<месяц>', lower.imen) text = gsub(text, '<месяца>', lower.rod) text = gsub(text, '<в месяце>', lower.pred) return text end -- ▼ Дастгирии <калид> барои моҳҳо дар калиди тартиб local MONTHS_MAP = { ['январ'] = 1, ['феврал'] = 2, ['март'] = 3, ['апрел'] = 4, ['май'] = 5, ['июн'] = 6, ['июл'] = 7, ['август'] = 8, ['сентябр'] = 9, ['октябр'] = 10, ['ноябр'] = 11, ['декабр'] = 12, -- Номҳои русӣ, барои мутобиқат бо маълумоти пешина ['январь'] = 1, ['февраль'] = 2, ['апрель'] = 4, ['июнь'] = 6, ['июль'] = 7, ['сентябрь'] = 9, ['октябрь'] = 10, ['ноябрь'] = 11, ['декабрь'] = 12 } local function get_month_key_from_title(title) local findTopic = Core.utils.get_findtopic_module() if not findTopic then return nil end local month_nom = findTopic.findtopicinstring(title or '', 'именительный', 'month', 'lower') or '' month_nom = mw.ustring.lower(month_nom or '') local idx = MONTHS_MAP[month_nom] if idx then return string.format('%02d', idx) end return nil end local function apply_month_key_placeholder(text, title) if type(text) ~= 'string' or text == '' then return text end if not mw.ustring.find(text, '<калид>', 1, true) and not mw.ustring.find(text, '<ключ>', 1, true) then return text end local mm = get_month_key_from_title(title) if not mm then return text end local result = text if mw.ustring.find(result, '|', 1, true) then result = mw.ustring.gsub(result, '^(.-)|(.*)$', function(cat, sort) sort = mw.ustring.gsub(sort, '<калид>', mm) sort = mw.ustring.gsub(sort, '<ключ>', mm) return (cat or '') .. '|' .. (sort or '') end, 1) return result end if mw.ustring.find(result, '!', 1, true) then result = mw.ustring.gsub(result, '(![^|]*)<калид>', function(before) return (before or '') .. mm end) result = mw.ustring.gsub(result, '(![^|]*)<ключ>', function(before) return (before or '') .. mm end) return result end return result end -- ▼ Густариши якхелаи ҳамаи ҷойгузинҳо expand_all = function(text, ctx, conf, opts) opts = opts or {} local separator = opts.separator or '!' local result = conf.do_expand(ctx, separator == '!' and text:gsub('!', '|') or text) result = expand_month_placeholders(result, ctx.title) result = apply_month_key_placeholder(result, ctx.title) if not opts.skip_strip and ctx.skip_1century and ctx.is_single_century then local Geo = Core.utils.get_geo_module() if Geo and Geo.strip_century_references then result = Geo.strip_century_references(result) end end return result end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ БАХШИ 11: КОРКАРДИ ХАТОҲО -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Сохтани сабткунандаи хатоҳо local function make_error_tracker(conf) local error_list = {} local unique_errors = {} local range_aggregate = nil local function add_error(error_code, additional_info) local msg = conf.error_messages[error_code] if not msg then return end msg = msg:gsub('%%INFO%%', additional_info or "") if conf.range_codes and conf.range_codes[error_code] then if not range_aggregate then range_aggregate = {message = conf.range_prefix, details = {}} table.insert(error_list, range_aggregate) end table.insert(range_aggregate.details, msg) else local error_message = '<span class="error">' .. msg .. '</span>' if not unique_errors[error_message] then unique_errors[error_message] = true table.insert(error_list, {message = error_message}) end end end local function publish_errors() if #error_list == 0 then return '' end local result = '<div class="error-list">' for i, err in ipairs(error_list) do if err.details then result = result .. '<span class="error">' .. err.message for _, detail in ipairs(err.details) do result = result .. ' ' .. detail end result = result .. '</span>' else result = result .. err.message end if i < #error_list then result = result .. '<br>' end end result = result .. '</div>' result = result .. string.format('[[Гурӯҳ:Википедия:Саҳифаҳо бо истифодаи нодурусти модули %s]]', conf.module_name) return result end return add_error, publish_errors end Core.make_error_tracker = make_error_tracker -- ▼ Паёмҳои умумии хатоҳо (новобаста ба навъи замон) Core.common_error_messages = { [6] = 'Хато: кишвар ёфт нашуд.', [7] = 'Хато: қитъаи олам ёфт нашуд.', [8] = 'Хато: шаҳр ёфт нашуд.', [9] = 'Хато: минтақа ёфт нашуд.', [11] = 'Хато: қитъаи олам барои кишвари %INFO% ёфт нашуд.', [12] = 'Хато: ҷойгузинҳои ивазнашуда дар гурӯҳ пайдо шуданд: %INFO%.', [13] = 'Хато: навъи гурӯҳ муайян карда нашуд.', [14] = 'Хато: модули MetaCat/%INFO% бор карда нашуд.', [15] = 'Хато: %INFO%.', [16] = 'Хато: минтақаи шаҳри %INFO% ёфт нашуд.', [17] = 'Хато: давлати "%INFO%" дар маълумотномаи Find topic ёфт нашуд.', [18] = 'Хато: филтри "%INFO%" дар сатр ҷойгузини <қитъаи олам>-ро талаб мекунад.' } -- ▼ Шаклҳои грамматикӣ барои навъҳои замон local function gender_forms_for_time(time_type) -- Забони тоҷикӣ ҷинси грамматикӣ надорад; сохтори бозгашти функсия бетағйир мемонад. return { not_found = 'ёфт нашуд', adj_min = 'Ҳадди ақалли', adj_max = 'Ҳадди аксари', part_limited = 'маҳдудшуда' } end -- ▼ Сохтакори тавлидкунандаи паёмҳои хато function Core.create_error_messages(time_type) local time_name = TIME_TYPE_NAMES[time_type] and TIME_TYPE_NAMES[time_type].nom or time_type local forms = gender_forms_for_time(time_type) local time_name_not_found = time_name .. ' ' .. forms.not_found local time_name_two = 'ду ' .. ( time_type == 'century' and 'аср' or time_type == 'decade' and 'даҳсола' or time_type == 'millennium' and 'ҳазорсола' or 'сол' ) local messages = { [1] = 'Хато: ' .. time_name_not_found .. '.', [2] = forms.adj_min .. ' ' .. time_name .. ', ки шаблон маҳдуд кардааст: %INFO%.', [3] = forms.adj_max .. ' ' .. time_name .. ', ки шаблон маҳдуд кардааст: %INFO%.', [4] = forms.adj_min .. ' ' .. time_name .. ' барои %INFO%.', [5] = forms.adj_max .. ' ' .. time_name .. ' барои %INFO%.', [10] = 'Хато: ' .. time_name_two .. ' муайян шуд.' } for code, msg in pairs(Core.common_error_messages) do messages[code] = msg end return messages end -- ▼ Сохтакори сарлавҳаи хатои умумии ҳудуд function Core.create_range_prefix(time_type) local time_name = TIME_TYPE_NAMES[time_type] and TIME_TYPE_NAMES[time_type].nom or time_type return 'Хато: ' .. time_name .. ' берун аз ҳудуди муайяншуда аст.' end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ БАХШИ 12: РОҲНАМОИИ МОДУЛҲО -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Роҳнамоии модулҳо (аз назоратгар фаро хонда мешавад) function Core.dispatch_to_module(frame, category_type, module_map, dispatcher_name) local error_config = { module_name = dispatcher_name or 'MetaCat', error_messages = Core.common_error_messages, range_codes = {} } local add_error, publish_errors = make_error_tracker(error_config) local module_name = module_map[category_type] if not module_name then add_error(13) return publish_errors() end local target_module = get_module(module_name) if not target_module or not target_module.main then add_error(14, module_name) return publish_errors() end return target_module.main(frame) end -- ▼ Густариши Expand тавассути модул (аз назоратгар фаро хонда мешавад) function Core.expand_with_module(frame, category_type, module_map) local module_name = module_map[category_type] if not module_name then return '' end local target_module = get_module(module_name) if not target_module or not target_module.expand then return '' end return target_module.expand(frame) end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ БАХШИ 13: ШИНОХТИ НАВЪҲО -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Ҷойгузинҳои навъҳои замонӣ (барои шинохт) local TIME_PLACEHOLDERS = { year = {'<сол>', '<год>'}, decade = {'<даҳсола>', '<десятилетие>'}, century = {'<аср>', '<век>'}, millennium = {'<ҳазорсола>', '<ҳазорсолаи>', '<дар ҳазорсола>', '<тысячелетие>', '<тысячелетия>', '<в тысячелетии>'} } -- ▼ Санҷиши ҷойгузинҳои замонӣ дар сатр (аз ҷумла дар дохили функсияҳо) local function detect_time_placeholders_in_string(str) local found = {} for time_type, placeholders in pairs(TIME_PLACEHOLDERS) do for _, ph in ipairs(placeholders) do if str:find(ph, 1, true) then found[time_type] = true break end end end return found end -- ▼ Ҷустуҷӯ дар викитексти хоми шаблон (мантиқи умумии шинохти ҷойгузинҳо) -- Навъҳои замонии ёфтшударо аз викитексти хоми саҳифаи шаблон бармегардонад local function scan_template_raw_content() local current_title = mw.title.getCurrentTitle() if current_title.namespace ~= 10 then return {} end local raw_content = current_title:getContent() if not raw_content then return {} end return detect_time_placeholders_in_string(raw_content) end -- ▼ Шинохтгари навъи ҷойгузинҳо барои гурӯҳбандии шаблонҳо local function detect_placeholder_types(args) if not args then return {} end local types = { time = nil, geo = nil, has_month = false } -- Авлавияти force нисбат ба ҷойгузинҳо local force_type = args['force'] and mw.ustring.lower(args['force']) if force_type and (force_type == 'year' or force_type == 'decade' or force_type == 'century' or force_type == 'millennium') then types.time = force_type end local PH = Core.placeholders.PH local geo_map = { city = 'city', region = 'region', country = 'country', state = 'country', continent_simple = 'continent', continent_parent = 'continent' } -- Авлавияти навъҳои ҷуғрофӣ: дақиқтар (city, region) аз умумӣ (country, continent) пештар -- Барои натиҷаи пешбинишаванда рӯйхати тартибдор истифода мешавад local geo_priority = {'city', 'region', 'country', 'state', 'continent_simple', 'continent_parent'} -- Ҷамъоварии ҳамаи навъҳои замонии ёфтшуда аз ҳамаи аргументҳо local found_time = { year = false, decade = false, century = false, millennium = false } local found_geo = {} for _, arg in pairs(args) do if type(arg) == 'string' then -- Ҷамъ кардани навъҳои замонӣ аз ҳамаи аргументҳо local found = detect_time_placeholders_in_string(arg) for t, v in pairs(found) do found_time[t] = found_time[t] or v end -- Шинохти моҳ if not types.has_month and has_month_placeholder(arg) then types.has_month = true end -- Ҷамъ кардани навъҳои ҷуғрофӣ аз ҳамаи аргументҳо for ph_type, list in pairs(PH) do for _, ph in ipairs(list) do if arg:find(ph, 1, true) then found_geo[ph_type] = true break end end end end end -- Барои шаблонҳо: таҳлили викитексти хом (ҷойгузинҳо метавонанд дар #ifexpr бошанд) local raw_found = scan_template_raw_content() for t, v in pairs(raw_found) do found_time[t] = found_time[t] or v end -- Интихоби навъи ҷуғрофӣ аз рӯйи авлавият (дақиқтарҳо пештар) for _, ph_type in ipairs(geo_priority) do if found_geo[ph_type] then types.geo = geo_map[ph_type] break end end -- Интихоби навъи замонӣ аз рӯйи авлавият (агар force муайян накарда бошад) if not types.time then for _, t in ipairs({'year', 'decade', 'century', 'millennium'}) do if found_time[t] then types.time = t break end end end return types end -- ▼ Муайян кардани навъи гурӯҳ аз рӯйи ном local function detect_category_time_type(title, args) -- Аввал шаклҳои тоҷикиро месанҷем, баъд шаклҳои кӯҳнаи русиро. if mw.ustring.match(title, 'солҳои%s*%d+[0]') or mw.ustring.match(title, '%d+[0]%-ум%s*солҳо') then return 'decade' end if mw.ustring.match(title, '%d+%s*сол') or mw.ustring.match(title, 'соли%s*%d+') then return 'year' end if mw.ustring.match(title, 'асри%s*[IVXLCDM]+') or mw.ustring.match(title, '[IVXLCDM]+%s*аср') then return 'century' end if mw.ustring.match(title, 'ҳазорсолаи%s*[IVXLCDM%d]+') or mw.ustring.match(title, '[IVXLCDM%d]+%s*ҳазорсола') then return 'millennium' end if mw.ustring.match(title, '%d+%s*год[ау]?') then return 'year' end if mw.ustring.match(title, '%d*0%-[ех] год[ыоа][вх]?') then return 'decade' end if mw.ustring.match(title, '[IVXLCDM]+ век[еа]?') then return 'century' end if mw.ustring.match(title, '%d+%-[ем] тысячелети[ией]') or mw.ustring.match(title, '%d+%-го тысячелетия') then return 'millennium' end if args and args['force'] == 'year' and mw.ustring.match(title, '%d%d%d%d') then return 'year' end return nil end Core.detect_category_time_type = detect_category_time_type -- ▼ Муайян кардани навъи шаблон аз рӯйи ҷойгузинҳои аргументҳо -- Барои шаблонҳо викитексти хоми саҳифа низ санҷида мешавад (ҷойгузинҳои дохили #ifexpr ва ғайра) local function detect_template_time_type(args) if not args then return nil, false, false, false, false end local has = { year = false, decade = false, century = false, millennium = false } -- Ҷустуҷӯи ҷойгузинҳо дар аргументҳо for _, arg in pairs(args) do if type(arg) == 'string' then local found = detect_time_placeholders_in_string(arg) for t, v in pairs(found) do has[t] = has[t] or v end end end -- Барои шаблонҳо: таҳлили викитексти хом (функсияи умумӣ) local raw_found = scan_template_raw_content() for t, v in pairs(raw_found) do has[t] = has[t] or v end -- Авлавият: year > decade > century > millennium local template_type = nil for _, t in ipairs({'year', 'decade', 'century', 'millennium'}) do if has[t] then template_type = t; break end end return template_type, has.year, has.decade, has.century, has.millennium end Core.detect_template_time_type = detect_template_time_type -- ▼ Гурӯҳҳои шаблонҳо (мутамарказсозӣ) function Core.template_module_categories(module_name, args) local cats = {} table.insert(cats, string.format('[[Гурӯҳ:Шаблонҳое, ки модули %s-ро истифода мебаранд]]', module_name)) local types = detect_placeholder_types(args) local geo_names = { country = 'кишварҳо', city = 'шаҳрҳо', continent = 'қитъаҳои олам', region = 'воҳидҳои маъмурии дараҷаи аввал' } local time_names = { year = 'солҳо', decade = 'даҳсолаҳо', century = 'асрҳо', millennium = 'ҳазорсолаҳо' } -- Моҳҳо ҳамчун гурӯҳи алоҳида илова мешаванд if types.has_month then table.insert(cats, '[[Гурӯҳ:Шаблонҳо барои гурӯҳҳо аз рӯйи моҳҳо]]') end -- Гурӯҳи асосӣ: ҷуғрофиё + замон (бидуни моҳҳо) local components = {} if types.geo then table.insert(components, geo_names[types.geo]) end if types.time then table.insert(components, time_names[types.time]) end if #components > 0 then local category_text = table.concat(components, ' ва ') table.insert(cats, string.format('[[Гурӯҳ:Шаблонҳо барои гурӯҳҳо аз рӯйи %s]]', category_text)) end table.insert(cats, '[[Гурӯҳ:Шаблонҳое, ки феҳристи худкори гурӯҳро истифода мебаранд]]') -- Гурӯҳҳои пайгирӣ аз рӯйи аргументҳои шаблон local tracking_cats = Core.check_template_tracking_rules(args, types.time, types.geo) for cat_name, sort_key in pairs(tracking_cats) do if sort_key and sort_key ~= '' and sort_key ~= true then table.insert(cats, string.format('[[Гурӯҳ:%s|%s]]', cat_name, sort_key)) else table.insert(cats, string.format('[[Гурӯҳ:%s]]', cat_name)) end end return table.concat(cats, '') end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ БАХШИ 14: САНҶИШИ ДУРУСТӢ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Санҷиши мувофиқати навъи шаблон ва гурӯҳ local function validate_template_category_match(ctx, args, add_error) if args['skip-type-check'] == 'yes' or args['skip-type-check'] == '1' then return end -- Ҳангоми нишон додани force санҷиши ҷойгузинҳоро нагузаред local force_type = args['force'] and mw.ustring.lower(args['force']) if force_type and TIME_TYPE_NAMES[force_type] then return end for _, type_info in pairs(TIME_TYPE_NAMES) do if ctx.title == type_info.root_category then return end end local category_type = detect_category_time_type(ctx.title, args) local template_type, has_year, has_decade, has_century, has_millennium = detect_template_time_type(args) local has_placeholder = { year = has_year, decade = has_decade, century = has_century, millennium = has_millennium } -- Санҷиши 1: Мавҷудияти ҷойгузини мувофиқ ба навъи гурӯҳ if category_type and not has_placeholder[category_type] then local type_info = TIME_TYPE_NAMES[category_type] local has_root_category = false if type_info and type_info.root_category then for _, arg in pairs(args) do if type(arg) == 'string' and arg == type_info.root_category then has_root_category = true break end end end if not has_root_category then local error_info = string.format( 'Дар гурӯҳи %s шаблоне истифода шудааст, ки ҷойгузини %s-ро намегузаронад', type_info and type_info.gen or category_type, type_info and type_info.placeholder or category_type ) add_error(15, error_info) return end end -- Санҷиши 2: Манъи ҷойгузинҳои аз ҳад муфассал if category_type and template_type and category_type ~= template_type then local cat_info = TIME_TYPE_NAMES[category_type] local tpl_info = TIME_TYPE_NAMES[template_type] local cat_level = cat_info and cat_info.detail_level or 0 local tpl_level = tpl_info and tpl_info.detail_level or 0 if tpl_level > cat_level then local error_info = string.format( TYPE_VALIDATION_MSG_MISMATCH, cat_info and cat_info.gen or category_type, tpl_info and tpl_info.gen or template_type ) add_error(15, error_info) end end end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ БАХШИ 15: КОРКАРДИ ГУРӮҲҲО -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Калидҳои ҳифзшудаи аргументҳо (ҳамчун гурӯҳ коркард намешаванд) local RESERVED_ARG_KEYS = { title = true, time = true, type = true, bc = true, min = true, max = true, range = true, noindex = true, nonav = true, ['skip-gaps'] = true, skip_gaps = true, ['skip-1century'] = true, skip_1century = true, ['show-question'] = true, show_question = true, ['skip-type-check'] = true, split = true, force = true } -- ▼ Гирифтани пешванди сатр (? ё ~) local function get_line_prefix(line) -- Авлавият: original (боэътимодтар, зеро result метавонад skip бо text-и холӣ бошад) if line.original then local after_cond = line.original:match('^%|?%[.-%](' .. PREFIX_PATTERN .. ')') if after_cond then return after_cond end return first_char(line.original) end if line.results and line.results[1] and line.results[1].text then return first_char(line.results[1].text) end return '' end -- ▼ Санҷиши он ки сатр fallback (~) аст ё не local function is_fallback_line(ln) return get_line_prefix(ln) == PREFIX_FALLBACK end -- ▼ Ҷудо кардани блокҳои шарт аз сатр (сатри шартҳо ё nil-ро бармегардонад) local function extract_conditions_string(text) if not text or type(text) ~= 'string' then return nil end local rest = text:match('^%|?(.*)') or text local conditions_str = '' while true do local block, after = rest:match('^(%[[^%]]+%])(.*)') if not block then break end conditions_str = conditions_str .. block rest = after end return conditions_str ~= '' and conditions_str or nil end -- ▼ Илова кардани шартҳои меросӣ ба сатри fallback local function prepend_inherited_conditions(fallback_text, inherited_conditions) if not inherited_conditions then return fallback_text end if extract_conditions_string(fallback_text) then return fallback_text end local prefix, rest = fallback_text:match('^(%|?)(.*)') return prefix .. inherited_conditions .. rest end -- ▼ Коркарди ҷойгузинҳои ҷуғрофӣ local function process_country_placeholders(s, ctx, conf, add_error) if type(s) ~= 'string' then return {} end if not has_country_placeholders(s) then return {{text = expand_all(s, ctx, conf, {separator = '', skip_strip = true}), type = 'main'}} end local result_lines = {} local adjusted_time = conf.adjust_time_for_country and conf.adjust_time_for_country(ctx.time, ctx.BC) or ctx.time local Geo = Core.utils.get_geo_module() local country_result = nil if Geo and type(Geo.resolve) == 'function' then country_result = Geo.resolve({ [1] = s, title = ctx.title, type = conf.type, time = adjusted_time, skip_1century = ctx.skip_1century, country_name = ctx.country_name, city_name = ctx.city_name, region_name = ctx.region_name, template_has_city = ctx.template_has_city, template_has_region = ctx.template_has_region, force_geo = ctx.force_geo }) end if country_result then -- Коркарди массиви натиҷаҳо if country_result.results then if #country_result.results == 0 and country_result.error == 0 then table.insert(result_lines, {text = '', type = 'skip'}) else for idx, res_text in ipairs(country_result.results) do if res_text and res_text ~= '' then local res_type = (idx == 1) and 'main' or 'extra' table.insert(result_lines, {text = res_text, type = res_type}) end end end end if country_result.error and country_result.error > 0 then local info if country_result.error == 11 or country_result.error == Core.base_config.errors.continent_not_found then info = ctx.country_name or '' if info == '' then local findTopic = Core.utils.get_findtopic_module() info = findTopic and findTopic.findtopicinstring(ctx.title, 'именительный', 'country') or '' end end add_error(country_result.error, info) ctx.country_error_flag = true end -- Номувофиқатии давлатҳо (хатои 17) if country_result.state_mismatches and #country_result.state_mismatches > 0 then for _, state_name in ipairs(country_result.state_mismatches) do add_error(17, state_name) end end -- Филтрҳои бе ҷойгузини зарурӣ (хатои 18) if country_result.filter_errors and #country_result.filter_errors > 0 then for _, filter_name in ipairs(country_result.filter_errors) do add_error(18, filter_name) end end end return result_lines end -- ▼ Коркарди сатрҳои гурӯҳҳо local function cats(args, ctx, conf, add_error) local ret = '' local added_categories = {} local lines = {} -- Танзими нишонаҳои ҷойгузинҳои шаблон барои беҳсозии fallback-и Geo local needed_types, _ = detect_needed_geo_types(args) if needed_types then ctx.template_has_city = needed_types.city or false ctx.template_has_region = needed_types.region or false end local need_country = ctx.skip_1century or not ctx.skip_split if need_country and not ctx.country_name then local findTopic = Core.utils.get_findtopic_module() if findTopic then ctx.country_name = findTopic.findtopicinstring(ctx.title, 'именительный', 'country') or nil if ctx.country_name == '' then ctx.country_name = nil end end end if ctx.skip_1century and ctx.country_name then local Geo = Core.utils.get_geo_module() if Geo and Geo.is_single_century_country then ctx.is_single_century = Geo.is_single_century_country(ctx.country_name) end end local function add_category(text) local processed = expand_all(text, ctx, conf) if not processed or processed:match('^%s*$') then return false end local unresolved = processed:match('<([^>]+)>') if unresolved then add_error(12, processed) end local new_ret, added = conf.add_category(ctx, ret, added_categories, processed) if new_ret ~= nil then ret = new_ret end return added end local max_line_idx = 0 -- Коркарди аргументҳои мавқеӣ for i, arg in sparseIpairs(args) do if type(arg) == 'string' and arg ~= '' then local result = process_country_placeholders(arg, ctx, conf, add_error) lines[i] = { original = arg, results = result or {} } if i > max_line_idx then max_line_idx = i end end end -- Коркарди аргументҳои номдор local line_idx = max_line_idx + 1 for key, value in pairs(args) do if type(key) == 'string' and not RESERVED_ARG_KEYS[key] then if has_country_placeholders(key) or key:match('^' .. PREFIX_PATTERN .. '%|%[]') then local arg if type(value) == 'string' and value ~= '' then if key:match('[%+%^][^:]+$') and not key:match(':$') then arg = key .. ':' .. value else arg = key .. value end else arg = key end local result = process_country_placeholders(arg, ctx, conf, add_error) lines[line_idx] = { original = arg, results = result or {} } line_idx = line_idx + 1 end end end max_line_idx = line_idx - 1 local i = 1 while i <= max_line_idx do local line = lines[i] if line then local prefix = get_line_prefix(line) local is_question = (prefix == PREFIX_QUESTION) local is_fallback_prefix = (prefix == PREFIX_FALLBACK) if is_question then -- Коркарди гурӯҳҳои шартӣ (?) local exists = {main = false, extra = false} local has_geo = Core.has_country_placeholders(line.original) for _, result in ipairs(line.results) do if result.type ~= 'skip' and result.text and first_char(result.text) == PREFIX_QUESTION then local text = result.text:sub(2):gsub('^%s+', '') local cat_name = expand_all(text:match('^(.-)!') or text, ctx, conf, {separator = ''}) if category_exists(cat_name) then exists[result.type] = true add_category(text) elseif ctx.show_question then add_category(text) end end end -- Коркарди сатрҳои fallback (~) пас аз сатри шартӣ local j = i + 1 local produced_any = (exists.main or exists.extra) -- Ҷудо кардани шартҳо аз сатри ? барои меросгирӣ local inherited_conditions = extract_conditions_string(line.original) while lines[j] and is_fallback_line(lines[j]) do local fallback_line = lines[j] local fallback_results = fallback_line.results -- Меросгирии шартҳо: агар сатри ~ шарти худ надошта бошад ва ҷойгузини ҷуғрофӣ дошта бошад if inherited_conditions and has_geo and not extract_conditions_string(fallback_line.original) then local modified_text = prepend_inherited_conditions(fallback_line.original, inherited_conditions) fallback_results = process_country_placeholders(modified_text, ctx, conf, add_error) end for _, result in ipairs(fallback_results) do if result.type ~= 'skip' and result.text and first_char(result.text) == PREFIX_FALLBACK then -- Fallback нашр мешавад, агар: -- 1. Ҳеҷ яке аз гурӯҳҳои ? вуҷуд надошта бошад, Ё -- 2. Ҷойгузинҳои ҷуғрофӣ бошанд ВА гурӯҳи ?-и ин навъ вуҷуд надошта бошад local should_publish = not produced_any or (has_geo and not exists[result.type]) if should_publish then add_category(result.text:sub(2)) end end end j = j + 1 end i = j - 1 elseif not is_fallback_prefix then -- Гурӯҳҳои одӣ (бидуни пешванд) for _, result in ipairs(line.results) do if result.type ~= 'skip' and result.text and result.text ~= '' then add_category(result.text) end end end end i = i + 1 end return ret end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ БАХШИ 16: МУҲАРРИКИ АСОСӢ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Иҷрокунандаи асосии MetaCat function Core.run(frame, conf) local args = getArgs(frame) local ctx = { title = args['title'] or mw.title.getCurrentTitle().text, range = tonumber(args['range'] or conf.defaults.range), min = tonumber(args['min'] or conf.defaults.min), max = tonumber(args['max'] or conf.defaults.max), has_manual_min = args['min'] ~= nil, has_manual_max = args['max'] ~= nil, BC = 0, templ = nil, time = nil, country_error_flag = false, skip_gaps = Core.parse_bool_param(args['skip-gaps'], Core.DEFAULTS.SKIP_GAPS), skip_1century = Core.parse_bool_param(args['skip-1century'], Core.DEFAULTS.SKIP_1CENTURY), skip_split = not Core.parse_bool_param(args['split'], Core.DEFAULTS.SPLIT), show_question = Core.parse_bool_param(args['show-question'], false), country_name = nil, country_pred = nil } local add_error, publish_errors = make_error_tracker(conf) if mw.title.getCurrentTitle().namespace == 10 then return Core.template_module_categories(conf.module_name, args) end local ok = conf.parse(ctx, add_error, args) if not ok then return publish_errors() end validate_template_category_match(ctx, args, add_error) local categories if type(conf.custom_cats) == 'function' then categories = conf.custom_cats(ctx, args, add_error) else categories = cats(args, ctx, conf, add_error) end if conf.check_in_bounds then conf.check_in_bounds(ctx, args, add_error) end local output = '' if args['nonav'] ~= '1' then output = output .. conf.navbox(ctx) end if args['noindex'] ~= '1' then output = output .. mw.getCurrentFrame():preprocess('{{Феҳристи худкори муҳтавоёти гурӯҳ|numerals=no}}\n') end if is_table(categories) then local flat_categories = {} for _, value in ipairs(categories) do table.insert(flat_categories, value.text) end categories = table.concat(flat_categories, '') end output = output .. publish_errors() return output .. (categories or '') end -- ▼ Густариши ҷойгузинҳо function Core.expand(frame, conf) local args = getArgs(frame) local ctx = { title = args['title'] or mw.title.getCurrentTitle().text, BC = 0, time = nil, templ = nil, skip_1century = false, is_single_century = false, force_geo = args['force'] == 'geo' } local ok = conf.parse(ctx, function() end, args) if not ok then return '' end local text = args[1] or '' if conf.expand_pre then text = conf.expand_pre(ctx, text) end local result = expand_all(text, ctx, conf, {separator = ''}) -- Коркарди ҷойгузинҳои ҷуғрофӣ тавассути Geo.resolve if has_country_placeholders(result) then local Geo = Core.utils.get_geo_module() if Geo and Geo.resolve then local adjusted_time = conf.adjust_time_for_country and conf.adjust_time_for_country(ctx.time, ctx.BC) or ctx.time local geo_result = Geo.resolve({ [1] = result, title = ctx.title, type = conf.type, time = adjusted_time, force_geo = ctx.force_geo }) if geo_result and geo_result.results and geo_result.results[1] and geo_result.results[1] ~= '' then result = geo_result.results[1] else -- Пок кардани ҷойгузинҳои ҷуғрофии ивазнашуда local PH = Core.placeholders.PH for _, list in pairs(PH) do for _, ph in ipairs(list) do result = result:gsub(ph, '') end end end end end return result end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ БАХШИ 17: СОХТАКОРҲОИ ПАЙКАРБАНДӢ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ Сохтани пайкарбандӣ бо меросгирӣ function Core.create_config(time_type, custom_config) local config = table_shallow_copy(Core.base_config) config.error_messages = Core.create_error_messages(time_type) config.adjust_time_for_country = Core.create_time_adjuster(time_type) config.add_category = Core.add_category_standard config.range_prefix = Core.create_range_prefix(time_type) for k, v in pairs(custom_config or {}) do config[k] = v end return config end -- ▼ Сохтакори мутобиқкунандаи замон барои кишвар function Core.create_time_adjuster(time_type) if time_type == 'year' or time_type == 'century' or time_type == 'millennium' then return function(time, BC) if BC == 1 then return 1 - time end return time end elseif time_type == 'decade' then return function(time, BC) if BC == 1 then return -time - 10 end return time end end -- Fallback барои навъҳои ношинос return function(time) return time end end -- ▼ Сохтани функсияи стандартии main function Core.create_main(conf) return function(frame) return Core.run(frame, conf) end end -- ▼ Сохтани функсияи стандартии expand function Core.create_expand(conf) return function(frame) return Core.expand(frame, conf) end end -- ▼ Сохтани майдонҳои стандартии пайкарбандӣ барои навъи замонӣ function Core.create_time_config_fields(time_type) return { error_messages = Core.create_error_messages(time_type), range_codes = { [2]=true, [3]=true, [4]=true, [5]=true }, range_prefix = Core.create_range_prefix(time_type), adjust_time_for_country = Core.create_time_adjuster(time_type) } end -- ▼ Якҷо кардани пайкарбандии асосӣ бо пайкарбандии корбар function Core.merge_time_config(time_type, custom_config) local base = Core.create_time_config_fields(time_type) base.type = time_type for k, v in pairs(custom_config or {}) do base[k] = v end return base end -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- ▼ БАХШИ 18: ГУРӮҲҲОИ ПАЙГИРӢ -- ══════════════════════════════════════════════════════════════════════════════ -- Санҷиши филтркунии объектҳои ҷуғрофӣ дар қавсҳои мураббаъ local function has_geo_filtering(text) if type(text) ~= 'string' then return false end -- Қолаб: |[+...] ё |[-...] ё [+...] ё [-...] дар аввали сатр return text:match('^%|?%[[%+%-]') ~= nil end -- Калидҳои тартиб аз рӯйи навъи модул: Y=Year, D=Decade, C=Century, M=Millennium, G=Geo local MODULE_SORT_KEYS = { year = 'Y', decade = 'D', century = 'C', millennium = 'M', country = 'G', city = 'G', continent = 'G', region = 'G' } -- Муайян кардани калиди тартиб аз рӯйи навъи замон ва ҷуғрофиё local function get_module_sort_key(time_type, geo_type) -- Авлавият: замон > ҷуғрофиё if time_type then return MODULE_SORT_KEYS[time_type] or '' elseif geo_type then return MODULE_SORT_KEYS[geo_type] or 'G' end return '' end -- Санҷиши истифодаи параметрҳои гуногун дар аргументҳои шаблон function Core.check_template_tracking_rules(args, time_type, geo_type) local tracking_cats = {} if not args then return tracking_cats end local sort_key = get_module_sort_key(time_type, geo_type) -- Санҷиши параметрҳои номдор if args['force'] then tracking_cats['Шаблонҳое, ки модули MetaCat-ро бо параметри force истифода мебаранд'] = sort_key end if args['min'] or args['max'] then tracking_cats['Шаблонҳое, ки модули MetaCat-ро бо параметрҳои min/max истифода мебаранд'] = sort_key end if args['range'] then tracking_cats['Шаблонҳое, ки модули MetaCat-ро бо параметри range истифода мебаранд'] = sort_key end if args['skip-gaps'] then tracking_cats['Шаблонҳое, ки модули MetaCat-ро бо параметри skip-gaps истифода мебаранд'] = sort_key end if args['skip-1century'] then tracking_cats['Шаблонҳое, ки модули MetaCat-ро бо параметри skip-1century истифода мебаранд'] = sort_key end if args['split'] then tracking_cats['Шаблонҳое, ки модули MetaCat-ро бо параметри split истифода мебаранд'] = sort_key end if args['show-question'] then tracking_cats['Шаблонҳое, ки модули MetaCat-ро бо параметри show-question истифода мебаранд'] = sort_key end -- Санҷиши муҳтавои аргументҳои мавқеӣ ва номдор local has_geo_filter = false for key, arg in pairs(args) do if type(arg) == 'string' and arg ~= '' then -- Санҷиши филтркунии объектҳои ҷуғрофӣ if not has_geo_filter and has_geo_filtering(arg) then has_geo_filter = true end end -- Санҷиши калидҳо барои филтр (барои аргументҳои номдори мисли |[+кишвар:Инглистон]=...) if type(key) == 'string' and has_geo_filtering(key) then has_geo_filter = true end end if has_geo_filter then tracking_cats['Шаблонҳое, ки модули MetaCat-ро бо филтри объектҳои ҷуғрофӣ истифода мебаранд'] = sort_key end return tracking_cats end return Core ok4ce6d4yawfo0hdy40z0jonfu3adzs 0 333994 1489374 1488669 2026-10-15T05:10:32Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1489374 wikitext text/x-wiki '''Гуногунсозии зироатҳо''' — афзудани гуногунии рустаниҳои киштшаванда дар хоҷагӣ, минтақа ё низоми кишоварзӣ мебошад. Он метавонад ворид кардани зироати нав, киштгардон, кишти омехта, истифодаи навъҳои гуногун ё гузариш аз вобастагӣ ба як маҳсулотро дар бар гирад. == Шаклҳо == Дар киштгардон зироатҳо дар як қитъа бо тартиби солона иваз мешаванд. Дар кишти омехта ду ё чанд зироат ҳамзамон парвариш меёбанд. Хоҷагӣ метавонад майдонҳоро байни ғалладона, лӯбиёӣ, сабзавот, хӯроки чорво ва дарахтони мева тақсим кунад. Гуногунии навъҳои дохили як намуд низ муҳим аст, зеро навъҳо ба хушксолӣ, сармо ва беморӣ вокуниши гуногун доранд. == Манфиатҳо == Гуногунӣ хавфи аз даст рафтани тамоми ҳосилро кам мекунад: агар як зироат аз обу ҳаво, ҳашарот ё пастшавии нарх зарар бинад, маҳсулоти дигар метавонад даромадро нигоҳ дорад. Лӯбиёиҳо метавонанд нитрогенро дар хок зиёд кунанд; зироатҳои пӯшишӣ эрозия ва бухоршавиро коҳиш медиҳанд; иваз кардани оилаҳои рустанӣ давраи баъзе зараррасонҳо ва бемориҳоро мешиканад. Маҳсулоти гуногун инчунин метавонад ғизои хонаводаро ғанӣ ва вақти кору даромадро дар фаслҳои гуногун тақсим кунад. Дар миқёси калон он устувории низоми ғизоиро ба тағйирёбии иқлим беҳтар карда метавонад.<ref>{{Cite web |title=Crop diversification |url=https://www.fao.org/climate-smart-agriculture-sourcebook/production-resources/module-b1-crops/chapter-b1-2/en/ |website=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=2026-10-05 |language=en}} {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Маҳдудиятҳо == Гуногунсозӣ дониши бештар, тухмии мувофиқ, техника, меҳнат, анбор ва бозор талаб мекунад. Зироати аз ҷиҳати агрономӣ муносиб метавонад харидор ё роҳи коркард надошта бошад. Сиёсати қарз, суғурта, хариди давлатӣ ва обёрӣ баъзан кишоварзро ба як маҳсулот вобаста мекунад. Аз ин рӯ, интихоби зироат бояд ба хок, об, иқлим, таҷрибаи маҳаллӣ ва талаботи бозор асос ёбад. Гуногунсозӣ худ ба худ устувор нест: ворид кардани зироати серобталаб ё намуди бегона метавонад мушкили нав эҷод кунад. Натиҷа аз тарзи идоракунии тамоми низом вобаста аст. == Ҷусторҳои вобаста == * [[Киштгардон]] * [[Кишти омехта]] * [[Агроҷангалдорӣ]] * [[Амнияти озуқаворӣ]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Кишоварзӣ]] [[Гурӯҳ:Зироаткорӣ]] [[Гурӯҳ:Кишоварзии устувор]] o45lrwjcmt9xnjvo3zzhmzdp9occlqp 0 333995 1489395 1488828 2026-10-15T09:38:24Z InternetArchiveBot 30618 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1489395 wikitext text/x-wiki '''Кишоварзии ҳушманди иқлимӣ''' ('''англ'''. ''climate-smart agriculture'') равиши идораи замин, об, зироат ва чорво мебошад, ки ҳамзамон ба афзоиши устувори истеҳсол, мутобиқшавӣ ба [[тағйирёбии иқлим]] ва коҳиши партовҳои [[газҳои гулхонаӣ]] мусоидат мекунад. Ин мафҳумро Созмони озуқаворӣ ва кишоварзии СММ (FAO) дар соли 2010 ба истифодаи васеъ даровард.<ref>{{cite web |title=Climate-Smart Agriculture |url=https://www.fao.org/climate-smart-agriculture/en/ |publisher=FAO |access-date=2026-10-06 |accessdate=2026-10-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407123153/https://www.fao.org/climate-smart-agriculture/en/ |archivedate=2023-04-07}}</ref> == Ҳадафҳо == Равиш се ҳадафи ба ҳам вобаста дорад: баланд бардоштани ҳосилнокӣ ва даромади деҳқонон; зиёд кардани тобоварии низоми кишоварзӣ ба хушксолӣ, гармо, обхезӣ ва дигар хатарҳо; ва, дар ҷойҳои имконпазир, кам кардани партовҳо ё нигоҳ доштани карбон дар хок ва рустаниҳо. Татбиқи ин ҳадафҳо вобаста ба иқлим, хок, захираи об ва имкониятҳои иқтисодии ҳар минтақа фарқ мекунад.<ref>{{cite web |title=Climate-smart agriculture |url=https://www.worldbank.org/en/topic/climate-smart-agriculture |publisher=World Bank |access-date=2026-10-06}}</ref> == Усулҳо == Усулҳои маъмул киштгардон, истифодаи навъҳои ба хушкӣ тобовар, нигоҳдории намии хок, обёрии дақиқ, [[агроҷангалдорӣ]], пешгӯии обу ҳаво ва суғуртаи кишоварзиро дар бар мегиранд. Дар чорводорӣ беҳтар кардани хӯрок, саломатии ҳайвонот ва истифодаи самараноки пору метавонад ҳам ҳосилнокиро зиёд ва ҳам партовро кам кунад. Ягон амал худ ба худ барои ҳама ҷо «ҳушманд» нест. Масалан, обёрии бештар метавонад ҳосилро афзояд, аммо дар ҳавзаи камоб фишор ба захираҳоро зиёд кунад. Аз ин рӯ, қарор бояд баъди арзёбии хароҷот, манфиат, таъсир ба занон ва хоҷагиҳои хурд, инчунин хавфи дарозмуддати иқлимӣ қабул шавад.<ref>{{cite web |title=Climate-smart agriculture sourcebook |url=https://www.fao.org/climate-smart-agriculture-sourcebook/en/ |publisher=FAO |access-date=2026-10-06}} {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Аҳамият барои Тоҷикистон == Дар Тоҷикистон, ки қисми зиёди кишоварзӣ аз обёрӣ вобаста аст ва пиряхҳо, хушксолӣ ва фарсоиши замин ба амнияти озуқаворӣ таъсир мерасонанд, сарфаи об, пешгӯии агрометеорологӣ ва беҳдошти хок аҳамияти махсус доранд. Барои натиҷаи устувор технология бояд бо омӯзиши деҳқонон, дастрасӣ ба қарз ва иттилооти маҳаллӣ ҳамроҳ шавад. == Ҷусторҳои вобаста == * [[Тағйирёбии иқлим]] * [[Кишоварзии устувор]] * [[Агроҷангалдорӣ]] == Эзоҳ == {{эзоҳ}} [[Гурӯҳ:Кишоварзии устувор]] [[Гурӯҳ:Тағйирёбии иқлим]] c9qv5c2dgynfuvvbmobtak0taqr0q6m 0 334145 1489329 1489139 2026-10-14T13:32:01Z Taramarlena 157377 Ман сахифаро камтар тагйирот кардам 1489329 wikitext text/x-wiki == Муқаддима == Ҳиссиёти барзиёди электромагнитӣ (ки бо номҳои электроҳиссиёт, электросенситивӣ, бемории микроволновӣ, синдроми микроволновӣ, аллергияи Wi-Fi, ноқабули муҳити зист бо сабаби номаълум нисбат ба майдонҳои электромагнитӣ [IEI-EMF] ва аломатҳои марбут ба омилҳои муҳити зист – майдонҳои электромагнитӣ [SAEF-EMF]) ҳолатест, ки дар он одамон аломатҳоеро, ки бо таъсири майдонҳои электромагнитӣ алоқаманданд, хабар медиҳанд. Доираи васеи аломатҳо бо ин ҳолат алоқаманд аст ва майдонҳои электромагнитӣ одатан аз дастгоҳҳои маъмулӣ дар хона, ба монанди таҷҳизоти Wi-Fi, телефонҳои мобилӣ ва телефонҳои DECT, пахш мешаванд<ref>{{Literatur |Autor=Zsuzsanna Dömötör, Zsuzsanna Szabolcs, Márk Bérdi, Michael Witthöft, Ferenc Köteles, Renáta Szemerszky |Titel=An idiographic approach to idiopathic environmental intolerance attributed to electromagnetic fields (IEI-EMF) part I. Environmental, psychosocial and clinical assessment of three individuals with severe IEI-EMF |Sammelwerk=Heliyon |Band=8 |Nummer=7 |Datum=2022-07 |DOI=10.1016/j.heliyon.2022.e09987 |Seiten=e09987 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2405844022012750 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Richard J. Brown, Sibylle Petersen, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Comprehensive Model |Sammelwerk=Clinical Psychological Science |Band=5 |Nummer=3 |Datum=2017-05 |ISSN=2167-7026 |DOI=10.1177/2167702617693327 |Seiten=551–567 |Online=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702617693327 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Victor Pitron, Steven Nordin, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic environmental intolerances |Sammelwerk=Encyclopedia of Toxicology (Fourth Edition) |Verlag=Academic Press |Ort=Oxford |Datum=2024-01-01 |ISBN=978-0-323-85434-4 |DOI=10.1016/B978-0-12-824315-2.00595-9 |Seiten=449–462 |Online=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128243152005959 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Аз ин сабаб, шахсоне, ки аз ҳассосияти электромагнитӣ ранҷ мебаранд, аксар вақт кӯшиш мекунанд, то ҳадди имкон аз таъсири ин дастгоҳҳо худдорӣ кунанд ва баъзеашон ба минтақаҳои бе сигнали мобилӣ кӯчида мераванд. Бояд қайд кард, ки барои ин ихтилол ягон сабаби токсикологии исботшуда вуҷуд надорад, аммо нишонаҳо воқеӣ ва заифкунандаанд ва онҳо бар асари равандҳои таъйинотӣ ва носебо ба вуҷуд меоянд<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Richard J. Brown, Sibylle Petersen, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Comprehensive Model |Sammelwerk=Clinical Psychological Science |Band=5 |Nummer=3 |Datum=2017-05 |ISSN=2167-7026 |DOI=10.1177/2167702617693327 |Seiten=551–567 |Online=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702617693327 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ҳиссиёти электромагнитӣ ҳамчун ҷузъи истилоҳи васеи «ноқабилии муҳити зист, ки сабабаш номаълум аст» ([[Таҳаммулнопазирии идиопатикӣ ба муҳити зист|идиопатикӣ)]] баррасӣ мешавад, ки бо номи «аломатҳои марбут ба омилҳои муҳити зист» низ маъруф аст<ref>{{Literatur |Autor=Jan Vilis Haanes, Steven Nordin, Lena Hillert, Michael Witthöft, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Omer Van den Bergh |Titel=“Symptoms associated with environmental factors” (SAEF) – Towards a paradigm shift regarding “idiopathic environmental intolerance” and related phenomena |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=131 |Datum=2020-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109955 |Seiten=109955 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919310086 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Шароитҳои дигари зери ин истилоҳ [[ҳассосияти бисёрхимиявӣ]] ва [[Синдроми бинои бемор|синдроми бинои беморро]] дар бар мегиранд. Гумон меравад, ки ноқабилии муҳити зист, ки сабабаш номаълум аст, ҳолатҳои махсуси ихтилоли аломатҳои соматикӣ/ихтилоли функсионалӣ мебошанд<ref>{{Literatur |Autor=Thomas Meinertz Dantoft, Steven Nordin, Linus Andersson, Marie Weinreich Petersen, Sine Skovbjerg, Torben Jørgensen |Titel=Multiple chemical sensitivity described in the Danish general population: Cohort characteristics and the importance of screening for functional somatic syndrome comorbidity—The DanFunD study |Sammelwerk=PLOS ONE |Band=16 |Nummer=2 |Datum=2021-02-24 |ISSN=1932-6203 |DOI=10.1371/journal.pone.0246461 |Seiten=e0246461 |Online=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0246461 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Ferenc Köteles, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh, Maj-Helen Nyback, Markku Sainio |Titel=Impact of comorbidity on symptomatology in various types of environmental intolerance in a general Swedish and Finnish adult population |Sammelwerk=Environmental Research |Band=229 |Datum=2023-07 |DOI=10.1016/j.envres.2023.115945 |Seiten=115945 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935123007375 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ҳиссиёти электромагнитӣ осеби барқӣ, зарбаҳои барқӣ ё сӯхтагиҳои барқиро дар бар намегирад. == Таъриф == Гиперҳассосияти электромагнитӣ дар Таснифи байналмилалии статистикӣ-бемориҳо ва мушкилоти марбут ба саломатӣ<ref>{{Literatur |Autor=World Health Organization |Titel=International statistical classification of diseases and related health problems |Verlag=World Health Organization |Datum=2015-12-31 |ISBN=978-92-4-154916-5 |Online=https://iris.who.int/handle/10665/246208 |Abruf=2026-10-12}}</ref>зикр нашудааст. Дар як варақаи иттилоотӣ [[Созмони ҷаҳонии тандурустӣ]] онро «як қатор аломатҳои ғайримахсус, ки шахсони гирифтор онҳоро ба таъсири майдонҳои электромагнитӣ нисбат медиҳанд» тавсиф мекунад. Нишонаҳое, ки бештар аз ҳама дучор мешаванд, нишонаҳои [[Дерматология|дерматологӣ]] (сурхӣ, ларзиш ва ҳисси сӯхтагӣ) ва инчунин нишонаҳои неврастеникӣ ва вегетативӣ (хастагӣ, дилгирӣ, мушкилоти тамаркуз, сарғардӣ, дилбеҳузурӣ, тапиши тез-тези дил ва халал дар кори ҳозима) мебошанд. Ин маҷмӯи нишонаҳо ба ҳеҷ синдроми эътирофшуда дохил намешавад<ref>{{Internetquelle |url=https://www.who.int/teams/environment-climate-change-and-health/radiation-and-health/non-ionizing/hypersensitivity |titel=Electromagnetic hypersensitivity |sprache=en |abruf=2026-10-12}}</ref>. Ҳиллер ва ҳамкоронаш таърифи кориро пешниҳод кардаанд<ref>{{Literatur |Autor=Lena Hillert, Birgitta Kolmodin Hedman, Erik Söderman, Bengt B Arnetz |Titel=Hypersensitivity to electricity |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=47 |Nummer=5 |Datum=1999-11 |DOI=10.1016/S0022-3999(99)00048-3 |Seiten=429–438 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399999000483 |Abruf=2026-10-12}}</ref>: шахс гиперҳассосияти электромагнитӣ дорад, агар худаш гузориш диҳад, ки чунин ҳассосият дорад. Аломатҳо «номахсусӣ мебошанд. Ҳамин аломатҳо дар бисёр бемориҳо ва ҳамчун реаксияҳои [[Физиология|физиологӣ]] дар байни аҳолии солим низ маъмуланд.» Муаллифон дар гиперҳассосияти электромагнитӣ 5 ҷанбаро муҳим медонанд: 1) Аломатҳо: Ҳиллер ва ҳамкоронаш «индекси пӯст» ва «индекси невровегетативӣ»-ро пешниҳод мекунанд, ки дар он беморони эҳтимолӣ метавонанд мутаносибан шиддати 6 аломати пӯст ва 3 аломати невровегетативиро гузориш диҳанд. Муаллифон қайд мекунанд, ки аломатҳои пӯст (масалан, ҳисси сӯхтан) нисбат ба аломатҳои невровегетативӣ (масалан, сарғардӣ) барои гузориш додани гиперҳассосияти электромагнитӣ бештар аҳамият доранд. 2) Эътиқод: шахсоне, ки гиперҳассосияти электромагнитӣ доранд, ҳассосият ба барқро сабаби аломатҳояшон медонанд 3) Омилҳои барангезанда: Ҳиллер ва ҳамкоронаш ду манбаи асосиро номбар мекунанд: экранҳои намоиши визуалӣ ва чароғҳои флуоресцентӣ, инчунин дигар манбаъҳо бидуни чароғ. Ин ду манбаъ метавонанд бо профилҳои гуногуни клиникӣ алоқаманд бошанд<ref>{{Literatur |Autor=Jan Bergdahl |Titel=Psychologic aspects of patients with symptoms presumed to be caused by electricity or visual display units |Sammelwerk=Acta Odontologica Scandinavica |Band=53 |Nummer=5 |Datum=1995-01 |ISSN=0001-6357 |DOI=10.3109/00016359509005992 |Seiten=304–310 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.3109/00016359509005992 |Abruf=2026-10-12}}</ref> 4) Аспектҳои замонӣ: Дар ин ҷо давомнокии аломатҳо ва такрори онҳо омилҳои муҳими пешгӯии ҳолат мебошанд 5) Рафтор: пешгирӣ аз омилҳои муҳрикунанда ва дар рухсатии беморӣ қарор доштан омилҳои муҳими рафторӣ дар электрогиперҳассосӣ мебошанд. Ин ҷанбаҳоро метавон бо ёрии пурсишномаи худгузоришӣ арзёбӣ кард. == Эпидемиология == Пайдоиши тахминии гиперҳассосияти электромагнитӣ ба таърифи ҳолат, аҳолии омӯхташуда ва кишвари муайянкунандаи он вобаста аст. Масалан, бо истифода аз маълумоти худидоракунӣ, паҳншавии нуқтаӣ дар Шветсия 2,7% буд, дар ҳоле ки дар Финляндия он 1,6% буд<ref>{{Literatur |Autor=Kirsi Karvala, Markku Sainio, Eva Palmquist, Maj-Helen Nyback, Steven Nordin |Titel=Prevalence of various environmental intolerances in a Swedish and Finnish general population |Sammelwerk=Environmental Research |Band=161 |Datum=2018-02 |DOI=10.1016/j.envres.2017.11.014 |Seiten=220–228 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S001393511731263X |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Вақте ки ташхисҳои табибон истифода мешуданд, сатҳҳои паҳншавӣ мутаносибан 0,4% ва 0,1% буданд. Ҳамин тавр, истифодаи воситаи худидоракунӣ дар як таҳқиқоти Нидерландӣ паҳншавии нуқтаиро 3,4% нишон дод<ref>{{Literatur |Autor=Christos Baliatsas, Irene van Kamp, Mariette Hooiveld, Joris Yzermans, Erik Lebret |Titel=Comparing non-specific physical symptoms in environmentally sensitive patients: Prevalence, duration, functional status and illness behavior |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=76 |Nummer=5 |Datum=2014-05 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2014.02.008 |Seiten=405–413 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399914000506 |Abruf=2026-10-12}}</ref>, ва як таҳқиқот аз Олмон 0,8%-ро гузориш дод<ref>{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Michael Witthöft, Anne-Kathrin Bräscher, Josef Bailer, Steven Nordin |Titel=Prevalence of self-reported sensitivities to various environmental factors in Germany, Sweden, and Finland based on multiple classification criteria |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=201 |Datum=2026-02 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2025.112495 |Seiten=112495 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399925004593 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Гуфта шудааст, ки пайдоиши ҳассосияти электромагнитӣ ба пайдо шудан ва муҳокимаҳои маъмулӣ оид ба омилҳои муҳити зист алоқаманд аст. Масалан, дар Тайван шиддати гиперҳассосияти электромагнитӣ ба теъдоди мақолаҳои нашршуда дар рӯзномаҳо дар бораи технологияҳое, ки майдонҳои электромагнитиро истифода мебаранд, хеле алоқаманд буд<ref>{{Literatur |Autor=Po-Chang Huang, Kun-Hua Li, How-Ran Guo |Titel=Association between media coverage and prevalence of idiopathic environmental intolerance attributed to electromagnetic field in Taiwan |Sammelwerk=Environmental Research |Band=161 |Datum=2018-02 |DOI=10.1016/j.envres.2017.11.034 |Seiten=329–335 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935117314159 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Як баррасии охирини чандин ҳодисаҳои тарсонандаи саломатӣ, ки аз ҷониби [[Воситаҳои ахбори омма|ВАО]] паҳн шудаанд, дар дигар ҳолатҳо низ ҳамоҳангии шабеҳро нишон медиҳад<ref>{{Literatur |Autor=Kate MacKrill, Michael Witthöft, Simon Wessely, Keith J. Petrie |Titel=Health scares: Tracing their nature, growth and spread |Sammelwerk=Clinical Psychology in Europe |Band=5 |Nummer=4 |Datum=2023-12-22 |ISSN=2625-3410 |DOI=10.32872/cpe.12209 |Online=https://cpe.psychopen.eu/index.php/cpe/article/view/12209 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ин саволҳоро ба миён меорад, ки чӣ гуна бояд гузоришҳои ВАО дар бораи рӯйдодҳои экологӣ ё технологияҳои муосир ва афзалиятҳо ва нуқсонҳои онҳо аз нуқтаи назари ахлоқӣ хабар диҳанд, бе он ки таҳдидҳои эҳтимолии саломатиро ба вуҷуд оранд. Танҳо чанд тадқиқот пешгӯии гиперҳассосияти электромагнитӣ дар сурати бе табобат монданашро меомӯзанд, аммо натиҷаҳои онҳо умедбахшанд – беш аз нисфи ин беморон пас аз 6 сол сиҳат шудаанд<ref>{{Literatur |Autor=Eva Palmquist |Titel=Environmental intolerance : psychological risk and health factors |Verlag=Umeå universitet |Datum=2017 |Online=https://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:umu:diva-130289 |Abruf=2026-10-12}}</ref>ва 95% пас аз 10 сол сиҳат шудаанд<ref>{{Literatur |Autor=Eugenio Traini, Astrid L. Martens, Pauline Slottje, Roel C.H. Vermeulen, Anke Huss |Titel=Time course of health complaints attributed to RF-EMF exposure and predictors of electromagnetic hypersensitivity over 10 years in a prospective cohort of Dutch adults |Sammelwerk=Science of The Total Environment |Band=856 |Datum=2023-01 |DOI=10.1016/j.scitotenv.2022.159240 |Seiten=159240 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0048969722063392 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. == Нишонаҳо, аломатҳо ва хусусиятҳо == Нишонаҳои маъмул, ки ба гиперҳассосияти электромагнитӣ марбутанд, нишонаҳои [[Илмҳои шинохтӣ|когнитивӣ]]/афективӣ (масалан, мушкилот дар тамаркуз), нишонаҳои марбут ба сар (масалан, дарди сар) ва нишонаҳои роҳи нафас (масалан, нафаскашии кӯтоҳ) мебошанд<ref>{{Literatur |Autor=Anna-Sara Claeson, Eva Palmquist, Steven Nordin |Titel=Physical and chemical trigger factors in environmental intolerance |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=221 |Nummer=3 |Datum=2018-04 |DOI=10.1016/j.ijheh.2018.02.009 |Seiten=586–592 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1438463917306442 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Нишонаҳои пӯст, ба монанди беҳисӣ, гармӣ ё ҳисси сӯхтагӣ, низ аксар вақт гузориш дода мешаванд<ref>{{Literatur |Autor=Lena Hillert, Birgitta Kolmodin Hedman, Erik Söderman, Bengt B Arnetz |Titel=Hypersensitivity to electricity |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=47 |Nummer=5 |Datum=1999-11 |DOI=10.1016/S0022-3999(99)00048-3 |Seiten=429–438 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399999000483 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Anna-Sara Claeson, Eva Palmquist, Steven Nordin |Titel=Physical and chemical trigger factors in environmental intolerance |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=221 |Nummer=3 |Datum=2018-04 |DOI=10.1016/j.ijheh.2018.02.009 |Seiten=586–592 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1438463917306442 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Christos Baliatsas, Irene Van Kamp, Erik Lebret, G James Rubin |Titel=Idiopathic environmental intolerance attributed to electromagnetic fields (IEI-EMF): A systematic review of identifying criteria |Sammelwerk=BMC Public Health |Band=12 |Nummer=1 |Datum=2012-12 |ISSN=1471-2458 |DOI=10.1186/1471-2458-12-643 |Online=https://bmcpublichealth.biomedcentral.com/articles/10.1186/1471-2458-12-643 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Anna Kjellqvist, Eva Palmquist, Steven Nordin |Titel=Psychological symptoms and health-related quality of life in idiopathic environmental intolerance attributed to electromagnetic fields |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=84 |Datum=2016-05 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2016.03.006 |Seiten=8–12 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399916300423 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ин нишонаҳо нисфи беморонро ҳар рӯз ё ҳар ҳафта таъсир мерасонанд, дар ҳоле ки нисфи дигар онҳоро ҳар моҳ эҳсос мекунанд<ref>{{Literatur |Autor=Michael J. Gruber, Eva Palmquist, Steven Nordin |Titel=Characteristics of perceived electromagnetic hypersensitivity in the general population |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=59 |Nummer=4 |Datum=2018-08 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/sjop.12449 |Seiten=422–427 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/sjop.12449 |Abruf=2026-10-12}}</ref> Манобеи эҳтимолӣ, ки барои ин аломатҳо зиёд номбар мешаванд, телефонҳои мобилӣ (худ ва дигарон), хатҳои интиқоли барқи баландшиддат, манораҳои базаии телефони мобилӣ, телефонҳои бесим, қуттиҳои Wi-Fi ва компютерҳо мебошанд<ref>{{Literatur |Autor=Anna-Sara Claeson, Eva Palmquist, Steven Nordin |Titel=Physical and chemical trigger factors in environmental intolerance |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=221 |Nummer=3 |Datum=2018-04 |DOI=10.1016/j.ijheh.2018.02.009 |Seiten=586–592 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1438463917306442 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Шахсоне, ки гиперҳассосияти электромагнитии худро доранд, сифати ҳаёти худро коҳишёфта медонанд, махсусан дар самтҳои фаъолияти ҷисмонӣ ва иҷтимоӣ, маҳдудиятҳои нақши ҷисмонӣ ва эҳсосӣ ва саломатии равонӣ<ref>{{Literatur |Autor=Anna Kjellqvist, Eva Palmquist, Steven Nordin |Titel=Psychological symptoms and health-related quality of life in idiopathic environmental intolerance attributed to electromagnetic fields |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=84 |Datum=2016-05 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2016.03.006 |Seiten=8–12 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399916300423 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ин коҳиши сифати ҳаёт ҳам ба таҷрибаи нишонаҳо ва ҳам ба чораҳое, ки одамон барои сабук кардани онҳо меандешанд (масалан, кӯчидан ба минтақаи бе сигнали мобилӣ барои пешгирӣ аз таъсири майдонҳои электромагнитӣ), марбут аст. Дар робита ба ҳамбемориҳо (бемориҳое, ки ҳамзамон рух медиҳанд), ҳамоҳангии қавӣ бо дигар номутобиқии идиопатии муҳити зист, ба монанди ҳассосияти сершакли кимиёвӣ<ref>{{Literatur |Autor=Dominique Belpomme, Philippe Irigaray |Titel=Electrohypersensitivity as a Newly Identified and Characterized Neurologic Pathological Disorder: How to Diagnose, Treat, and Prevent It |Sammelwerk=International Journal of Molecular Sciences |Band=21 |Nummer=6 |Datum=2020-03-11 |ISSN=1422-0067 |DOI=10.3390/ijms21061915 |Seiten=1915 |Online=https://www.mdpi.com/1422-0067/21/6/1915 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Germany) Workshop on Multiple Chemical Sensitivities (1996: Berlin, World Health Organization Programme for the Promotion of Chemical Safety, International Programme for Chemical Safety |Titel=Report of the Workshop on Multiple Chemical Sensitivities (MCS), Berlin, Germany, 21-23 February 1996 |Verlag=World Health Organization |Datum=1996-12-31 |Online=https://iris.who.int/handle/10665/63109 |Abruf=2026-10-12}}</ref>, вуҷуд дорад. Ба дигар ҳамбемориҳо хастагии доимӣ, бемории изтироб, бемории пушт/буғум/мушакҳо, депрессия, синдроми функсионалии соматикӣ ва мигрен дохил мешаванд<ref>{{Literatur |Autor=Michael J. Gruber, Eva Palmquist, Steven Nordin |Titel=Characteristics of perceived electromagnetic hypersensitivity in the general population |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=59 |Nummer=4 |Datum=2018-08 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/sjop.12449 |Seiten=422–427 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/sjop.12449 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=M. Landgrebe, U. Frick, S. Hauser, B. Langguth, R. Rosner, G. Hajak, P. Eichhammer |Titel=Cognitive and neurobiological alterations in electromagnetic hypersensitive patients: results of a case-control study |Sammelwerk=Psychological Medicine |Band=38 |Nummer=12 |Datum=2008-12 |ISSN=0033-2917 |DOI=10.1017/S0033291708003097 |Seiten=1781–1791 |Online=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0033291708003097/type/journal_article |Abruf=2026-10-12}}</ref> == Моделҳои шарҳдиҳӣ/Сабабҳо: == Ҳеҷ гуна далели илмии мустаҳкам вуҷуд надорад, ки сигналҳои электромагнитӣ ё радиобасомадҳо боиси нишонаҳое шаванд, ки дар гиперҳассосияти электромагнитӣ мушоҳида мешаванд, ҳадди ақал дар дозаҳое, ки маъмулан истифода мешаванд<ref>{{Literatur |Autor=Xavier Bosch-Capblanch, Ekpereonne Esu, Chioma Moses Oringanje, Stefan Dongus, Hamed Jalilian, John Eyers, Christian Auer, Martin Meremikwu, Martin Röösli |Titel=The effects of radiofrequency electromagnetic fields exposure on human self-reported symptoms: A systematic review of human experimental studies |Sammelwerk=Environment International |Band=187 |Datum=2024-05 |DOI=10.1016/j.envint.2024.108612 |Seiten=108612 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0160412024001983 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Lh Hetherington, Jm Battershill |Titel=Review of evidence for a toxicological mechanism of idiopathic environmental intolerance |Sammelwerk=Human & Experimental Toxicology |Band=32 |Nummer=1 |Datum=2013-01 |ISSN=0960-3271 |DOI=10.1177/0960327112457189 |Seiten=3–17 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0960327112457189 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Sophie Nevelsteen, Jean‐Jacques Legros, Marion Crasson |Titel=Effects of information and 50 Hz magnetic fields on cognitive performance and reported symptoms |Sammelwerk=Bioelectromagnetics |Band=28 |Nummer=1 |Datum=2007-01 |ISSN=0197-8462 |DOI=10.1002/bem.20265 |Seiten=53–63 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/bem.20265 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=G James Rubin, Gareth Hahn, Brian S Everitt, Anthony J Cleare, Simon Wessely |Titel=Are some people sensitive to mobile phone signals? Within participants double blind randomised provocation study |Sammelwerk=BMJ |Band=332 |Nummer=7546 |Datum=2006-04-15 |ISSN=0959-8138 |DOI=10.1136/bmj.38765.519850.55 |Seiten=886–891 |Online=https://www.bmj.com/lookup/doi/10.1136/bmj.38765.519850.55 |Abruf=2026-10-12}}</ref> Умуман, тавсия дода мешавад, ки гиперҳассосияти электромагнитӣ аз нуқтаи назари биоспихосоциалӣ баррасӣ шавад<ref>{{Literatur |Autor=George L. Engel |Titel=The Need for a New Medical Model: A Challenge for Biomedicine |Sammelwerk=Science |Band=196 |Nummer=4286 |Datum=1977-04-08 |ISSN=0036-8075 |DOI=10.1126/science.847460 |Seiten=129–136 |Online=https://www.science.org/doi/10.1126/science.847460 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ин маънои онро дорад, ки омилҳои биологӣ (масалан, синну сол, ҷинс, таърихи тиббӣ), равонӣ (масалан, невротизм, осонии таъсирпазирӣ), иҷтимоӣ (масалан, доштани дастгирии иҷтимоӣ, нақшҳои [[Гендер|гендерӣ]]) ва ҳатто муҳити зист (аз дастгоҳҳои барқӣ иҳота шудан) дар ин ихтилол нақш доранд. Мушаххастар, маъмултарин модели сабабии гиперҳассосияти электромагнитӣ модели коркарди пешгӯӣ (predictive processing model) мебошад<ref>{{Literatur |Autor=Karl Friston |Titel=The free-energy principle: a unified brain theory? |Sammelwerk=Nature Reviews Neuroscience |Band=11 |Nummer=2 |Datum=2010-02 |ISSN=1471-003X |DOI=10.1038/nrn2787 |Seiten=127–138 |Online=https://www.nature.com/articles/nrn2787 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ин модел тахмин мезанад, ки дарки аломатҳо натиҷаи пешгӯиҳои пешакӣ (яъне интизориҳо, посухҳои омӯхташуда, донишҳои пешина, алоқамандӣ ва нишонаҳои эҳсосӣ) ва бозхӯнди ҳассосӣ аз бадан мебошад. Пешгӯиҳои пешакӣ ва фикру мулоҳизаҳои ҳассос ҳамеша дар мувозинат нестанд ва метавонанд аз ҳам ҷудо шаванд, ки ин ба хатогиҳои пешгӯӣ оварда мерасонад, ки дар онҳо аломатҳо дар мағз ташаккул ёфта, ҳатто бе посухҳои [[Физиология|физиологии]] объективӣ эҳсос мешаванд. Ин махсусан вақте эҳтимол дорад, ки пешгӯиҳои қавии пешакӣ вуҷуд дошта бошанд, аммо сигналҳои физиологӣ номушаххас бошанд<ref>{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles |Titel=Vague sensations. About the background and consequences of discordance between actual and perceived physiological changes |Sammelwerk=Clinical Psychology Review |Band=108 |Datum=2024-03 |DOI=10.1016/j.cpr.2024.102382 |Seiten=102382 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0272735824000035 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ин модел бо муваффақият ба гиперҳассосияти электромагнитӣ татбиқ шудааст<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Richard J. Brown, Sibylle Petersen, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Comprehensive Model |Sammelwerk=Clinical Psychological Science |Band=5 |Nummer=3 |Datum=2017-05 |ISSN=2167-7026 |DOI=10.1177/2167702617693327 |Seiten=551–567 |Online=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702617693327 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Мувофиқи модели коркарди пешгӯӣ, дарки сабабӣ ҷузъи калидии ҳассосияти электромагнитӣ мебошад<ref>{{Literatur |Autor=S. Ariccio, E. Traini, L. Portengen, A. Martens, P. Slottje, R. Vermeulen, A. Huss |Titel=Chicken or egg? Attribution hypothesis and nocebo hypothesis to explain somatization associated to perceived RF-EMF exposure |Sammelwerk=Frontiers in Public Health |Band=13 |Datum=2025-04-09 |ISSN=2296-2565 |DOI=10.3389/fpubh.2025.1561373 |Online=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fpubh.2025.1561373/full |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Christoph Boehmert, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh |Titel=Causal perception is central in electromagnetic hypersensitivity - a commentary on “Electromagnetic hypersensitivity: a critical review of explanatory hypotheses’’ |Sammelwerk=Environmental Health |Band=19 |Nummer=1 |Datum=2020-12 |ISSN=1476-069X |DOI=10.1186/s12940-020-00652-4 |Online=https://ehjournal.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12940-020-00652-4 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Maël Dieudonné |Titel=Electromagnetic hypersensitivity: a critical review of explanatory hypotheses |Sammelwerk=Environmental Health |Band=19 |Nummer=1 |Datum=2020-12 |ISSN=1476-069X |DOI=10.1186/s12940-020-00602-0 |Online=https://ehjournal.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12940-020-00602-0 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Steven Nordin |Titel=Do somatic symptom distress and attribution predict symptoms associated with environmental factors? |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=179 |Datum=2024-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2024.111637 |Seiten=111637 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399924000497 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Luc Watrin, Steven Nordin, Renáta Szemerszky, Oliver Wilhelm, Michael Witthöft, Ferenc Köteles |Titel=Psychological models of development of idiopathic environmental intolerances: Evidence from longitudinal population-based data |Sammelwerk=Environmental Research |Band=204 |Datum=2022-03 |DOI=10.1016/j.envres.2021.111774 |Seiten=111774 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935121010689 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ин дарки сабабӣ ду ҷанбаи муҳим дорад: [[атрибутсия]] ва носебо. Дар ин ҷо атрибутсия маънои онро дорад, ки шахсони гирифтори ҲБЭ объекти сигналдиҳандаро ҳамчун сабаби аломатҳои худ дарк мекунанд. Ин аксар вақт ретроспективӣ аст: одамон метавонанд таҷрибаҳои гузаштаи худро бо ин аломат баррасӣ карда, пайвандҳоро бо омилҳои таъсиррасонёфта пайдо кунанд. Шоҳиди таҷрибавӣ нишон медиҳад, ки дар иштирокчиёни солим аломатҳои монанди ҲБЭ метавонанд ба вуҷуд оянд, агар онҳо боварӣ дошта бошанд, ки ин аломатҳо аз ҷониби объекти сигналдиҳанда, ки ба он дучор шудаанд, ба вуҷуд омадаанд<ref>{{Literatur |Autor=Anne-Kathrin Bräscher, Koen Raymaekers, Omer Van den Bergh, Michael Witthöft |Titel=Are media reports able to cause somatic symptoms attributed to WiFi radiation? An experimental test of the negative expectation hypothesis |Sammelwerk=Environmental Research |Band=156 |Datum=2017-07 |DOI=10.1016/j.envres.2017.03.040 |Seiten=265–271 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935117300804 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Michael Witthöft, G. James Rubin |Titel=Are media warnings about the adverse health effects of modern life self-fulfilling? An experimental study on idiopathic environmental intolerance attributed to electromagnetic fields (IEI-EMF) |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=74 |Nummer=3 |Datum=2013-03 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2012.12.002 |Seiten=206–212 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399912003352 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Carolin Wolters, Jana Harzem, Michael Witthöft, Alexander L. Gerlach, Anna Pohl |Titel=Somatosensory Illusions Elicited by Sham Electromagnetic Field Exposure: Experimental Evidence for a Predictive Processing Account of Somatic Symptom Perception |Sammelwerk=Psychosomatic Medicine |Band=83 |Nummer=1 |Datum=2021-01 |ISSN=1534-7796 |DOI=10.1097/PSY.0000000000000884 |Seiten=94–100 |Online=https://journals.lww.com/10.1097/PSY.0000000000000884 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Носебо маънои онро дорад, ки таъсири манфии дучоршавӣ ба омилҳои муҳити зист интизор меравад ва бинобар ин эҳсос мешавад, гарчанде дар бадан ягон тағйироти патофизиологӣ вуҷуд надорад. Ҳамин қисми дарки сабабӣ ба нишонаҳои ҳозира ва оянда таъсир мерасонад. Ин бо якчанд парадигмаҳои қалбакӣ (sham-exposure) собит шудааст, ки дар онҳо шахсоне, ки гиперҳассосияти электромагнитӣ доранд, ҳангоми боварӣ ба он ки ба объекти сигналдиҳанда дучор шудаанд, дар ҳоле ки дар асл чунин набуд, бори нишонаҳояшонро афзуда ҳисоб карданд<ref>{{Literatur |Autor=Anne-Kathrin Bräscher, Stefan M. Schulz, Omer Van den Bergh, Michael Witthöft |Titel=Prospective study of nocebo effects related to symptoms of idiopathic environmental intolerance attributed to electromagnetic fields (IEI-EMF) |Sammelwerk=Environmental Research |Band=190 |Datum=2020-11 |DOI=10.1016/j.envres.2020.110019 |Seiten=110019 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935120309166 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=G. James Rubin, Rosa Nieto‐Hernandez, Simon Wessely |Titel=Idiopathic environmental intolerance attributed to electromagnetic fields (formerly ‘electromagnetic hypersensitivity’): An updated systematic review of provocation studies |Sammelwerk=Bioelectromagnetics |Band=31 |Nummer=1 |Datum=2010-01 |ISSN=0197-8462 |DOI=10.1002/bem.20536 |Seiten=1–11 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/bem.20536 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Таъсироти носебо дар байни аҳолии умумӣ низ маъмуланд. Баъзе мутахассисон байни се намуди омилҳои марбут ба беморӣ фарқ мегузоранд: омилҳои мусоидкунанда, омилҳои оғозкунанда ва омилҳои идомадиҳанда. * Омилҳои мусоидкунанда. Ин хусусиятҳо ва омилҳое мебошанд, ки шахсро ба беморӣ ҳассостар мегардонанд. Занона будан ва синни миёна маъмултарин омилҳои хатар барои ҳассосияти барзиёди электромагнитӣ мебошанд<ref>{{Literatur |Autor=Michael J. Gruber, Eva Palmquist, Steven Nordin |Titel=Characteristics of perceived electromagnetic hypersensitivity in the general population |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=59 |Nummer=4 |Datum=2018-08 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/sjop.12449 |Seiten=422–427 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/sjop.12449 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=F. Carlsson, B. Karlson, P. Ørbæk, K Österberg, P.-O. Östergren |Titel=Prevalence of annoyance attributed to electrical equipment and smells in a Swedish population, and relationship with subjective health and daily functioning |Sammelwerk=Public Health |Band=119 |Nummer=7 |Datum=2005-07 |DOI=10.1016/j.puhe.2004.07.011 |Seiten=568–577 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S003335060400229X |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Kirsi Karvala, Maj-Helen Nyback, Markku Sainio |Titel=Prevalence of environmental annoyance in a Swedish and Finnish general population: Impact of everyday exposures on affect and behavior |Sammelwerk=Journal of Environmental Psychology |Band=56 |Datum=2018-04 |DOI=10.1016/j.jenvp.2018.03.004 |Seiten=84–90 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S027249441830210X |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Рабт додани аломатҳо ба омилҳои муҳити зист низ як шарти зарурӣ аст<ref>{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Steven Nordin |Titel=Do somatic symptom distress and attribution predict symptoms associated with environmental factors? |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=179 |Datum=2024-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2024.111637 |Seiten=111637 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399924000497 |Abruf=2026-10-12}}</ref>; бисёре аз одамон мегӯянд, ки аломатҳояшон пас аз дучоршавии дозаи баланд ё муддати дароз ба басомади электромагнитӣ оғоз ёфтааст<ref>{{Literatur |Autor=Michael J. Gruber, Eva Palmquist, Steven Nordin |Titel=Characteristics of perceived electromagnetic hypersensitivity in the general population |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=59 |Nummer=4 |Datum=2018-08 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/sjop.12449 |Seiten=422–427 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/sjop.12449 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Нигаронии саломатӣ, тақвияти соматосенсорӣ (тамоюл ба ҳушёрии аз ҳад зиёд нисбат ба сигналҳои баданӣ, тақвият додани онҳо ва тасниф кардани онҳо ҳамчун эҳтимолан зараровар) ва идеацияи параноя низ ҳамчун омилҳои хатар муайян шудаанд<ref>{{Literatur |Autor=Anna Kjellqvist, Eva Palmquist, Steven Nordin |Titel=Psychological symptoms and health-related quality of life in idiopathic environmental intolerance attributed to electromagnetic fields |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=84 |Datum=2016-05 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2016.03.006 |Seiten=8–12 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399916300423 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Zsuzsanna Dömötör, Bettina K. Doering, Ferenc Köteles |Titel=Dispositional aspects of body focus and idiopathic environmental intolerance attributed to electromagnetic fields ( IEI ‐ EMF ) |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=57 |Nummer=2 |Datum=2016-04 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/sjop.12271 |Seiten=136–143 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/sjop.12271 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Péter Simor, Renáta Szemerszky |Titel=Somatosensory amplification absorption contribute to electrosensitivity |Sammelwerk=Ideggyógyászati szemle |Band=72 |Nummer=5-6 |Datum=2019 |DOI=10.18071/isz.72.0165 |Seiten=165–170 |Online=https://elitmed.hu/en/publications/clinical-neuroscience/somatosensory-amplification-absorption-contribute-to-electrosensitivity |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Renáta Szemerszky, Zsuzsanna Dömötör, Michael Witthöft, Ferenc Köteles |Titel=Modern health worries and idiopathic environmental intolerance attributed to electromagnetic fields are associated with paranoid ideation |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=146 |Datum=2021-07 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2021.110501 |Seiten=110501 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S002239992100146X |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Муносибатҳо нисбат ба майдонҳои электромагнитӣ, ки дар оила ё муҳити фарҳангии шахс ҳукмфармо аст, низ метавонанд нақш дошта бошанд<ref>{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Anett Freyler, Gyöngyi Kökönyei, György Bárdos |Titel=Family background of modern health worries, somatosensory amplification, and health anxiety: A questionnaire study |Sammelwerk=Journal of Health Psychology |Band=20 |Nummer=12 |Datum=2015-12 |ISSN=1359-1053 |DOI=10.1177/1359105313516661 |Seiten=1549–1557 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1359105313516661 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Gabriel Olaru, Oliver Wilhelm, Steven Nordin, Michael Witthöft, Ferenc Köteles |Titel=Modern health worries: Deriving two measurement invariant short scales for cross-cultural research with Ant Colony Optimization |Sammelwerk=PLOS ONE |Band=14 |Nummer=2 |Datum=2019-02-07 |ISSN=1932-6203 |DOI=10.1371/journal.pone.0211819 |Seiten=e0211819 |Online=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0211819 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Монанди дигар бисёр ихтилолҳо, таркиби [[Генетика|генетикӣ]] низ эҳтимолан ба таҷрибаи нишонаҳои соматикӣ дар доираи синдроми ҳассосияти электромагнитӣ таъсир мерасонад. Аммо то ҳол ягон тадқиқоте барои арзёбии дурусти ин масъала гузаронида нашудааст. * Омилҳои барангезанда. Ин омилҳое мебошанд, ки метавонанд симптомҳо ва эпизодҳои симптомҳоро ба вуҷуд оранд. Ҳолати манфӣ<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Richard J. Brown, Sibylle Petersen, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Comprehensive Model |Sammelwerk=Clinical Psychological Science |Band=5 |Nummer=3 |Datum=2017-05 |ISSN=2167-7026 |DOI=10.1177/2167702617693327 |Seiten=551–567 |Online=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702617693327 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Luc Watrin, Steven Nordin, Renáta Szemerszky, Oliver Wilhelm, Michael Witthöft, Ferenc Köteles |Titel=Psychological models of development of idiopathic environmental intolerances: Evidence from longitudinal population-based data |Sammelwerk=Environmental Research |Band=204 |Datum=2022-03 |DOI=10.1016/j.envres.2021.111774 |Seiten=111774 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935121010689 |Abruf=2026-10-12}}</ref> ва эҳсоси дучоршавӣ<ref>{{Literatur |Autor=Carolin Wolters, Jana Harzem, Michael Witthöft, Alexander L. Gerlach, Anna Pohl |Titel=Somatosensory Illusions Elicited by Sham Electromagnetic Field Exposure: Experimental Evidence for a Predictive Processing Account of Somatic Symptom Perception |Sammelwerk=Psychosomatic Medicine |Band=83 |Nummer=1 |Datum=2021-01 |ISSN=1534-7796 |DOI=10.1097/PSY.0000000000000884 |Seiten=94–100 |Online=https://journals.lww.com/10.1097/PSY.0000000000000884 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Renáta Szemerszky, Ferenc Köteles, Réka Lihi, György Bárdos |Titel=Polluted places or polluted minds? An experimental sham-exposure study on background psychological factors of symptom formation in ‘Idiophatic Environmental Intolerance attributed to electromagnetic fields’ |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=213 |Nummer=5 |Datum=2010-09 |DOI=10.1016/j.ijheh.2010.05.001 |Seiten=387–394 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1438463910000507 |Abruf=2026-10-12}}</ref>метавонанд фавран оғози симптомҳоро ба вуҷуд оранд. * Омилҳои идомадиҳанда. Ин омилҳо ба музминшавии беморӣ мусоидат мекунанд. Эҳтимолан, тақвияти соматосенсорӣ ва ҳушёрии аз ҳад зиёди баданӣ ба як давраи бадхотимавӣ дар таҷрибаи нишонаҳо меорад<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Jos Brosschot, Hugo Critchley, Julian F. Thayer, Cristina Ottaviani |Titel=Better Safe Than Sorry: A Common Signature of General Vulnerability for Psychopathology |Sammelwerk=Perspectives on Psychological Science |Band=16 |Nummer=2 |Datum=2021-03 |ISSN=1745-6916 |DOI=10.1177/1745691620950690 |Seiten=225–246 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1745691620950690 |Abruf=2026-10-12}}</ref>: вақте шахс таҳдиди эҳтимолии саломатиро (дар ҳолати ҳассосияти электромагнитӣ ин объекти эҳтимолан сигналдиҳанда аст) мушоҳида мекунад, метавонад диққаташро ба ин омил равона карда, бадани худро барои ҳар гуна нишонаҳои беморӣ назорат кунад. Шахс метавонад кӯшиш кунад, ки вохӯриҳои қаблии худро бо ин омилҳои муҳити зист, махсусан онҳое, ки боиси эҳсосоти баданӣ ва аломатҳо шудаанд, ба ёд орад, то вокуниши худро танзим кунад. Ин ба худдорӣ оварда мерасонад – шахс метавонад кӯшиш кунад, ки аз вазъиятҳо ё ҷойҳое, ки дар он ҷо интизори пайдо шудани аломатҳост, худдорӣ кунад. Худорӣ маъмултарин стратегияи муқобила дар ҲБЭ мебошад<ref>{{Literatur |Autor=Michael J. Gruber, Eva Palmquist, Steven Nordin |Titel=Characteristics of perceived electromagnetic hypersensitivity in the general population |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=59 |Nummer=4 |Datum=2018-08 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/sjop.12449 |Seiten=422–427 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/sjop.12449 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Eerika Finell, Maria Nordin |Titel=Coping, perceived environmental exposure control and mental distress in persons with symptoms attributed to environmental factors in a general population survey |Sammelwerk=Cogent Psychology |Band=11 |Nummer=1 |Datum=2024-12-31 |ISSN=2331-1908 |DOI=10.1080/23311908.2024.2424613 |Online=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23311908.2024.2424613 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Аммо, агар беморон ҳамеша аз вазъиятҳо ва ҷойҳое, ки дар он ҷо майдонҳои электромагнитӣ гумонбар мешаванд, худдорӣ кунанд, онҳо наметавонанд таҷрибаҳои беҳтар ба даст оранд ё фаҳманд, ки шояд ҳамеша аломатҳоро эҳсос накунанд. Сифати пасти хоб низ метавонад ҳамчун омиле, ки ҳолатро давом медиҳад, баррасӣ шавад. Пешниҳод шудааст, ки гиперҳассосияти электромагнитӣ шакли ҳассосияти баланди коркарди ҳассосият мебошад<ref>{{Literatur |Autor=Jimmy Bordarie, Maryse Ledent, Mael Dieudonné, Frédéric Choisay, Eva De Clercq |Titel=Could electrohypersensitivity be a specific form of high sensory processing sensitivity? |Sammelwerk=Frontiers in Public Health |Band=13 |Datum=2025-02-28 |ISSN=2296-2565 |DOI=10.3389/fpubh.2025.1550427 |Online=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fpubh.2025.1550427/full |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Kata Reddington, Michael Witthöft, Ferenc Köteles, Renáta Szemerszky |Titel=Symptoms associated with environmental factors are positively related to sensory-processing sensitivity |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=199 |Datum=2025-12 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2025.112425 |Seiten=112425 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399925003897 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. == Раванди ташхис == Барои гиперҳассосияти электромагнитӣ системаи ташхисии ҳатмӣ вуҷуд надорад, зеро он дар Таснифи байналмилалии бемориҳо ва мушкилоти марбут ба саломатӣ (ICD-10)<ref>{{Literatur |Autor=World Health Organization |Titel=International statistical classification of diseases and related health problems |Verlag=World Health Organization |Datum=2015-12-31 |ISBN=978-92-4-154916-5 |Online=https://iris.who.int/handle/10665/246208 |Abruf=2026-10-12}}</ref>дохил нашудааст. Аммо [[Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ|Созмони Умумиҷаҳонии Тандурустӣ]] ба табибон тавсия медиҳад, ки аз ҷиҳати тиббӣ арзёбӣ кунанд, ки оё ягон ҳолати физиологӣ ё равонӣ метавонад сабаби аломатҳои эҳсосшуда бошад, ва инчунин муайян кунанд, ки оё омилҳои муҳити зист метавонанд ба ин аломатҳо мусоидат кунанд. Аммо ин раванд танҳо барои ташхиси истисноӣ («ин беморӣ ''нест''?») муфид аст, на барои ташхиси дохилӣ («ин беморӣ ''чист''?»). Бельпомм ва Иригарей пешниҳод мекунанд, ки барои ташхис санҷишҳои хун ва пешоб ва инчунин сканҳои энцефалограмма истифода шаванд<ref>{{Literatur |Autor=Dominique Belpomme, Philippe Irigaray |Titel=Electrohypersensitivity as a Newly Identified and Characterized Neurologic Pathological Disorder: How to Diagnose, Treat, and Prevent It |Sammelwerk=International Journal of Molecular Sciences |Band=21 |Nummer=6 |Datum=2020-03-11 |ISSN=1422-0067 |DOI=10.3390/ijms21061915 |Seiten=1915 |Online=https://www.mdpi.com/1422-0067/21/6/1915 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Аммо маълум шудааст, ки ин меъёрҳо хулосаҳои илман беасосро дар бар мегиранд<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Victor Pitron, Steven Nordin, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic environmental intolerances |Sammelwerk=Encyclopedia of Toxicology (Fourth Edition) |Verlag=Academic Press |Ort=Oxford |Datum=2024-01-01 |ISBN=978-0-323-85434-4 |DOI=10.1016/B978-0-12-824315-2.00595-9 |Seiten=449–462 |Online=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128243152005959 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Maël Dieudonné |Titel=Electromagnetic hypersensitivity: a critical review of explanatory hypotheses |Sammelwerk=Environmental Health |Band=19 |Nummer=1 |Datum=2020-12 |ISSN=1476-069X |DOI=10.1186/s12940-020-00602-0 |Online=https://ehjournal.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12940-020-00602-0 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Dariusz Leszczynski |Titel=Pilot questionnaire survey shows the lack of diagnostic criteria for electromagnetic hypersensitivity: a viewpoint |Sammelwerk=mHealth |Band=11 |Datum=2025-07 |DOI=10.21037/mhealth-25-4 |Seiten=35–35 |Online=https://mhealth.amegroups.com/article/view/140469/html |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Jan Vilis Haanes, Lena Hillert, Ferenc Gàbor Köteles, Damien Léger, Cédric Lemogne, Steven Nordin, Renáta Szemerszky, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh |Titel=Electrohypersensitivity is always real |Sammelwerk=Environmental Research |Band=218 |Datum=2023-02 |DOI=10.1016/j.envres.2022.114840 |Seiten=114840 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935122021673 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Kristina Schmiedchen, Sarah Driessen, Gunnhild Oftedal |Titel=Methodological limitations in experimental studies on symptom development in individuals with idiopathic environmental intolerance attributed to electromagnetic fields (IEI-EMF) – a systematic review |Sammelwerk=Environmental Health |Band=18 |Nummer=1 |Datum=2019-12 |ISSN=1476-069X |DOI=10.1186/s12940-019-0519-x |Online=https://ehjournal.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12940-019-0519-x |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Frank de Vocht, Martin Röösli |Titel=Electrohypersensitivity: what is belief and what is known? |Sammelwerk=Frontiers in Public Health |Band=13 |Datum=2025-05-19 |ISSN=2296-2565 |DOI=10.3389/fpubh.2025.1603692 |Online=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fpubh.2025.1603692/full |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Аксари беморон аз мутахассисони соҳаи тандурустӣ (тибби анъанавӣ ё ғарбӣ) кӯмак намеҷӯянд. Аз ин рӯ, ягон ихтисоси тиббӣ ё клиникаи маъмул вуҷуд надорад, ки шахсони гирифтори ҳассосияти электромагнитӣ аввал ба он муроҷиат кунанд. Духтурони тибби меҳнат, духтурони тибби муҳити зист, [[Равонпизишкӣ|равонпизишкон]] ва духтурони психосоматикӣ метавонанд макони хубе барои оғози раванди ташхис бошанд, зеро ин ихтисосҳо эҳтимолан аз модели биоспихосоциалии беморӣ истифода мебаранд ва фаротар аз системаҳои алоҳидаи узвҳо менигаранд<ref>{{Literatur |Autor=George L. Engel |Titel=The Need for a New Medical Model: A Challenge for Biomedicine |Sammelwerk=Science |Band=196 |Nummer=4286 |Datum=1977-04-08 |ISSN=0036-8075 |DOI=10.1126/science.847460 |Seiten=129–136 |Online=https://www.science.org/doi/10.1126/science.847460 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Аз ин рӯ, онҳо доираи васеи омилҳоро, ки метавонанд ба ин ихтилол мусоидат кунанд, меомӯзанд. Дар ҳолати идеалӣ, мутахассиси соҳаи тандурустӣ бояд бо бемори эҳтимолӣ мусоҳибаи [[Анамнез|анамнезӣ]] гузаронад ва маълумот дар бораи ҷузъиёти демографии ӯ, ба монанди синну сол, ҷинс ва шароити зиндагӣ, ҷамъ оварад<ref>{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Tara Petzke, Ingrid Zablith, Marion Revillot-Tirot, Clémence Forestier-Dupuch, Fatima Zohra Ibouchna, Michael Witthöft, Damien Léger, Lynda Bensefa-Colas, Omer Van den Bergh, Cédric Lemogne |Titel=Efficacy of cognitive and behavioral therapy (CBT) treatment for individuals living with symptoms associated with environmental factors (SAEF): protocol for a randomized controlled trial |Sammelwerk=BMC Psychology |Band=13 |Nummer=1 |Datum=2025-11-24 |ISSN=2050-7283 |DOI=10.1186/s40359-025-03564-5 |Online=https://bmcpsychology.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40359-025-03564-5 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Anne-Kathrin Bräscher, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Treatment Model |Sammelwerk=Cognitive and Behavioral Practice |Band=28 |Nummer=2 |Datum=2021-05 |DOI=10.1016/j.cbpra.2020.05.002 |Seiten=281–292 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S107772292030050X |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Маълумоти дигар, ба монанди таърихи тиббии шахс ва дигар ҳолатҳои ҷории саломатӣ, низ барои дарёфти тасвири беҳтар аз осебпазирии эҳтимолии бемор ба гиперҳассосияти электромагнитӣ муҳим аст. Мутахассиси соҳаи тандурустӣ мекӯшад, ки дигар сабабҳоро барои нишонаҳои ҳассосияти электромагнитӣ, масалан аллергияҳо, истисно кунад. Аммо бояд қайд кард, ки ҳассосияти электромагнитӣ на танҳо ташхиси истисноӣ аст. Ин ташхис на танҳо вақте дода мешавад, ки ҳамаи дигар сабабҳо истисно шудаанд. Ду меъёри мусбати ташхисӣ, ки ин ташхисро аз дигар ташхисҳо фарқ медиҳанд, аввалан, бовар доштани бемор ба он аст, ки аломатҳо аз майдонҳои электромагнитӣ сарчашма мегиранд, ки дар дигар одамон аломатҳои шабеҳро ба вуҷуд намеоранд<ref>{{Literatur |Autor=Jan Vilis Haanes, Steven Nordin, Lena Hillert, Michael Witthöft, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Omer Van den Bergh |Titel=“Symptoms associated with environmental factors” (SAEF) – Towards a paradigm shift regarding “idiopathic environmental intolerance” and related phenomena |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=131 |Datum=2020-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109955 |Seiten=109955 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919310086 |Abruf=2026-10-12}}</ref>, ва дуюм, бояд фикрҳои доимӣ дар бораи аломатҳо ва худдорӣ аз майдонҳои электромагнитӣ вуҷуд дошта бошанд. Ғайр аз мусоҳибаи клиникӣ ва санҷишҳои физиологии эҳтимолӣ, мутахассисони ташхискунанда метавонанд аз пурсишномаҳои клиникии тасдиқшуда истифода баранд, то нишонаҳо, сатҳи нороҳатӣ ва муносибати бемори эҳтимолиро нисбат ба майдонҳои электромагнитӣ арзёбӣ кунанд. Бартарии ин пурсишномаҳо дар он аст, ки онҳо нормашудаанд, яъне меъёрҳои возеҳи буриш вуҷуд доранд, ки бар асоси ҳамин саволҳо муайян мекунанд, ки кай шахс бояд гиперҳассосияти электромагнитӣ дошта бошад. Яке аз пурсишномаҳои стандартӣ «Шкалаи ҳассосият ба майдонҳои электромагнитӣ» мебошад<ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Eva Palmquist, Anna-Sara Claeson |Titel=Metric properties and normative data for brief noise and electromagnetic field sensitivity scales |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Public Health |Band=41 |Nummer=3 |Datum=2013-05 |ISSN=1403-4948 |DOI=10.1177/1403494813475532 |Seiten=293–301 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1403494813475532 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Пас аз ҷамъоварии маълумот аз ҳамаи ин манбаъҳои гуногун, мутахассиси тандурустӣ қарор медиҳад, ки оё ба бемори эҳтимолӣ ташхиси гиперҳассосияти электромагнитӣ гузошта шавад ё не. Азбаски гиперҳассосияти электромагнитӣ дар Таснифи байналмилалии бемориҳо (ICD-10) ҳамчун ташхис вуҷуд надорад<ref>{{Literatur |Autor=World Health Organization |Titel=International statistical classification of diseases and related health problems |Verlag=World Health Organization |Datum=2015-12-31 |ISBN=978-92-4-154916-5 |Online=https://iris.who.int/handle/10665/246208 |Abruf=2026-10-12}}</ref>, мутахассиси тандурустӣ метавонад ба ҷои он рамзи ташхисии «бемории нишонаҳои соматикӣ» (somatic symptom disorder)-ро истифода барад. == Муолиҷа == Роҳнамои расмии миллӣ (масалан, роҳнамои NHS дар Британияи Кабир ё роҳнамои S2 дар Олмон) барои гиперҳассосияти электромагнитӣ вуҷуд надорад. Тадқиқотҳо оид ба табобат ҳанӯз дар марҳилаи ибтидоӣ қарор доранд, аммо далелҳои пешакӣ нишон медиҳанд, ки терапияи рафторӣ-когнитивӣ бо бозсозии когнитивӣ ва дучоршавии тадриҷӣ бо аломатҳо ва омилҳои муҳити зист самарабахш аст<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Victor Pitron, Steven Nordin, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic environmental intolerances |Sammelwerk=Encyclopedia of Toxicology (Fourth Edition) |Verlag=Academic Press |Ort=Oxford |Datum=2024-01-01 |ISBN=978-0-323-85434-4 |DOI=10.1016/B978-0-12-824315-2.00595-9 |Seiten=449–462 |Online=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128243152005959 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Anna Kjellqvist, Eva Palmquist, Steven Nordin |Titel=Psychological symptoms and health-related quality of life in idiopathic environmental intolerance attributed to electromagnetic fields |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=84 |Datum=2016-05 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2016.03.006 |Seiten=8–12 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399916300423 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Jason W. Busse, Steven Reid, Arthur Leznoff, Arthur J. Barsky, Roohi Qureshi, Gordon H. Guyatt, Medically Unexplained Syndromes Study Group |Titel=Managing environmental sensitivity: an overview illustrated with a case report |Sammelwerk=The Journal of the Canadian Chiropractic Association |Band=52 |Nummer=2 |Datum=2008-06 |ISSN=0008-3194 |PMC=2391018 |PMID=18516285 |Seiten=88–95 |Online=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2391018/ |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Яке аз ҳадафҳои муҳими табобат коҳиш додани рафтори худдорӣ кардан аст: беморон бояд аз худдорӣ кардан аз ҷойҳо ва вазъиятҳое, ки дар он ҷо интизори пайдо шудани аломатҳо ё рӯбарӯ шудан бо дастгоҳҳои сигналдиҳанда ҳастанд, даст кашанд<ref>{{Literatur |Autor=Maryse Ledent, Benjamin Vatovez, Philippe Roelandt, Jimmy Bordarie, Maël Dieudonné, Els De Waegeneer, Caroline Kremer, Laura Boucher, Catherine Bouland, Eva Maria De Clercq |Titel=Modern health worries and exposure perceptions of individuals reporting varying levels of sensitivity to electromagnetic fields: results of two successive surveys |Sammelwerk=Frontiers in Public Health |Band=13 |Datum=2025-02-19 |ISSN=2296-2565 |DOI=10.3389/fpubh.2025.1536167 |Online=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fpubh.2025.1536167/full |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Протоколҳои табобат муайян шудаанд<ref>{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Tara Petzke, Ingrid Zablith, Marion Revillot-Tirot, Clémence Forestier-Dupuch, Fatima Zohra Ibouchna, Michael Witthöft, Damien Léger, Lynda Bensefa-Colas, Omer Van den Bergh, Cédric Lemogne |Titel=Efficacy of cognitive and behavioral therapy (CBT) treatment for individuals living with symptoms associated with environmental factors (SAEF): protocol for a randomized controlled trial |Sammelwerk=BMC Psychology |Band=13 |Nummer=1 |Datum=2025-11-24 |ISSN=2050-7283 |DOI=10.1186/s40359-025-03564-5 |Online=https://bmcpsychology.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40359-025-03564-5 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Anne-Kathrin Bräscher, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Treatment Model |Sammelwerk=Cognitive and Behavioral Practice |Band=28 |Nummer=2 |Datum=2021-05 |DOI=10.1016/j.cbpra.2020.05.002 |Seiten=281–292 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S107772292030050X |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Дар терапияи когнитивӣ-рафторӣ беморон вобаста ба қоидаҳои кишвар ва барномаи суғуртаи худ як ё ду маротиба дар як ҳафта барои 6 ё зиёда сессия бо терапевтҳояшон вохӯрӣ мекунанд. Муолиҷа одатан психоэдукацияро дар бар мегирад, яъне омӯзиш дар бораи механизмҳои беморӣ ва омилҳои сабабӣ; қадамҳои дахолати когнитивӣ-рафторӣ, ба монанди кор бо тарси рӯбарӯ шудан ва кам кардани стратегияҳои пешгирӣ; назорати пешрафти табобат, масалан тавассути рӯйхати аломатҳо ва санҷиши фаъолияти шахсӣ ва иҷтимоии бемор, ва пешгирии такроршавӣ. Беморон ташвиқ мешаванд, ки малакаҳо ва стратегияҳои нав омӯхтаашонро дар хона машқ кунанд. Беморон инчунин метавонанд аз чораҳои дастгирии иҷтимоӣ, ба монанди сессияҳои терапияи гурӯҳӣ ё гурӯҳҳои мустақили дастгирии беморон манфиат гиранд. == Муноқишаҳо ва стигма == Азбаски соҳаи тадқиқотии ҳассосияти электромагнитӣ нисбатан хурд аст, ин ихтилол ҳанӯз дар ҷомеаи тиббӣ ва илмӣ эътирофи васеъ наёфтааст. Аксар вақт ин ихтилол ҳамчун «псевдоилм», ихтилоли баҳсбарангез ё ҳатто ихтилоли сохта ҳисобида мешавад, зеро он дар ягон дастурҳои классикии ташхисӣ, ба монанди ICD, зикр нашудааст. Ин барои беморон хеле стигматизатсионӣ аст, зеро онҳо метавонанд айбдор шаванд ё эҳсос кунанд, ки барои доштани ин аломатҳо гунаҳкоранд, ва ин бо модели биопсихосоциалӣ, ки таҷрибаи аломатҳои соматиро ҳамчун ҳамкории омилҳои биологӣ, равонӣ ва иҷтимоӣ мешуморад, на танҳо як раванди биомедицинӣ, мувофиқат намекунад. Танҳо қисми ками шахсони гирифтор ба мутахассиси тандурустӣ муроҷиат мекунанд<ref>{{Literatur |Autor=Michael J. Gruber, Eva Palmquist, Steven Nordin |Titel=Characteristics of perceived electromagnetic hypersensitivity in the general population |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=59 |Nummer=4 |Datum=2018-08 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/sjop.12449 |Seiten=422–427 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/sjop.12449 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Дар ҳамин ҳол, бисёре аз табибон мегӯянд, ки дар бораи ин ихтилол маълумоти кофӣ надоранд ва хоҳиши ками онҳо барои қабули беморони гиперҳассоси барқӣ вуҷуд дорад<ref>{{Literatur |Autor=Héloïse Lebrun, Ingrid Zablith, Jon Stone, Alexandra Vasilache, Clément Gouraud, Agathe Ancellin-Geay, Alexandra Kachaner, Brigitte Ranque, Cédric Lemogne, Victor Pitron |Titel=Comparing labels for persistent physical symptoms: A cross-sectional study among lay participants and healthcare professionals |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=195 |Datum=2025-08 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2025.112197 |Seiten=112197 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399925001618 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Мутахассисони соҳаи тандурустӣ метавонанд маслиҳатҳои асосёфта бар канорагириро пешниҳод кунанд, ки ин боз ҳам муоширати иҷтимоии беморонро маҳдуд мекунад ва эътиқодоти онҳоро тасдиқ менамояд. Баъзе гурӯҳҳои ҳимоят аз беморон аз шарҳи биопсихосоциалии ҲБЭ норозӣ ҳастанд<ref>{{Literatur |Autor=Dominique Belpomme, Philippe Irigaray |Titel=Electrohypersensitivity as a Newly Identified and Characterized Neurologic Pathological Disorder: How to Diagnose, Treat, and Prevent It |Sammelwerk=International Journal of Molecular Sciences |Band=21 |Nummer=6 |Datum=2020-03-11 |ISSN=1422-0067 |DOI=10.3390/ijms21061915 |Seiten=1915 |Online=https://www.mdpi.com/1422-0067/21/6/1915 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Гарчанде ҳар ду шарҳ (биопсихосоциалӣ ва биомедицинӣ) мувофиқанд, ки аломатҳо воқеӣ ва заифкунандаанд, бисёре аз беморон бар ин боваранд, ки ташхиси пурра биомедицинӣ камтар стигматизатсионӣ хоҳад буд. Аз ин рӯ, онҳо бовар доранд, ки бояд як сабаби пурра биологӣ муайян карда шавад, ки ҳамаи аломатҳои эҳсосшударо комилан шарҳ диҳад<ref>{{Literatur |Autor=Tara Petzke, Ferenc Köteles, Renáta Szemerszky, Steven Nordin, Michael Witthöft, Cédric Lemogne, Omer Van den Bergh, Victor Pitron |Titel=Electrohypersensitivity beyond controversies |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=276 |Datum=2026-07 |DOI=10.1016/j.ijheh.2026.114817 |Seiten=114817 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1438463926000775 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Аммо натиҷаҳои даъвошудаи ин гурӯҳҳо таҳти санҷиши қатъии илмӣ устувор намондаанд<ref>{{Literatur |Autor=Xavier Bosch-Capblanch, Ekpereonne Esu, Chioma Moses Oringanje, Stefan Dongus, Hamed Jalilian, John Eyers, Christian Auer, Martin Meremikwu, Martin Röösli |Titel=The effects of radiofrequency electromagnetic fields exposure on human self-reported symptoms: A systematic review of human experimental studies |Sammelwerk=Environment International |Band=187 |Datum=2024-05 |DOI=10.1016/j.envint.2024.108612 |Seiten=108612 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0160412024001983 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Lh Hetherington, Jm Battershill |Titel=Review of evidence for a toxicological mechanism of idiopathic environmental intolerance |Sammelwerk=Human & Experimental Toxicology |Band=32 |Nummer=1 |Datum=2013-01 |ISSN=0960-3271 |DOI=10.1177/0960327112457189 |Seiten=3–17 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0960327112457189 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Ferenc Gábor Köteles, Steven Nordin, Jan Vilis Haanes, Lena Hillert, Damien Léger, Cédric Lemogne, Renáta Szemerszky, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh |Titel=Multiple Chemical Sensitivity: Catching up to what kind of science? |Sammelwerk=Neuroscience & Biobehavioral Reviews |Band=157 |Datum=2024-02 |DOI=10.1016/j.neubiorev.2023.105524 |Seiten=105524 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0149763423004931 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Martin Röösli, Stefan Dongus, Hamed Jalilian, John Eyers, Ekpereonne Esu, Chioma Moses Oringanje, Martin Meremikwu, Xavier Bosch-Capblanch |Titel=The effects of radiofrequency electromagnetic fields exposure on tinnitus, migraine and non-specific symptoms in the general and working population: A systematic review and meta-analysis on human observational studies |Sammelwerk=Environment International |Band=183 |Datum=2024-01 |DOI=10.1016/j.envint.2023.108338 |Seiten=108338 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0160412023006116 |Abruf=2026-10-12}}</ref> Дарки ҷомеа нисбат ба номутобиқатии муҳити зист, ки идиопатикӣ аст, метавонад боз ҳам бештар таҳти таъсир қарор гирад, ба далели назарияҳои табаддулоте, ки, масалан, дар атрофи шабакаҳои 5G ва паҳншавии COVID-19 вуҷуд доранд<ref>{{Literatur |Autor=James Meese, Jordan Frith, Rowan Wilken |Titel=COVID-19, 5G conspiracies and infrastructural futures |Sammelwerk=Media International Australia |Band=177 |Nummer=1 |Datum=2020-11 |ISSN=1329-878X |DOI=10.1177/1329878X20952165 |Seiten=30–46 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1329878X20952165 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Гиперҳассосияти барқӣ метавонад монеаҳоро дар ҳаёти иҷтимоии шахс, иштирок дар фарҳанги муосир, ҷойҳое, ки ӯ худро бехатар эҳсос мекунад, ва иҷроиши кори ӯ эҷод кунад. Шахсоне, ки гиперҳассосияти электромагнитӣ доранд, метавонанд ноумед шаванд ё ҳангоми он ки дигарон имкони мутобиқшавӣ надоранд ё намехоҳанд, бо муноқишаҳо рӯ ба рӯ шаванд, ки ин боиси шиддатёбии аломатҳо дар беморон мегардад<ref>{{Literatur |Autor=Rory Gernert |Titel="People Choose Wi-Fi Over Your Existence:" The Management of Electromagnetic Hypersensitivity |Datum=2020-11-17 |Online=https://etd.auburn.edu/handle/10415/7486 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Намоиши гиперҳассосияти барқӣ дар ВАО ҳамчун як бемории психогенӣ метавонад ба ин стигма илова кунад<ref>{{Literatur |Autor=Juliene G. Lipson |Titel=Multiple Chemical Sensitivities: Stigma and Social Experiences |Sammelwerk=Medical Anthropology Quarterly |Band=18 |Nummer=2 |Datum=2004-06 |ISSN=0745-5194 |DOI=10.1525/maq.2004.18.2.200 |Seiten=200–213 |Online=https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1525/maq.2004.18.2.200 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. 1f5cqmgbe8mjx55g98jueconrl4sw1i 0 334149 1489331 1489149 2026-10-14T13:59:26Z Taramarlena 157377 Ман ин саҳифаро камтар тагйирот кардам 1489331 wikitext text/x-wiki == Муқаддима == Ҳассосияти бисёрхимиявӣ (ҲБ; ки қаблан бо номи «[[Таҳаммулнопазирии идиопатикӣ ба муҳити зист|ноқабулиятнокии идиопатии муҳити зист]]» маъруф буд; номҳои дигар: «ноқабулиятнокии идиопатии муҳити зист – ҳассосияти бисёрхимиявӣ» [IEI-MCS], «ноқабулиятнокии химиявӣ» ва «аломатҳои марбут ба омилҳои муҳити зист – ҳассосияти бисёрхимиявӣ» [SAEF-MCS]) ҳолатест, ки дар он одамон аломатҳоро пас аз дучоршавӣ бо моддаҳои кимиёвӣ ба қайд мегиранд. Доираи васеи аломатҳо бо ин ҳолат алоқаманд аст ва агентҳои кимиёвӣ одатан дар хонаҳои маъмулӣ, ба монанди атрҳо ё маводи тозакунанда, пайдо мешаванд<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Richard J. Brown, Sibylle Petersen, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Comprehensive Model |Sammelwerk=Clinical Psychological Science |Band=5 |Nummer=3 |Datum=2017-05 |ISSN=2167-7026 |DOI=10.1177/2167702617693327 |Seiten=551–567 |Online=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702617693327 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Victor Pitron, Steven Nordin, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic environmental intolerances |Sammelwerk=Encyclopedia of Toxicology (Fourth Edition) |Verlag=Academic Press |Ort=Oxford |Datum=2024-01-01 |ISBN=978-0-323-85434-4 |DOI=10.1016/B978-0-12-824315-2.00595-9 |Seiten=449–462 |Online=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128243152005959 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Аз ин сабаб, шахсоне, ки аз ҲБ ранҷ мекашанд, аксар вақт кӯшиш мекунанд, ки то ҳадди имкон аз ин моддаҳои кимиёвӣ дурӣ ҷӯянд, ки ин метавонад ба паст шудани сифати ҳаёт оварда расонад. Бояд қайд кард, ки барои ин беморӣ ягон сабаби патофизиологии исботшуда вуҷуд надорад, аммо нишонаҳо воқеӣ ва заифкунандаанд ва онҳо бар асари равандҳои таъйинкунӣ ва носебо ба вуҷуд меоянд<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Victor Pitron, Steven Nordin, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic environmental intolerances |Sammelwerk=Encyclopedia of Toxicology (Fourth Edition) |Verlag=Academic Press |Ort=Oxford |Datum=2024-01-01 |ISBN=978-0-323-85434-4 |DOI=10.1016/B978-0-12-824315-2.00595-9 |Seiten=449–462 |Online=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128243152005959 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ҳассосияти бисёрхимиявӣ ҳамчун ҷузъи истилоҳи васеи «ноқабилии идиопатии муҳити зист», ки бо номи «аломатҳои марбут ба омилҳои муҳити зист» низ маъруф аст, баррасӣ мешавад<ref>{{Literatur |Autor=Jan Vilis Haanes, Steven Nordin, Lena Hillert, Michael Witthöft, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Omer Van den Bergh |Titel=“Symptoms associated with environmental factors” (SAEF) – Towards a paradigm shift regarding “idiopathic environmental intolerance” and related phenomena |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=131 |Datum=2020-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109955 |Seiten=109955 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919310086 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Шароитҳои дигари зери ин истилоҳ гиперҳассосияти электромагнитӣ ва [[Синдроми бинои бемор|синдроми бинои беморро]] дар бар мегиранд. Гумон меравад, ки ноқабилии идиопатии муҳити зист ҳолатҳои махсуси ихтилолҳои аломатҳои соматикӣ/ихтилолҳои функсионалӣ мебошанд<ref>{{Literatur |Autor=Josef Bailer, Michael Witthöft, Fred Rist |Titel=Psychological Predictors of Short- and Medium Term Outcome in Individuals with Idiopathic Environmental Intolerance (IEI) and Individuals with Somatoform Disorders |Sammelwerk=Journal of Toxicology and Environmental Health, Part A |Band=71 |Nummer=11-12 |Datum=2008-06-02 |ISSN=1528-7394 |DOI=10.1080/15287390801985562 |Seiten=766–775 |Online=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15287390801985562 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Thomas Meinertz Dantoft, Steven Nordin, Linus Andersson, Marie Weinreich Petersen, Sine Skovbjerg, Torben Jørgensen |Titel=Multiple chemical sensitivity described in the Danish general population: Cohort characteristics and the importance of screening for functional somatic syndrome comorbidity—The DanFunD study |Sammelwerk=PLOS ONE |Band=16 |Nummer=2 |Datum=2021-02-24 |ISSN=1932-6203 |DOI=10.1371/journal.pone.0246461 |Seiten=e0246461 |Online=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0246461 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Ferenc Köteles, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh, Maj-Helen Nyback, Markku Sainio |Titel=Impact of comorbidity on symptomatology in various types of environmental intolerance in a general Swedish and Finnish adult population |Sammelwerk=Environmental Research |Band=229 |Datum=2023-07 |DOI=10.1016/j.envres.2023.115945 |Seiten=115945 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935123007375 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=M.L. Pall |Titel=Common etiology of posttraumatic stress disorder, fibromyalgia, chronic fatigue syndrome and multiple chemical sensitivity via elevated nitric oxide/peroxynitrite |Sammelwerk=Medical Hypotheses |Band=57 |Nummer=2 |Datum=2001-08 |DOI=10.1054/mehy.2001.1325 |Seiten=139–145 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0306987701913258 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ҳассосияти бисёрхимиявӣ ба аллергияҳо ё вокунишҳо ба моддаҳои химиявии маъруф ё заҳролуд дахл надорад. Сӯхтагиҳои кимиёвӣ низ ба ин истилоҳ дохил намешаванд. == Таъриф == Ҳассосияти бисёрхимиявӣ дар Таснифи байналмилалии статистикӣ-бемориҳо ва мушкилоти марбут ба саломатӣ<ref>{{Literatur |Autor=World Health Organization |Titel=International statistical classification of diseases and related health problems |Verlag=World Health Organization |Datum=2015-12-31 |ISBN=978-92-4-154916-5 |Online=https://iris.who.int/handle/10665/246208 |Abruf=2026-10-12}}</ref>зикр нашудааст. Дар соли 1999 меъёрҳои мувофиқашудаи ҳолат барои ҲБ таҳия шуданд<ref>{{Literatur |Titel=Multiple Chemical Sensitivity: A 1999 Consensus |Sammelwerk=Archives of Environmental Health: An International Journal |Band=54 |Nummer=3 |Datum=1999-05 |ISSN=0003-9896 |DOI=10.1080/00039899909602251 |Seiten=147–149 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00039899909602251 |Abruf=2026-10-12}}</ref> ва баъдтар такмил дода шуданд<ref>{{Literatur |Autor=Michael Lacour, Thomas Zunder, Klaus Schmidtke, Peter Vaith, Carl Scheidt |Titel=Multiple Chemical Sensitivity Syndrome (MCS) – suggestions for an extension of the US MCS-case definition |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=208 |Nummer=3 |Datum=2005-05 |DOI=10.1016/j.ijheh.2005.01.017 |Seiten=141–151 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1438463905000210 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ин меъёрҳо чунинанд: 1.       Нишонаҳо ҳангоми дучор шудан ба ҳадди ақал 2 аз 11 бӯйҳои маъмул ва моддаҳои кимиёвии дар ҳаво мавҷудбударо эҳсос карда бошад, ва 2.       Ҳадди ақал як нишона аз системаи марказии асаб ва ҳадди ақал як нишона аз системаи дигари узвҳо дар посух ба нафаскашӣ бӯйҳо ё моддаҳои кимиёвӣ дар ҳаво, ва 3.       Гузориш додани тағйироти назаррас дар тарзи ҳаёт ё маҳдудияти функсионалӣ бинобар аломатҳои марбут ба нафаскашӣ кардани моддаҳои кимиёвӣ ва бӯйҳои дар ҳаво мавҷуд, ки бо посухҳои «ҳа» муайян карда мешаванд: A) Aломатҳо ба интихоби маҳсулоти гигиенаи шахсӣ, маҳсулоти тозакунӣ дар хона ва/ё интихоби маконҳое, ки ман дар он хариди рӯзмарра мекунам, таъсир расонидаанд, ва ё B) Aломатҳо ба тарзи ҳаёти иҷтимоии ман таъсири манфӣ расонидаанд (яъне имконияти истифодаи нақлиёти ҷамъиятӣ, хӯрдан дар тарабхонаҳо, рафтан ба кино/театр, иштирок дар вохӯриҳо/чорабиниҳои иҷтимоиро маҳдуд кардаанд) ё C) Aломатҳо ба шароити кории ман таъсири манфӣ расонидаанд (яъне маҷбур шудаам муддате ба рухсатии беморӣ бароям, таҳсил/кори худро қатъ кунам, натавонистам дар вазифаи худ бимонам ё таҳсилро ба анҷом расонам). Сковбйерг ва ҳамкоронаш системаи дигари маъруфи муайянсозии ҳолат бо се меъёрро истифода карданд<ref>{{Literatur |Autor=Sine Skovbjerg, Robert Zachariae, Alice Rasmussen, Jeanne Duus Johansen, Jesper Elberling |Titel=Attention to bodily sensations and symptom perception in individuals with idiopathic environmental intolerance |Sammelwerk=Environmental Health and Preventive Medicine |Band=15 |Nummer=3 |Datum=2010-05 |ISSN=1342-078X |DOI=10.1007/s12199-009-0120-y |Seiten=141–150 |Online=http://link.springer.com/10.1007/s12199-009-0120-y |Abruf=2026-10-12}}</ref>: 1)  Шумора ва шиддати 20 нишона, ки бо бӯйҳои муҳити зист алоқаманданд (''Эзоҳ'': баъзан ин меъёр боз ҳам ба нишонаҳои маркази асаб ва нишонаҳои луобпардаҳо тақсим мешавад) 2)  Шумораи бӯйҳои муҳити зист, ки симптомҳоро ба вуҷуд меоранд 3) Оқибатҳои иҷтимоӣ (яъне худдорӣ кардан аз фаъолиятҳои иҷтимоӣ, даъвати меҳмонон, сафар ба таътил ва ғайра) == Эпидемиология == Пайдоиши тахминии ҳассосияти бисёркимиёвӣ ба таърифи ҳолат, аҳолии омӯхташуда ва кишвари муайянкунандаи он вобастагии қавӣ дорад. Масалан, бо истифода аз худидоракунии ҲБ, пайдоиши нуқтаӣ дар Шветсия 12,2% ва дар Финляндия 15,2% буд<ref>{{Literatur |Autor=Kirsi Karvala, Markku Sainio, Eva Palmquist, Maj-Helen Nyback, Steven Nordin |Titel=Prevalence of various environmental intolerances in a Swedish and Finnish general population |Sammelwerk=Environmental Research |Band=161 |Datum=2018-02 |DOI=10.1016/j.envres.2017.11.014 |Seiten=220–228 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S001393511731263X |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Вақте ки ташхисҳо аз ҷониби духтурон гузошта мешуданд, ин нишондиҳандаҳо мутаносибан 3,3% ва 4,8% буданд. Дар Ҷопон, ин паҳншавӣ бар асоси меъёрҳои Сковбйерг 7,5% буд. Як таҳқиқоти олмонӣ бо истифода аз маълумоти худгузоришӣ оид ба реаксияҳои шадид ба моддаҳои кимиёвӣ паҳншавиро 2,1% муайян кард<ref>{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Michael Witthöft, Anne-Kathrin Bräscher, Josef Bailer, Steven Nordin |Titel=Prevalence of self-reported sensitivities to various environmental factors in Germany, Sweden, and Finland based on multiple classification criteria |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=201 |Datum=2026-02 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2025.112495 |Seiten=112495 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399925004593 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Гуфта шудааст, ки паҳншавии ҳассосияти бисёршакли кимиёвӣ ба пайдоиш ва муҳокимаҳои маъмулӣ дар бораи омилҳои муҳити зист алоқаманд аст<ref>{{Literatur |Autor=Winnie Winters, Stephan Devriese, Ilse Van Diest, Benoit Nemery, Hendrik Veulemans, Paul Eelen, Karel Van de Woestijne, Omer Van den Bergh |Titel=Media Warnings About Environmental Pollution Facilitate the Acquisition of Symptoms in Response to Chemical Substances: |Sammelwerk=Psychosomatic Medicine |Band=65 |Nummer=3 |Datum=2003-05 |ISSN=0033-3174 |DOI=10.1097/01.PSY.0000041468.75064.BE |Seiten=332–338 |Online=https://www.ovid.com/00006842-200305000-00002 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ин метавонад аз он бошад, ки моддаҳои кимиёвӣ, бахусус синтетикӣ, асосан ҳамчун манфӣ ва омилҳои хатар барои саломатии инсон дида мешаванд<ref>{{Literatur |Autor=Rita Saleh, Angela Bearth, Michael Siegrist |Titel=“Chemophobia” Today: Consumers’ Knowledge and Perceptions of Chemicals |Sammelwerk=Risk Analysis |Band=39 |Nummer=12 |Datum=2019-12 |ISSN=0272-4332 |DOI=10.1111/risa.13375 |Seiten=2668–2682 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/risa.13375 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Аз ин рӯ, ҳодисаҳои нашршуда бо моддаҳои заҳролуд метавонанд боз ҳам эҳтиёти умумии мардумро нисбат ба моддаҳои кимиёвӣ афзоиш диҳанд. Масалан, фавран пас аз заҳролудшавии ду собиқ афсари истихбароти Русия дар Лондон ва Солсбери (Александр Литвиненко бо полоний дар соли 2006, Сергей ва Юлия Скрипал бо агенти асабии «Новичок» дар соли 2018) хатари эҳтимолӣ бештар дарк шуда, мардум аз нӯшидани об ва сафар ба Солсбери худдорӣ карданд, гарчанде ки ин ҳодисаҳо ҳадафманд буданд, на тасодуфӣ<ref>{{Literatur |Autor=G James Rubin, Lisa Page, Oliver Morgan, Richard J Pinder, Paul Riley, Stephani Hatch, Helen Maguire, Mike Catchpole, John Simpson, Simon Wessely |Titel=Public information needs after the poisoning of Alexander Litvinenko with polonium-210 in London: cross sectional telephone survey and qualitative analysis |Sammelwerk=BMJ |Band=335 |Nummer=7630 |Datum=2007-12-01 |ISSN=0959-8138 |DOI=10.1136/bmj.39367.455243.BE |Seiten=1143 |Online=https://www.bmj.com/lookup/doi/10.1136/bmj.39367.455243.BE |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=G James Rubin, Rebecca Webster, Richard Amlot, Holly Carter, Dale Weston, Simon Wessely |Titel=Public responses to the Salisbury Novichok incident: a cross-sectional survey of anxiety, anger, uncertainty, perceived risk and avoidance behaviour in the local community |Sammelwerk=BMJ Open |Band=10 |Nummer=9 |Datum=2020-09 |ISSN=2044-6055 |DOI=10.1136/bmjopen-2019-036071 |Seiten=e036071 |Online=https://bmjopen.bmj.com/lookup/doi/10.1136/bmjopen-2019-036071 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Як баррасии охирини чандин ҳодисаҳои тарсноки саломатӣ, ки дар [[Воситаҳои ахбори омма|ВАО]] паҳн шудаанд, ҳамоҳангии шабеҳро нишон медиҳад<ref>{{Literatur |Autor=Kate MacKrill, Michael Witthöft, Simon Wessely, Keith J. Petrie |Titel=Health scares: Tracing their nature, growth and spread |Sammelwerk=Clinical Psychology in Europe |Band=5 |Nummer=4 |Datum=2023-12-22 |ISSN=2625-3410 |DOI=10.32872/cpe.12209 |Online=https://cpe.psychopen.eu/index.php/cpe/article/view/12209 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ин саволҳоро ба миён меорад, ки чӣ гуна бояд ВАО дар бораи рӯйдодҳои экологӣ ё технологияҳои муосир ва афзалиятҳо ва нуқсонҳои онҳо аз нуқтаи назари ахлоқӣ гузориш диҳанд, бе он ки таҳдидҳои эҳтимолии саломатиро ба вуҷуд оранд. Танҳо чанд тадқиқот пешгӯии сенситивии бисёрхимиявӣ (ҲБ)-ро ҳангоми бе табобат мондан баррасӣ кардаанд. Аксари одамон бо ҲБ пас аз 32 моҳ ҳанӯз сиҳат нашуда буданд<ref>{{Literatur |Autor=Josef Bailer, Michael Witthöft, Fred Rist |Titel=Psychological Predictors of Short- and Medium Term Outcome in Individuals with Idiopathic Environmental Intolerance (IEI) and Individuals with Somatoform Disorders |Sammelwerk=Journal of Toxicology and Environmental Health, Part A |Band=71 |Nummer=11-12 |Datum=2008-06-02 |ISSN=1528-7394 |DOI=10.1080/15287390801985562 |Seiten=766–775 |Online=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15287390801985562 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Як тадқиқот [[Таҳаммулнопазирии идиопатикӣ ба муҳити зист|таҳаммулнопазирии муҳити зисти идиопатикӣ]], истилоҳи умумие, ки ҲБ ба он дохил мешавад, омӯхт ва натиҷаҳои умедбахш дошт – беш аз нисфи ин беморон пас аз 6 сол сиҳат шуданд<ref>{{Literatur |Autor=Eva Palmquist |Titel=Environmental intolerance : psychological risk and health factors |Verlag=Umeå universitet |Datum=2017 |Online=https://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:umu:diva-130289 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. == Нишонаҳо, аломатҳо ва хусусиятҳо == Нишонаҳои маъмулӣ дар ҲБ сардард, нафаскашии душвор, мушкилоти хоб, ҳамлаҳои паникӣ, чархзании сар, мушкилоти тамаркуз, хастагӣ, хоболудӣ ва нишонаҳо аз чашм, бинӣ, синусҳо, даҳон, гулӯ ва шуш мебошанд<ref>{{Literatur |Autor=Sine Skovbjerg, Robert Zachariae, Alice Rasmussen, Jeanne Duus Johansen, Jesper Elberling |Titel=Attention to bodily sensations and symptom perception in individuals with idiopathic environmental intolerance |Sammelwerk=Environmental Health and Preventive Medicine |Band=15 |Nummer=3 |Datum=2010-05 |ISSN=1342-078X |DOI=10.1007/s12199-009-0120-y |Seiten=141–150 |Online=http://link.springer.com/10.1007/s12199-009-0120-y |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Susanne Hempel, Diana Zhang, Karen A Robinson, Sachi Yagyu, Jeremy Miles, Aneesa Motala, Danica Tolentino, Omid Akbari, Margie Danz, Jill Johnston |Titel=Multiple chemical sensitivity (MCS) validity, prevalence, tools and interventions: systematic review protocol |Sammelwerk=BMJ Open |Band=15 |Nummer=5 |Datum=2025-05 |ISSN=2044-6055 |DOI=10.1136/bmjopen-2024-088136 |Seiten=e088136 |Online=https://bmjopen.bmj.com/lookup/doi/10.1136/bmjopen-2024-088136 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Манбаъҳои маъмули бӯй, ки бо ин аломатҳо алоқаманданд, инҳоро дар бар мегиранд: маҳсулоти тозакунӣ, атрҳо, мебели нав, рафъи лаки нохун, маҳсулоти хушбӯй, коғазҳо ё маҷаллаҳои навчопшуда, дуди мошинҳо, қатар ё асфалти тар, пластикаи нарм ё резин, дуди пухтупаз ё дуди оташдони чӯб ва таҷҳизоти нави барқӣ<ref>{{Literatur |Autor=Sine Skovbjerg, Robert Zachariae, Alice Rasmussen, Jeanne Duus Johansen, Jesper Elberling |Titel=Attention to bodily sensations and symptom perception in individuals with idiopathic environmental intolerance |Sammelwerk=Environmental Health and Preventive Medicine |Band=15 |Nummer=3 |Datum=2010-05 |ISSN=1342-078X |DOI=10.1007/s12199-009-0120-y |Seiten=141–150 |Online=http://link.springer.com/10.1007/s12199-009-0120-y |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Anna-Sara Claeson, Eva Palmquist, Steven Nordin |Titel=Physical and chemical trigger factors in environmental intolerance |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=221 |Nummer=3 |Datum=2018-04 |DOI=10.1016/j.ijheh.2018.02.009 |Seiten=586–592 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1438463917306442 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Илова бар ин, хусусиятҳои шизотипалӣ, тафаккури ҷодуӣ ва ҷаббият бо ҳассосияти бисёрхимиявӣ алоқаманданд<ref>{{Literatur |Autor=M.J. Speck, M. Witthöft |Titel=Symptoms of Idiopathic Environmental Intolerance associated with chemicals (IEI-C) are positively associated with perceptual anomalies |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=157 |Datum=2022-06 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2022.110808 |Seiten=110808 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399922000939 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Michael Witthöft, Fred Rist, Josef Bailer |Titel=Evidence for a Specific Link Between the Personality Trait of Absorption and Idiopathic Environmental Intolerance |Sammelwerk=Journal of Toxicology and Environmental Health, Part A |Band=71 |Nummer=11-12 |Datum=2008-06-02 |ISSN=1528-7394 |DOI=10.1080/15287390801985687 |Seiten=795–802 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/15287390801985687 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Аллергияҳо, астма, ҳассосиятҳои ғизоӣ ва ихтилоли нишонаҳои соматикӣ аксар вақт ҳамзамон (коморбид) бо ҳассосияти бисёрхимиявӣ ба назар мерасанд<ref>{{Literatur |Autor=Thomas Meinertz Dantoft, Steven Nordin, Linus Andersson, Marie Weinreich Petersen, Sine Skovbjerg, Torben Jørgensen |Titel=Multiple chemical sensitivity described in the Danish general population: Cohort characteristics and the importance of screening for functional somatic syndrome comorbidity—The DanFunD study |Sammelwerk=PLOS ONE |Band=16 |Nummer=2 |Datum=2021-02-24 |ISSN=1932-6203 |DOI=10.1371/journal.pone.0246461 |Seiten=e0246461 |Online=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0246461 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Elena Aguilar-Aguilar, Helena Marcos-Pasero, Rocío de la Iglesia, Isabel Espinosa-Salinas, Ana Ramírez de Molina, Guillermo Reglero, Viviana Loria-Kohen |Titel=Characteristics and determinants of dietary intake and physical activity in a group of patients with multiple chemical sensitivity |Sammelwerk=Endocrinología, Diabetes y Nutrición (English ed.) |Band=65 |Nummer=10 |Datum=2018-12 |DOI=10.1016/j.endien.2018.11.007 |Seiten=564–570 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2530018018301574 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Anna-Sara Claeson, Hanna Andersson, Fredrik Wikdahl, Maj-Helen Nyback, Steven Nordin |Titel=Comorbidity of Airway Inflammatory Diseases in Chemical and Building-Related Intolerance |Sammelwerk=Journal of Occupational & Environmental Medicine |Band=60 |Nummer=4 |Datum=2018-04 |ISSN=1076-2752 |DOI=10.1097/JOM.0000000000001249 |Seiten=295–300 |Online=https://journals.lww.com/00043764-201804000-00001 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Nina Lind, Anna Söderholm, Eva Palmquist, Linus Andersson, Eva Millqvist, Steven Nordin |Titel=Comorbidity and Multimorbidity of Asthma and Allergy and Intolerance to Chemicals and Certain Buildings |Sammelwerk=Journal of Occupational & Environmental Medicine |Band=59 |Nummer=1 |Datum=2017-01 |ISSN=1076-2752 |DOI=10.1097/JOM.0000000000000930 |Seiten=80–84 |Online=https://journals.lww.com/00043764-201701000-00013 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. [[Коморбидҳо|Коморбидҳои]] дигар гиперҳассосияти электромагнитӣ ва ҳассосияти садо мебошанд, ки ду намуди дигари номутобиқатии муҳити зист мебошанд<ref>{{Literatur |Autor=Dominique Belpomme, Philippe Irigaray |Titel=Electrohypersensitivity as a Newly Identified and Characterized Neurologic Pathological Disorder: How to Diagnose, Treat, and Prevent It |Sammelwerk=International Journal of Molecular Sciences |Band=21 |Nummer=6 |Datum=2020-03-11 |ISSN=1422-0067 |DOI=10.3390/ijms21061915 |Seiten=1915 |Online=https://www.mdpi.com/1422-0067/21/6/1915 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Gregory Neely, David Olsson, Monica Sandström |Titel=Odor and Noise Intolerance in Persons with Self-Reported Electromagnetic Hypersensitivity |Sammelwerk=International Journal of Environmental Research and Public Health |Band=11 |Nummer=9 |Datum=2014-08-27 |ISSN=1660-4601 |DOI=10.3390/ijerph110908794 |Seiten=8794–8805 |Online=https://www.mdpi.com/1660-4601/11/9/8794 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Eva Palmquist, Anna-Sara Claeson, Gregory Neely, Berndt Stenberg, Steven Nordin |Titel=Overlap in prevalence between various types of environmental intolerance |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=217 |Nummer=4-5 |Datum=2014-04 |DOI=10.1016/j.ijheh.2013.08.005 |Seiten=427–434 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S143846391300117X |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Andrea Viziano, Alessandro Micarelli, Marco Alessandrini |Titel=Noise sensitivity and hyperacusis in patients affected by multiple chemical sensitivity |Sammelwerk=International Archives of Occupational and Environmental Health |Band=90 |Nummer=2 |Datum=2017-02 |ISSN=0340-0131 |DOI=10.1007/s00420-016-1185-8 |Seiten=189–196 |Online=http://link.springer.com/10.1007/s00420-016-1185-8 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Germany) Workshop on Multiple Chemical Sensitivities (1996: Berlin, World Health Organization Programme for the Promotion of Chemical Safety, International Programme for Chemical Safety |Titel=Report of the Workshop on Multiple Chemical Sensitivities (MCS), Berlin, Germany, 21-23 February 1996 |Verlag=World Health Organization |Datum=1996-12-31 |Online=https://iris.who.int/handle/10665/63109 |Abruf=2026-10-12}}</ref> Доштани ҲБ бо холҳои баландтари нишонаҳо, ташвиши баландтар, тамаркуз ба эҳсосоти автономӣ ва нисбатдиҳии бештари нишонаҳои соматикӣ алоқаманд аст<ref>{{Literatur |Autor=Josef Bailer, Michael Witthöft, Christine Paul, Christiane Bayerl, Fred Rist |Titel=Evidence for Overlap Between Idiopathic Environmental Intolerance and Somatoform Disorders: |Sammelwerk=Psychosomatic Medicine |Band=67 |Nummer=6 |Datum=2005-11 |ISSN=0033-3174 |DOI=10.1097/01.psy.0000174170.66109.b7 |Seiten=921–929 |Online=https://www.ovid.com/00006842-200511000-00013 |Abruf=2026-10-12}}</ref>, гарчанде маълум нест, ки оё ин натиҷаи ҲБ аст, ё як ҳамбастагӣ, ё омилест сабабӣ. Илова бар ин, таъсири баланди он ба сифати ҳаёт гузориш шудааст<ref>{{Literatur |Autor=Laura Driesen, Robert Patton, Mary John |Titel=The impact of multiple chemical sensitivity on people's social and occupational functioning; a systematic review of qualitative research studies |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=132 |Datum=2020-05 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109964 |Seiten=109964 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919309766 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson |Titel=Of the World But Not in It: Barriers to Community Access and Education for Persons With Environmental Sensitivities |Sammelwerk=Health Care for Women International |Band=31 |Nummer=1 |Datum=2009-12-15 |ISSN=0739-9332 |DOI=10.1080/07399330903042823 |Seiten=3–16 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/07399330903042823 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson, Valerie M Vogel |Titel=Sickness‐related dysfunction in persons with self‐reported multiple chemical sensitivity at four levels of severity |Sammelwerk=Journal of Clinical Nursing |Band=18 |Nummer=1 |Datum=2009-01 |ISSN=0962-1067 |DOI=10.1111/j.1365-2702.2008.02439.x |Seiten=72–81 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2702.2008.02439.x |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ин пастшавии сифати ҳаёт ҳам ба таҷрибаи нишонаҳо ва ҳам ба чораҳое, ки одамон барои сабук кардани онҳо меандешанд (масалан, худдорӣ кардан аз ҷойҳои маъмулӣ, ки дар он ҷо моддаҳои кимиёвӣ метавонанд мавҷуд бошанд, ба монанди дорухонаҳо, рафи маҳсулоти тозакунӣ дар супермаркет, мағозаҳои косметикӣ ва ғайра), марбут аст. Ин ба натиҷаҳо таъсир мерасонад, масалан, ҳузур дар кор/мактаб, сафар кардан, интихоби мебел ва ороиши хона, интихоби ҳоббиҳо, интихоби маҳсулоти нигоҳубини шахсӣ<ref>{{Literatur |Autor=Sachiko Hojo, Kou Sakabe, Satoshi Ishikawa, Mikio Miyata, Hiroaki Kumano |Titel=Evaluation of subjective symptoms of Japanese patients with multiple chemical sensitivity using QEESI© |Sammelwerk=Environmental Health and Preventive Medicine |Band=14 |Nummer=5 |Datum=2009-09 |ISSN=1342-078X |DOI=10.1007/s12199-009-0095-8 |Seiten=267–275 |Online=http://link.springer.com/10.1007/s12199-009-0095-8 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. == Моделҳои шарҳдиҳӣ/Сабабҳо: == Ҳеҷ гуна далели илмии боэътимод вуҷуд надорад, ки таъсири кимиёвиҳое, ки дар ҳассосияти бисёр кимиёвӣ гумонбар мешаванд, дар дозаҳои паст ва ҳаррӯза нишонаҳоро, аз ҷумла нишонаҳои гузоришшуда дар ҳассосияти бисёр кимиёвӣ, ба вуҷуд меорад. Ҳарчанд баъзе муаллифон роҳҳои токсикологиро пешниҳод кардаанд<ref>{{Literatur |Autor=John Molot, Margaret Sears, Hymie Anisman |Titel=Multiple chemical sensitivity: It's time to catch up to the science |Sammelwerk=Neuroscience & Biobehavioral Reviews |Band=151 |Datum=2023-08 |DOI=10.1016/j.neubiorev.2023.105227 |Seiten=105227 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0149763423001963 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Martin L Pall |Titel=Elevated nitric oxide/peroxynitrite theory of multiple chemical sensitivity: central role of N-methyl-D-aspartate receptors in the sensitivity mechanism. |Sammelwerk=Environmental Health Perspectives |Band=111 |Nummer=12 |Datum=2003-09-01 |ISSN=0091-6765 |DOI=10.1289/ehp.5935 |Seiten=1461–1464 |Online=https://pubs.acs.org/evhpaz/article-lookup/doi/10.1289/ehp.5935 |Abruf=2026-10-12}}</ref>, онҳо рад шудаанд<ref>{{Literatur |Autor=Thomas Meinertz Dantoft, Sine Skovbjerg, Linus Andersson, Anna-Sara Claeson, Nina Lind, Steven Nordin, Susanne Brix |Titel=Inflammatory Mediator Profiling of n-butanol Exposed Upper Airways in Individuals with Multiple Chemical Sensitivity |Sammelwerk=PLOS ONE |Band=10 |Nummer=11 |Datum=2015-11-23 |ISSN=1932-6203 |DOI=10.1371/journal.pone.0143534 |Seiten=e0143534 |Online=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0143534 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Ferenc Gábor Köteles, Steven Nordin, Jan Vilis Haanes, Lena Hillert, Damien Léger, Cédric Lemogne, Renáta Szemerszky, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh |Titel=Multiple Chemical Sensitivity: Catching up to what kind of science? |Sammelwerk=Neuroscience & Biobehavioral Reviews |Band=157 |Datum=2024-02 |DOI=10.1016/j.neubiorev.2023.105524 |Seiten=105524 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0149763423004931 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ҳамин тавр, тадқиқоти [[Генетика|генетикӣ]] ҳеҷ тафовуте дар ифодаи генҳо ҳангоми таъсири кимиёвӣ байни шахсони гирифтори ҲБ ва онҳое, ки гирифтор нестанд, нишон надоданд<ref>{{Literatur |Autor=Thomas M Dantoft, Sine Skovbjerg, Linus Andersson, Anna-Sara Claeson, Kaare Engkilde, Nina Lind, Steven Nordin, Lars I Hellgren |Titel=Gene expression profiling in persons with multiple chemical sensitivity before and after a controlled n-butanol exposure session |Sammelwerk=BMJ Open |Band=7 |Nummer=2 |Datum=2017-02 |ISSN=2044-6055 |DOI=10.1136/bmjopen-2016-013879 |Seiten=e013879 |Online=https://bmjopen.bmj.com/lookup/doi/10.1136/bmjopen-2016-013879 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Умуман, тавсия дода мешавад, ки ҳассосияти бисёрхимиявиро аз нуқтаи назари биоспихосоциалӣ баррасӣ кунанд<ref>{{Literatur |Autor=George L. Engel |Titel=The Need for a New Medical Model: A Challenge for Biomedicine |Sammelwerk=Science |Band=196 |Nummer=4286 |Datum=1977-04-08 |ISSN=0036-8075 |DOI=10.1126/science.847460 |Seiten=129–136 |Online=https://www.science.org/doi/10.1126/science.847460 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ин маънои онро дорад, ки омилҳои биологӣ (масалан, синну сол, ҷинс, таърихи тиббӣ), равонӣ (масалан, невротизм, осонии таъсирпазирӣ), иҷтимоӣ (масалан, доштани дастгирии иҷтимоӣ, нақшҳои [[Гендер|гендерӣ]]) ва ҳатто муҳити зист (атроф будан бо дастгоҳҳои барқӣ) дар ин ихтилол нақш доранд. Мушаххастар, маъмултарин модели сабабии ҳассосияти бисёрхимиявӣ модели коркарди пешгӯӣ (predictive processing model) мебошад<ref>{{Literatur |Autor=Karl Friston |Titel=The free-energy principle: a unified brain theory? |Sammelwerk=Nature Reviews Neuroscience |Band=11 |Nummer=2 |Datum=2010-02 |ISSN=1471-003X |DOI=10.1038/nrn2787 |Seiten=127–138 |Online=https://www.nature.com/articles/nrn2787 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ин модел тахмин мезанад, ки дарки аломатҳо натиҷаи пешгӯиҳои пешакӣ (яъне интизориҳо, посухҳои омӯхташуда, донишҳои пешина, алоқамандӣ ва нишонаҳои эҳсосӣ) ва бозхӯнди ҳассосӣ аз бадан мебошад. Пешгӯиҳои пешакӣ ва бозхӯнди ҳассосӣ ҳамеша дар мувозинат нестанд ва метавонанд аз ҳам ҷудо шаванд, ки ин ба хатогиҳои пешгӯӣ оварда мерасонад, ки дар онҳо аломатҳо дар мағз ташаккул ёфта ва эҳсос мешаванд, гарчанде посухҳои физиологии объективӣ вуҷуд надоранд. Ин махсусан вақте эҳтимол дорад, ки пешгӯиҳои қавӣ вуҷуд доранд, аммо сигналҳои [[Физиология|физиологӣ]] норавшан мебошанд<ref>{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles |Titel=Vague sensations. About the background and consequences of discordance between actual and perceived physiological changes |Sammelwerk=Clinical Psychology Review |Band=108 |Datum=2024-03 |DOI=10.1016/j.cpr.2024.102382 |Seiten=102382 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0272735824000035 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ин модел бо муваффақият барои ҳассосияти бисёрхимиявӣ татбиқ шудааст<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Richard J. Brown, Sibylle Petersen, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Comprehensive Model |Sammelwerk=Clinical Psychological Science |Band=5 |Nummer=3 |Datum=2017-05 |ISSN=2167-7026 |DOI=10.1177/2167702617693327 |Seiten=551–567 |Online=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702617693327 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Мувофиқи модели коркарди пешгӯӣкунанда, дарки сабабӣ ҷузъи калидии ҲБ мебошад<ref>{{Literatur |Autor=F. Köteles, P. Babulka |Titel=Role of expectations and pleasantness of essential oils in their acute effects |Sammelwerk=Acta Physiologica Hungarica |Band=101 |Nummer=3 |Datum=2014-09 |ISSN=0231-424X |DOI=10.1556/APhysiol.101.2014.3.8 |Seiten=329–340 |Online=https://akjournals.com/doi/10.1556/aphysiol.101.2014.3.8 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Steven Nordin |Titel=Do somatic symptom distress and attribution predict symptoms associated with environmental factors? |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=179 |Datum=2024-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2024.111637 |Seiten=111637 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399924000497 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Roger Persson, Frida Carlsson Eek, Kai öSterberg, Palle øRbæK, BjöRn Karlson |Titel=A two‐week monitoring of self‐reported arousal, worry and attribution among persons with annoyance attributed to electrical equipment and smells |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=49 |Nummer=4 |Datum=2008-08 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/j.1467-9450.2008.00660.x |Seiten=345–356 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-9450.2008.00660.x |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Luc Watrin, Steven Nordin, Renáta Szemerszky, Oliver Wilhelm, Michael Witthöft, Ferenc Köteles |Titel=Psychological models of development of idiopathic environmental intolerances: Evidence from longitudinal population-based data |Sammelwerk=Environmental Research |Band=204 |Datum=2022-03 |DOI=10.1016/j.envres.2021.111774 |Seiten=111774 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935121010689 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ин дарки сабабӣ ду ҷанбаи муҳим дорад: [[атрибутсия]] ва носебо. Дар ин ҷо атрибутсия маънои онро дорад, ки шахсоне, ки ба якчанд моддаи кимиёвӣ ҳассосанд, моддаҳои кимиёвии маиширо ҳамчун сабаби аломатҳояшон мешиносанд. Ин аксар вақт ретроспективӣ аст: одамон метавонанд таҷрибаҳои гузаштаи худро бо ин аломат баррасӣ карда, робитаҳоро бо таъсири моддаҳои кимиёвӣ пайдо кунанд.  Шоҳиди таҷрибавӣ нишон медиҳад, ки дар иштирокчиёни солим аломатҳои монанди ҲБ метавонанд ба вуҷуд оянд, агар онҳо боварӣ дошта бошанд, ки ин аломатҳо аз моддаҳои кимиёвие сарчашма мегиранд, ки ба онҳо таъсир расонидаанд<ref>{{Literatur |Autor=Winnie Winters, Stephan Devriese, Ilse Van Diest, Benoit Nemery, Hendrik Veulemans, Paul Eelen, Karel Van de Woestijne, Omer Van den Bergh |Titel=Media Warnings About Environmental Pollution Facilitate the Acquisition of Symptoms in Response to Chemical Substances: |Sammelwerk=Psychosomatic Medicine |Band=65 |Nummer=3 |Datum=2003-05 |ISSN=0033-3174 |DOI=10.1097/01.PSY.0000041468.75064.BE |Seiten=332–338 |Online=https://www.ovid.com/00006842-200305000-00002 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Kris Stegen, Karel P. Van de Woestijne |Titel=Memory effects on symptom reporting in a respiratory learning paradigm. |Sammelwerk=Health Psychology |Band=17 |Nummer=3 |Datum=1998 |ISSN=0278-6133 |DOI=10.1037//0278-6133.17.3.241 |Seiten=241–248 |Online=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0278-6133.17.3.241 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=O Van den Bergh, K Stegen, I Van Diest, C Raes, P Stulens, P Eelen, H Veulemans, K P Van de Woestijne, B Nemery |Titel=Acquisition and extinction of somatic symptoms in response to odours: a Pavlovian paradigm relevant to multiple chemical sensitivity. |Sammelwerk=Occupational and Environmental Medicine |Band=56 |Nummer=5 |Datum=1999-05 |ISSN=1351-0711 |DOI=10.1136/oem.56.5.295 |Seiten=295–301 |Online=https://oem.bmj.com/lookup/doi/10.1136/oem.56.5.295 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Носебо маънои онро дорад, ки таъсири манфии омилҳои муҳити зист интизор меравад ва бинобар ин эҳсос мешавад, гарчанде дар бадан ягон тағйироти патофизиологӣ вуҷуд надорад. Ҳамин қисми дарки сабабӣ ба нишонаҳои ҳозира ва оянда таъсир мерасонад. Ин бо якчанд парадигмаи қалбакӣ (sham-exposure) собит шудааст, ки дар онҳо шахсоне, ки ба якчанд моддаи кимиёвӣ ҳассос буданд, ҳангоми фикр кардан, ки ба омилҳои муҳити зист дучор шудаанд, дар ҳоле ки дар асл чунин набуд, бори нишонаҳояшонро афзуда ҳисоб карданд<ref>{{Literatur |Autor=Jayati Das-Munshi, G. James Rubin, Simon Wessely |Titel=Multiple chemical sensitivities: A systematic review of provocation studies |Sammelwerk=Journal of Allergy and Clinical Immunology |Band=118 |Nummer=6 |Datum=2006-12 |DOI=10.1016/j.jaci.2006.07.046 |Seiten=1257–1264 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0091674906016964 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Таъсири носебо низ дар байни аҳолии умумӣ маъмул аст. Баъзе мутахассисон байни се намуди омилҳои марбут ба беморӣ фарқ мегузоранд: омилҳои пешгиранда, омилҳои барангезанда ва омилҳои идомадиҳанда. *   Омилҳои мусоидкунанда. Ин хусусиятҳо ва омилҳое мебошанд, ки шахсро ба беморӣ ҳассостар мегардонанд. Занона будан ва синни миёна то пирӣ аксар вақт ҳамчун омилҳои хатар барои рушди ҲБ гузориш дода мешаванд<ref>{{Literatur |Autor=Kenichi Azuma, Iwao Uchiyama, Takahiko Katoh, Hiromitsu Ogata, Keiichi Arashidani, Naoki Kunugita |Titel=Prevalence and Characteristics of Chemical Intolerance: A Japanese Population-Based Study |Sammelwerk=Archives of Environmental & Occupational Health |Band=70 |Nummer=6 |Datum=2015-11-02 |ISSN=1933-8244 |DOI=10.1080/19338244.2014.926855 |Seiten=341–353 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/19338244.2014.926855 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=F. Carlsson, B. Karlson, P. Ørbæk, K Österberg, P.-O. Östergren |Titel=Prevalence of annoyance attributed to electrical equipment and smells in a Swedish population, and relationship with subjective health and daily functioning |Sammelwerk=Public Health |Band=119 |Nummer=7 |Datum=2005-07 |DOI=10.1016/j.puhe.2004.07.011 |Seiten=568–577 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S003335060400229X |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Xi Lu, Sachiko Hojo, Atsushi Mizukoshi, Takahiko Katoh |Titel=Prevalence and correlation of multiple chemical sensitivity and electromagnetic hypersensitivity with age, sex, and depression in the Japanese population: a retrospective study |Sammelwerk=BMC Public Health |Band=23 |Nummer=1 |Datum=2023-06-21 |ISSN=1471-2458 |DOI=10.1186/s12889-023-16152-2 |Online=https://bmcpublichealth.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12889-023-16152-2 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Kirsi Karvala, Maj-Helen Nyback, Markku Sainio |Titel=Prevalence of environmental annoyance in a Swedish and Finnish general population: Impact of everyday exposures on affect and behavior |Sammelwerk=Journal of Environmental Psychology |Band=56 |Datum=2018-04 |DOI=10.1016/j.jenvp.2018.03.004 |Seiten=84–90 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S027249441830210X |Abruf=2026-10-12}}</ref>, инчунин доштани нишонаҳои ҷисмонӣ<ref>{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Steven Nordin |Titel=Do somatic symptom distress and attribution predict symptoms associated with environmental factors? |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=179 |Datum=2024-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2024.111637 |Seiten=111637 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399924000497 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Kenichi Azuma, Iwao Uchiyama, Takahiko Katoh, Hiromitsu Ogata, Keiichi Arashidani, Naoki Kunugita |Titel=Prevalence and Characteristics of Chemical Intolerance: A Japanese Population-Based Study |Sammelwerk=Archives of Environmental & Occupational Health |Band=70 |Nummer=6 |Datum=2015-11-02 |ISSN=1933-8244 |DOI=10.1080/19338244.2014.926855 |Seiten=341–353 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/19338244.2014.926855 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Аллергия доштани ва истеъмоли зиёди спирт дар як тадқиқот ҳассосияти бисёрхимиявиро пешгӯӣ кардааст<ref>{{Literatur |Autor=Marja Heinonen-Guzejev, Markku Koskenvuo, Helena Mussalo-Rauhamaa, HeikkiS Vuorinen, Jaakko Kaprio, Kauko Heikkilä |Titel=Noise sensitivity and multiple chemical sensitivity scales: Properties in a population based epidemiological study |Sammelwerk=Noise and Health |Band=14 |Nummer=60 |Datum=2012 |ISSN=1463-1741 |DOI=10.4103/1463-1741.102956 |Seiten=215 |Online=http://www.noiseandhealth.org/text.asp?2012/14/60/215/102956 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Як таҳқиқоти дигар нишон дод, ки хастагӣ, ҳолати рӯҳии паст, [[псориаз]], аллергияи ғизоӣ ва дерматити атопикӣ бо ҲБ алоқаманданд<ref>{{Literatur |Autor=Kenichi Azuma, Iwao Uchiyama, Takahiko Katoh, Hiromitsu Ogata, Keiichi Arashidani, Naoki Kunugita |Titel=Prevalence and Characteristics of Chemical Intolerance: A Japanese Population-Based Study |Sammelwerk=Archives of Environmental & Occupational Health |Band=70 |Nummer=6 |Datum=2015-11-02 |ISSN=1933-8244 |DOI=10.1080/19338244.2014.926855 |Seiten=341–353 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/19338244.2014.926855 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Муносибатҳо нисбат ба моддаҳо, ки дар оила ё муҳити фарҳангии шахс вуҷуд доранд, низ метавонанд нақш дошта бошанд<ref>{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Anett Freyler, Gyöngyi Kökönyei, György Bárdos |Titel=Family background of modern health worries, somatosensory amplification, and health anxiety: A questionnaire study |Sammelwerk=Journal of Health Psychology |Band=20 |Nummer=12 |Datum=2015-12 |ISSN=1359-1053 |DOI=10.1177/1359105313516661 |Seiten=1549–1557 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1359105313516661 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Gabriel Olaru, Oliver Wilhelm, Steven Nordin, Michael Witthöft, Ferenc Köteles |Titel=Modern health worries: Deriving two measurement invariant short scales for cross-cultural research with Ant Colony Optimization |Sammelwerk=PLOS ONE |Band=14 |Nummer=2 |Datum=2019-02-07 |ISSN=1932-6203 |DOI=10.1371/journal.pone.0211819 |Seiten=e0211819 |Online=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0211819 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ҳолати манфӣ омилест, ки пешбаркунанда, барангезанда ва идомадиҳанда мебошад<ref>{{Literatur |Autor=Sine Skovbjerg, Karl Bang Christensen, Jeanette Frost Ebstrup, Allan Linneberg, Robert Zachariae, Jesper Elberling |Titel=Negative affect is associated with development and persistence of chemical intolerance: A prospective population-based study |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=78 |Nummer=5 |Datum=2015-05 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2015.02.005 |Seiten=509–514 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399915000409 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Монанди дигар ихтилолҳо, таркиби генетикӣ низ эҳтимолан ба таҷрибаи нишонаҳои соматикӣ дар доираи ҲБ таъсир мерасонад, аммо ин тасдиқ нашуд<ref>{{Literatur |Autor=Thomas M Dantoft, Sine Skovbjerg, Linus Andersson, Anna-Sara Claeson, Kaare Engkilde, Nina Lind, Steven Nordin, Lars I Hellgren |Titel=Gene expression profiling in persons with multiple chemical sensitivity before and after a controlled n-butanol exposure session |Sammelwerk=BMJ Open |Band=7 |Nummer=2 |Datum=2017-02 |ISSN=2044-6055 |DOI=10.1136/bmjopen-2016-013879 |Seiten=e013879 |Online=https://bmjopen.bmj.com/lookup/doi/10.1136/bmjopen-2016-013879 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. *    Омилҳои барангезанда. Ин омилҳоест, ки метавонанд нишонаҳо ва давраҳои нишонаҳоро ба вуҷуд оранд. Эмоцияҳои манфӣ ва эҳсоси дучоршавӣ метавонанд бевосита пеш аз давраҳои нишонаҳо оянд<ref>{{Literatur |Autor=Luc Watrin, Steven Nordin, Renáta Szemerszky, Oliver Wilhelm, Michael Witthöft, Ferenc Köteles |Titel=Psychological models of development of idiopathic environmental intolerances: Evidence from longitudinal population-based data |Sammelwerk=Environmental Research |Band=204 |Datum=2022-03 |DOI=10.1016/j.envres.2021.111774 |Seiten=111774 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935121010689 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Michael Witthöft, Sibylle Petersen, Richard J. Brown |Titel=Symptoms and the body: Taking the inferential leap |Sammelwerk=Neuroscience & Biobehavioral Reviews |Band=74 |Datum=2017-03 |DOI=10.1016/j.neubiorev.2017.01.015 |Seiten=185–203 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0149763416304729 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. *     Омилҳои идомадиҳанда. Ин омилҳо ба хроникишавии беморӣ мусоидат мекунанд. Эҳтимолан, тақвияти соматосенсорӣ (тамоюл ба ҳушёрии аз ҳад зиёд нисбат ба сигналҳои баданӣ, тақвият додани онҳо ва тасниф кардани онҳо ҳамчун эҳтимолан зараровар) ва ҳушёрии баданӣ ба як давраи бадхотимаи таҷрибаи аломатҳо меорад<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Jos Brosschot, Hugo Critchley, Julian F. Thayer, Cristina Ottaviani |Titel=Better Safe Than Sorry: A Common Signature of General Vulnerability for Psychopathology |Sammelwerk=Perspectives on Psychological Science |Band=16 |Nummer=2 |Datum=2021-03 |ISSN=1745-6916 |DOI=10.1177/1745691620950690 |Seiten=225–246 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1745691620950690 |Abruf=2026-10-12}}</ref>: вақте шахс таҳдиди эҳтимолии саломатиро (дар ин ҷо: шишаҳое, ки моддаҳои кимиёвӣ ё монанди онро дар бар мегиранд) мушоҳида мекунад, метавонад диққаташро ба ин омил равона созад ва баданашро барои ҳар гуна нишонаҳои беморӣ назорат кунад. Шахс метавонад кӯшиш кунад, ки вохӯриҳои қаблӣ бо ин омилҳои муҳити зистро, махсусан онҳое, ки боиси эҳсосоти баданӣ ва аломатҳо шудаанд, ба ёд орад, то вокуниши худро танзим кунад. Ин ба худдорӣ оварда мерасонад – шахс метавонад кӯшиш кунад, ки аз вазъиятҳо ё ҷойҳое, ки дар он ҷо интизори пайдо шудани аломатҳост, худдорӣ кунад. Худорӣ маъмултарин стратегияи мубориза дар ҲБ мебошад<ref>{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson, Amy Nicole-Marie Elms, Lisa Ann Ruding |Titel=Perceived treatment efficacy for conventional and alternative therapies reported by persons with multiple chemical sensitivity. |Sammelwerk=Environmental Health Perspectives |Band=111 |Nummer=12 |Datum=2003-09-01 |ISSN=0091-6765 |DOI=10.1289/ehp.5936 |Seiten=1498–1504 |Online=https://pubs.acs.org/evhpaz/article-lookup/doi/10.1289/ehp.5936 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Eerika Finell, Maria Nordin |Titel=Coping, perceived environmental exposure control and mental distress in persons with symptoms attributed to environmental factors in a general population survey |Sammelwerk=Cogent Psychology |Band=11 |Nummer=1 |Datum=2024-12-31 |ISSN=2331-1908 |DOI=10.1080/23311908.2024.2424613 |Online=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23311908.2024.2424613 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Аммо, агар беморон ҳамеша аз вазъиятҳо ва ҷойҳое, ки дар он ҷо моддаҳои кимиёвӣ гумонбар мешаванд, худдорӣ кунанд, онҳо наметавонанд таҷрибаҳои беҳтар ба даст оранд ё омӯзанд, ки шояд ҳамеша аломатҳоро эҳсос накунанд. Ҳарчанд нақши дақиқ (сабабӣ ё танҳо ҳамзамон рухдиҳанда) маълум нест, шахсоне, ки ба якчанд моддаи кимиёвӣ ҳассосанд, ба назар мерасад, ки сифати хобашон нисбат ба шахсони солим пасттар аст<ref>{{Literatur |Autor=Maria Nordin, Steven Nordin |Titel=Sleep and sleepiness in environmental intolerances: a population-based study |Sammelwerk=Sleep Medicine |Band=24 |Datum=2016-08 |DOI=10.1016/j.sleep.2016.06.014 |Seiten=1–9 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S138994571630079X |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Доштани аллергия метавонад мушкилоти иловагӣ эҷод кунад<ref>{{Literatur |Autor=Kenichi Azuma, Iwao Uchiyama, Takahiko Katoh, Hiromitsu Ogata, Keiichi Arashidani, Naoki Kunugita |Titel=Prevalence and Characteristics of Chemical Intolerance: A Japanese Population-Based Study |Sammelwerk=Archives of Environmental & Occupational Health |Band=70 |Nummer=6 |Datum=2015-11-02 |ISSN=1933-8244 |DOI=10.1080/19338244.2014.926855 |Seiten=341–353 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/19338244.2014.926855 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Marja Heinonen-Guzejev, Markku Koskenvuo, Helena Mussalo-Rauhamaa, HeikkiS Vuorinen, Jaakko Kaprio, Kauko Heikkilä |Titel=Noise sensitivity and multiple chemical sensitivity scales: Properties in a population based epidemiological study |Sammelwerk=Noise and Health |Band=14 |Nummer=60 |Datum=2012 |ISSN=1463-1741 |DOI=10.4103/1463-1741.102956 |Seiten=215 |Online=http://www.noiseandhealth.org/text.asp?2012/14/60/215/102956 |Abruf=2026-10-12}}</ref>, зеро пешгирӣ аз аллергенҳо муҳим аст, аммо пешгирӣ аз омилҳое, ки бо ҳассосияти бисёр кимиёвӣ алоқаманданд, метавонад ба як давраи бадтарини аз ҳад зиёд эҳтиёткорӣ оварда расонад ва сифати ҳаётро коҳиш диҳад<ref>{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson |Titel=Of the World But Not in It: Barriers to Community Access and Education for Persons With Environmental Sensitivities |Sammelwerk=Health Care for Women International |Band=31 |Nummer=1 |Datum=2009-12-15 |ISSN=0739-9332 |DOI=10.1080/07399330903042823 |Seiten=3–16 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/07399330903042823 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. == Раванди ташхис == Чуноне ки дар боло зикр шуд, ягон тартиби ташхисии ҳатмӣ барои ҳассосияти бисёрхимиявӣ вуҷуд надорад ва инчунин аксари беморон аз мутахассисони соҳаи тандурустӣ (тибби анъанавӣ ё ғарбӣ) кӯмак намеҷӯянд. Аз ин рӯ, ягон ихтисоси тиббии маъмулӣ ё клиникае вуҷуд надорад, ки шахсони гирифтори ҲБ аввал ба он муроҷиат кунанд. Духтурони тандурустии касбӣ, духтурони тибби муҳити зист, [[Равонпизишкӣ|равонпизишкон]] ва духтурони психосоматикӣ метавонанд макони хубе барои оғози раванди ташхис бошанд, зеро ин ихтисосҳо эҳтимолан аз модели биоспихосоциалии беморӣ истифода мебаранд ва фаротар аз як низоми узвҳо менигаранд<ref>{{Literatur |Autor=George L. Engel |Titel=The Need for a New Medical Model: A Challenge for Biomedicine |Sammelwerk=Science |Band=196 |Nummer=4286 |Datum=1977-04-08 |ISSN=0036-8075 |DOI=10.1126/science.847460 |Seiten=129–136 |Online=https://www.science.org/doi/10.1126/science.847460 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Онҳо бо ин роҳ доираи васеи омилҳоро, ки метавонанд ба ин ихтилол мусоидат кунанд, меомӯзанд. Дар ҳолати идеалӣ, мутахассиси тандурустӣ бояд бо бемори эҳтимолӣ мусоҳибаи [[Анамнез|анамнезӣ]] гузаронад ва маълумот дар бораи ҷузъиёти демографии ӯ, ба монанди синну сол, ҷинс ва шароити зиндагӣ, ҷамъ оварад<ref>{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Tara Petzke, Ingrid Zablith, Marion Revillot-Tirot, Clémence Forestier-Dupuch, Fatima Zohra Ibouchna, Michael Witthöft, Damien Léger, Lynda Bensefa-Colas, Omer Van den Bergh, Cédric Lemogne |Titel=Efficacy of cognitive and behavioral therapy (CBT) treatment for individuals living with symptoms associated with environmental factors (SAEF): protocol for a randomized controlled trial |Sammelwerk=BMC Psychology |Band=13 |Nummer=1 |Datum=2025-11-24 |ISSN=2050-7283 |DOI=10.1186/s40359-025-03564-5 |Online=https://bmcpsychology.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40359-025-03564-5 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Anne-Kathrin Bräscher, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Treatment Model |Sammelwerk=Cognitive and Behavioral Practice |Band=28 |Nummer=2 |Datum=2021-05 |DOI=10.1016/j.cbpra.2020.05.002 |Seiten=281–292 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S107772292030050X |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Маълумоти дигар, ба монанди таърихи тиббии шахс ва дигар бемориҳои ҳозира, низ барои ба даст овардани тасвири беҳтари осебпазирии бемори эҳтимолӣ ба ҳассосияти бисёрхимиявӣ муҳим аст. Мутахассиси тандурустӣ кӯшиш мекунад, ки дигар сабабҳои эҳтимолии аломатҳо, ба монанди аллергияҳо, истисно намояд. Аммо бояд қайд кард, ки ҳассосияти бисёркимиёвӣ на танҳо ташхиси истисноӣ аст. Ин ташхис на танҳо вақте дода мешавад, ки ҳамаи дигар сабабҳо рад карда шудаанд. Ду меъёри мусбати ташхисӣ (яъне меъёрҳое, ки дар ин ташхис мавҷуданд ва онро аз дигар ташхисҳо ҷудо мекунанд) аввалан, бемор бовар дорад, ки аломатҳо аз моддаҳои кимиёвӣ сарчашма мегиранд, ки дар дигар одамон аломатҳои шабеҳ ба вуҷуд намеоранд<ref>{{Literatur |Autor=Jan Vilis Haanes, Steven Nordin, Lena Hillert, Michael Witthöft, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Omer Van den Bergh |Titel=“Symptoms associated with environmental factors” (SAEF) – Towards a paradigm shift regarding “idiopathic environmental intolerance” and related phenomena |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=131 |Datum=2020-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109955 |Seiten=109955 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919310086 |Abruf=2026-10-12}}</ref>, ва дуюм, бояд фикрҳои доимӣ дар бораи аломатҳо ва худдорӣ аз моддаҳои кимиёвӣ вуҷуд дошта бошанд. Ғайр аз мусоҳибаи клиникӣ ва санҷишҳои физиологии эҳтимолӣ, мутахассисони ташхисгузори соҳаи тандурустӣ метавонанд аз пурсишномаҳои клиникии тасдиқшуда истифода баранд, то нишонаҳо, сатҳи нороҳатӣ ва муносибати бемори эҳтимолиро нисбат ба моддаҳои кимиёвии маишӣ арзёбӣ кунанд. Бартарии ин пурсишномаҳо дар он аст, ки онҳо нормашудаанд, яъне меъёрҳои возеҳи буриш вуҷуд доранд, ки бар асоси ин саволҳо танҳо муайян мекунанд, ки кай шахс бояд гирифтори ҳассосияти бисёркимиёвӣ дониста шавад. Баъзе пурсишномаҳои стандартӣ инҳоро дар бар мегиранд: Quick Environment Sensitivity Inventory<ref>{{Literatur |Autor=Claudia S. Miller, Thomas J. Prihoda |Titel=The Environmental Exposure and Sensitivity Inventory (EESI): a standardized approach for measuring chemical intolerances for research and clinical applications |Sammelwerk=Toxicology and Industrial Health |Band=15 |Nummer=3-4 |Datum=1999-04 |ISSN=0748-2337 |DOI=10.1177/074823379901500311 |Seiten=370–385 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/074823379901500311 |Abruf=2026-10-12}}</ref> ва Chemical Sensitivity Scale[68] . Пас аз ҷамъоварии маълумот аз ҳамаи ин манбаъҳои гуногун, мутахассиси соҳаи тандурустӣ қарор медиҳад, ки оё ба бемори эҳтимолӣ ташхиси ҲБ гузошта шавад ё не. Азбаски ҳассосияти бисёрмоддаӣ дар Таснифи байналмилалии бемориҳо (ICD-10) ҳамчун ташхис вуҷуд надорад<ref>{{Literatur |Autor=World Health Organization |Titel=International statistical classification of diseases and related health problems |Verlag=World Health Organization |Datum=2015-12-31 |ISBN=978-92-4-154916-5 |Online=https://iris.who.int/handle/10665/246208 |Abruf=2026-10-12}}</ref>, мутахассиси соҳаи тандурустӣ метавонад ба ҷои он рамзи ташхисии «бемории нишонаҳои соматикӣ» (somatic symptom disorder)-ро истифода барад. == Муолиҷа == Барои ҲБ ягон дастури миллии расмӣ (масалан, дастурҳои NHS дар Британияи Кабир ё дастурҳои S2 дар Олмон) вуҷуд надорад. Тадқиқотҳо оид ба табобат ҳанӯз дар марҳилаи ибтидоӣ қарор доранд, аммо далелҳои пешакӣ нишон медиҳанд, ки терапияи когнитивӣ-рафторӣ бо тағйири сохтори фикрӣ ва дучоршавии тадриҷӣ бо аломатҳо ва омилҳои муҳити зист самарабахш аст<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Victor Pitron, Steven Nordin, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic environmental intolerances |Sammelwerk=Encyclopedia of Toxicology (Fourth Edition) |Verlag=Academic Press |Ort=Oxford |Datum=2024-01-01 |ISBN=978-0-323-85434-4 |DOI=10.1016/B978-0-12-824315-2.00595-9 |Seiten=449–462 |Online=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128243152005959 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Jennifer Amin, Sanna Forslund |Titel=Cognitive Behavior Therapy for Multiple Chemical Sensitivity: A Single CaseExperimental Design |Datum=2019 |Online=https://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:oru:diva-73356 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Elisabeth Åström, Petra Sandberg, Anna-Sara Claeson, Linus Andersson |Titel=Exposure-based treatment of chemical intolerance – A multiple case study |Sammelwerk=Hygiene and Environmental Health Advances |Band=19 |Datum=2026-09 |DOI=10.1016/j.heha.2026.100196 |Seiten=100196 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2773049226000309 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Jason W. Busse, Steven Reid, Arthur Leznoff, Arthur J. Barsky, Roohi Qureshi, Gordon H. Guyatt, Medically Unexplained Syndromes Study Group |Titel=Managing environmental sensitivity: an overview illustrated with a case report |Sammelwerk=The Journal of the Canadian Chiropractic Association |Band=52 |Nummer=2 |Datum=2008-06 |ISSN=0008-3194 |PMC=2391018 |PMID=18516285 |Seiten=88–95 |Online=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2391018/ |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=R. Sergio Guglielmi, Daniel J. Cox, Daniel A. Spyker |Titel=Behavioral treatment of phobic avoidance in multiple chemical sensitivity |Sammelwerk=Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry |Band=25 |Nummer=3 |Datum=1994-09 |DOI=10.1016/0005-7916(94)90020-5 |Seiten=197–209 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0005791694900205 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Daniel A. Spyker |Titel=Multiple Chemical Sensitivities–Syndrome and Solution |Sammelwerk=Journal of Toxicology: Clinical Toxicology |Band=33 |Nummer=2 |Datum=1995-01 |ISSN=0731-3810 |DOI=10.3109/15563659509000456 |Seiten=95–99 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.3109/15563659509000456 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Peter Stenn, Karen Binkley |Titel=Successful Outcome in a Patient With Chemical Sensitivity: Treatment With Psychological Desensitization and Selective Serotonin Reuptake Inhibitor |Sammelwerk=Psychosomatics |Band=39 |Nummer=6 |Datum=1998-11 |DOI=10.1016/S0033-3182(98)71289-7 |Seiten=547–550 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0033318298712897 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Яке аз ҳадафҳои муҳими табобат коҳиш додани рафтори худдорӣ кардан аст: беморон бояд аз худдорӣ кардан аз ҷойҳо ва вазъиятҳое, ки дар он ҷо интизори доштани аломатҳо ё рӯбарӯ шудан бо агентҳои кимиёвӣ ҳастанд, даст кашанд<ref>{{Literatur |Autor=Karen E. Binkley |Titel=Multiple Chemical Sensitivity/Idiopathic Environmental Intolerance: A Practical Approach to Diagnosis and Management |Sammelwerk=The Journal of Allergy and Clinical Immunology: In Practice |Band=11 |Nummer=12 |Datum=2023-12 |DOI=10.1016/j.jaip.2023.08.039 |Seiten=3645–3649 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2213219823009613 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Як озмоиши тасодуфии назоратшуда бо истифода аз терапияи [[Илмҳои шинохтӣ|когнитивӣ]] бар асоси ҳушёрӣ (mindfulness) беҳбуди нишонаҳои равонӣ, вале на ҷисмонӣ, нишон дод<ref>{{Literatur |Autor=Christian Riise Hauge, Alice Rasmussen, Jacob Piet, Jens Peter Bonde, Claus Jensen, Antonia Sumbundu, Sine Skovbjerg |Titel=Mindfulness-based cognitive therapy (MBCT) for multiple chemical sensitivity (MCS): Results from a randomized controlled trial with 1year follow-up |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=79 |Nummer=6 |Datum=2015-12 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2015.06.010 |Seiten=628–634 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399915004870 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=S. Skovbjerg, C. R. Hauge, A. Rasmussen, P. Winkel, J. Elberling |Titel=Mindfulness‐based cognitive therapy to treat multiple chemical sensitivities: A randomized pilot trial |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=53 |Nummer=3 |Datum=2012-06 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/j.1467-9450.2012.00950.x |Seiten=233–238 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-9450.2012.00950.x |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Протоколҳои табобат бо терапияи когнитивӣ-рафторӣ таҳия шудаанд<ref>{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Tara Petzke, Ingrid Zablith, Marion Revillot-Tirot, Clémence Forestier-Dupuch, Fatima Zohra Ibouchna, Michael Witthöft, Damien Léger, Lynda Bensefa-Colas, Omer Van den Bergh, Cédric Lemogne |Titel=Efficacy of cognitive and behavioral therapy (CBT) treatment for individuals living with symptoms associated with environmental factors (SAEF): protocol for a randomized controlled trial |Sammelwerk=BMC Psychology |Band=13 |Nummer=1 |Datum=2025-11-24 |ISSN=2050-7283 |DOI=10.1186/s40359-025-03564-5 |Online=https://bmcpsychology.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40359-025-03564-5 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Anne-Kathrin Bräscher, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Treatment Model |Sammelwerk=Cognitive and Behavioral Practice |Band=28 |Nummer=2 |Datum=2021-05 |DOI=10.1016/j.cbpra.2020.05.002 |Seiten=281–292 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S107772292030050X |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Дар терапияи когнитивӣ-рафторӣ беморон вобаста ба қоидаҳои кишвар ва барномаи суғуртаи худ як ё ду маротиба дар як ҳафта барои 6 ё зиёда сессия бо терапевтҳояшон вохӯрӣ мекунанд. Муолиҷа одатан психоэдукацияро дар бар мегирад, яъне омӯзиш дар бораи механизмҳои беморӣ ва омилҳои сабабӣ; қадамҳои дахолати когнитивӣ-рафторӣ, ба монанди кор бо тарси рӯбарӯ шудан ва кам кардани стратегияҳои худдорӣ; назорати пешрафти табобат, масалан тавассути рӯйхати аломатҳо ва санҷиши фаъолияти шахсӣ ва иҷтимоии бемор; ва пешгирии такроршавӣ. Беморон ташвиқ мешаванд, ки малакаҳо ва стратегияҳои нав омӯхташударо дар хона машқ кунанд. Беморон инчунин метавонанд аз чораҳои дастгирии иҷтимоӣ, ба монанди сессияҳои терапияи гурӯҳӣ ё гурӯҳҳои мустақили дастгирии беморон манфиат гиранд. == Муноқишаҳо ва стигма == Азбаски соҳаи тадқиқотии ҳассосияти бисёр кимиёвӣ нисбатан хурд аст, ин ихтилол ҳанӯз дар ҷомеаи тиббӣ ва илмӣ эътирофи васеъ наёфтааст. Аксар вақт ин ихтилол ҳамчун «псевдоилм», ихтилоли баҳсбарангез ё ҳатто ихтилоли сохта ҳисобида мешавад, зеро он дар ягон дастурҳои классикии ташхисӣ, ба монанди ICD, мавҷуд нест. Ин барои беморон хеле стигматизатсионӣ аст, зеро онҳо метавонанд айбдор шаванд ё эҳсос кунанд, ки барои доштани ин аломатҳо айбдор мешаванд, ва ин бо модели биопсихосоциалӣ, ки таҷрибаи аломатҳои соматикӣ (ҷисмонӣ)-ро ҳамчун ҳамкории омилҳои биологӣ, равонӣ ва иҷтимоӣ мешуморад, на танҳо як раванди биомедицинӣ, мувофиқат намекунад<ref>{{Literatur |Autor=George L. Engel |Titel=The Need for a New Medical Model: A Challenge for Biomedicine |Sammelwerk=Science |Band=196 |Nummer=4286 |Datum=1977-04-08 |ISSN=0036-8075 |DOI=10.1126/science.847460 |Seiten=129–136 |Online=https://www.science.org/doi/10.1126/science.847460 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Дар ҳамин замина, бисёре аз табибон мегӯянд, ки намедонанд чӣ гуна ин бемориҳоро табобат кунанд<ref>{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson, Amanda Lindberg |Titel=Physicians' Perceptions and Practices Regarding Patient Reports of Multiple Chemical Sensitivity |Sammelwerk=ISRN Nursing |Band=2011 |Datum=2011-09-07 |ISSN=2090-5483 |DOI=10.5402/2011/838930 |Seiten=1–5 |Online=https://www.hindawi.com/journals/isrn/2011/838930/ |Abruf=2026-10-12}}</ref>, ки ин боиси қонеъ нашудани ниёзҳои тиббӣ мегардад<ref>{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson, Britney Leaf, Victoria Komisarcik |Titel=Unmet medical care needs in persons with multiple chemical sensitivity: A grounded theory of contested illness |Sammelwerk=Journal of Nursing Education and Practice |Band=6 |Nummer=5 |Datum=2016-01-12 |ISSN=1925-4059 |DOI=10.5430/jnep.v6n5p75 |Online=http://www.sciedupress.com/journal/index.php/jnep/article/view/8165 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Бисёре аз шахсоне, ки ба ҳассосияти сершумории кимиёвӣ гирифторанд, аз таҷрибаҳои бади худ бо низоми тиббӣ хабар медиҳанд ва аз ин рӯ аввал роҳҳои тибби алтернативӣ ва иловагиро санҷида мебинанд<ref>{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson, Amy Nicole-Marie Elms, Lisa Ann Ruding |Titel=Perceived treatment efficacy for conventional and alternative therapies reported by persons with multiple chemical sensitivity. |Sammelwerk=Environmental Health Perspectives |Band=111 |Nummer=12 |Datum=2003-09-01 |ISSN=0091-6765 |DOI=10.1289/ehp.5936 |Seiten=1498–1504 |Online=https://pubs.acs.org/evhpaz/article-lookup/doi/10.1289/ehp.5936 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson, Britney Leaf, Victoria Komisarcik |Titel=Unmet medical care needs in persons with multiple chemical sensitivity: A grounded theory of contested illness |Sammelwerk=Journal of Nursing Education and Practice |Band=6 |Nummer=5 |Datum=2016-01-12 |ISSN=1925-4059 |DOI=10.5430/jnep.v6n5p75 |Online=http://www.sciedupress.com/journal/index.php/jnep/article/view/8165 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Танҳо қисми ками шахсони гирифтор ба мутахассиси тиббӣ муроҷиат мекунанд. Мутахассисони тиббӣ метавонанд маслиҳатҳои асосёфта бар канорагириро пешниҳод кунанд, ки ин боз ҳам муоширатҳои иҷтимоии беморонро маҳдуд мекунад ва эътиқодоти онҳоро тасдиқ менамояд. Баъзе гурӯҳҳои ҳимояи беморон аз шарҳи биопсихосоциалии ҳассосияти бисёрхимия норозӣ ҳастанд<ref>{{Literatur |Autor=Karen Binkley, Herman Staudenmayer |Titel=Reply to correspondence on “Multiple chemical sensitivity/idiopathic environmental intolerance: A practical approach to diagnosis and management” |Sammelwerk=The Journal of Allergy and Clinical Immunology: In Practice |Band=12 |Nummer=1 |Datum=2024-01 |DOI=10.1016/j.jaip.2023.11.024 |Seiten=267–268 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2213219823012667 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Шояд ин аз он сабаб бошад, ки шарҳҳои бемориҳое, ки омилҳои равонӣ доранд, ҳамчун стигматизатсионӣ қабул мешаванд ва/ё ин шарҳҳо нодуруст фаҳмида мешаванд, ки ҲБ «пурра психогенӣ» аст, ҳарчанд ҳарду шарҳ (биопсихосоциалӣ ва биомедицинӣ) мувофиқанд, ки аломатҳо воқеӣ ва заифкунандаанд. Ба ҷои ин, онҳо бовар доранд, ки бояд як сабаби пурра биологӣ муайян карда шавад, ки тамоми нишонаҳои эҳсосшударо ба таври комил шарҳ диҳад<ref>{{Literatur |Autor=John Molot, Margaret Sears, Hymie Anisman |Titel=Multiple chemical sensitivity: It's time to catch up to the science |Sammelwerk=Neuroscience & Biobehavioral Reviews |Band=151 |Datum=2023-08 |DOI=10.1016/j.neubiorev.2023.105227 |Seiten=105227 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0149763423001963 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Аммо натиҷаҳои даъвошавандаи ин гурӯҳҳо аз санҷишҳои қатъии илмӣ нагузаштаанд<ref>{{Literatur |Autor=Thomas Meinertz Dantoft, Sine Skovbjerg, Linus Andersson, Anna-Sara Claeson, Nina Lind, Steven Nordin, Susanne Brix |Titel=Inflammatory Mediator Profiling of n-butanol Exposed Upper Airways in Individuals with Multiple Chemical Sensitivity |Sammelwerk=PLOS ONE |Band=10 |Nummer=11 |Datum=2015-11-23 |ISSN=1932-6203 |DOI=10.1371/journal.pone.0143534 |Seiten=e0143534 |Online=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0143534 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Ferenc Gábor Köteles, Steven Nordin, Jan Vilis Haanes, Lena Hillert, Damien Léger, Cédric Lemogne, Renáta Szemerszky, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh |Titel=Multiple Chemical Sensitivity: Catching up to what kind of science? |Sammelwerk=Neuroscience & Biobehavioral Reviews |Band=157 |Datum=2024-02 |DOI=10.1016/j.neubiorev.2023.105524 |Seiten=105524 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0149763423004931 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Karen Binkley, Herman Staudenmayer |Titel=Reply to correspondence on “Multiple chemical sensitivity/idiopathic environmental intolerance: A practical approach to diagnosis and management” |Sammelwerk=The Journal of Allergy and Clinical Immunology: In Practice |Band=12 |Nummer=1 |Datum=2024-01 |DOI=10.1016/j.jaip.2023.11.024 |Seiten=267–268 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2213219823012667 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Lh Hetherington, Jm Battershill |Titel=Review of evidence for a toxicological mechanism of idiopathic environmental intolerance |Sammelwerk=Human & Experimental Toxicology |Band=32 |Nummer=1 |Datum=2013-01 |ISSN=0960-3271 |DOI=10.1177/0960327112457189 |Seiten=3–17 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0960327112457189 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ин метавонад боиси таниш байни шахсони гирифтори ҲБ ва муҳаққиқон гардад, аз ҷумла айбдоркуниҳо дар он ки муҳаққиқон барои саноати кимиёвӣ ё «Биг Фарма» кор мекунанд, ё он ки созмонҳои маблағгузорӣ таҳқиқотҳоро дар бораи ҲБ қасдан пинҳон ё халалдор мекунанд<ref>{{Literatur |Autor=Juliene G. Lipson |Titel=Multiple Chemical Sensitivities: Stigma and Social Experiences |Sammelwerk=Medical Anthropology Quarterly |Band=18 |Nummer=2 |Datum=2004-06 |ISSN=0745-5194 |DOI=10.1525/maq.2004.18.2.200 |Seiten=200–213 |Online=https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1525/maq.2004.18.2.200 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Доштани ҲБ метавонад монеаҳоро дар ҳаёти иҷтимоӣ ва иҷрои кори шахс эҷод кунад. Шахсоне, ки ҲБ доранд, метавонанд ноумед шаванд ё дар ҳолатҳое, ки дигарон наметавонанд ё намехоҳанд барояшон шароит фароҳам оранд, ба низоъ дучор оянд, ки ин боиси шиддатёбии аломатҳо дар беморон мегардад<ref>{{Literatur |Autor=Juliene G. Lipson |Titel=Multiple Chemical Sensitivities: Stigma and Social Experiences |Sammelwerk=Medical Anthropology Quarterly |Band=18 |Nummer=2 |Datum=2004-06 |ISSN=0745-5194 |DOI=10.1525/maq.2004.18.2.200 |Seiten=200–213 |Online=https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1525/maq.2004.18.2.200 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Намоиши ҲБ дар [[Воситаҳои ахбори омма|ВАО]] ҳамчун як ихтилоли психогенӣ метавонад ин стигмаро боз ҳам афзояд<ref>{{Literatur |Autor=Juliene G. Lipson |Titel=Multiple Chemical Sensitivities: Stigma and Social Experiences |Sammelwerk=Medical Anthropology Quarterly |Band=18 |Nummer=2 |Datum=2004-06 |ISSN=0745-5194 |DOI=10.1525/maq.2004.18.2.200 |Seiten=200–213 |Online=https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1525/maq.2004.18.2.200 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. 5lbg9s6e6hokj7c6dfbw4dc2myxaaan 0 334150 1489328 1489150 2026-10-14T13:05:28Z Taramarlena 157377 Ман сахифаро камтар тагйирот кардам 1489328 wikitext text/x-wiki == Муқаддима == Нобурдбардории идиопатиии муҳити зист (IEI), ки бо номи «аломатҳои марбут ба омилҳои муҳити зист» низ маъруф аст<ref>{{Literatur |Autor=Jan Vilis Haanes, Steven Nordin, Lena Hillert, Michael Witthöft, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Omer Van den Bergh |Titel=“Symptoms associated with environmental factors” (SAEF) – Towards a paradigm shift regarding “idiopathic environmental intolerance” and related phenomena |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=131 |Datum=2020-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109955 |Seiten=109955 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919310086 |Abruf=2026-10-12}}</ref>, ҳолатҳое мебошанд, ки дар онҳо омилҳои муҳити зист, ба монанди турбинаҳои бодӣ, моддаҳои кимиёвӣ ё майдонҳои электромагнитӣ бо аломатҳои ҷисмонӣ алоқаманданд. Онҳо ягон сабаби патофизиологии исботшуда надоранд, аммо нишонаҳо воқеӣ ва заифкунандаанд, ки дар натиҷаи равандҳои атрибутсия ва носебо ба вуҷуд меоянд<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Victor Pitron, Steven Nordin, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic environmental intolerances |Sammelwerk=Encyclopedia of Toxicology (Fourth Edition) |Verlag=Academic Press |Ort=Oxford |Datum=2024-01-01 |ISBN=978-0-323-85434-4 |DOI=10.1016/B978-0-12-824315-2.00595-9 |Seiten=449–462 |Online=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128243152005959 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Гумон меравад, ки номутобиқатии муҳити зист бо сабаби идиопатикӣ ҳолатҳои махсуси ихтилоли нишонаҳои соматикӣ/ихтилоли функсионалӣ мебошанд<ref>{{Literatur |Autor=Thomas Meinertz Dantoft, Steven Nordin, Linus Andersson, Marie Weinreich Petersen, Sine Skovbjerg, Torben Jørgensen |Titel=Multiple chemical sensitivity described in the Danish general population: Cohort characteristics and the importance of screening for functional somatic syndrome comorbidity—The DanFunD study |Sammelwerk=PLOS ONE |Band=16 |Nummer=2 |Datum=2021-02-24 |ISSN=1932-6203 |DOI=10.1371/journal.pone.0246461 |Seiten=e0246461 |Online=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0246461 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=M.L. Pall |Titel=Common etiology of posttraumatic stress disorder, fibromyalgia, chronic fatigue syndrome and multiple chemical sensitivity via elevated nitric oxide/peroxynitrite |Sammelwerk=Medical Hypotheses |Band=57 |Nummer=2 |Datum=2001-08 |DOI=10.1054/mehy.2001.1325 |Seiten=139–145 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0306987701913258 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Ferenc Köteles, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh, Maj-Helen Nyback, Markku Sainio |Titel=Impact of comorbidity on symptomatology in various types of environmental intolerance in a general Swedish and Finnish adult population |Sammelwerk=Environmental Research |Band=229 |Datum=2023-07 |DOI=10.1016/j.envres.2023.115945 |Seiten=115945 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935123007375 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Josef Bailer, Michael Witthöft, Fred Rist |Titel=Psychological Predictors of Short- and Medium Term Outcome in Individuals with Idiopathic Environmental Intolerance (IEI) and Individuals with Somatoform Disorders |Sammelwerk=Journal of Toxicology and Environmental Health, Part A |Band=71 |Nummer=11-12 |Datum=2008-06-02 |ISSN=1528-7394 |DOI=10.1080/15287390801985562 |Seiten=766–775 |Online=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15287390801985562 |Abruf=2026-10-12}}</ref> – бар хилофи дигар ихтилоли нишонаҳои соматикӣ/ихтилоли функсионалӣ, беморон нишонаҳои худро ба манбаи возеҳ нисбат медиҳанд. Аввалан, ин истилоҳ ҳамчун синоними [[ҳассосияти бисёрхимиявӣ]] истифода мешуд, аммо он васеъ гардида, синдромҳои гуногуни марбут ба омилҳои муҳити зистро дар бар мегирад<ref>{{Internetquelle |url=https://www.who.int/teams/environment-climate-change-and-health/radiation-and-health/non-ionizing/hypersensitivity |titel=Electromagnetic hypersensitivity |sprache=en |abruf=2026-10-12}}</ref>. Ҳоло баҳс идома дорад, ки оё намудҳои гуногуни номутобиқатии идиопатии муҳити зист метавонанд ҳамчун намудҳои гуногуни як воҳиди калонтарини ташхисӣ («ҷамъбастӣ» кардани ин ташхисҳо) ё ҳамчун ташхисҳои алоҳида («ҷудокунии» ин ташхисҳо) баррасӣ шаванд<ref>{{Literatur |Autor=Eva Palmquist, Anna-Sara Claeson, Gregory Neely, Berndt Stenberg, Steven Nordin |Titel=Overlap in prevalence between various types of environmental intolerance |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=217 |Nummer=4-5 |Datum=2014-04 |DOI=10.1016/j.ijheh.2013.08.005 |Seiten=427–434 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S143846391300117X |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Tara M. Petzke, Ralph C. A. Rippe, Michael Witthöft, Renáta Szemerszky, Ferenc Köteles, Cédric Lemogne, Steven Nordin, Victor Pitron |Titel=One or many environmental intolerance(s)? A cluster analysis over two representative samples |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=273 |Datum=2026-04-01 |ISSN=1438-4639 |DOI=10.1016/j.ijheh.2026.114764 |Seiten=114764 |Online=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1438463926000246 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ин синдром набояд бо бемории сохта (fictitious disorder) омехта шавад. Он инчунин аллергияҳо, сӯхтагиҳои кимиёвӣ ё барқӣ, заҳролудшавӣ ё мастӣ ва бемории радиатсионӣ-ро дар бар намегирад. == Таъриф == Барои IEI ҳеҷ таърифи ташхисии ҳатмӣ вуҷуд надорад, зеро он дар Таснифи Байналмилалии Бемориҳо ҷой надорад. Бо истифода аз истилоҳи «Нишонаҳои марбут ба омилҳои муҳити зист» ба ҷои истилоҳи «ноқабулиҳои идиопатии муҳити зист», Ҳаннес ва ҳамкоронаш таърифи зеринро пешниҳод мекунанд<ref>{{Literatur |Autor=Jan Vilis Haanes, Steven Nordin, Lena Hillert, Michael Witthöft, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Omer Van den Bergh |Titel=“Symptoms associated with environmental factors” (SAEF) – Towards a paradigm shift regarding “idiopathic environmental intolerance” and related phenomena |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=131 |Datum=2020-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109955 |Seiten=109955 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919310086 |Abruf=2026-10-12}}</ref>: 1. Феномен, ки бо аломатҳои такроршаванда тавсиф мешавад, ки шахси гирифторшуда онҳоро ба саломатӣ таъсири манфӣ дониста меҳисобад. 2. Шахси гирифтор аломатҳоро бо омилҳои муҳити кимиёвӣ, физикӣ ё биологӣ, ки аз рӯи табиат ва сатҳҳои таъсиррасонии онҳо дар аксари одамон аломатҳои шабеҳро ба вуҷуд намеоранд, алоқаманд медонад. 3. Аломатҳо такрор шуда, мувофиқи дарки дараҷаи таъсири яке ё якчанд омилҳои мушаххаси муҳити зист шиддат меёбанд ва паст мешаванд. Дарки таъсир метавонад тавассути ҳар гуна ё ҳатто номаълум ҳассосият сурат гирад ва омилҳои муҳити зист метавонанд воқеан мавҷуд бошанд ё набошанд. 4. Таъсири он ба саломатӣ метавонад аз сабук то шадид фарқ кунад. 5. Аломатҳое, ки аз механизмҳои патофизиологии хуб муайяншуда, масалан, ҳолатҳои аллергиявӣ ё токсикологиявӣ, номутобиқатии лактоза ё сироятҳо ба вуҷуд меоянд, аз ин феномен хориҷ карда мешаванд. 6. Ин феномен метавонад ягона мушкили саломатии шахс бошад ё метавонад, дар принсип, бо ҳар гуна беморӣ ё ҳолати дигари саломатӣ ҳамзамон вуҷуд дошта бошад." Ин таърифи хеле васеъ бартарии пешгирӣ кардани тамғагузории бардурӯғ-манфиро дорад. Он инчунин имкон медиҳад, ки феноменҳои нав ба осонӣ дар ин таъриф ворид шаванд ё дигар ҳолатҳо аз он хориҷ карда шаванд<ref>{{Literatur |Autor=Jan Vilis Haanes, Steven Nordin, Lena Hillert, Michael Witthöft, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Omer Van den Bergh |Titel=“Symptoms associated with environmental factors” (SAEF) – Towards a paradigm shift regarding “idiopathic environmental intolerance” and related phenomena |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=131 |Datum=2020-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109955 |Seiten=109955 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919310086 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. == Эпидемиология == Пайдоиши тахминии нотолерантии муҳити зист, ки идиопатикӣ ҳисобида мешавад, ба таърифи ҳолат, аҳолии омӯхташуда ва кишвари муайян, ки дар он ин паҳншавӣ ҳисоб шудааст, вобастагии қавӣ дорад. Илова бар ин, нотолерантии муҳити зисти идиопатикӣ истилоҳи умумӣ барои намудҳои гуногуни бемориҳо мебошад, ки бо ҳамдигар алоқаи зич доранд<ref>{{Literatur |Autor=Eva Palmquist, Anna-Sara Claeson, Gregory Neely, Berndt Stenberg, Steven Nordin |Titel=Overlap in prevalence between various types of environmental intolerance |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=217 |Nummer=4-5 |Datum=2014-04 |DOI=10.1016/j.ijheh.2013.08.005 |Seiten=427–434 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S143846391300117X |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Нисбатҳои паҳншавӣ метавонанд байни синдромҳое, ки таҳти ин истилоҳ қарор мегиранд, хеле фарқ кунанд. Бо вуҷуди ин, чанд тахмин вуҷуд дорад: аз 14,1% аҳолӣ дар Нидерланд то 21,6% дар Шветсия (бар асоси худидоракунии IEI; ҳангоми баррасии танҳо ташхисҳои додаи духтурон, ин нишондиҳанда 6,3% буд)<ref>{{Internetquelle |autor=E. Palmquist |url=http://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:1065576 |titel=Environmental intolerance: psychological risk and health factors |abruf=2017}}</ref>. Гуфта мешавад, ки пайдоиши нотолерантии муҳити зист (идиопатикӣ) ба пайдо шудан ва муҳокимаҳои оммавии омилҳои экологӣ вобаста аст. Масалан, дар Тайван ҳодисаҳои номутобиқатии муҳити зист, ки ба майдонҳои электромагнитӣ марбут дониста мешуданд, ба таври назаррас бо шумораи мақолаҳои нашршуда дар рӯзномаҳо дар бораи технологияҳои истифодабарандаи майдонҳои электромагнитӣ ҳамбастагӣ дошт<ref>{{Literatur |Autor=Po-Chang Huang, Kun-Hua Li, How-Ran Guo |Titel=Association between media coverage and prevalence of idiopathic environmental intolerance attributed to electromagnetic field in Taiwan |Sammelwerk=Environmental Research |Band=161 |Datum=2018-02 |DOI=10.1016/j.envres.2017.11.034 |Seiten=329–335 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935117314159 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Як баррасии охирини чандин ҳодисаҳои тарсонандаи саломатӣ, ки дар [[Созмони ҷаҳонии тандурустӣ|ВАО]] паҳн шудаанд, ҳамбастагии шабеҳро барои намудҳои гуногуни IEI нишон медиҳад<ref>{{Literatur |Autor=Kate MacKrill, Michael Witthöft, Simon Wessely, Keith J. Petrie |Titel=Health scares: Tracing their nature, growth and spread |Sammelwerk=Clinical Psychology in Europe |Band=5 |Nummer=4 |Datum=2023-12-22 |ISSN=2625-3410 |DOI=10.32872/cpe.12209 |Online=https://cpe.psychopen.eu/index.php/cpe/article/view/12209 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ин саволҳоро ба миён мегузорад, ки чӣ гуна бояд гузоришҳои ВАО дар бораи рӯйдодҳои экологӣ ё технологияҳои муосир ва афзалиятҳо ва нуқсонҳои онҳо аз нуқтаи назари ахлоқӣ хабар диҳанд, бидуни эҷоди таҳдидҳои эҳтимолии саломатӣ. Танҳо чанд тадқиқот пешгӯии IEI-ро ҳангоми табобатнашудан баррасӣ кардаанд, аммо натиҷаҳо умедбахшанд – беш аз нисфи ин беморон пас аз 6 сол сиҳат шудаанд<ref>{{Internetquelle |autor=E. Palmquist |url=http://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:1065576 |titel=Environmental intolerance: psychological risk and health factors |abruf=2017}}</ref> ва 95% пас аз 10 сол сиҳат шудаанд<ref>{{Literatur |Autor=Eugenio Traini, Astrid L. Martens, Pauline Slottje, Roel C.H. Vermeulen, Anke Huss |Titel=Time course of health complaints attributed to RF-EMF exposure and predictors of electromagnetic hypersensitivity over 10 years in a prospective cohort of Dutch adults |Sammelwerk=Science of The Total Environment |Band=856 |Datum=2023-01 |DOI=10.1016/j.scitotenv.2022.159240 |Seiten=159240 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0048969722063392 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. == Нишонаҳо, аломатҳо ва хусусиятҳо == IEIҳо симптоматологияи хеле васеъ доранд ва нишонаҳои меъдаю рӯда, чашм, дилу рагҳо, неврологӣ, равонӣ, нафаскашӣ ва пӯстро дар бар мегиранд<ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Ferenc Köteles, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh, Maj-Helen Nyback, Markku Sainio |Titel=Impact of comorbidity on symptomatology in various types of environmental intolerance in a general Swedish and Finnish adult population |Sammelwerk=Environmental Research |Band=229 |Datum=2023-07 |DOI=10.1016/j.envres.2023.115945 |Seiten=115945 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935123007375 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Нишонаҳои IEI метавонанд ба омилҳои гуногуни муҳити зист вобаста бошанд<ref>{{Literatur |Autor=Anna-Sara Claeson, Eva Palmquist, Steven Nordin |Titel=Physical and chemical trigger factors in environmental intolerance |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=221 |Nummer=3 |Datum=2018-04 |DOI=10.1016/j.ijheh.2018.02.009 |Seiten=586–592 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1438463917306442 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Доштани якчанд IEI бо мушкилоти бештар дар ҳаёти ҳаррӯза ва шиддати баландтари нишонаҳо, инчунин бо худдорӣ ва нигарониҳои бештар вобаста ба IEI алоқаманд аст<ref>{{Literatur |Autor=Aki Vuokko, Kirsi Karvala, Jussi Lampi, Leea Keski-Nisula, Markku Pasanen, Raimo Voutilainen, Juha Pekkanen, Markku Sainio |Titel=Environmental Intolerance, Symptoms and Disability Among Fertile-Aged Women |Sammelwerk=International Journal of Environmental Research and Public Health |Band=15 |Nummer=2 |Datum=2018-02-08 |ISSN=1660-4601 |DOI=10.3390/ijerph15020293 |Seiten=293 |Online=https://www.mdpi.com/1660-4601/15/2/293 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Roger Persson, Frida Carlsson Eek, Kai öSterberg, Palle øRbæK, BjöRn Karlson |Titel=A two‐week monitoring of self‐reported arousal, worry and attribution among persons with annoyance attributed to electrical equipment and smells |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=49 |Nummer=4 |Datum=2008-08 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/j.1467-9450.2008.00660.x |Seiten=345–356 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-9450.2008.00660.x |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Доштани IEI бо холҳои баландтари нишонаҳо, изтироби баланди хислатӣ, тамаркуз ба эҳсосоти автономӣ ва нисбат додани бештар нишонаҳои соматикӣ алоқаманд аст<ref>{{Literatur |Autor=Josef Bailer, Michael Witthöft, Christine Paul, Christiane Bayerl, Fred Rist |Titel=Evidence for Overlap Between Idiopathic Environmental Intolerance and Somatoform Disorders: |Sammelwerk=Psychosomatic Medicine |Band=67 |Nummer=6 |Datum=2005-11 |ISSN=0033-3174 |DOI=10.1097/01.psy.0000174170.66109.b7 |Seiten=921–929 |Online=https://www.ovid.com/00006842-200511000-00013 |Abruf=2026-10-12}}</ref>, гарчанде маълум нест, ки оё ин натиҷаи IEI, ҳамбастагӣ ё омилест сабабӣ. Илова бар ин, таъсири баланди он ба ҳаёт қайд шудааст<ref>{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson, Valerie M Vogel |Titel=Sickness‐related dysfunction in persons with self‐reported multiple chemical sensitivity at four levels of severity |Sammelwerk=Journal of Clinical Nursing |Band=18 |Nummer=1 |Datum=2009-01 |ISSN=0962-1067 |DOI=10.1111/j.1365-2702.2008.02439.x |Seiten=72–81 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2702.2008.02439.x |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson |Titel=Of the World But Not in It: Barriers to Community Access and Education for Persons With Environmental Sensitivities |Sammelwerk=Health Care for Women International |Band=31 |Nummer=1 |Datum=2009-12-15 |ISSN=0739-9332 |DOI=10.1080/07399330903042823 |Seiten=3–16 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/07399330903042823 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ин пастшавии сифати ҳаёт ҳам ба таҷрибаи нишонаҳо ва ҳам ба чораҳое, ки одамон барои сабук кардани онҳо меандешанд (масалан, кӯчидан ба минтақаи бе сигнали мобилӣ барои пешгирӣ аз таъсири майдонҳои электромагнитӣ), марбут аст. Ин, масалан, ба ҳозир шудан дар кор/мактаб, сафар кардан, интихоби мебел ва ороиши хона, интихоби ҳоббиҳо ва маҳсулоти нигоҳубини шахсӣ таъсир мерасонад<ref>{{Literatur |Autor=Sachiko Hojo, Kou Sakabe, Satoshi Ishikawa, Mikio Miyata, Hiroaki Kumano |Titel=Evaluation of subjective symptoms of Japanese patients with multiple chemical sensitivity using QEESI© |Sammelwerk=Environmental Health and Preventive Medicine |Band=14 |Nummer=5 |Datum=2009-09 |ISSN=1342-078X |DOI=10.1007/s12199-009-0095-8 |Seiten=267–275 |Online=http://link.springer.com/10.1007/s12199-009-0095-8 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. == Моделҳои шарҳдиҳӣ/Сабабҳо: == Ҳеҷ далели илмии боэътимод вуҷуд надорад, ки таъсири омилҳои муҳити зист дар миқдорҳои муқаррарӣ, ки дар бетоқатӣ ба муҳити зист (идиопатикӣ) иштирок доранд, боиси пайдоиши аломатҳо, аз ҷумла аломатҳое, ки дар бетоқатӣ ба муҳити зист (идиопатикӣ) гузориш шудаанд, мегардад. Гарчанде баъзе муаллифон роҳҳои токсикологиявӣ ё патофизиологиявиро пешниҳод кардаанд<ref>{{Literatur |Autor=Martin L Pall |Titel=Elevated nitric oxide/peroxynitrite theory of multiple chemical sensitivity: central role of N-methyl-D-aspartate receptors in the sensitivity mechanism. |Sammelwerk=Environmental Health Perspectives |Band=111 |Nummer=12 |Datum=2003-09-01 |ISSN=0091-6765 |DOI=10.1289/ehp.5935 |Seiten=1461–1464 |Online=https://pubs.acs.org/evhpaz/article-lookup/doi/10.1289/ehp.5935 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=John Molot, Margaret Sears, Hymie Anisman |Titel=Multiple chemical sensitivity: It's time to catch up to the science |Sammelwerk=Neuroscience & Biobehavioral Reviews |Band=151 |Datum=2023-08 |DOI=10.1016/j.neubiorev.2023.105227 |Seiten=105227 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0149763423001963 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Dominique Belpomme, Philippe Irigaray |Titel=Why electrohypersensitivity and related symptoms are caused by non-ionizing man-made electromagnetic fields: An overview and medical assessment |Sammelwerk=Environmental Research |Band=212 |Datum=2022-09 |DOI=10.1016/j.envres.2022.113374 |Seiten=113374 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935122007010 |Abruf=2026-10-12}}</ref>, ин роҳҳо рад шудаанд<ref>{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Ferenc Gábor Köteles, Steven Nordin, Jan Vilis Haanes, Lena Hillert, Damien Léger, Cédric Lemogne, Renáta Szemerszky, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh |Titel=Multiple Chemical Sensitivity: Catching up to what kind of science? |Sammelwerk=Neuroscience & Biobehavioral Reviews |Band=157 |Datum=2024-02 |DOI=10.1016/j.neubiorev.2023.105524 |Seiten=105524 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0149763423004931 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Thomas Meinertz Dantoft, Sine Skovbjerg, Linus Andersson, Anna-Sara Claeson, Nina Lind, Steven Nordin, Susanne Brix |Titel=Inflammatory Mediator Profiling of n-butanol Exposed Upper Airways in Individuals with Multiple Chemical Sensitivity |Sammelwerk=PLOS ONE |Band=10 |Nummer=11 |Datum=2015-11-23 |ISSN=1932-6203 |DOI=10.1371/journal.pone.0143534 |Seiten=e0143534 |Online=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0143534 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Tara Petzke, Ferenc Köteles, Renáta Szemerszky, Steven Nordin, Michael Witthöft, Cédric Lemogne, Omer Van den Bergh, Victor Pitron |Titel=Electrohypersensitivity beyond controversies |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=276 |Datum=2026-07 |DOI=10.1016/j.ijheh.2026.114817 |Seiten=114817 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1438463926000775 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Jan Vilis Haanes, Lena Hillert, Ferenc Gàbor Köteles, Damien Léger, Cédric Lemogne, Steven Nordin, Renáta Szemerszky, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh |Titel=Electrohypersensitivity is always real |Sammelwerk=Environmental Research |Band=218 |Datum=2023-02 |DOI=10.1016/j.envres.2022.114840 |Seiten=114840 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935122021673 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Kristina Schmiedchen, Sarah Driessen, Gunnhild Oftedal |Titel=Methodological limitations in experimental studies on symptom development in individuals with idiopathic environmental intolerance attributed to electromagnetic fields (IEI-EMF) – a systematic review |Sammelwerk=Environmental Health |Band=18 |Nummer=1 |Datum=2019-12 |ISSN=1476-069X |DOI=10.1186/s12940-019-0519-x |Online=https://ehjournal.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12940-019-0519-x |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Martin Röösli |Titel=Radiofrequency electromagnetic field exposure and non-specific symptoms of ill health: A systematic review |Sammelwerk=Environmental Research |Band=107 |Nummer=2 |Datum=2008-06 |DOI=10.1016/j.envres.2008.02.003 |Seiten=277–287 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935108000601 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Умуман, тавсия дода мешавад, ки номутобиқатии муҳити зист бо сабаби идиопатикӣ аз нуқтаи назари биопсихосоциалӣ баррасӣ шавад<ref>{{Literatur |Autor=George L. Engel |Titel=The Need for a New Medical Model: A Challenge for Biomedicine |Sammelwerk=Science |Band=196 |Nummer=4286 |Datum=1977-04-08 |ISSN=0036-8075 |DOI=10.1126/science.847460 |Seiten=129–136 |Online=https://www.science.org/doi/10.1126/science.847460 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ин маънои онро дорад, ки омилҳои биологӣ (масалан, синну сол, ҷинс, таърихи тиббӣ), равонӣ (масалан, невротизм, осебпазирӣ ба сугестия), иҷтимоӣ (масалан, доштани дастгирии иҷтимоӣ, нақшҳои [[Гендер|гендерӣ]]) ва ҳатто муҳити зист (аз ҷумла, дар атроф будан бо дастгоҳҳои барқӣ) дар ин ихтилолот нақш доранд. Мушаххастар, маъмултарин модели сабабии номутобиқатии муҳити зист дар бемориҳои идиопатикӣ модели коркарди пешгӯӣ (predictive processing model) мебошад<ref>{{Literatur |Autor=Karl Friston |Titel=The free-energy principle: a unified brain theory? |Sammelwerk=Nature Reviews Neuroscience |Band=11 |Nummer=2 |Datum=2010-02 |ISSN=1471-003X |DOI=10.1038/nrn2787 |Seiten=127–138 |Online=https://www.nature.com/articles/nrn2787 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ин модел тахмин мезанад, ки дарки нишонаҳо натиҷаи пешгӯиҳои пешакӣ (яъне интизориҳо, посухҳои омӯхташуда, донишҳои пешина, алоқамандӣ ва сигналҳои эҳсосӣ) ва бозхӯнди ҳассосӣ аз бадан мебошад. Пешгӯиҳои пешакӣ ва бозхӯнди ҳассосӣ ҳамеша дар мувозинат нестанд ва метавонанд аз ҳам ҷудо шаванд, ки ин ба хатогиҳои пешгӯӣ оварда мерасонад, ки дар онҳо аломатҳо дар мағз ташаккул ёфта, ҳатто дар ҳолате ки посухҳои физиологии объективӣ вуҷуд надоранд, эҳсос мешаванд. Ин махсусан вақте эҳтимол дорад, ки пешгӯиҳои пешакӣ қавӣ бошанд, аммо сигналҳои физиологӣ номушаххас<ref>{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles |Titel=Vague sensations. About the background and consequences of discordance between actual and perceived physiological changes |Sammelwerk=Clinical Psychology Review |Band=108 |Datum=2024-03 |DOI=10.1016/j.cpr.2024.102382 |Seiten=102382 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0272735824000035 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ин модел бо муваффақият барои таҳаммулнопазирии муҳити зист, ки идиопатикӣ мебошад, татбиқ шудааст<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Richard J. Brown, Sibylle Petersen, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Comprehensive Model |Sammelwerk=Clinical Psychological Science |Band=5 |Nummer=3 |Datum=2017-05 |ISSN=2167-7026 |DOI=10.1177/2167702617693327 |Seiten=551–567 |Online=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702617693327 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Мувофиқи модели коркарди пешгӯӣкунанда, дарки сабабӣ ҷузъи калидии IEI мебошад<ref>{{Literatur |Autor=Maël Dieudonné |Titel=Electromagnetic hypersensitivity: a critical review of explanatory hypotheses |Sammelwerk=Environmental Health |Band=19 |Nummer=1 |Datum=2020-12 |ISSN=1476-069X |DOI=10.1186/s12940-020-00602-0 |Online=https://ehjournal.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12940-020-00602-0 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=S. Ariccio, E. Traini, L. Portengen, A. Martens, P. Slottje, R. Vermeulen, A. Huss |Titel=Chicken or egg? Attribution hypothesis and nocebo hypothesis to explain somatization associated to perceived RF-EMF exposure |Sammelwerk=Frontiers in Public Health |Band=13 |Datum=2025-04-09 |ISSN=2296-2565 |DOI=10.3389/fpubh.2025.1561373 |Online=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fpubh.2025.1561373/full |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Christoph Boehmert, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh |Titel=Causal perception is central in electromagnetic hypersensitivity - a commentary on “Electromagnetic hypersensitivity: a critical review of explanatory hypotheses’’ |Sammelwerk=Environmental Health |Band=19 |Nummer=1 |Datum=2020-12 |ISSN=1476-069X |DOI=10.1186/s12940-020-00652-4 |Online=https://ehjournal.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12940-020-00652-4 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Steven Nordin |Titel=Do somatic symptom distress and attribution predict symptoms associated with environmental factors? |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=179 |Datum=2024-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2024.111637 |Seiten=111637 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399924000497 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ин дарки сабабӣ ду ҷанбаи муҳим дорад: [[атрибутсия]] ва носебо. Дар ин ҷо атрибутсия маънои онро дорад, ки шахсоне, ки ба номутобиқатии муҳити зист гирифторанд, омилеро дар муҳити зист ҳамчун сабаби аломатҳояшон мешиносанд. Ин аксар вақт ретроспективӣ аст: одамон метавонанд таҷрибаҳои гузаштаи худро бо ин аломат баррасӣ карда, робитаҳоро бо омилҳои муҳити зист пайдо кунанд. Шоҳиди таҷрибавӣ нишон медиҳад, ки дар иштирокчиёни солим аломатҳои монанди IEI метавонанд ба вуҷуд оянд, агар онҳо боварӣ дошта бошанд, ки ин аломатҳо аз омиле дар муҳити атроф, ки ба он дучор шудаанд, сарчашма мегиранд<ref>{{Literatur |Autor=Anne-Kathrin Bräscher, Koen Raymaekers, Omer Van den Bergh, Michael Witthöft |Titel=Are media reports able to cause somatic symptoms attributed to WiFi radiation? An experimental test of the negative expectation hypothesis |Sammelwerk=Environmental Research |Band=156 |Datum=2017-07 |DOI=10.1016/j.envres.2017.03.040 |Seiten=265–271 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935117300804 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Carolin Wolters, Jana Harzem, Michael Witthöft, Alexander L. Gerlach, Anna Pohl |Titel=Somatosensory Illusions Elicited by Sham Electromagnetic Field Exposure: Experimental Evidence for a Predictive Processing Account of Somatic Symptom Perception |Sammelwerk=Psychosomatic Medicine |Band=83 |Nummer=1 |Datum=2021-01 |ISSN=1534-7796 |DOI=10.1097/PSY.0000000000000884 |Seiten=94–100 |Online=https://journals.lww.com/10.1097/PSY.0000000000000884 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Michael Witthöft, G. James Rubin |Titel=Are media warnings about the adverse health effects of modern life self-fulfilling? An experimental study on idiopathic environmental intolerance attributed to electromagnetic fields (IEI-EMF) |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=74 |Nummer=3 |Datum=2013-03 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2012.12.002 |Seiten=206–212 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399912003352 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Носебо маънои онро дорад, ки таъсири манфии дучоршавӣ ба омиле дар муҳити атроф интизор мешавад ва бинобар ин эҳсос мешавад, гарчанде дар бадан ягон тағйироти патофизиологӣ вуҷуд надорад. Ҳамин қисми дарки сабабият ба нишонаҳои ҳозира ва оянда таъсир мерасонад. Ин бо якчанд парадигмаҳои қалбакӣ (sham-exposure) исбот шудааст, ки дар онҳо шахсоне, ки ба номутобиқатии муҳити зист гирифтор буданд, ҳангоми боварӣ ба дучор шудан ба омиле аз муҳити зист, дар ҳоле ки дар асл чунин набуд, бори нишонаҳояшонро зиёд ҳисоб карданд<ref>{{Literatur |Autor=Anne-Kathrin Bräscher, Stefan M. Schulz, Omer Van den Bergh, Michael Witthöft |Titel=Prospective study of nocebo effects related to symptoms of idiopathic environmental intolerance attributed to electromagnetic fields (IEI-EMF) |Sammelwerk=Environmental Research |Band=190 |Datum=2020-11 |DOI=10.1016/j.envres.2020.110019 |Seiten=110019 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935120309166 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Jayati Das-Munshi, G. James Rubin, Simon Wessely |Titel=Multiple chemical sensitivities: A systematic review of provocation studies |Sammelwerk=Journal of Allergy and Clinical Immunology |Band=118 |Nummer=6 |Datum=2006-12 |DOI=10.1016/j.jaci.2006.07.046 |Seiten=1257–1264 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0091674906016964 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=G. James Rubin, Rosa Nieto‐Hernandez, Simon Wessely |Titel=Idiopathic environmental intolerance attributed to electromagnetic fields (formerly ‘electromagnetic hypersensitivity’): An updated systematic review of provocation studies |Sammelwerk=Bioelectromagnetics |Band=31 |Nummer=1 |Datum=2010-01 |ISSN=0197-8462 |DOI=10.1002/bem.20536 |Seiten=1–11 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/bem.20536 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Таъсири носебо дар байни аҳолии умумӣ низ маъмул аст. Баъзе амалдорон байни се намуди омилҳои марбут ба беморӣ фарқ мегузоранд: омилҳои пешгиранда, омилҳои барангезанда ва омилҳои идомадиҳанда: * Омилҳои мусоидкунанда. Ин хусусиятҳо ва омилҳое мебошанд, ки шахсро ба беморӣ ҳассостар мегардонанд. Ҷинси занона ва синни миёна то пирӣ ба IEI-ҳо мусоид менамоянд<ref>{{Literatur |Autor=Michael J. Gruber, Eva Palmquist, Steven Nordin |Titel=Characteristics of perceived electromagnetic hypersensitivity in the general population |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=59 |Nummer=4 |Datum=2018-08 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/sjop.12449 |Seiten=422–427 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/sjop.12449 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Kirsi Karvala, Maj-Helen Nyback, Markku Sainio |Titel=Prevalence of environmental annoyance in a Swedish and Finnish general population: Impact of everyday exposures on affect and behavior |Sammelwerk=Journal of Environmental Psychology |Band=56 |Datum=2018-04 |DOI=10.1016/j.jenvp.2018.03.004 |Seiten=84–90 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S027249441830210X |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Kenichi Azuma, Iwao Uchiyama, Takahiko Katoh, Hiromitsu Ogata, Keiichi Arashidani, Naoki Kunugita |Titel=Prevalence and Characteristics of Chemical Intolerance: A Japanese Population-Based Study |Sammelwerk=Archives of Environmental & Occupational Health |Band=70 |Nummer=6 |Datum=2015-11-02 |ISSN=1933-8244 |DOI=10.1080/19338244.2014.926855 |Seiten=341–353 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/19338244.2014.926855 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Johan Paulin, Linus Andersson, Steven Nordin |Titel=Characteristics of hyperacusis in the general population |Sammelwerk=Noise and Health |Band=18 |Nummer=83 |Datum=2016 |ISSN=1463-1741 |DOI=10.4103/1463-1741.189244 |Seiten=178 |Online=http://www.noiseandhealth.org/text.asp?2016/18/83/178/189244 |Abruf=2026-10-12}}</ref>: нисбат додан ба омилҳои муҳити зист ҳамчун сабаби аломатҳо пайваста ҳамчун омилҳои хатарнок бармеояд<ref>{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Steven Nordin |Titel=Do somatic symptom distress and attribution predict symptoms associated with environmental factors? |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=179 |Datum=2024-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2024.111637 |Seiten=111637 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399924000497 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ҳассосият ба пешниҳодҳои шифоҳӣ низ ҳамчун омили хатар барои IEI қайд шудааст<ref>{{Literatur |Autor=Madeline V. Stein, Rebecca Holt, Lillian Wieder, Devin B. Terhune |Titel=Responsiveness to Direct Verbal Suggestions and Dissociation Independently Predict Symptoms Associated with Environmental Factors |Sammelwerk=Psychopathology |Band=56 |Nummer=4 |Datum=2023 |ISSN=0254-4962 |DOI=10.1159/000526614 |Seiten=324–328 |Online=https://karger.com/article/doi/10.1159/000526614 |Abruf=2026-10-12}}</ref>, ки ин мантиқӣ аст, зеро он бо ҳассосияти носебо алоқаманд аст<ref>{{Literatur |Autor=Madeline V. Stein, Monika Heller, Sarah Chapman, G. James Rubin, Devin B. Terhune |Titel=Trait responsiveness to verbal suggestions predicts nocebo responding: A meta‐analysis |Sammelwerk=British Journal of Health Psychology |Band=30 |Nummer=1 |Datum=2025-02 |ISSN=1359-107X |DOI=10.1111/bjhp.12774 |Online=https://bpspsychub.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/bjhp.12774 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Муносибатҳо нисбат ба ин омилҳо, ки дар оила ё доираи фарҳангии шахс вуҷуд доранд, низ метавонанд нақш дошта бошанд<ref>{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Anett Freyler, Gyöngyi Kökönyei, György Bárdos |Titel=Family background of modern health worries, somatosensory amplification, and health anxiety: A questionnaire study |Sammelwerk=Journal of Health Psychology |Band=20 |Nummer=12 |Datum=2015-12 |ISSN=1359-1053 |DOI=10.1177/1359105313516661 |Seiten=1549–1557 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1359105313516661 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Gabriel Olaru, Oliver Wilhelm, Steven Nordin, Michael Witthöft, Ferenc Köteles |Titel=Modern health worries: Deriving two measurement invariant short scales for cross-cultural research with Ant Colony Optimization |Sammelwerk=PLOS ONE |Band=14 |Nummer=2 |Datum=2019-02-07 |ISSN=1932-6203 |DOI=10.1371/journal.pone.0211819 |Seiten=e0211819 |Online=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0211819 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Мисли бисёр ихтилолҳои дигар, таркиби [[Генетика|генетикӣ]] низ эҳтимолан ба таҷрибаи нишонаҳои соматикӣ дар доираи IEI таъсир мерасонад. Аммо то ҳол ягон тадқиқоте барои арзёбии кофии ин масъала гузаронида нашудааст. * Омилҳои барангезанда. Ин омилҳое мебошанд, ки метавонанд симптомҳо ва эпизодҳои симптомҳоро ба вуҷуд оранд. Ҳолати манфӣ<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Richard J. Brown, Sibylle Petersen, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Comprehensive Model |Sammelwerk=Clinical Psychological Science |Band=5 |Nummer=3 |Datum=2017-05 |ISSN=2167-7026 |DOI=10.1177/2167702617693327 |Seiten=551–567 |Online=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702617693327 |Abruf=2026-10-12}}</ref> ва эҳсоси дучоршавӣ<ref>{{Literatur |Autor=Carolin Wolters, Jana Harzem, Michael Witthöft, Alexander L. Gerlach, Anna Pohl |Titel=Somatosensory Illusions Elicited by Sham Electromagnetic Field Exposure: Experimental Evidence for a Predictive Processing Account of Somatic Symptom Perception |Sammelwerk=Psychosomatic Medicine |Band=83 |Nummer=1 |Datum=2021-01 |ISSN=1534-7796 |DOI=10.1097/PSY.0000000000000884 |Seiten=94–100 |Online=https://journals.lww.com/10.1097/PSY.0000000000000884 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Renáta Szemerszky, Ferenc Köteles, Réka Lihi, György Bárdos |Titel=Polluted places or polluted minds? An experimental sham-exposure study on background psychological factors of symptom formation in ‘Idiophatic Environmental Intolerance attributed to electromagnetic fields’ |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=213 |Nummer=5 |Datum=2010-09 |DOI=10.1016/j.ijheh.2010.05.001 |Seiten=387–394 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1438463910000507 |Abruf=2026-10-12}}</ref> метавонанд фавран оғози симптомҳои IEI-ро ба вуҷуд оранд. Баъзе одамон мегӯянд, ки аввалин эпизоди симптомҳои IEI-и онҳо аз рӯйдоди ҳаётӣ вобаста ба омиле дар муҳити зист, ки онҳо ба он таҳаммул надоранд – масалан, дучоршавии такрории кимиёвӣ ё барқӣ – ба вуҷуд омадааст<ref>{{Literatur |Autor=Michael J. Gruber, Eva Palmquist, Steven Nordin |Titel=Characteristics of perceived electromagnetic hypersensitivity in the general population |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=59 |Nummer=4 |Datum=2018-08 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/sjop.12449 |Seiten=422–427 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/sjop.12449 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Mitsuyasu Watanabe, Hideki Tonori, Yoshiharu Aizawa |Titel=Multiple Chemical Sensitivity and Idiopathic Environmental Intolerance (Part One) |Sammelwerk=Environmental Health and Preventive Medicine |Band=7 |Nummer=6 |Datum=2003 |DOI=10.1265/ehpm.2003.264 |Seiten=264–272 |Online=http://joi.jlc.jst.go.jp/JST.JSTAGE/ehpm/2003.264?from=CrossRef |Abruf=2026-10-12}}</ref>. * Омилҳои идомадиҳанда. Ин омилҳо ба муттасил шудани беморӣ мусоидат мекунанд. Эҳтимолан, тақвияти соматосенсорӣ (тамоюл ба ҳушёрии аз ҳад зиёд нисбат ба сигналҳои баданӣ, тақвият додани онҳо ва тасниф кардани онҳо ҳамчун эҳтимолан зараровар) ва ҳушёрии баданӣ ба як давраи бадхотимавӣ дар таҷрибаи аломатҳо дар IEI<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Jos Brosschot, Hugo Critchley, Julian F. Thayer, Cristina Ottaviani |Titel=Better Safe Than Sorry: A Common Signature of General Vulnerability for Psychopathology |Sammelwerk=Perspectives on Psychological Science |Band=16 |Nummer=2 |Datum=2021-03 |ISSN=1745-6916 |DOI=10.1177/1745691620950690 |Seiten=225–246 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1745691620950690 |Abruf=2026-10-12}}</ref> меорад: вақте шахс таҳдиди эҳтимолии саломатиро (дар ин ҷо: омиле аз муҳити зист) мушоҳида мекунад, метавонад диққаташро ба ин омил равона созад ва бадани худро барои ҳар гуна нишонаҳои беморӣ назорат кунад. Шахс метавонад кӯшиш кунад, ки вохӯриҳои қаблии худро бо ин омилҳои муҳити зист, махсусан онҳое, ки бо ҳиссиёти баданӣ ва аломатҳо ҳамроҳ буданд, ба ёд орад, то вокуниши худро танзим кунад. Пешгирӣ маъмултарин стратегияи мубориза дар байни ҳассосиятҳои идиопатии муҳити зист (IEI) мебошад<ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Eerika Finell, Maria Nordin |Titel=Coping, perceived environmental exposure control and mental distress in persons with symptoms attributed to environmental factors in a general population survey |Sammelwerk=Cogent Psychology |Band=11 |Nummer=1 |Datum=2024-12-31 |ISSN=2331-1908 |DOI=10.1080/23311908.2024.2424613 |Online=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23311908.2024.2424613 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Аммо агар беморон ҳамеша аз вазъиятҳо ва ҷойҳое, ки дар онҳо омилҳои эҳтимолии муҳити зист гумонбар мешаванд, канорагирӣ кунанд, онҳо наметавонанд таҷрибаҳои беҳтар ба даст оранд ё фаҳманд, ки эҳтимолан ҳамеша аломатҳоро эҳсос намекунанд. Илова бар ин, ташвишҳои муосири саломатӣ, ки ташвишҳои саломатиро бо технологияҳои муосир алоқаманд месозанд, бо номутобиқатии идиопатии муҳити зист алоқаманданд<ref>{{Literatur |Autor=Josef Bailer, Michael Witthöft, Fred Rist |Titel=Modern health worries and idiopathic environmental intolerance |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=65 |Nummer=5 |Datum=2008-11 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2008.05.006 |Seiten=425–433 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399908002237 |Abruf=2026-10-12}}</ref>, аммо барои ба вуҷуд омадани он кофӣ нестанд<ref>{{Literatur |Autor=Luc Watrin, Steven Nordin, Renáta Szemerszky, Oliver Wilhelm, Michael Witthöft, Ferenc Köteles |Titel=Psychological models of development of idiopathic environmental intolerances: Evidence from longitudinal population-based data |Sammelwerk=Environmental Research |Band=204 |Datum=2022-03 |DOI=10.1016/j.envres.2021.111774 |Seiten=111774 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935121010689 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. == Раванди ташхис == Чуноне ки дар боло зикр шуд, барои номутобиқатии муҳити зист (IEI) ягон усули ташхиси ҳатмӣ вуҷуд надорад ва инчунин аксари беморон аз мутахассисони соҳаи тандурустӣ (тибби анъанавӣ ва ғарбӣ) кӯмак намеҷӯянд. Аз ин рӯ, ягон ихтисоси тиббӣ ё клиникаи мушаххас вуҷуд надорад, ки шахсоне, ки бо IEI рӯ ба рӯ ҳастанд, аввал ба он муроҷиат кунанд. Духтурони тандурустии касбӣ, духтурони тибби муҳити зист, [[Равонпизишкӣ|равонпизишкон]] ва духтурони психосоматикӣ метавонанд макони хубе барои оғози раванди ташхис бошанд, зеро ин ихтисосҳо эҳтимолан аз модели биоспихосоциалии беморӣ истифода мебаранд ва фаротар аз низомҳои алоҳидаи узвҳо менигаранд<ref>{{Literatur |Autor=George L. Engel |Titel=The Need for a New Medical Model: A Challenge for Biomedicine |Sammelwerk=Science |Band=196 |Nummer=4286 |Datum=1977-04-08 |ISSN=0036-8075 |DOI=10.1126/science.847460 |Seiten=129–136 |Online=https://www.science.org/doi/10.1126/science.847460 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Онҳо бо ин роҳ доираи васеи омилҳоро, ки метавонанд ба ин ихтилол мусоидат кунанд, меомӯзанд. Дар ҳолати идеалӣ, мутахассиси тандурустӣ бояд бо бемори эҳтимолӣ мусоҳибаи [[Анамнез|анамнезӣ]] гузаронад ва маълумот дар бораи ҷузъиёти [[Демография|демографии]] ӯ, ба монанди синну сол, ҷинс ва шароити зиндагӣ, ҷамъ оварад<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Anne-Kathrin Bräscher, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Treatment Model |Sammelwerk=Cognitive and Behavioral Practice |Band=28 |Nummer=2 |Datum=2021-05 |DOI=10.1016/j.cbpra.2020.05.002 |Seiten=281–292 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S107772292030050X |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Tara Petzke, Ingrid Zablith, Marion Revillot-Tirot, Clémence Forestier-Dupuch, Fatima Zohra Ibouchna, Michael Witthöft, Damien Léger, Lynda Bensefa-Colas, Omer Van den Bergh, Cédric Lemogne |Titel=Efficacy of cognitive and behavioral therapy (CBT) treatment for individuals living with symptoms associated with environmental factors (SAEF): protocol for a randomized controlled trial |Sammelwerk=BMC Psychology |Band=13 |Nummer=1 |Datum=2025-11-24 |ISSN=2050-7283 |DOI=10.1186/s40359-025-03564-5 |Online=https://bmcpsychology.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40359-025-03564-5 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Маълумоти дигар, ба монанди таърихи тиббии шахс ва дигар бемориҳои ҳозира, низ барои дарёфти тасвири беҳтари осебпазирии бемори эҳтимолӣ ба IEI муҳим аст. Мутахассиси тандурустӣ кӯшиш мекунад, ки дигар сабабҳоро барои аломатҳои IEI, ба монанди аллергияҳо, истисно кунад. Аммо бояд қайд кард, ки нороҳатии идиопатии муҳити зист на танҳо ташхиси истисноӣ аст. Ин на танҳо ташхисест, ки вақте ҳамаи дигар сабабҳо истисно мешаванд, дода мешавад. Ду меъёри мусбати ташхисӣ, ки ин ташхисро аз дигар ташхисҳо фарқ медиҳанд, аввалан, бовар доштани бемор ба он аст, ки аломатҳо аз омиле дар муҳити зист сарчашма мегиранд, ки дар дигар одамон аломатҳои шабеҳро ба вуҷуд намеорад<ref>{{Literatur |Autor=Jan Vilis Haanes, Steven Nordin, Lena Hillert, Michael Witthöft, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Omer Van den Bergh |Titel=“Symptoms associated with environmental factors” (SAEF) – Towards a paradigm shift regarding “idiopathic environmental intolerance” and related phenomena |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=131 |Datum=2020-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109955 |Seiten=109955 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919310086 |Abruf=2026-10-12}}</ref>, ва дуюм, бояд фикрҳои доимӣ дар бораи аломатҳо ва худдорӣ аз омилҳои муҳити зист вуҷуд дошта бошанд. Ғайр аз мусоҳибаи клиникӣ ва санҷишҳои физиологии эҳтимолӣ, мутахассисони тандурустӣ барои ташхис метавонанд аз пурсишномаҳои клиникии тасдиқшуда истифода баранд, то нишонаҳо, сатҳи нороҳатӣ ва муносибати бемори эҳтимолиро нисбат ба омилҳои муҳити зист арзёбӣ кунанд. Ин пурсишномаҳо бартарии онро доранд, ки онҳо нормашудаанд, яъне барои он ки шахс бо такя ба ин саволҳо танҳо ҳамчун гирифтори номутобиқатии идиопатии муҳити зист баррасӣ шавад, меъёрҳои возеҳи буриш вуҷуд доранд. Баъзе аз пурсишномаҳои стандартӣ инҳоро дар бар мегиранд: Quick Environment Sensitivity Inventory (<ref>{{Literatur |Autor=Claudia S. Miller, Thomas J. Prihoda |Titel=The Environmental Exposure and Sensitivity Inventory (EESI): a standardized approach for measuring chemical intolerances for research and clinical applications |Sammelwerk=Toxicology and Industrial Health |Band=15 |Nummer=3-4 |Datum=1999-04 |ISSN=0748-2337 |DOI=10.1177/074823379901500311 |Seiten=370–385 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/074823379901500311 |Abruf=2026-10-12}}</ref>), Chemical Sensitivity Scale (<ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Eva Millqvist, Olle L�whagen, Mats Bende |Titel=A short chemical sensitivity scale for assessment of airway sensory hyperreactivity |Sammelwerk=International Archives of Occupational and Environmental Health |Band=77 |Nummer=4 |Datum=2004-05-01 |ISSN=0340-0131 |DOI=10.1007/s00420-004-0504-7 |Seiten=249–254 |Online=http://link.springer.com/10.1007/s00420-004-0504-7 |Abruf=2026-10-12}}</ref>), Noise Sensitivity Scale ва Electromagnetic Field Sensitivity Scale (<ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Eva Palmquist, Anna-Sara Claeson |Titel=Metric properties and normative data for brief noise and electromagnetic field sensitivity scales |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Public Health |Band=41 |Nummer=3 |Datum=2013-05 |ISSN=1403-4948 |DOI=10.1177/1403494813475532 |Seiten=293–301 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1403494813475532 |Abruf=2026-10-12}}</ref>). Пас аз ҷамъоварии маълумот аз ҳамаи ин манбаъҳои гуногун, мутахассиси тандурустӣ қарор медиҳад, ки оё ба бемори эҳтимолӣ ташхиси IEI гузорад ё не. Азбаски номутобиқатии муҳити зист бо сабаби номаълум дар Таснифи байналмилалии бемориҳо (ICD-10) ҳамчун ташхис вуҷуд надорад<ref>{{Literatur |Autor=World Health Organization |Titel=International statistical classification of diseases and related health problems |Verlag=World Health Organization |Datum=2015-12-31 |ISBN=978-92-4-154916-5 |Online=https://iris.who.int/handle/10665/246208 |Abruf=2026-10-12}}</ref>, мутахассиси тандурустӣ метавонад ба ҷои он рамзи ташхисии «бемории нишонаҳои соматикӣ» (somatic symptom disorder)-ро истифода барад. Илова бар ин, баъзе ҷанбаҳои баъзе намудҳои IEI метавонанд ҳамчун «омилҳое, ки ба вазъи саломатӣ ва тамос бо хизматрасониҳои тиббӣ таъсир мерасонанд» рамзгузорӣ шаванд<ref>{{Literatur |Autor=World Health Organization |Titel=International statistical classification of diseases and related health problems |Verlag=World Health Organization |Datum=2015-12-31 |ISBN=978-92-4-154916-5 |Online=https://iris.who.int/handle/10665/246208 |Abruf=2026-10-12}}</ref>, масалан, гумонбар шудан ба дучоршавӣ бо занбӯруғ дар синдроми бинои бемор (Z77.120: Тамос бо ва (гумонбар) дучоршавӣ ба занбӯруғ (токсикӣ)) ё дучоршавӣ бо садо (Z77.122: тамос бо ва (гумонбар) дучоршавӣ ба садо). == Муолиҷа == Барои IEI ягон дастури миллии расмӣ (масалан, дастурҳои NHS дар Британияи Кабир ё дастурҳои S2 дар Олмон) вуҷуд надорад. Тадқиқотҳо оид ба табобат ҳанӯз дар марҳилаи ибтидоӣ қарор доранд, аммо далелҳои пешакӣ нишон медиҳанд, ки терапияи рафтории [[Илмҳои шинохтӣ|когнитивӣ]] бо бозсозии когнитивӣ ва дучоршавии тадриҷӣ бо нишонаҳо ва омилҳои муҳити зист самарабахш аст<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Victor Pitron, Steven Nordin, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic environmental intolerances |Sammelwerk=Encyclopedia of Toxicology (Fourth Edition) |Verlag=Academic Press |Ort=Oxford |Datum=2024-01-01 |ISBN=978-0-323-85434-4 |DOI=10.1016/B978-0-12-824315-2.00595-9 |Seiten=449–462 |Online=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128243152005959 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Jason W. Busse, Steven Reid, Arthur Leznoff, Arthur J. Barsky, Roohi Qureshi, Gordon H. Guyatt, Medically Unexplained Syndromes Study Group |Titel=Managing environmental sensitivity: an overview illustrated with a case report |Sammelwerk=The Journal of the Canadian Chiropractic Association |Band=52 |Nummer=2 |Datum=2008-06 |ISSN=0008-3194 |PMC=2391018 |PMID=18516285 |Seiten=88–95 |Online=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2391018/ |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=R. Sergio Guglielmi, Daniel J. Cox, Daniel A. Spyker |Titel=Behavioral treatment of phobic avoidance in multiple chemical sensitivity |Sammelwerk=Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry |Band=25 |Nummer=3 |Datum=1994-09 |DOI=10.1016/0005-7916(94)90020-5 |Seiten=197–209 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0005791694900205 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Daniel A. Spyker |Titel=Multiple Chemical Sensitivities–Syndrome and Solution |Sammelwerk=Journal of Toxicology: Clinical Toxicology |Band=33 |Nummer=2 |Datum=1995-01 |ISSN=0731-3810 |DOI=10.3109/15563659509000456 |Seiten=95–99 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.3109/15563659509000456 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Яке аз ҳадафҳои муҳими табобат коҳиш додани рафтори худдорӣ кардан аст: беморон набояд аз ҷойҳо ва вазъиятҳое, ки дар он ҷо интизори пайдо шудани нишонаҳо ё рӯбарӯ шудан бо омилҳои муҳити зист ҳастанд, худдорӣ кунанд. Протоколҳои табобатӣ таҳия шудаанд<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Anne-Kathrin Bräscher, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Treatment Model |Sammelwerk=Cognitive and Behavioral Practice |Band=28 |Nummer=2 |Datum=2021-05 |DOI=10.1016/j.cbpra.2020.05.002 |Seiten=281–292 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S107772292030050X |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Tara Petzke, Ingrid Zablith, Marion Revillot-Tirot, Clémence Forestier-Dupuch, Fatima Zohra Ibouchna, Michael Witthöft, Damien Léger, Lynda Bensefa-Colas, Omer Van den Bergh, Cédric Lemogne |Titel=Efficacy of cognitive and behavioral therapy (CBT) treatment for individuals living with symptoms associated with environmental factors (SAEF): protocol for a randomized controlled trial |Sammelwerk=BMC Psychology |Band=13 |Nummer=1 |Datum=2025-11-24 |ISSN=2050-7283 |DOI=10.1186/s40359-025-03564-5 |Online=https://bmcpsychology.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40359-025-03564-5 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Дар рафти терапияи когнитивӣ-рафторӣ беморон вобаста ба қоидаҳои кишвар ва барномаи суғуртаи худ як ё ду маротиба дар як ҳафта барои 6 ё зиёда сессия бо терапевтҳояшон вохӯрӣ мекунанд. Муолиҷа одатан психоэдукацияро дар бар мегирад, яъне омӯзиш дар бораи механизмҳои беморӣ ва омилҳои сабабӣ; қадамҳои дахолати когнитивӣ-рафторӣ, ба монанди кор бо тарси рӯбарӯ шудан ва кам кардани стратегияҳои худдорӣ; назорати пешрафти табобат, масалан тавассути рӯйхати нишонаҳо ва санҷиши фаъолияти шахсӣ ва иҷтимоии бемор, ва пешгирии такроршавӣ. Беморон ташвиқ мешаванд, ки малакаҳо ва стратегияҳои нав омӯхтаашонро дар хона машқ кунанд. Беморон инчунин метавонанд аз чораҳои дастгирии иҷтимоӣ, ба монанди сессияҳои терапияи гурӯҳӣ ё гурӯҳҳои мустақили дастгирии беморон манфиат гиранд. == Муноқишаҳо ва стигма == Азбаски соҳаи тадқиқотии номутобиқатии муҳити зист (идиопатикӣ) нисбатан хурд ва нав аст, ин ихтилолҳо ҳанӯз дар ҷомеаи тиббӣ ва илмӣ эътирофи васеъ наёфтаанд. Аксар вақт ин ихтилол «псевдоилм», ихтилоли баҳсбарангез ё ҳатто ихтилоли сохта ҳисобида мешавад, зеро он дар ягон дастури классикии ташхисӣ, ба монанди ICD, зикр нашудааст. Ин барои беморон хеле стигматизатсионӣ аст, зеро онҳо метавонанд айбдор шаванд ё эҳсос кунанд, ки барои доштани ин нишонаҳо айбдоранд, ва ин бо модели биопсихосоциалӣ, ки таҷрибаи нишонаҳои соматикӣ-ро ҳамчун ҳамкории омилҳои биологӣ, равонӣ ва иҷтимоӣ мешуморад ва на танҳо як раванди биомедицинӣ, мувофиқат намекунад<ref>{{Literatur |Autor=George L. Engel |Titel=The Need for a New Medical Model: A Challenge for Biomedicine |Sammelwerk=Science |Band=196 |Nummer=4286 |Datum=1977-04-08 |ISSN=0036-8075 |DOI=10.1126/science.847460 |Seiten=129–136 |Online=https://www.science.org/doi/10.1126/science.847460 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Дар ин замина, бисёре аз табибон мегӯянд, ки намедонанд чӣ гуна ин ихтилолҳоро табобат кунанд<ref>{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson, Amanda Lindberg |Titel=Physicians' Perceptions and Practices Regarding Patient Reports of Multiple Chemical Sensitivity |Sammelwerk=ISRN Nursing |Band=2011 |Datum=2011-09-07 |ISSN=2090-5483 |DOI=10.5402/2011/838930 |Seiten=1–5 |Online=https://www.hindawi.com/journals/isrn/2011/838930/ |Abruf=2026-10-12}}</ref>, ки ин боиси қонеъ нагардидани ниёзҳои тиббӣ мегардад<ref>{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson, Britney Leaf, Victoria Komisarcik |Titel=Unmet medical care needs in persons with multiple chemical sensitivity: A grounded theory of contested illness |Sammelwerk=Journal of Nursing Education and Practice |Band=6 |Nummer=5 |Datum=2016-01-12 |ISSN=1925-4059 |DOI=10.5430/jnep.v6n5p75 |Online=http://www.sciedupress.com/journal/index.php/jnep/article/view/8165 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Бисёре аз шахсоне, ки ба номуайянии муҳити зист (идиопатикӣ) тобоварӣ доранд, аз таҷрибаҳои бади худ бо низоми тиббӣ хабар медиҳанд ва аз ин рӯ аввал роҳҳои алтернативӣ ва иловагии тиббиро санҷида мебароянд<ref>{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson, Britney Leaf, Victoria Komisarcik |Titel=Unmet medical care needs in persons with multiple chemical sensitivity: A grounded theory of contested illness |Sammelwerk=Journal of Nursing Education and Practice |Band=6 |Nummer=5 |Datum=2016-01-12 |ISSN=1925-4059 |DOI=10.5430/jnep.v6n5p75 |Online=http://www.sciedupress.com/journal/index.php/jnep/article/view/8165 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson, Amy Nicole-Marie Elms, Lisa Ann Ruding |Titel=Perceived treatment efficacy for conventional and alternative therapies reported by persons with multiple chemical sensitivity. |Sammelwerk=Environmental Health Perspectives |Band=111 |Nummer=12 |Datum=2003-09-01 |ISSN=0091-6765 |DOI=10.1289/ehp.5936 |Seiten=1498–1504 |Online=https://pubs.acs.org/evhpaz/article-lookup/doi/10.1289/ehp.5936 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Танҳо қисми ками шахсони гирифтор ба мутахассиси тиббӣ муроҷиат мекунанд<ref>{{Literatur |Autor=Michael J. Gruber, Eva Palmquist, Steven Nordin |Titel=Characteristics of perceived electromagnetic hypersensitivity in the general population |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=59 |Nummer=4 |Datum=2018-08 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/sjop.12449 |Seiten=422–427 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/sjop.12449 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Мутахассисони соҳаи тандурустӣ метавонанд маслиҳатҳои асосёфта бар пешгирӣ диҳанд, ки ин боз ҳам муоширатҳои иҷтимоии беморонро маҳдуд мекунад ва эътиқоди онҳоро тасдиқ менамояд<ref>{{Literatur |Autor=Dariusz Leszczynski |Titel=Pilot questionnaire survey shows the lack of diagnostic criteria for electromagnetic hypersensitivity: a viewpoint |Sammelwerk=mHealth |Band=11 |Datum=2025-07 |DOI=10.21037/mhealth-25-4 |Seiten=35–35 |Online=https://mhealth.amegroups.com/article/view/140469/html |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Баъзе гурӯҳҳои ҳимояи беморон аз шарҳи биопсихосоциалии номутобиқатии муҳити зист норозӣ ҳастанд. Гарчанде ҳар ду шарҳ (биопсихосоциалӣ ва биомедицинӣ) таъйид мекунанд, ки аломатҳо воқеӣ ва заифкунандаанд, бисёре аз беморон бовар доранд, ки ташхиси пурра биомедицинӣ камтар стигматизатсия меорад. Ба ҷои ин, онҳо бовар доранд, ки бояд як сабаби пурра биологӣ муайян карда шавад, ки ҳамаи нишонаҳои эҳсосшударо комилан шарҳ диҳад<ref>{{Literatur |Autor=Frank de Vocht, Martin Röösli |Titel=Electrohypersensitivity: what is belief and what is known? |Sammelwerk=Frontiers in Public Health |Band=13 |Datum=2025-05-19 |ISSN=2296-2565 |DOI=10.3389/fpubh.2025.1603692 |Online=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fpubh.2025.1603692/full |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Аммо натиҷаҳои даъвошавандаи ин гурӯҳҳо аз санҷишҳои қатъии илмӣ нагузаштаанд<ref>{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Ferenc Gábor Köteles, Steven Nordin, Jan Vilis Haanes, Lena Hillert, Damien Léger, Cédric Lemogne, Renáta Szemerszky, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh |Titel=Multiple Chemical Sensitivity: Catching up to what kind of science? |Sammelwerk=Neuroscience & Biobehavioral Reviews |Band=157 |Datum=2024-02 |DOI=10.1016/j.neubiorev.2023.105524 |Seiten=105524 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0149763423004931 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Tara Petzke, Ferenc Köteles, Renáta Szemerszky, Steven Nordin, Michael Witthöft, Cédric Lemogne, Omer Van den Bergh, Victor Pitron |Titel=Electrohypersensitivity beyond controversies |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=276 |Datum=2026-07 |DOI=10.1016/j.ijheh.2026.114817 |Seiten=114817 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1438463926000775 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Jan Vilis Haanes, Lena Hillert, Ferenc Gàbor Köteles, Damien Léger, Cédric Lemogne, Steven Nordin, Renáta Szemerszky, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh |Titel=Electrohypersensitivity is always real |Sammelwerk=Environmental Research |Band=218 |Datum=2023-02 |DOI=10.1016/j.envres.2022.114840 |Seiten=114840 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935122021673 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Dariusz Leszczynski |Titel=Pilot questionnaire survey shows the lack of diagnostic criteria for electromagnetic hypersensitivity: a viewpoint |Sammelwerk=mHealth |Band=11 |Datum=2025-07 |DOI=10.21037/mhealth-25-4 |Seiten=35–35 |Online=https://mhealth.amegroups.com/article/view/140469/html |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Frank de Vocht, Martin Röösli |Titel=Electrohypersensitivity: what is belief and what is known? |Sammelwerk=Frontiers in Public Health |Band=13 |Datum=2025-05-19 |ISSN=2296-2565 |DOI=10.3389/fpubh.2025.1603692 |Online=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fpubh.2025.1603692/full |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ин метавонад боиси танишҳо байни шахсони гирифтори IEI ва муҳаққиқон гардад, аз ҷумла айбдоркуниҳо дар он ки муҳаққиқон барои саноати кимиёвӣ ё электротехнологӣ кор мекунанд, ё он ки созмонҳои маблағгузорӣ таҳқиқотҳоро дар бораи IEI қасдан пинҳон ё халалдор мекунанд<ref>{{Literatur |Autor=Juliene G. Lipson |Titel=Multiple Chemical Sensitivities: Stigma and Social Experiences |Sammelwerk=Medical Anthropology Quarterly |Band=18 |Nummer=2 |Datum=2004-06 |ISSN=0745-5194 |DOI=10.1525/maq.2004.18.2.200 |Seiten=200–213 |Online=https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1525/maq.2004.18.2.200 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Дарки ҷомеа оид ба номутобиқатии идиопатии муҳити зист метавонад боз ҳам бештар таҳти таъсир қарор гирад, бахусус бо сабаби назарияҳои табаддулоте, ки, масалан, шабакаҳои 5G ва паҳншавии COVID-19-ро дарбар мегиранд<ref>{{Literatur |Autor=James Meese, Jordan Frith, Rowan Wilken |Titel=COVID-19, 5G conspiracies and infrastructural futures |Sammelwerk=Media International Australia |Band=177 |Nummer=1 |Datum=2020-11 |ISSN=1329-878X |DOI=10.1177/1329878X20952165 |Seiten=30–46 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1329878X20952165 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Гузоришҳои расонаӣ, ки IEI-ро «пурра психогенӣ» нишон медиҳанд, метавонанд ба стигмаи атрофи ин бемориҳо илова кунанд<ref>{{Literatur |Autor=Juliene G. Lipson |Titel=Multiple Chemical Sensitivities: Stigma and Social Experiences |Sammelwerk=Medical Anthropology Quarterly |Band=18 |Nummer=2 |Datum=2004-06 |ISSN=0745-5194 |DOI=10.1525/maq.2004.18.2.200 |Seiten=200–213 |Online=https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1525/maq.2004.18.2.200 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. 8mg57sd2ae2f81pu4fua3m4gms0959o 1489330 1489328 2026-10-14T13:35:41Z Taramarlena 157377 Ман сахифаро камтар тагйирот кардам 1489330 wikitext text/x-wiki == Муқаддима == Нобурдбардории идиопатиии муҳити зист (IEI), ки бо номи «аломатҳои марбут ба омилҳои муҳити зист» низ маъруф аст<ref>{{Literatur |Autor=Jan Vilis Haanes, Steven Nordin, Lena Hillert, Michael Witthöft, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Omer Van den Bergh |Titel=“Symptoms associated with environmental factors” (SAEF) – Towards a paradigm shift regarding “idiopathic environmental intolerance” and related phenomena |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=131 |Datum=2020-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109955 |Seiten=109955 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919310086 |Abruf=2026-10-12}}</ref>, ҳолатҳое мебошанд, ки дар онҳо омилҳои муҳити зист, ба монанди турбинаҳои бодӣ, моддаҳои кимиёвӣ ё майдонҳои электромагнитӣ бо аломатҳои ҷисмонӣ алоқаманданд. Онҳо ягон сабаби патофизиологии исботшуда надоранд, аммо нишонаҳо воқеӣ ва заифкунандаанд, ки дар натиҷаи равандҳои атрибутсия ва носебо ба вуҷуд меоянд<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Victor Pitron, Steven Nordin, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic environmental intolerances |Sammelwerk=Encyclopedia of Toxicology (Fourth Edition) |Verlag=Academic Press |Ort=Oxford |Datum=2024-01-01 |ISBN=978-0-323-85434-4 |DOI=10.1016/B978-0-12-824315-2.00595-9 |Seiten=449–462 |Online=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128243152005959 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Гумон меравад, ки номутобиқатии муҳити зист бо сабаби идиопатикӣ ҳолатҳои махсуси ихтилоли нишонаҳои соматикӣ/ихтилоли функсионалӣ мебошанд<ref>{{Literatur |Autor=Thomas Meinertz Dantoft, Steven Nordin, Linus Andersson, Marie Weinreich Petersen, Sine Skovbjerg, Torben Jørgensen |Titel=Multiple chemical sensitivity described in the Danish general population: Cohort characteristics and the importance of screening for functional somatic syndrome comorbidity—The DanFunD study |Sammelwerk=PLOS ONE |Band=16 |Nummer=2 |Datum=2021-02-24 |ISSN=1932-6203 |DOI=10.1371/journal.pone.0246461 |Seiten=e0246461 |Online=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0246461 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=M.L. Pall |Titel=Common etiology of posttraumatic stress disorder, fibromyalgia, chronic fatigue syndrome and multiple chemical sensitivity via elevated nitric oxide/peroxynitrite |Sammelwerk=Medical Hypotheses |Band=57 |Nummer=2 |Datum=2001-08 |DOI=10.1054/mehy.2001.1325 |Seiten=139–145 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0306987701913258 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Ferenc Köteles, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh, Maj-Helen Nyback, Markku Sainio |Titel=Impact of comorbidity on symptomatology in various types of environmental intolerance in a general Swedish and Finnish adult population |Sammelwerk=Environmental Research |Band=229 |Datum=2023-07 |DOI=10.1016/j.envres.2023.115945 |Seiten=115945 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935123007375 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Josef Bailer, Michael Witthöft, Fred Rist |Titel=Psychological Predictors of Short- and Medium Term Outcome in Individuals with Idiopathic Environmental Intolerance (IEI) and Individuals with Somatoform Disorders |Sammelwerk=Journal of Toxicology and Environmental Health, Part A |Band=71 |Nummer=11-12 |Datum=2008-06-02 |ISSN=1528-7394 |DOI=10.1080/15287390801985562 |Seiten=766–775 |Online=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15287390801985562 |Abruf=2026-10-12}}</ref> – бар хилофи дигар ихтилоли нишонаҳои соматикӣ/ихтилоли функсионалӣ, беморон нишонаҳои худро ба манбаи возеҳ нисбат медиҳанд. Аввалан, ин истилоҳ ҳамчун синоними [[ҳассосияти бисёрхимиявӣ]] истифода мешуд, аммо он васеъ гардида, синдромҳои гуногуни марбут ба омилҳои муҳити зистро дар бар мегирад<ref>{{Internetquelle |url=https://www.who.int/teams/environment-climate-change-and-health/radiation-and-health/non-ionizing/hypersensitivity |titel=Electromagnetic hypersensitivity |sprache=en |abruf=2026-10-12}}</ref>. Ҳоло баҳс идома дорад, ки оё намудҳои гуногуни номутобиқатии идиопатии муҳити зист метавонанд ҳамчун намудҳои гуногуни як воҳиди калонтарини ташхисӣ («ҷамъбастӣ» кардани ин ташхисҳо) ё ҳамчун ташхисҳои алоҳида («ҷудокунии» ин ташхисҳо) баррасӣ шаванд<ref>{{Literatur |Autor=Eva Palmquist, Anna-Sara Claeson, Gregory Neely, Berndt Stenberg, Steven Nordin |Titel=Overlap in prevalence between various types of environmental intolerance |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=217 |Nummer=4-5 |Datum=2014-04 |DOI=10.1016/j.ijheh.2013.08.005 |Seiten=427–434 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S143846391300117X |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Tara M. Petzke, Ralph C. A. Rippe, Michael Witthöft, Renáta Szemerszky, Ferenc Köteles, Cédric Lemogne, Steven Nordin, Victor Pitron |Titel=One or many environmental intolerance(s)? A cluster analysis over two representative samples |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=273 |Datum=2026-04-01 |ISSN=1438-4639 |DOI=10.1016/j.ijheh.2026.114764 |Seiten=114764 |Online=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1438463926000246 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ин синдром набояд бо бемории сохта (fictitious disorder) омехта шавад. Он инчунин аллергияҳо, сӯхтагиҳои кимиёвӣ ё барқӣ, заҳролудшавӣ ё мастӣ ва бемории радиатсионӣ-ро дар бар намегирад. == Таъриф == Барои IEI ҳеҷ таърифи ташхисии ҳатмӣ вуҷуд надорад, зеро он дар Таснифи Байналмилалии Бемориҳо ҷой надорад. Бо истифода аз истилоҳи «Нишонаҳои марбут ба омилҳои муҳити зист» ба ҷои истилоҳи «ноқабулиҳои идиопатии муҳити зист», Ҳаннес ва ҳамкоронаш таърифи зеринро пешниҳод мекунанд<ref>{{Literatur |Autor=Jan Vilis Haanes, Steven Nordin, Lena Hillert, Michael Witthöft, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Omer Van den Bergh |Titel=“Symptoms associated with environmental factors” (SAEF) – Towards a paradigm shift regarding “idiopathic environmental intolerance” and related phenomena |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=131 |Datum=2020-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109955 |Seiten=109955 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919310086 |Abruf=2026-10-12}}</ref>: 1. Феномен, ки бо аломатҳои такроршаванда тавсиф мешавад, ки шахси гирифторшуда онҳоро ба саломатӣ таъсири манфӣ дониста меҳисобад. 2. Шахси гирифтор аломатҳоро бо омилҳои муҳити кимиёвӣ, физикӣ ё биологӣ, ки аз рӯи табиат ва сатҳҳои таъсиррасонии онҳо дар аксари одамон аломатҳои шабеҳро ба вуҷуд намеоранд, алоқаманд медонад. 3. Аломатҳо такрор шуда, мувофиқи дарки дараҷаи таъсири яке ё якчанд омилҳои мушаххаси муҳити зист шиддат меёбанд ва паст мешаванд. Дарки таъсир метавонад тавассути ҳар гуна ё ҳатто номаълум ҳассосият сурат гирад ва омилҳои муҳити зист метавонанд воқеан мавҷуд бошанд ё набошанд. 4. Таъсири он ба саломатӣ метавонад аз сабук то шадид фарқ кунад. 5. Аломатҳое, ки аз механизмҳои патофизиологии хуб муайяншуда, масалан, ҳолатҳои аллергиявӣ ё токсикологиявӣ, номутобиқатии лактоза ё сироятҳо ба вуҷуд меоянд, аз ин феномен хориҷ карда мешаванд. 6. Ин феномен метавонад ягона мушкили саломатии шахс бошад ё метавонад, дар принсип, бо ҳар гуна беморӣ ё ҳолати дигари саломатӣ ҳамзамон вуҷуд дошта бошад." Ин таърифи хеле васеъ бартарии пешгирӣ кардани тамғагузории бардурӯғ-манфиро дорад. Он инчунин имкон медиҳад, ки феноменҳои нав ба осонӣ дар ин таъриф ворид шаванд ё дигар ҳолатҳо аз он хориҷ карда шаванд<ref>{{Literatur |Autor=Jan Vilis Haanes, Steven Nordin, Lena Hillert, Michael Witthöft, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Omer Van den Bergh |Titel=“Symptoms associated with environmental factors” (SAEF) – Towards a paradigm shift regarding “idiopathic environmental intolerance” and related phenomena |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=131 |Datum=2020-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109955 |Seiten=109955 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919310086 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. == Эпидемиология == Пайдоиши тахминии нотолерантии муҳити зист, ки идиопатикӣ ҳисобида мешавад, ба таърифи ҳолат, аҳолии омӯхташуда ва кишвари муайян, ки дар он ин паҳншавӣ ҳисоб шудааст, вобастагии қавӣ дорад. Илова бар ин, нотолерантии муҳити зисти идиопатикӣ истилоҳи умумӣ барои намудҳои гуногуни бемориҳо мебошад, ки бо ҳамдигар алоқаи зич доранд<ref>{{Literatur |Autor=Eva Palmquist, Anna-Sara Claeson, Gregory Neely, Berndt Stenberg, Steven Nordin |Titel=Overlap in prevalence between various types of environmental intolerance |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=217 |Nummer=4-5 |Datum=2014-04 |DOI=10.1016/j.ijheh.2013.08.005 |Seiten=427–434 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S143846391300117X |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Нисбатҳои паҳншавӣ метавонанд байни синдромҳое, ки таҳти ин истилоҳ қарор мегиранд, хеле фарқ кунанд. Бо вуҷуди ин, чанд тахмин вуҷуд дорад: аз 14,1% аҳолӣ дар Нидерланд то 21,6% дар Шветсия (бар асоси худидоракунии IEI; ҳангоми баррасии танҳо ташхисҳои додаи духтурон, ин нишондиҳанда 6,3% буд)<ref>{{Internetquelle |autor=E. Palmquist |url=http://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:1065576 |titel=Environmental intolerance: psychological risk and health factors |abruf=2017}}</ref>. Гуфта мешавад, ки пайдоиши нотолерантии муҳити зист (идиопатикӣ) ба пайдо шудан ва муҳокимаҳои оммавии омилҳои экологӣ вобаста аст. Масалан, дар Тайван ҳодисаҳои номутобиқатии муҳити зист, ки ба майдонҳои электромагнитӣ марбут дониста мешуданд, ба таври назаррас бо шумораи мақолаҳои нашршуда дар рӯзномаҳо дар бораи технологияҳои истифодабарандаи майдонҳои электромагнитӣ ҳамбастагӣ дошт<ref>{{Literatur |Autor=Po-Chang Huang, Kun-Hua Li, How-Ran Guo |Titel=Association between media coverage and prevalence of idiopathic environmental intolerance attributed to electromagnetic field in Taiwan |Sammelwerk=Environmental Research |Band=161 |Datum=2018-02 |DOI=10.1016/j.envres.2017.11.034 |Seiten=329–335 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935117314159 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Як баррасии охирини чандин ҳодисаҳои тарсонандаи саломатӣ, ки дар [[Воситаҳои ахбори омма|ВАО]] паҳн шудаанд, ҳамбастагии шабеҳро барои намудҳои гуногуни IEI нишон медиҳад<ref>{{Literatur |Autor=Kate MacKrill, Michael Witthöft, Simon Wessely, Keith J. Petrie |Titel=Health scares: Tracing their nature, growth and spread |Sammelwerk=Clinical Psychology in Europe |Band=5 |Nummer=4 |Datum=2023-12-22 |ISSN=2625-3410 |DOI=10.32872/cpe.12209 |Online=https://cpe.psychopen.eu/index.php/cpe/article/view/12209 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ин саволҳоро ба миён мегузорад, ки чӣ гуна бояд гузоришҳои ВАО дар бораи рӯйдодҳои экологӣ ё технологияҳои муосир ва афзалиятҳо ва нуқсонҳои онҳо аз нуқтаи назари ахлоқӣ хабар диҳанд, бидуни эҷоди таҳдидҳои эҳтимолии саломатӣ. Танҳо чанд тадқиқот пешгӯии IEI-ро ҳангоми табобатнашудан баррасӣ кардаанд, аммо натиҷаҳо умедбахшанд – беш аз нисфи ин беморон пас аз 6 сол сиҳат шудаанд<ref>{{Internetquelle |autor=E. Palmquist |url=http://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:1065576 |titel=Environmental intolerance: psychological risk and health factors |abruf=2017}}</ref> ва 95% пас аз 10 сол сиҳат шудаанд<ref>{{Literatur |Autor=Eugenio Traini, Astrid L. Martens, Pauline Slottje, Roel C.H. Vermeulen, Anke Huss |Titel=Time course of health complaints attributed to RF-EMF exposure and predictors of electromagnetic hypersensitivity over 10 years in a prospective cohort of Dutch adults |Sammelwerk=Science of The Total Environment |Band=856 |Datum=2023-01 |DOI=10.1016/j.scitotenv.2022.159240 |Seiten=159240 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0048969722063392 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. == Нишонаҳо, аломатҳо ва хусусиятҳо == IEIҳо симптоматологияи хеле васеъ доранд ва нишонаҳои меъдаю рӯда, чашм, дилу рагҳо, неврологӣ, равонӣ, нафаскашӣ ва пӯстро дар бар мегиранд<ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Ferenc Köteles, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh, Maj-Helen Nyback, Markku Sainio |Titel=Impact of comorbidity on symptomatology in various types of environmental intolerance in a general Swedish and Finnish adult population |Sammelwerk=Environmental Research |Band=229 |Datum=2023-07 |DOI=10.1016/j.envres.2023.115945 |Seiten=115945 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935123007375 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Нишонаҳои IEI метавонанд ба омилҳои гуногуни муҳити зист вобаста бошанд<ref>{{Literatur |Autor=Anna-Sara Claeson, Eva Palmquist, Steven Nordin |Titel=Physical and chemical trigger factors in environmental intolerance |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=221 |Nummer=3 |Datum=2018-04 |DOI=10.1016/j.ijheh.2018.02.009 |Seiten=586–592 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1438463917306442 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Доштани якчанд IEI бо мушкилоти бештар дар ҳаёти ҳаррӯза ва шиддати баландтари нишонаҳо, инчунин бо худдорӣ ва нигарониҳои бештар вобаста ба IEI алоқаманд аст<ref>{{Literatur |Autor=Aki Vuokko, Kirsi Karvala, Jussi Lampi, Leea Keski-Nisula, Markku Pasanen, Raimo Voutilainen, Juha Pekkanen, Markku Sainio |Titel=Environmental Intolerance, Symptoms and Disability Among Fertile-Aged Women |Sammelwerk=International Journal of Environmental Research and Public Health |Band=15 |Nummer=2 |Datum=2018-02-08 |ISSN=1660-4601 |DOI=10.3390/ijerph15020293 |Seiten=293 |Online=https://www.mdpi.com/1660-4601/15/2/293 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Roger Persson, Frida Carlsson Eek, Kai öSterberg, Palle øRbæK, BjöRn Karlson |Titel=A two‐week monitoring of self‐reported arousal, worry and attribution among persons with annoyance attributed to electrical equipment and smells |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=49 |Nummer=4 |Datum=2008-08 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/j.1467-9450.2008.00660.x |Seiten=345–356 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-9450.2008.00660.x |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Доштани IEI бо холҳои баландтари нишонаҳо, изтироби баланди хислатӣ, тамаркуз ба эҳсосоти автономӣ ва нисбат додани бештар нишонаҳои соматикӣ алоқаманд аст<ref>{{Literatur |Autor=Josef Bailer, Michael Witthöft, Christine Paul, Christiane Bayerl, Fred Rist |Titel=Evidence for Overlap Between Idiopathic Environmental Intolerance and Somatoform Disorders: |Sammelwerk=Psychosomatic Medicine |Band=67 |Nummer=6 |Datum=2005-11 |ISSN=0033-3174 |DOI=10.1097/01.psy.0000174170.66109.b7 |Seiten=921–929 |Online=https://www.ovid.com/00006842-200511000-00013 |Abruf=2026-10-12}}</ref>, гарчанде маълум нест, ки оё ин натиҷаи IEI, ҳамбастагӣ ё омилест сабабӣ. Илова бар ин, таъсири баланди он ба ҳаёт қайд шудааст<ref>{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson, Valerie M Vogel |Titel=Sickness‐related dysfunction in persons with self‐reported multiple chemical sensitivity at four levels of severity |Sammelwerk=Journal of Clinical Nursing |Band=18 |Nummer=1 |Datum=2009-01 |ISSN=0962-1067 |DOI=10.1111/j.1365-2702.2008.02439.x |Seiten=72–81 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2702.2008.02439.x |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson |Titel=Of the World But Not in It: Barriers to Community Access and Education for Persons With Environmental Sensitivities |Sammelwerk=Health Care for Women International |Band=31 |Nummer=1 |Datum=2009-12-15 |ISSN=0739-9332 |DOI=10.1080/07399330903042823 |Seiten=3–16 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/07399330903042823 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ин пастшавии сифати ҳаёт ҳам ба таҷрибаи нишонаҳо ва ҳам ба чораҳое, ки одамон барои сабук кардани онҳо меандешанд (масалан, кӯчидан ба минтақаи бе сигнали мобилӣ барои пешгирӣ аз таъсири майдонҳои электромагнитӣ), марбут аст. Ин, масалан, ба ҳозир шудан дар кор/мактаб, сафар кардан, интихоби мебел ва ороиши хона, интихоби ҳоббиҳо ва маҳсулоти нигоҳубини шахсӣ таъсир мерасонад<ref>{{Literatur |Autor=Sachiko Hojo, Kou Sakabe, Satoshi Ishikawa, Mikio Miyata, Hiroaki Kumano |Titel=Evaluation of subjective symptoms of Japanese patients with multiple chemical sensitivity using QEESI© |Sammelwerk=Environmental Health and Preventive Medicine |Band=14 |Nummer=5 |Datum=2009-09 |ISSN=1342-078X |DOI=10.1007/s12199-009-0095-8 |Seiten=267–275 |Online=http://link.springer.com/10.1007/s12199-009-0095-8 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. == Моделҳои шарҳдиҳӣ/Сабабҳо: == Ҳеҷ далели илмии боэътимод вуҷуд надорад, ки таъсири омилҳои муҳити зист дар миқдорҳои муқаррарӣ, ки дар бетоқатӣ ба муҳити зист (идиопатикӣ) иштирок доранд, боиси пайдоиши аломатҳо, аз ҷумла аломатҳое, ки дар бетоқатӣ ба муҳити зист (идиопатикӣ) гузориш шудаанд, мегардад. Гарчанде баъзе муаллифон роҳҳои токсикологиявӣ ё патофизиологиявиро пешниҳод кардаанд<ref>{{Literatur |Autor=Martin L Pall |Titel=Elevated nitric oxide/peroxynitrite theory of multiple chemical sensitivity: central role of N-methyl-D-aspartate receptors in the sensitivity mechanism. |Sammelwerk=Environmental Health Perspectives |Band=111 |Nummer=12 |Datum=2003-09-01 |ISSN=0091-6765 |DOI=10.1289/ehp.5935 |Seiten=1461–1464 |Online=https://pubs.acs.org/evhpaz/article-lookup/doi/10.1289/ehp.5935 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=John Molot, Margaret Sears, Hymie Anisman |Titel=Multiple chemical sensitivity: It's time to catch up to the science |Sammelwerk=Neuroscience & Biobehavioral Reviews |Band=151 |Datum=2023-08 |DOI=10.1016/j.neubiorev.2023.105227 |Seiten=105227 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0149763423001963 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Dominique Belpomme, Philippe Irigaray |Titel=Why electrohypersensitivity and related symptoms are caused by non-ionizing man-made electromagnetic fields: An overview and medical assessment |Sammelwerk=Environmental Research |Band=212 |Datum=2022-09 |DOI=10.1016/j.envres.2022.113374 |Seiten=113374 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935122007010 |Abruf=2026-10-12}}</ref>, ин роҳҳо рад шудаанд<ref>{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Ferenc Gábor Köteles, Steven Nordin, Jan Vilis Haanes, Lena Hillert, Damien Léger, Cédric Lemogne, Renáta Szemerszky, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh |Titel=Multiple Chemical Sensitivity: Catching up to what kind of science? |Sammelwerk=Neuroscience & Biobehavioral Reviews |Band=157 |Datum=2024-02 |DOI=10.1016/j.neubiorev.2023.105524 |Seiten=105524 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0149763423004931 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Thomas Meinertz Dantoft, Sine Skovbjerg, Linus Andersson, Anna-Sara Claeson, Nina Lind, Steven Nordin, Susanne Brix |Titel=Inflammatory Mediator Profiling of n-butanol Exposed Upper Airways in Individuals with Multiple Chemical Sensitivity |Sammelwerk=PLOS ONE |Band=10 |Nummer=11 |Datum=2015-11-23 |ISSN=1932-6203 |DOI=10.1371/journal.pone.0143534 |Seiten=e0143534 |Online=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0143534 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Tara Petzke, Ferenc Köteles, Renáta Szemerszky, Steven Nordin, Michael Witthöft, Cédric Lemogne, Omer Van den Bergh, Victor Pitron |Titel=Electrohypersensitivity beyond controversies |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=276 |Datum=2026-07 |DOI=10.1016/j.ijheh.2026.114817 |Seiten=114817 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1438463926000775 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Jan Vilis Haanes, Lena Hillert, Ferenc Gàbor Köteles, Damien Léger, Cédric Lemogne, Steven Nordin, Renáta Szemerszky, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh |Titel=Electrohypersensitivity is always real |Sammelwerk=Environmental Research |Band=218 |Datum=2023-02 |DOI=10.1016/j.envres.2022.114840 |Seiten=114840 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935122021673 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Kristina Schmiedchen, Sarah Driessen, Gunnhild Oftedal |Titel=Methodological limitations in experimental studies on symptom development in individuals with idiopathic environmental intolerance attributed to electromagnetic fields (IEI-EMF) – a systematic review |Sammelwerk=Environmental Health |Band=18 |Nummer=1 |Datum=2019-12 |ISSN=1476-069X |DOI=10.1186/s12940-019-0519-x |Online=https://ehjournal.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12940-019-0519-x |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Martin Röösli |Titel=Radiofrequency electromagnetic field exposure and non-specific symptoms of ill health: A systematic review |Sammelwerk=Environmental Research |Band=107 |Nummer=2 |Datum=2008-06 |DOI=10.1016/j.envres.2008.02.003 |Seiten=277–287 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935108000601 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Умуман, тавсия дода мешавад, ки номутобиқатии муҳити зист бо сабаби идиопатикӣ аз нуқтаи назари биопсихосоциалӣ баррасӣ шавад<ref>{{Literatur |Autor=George L. Engel |Titel=The Need for a New Medical Model: A Challenge for Biomedicine |Sammelwerk=Science |Band=196 |Nummer=4286 |Datum=1977-04-08 |ISSN=0036-8075 |DOI=10.1126/science.847460 |Seiten=129–136 |Online=https://www.science.org/doi/10.1126/science.847460 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ин маънои онро дорад, ки омилҳои биологӣ (масалан, синну сол, ҷинс, таърихи тиббӣ), равонӣ (масалан, невротизм, осебпазирӣ ба сугестия), иҷтимоӣ (масалан, доштани дастгирии иҷтимоӣ, нақшҳои [[Гендер|гендерӣ]]) ва ҳатто муҳити зист (аз ҷумла, дар атроф будан бо дастгоҳҳои барқӣ) дар ин ихтилолот нақш доранд. Мушаххастар, маъмултарин модели сабабии номутобиқатии муҳити зист дар бемориҳои идиопатикӣ модели коркарди пешгӯӣ (predictive processing model) мебошад<ref>{{Literatur |Autor=Karl Friston |Titel=The free-energy principle: a unified brain theory? |Sammelwerk=Nature Reviews Neuroscience |Band=11 |Nummer=2 |Datum=2010-02 |ISSN=1471-003X |DOI=10.1038/nrn2787 |Seiten=127–138 |Online=https://www.nature.com/articles/nrn2787 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ин модел тахмин мезанад, ки дарки нишонаҳо натиҷаи пешгӯиҳои пешакӣ (яъне интизориҳо, посухҳои омӯхташуда, донишҳои пешина, алоқамандӣ ва сигналҳои эҳсосӣ) ва бозхӯнди ҳассосӣ аз бадан мебошад. Пешгӯиҳои пешакӣ ва бозхӯнди ҳассосӣ ҳамеша дар мувозинат нестанд ва метавонанд аз ҳам ҷудо шаванд, ки ин ба хатогиҳои пешгӯӣ оварда мерасонад, ки дар онҳо аломатҳо дар мағз ташаккул ёфта, ҳатто дар ҳолате ки посухҳои физиологии объективӣ вуҷуд надоранд, эҳсос мешаванд. Ин махсусан вақте эҳтимол дорад, ки пешгӯиҳои пешакӣ қавӣ бошанд, аммо сигналҳои физиологӣ номушаххас<ref>{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles |Titel=Vague sensations. About the background and consequences of discordance between actual and perceived physiological changes |Sammelwerk=Clinical Psychology Review |Band=108 |Datum=2024-03 |DOI=10.1016/j.cpr.2024.102382 |Seiten=102382 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0272735824000035 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ин модел бо муваффақият барои таҳаммулнопазирии муҳити зист, ки идиопатикӣ мебошад, татбиқ шудааст<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Richard J. Brown, Sibylle Petersen, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Comprehensive Model |Sammelwerk=Clinical Psychological Science |Band=5 |Nummer=3 |Datum=2017-05 |ISSN=2167-7026 |DOI=10.1177/2167702617693327 |Seiten=551–567 |Online=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702617693327 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Мувофиқи модели коркарди пешгӯӣкунанда, дарки сабабӣ ҷузъи калидии IEI мебошад<ref>{{Literatur |Autor=Maël Dieudonné |Titel=Electromagnetic hypersensitivity: a critical review of explanatory hypotheses |Sammelwerk=Environmental Health |Band=19 |Nummer=1 |Datum=2020-12 |ISSN=1476-069X |DOI=10.1186/s12940-020-00602-0 |Online=https://ehjournal.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12940-020-00602-0 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=S. Ariccio, E. Traini, L. Portengen, A. Martens, P. Slottje, R. Vermeulen, A. Huss |Titel=Chicken or egg? Attribution hypothesis and nocebo hypothesis to explain somatization associated to perceived RF-EMF exposure |Sammelwerk=Frontiers in Public Health |Band=13 |Datum=2025-04-09 |ISSN=2296-2565 |DOI=10.3389/fpubh.2025.1561373 |Online=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fpubh.2025.1561373/full |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Christoph Boehmert, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh |Titel=Causal perception is central in electromagnetic hypersensitivity - a commentary on “Electromagnetic hypersensitivity: a critical review of explanatory hypotheses’’ |Sammelwerk=Environmental Health |Band=19 |Nummer=1 |Datum=2020-12 |ISSN=1476-069X |DOI=10.1186/s12940-020-00652-4 |Online=https://ehjournal.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12940-020-00652-4 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Steven Nordin |Titel=Do somatic symptom distress and attribution predict symptoms associated with environmental factors? |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=179 |Datum=2024-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2024.111637 |Seiten=111637 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399924000497 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ин дарки сабабӣ ду ҷанбаи муҳим дорад: [[атрибутсия]] ва носебо. Дар ин ҷо атрибутсия маънои онро дорад, ки шахсоне, ки ба номутобиқатии муҳити зист гирифторанд, омилеро дар муҳити зист ҳамчун сабаби аломатҳояшон мешиносанд. Ин аксар вақт ретроспективӣ аст: одамон метавонанд таҷрибаҳои гузаштаи худро бо ин аломат баррасӣ карда, робитаҳоро бо омилҳои муҳити зист пайдо кунанд. Шоҳиди таҷрибавӣ нишон медиҳад, ки дар иштирокчиёни солим аломатҳои монанди IEI метавонанд ба вуҷуд оянд, агар онҳо боварӣ дошта бошанд, ки ин аломатҳо аз омиле дар муҳити атроф, ки ба он дучор шудаанд, сарчашма мегиранд<ref>{{Literatur |Autor=Anne-Kathrin Bräscher, Koen Raymaekers, Omer Van den Bergh, Michael Witthöft |Titel=Are media reports able to cause somatic symptoms attributed to WiFi radiation? An experimental test of the negative expectation hypothesis |Sammelwerk=Environmental Research |Band=156 |Datum=2017-07 |DOI=10.1016/j.envres.2017.03.040 |Seiten=265–271 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935117300804 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Carolin Wolters, Jana Harzem, Michael Witthöft, Alexander L. Gerlach, Anna Pohl |Titel=Somatosensory Illusions Elicited by Sham Electromagnetic Field Exposure: Experimental Evidence for a Predictive Processing Account of Somatic Symptom Perception |Sammelwerk=Psychosomatic Medicine |Band=83 |Nummer=1 |Datum=2021-01 |ISSN=1534-7796 |DOI=10.1097/PSY.0000000000000884 |Seiten=94–100 |Online=https://journals.lww.com/10.1097/PSY.0000000000000884 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Michael Witthöft, G. James Rubin |Titel=Are media warnings about the adverse health effects of modern life self-fulfilling? An experimental study on idiopathic environmental intolerance attributed to electromagnetic fields (IEI-EMF) |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=74 |Nummer=3 |Datum=2013-03 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2012.12.002 |Seiten=206–212 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399912003352 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Носебо маънои онро дорад, ки таъсири манфии дучоршавӣ ба омиле дар муҳити атроф интизор мешавад ва бинобар ин эҳсос мешавад, гарчанде дар бадан ягон тағйироти патофизиологӣ вуҷуд надорад. Ҳамин қисми дарки сабабият ба нишонаҳои ҳозира ва оянда таъсир мерасонад. Ин бо якчанд парадигмаҳои қалбакӣ (sham-exposure) исбот шудааст, ки дар онҳо шахсоне, ки ба номутобиқатии муҳити зист гирифтор буданд, ҳангоми боварӣ ба дучор шудан ба омиле аз муҳити зист, дар ҳоле ки дар асл чунин набуд, бори нишонаҳояшонро зиёд ҳисоб карданд<ref>{{Literatur |Autor=Anne-Kathrin Bräscher, Stefan M. Schulz, Omer Van den Bergh, Michael Witthöft |Titel=Prospective study of nocebo effects related to symptoms of idiopathic environmental intolerance attributed to electromagnetic fields (IEI-EMF) |Sammelwerk=Environmental Research |Band=190 |Datum=2020-11 |DOI=10.1016/j.envres.2020.110019 |Seiten=110019 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935120309166 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Jayati Das-Munshi, G. James Rubin, Simon Wessely |Titel=Multiple chemical sensitivities: A systematic review of provocation studies |Sammelwerk=Journal of Allergy and Clinical Immunology |Band=118 |Nummer=6 |Datum=2006-12 |DOI=10.1016/j.jaci.2006.07.046 |Seiten=1257–1264 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0091674906016964 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=G. James Rubin, Rosa Nieto‐Hernandez, Simon Wessely |Titel=Idiopathic environmental intolerance attributed to electromagnetic fields (formerly ‘electromagnetic hypersensitivity’): An updated systematic review of provocation studies |Sammelwerk=Bioelectromagnetics |Band=31 |Nummer=1 |Datum=2010-01 |ISSN=0197-8462 |DOI=10.1002/bem.20536 |Seiten=1–11 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/bem.20536 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Таъсири носебо дар байни аҳолии умумӣ низ маъмул аст. Баъзе амалдорон байни се намуди омилҳои марбут ба беморӣ фарқ мегузоранд: омилҳои пешгиранда, омилҳои барангезанда ва омилҳои идомадиҳанда: * Омилҳои мусоидкунанда. Ин хусусиятҳо ва омилҳое мебошанд, ки шахсро ба беморӣ ҳассостар мегардонанд. Ҷинси занона ва синни миёна то пирӣ ба IEI-ҳо мусоид менамоянд<ref>{{Literatur |Autor=Michael J. Gruber, Eva Palmquist, Steven Nordin |Titel=Characteristics of perceived electromagnetic hypersensitivity in the general population |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=59 |Nummer=4 |Datum=2018-08 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/sjop.12449 |Seiten=422–427 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/sjop.12449 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Kirsi Karvala, Maj-Helen Nyback, Markku Sainio |Titel=Prevalence of environmental annoyance in a Swedish and Finnish general population: Impact of everyday exposures on affect and behavior |Sammelwerk=Journal of Environmental Psychology |Band=56 |Datum=2018-04 |DOI=10.1016/j.jenvp.2018.03.004 |Seiten=84–90 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S027249441830210X |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Kenichi Azuma, Iwao Uchiyama, Takahiko Katoh, Hiromitsu Ogata, Keiichi Arashidani, Naoki Kunugita |Titel=Prevalence and Characteristics of Chemical Intolerance: A Japanese Population-Based Study |Sammelwerk=Archives of Environmental & Occupational Health |Band=70 |Nummer=6 |Datum=2015-11-02 |ISSN=1933-8244 |DOI=10.1080/19338244.2014.926855 |Seiten=341–353 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/19338244.2014.926855 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Johan Paulin, Linus Andersson, Steven Nordin |Titel=Characteristics of hyperacusis in the general population |Sammelwerk=Noise and Health |Band=18 |Nummer=83 |Datum=2016 |ISSN=1463-1741 |DOI=10.4103/1463-1741.189244 |Seiten=178 |Online=http://www.noiseandhealth.org/text.asp?2016/18/83/178/189244 |Abruf=2026-10-12}}</ref>: нисбат додан ба омилҳои муҳити зист ҳамчун сабаби аломатҳо пайваста ҳамчун омилҳои хатарнок бармеояд<ref>{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Steven Nordin |Titel=Do somatic symptom distress and attribution predict symptoms associated with environmental factors? |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=179 |Datum=2024-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2024.111637 |Seiten=111637 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399924000497 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ҳассосият ба пешниҳодҳои шифоҳӣ низ ҳамчун омили хатар барои IEI қайд шудааст<ref>{{Literatur |Autor=Madeline V. Stein, Rebecca Holt, Lillian Wieder, Devin B. Terhune |Titel=Responsiveness to Direct Verbal Suggestions and Dissociation Independently Predict Symptoms Associated with Environmental Factors |Sammelwerk=Psychopathology |Band=56 |Nummer=4 |Datum=2023 |ISSN=0254-4962 |DOI=10.1159/000526614 |Seiten=324–328 |Online=https://karger.com/article/doi/10.1159/000526614 |Abruf=2026-10-12}}</ref>, ки ин мантиқӣ аст, зеро он бо ҳассосияти носебо алоқаманд аст<ref>{{Literatur |Autor=Madeline V. Stein, Monika Heller, Sarah Chapman, G. James Rubin, Devin B. Terhune |Titel=Trait responsiveness to verbal suggestions predicts nocebo responding: A meta‐analysis |Sammelwerk=British Journal of Health Psychology |Band=30 |Nummer=1 |Datum=2025-02 |ISSN=1359-107X |DOI=10.1111/bjhp.12774 |Online=https://bpspsychub.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/bjhp.12774 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Муносибатҳо нисбат ба ин омилҳо, ки дар оила ё доираи фарҳангии шахс вуҷуд доранд, низ метавонанд нақш дошта бошанд<ref>{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Anett Freyler, Gyöngyi Kökönyei, György Bárdos |Titel=Family background of modern health worries, somatosensory amplification, and health anxiety: A questionnaire study |Sammelwerk=Journal of Health Psychology |Band=20 |Nummer=12 |Datum=2015-12 |ISSN=1359-1053 |DOI=10.1177/1359105313516661 |Seiten=1549–1557 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1359105313516661 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Gabriel Olaru, Oliver Wilhelm, Steven Nordin, Michael Witthöft, Ferenc Köteles |Titel=Modern health worries: Deriving two measurement invariant short scales for cross-cultural research with Ant Colony Optimization |Sammelwerk=PLOS ONE |Band=14 |Nummer=2 |Datum=2019-02-07 |ISSN=1932-6203 |DOI=10.1371/journal.pone.0211819 |Seiten=e0211819 |Online=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0211819 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Мисли бисёр ихтилолҳои дигар, таркиби [[Генетика|генетикӣ]] низ эҳтимолан ба таҷрибаи нишонаҳои соматикӣ дар доираи IEI таъсир мерасонад. Аммо то ҳол ягон тадқиқоте барои арзёбии кофии ин масъала гузаронида нашудааст. * Омилҳои барангезанда. Ин омилҳое мебошанд, ки метавонанд симптомҳо ва эпизодҳои симптомҳоро ба вуҷуд оранд. Ҳолати манфӣ<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Richard J. Brown, Sibylle Petersen, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Comprehensive Model |Sammelwerk=Clinical Psychological Science |Band=5 |Nummer=3 |Datum=2017-05 |ISSN=2167-7026 |DOI=10.1177/2167702617693327 |Seiten=551–567 |Online=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702617693327 |Abruf=2026-10-12}}</ref> ва эҳсоси дучоршавӣ<ref>{{Literatur |Autor=Carolin Wolters, Jana Harzem, Michael Witthöft, Alexander L. Gerlach, Anna Pohl |Titel=Somatosensory Illusions Elicited by Sham Electromagnetic Field Exposure: Experimental Evidence for a Predictive Processing Account of Somatic Symptom Perception |Sammelwerk=Psychosomatic Medicine |Band=83 |Nummer=1 |Datum=2021-01 |ISSN=1534-7796 |DOI=10.1097/PSY.0000000000000884 |Seiten=94–100 |Online=https://journals.lww.com/10.1097/PSY.0000000000000884 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Renáta Szemerszky, Ferenc Köteles, Réka Lihi, György Bárdos |Titel=Polluted places or polluted minds? An experimental sham-exposure study on background psychological factors of symptom formation in ‘Idiophatic Environmental Intolerance attributed to electromagnetic fields’ |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=213 |Nummer=5 |Datum=2010-09 |DOI=10.1016/j.ijheh.2010.05.001 |Seiten=387–394 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1438463910000507 |Abruf=2026-10-12}}</ref> метавонанд фавран оғози симптомҳои IEI-ро ба вуҷуд оранд. Баъзе одамон мегӯянд, ки аввалин эпизоди симптомҳои IEI-и онҳо аз рӯйдоди ҳаётӣ вобаста ба омиле дар муҳити зист, ки онҳо ба он таҳаммул надоранд – масалан, дучоршавии такрории кимиёвӣ ё барқӣ – ба вуҷуд омадааст<ref>{{Literatur |Autor=Michael J. Gruber, Eva Palmquist, Steven Nordin |Titel=Characteristics of perceived electromagnetic hypersensitivity in the general population |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=59 |Nummer=4 |Datum=2018-08 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/sjop.12449 |Seiten=422–427 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/sjop.12449 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Mitsuyasu Watanabe, Hideki Tonori, Yoshiharu Aizawa |Titel=Multiple Chemical Sensitivity and Idiopathic Environmental Intolerance (Part One) |Sammelwerk=Environmental Health and Preventive Medicine |Band=7 |Nummer=6 |Datum=2003 |DOI=10.1265/ehpm.2003.264 |Seiten=264–272 |Online=http://joi.jlc.jst.go.jp/JST.JSTAGE/ehpm/2003.264?from=CrossRef |Abruf=2026-10-12}}</ref>. * Омилҳои идомадиҳанда. Ин омилҳо ба муттасил шудани беморӣ мусоидат мекунанд. Эҳтимолан, тақвияти соматосенсорӣ (тамоюл ба ҳушёрии аз ҳад зиёд нисбат ба сигналҳои баданӣ, тақвият додани онҳо ва тасниф кардани онҳо ҳамчун эҳтимолан зараровар) ва ҳушёрии баданӣ ба як давраи бадхотимавӣ дар таҷрибаи аломатҳо дар IEI<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Jos Brosschot, Hugo Critchley, Julian F. Thayer, Cristina Ottaviani |Titel=Better Safe Than Sorry: A Common Signature of General Vulnerability for Psychopathology |Sammelwerk=Perspectives on Psychological Science |Band=16 |Nummer=2 |Datum=2021-03 |ISSN=1745-6916 |DOI=10.1177/1745691620950690 |Seiten=225–246 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1745691620950690 |Abruf=2026-10-12}}</ref> меорад: вақте шахс таҳдиди эҳтимолии саломатиро (дар ин ҷо: омиле аз муҳити зист) мушоҳида мекунад, метавонад диққаташро ба ин омил равона созад ва бадани худро барои ҳар гуна нишонаҳои беморӣ назорат кунад. Шахс метавонад кӯшиш кунад, ки вохӯриҳои қаблии худро бо ин омилҳои муҳити зист, махсусан онҳое, ки бо ҳиссиёти баданӣ ва аломатҳо ҳамроҳ буданд, ба ёд орад, то вокуниши худро танзим кунад. Пешгирӣ маъмултарин стратегияи мубориза дар байни ҳассосиятҳои идиопатии муҳити зист (IEI) мебошад<ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Eerika Finell, Maria Nordin |Titel=Coping, perceived environmental exposure control and mental distress in persons with symptoms attributed to environmental factors in a general population survey |Sammelwerk=Cogent Psychology |Band=11 |Nummer=1 |Datum=2024-12-31 |ISSN=2331-1908 |DOI=10.1080/23311908.2024.2424613 |Online=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23311908.2024.2424613 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Аммо агар беморон ҳамеша аз вазъиятҳо ва ҷойҳое, ки дар онҳо омилҳои эҳтимолии муҳити зист гумонбар мешаванд, канорагирӣ кунанд, онҳо наметавонанд таҷрибаҳои беҳтар ба даст оранд ё фаҳманд, ки эҳтимолан ҳамеша аломатҳоро эҳсос намекунанд. Илова бар ин, ташвишҳои муосири саломатӣ, ки ташвишҳои саломатиро бо технологияҳои муосир алоқаманд месозанд, бо номутобиқатии идиопатии муҳити зист алоқаманданд<ref>{{Literatur |Autor=Josef Bailer, Michael Witthöft, Fred Rist |Titel=Modern health worries and idiopathic environmental intolerance |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=65 |Nummer=5 |Datum=2008-11 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2008.05.006 |Seiten=425–433 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399908002237 |Abruf=2026-10-12}}</ref>, аммо барои ба вуҷуд омадани он кофӣ нестанд<ref>{{Literatur |Autor=Luc Watrin, Steven Nordin, Renáta Szemerszky, Oliver Wilhelm, Michael Witthöft, Ferenc Köteles |Titel=Psychological models of development of idiopathic environmental intolerances: Evidence from longitudinal population-based data |Sammelwerk=Environmental Research |Band=204 |Datum=2022-03 |DOI=10.1016/j.envres.2021.111774 |Seiten=111774 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935121010689 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. == Раванди ташхис == Чуноне ки дар боло зикр шуд, барои номутобиқатии муҳити зист (IEI) ягон усули ташхиси ҳатмӣ вуҷуд надорад ва инчунин аксари беморон аз мутахассисони соҳаи тандурустӣ (тибби анъанавӣ ва ғарбӣ) кӯмак намеҷӯянд. Аз ин рӯ, ягон ихтисоси тиббӣ ё клиникаи мушаххас вуҷуд надорад, ки шахсоне, ки бо IEI рӯ ба рӯ ҳастанд, аввал ба он муроҷиат кунанд. Духтурони тандурустии касбӣ, духтурони тибби муҳити зист, [[Равонпизишкӣ|равонпизишкон]] ва духтурони психосоматикӣ метавонанд макони хубе барои оғози раванди ташхис бошанд, зеро ин ихтисосҳо эҳтимолан аз модели биоспихосоциалии беморӣ истифода мебаранд ва фаротар аз низомҳои алоҳидаи узвҳо менигаранд<ref>{{Literatur |Autor=George L. Engel |Titel=The Need for a New Medical Model: A Challenge for Biomedicine |Sammelwerk=Science |Band=196 |Nummer=4286 |Datum=1977-04-08 |ISSN=0036-8075 |DOI=10.1126/science.847460 |Seiten=129–136 |Online=https://www.science.org/doi/10.1126/science.847460 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Онҳо бо ин роҳ доираи васеи омилҳоро, ки метавонанд ба ин ихтилол мусоидат кунанд, меомӯзанд. Дар ҳолати идеалӣ, мутахассиси тандурустӣ бояд бо бемори эҳтимолӣ мусоҳибаи [[Анамнез|анамнезӣ]] гузаронад ва маълумот дар бораи ҷузъиёти [[Демография|демографии]] ӯ, ба монанди синну сол, ҷинс ва шароити зиндагӣ, ҷамъ оварад<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Anne-Kathrin Bräscher, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Treatment Model |Sammelwerk=Cognitive and Behavioral Practice |Band=28 |Nummer=2 |Datum=2021-05 |DOI=10.1016/j.cbpra.2020.05.002 |Seiten=281–292 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S107772292030050X |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Tara Petzke, Ingrid Zablith, Marion Revillot-Tirot, Clémence Forestier-Dupuch, Fatima Zohra Ibouchna, Michael Witthöft, Damien Léger, Lynda Bensefa-Colas, Omer Van den Bergh, Cédric Lemogne |Titel=Efficacy of cognitive and behavioral therapy (CBT) treatment for individuals living with symptoms associated with environmental factors (SAEF): protocol for a randomized controlled trial |Sammelwerk=BMC Psychology |Band=13 |Nummer=1 |Datum=2025-11-24 |ISSN=2050-7283 |DOI=10.1186/s40359-025-03564-5 |Online=https://bmcpsychology.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40359-025-03564-5 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Маълумоти дигар, ба монанди таърихи тиббии шахс ва дигар бемориҳои ҳозира, низ барои дарёфти тасвири беҳтари осебпазирии бемори эҳтимолӣ ба IEI муҳим аст. Мутахассиси тандурустӣ кӯшиш мекунад, ки дигар сабабҳоро барои аломатҳои IEI, ба монанди аллергияҳо, истисно кунад. Аммо бояд қайд кард, ки нороҳатии идиопатии муҳити зист на танҳо ташхиси истисноӣ аст. Ин на танҳо ташхисест, ки вақте ҳамаи дигар сабабҳо истисно мешаванд, дода мешавад. Ду меъёри мусбати ташхисӣ, ки ин ташхисро аз дигар ташхисҳо фарқ медиҳанд, аввалан, бовар доштани бемор ба он аст, ки аломатҳо аз омиле дар муҳити зист сарчашма мегиранд, ки дар дигар одамон аломатҳои шабеҳро ба вуҷуд намеорад<ref>{{Literatur |Autor=Jan Vilis Haanes, Steven Nordin, Lena Hillert, Michael Witthöft, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Omer Van den Bergh |Titel=“Symptoms associated with environmental factors” (SAEF) – Towards a paradigm shift regarding “idiopathic environmental intolerance” and related phenomena |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=131 |Datum=2020-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109955 |Seiten=109955 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919310086 |Abruf=2026-10-12}}</ref>, ва дуюм, бояд фикрҳои доимӣ дар бораи аломатҳо ва худдорӣ аз омилҳои муҳити зист вуҷуд дошта бошанд. Ғайр аз мусоҳибаи клиникӣ ва санҷишҳои физиологии эҳтимолӣ, мутахассисони тандурустӣ барои ташхис метавонанд аз пурсишномаҳои клиникии тасдиқшуда истифода баранд, то нишонаҳо, сатҳи нороҳатӣ ва муносибати бемори эҳтимолиро нисбат ба омилҳои муҳити зист арзёбӣ кунанд. Ин пурсишномаҳо бартарии онро доранд, ки онҳо нормашудаанд, яъне барои он ки шахс бо такя ба ин саволҳо танҳо ҳамчун гирифтори номутобиқатии идиопатии муҳити зист баррасӣ шавад, меъёрҳои возеҳи буриш вуҷуд доранд. Баъзе аз пурсишномаҳои стандартӣ инҳоро дар бар мегиранд: Quick Environment Sensitivity Inventory (<ref>{{Literatur |Autor=Claudia S. Miller, Thomas J. Prihoda |Titel=The Environmental Exposure and Sensitivity Inventory (EESI): a standardized approach for measuring chemical intolerances for research and clinical applications |Sammelwerk=Toxicology and Industrial Health |Band=15 |Nummer=3-4 |Datum=1999-04 |ISSN=0748-2337 |DOI=10.1177/074823379901500311 |Seiten=370–385 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/074823379901500311 |Abruf=2026-10-12}}</ref>), Chemical Sensitivity Scale (<ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Eva Millqvist, Olle L�whagen, Mats Bende |Titel=A short chemical sensitivity scale for assessment of airway sensory hyperreactivity |Sammelwerk=International Archives of Occupational and Environmental Health |Band=77 |Nummer=4 |Datum=2004-05-01 |ISSN=0340-0131 |DOI=10.1007/s00420-004-0504-7 |Seiten=249–254 |Online=http://link.springer.com/10.1007/s00420-004-0504-7 |Abruf=2026-10-12}}</ref>), Noise Sensitivity Scale ва Electromagnetic Field Sensitivity Scale (<ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Eva Palmquist, Anna-Sara Claeson |Titel=Metric properties and normative data for brief noise and electromagnetic field sensitivity scales |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Public Health |Band=41 |Nummer=3 |Datum=2013-05 |ISSN=1403-4948 |DOI=10.1177/1403494813475532 |Seiten=293–301 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1403494813475532 |Abruf=2026-10-12}}</ref>). Пас аз ҷамъоварии маълумот аз ҳамаи ин манбаъҳои гуногун, мутахассиси тандурустӣ қарор медиҳад, ки оё ба бемори эҳтимолӣ ташхиси IEI гузорад ё не. Азбаски номутобиқатии муҳити зист бо сабаби номаълум дар Таснифи байналмилалии бемориҳо (ICD-10) ҳамчун ташхис вуҷуд надорад<ref>{{Literatur |Autor=World Health Organization |Titel=International statistical classification of diseases and related health problems |Verlag=World Health Organization |Datum=2015-12-31 |ISBN=978-92-4-154916-5 |Online=https://iris.who.int/handle/10665/246208 |Abruf=2026-10-12}}</ref>, мутахассиси тандурустӣ метавонад ба ҷои он рамзи ташхисии «бемории нишонаҳои соматикӣ» (somatic symptom disorder)-ро истифода барад. Илова бар ин, баъзе ҷанбаҳои баъзе намудҳои IEI метавонанд ҳамчун «омилҳое, ки ба вазъи саломатӣ ва тамос бо хизматрасониҳои тиббӣ таъсир мерасонанд» рамзгузорӣ шаванд<ref>{{Literatur |Autor=World Health Organization |Titel=International statistical classification of diseases and related health problems |Verlag=World Health Organization |Datum=2015-12-31 |ISBN=978-92-4-154916-5 |Online=https://iris.who.int/handle/10665/246208 |Abruf=2026-10-12}}</ref>, масалан, гумонбар шудан ба дучоршавӣ бо занбӯруғ дар синдроми бинои бемор (Z77.120: Тамос бо ва (гумонбар) дучоршавӣ ба занбӯруғ (токсикӣ)) ё дучоршавӣ бо садо (Z77.122: тамос бо ва (гумонбар) дучоршавӣ ба садо). == Муолиҷа == Барои IEI ягон дастури миллии расмӣ (масалан, дастурҳои NHS дар Британияи Кабир ё дастурҳои S2 дар Олмон) вуҷуд надорад. Тадқиқотҳо оид ба табобат ҳанӯз дар марҳилаи ибтидоӣ қарор доранд, аммо далелҳои пешакӣ нишон медиҳанд, ки терапияи рафтории [[Илмҳои шинохтӣ|когнитивӣ]] бо бозсозии когнитивӣ ва дучоршавии тадриҷӣ бо нишонаҳо ва омилҳои муҳити зист самарабахш аст<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Victor Pitron, Steven Nordin, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic environmental intolerances |Sammelwerk=Encyclopedia of Toxicology (Fourth Edition) |Verlag=Academic Press |Ort=Oxford |Datum=2024-01-01 |ISBN=978-0-323-85434-4 |DOI=10.1016/B978-0-12-824315-2.00595-9 |Seiten=449–462 |Online=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128243152005959 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Jason W. Busse, Steven Reid, Arthur Leznoff, Arthur J. Barsky, Roohi Qureshi, Gordon H. Guyatt, Medically Unexplained Syndromes Study Group |Titel=Managing environmental sensitivity: an overview illustrated with a case report |Sammelwerk=The Journal of the Canadian Chiropractic Association |Band=52 |Nummer=2 |Datum=2008-06 |ISSN=0008-3194 |PMC=2391018 |PMID=18516285 |Seiten=88–95 |Online=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2391018/ |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=R. Sergio Guglielmi, Daniel J. Cox, Daniel A. Spyker |Titel=Behavioral treatment of phobic avoidance in multiple chemical sensitivity |Sammelwerk=Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry |Band=25 |Nummer=3 |Datum=1994-09 |DOI=10.1016/0005-7916(94)90020-5 |Seiten=197–209 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0005791694900205 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Daniel A. Spyker |Titel=Multiple Chemical Sensitivities–Syndrome and Solution |Sammelwerk=Journal of Toxicology: Clinical Toxicology |Band=33 |Nummer=2 |Datum=1995-01 |ISSN=0731-3810 |DOI=10.3109/15563659509000456 |Seiten=95–99 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.3109/15563659509000456 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Яке аз ҳадафҳои муҳими табобат коҳиш додани рафтори худдорӣ кардан аст: беморон набояд аз ҷойҳо ва вазъиятҳое, ки дар он ҷо интизори пайдо шудани нишонаҳо ё рӯбарӯ шудан бо омилҳои муҳити зист ҳастанд, худдорӣ кунанд. Протоколҳои табобатӣ таҳия шудаанд<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Anne-Kathrin Bräscher, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Treatment Model |Sammelwerk=Cognitive and Behavioral Practice |Band=28 |Nummer=2 |Datum=2021-05 |DOI=10.1016/j.cbpra.2020.05.002 |Seiten=281–292 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S107772292030050X |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Tara Petzke, Ingrid Zablith, Marion Revillot-Tirot, Clémence Forestier-Dupuch, Fatima Zohra Ibouchna, Michael Witthöft, Damien Léger, Lynda Bensefa-Colas, Omer Van den Bergh, Cédric Lemogne |Titel=Efficacy of cognitive and behavioral therapy (CBT) treatment for individuals living with symptoms associated with environmental factors (SAEF): protocol for a randomized controlled trial |Sammelwerk=BMC Psychology |Band=13 |Nummer=1 |Datum=2025-11-24 |ISSN=2050-7283 |DOI=10.1186/s40359-025-03564-5 |Online=https://bmcpsychology.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40359-025-03564-5 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Дар рафти терапияи когнитивӣ-рафторӣ беморон вобаста ба қоидаҳои кишвар ва барномаи суғуртаи худ як ё ду маротиба дар як ҳафта барои 6 ё зиёда сессия бо терапевтҳояшон вохӯрӣ мекунанд. Муолиҷа одатан психоэдукацияро дар бар мегирад, яъне омӯзиш дар бораи механизмҳои беморӣ ва омилҳои сабабӣ; қадамҳои дахолати когнитивӣ-рафторӣ, ба монанди кор бо тарси рӯбарӯ шудан ва кам кардани стратегияҳои худдорӣ; назорати пешрафти табобат, масалан тавассути рӯйхати нишонаҳо ва санҷиши фаъолияти шахсӣ ва иҷтимоии бемор, ва пешгирии такроршавӣ. Беморон ташвиқ мешаванд, ки малакаҳо ва стратегияҳои нав омӯхтаашонро дар хона машқ кунанд. Беморон инчунин метавонанд аз чораҳои дастгирии иҷтимоӣ, ба монанди сессияҳои терапияи гурӯҳӣ ё гурӯҳҳои мустақили дастгирии беморон манфиат гиранд. == Муноқишаҳо ва стигма == Азбаски соҳаи тадқиқотии номутобиқатии муҳити зист (идиопатикӣ) нисбатан хурд ва нав аст, ин ихтилолҳо ҳанӯз дар ҷомеаи тиббӣ ва илмӣ эътирофи васеъ наёфтаанд. Аксар вақт ин ихтилол «псевдоилм», ихтилоли баҳсбарангез ё ҳатто ихтилоли сохта ҳисобида мешавад, зеро он дар ягон дастури классикии ташхисӣ, ба монанди ICD, зикр нашудааст. Ин барои беморон хеле стигматизатсионӣ аст, зеро онҳо метавонанд айбдор шаванд ё эҳсос кунанд, ки барои доштани ин нишонаҳо айбдоранд, ва ин бо модели биопсихосоциалӣ, ки таҷрибаи нишонаҳои соматикӣ-ро ҳамчун ҳамкории омилҳои биологӣ, равонӣ ва иҷтимоӣ мешуморад ва на танҳо як раванди биомедицинӣ, мувофиқат намекунад<ref>{{Literatur |Autor=George L. Engel |Titel=The Need for a New Medical Model: A Challenge for Biomedicine |Sammelwerk=Science |Band=196 |Nummer=4286 |Datum=1977-04-08 |ISSN=0036-8075 |DOI=10.1126/science.847460 |Seiten=129–136 |Online=https://www.science.org/doi/10.1126/science.847460 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Дар ин замина, бисёре аз табибон мегӯянд, ки намедонанд чӣ гуна ин ихтилолҳоро табобат кунанд<ref>{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson, Amanda Lindberg |Titel=Physicians' Perceptions and Practices Regarding Patient Reports of Multiple Chemical Sensitivity |Sammelwerk=ISRN Nursing |Band=2011 |Datum=2011-09-07 |ISSN=2090-5483 |DOI=10.5402/2011/838930 |Seiten=1–5 |Online=https://www.hindawi.com/journals/isrn/2011/838930/ |Abruf=2026-10-12}}</ref>, ки ин боиси қонеъ нагардидани ниёзҳои тиббӣ мегардад<ref>{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson, Britney Leaf, Victoria Komisarcik |Titel=Unmet medical care needs in persons with multiple chemical sensitivity: A grounded theory of contested illness |Sammelwerk=Journal of Nursing Education and Practice |Band=6 |Nummer=5 |Datum=2016-01-12 |ISSN=1925-4059 |DOI=10.5430/jnep.v6n5p75 |Online=http://www.sciedupress.com/journal/index.php/jnep/article/view/8165 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Бисёре аз шахсоне, ки ба номуайянии муҳити зист (идиопатикӣ) тобоварӣ доранд, аз таҷрибаҳои бади худ бо низоми тиббӣ хабар медиҳанд ва аз ин рӯ аввал роҳҳои алтернативӣ ва иловагии тиббиро санҷида мебароянд<ref>{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson, Britney Leaf, Victoria Komisarcik |Titel=Unmet medical care needs in persons with multiple chemical sensitivity: A grounded theory of contested illness |Sammelwerk=Journal of Nursing Education and Practice |Band=6 |Nummer=5 |Datum=2016-01-12 |ISSN=1925-4059 |DOI=10.5430/jnep.v6n5p75 |Online=http://www.sciedupress.com/journal/index.php/jnep/article/view/8165 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Pamela Reed Gibson, Amy Nicole-Marie Elms, Lisa Ann Ruding |Titel=Perceived treatment efficacy for conventional and alternative therapies reported by persons with multiple chemical sensitivity. |Sammelwerk=Environmental Health Perspectives |Band=111 |Nummer=12 |Datum=2003-09-01 |ISSN=0091-6765 |DOI=10.1289/ehp.5936 |Seiten=1498–1504 |Online=https://pubs.acs.org/evhpaz/article-lookup/doi/10.1289/ehp.5936 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Танҳо қисми ками шахсони гирифтор ба мутахассиси тиббӣ муроҷиат мекунанд<ref>{{Literatur |Autor=Michael J. Gruber, Eva Palmquist, Steven Nordin |Titel=Characteristics of perceived electromagnetic hypersensitivity in the general population |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=59 |Nummer=4 |Datum=2018-08 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/sjop.12449 |Seiten=422–427 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/sjop.12449 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Мутахассисони соҳаи тандурустӣ метавонанд маслиҳатҳои асосёфта бар пешгирӣ диҳанд, ки ин боз ҳам муоширатҳои иҷтимоии беморонро маҳдуд мекунад ва эътиқоди онҳоро тасдиқ менамояд<ref>{{Literatur |Autor=Dariusz Leszczynski |Titel=Pilot questionnaire survey shows the lack of diagnostic criteria for electromagnetic hypersensitivity: a viewpoint |Sammelwerk=mHealth |Band=11 |Datum=2025-07 |DOI=10.21037/mhealth-25-4 |Seiten=35–35 |Online=https://mhealth.amegroups.com/article/view/140469/html |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Баъзе гурӯҳҳои ҳимояи беморон аз шарҳи биопсихосоциалии номутобиқатии муҳити зист норозӣ ҳастанд. Гарчанде ҳар ду шарҳ (биопсихосоциалӣ ва биомедицинӣ) таъйид мекунанд, ки аломатҳо воқеӣ ва заифкунандаанд, бисёре аз беморон бовар доранд, ки ташхиси пурра биомедицинӣ камтар стигматизатсия меорад. Ба ҷои ин, онҳо бовар доранд, ки бояд як сабаби пурра биологӣ муайян карда шавад, ки ҳамаи нишонаҳои эҳсосшударо комилан шарҳ диҳад<ref>{{Literatur |Autor=Frank de Vocht, Martin Röösli |Titel=Electrohypersensitivity: what is belief and what is known? |Sammelwerk=Frontiers in Public Health |Band=13 |Datum=2025-05-19 |ISSN=2296-2565 |DOI=10.3389/fpubh.2025.1603692 |Online=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fpubh.2025.1603692/full |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Аммо натиҷаҳои даъвошавандаи ин гурӯҳҳо аз санҷишҳои қатъии илмӣ нагузаштаанд<ref>{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Ferenc Gábor Köteles, Steven Nordin, Jan Vilis Haanes, Lena Hillert, Damien Léger, Cédric Lemogne, Renáta Szemerszky, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh |Titel=Multiple Chemical Sensitivity: Catching up to what kind of science? |Sammelwerk=Neuroscience & Biobehavioral Reviews |Band=157 |Datum=2024-02 |DOI=10.1016/j.neubiorev.2023.105524 |Seiten=105524 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0149763423004931 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Tara Petzke, Ferenc Köteles, Renáta Szemerszky, Steven Nordin, Michael Witthöft, Cédric Lemogne, Omer Van den Bergh, Victor Pitron |Titel=Electrohypersensitivity beyond controversies |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=276 |Datum=2026-07 |DOI=10.1016/j.ijheh.2026.114817 |Seiten=114817 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1438463926000775 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Jan Vilis Haanes, Lena Hillert, Ferenc Gàbor Köteles, Damien Léger, Cédric Lemogne, Steven Nordin, Renáta Szemerszky, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh |Titel=Electrohypersensitivity is always real |Sammelwerk=Environmental Research |Band=218 |Datum=2023-02 |DOI=10.1016/j.envres.2022.114840 |Seiten=114840 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935122021673 |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Dariusz Leszczynski |Titel=Pilot questionnaire survey shows the lack of diagnostic criteria for electromagnetic hypersensitivity: a viewpoint |Sammelwerk=mHealth |Band=11 |Datum=2025-07 |DOI=10.21037/mhealth-25-4 |Seiten=35–35 |Online=https://mhealth.amegroups.com/article/view/140469/html |Abruf=2026-10-12}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Frank de Vocht, Martin Röösli |Titel=Electrohypersensitivity: what is belief and what is known? |Sammelwerk=Frontiers in Public Health |Band=13 |Datum=2025-05-19 |ISSN=2296-2565 |DOI=10.3389/fpubh.2025.1603692 |Online=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fpubh.2025.1603692/full |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Ин метавонад боиси танишҳо байни шахсони гирифтори IEI ва муҳаққиқон гардад, аз ҷумла айбдоркуниҳо дар он ки муҳаққиқон барои саноати кимиёвӣ ё электротехнологӣ кор мекунанд, ё он ки созмонҳои маблағгузорӣ таҳқиқотҳоро дар бораи IEI қасдан пинҳон ё халалдор мекунанд<ref>{{Literatur |Autor=Juliene G. Lipson |Titel=Multiple Chemical Sensitivities: Stigma and Social Experiences |Sammelwerk=Medical Anthropology Quarterly |Band=18 |Nummer=2 |Datum=2004-06 |ISSN=0745-5194 |DOI=10.1525/maq.2004.18.2.200 |Seiten=200–213 |Online=https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1525/maq.2004.18.2.200 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Дарки ҷомеа оид ба номутобиқатии идиопатии муҳити зист метавонад боз ҳам бештар таҳти таъсир қарор гирад, бахусус бо сабаби назарияҳои табаддулоте, ки, масалан, шабакаҳои 5G ва паҳншавии COVID-19-ро дарбар мегиранд<ref>{{Literatur |Autor=James Meese, Jordan Frith, Rowan Wilken |Titel=COVID-19, 5G conspiracies and infrastructural futures |Sammelwerk=Media International Australia |Band=177 |Nummer=1 |Datum=2020-11 |ISSN=1329-878X |DOI=10.1177/1329878X20952165 |Seiten=30–46 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1329878X20952165 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. Гузоришҳои расонаӣ, ки IEI-ро «пурра психогенӣ» нишон медиҳанд, метавонанд ба стигмаи атрофи ин бемориҳо илова кунанд<ref>{{Literatur |Autor=Juliene G. Lipson |Titel=Multiple Chemical Sensitivities: Stigma and Social Experiences |Sammelwerk=Medical Anthropology Quarterly |Band=18 |Nummer=2 |Datum=2004-06 |ISSN=0745-5194 |DOI=10.1525/maq.2004.18.2.200 |Seiten=200–213 |Online=https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1525/maq.2004.18.2.200 |Abruf=2026-10-12}}</ref>. ip2eqvpu1uo092h1kxq38uid0gixnf8 0 334173 1489332 1489268 2026-10-14T14:03:53Z Taramarlena 157377 1489332 wikitext text/x-wiki == Муқаддима == Синдроми бинои бемор (СББ, ки инчунин бо номҳои номутобиқатии марбут ба бино, бинои бемор, номутобиқатии муҳити идиопатикӣ-марбут ба бино [IEI-BRI] ва аломатҳои марбут ба омилҳои муҳити зист – номутобиқатии марбут ба бино [SAEF-BRI]) ҳолатест, ки дар он одамон аломатҳоро, ки ҳангоми қарор доштан дар биноҳои мушаххас ба вуҷуд меоянд, хабар медиҳанд. Доираи васеи нишонаҳо бо ин ҳолат алоқаманд аст ва биноҳои дар он гумонбаршуда аксар вақт биноҳои корӣ мебошанд<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Richard J. Brown, Sibylle Petersen, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Comprehensive Model |Sammelwerk=Clinical Psychological Science |Band=5 |Nummer=3 |Datum=2017-05 |ISSN=2167-7026 |DOI=10.1177/2167702617693327 |Seiten=551–567 |Online=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702617693327 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Victor Pitron, Steven Nordin, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic environmental intolerances |Sammelwerk=Encyclopedia of Toxicology (Fourth Edition) |Verlag=Academic Press |Ort=Oxford |Datum=2024-01-01 |ISBN=978-0-323-85434-4 |DOI=10.1016/B978-0-12-824315-2.00595-9 |Seiten=449–462 |Online=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128243152005959 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Аз ин сабаб, шахсоне, ки аз СББ осеб дидаанд, аксар вақт кӯшиш мекунанд, то ҳадди имкон аз ворид шудан ба ин биноҳо худдорӣ кунанд, ки ин метавонад ба паст шудани сифати зиндагӣ ва оқибатҳои манфӣ барои фаъолияти касбӣ оварда расонад. Бояд қайд кард, ки барои ин ихтилол ягон сабаби патофизиологии исботшуда вуҷуд надорад, аммо нишонаҳо воқеӣ ва заифкунандаанд ва одатан бар асари равандҳои таъйинкунӣ ва носебо ба вуҷуд меоянд<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Victor Pitron, Steven Nordin, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic environmental intolerances |Sammelwerk=Encyclopedia of Toxicology (Fourth Edition) |Verlag=Academic Press |Ort=Oxford |Datum=2024-01-01 |ISBN=978-0-323-85434-4 |DOI=10.1016/B978-0-12-824315-2.00595-9 |Seiten=449–462 |Online=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128243152005959 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Синдроми бинои беморӣ ҳамчун ҷузъи истилоҳи васеи «ноқабилии идиопатии муҳити зист», ки бо номи «аломатҳои марбут ба омилҳои муҳити зист» низ маъруф аст, баррасӣ мешавад<ref>{{Literatur |Autor=Jan Vilis Haanes, Steven Nordin, Lena Hillert, Michael Witthöft, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Omer Van den Bergh |Titel=“Symptoms associated with environmental factors” (SAEF) – Towards a paradigm shift regarding “idiopathic environmental intolerance” and related phenomena |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=131 |Datum=2020-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109955 |Seiten=109955 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919310086 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Шароитҳои дигари дохили ин истилоҳ гиперҳассосияти электромагнитӣ ва ҳассосияти сершакли кимиёвиро дар бар мегиранд. Ноқабилии идиопатии муҳити зист, ба навбати худ, ҳамчун ҳолатҳои махсуси ихтилолҳои аломатҳои соматикӣ/ихтилолҳои функсионалӣ баррасӣ мешаванд<ref>{{Literatur |Autor=Josef Bailer, Michael Witthöft, Fred Rist |Titel=Psychological Predictors of Short- and Medium Term Outcome in Individuals with Idiopathic Environmental Intolerance (IEI) and Individuals with Somatoform Disorders |Sammelwerk=Journal of Toxicology and Environmental Health, Part A |Band=71 |Nummer=11-12 |Datum=2008-06-02 |ISSN=1528-7394 |DOI=10.1080/15287390801985562 |Seiten=766–775 |Online=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15287390801985562 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Ferenc Köteles, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh, Maj-Helen Nyback, Markku Sainio |Titel=Impact of comorbidity on symptomatology in various types of environmental intolerance in a general Swedish and Finnish adult population |Sammelwerk=Environmental Research |Band=229 |Datum=2023-07 |DOI=10.1016/j.envres.2023.115945 |Seiten=115945 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935123007375 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Синдроми бинои беморӣ ба бемории радиатсионӣ ҳангоми сарф кардани муддати тӯлонӣ дар бинои радиоактивӣ ишора намекунад. == Таъриф == Синдроми бинои бемор дар Таснифи байналмилалии статистикӣ-бемориҳо ва мушкилоти марбут ба саломатӣ<ref>{{Literatur |Autor=World Health Organization |Titel=International statistical classification of diseases and related health problems |Verlag=World Health Organization |Datum=2015-12-31 |ISBN=978-92-4-154916-5 |Online=https://iris.who.int/handle/10665/246208 |Abruf=2026-10-13}}</ref> зикр нашудааст. Аммо Агентии ҳифзи муҳити зисти Иёлоти Муттаҳида нишондиҳандаҳои зерини синдроми бинои беморро номбар мекунад<ref>{{Internetquelle |url=https://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/000002JA.TXT?ZyActionD=ZyDocument&Client=EPA&Index=1991+Thru+1994&Docs=&Query=&Time=&EndTime=&SearchMethod=1&TocRestrict=n&Toc=&TocEntry=&QField=&QFieldYear=&QFieldMonth=&QFieldDay=&IntQFieldOp=0&ExtQFieldOp=0&XmlQuery=&File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000009%5C000002JA.txt&User=ANONYMOUS&Password=anonymous&SortMethod=h%7C-&MaximumDocuments=1&FuzzyDegree=0&ImageQuality=r75g8/r75g8/x150y150g16/i425&Display=hpfr&DefSeekPage=x&SearchBack=ZyActionL&Back=ZyActionS&BackDesc=Results%20page&MaximumPages=1&ZyEntry=1&SeekPage=x&ZyPURL |titel=Document Display {{!}} NEPIS {{!}} US EPA |sprache=en |archiv-url=http://web.archive.org/web/20251008135733/https://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/000002JA.TXT?ZyActionD=ZyDocument&Client=EPA&Index=1991+Thru+1994&Docs=&Query=&Time=&EndTime=&SearchMethod=1&TocRestrict=n&Toc=&TocEntry=&QField=&QFieldYear=&QFieldMonth=&QFieldDay=&IntQFieldOp=0&ExtQFieldOp=0&XmlQuery=&File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000009%5C000002JA.txt&User=ANONYMOUS&Password=anonymous&SortMethod=h%7C-&MaximumDocuments=1&FuzzyDegree=0&ImageQuality=r75g8/r75g8/x150y150g16/i425&Display=hpfr&DefSeekPage=x&SearchBack=ZyActionL&Back=ZyActionS&BackDesc=Results%20page&MaximumPages=1&ZyEntry=1&SeekPage=x&ZyPURL |archiv-datum=2025-10-08 |abruf=2026-10-13}}</ref>: 1) Доштани аломатҳое, ки бо нороҳатии шадид алоқаманданд, ба монанди дарди сар, хастагӣ, сарғардӣ ва ғайра; 2) Сабаби пайдоиши нишонаҳо маълум нест; 3) Сабукшавии нишонаҳо пас аз тарк кардани бино. == Эпидемиология == Пайдоиши тахминии синдроми бинои беморӣ ба таърифи ҳолат, аҳолии омӯхташуда ва кишвари муайянкунандаи паҳншавӣ вобаста аст. Масалан, бо истифода аз худгузоришдиҳии синдроми бинои бемор, паҳншавии нуқтаӣ дар Шветсия 4,8% буд, дар ҳоле ки дар Финляндия он 5,4% буд<ref>{{Literatur |Autor=Kirsi Karvala, Markku Sainio, Eva Palmquist, Maj-Helen Nyback, Steven Nordin |Titel=Prevalence of various environmental intolerances in a Swedish and Finnish general population |Sammelwerk=Environmental Research |Band=161 |Datum=2018-02 |DOI=10.1016/j.envres.2017.11.014 |Seiten=220–228 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S001393511731263X |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Вақте ки ташхисҳо аз ҷониби духтурон гузошта мешуданд, нишондиҳандаҳо мутаносибан 1,4% ва 1,3% буданд. Дар Олмон паҳншавии бар асоси худгузоришдиҳӣ барои реаксияи сабук 22,7% буд, дар ҳоле ки 2,1% реаксияи шадидро гузориш доданд<ref>{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Michael Witthöft, Anne-Kathrin Bräscher, Josef Bailer, Steven Nordin |Titel=Prevalence of self-reported sensitivities to various environmental factors in Germany, Sweden, and Finland based on multiple classification criteria |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=201 |Datum=2026-02 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2025.112495 |Seiten=112495 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399925004593 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Гуфта мешавад, ки паҳншавии синдроми бинои беморӣ ба пайдоиш ва муҳокимаҳои маъмулӣ дар бораи ифлосшавии ҳавои дохилӣ (масалан,10 ) ва паст кардани стандартҳои филтрҳои ҳавоӣ, ки баъдтар нокифоя дониста шуданд, алоқаманд аст. Ин ҳатман бо сифати воқеии ҳаво мувофиқат намекунад<ref>{{Literatur |Autor=Rosemary Day |Titel=Place and the experience of air quality |Sammelwerk=Health & Place |Band=13 |Nummer=1 |Datum=2007-03 |DOI=10.1016/j.healthplace.2006.01.002 |Seiten=249–260 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1353829206000050 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Як баррасии ахир оид ба тарсу ҳаросҳои гуногуни саломатӣ, ки аз тариқи ВАО паҳн шудаанд, дар дигар ҳолатҳо низ ҳамоҳангии шабеҳро мушоҳида мекунад<ref>{{Literatur |Autor=Kate MacKrill, Michael Witthöft, Simon Wessely, Keith J. Petrie |Titel=Health scares: Tracing their nature, growth and spread |Sammelwerk=Clinical Psychology in Europe |Band=5 |Nummer=4 |Datum=2023-12-22 |ISSN=2625-3410 |DOI=10.32872/cpe.12209 |PMC=10863677 |PMID=38357430 |Online=https://cpe.psychopen.eu/index.php/cpe/article/view/12209 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Ин саволҳоро ба миён мегузорад, ки чӣ гуна бояд гузоришҳои ВАО дар бораи рӯйдодҳои экологӣ ё технологияҳои муосир ва афзалиятҳо ва нуқсонҳои онҳо аз нуқтаи назари ахлоқӣ гузориш диҳанд, бе он ки таҳдидҳои эҳтимолии саломатиро ба вуҷуд оранд. == Нишонаҳо, аломатҳо ва хусусиятҳо == Нишонаҳои маъмулан гузоришшуда дар синдроми бинои бемор нишонаҳои когнитивӣ/афективӣ (масалан, душвории тамаркуз ва хастагӣ), нишонаҳои роҳи нафас (масалан, нафаскашии кӯтоҳ), нишонаҳои марбут ба сар (масалан, дарди сар), нишонаҳои пӯст ё нишонаҳои меъда ва рӯда (масалан, қабз) мебошанд<ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Ferenc Köteles, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh, Maj-Helen Nyback, Markku Sainio |Titel=Impact of comorbidity on symptomatology in various types of environmental intolerance in a general Swedish and Finnish adult population |Sammelwerk=Environmental Research |Band=229 |Datum=2023-07 |DOI=10.1016/j.envres.2023.115945 |Seiten=115945 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935123007375 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=SumedhaM Joshi |Titel=The sick building syndrome |Sammelwerk=Indian Journal of Occupational and Environmental Medicine |Band=12 |Nummer=2 |Datum=2008 |ISSN=0973-2284 |DOI=10.4103/0019-5278.43262 |Seiten=61 |Online=http://www.ijoem.com/text.asp?2008/12/2/61/43262 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Манбаъҳои маъмулан зикршудаи аломатҳо инҳоянд: бӯи занбӯруғ, ҳавои тару тоза набуда, ҳавои хушк, ҷараёни ҳаво (драфт), бӯи дуди тамоку ва чароғҳои камравшан ё чароғҳои бо инъикос<ref>{{Literatur |Autor=Anna-Sara Claeson, Eva Palmquist, Steven Nordin |Titel=Physical and chemical trigger factors in environmental intolerance |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=221 |Nummer=3 |Datum=2018-04 |DOI=10.1016/j.ijheh.2018.02.009 |Seiten=586–592 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1438463917306442 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Ин аломатҳо одатан дар биноҳои марбут ба кор ва биноҳои нави бо изолятсияи баланд рух медиҳанд<ref>{{Literatur |Autor=Hans Orru, Henrik Olstrup, Annika Hagenbjörk, Steven Nordin, Kati Orru |Titel=Exposures, Symptoms and Risk Perception among Office Workers in Relation to Nanoparticles in the Work Environment |Sammelwerk=International Journal of Environmental Research and Public Health |Band=19 |Nummer=10 |Datum=2022-05-10 |ISSN=1660-4601 |DOI=10.3390/ijerph19105789 |Seiten=5789 |Online=https://www.mdpi.com/1660-4601/19/10/5789 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Яке аз муаллифон пешниҳод мекунад, ки кормандони маъмурӣ эҳтимолан бештар аз роҳбарон ҳолати бинои беморро эҳсос мекунанд<ref>{{Literatur |Autor=SumedhaM Joshi |Titel=The sick building syndrome |Sammelwerk=Indian Journal of Occupational and Environmental Medicine |Band=12 |Nummer=2 |Datum=2008 |ISSN=0973-2284 |DOI=10.4103/0019-5278.43262 |Seiten=61 |Online=http://www.ijoem.com/text.asp?2008/12/2/61/43262 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Шахсоне, ки ба синдроми бинои бемор гирифторанд, сифати ҳаёти худро коҳишёфта меҳисобанд<ref>{{Literatur |Autor=Sanna Selinheimo, Aki Vuokko, Christer Hublin, Heli Järnefelt, Kirsi Karvala, Markku Sainio, Hille Suojalehto, Jaana Suvisaari, Tiina Paunio |Titel=Health-related quality among life of employees with persistent nonspecific indoor-air-associated health complaints |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=122 |Datum=2019-07 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2019.03.181 |Seiten=112–120 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399918309309 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Anna Söderholm, Ann Öhman, Berndt Stenberg, Steven Nordin |Titel=Experience of living with nonspecific building‐related symptoms |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=57 |Nummer=5 |Datum=2016-10 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/sjop.12319 |Seiten=406–412 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/sjop.12319 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=J. Sundin |url=https://www.theseus.fi/bitstreams/852f1b1c-9c86-4783-af60-ef2d0d18c6eb/download |titel=The experience of living with Sick Building Syndrome |datum= |abruf=2012}}</ref>. Ин коҳиши сифати ҳаёт ҳам ба таҷрибаи аломатҳо ва ҳам ба чораҳое, ки одамон барои сабук кардани онҳо меандешанд (масалан, худдорӣ кардан аз ҳамаи биноҳое, ки бо аломатҳо алоқаманданд, ки метавонанд биноҳои муҳимми корӣ, маъмурӣ ё истиқоматӣ бошанд), вобаста аст. Бо бемориҳои илтиҳобии роҳи нафас ҳамбастагии назаррас вуҷуд дорад<ref>{{Literatur |Autor=Anna-Sara Claeson, Hanna Andersson, Fredrik Wikdahl, Maj-Helen Nyback, Steven Nordin |Titel=Comorbidity of Airway Inflammatory Diseases in Chemical and Building-Related Intolerance |Sammelwerk=Journal of Occupational & Environmental Medicine |Band=60 |Nummer=4 |Datum=2018-04 |ISSN=1076-2752 |DOI=10.1097/JOM.0000000000001249 |Seiten=295–300 |Online=https://journals.lww.com/00043764-201804000-00001 |Abruf=2026-10-13}}</ref> ва инчунин ҳассосияти бисёркомпонентӣ ба моддаҳои кимиёвӣ<ref>{{Literatur |Autor=Nina Lind, Anna Söderholm, Eva Palmquist, Linus Andersson, Eva Millqvist, Steven Nordin |Titel=Comorbidity and Multimorbidity of Asthma and Allergy and Intolerance to Chemicals and Certain Buildings |Sammelwerk=Journal of Occupational & Environmental Medicine |Band=59 |Nummer=1 |Datum=2017-01 |ISSN=1076-2752 |DOI=10.1097/JOM.0000000000000930 |Seiten=80–84 |Online=https://journals.lww.com/00043764-201701000-00013 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Ҳамбастагиҳои дигар нейротизм (устувории эҳсосии паст;21 ) ва алекситмию (қобилияти маҳдуди ифодаи эҳсосот;22 ) мебошанд. == Моделҳои шарҳдиҳӣ/Сабабҳо: == Ҳеҷ далели илмии мустаҳкам вуҷуд надорад, ки ҳавои дохили биноҳо боиси нишонаҳое шавад, ки дар синдроми бинои бемор вуҷуд доранд, ҳадди ақал дар консентратсияҳое, ки дар биноҳои барои омма боз ҳастанд<ref>{{Literatur |Autor=Frederick Fung, Richard F. Clark |Titel=Health Effects of Mycotoxins: A Toxicological Overview |Sammelwerk=Journal of Toxicology: Clinical Toxicology |Band=42 |Nummer=2 |Datum=2004-01 |ISSN=0731-3810 |DOI=10.1081/CLT-120030947 |Seiten=217–234 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1081/CLT-120030947 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Lh Hetherington, Jm Battershill |Titel=Review of evidence for a toxicological mechanism of idiopathic environmental intolerance |Sammelwerk=Human & Experimental Toxicology |Band=32 |Nummer=1 |Datum=2013-01 |ISSN=0960-3271 |DOI=10.1177/0960327112457189 |Seiten=3–17 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0960327112457189 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Anne Korpi, Jill Järnberg, Anna-Liisa Pasanen |Titel=Microbial Volatile Organic Compounds |Sammelwerk=Critical Reviews in Toxicology |Band=39 |Nummer=2 |Verlag=Taylor & Francis |Datum=2009-02-01 |ISSN=1040-8444 |DOI=10.1080/10408440802291497 |PMID=19204852 |Seiten=139–193 |Online=https://doi.org/10.1080/10408440802291497 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Умуман, тавсия дода мешавад, ки синдроми бинои беморро аз нуқтаи назари биопсихосоциалӣ баррасӣ кунанд<ref>{{Literatur |Autor=George L. Engel |Titel=The Need for a New Medical Model: A Challenge for Biomedicine |Sammelwerk=Science |Band=196 |Nummer=4286 |Datum=1977-04-08 |ISSN=0036-8075 |DOI=10.1126/science.847460 |Seiten=129–136 |Online=https://www.science.org/doi/10.1126/science.847460 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Ин маънои онро дорад, ки омилҳои биологӣ (масалан, синну сол, ҷинс, таърихи тиббӣ), равонӣ (масалан, невротизм, осонии таъсирпазирӣ), иҷтимоӣ (масалан, доштани дастгирии иҷтимоӣ, нақшҳои гендерӣ) ва ҳатто муҳити зист (аз ҷониби дастгоҳҳои барқӣ иҳота шудан) дар ин ихтилол нақш доранд. Чандин назарияҳои ҳамаҷониба оид ба механизмҳои паси СББ ин унсурҳоро муттаҳид мекунанд<ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin |Titel=Mechanisms underlying nontoxic indoor air health problems: A review |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=226 |Datum=2020-05 |DOI=10.1016/j.ijheh.2020.113489 |Seiten=113489 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S143846391930954X |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Назарияи илтиҳоби неврогенӣ пешниҳод мекунад, ки системаи асаб ва системаи масуният ба ҳамдигар таъсир мерасонанд, ки ин шарҳ медиҳад, чаро аломатҳои СББ ба аломатҳои аллергия хеле монанданд ва ҳамзамон нишон медиҳад, ки стрессҳои психосоциалӣ метавонанд ба равандҳои илтиҳобӣ оварда расонанд<ref>{{Literatur |Autor=W J Meggs |Titel=Neurogenic inflammation and sensitivity to environmental chemicals. |Sammelwerk=Environmental Health Perspectives |Band=101 |Nummer=3 |Datum=1993-08 |ISSN=0091-6765 |DOI=10.1289/ehp.93101234 |Seiten=234–238 |Online=https://pubs.acs.org/evhpaz/article-lookup/doi/10.1289/ehp.93101234 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=William J. Meggs |Titel=The Role of Neurogenic Inflammation in Chemical Sensitivity |Sammelwerk=Ecopsychology |Band=9 |Nummer=2 |Datum=2017-06 |ISSN=1942-9347 |DOI=10.1089/eco.2016.0045 |Seiten=83–89 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1089/eco.2016.0045 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Назарияҳои ҳассосшавии нейронӣ бар асоси равандҳои омӯзиши нейронӣ асос ёфтаанд, вақте ки нейрон пайваста ба сигналҳои шабеҳ дучор мешавад, ки ин ҷавоби нейронро афзоиш медиҳад ва/ё пороги фиристодани сигналҳоро паст мекунад<ref>{{Literatur |Autor=Seymour M. Antelman |Titel=Time-Dependent Sensitization in Animals: A Possible Model of Multiple Chemical Sensitivity in Humans |Sammelwerk=Toxicology and Industrial Health |Band=10 |Nummer=4-5 |Datum=1994-07 |ISSN=0748-2337 |DOI=10.1177/074823379401000508 |Seiten=335–342 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/074823379401000508 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Системаи бӯй ба ин хеле ҳассос аст, ки дар натиҷа шахсоне, ки чунин ҳассосият доранд, бӯйҳои таҳдидро зудтар ошкор мекунанд, ба онҳо афзалият медиҳанд ва диққати бештар медиҳанд, ки ин рушди нишонаҳоро дар СББ тақвият мебахшад<ref>{{Literatur |Autor=Jos F. Brosschot |Titel=Cognitive‐emotional sensitization and somatic health complaints |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=43 |Nummer=2 |Datum=2002-04 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/1467-9450.00276 |Seiten=113–121 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1467-9450.00276 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Системаи хемосоматосенсорӣ дар СББ як ҳисси кимиёвии дигари муҳим аст. Масалан, барои стрессҳои оксидативӣ (радикалҳои озод, ки аз қобилияти бадан барои бетараф кардани онҳо бо системаи муҳофизати антиоксидантӣ зиёд мешаванд) дар посух ба моддаҳои тез, ки системаи хемосоматосенсориро фаъол мекунанд, далел вуҷуд дорад, ки метавонад ба нишонаҳои илтиҳобӣ мусоидат кунад<ref>{{Literatur |Autor=Anna-Sara Claeson, Rickard H. Lindberg, Malin L. Nording |Titel=Oxidative stress and inflammation before and after acrolein exposure in individuals with building related symptoms |Sammelwerk=Science of The Total Environment |Band=1029 |Datum=2026-05 |DOI=10.1016/j.scitotenv.2026.181772 |Seiten=181772 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0048969726004365 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Шароитсозии классикӣ механизми дигари шарҳдиҳанда аст, ки чаро шахсоне, ки гирифтори СББ ҳастанд, ҳатто пас аз таҷдиди бино ҳанӯз нишонаҳо доранд. Бо умумигардонии стимулҳои шартии ибтидоӣ (масалан, бӯи қолаб), дигар хусусиятҳои бино, ба монанди намуди зоҳирии он, метавонанд шартӣ шаванд ва посухи шартиро ба вуҷуд оранд. Яке аз моделҳои сабабии васеъ пазируфташудаи синдроми бинои беморӣ модели коркарди пешгӯӣ (predictive processing model) мебошад<ref>{{Literatur |Autor=Karl Friston |Titel=The free-energy principle: a unified brain theory? |Sammelwerk=Nature Reviews Neuroscience |Band=11 |Nummer=2 |Datum=2010-02 |ISSN=1471-003X |DOI=10.1038/nrn2787 |Seiten=127–138 |Online=https://www.nature.com/articles/nrn2787 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Ин модел тахмин мезанад, ки дарки аломатҳо натиҷаи пешгӯиҳои пешакӣ (яъне интизориҳо, посухҳои омӯхташуда, донишҳои пешина, алоқамандӣ, нишонаҳои эҳсосӣ) ва бозхӯнди ҳассосӣ аз бадан мебошад. Пешгӯиҳои пешакӣ ва бозхӯнди ҳассосӣ ҳамеша дар мувозинат нестанд ва метавонанд аз ҳам ҷудо шаванд, ки ин ба хатогиҳои пешгӯӣ меорад, ки дар онҳо нишонаҳо дар мағз ташаккул ёфта ва эҳсос мешаванд, гарчанде посухҳои физиологии объективӣ вуҷуд надоранд. Ин махсусан вақте эҳтимол дорад, ки пешгӯиҳои қавии пешакӣ вуҷуд дошта бошанд, аммо сигналҳои физиологӣ номуайян бошанд<ref>{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles |Titel=Vague sensations. About the background and consequences of discordance between actual and perceived physiological changes |Sammelwerk=Clinical Psychology Review |Band=108 |Datum=2024-03 |DOI=10.1016/j.cpr.2024.102382 |Seiten=102382 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0272735824000035 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Ин модел бо муваффақият дар дигар номутобиқии идиопатии муҳити зист низ татбиқ шудааст<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Richard J. Brown, Sibylle Petersen, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Comprehensive Model |Sammelwerk=Clinical Psychological Science |Band=5 |Nummer=3 |Datum=2017-05 |ISSN=2167-7026 |DOI=10.1177/2167702617693327 |Seiten=551–567 |Online=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702617693327 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Яллиғзории нейрогенӣ ва ҳассосшавии нейронӣ ба ин модел мувофиқанд – ҳарду нишон медиҳанд, ки чӣ гуна пешгӯӣ ва ҷараёни физиологӣ якҷоя кор карда, таҷрибаи нишонаҳоро эҷод мекунанд. Мувофиқи модели коркарди пешгӯӣкунанда, дарки сабабӣ эҳтимолан ҷузъи калидии СББ мебошад<ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin |Titel=Mechanisms underlying nontoxic indoor air health problems: A review |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=226 |Datum=2020-05 |DOI=10.1016/j.ijheh.2020.113489 |Seiten=113489 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S143846391930954X |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Steven Nordin |Titel=Do somatic symptom distress and attribution predict symptoms associated with environmental factors? |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=179 |Datum=2024-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2024.111637 |Seiten=111637 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399924000497 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Luc Watrin, Steven Nordin, Renáta Szemerszky, Oliver Wilhelm, Michael Witthöft, Ferenc Köteles |Titel=Psychological models of development of idiopathic environmental intolerances: Evidence from longitudinal population-based data |Sammelwerk=Environmental Research |Band=204 |Datum=2022-03 |DOI=10.1016/j.envres.2021.111774 |Seiten=111774 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935121010689 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Ин дарки сабабӣ ду ҷанбаи муҳим дорад: атрибутсия ва носебо. Дар ин ҷо атрибутсия маънои онро дорад, ки шахсоне, ки СББ доранд, омилеро дар муҳити зист (яъне ҳавои дохили бинои мушаххас) ҳамчун сабаби аломатҳояшон мешиносанд. Ин аксар вақт ретроспективӣ аст: одамон метавонанд таҷрибаҳои гузаштаи худро бо ин аломат баррасӣ карда, робитаҳоро бо омилҳои муҳити зист пайдо кунанд. Шоҳидиҳои таҷрибавӣ нишон медиҳанд, ки дар иштирокчиёни солим аломатҳои монанди СББ метавонанд ба вуҷуд оянд, агар онҳо боварӣ дошта бошанд, ки ин аломатҳо аз ҳавои «бад», ки ба он дучор шудаанд, сарчашма мегиранд<ref>{{Literatur |Autor=Anna-Sara Claeson, Edvard Lidén, Maria Nordin, Steven Nordin |Titel=The role of perceived pollution and health risk perception in annoyance and health symptoms: a population-based study of odorous air pollution |Sammelwerk=International Archives of Occupational and Environmental Health |Band=86 |Nummer=3 |Datum=2013-04 |ISSN=0340-0131 |DOI=10.1007/s00420-012-0770-8 |Seiten=367–374 |Online=http://link.springer.com/10.1007/s00420-012-0770-8 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Stephan Devriese, Winnie Winters, Kris Stegen, Ilse Van Diest, Hendrik Veulemans, Benoit Nemery, Paul Eelen, Karel Van de Woestijne, Omer Van den Bergh |Titel=Generalization of Acquired Somatic Symptoms in Response to Odors: A Pavlovian Perspective on Multiple Chemical Sensitivity: |Sammelwerk=Psychosomatic Medicine |Band=62 |Nummer=6 |Datum=2000-11 |ISSN=0033-3174 |DOI=10.1097/00006842-200011000-00003 |Seiten=751–759 |Online=http://journals.lww.com/00006842-200011000-00003 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Stephan Devriese, Winnie Winters, Hendrik Veulemans, Benoit Nemery, Paul Eelen, Karel P. van de Woestijne |Titel=Acquiring Symptoms in Response to Odors: A Learning Perspective on Multiple Chemical Sensitivity |Sammelwerk=Annals of the New York Academy of Sciences |Band=933 |Nummer=1 |Datum=2001-03 |ISSN=0077-8923 |DOI=10.1111/j.1749-6632.2001.tb05831.x |Seiten=278–290 |Online=https://nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-6632.2001.tb05831.x |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Носебо маънои онро дорад, ки таъсири манфии дучоршавӣ ба ҳавои бино интизор меравад ва бинобар ин эҳсос мешавад, гарчанде дар бадан ягон тағйироти патофизиологӣ вуҷуд надорад. Ҳамин қисми дарки сабабият ба нишонаҳои ҳозира ва оянда таъсир мерасонад. Ин бо якчанд парадигмаи қалбакӣ (sham-exposure) собит шудааст, ки дар онҳо шахсоне, ки синдроми бинои бемор ё ҳассосияти сершумори кимиёвӣ доштанд, ҳангоми фикр кардани он ки ба омиле муҳити зист дучор шудаанд, дар ҳоле ки дар асл чунин набуд, бори нишонаҳояшонро афзуда ҳисоб карданд<ref>{{Literatur |Autor=Jayati Das-Munshi, G. James Rubin, Simon Wessely |Titel=Multiple chemical sensitivities: A systematic review of provocation studies |Sammelwerk=Journal of Allergy and Clinical Immunology |Band=118 |Nummer=6 |Datum=2006-12 |DOI=10.1016/j.jaci.2006.07.046 |Seiten=1257–1264 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0091674906016964 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=J J Jaakkola, P Tuomaala, O Seppänen |Titel=Air recirculation and sick building syndrome: a blinded crossover trial. |Sammelwerk=American Journal of Public Health |Band=84 |Nummer=3 |Datum=1994-03 |ISSN=0090-0036 |DOI=10.2105/AJPH.84.3.422 |Seiten=422–428 |Online=https://ajph.aphapublications.org/doi/full/10.2105/AJPH.84.3.422 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Winnie Winters, Stephan Devriese, Ilse Van Diest, Benoit Nemery, Hendrik Veulemans, Paul Eelen, Karel Van de Woestijne, Omer Van den Bergh |Titel=Media Warnings About Environmental Pollution Facilitate the Acquisition of Symptoms in Response to Chemical Substances: |Sammelwerk=Psychosomatic Medicine |Band=65 |Nummer=3 |Datum=2003-05 |ISSN=0033-3174 |DOI=10.1097/01.PSY.0000041468.75064.BE |Seiten=332–338 |Online=https://www.ovid.com/00006842-200305000-00002 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Таъсири носебо низ дар байни аҳолии умумӣ маъмул аст. Баъзе амалдорон байни се намуди омилҳои марбут ба беморӣ фарқ мегузоранд: омилҳои пешакӣ, омилҳои оғозкунанда ва омилҳои идомадиҳанда. * Омилҳои мусоидсозанда. Ин хусусиятҳо ва омилҳое мебошанд, ки шахсро ба беморӣ ҳассостар мегардонанд. Муносибатҳои оила ё муҳити фарҳангӣ нисбат ба ин омилҳо метавонанд дар синдроми бинои бемор (СББ) нақш дошта бошанд<ref>{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Anett Freyler, Gyöngyi Kökönyei, György Bárdos |Titel=Family background of modern health worries, somatosensory amplification, and health anxiety: A questionnaire study |Sammelwerk=Journal of Health Psychology |Band=20 |Nummer=12 |Datum=2015-12 |ISSN=1359-1053 |DOI=10.1177/1359105313516661 |Seiten=1549–1557 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1359105313516661 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Gabriel Olaru, Oliver Wilhelm, Steven Nordin, Michael Witthöft, Ferenc Köteles |Titel=Modern health worries: Deriving two measurement invariant short scales for cross-cultural research with Ant Colony Optimization |Sammelwerk=PLOS ONE |Band=14 |Nummer=2 |Datum=2019-02-07 |ISSN=1932-6203 |DOI=10.1371/journal.pone.0211819 |Seiten=e0211819 |Online=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0211819 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Мисли бисёр бемориҳои дигар, таркиби генетикӣ низ эҳтимолан ба таҷрибаи нишонаҳои соматикӣ дар доираи СББ таъсир мерасонад. Аммо то ҳол ягон тадқиқоте барои арзёбии кофӣ гузаронида нашудааст. * Омилҳои барангезанда. Ин омилҳое мебошанд, ки метавонанд нишонаҳо ва давраҳои нишонаҳоро ба вуҷуд оранд. Ҳолати рӯҳии манфӣ<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Richard J. Brown, Sibylle Petersen, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Comprehensive Model |Sammelwerk=Clinical Psychological Science |Band=5 |Nummer=3 |Datum=2017-05 |ISSN=2167-7026 |DOI=10.1177/2167702617693327 |Seiten=551–567 |Online=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702617693327 |Abruf=2026-10-13}}</ref> ва эҳсоси дучоршавӣ метавонанд фавран оғози нишонаҳоро ба вуҷуд оранд. * Омилҳои идомадиҳанда. Ин омилҳо ба музминшавии беморӣ мусоидат мекунанд. Тақвияти соматосенсорӣ (тамоюл ба ҳушёрии аз ҳад зиёд нисбат ба сигналҳои бадан, тақвияти онҳо ва таснифи ин сигналҳо ҳамчун эҳтимолан зараровар) ва ҳушёрии аз ҳад зиёди баданӣ ба як давраи бадхотимаи таҷрибаи аломатҳо дар СББ меорад<ref>{{Literatur |Autor=Sine Skovbjerg, Robert Zachariae, Alice Rasmussen, Jeanne Duus Johansen, Jesper Elberling |Titel=Attention to bodily sensations and symptom perception in individuals with idiopathic environmental intolerance |Sammelwerk=Environmental Health and Preventive Medicine |Band=15 |Nummer=3 |Datum=2010-05 |ISSN=1342-078X |DOI=10.1007/s12199-009-0120-y |Seiten=141–150 |Online=http://link.springer.com/10.1007/s12199-009-0120-y |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Jos Brosschot, Hugo Critchley, Julian F. Thayer, Cristina Ottaviani |Titel=Better Safe Than Sorry: A Common Signature of General Vulnerability for Psychopathology |Sammelwerk=Perspectives on Psychological Science |Band=16 |Nummer=2 |Datum=2021-03 |ISSN=1745-6916 |DOI=10.1177/1745691620950690 |Seiten=225–246 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1745691620950690 |Abruf=2026-10-13}}</ref>: вақте шахс таҳдиди эҳтимолии саломатиро (дар ин ҷо: қолаб, чанг ё бӯи бад дар бино) мушоҳида мекунад, метавонад диққаташро ба ин омил равона созад ва бадани худро барои ҳар гуна нишонаҳои беморӣ назорат кунад. Шахс метавонад кӯшиш кунад, ки вохӯриҳои қаблӣ бо ин омилҳои муҳити зистро, махсусан онҳое, ки бо ҳиссиёти баданӣ ва аломатҳо ҳамроҳ буданд, ба ёд орад, то вокуниши худро танзим кунад. Ин ба худдорӣ оварда мерасонад – шахс метавонад кӯшиш кунад, ки аз вазъиятҳо ё ҷойҳое, ки дар он ҷо интизори пайдо шудани аломатҳост, худдорӣ кунад. Худдорӣ маъмултарин стратегияи муқобила дар СББ мебошад<ref>{{Literatur |Autor=Kirsi Karvala, Markku Sainio, Eva Palmquist, Anna-Sara Claeson, Maj-Helen Nyback, Steven Nordin |Titel=Building-Related Environmental Intolerance and Associated Health in the General Population |Sammelwerk=International Journal of Environmental Research and Public Health |Band=15 |Nummer=9 |Datum=2018-09-19 |ISSN=1660-4601 |DOI=10.3390/ijerph15092047 |Seiten=2047 |Online=https://www.mdpi.com/1660-4601/15/9/2047 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Eerika Finell, Maria Nordin |Titel=Coping, perceived environmental exposure control and mental distress in persons with symptoms attributed to environmental factors in a general population survey |Sammelwerk=Cogent Psychology |Band=11 |Nummer=1 |Datum=2024-12-31 |ISSN=2331-1908 |DOI=10.1080/23311908.2024.2424613 |Online=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23311908.2024.2424613 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Аммо, агар беморон ҳамеша аз ин биноҳо худдорӣ кунанд, онҳо наметавонанд таҷрибаҳои беҳтар ба даст оранд ё фаҳманд, ки шояд ҳамеша аломатҳоро эҳсос накунанд. == Раванди ташхис == Чуноне ки дар боло зикр шуд, ягон тартиби ташхисии ҳатмӣ барои синдроми бинои бемор вуҷуд надорад ва инчунин аксари беморон аз мутахассисони соҳаи тандурустӣ (тибби анъанавӣ ё ғарбӣ) кӯмак намеҷӯянд. Аз ин рӯ, ягон ихтисоси тиббии маъмулӣ ё клиникае вуҷуд надорад, ки шахсоне, ки бо синдроми бинои бемор рӯ ба рӯ ҳастанд, аввал ба он муроҷиат кунанд. Табибони соҳаи тандурустии касбӣ, тибби муҳити зист, равонпизишкӣ ва психосоматика метавонанд макони хубе барои оғози раванди ташхис бошанд, зеро ин ихтисосҳо эҳтимолан аз модели биопсихосоциалии беморӣ истифода мебаранд ва фаротар аз низомҳои алоҳидаи узвҳо менигаранд<ref>{{Literatur |Autor=George L. Engel |Titel=The Need for a New Medical Model: A Challenge for Biomedicine |Sammelwerk=Science |Band=196 |Nummer=4286 |Datum=1977-04-08 |ISSN=0036-8075 |DOI=10.1126/science.847460 |Seiten=129–136 |Online=https://www.science.org/doi/10.1126/science.847460 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Онҳо бо ин роҳ доираи васеи омилҳоро, ки метавонанд ба ин ихтилол мусоидат кунанд, меомӯзанд. Илова бар ин, шахсоне, ки синдроми бинои бемор доранд, эҳтимолан аломатҳоро дар ҷои кор эҳсос мекунанд, ки ин табиби соҳаи тандурустии касбиро интихоби махсусан хуб мегардонад. Дар ҳолати идеалӣ, мутахассиси тандурустӣ бояд бо бемори эҳтимолӣ мусоҳибаи анамнезӣ гузаронад ва маълумот дар бораи ҷузъиёти демографии ӯ, ба монанди синну сол, ҷинс ва шароити зиндагӣ, ҷамъ оварад<ref>{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Tara Petzke, Ingrid Zablith, Marion Revillot-Tirot, Clémence Forestier-Dupuch, Fatima Zohra Ibouchna, Michael Witthöft, Damien Léger, Lynda Bensefa-Colas, Omer Van den Bergh, Cédric Lemogne |Titel=Efficacy of cognitive and behavioral therapy (CBT) treatment for individuals living with symptoms associated with environmental factors (SAEF): protocol for a randomized controlled trial |Sammelwerk=BMC Psychology |Band=13 |Nummer=1 |Datum=2025-11-24 |ISSN=2050-7283 |DOI=10.1186/s40359-025-03564-5 |Online=https://bmcpsychology.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40359-025-03564-5 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Anne-Kathrin Bräscher, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Treatment Model |Sammelwerk=Cognitive and Behavioral Practice |Band=28 |Nummer=2 |Datum=2021-05 |DOI=10.1016/j.cbpra.2020.05.002 |Seiten=281–292 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S107772292030050X |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Маълумоти дигар, ба монанди таърихи тиббии шахс ва дигар бемориҳои ҳозира, низ барои дарёфти тасвири беҳтари осебпазирии бемори эҳтимолӣ ба синдроми бинои беморӣ муҳим аст. Ҷузъиёти марбут ба бино – масалан, оё он ба меъёрҳои тандурустии касбӣ мувофиқ аст – низ метавонад зарур шавад. Мутахассиси тандурустӣ кӯшиш мекунад, ки дигар сабабҳои эҳтимолии ин нишонаҳоро истисно кунад. Аммо бояд қайд кард, ки синдроми бинои беморӣ на танҳо ташхиси истисноӣ аст. Ин ташхис на танҳо вақте дода мешавад, ки ҳамаи дигар сабабҳо истисно шудаанд. Ду меъёри мусбати ташхисӣ, ки аҳамияти калон доранд (яъне меъёрҳое, ки дар ин ташхис мавҷуданд ва онро аз дигар ташхисҳо ҷудо мекунанд), аввалан, он аст, ки бемор бовар дорад, ки аломатҳо аз бино сарчашма мегиранд, ки дар дигар одамон аломатҳои мушобеҳро ба вуҷуд намеорад<ref>{{Literatur |Autor=Jan Vilis Haanes, Steven Nordin, Lena Hillert, Michael Witthöft, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Omer Van den Bergh |Titel=“Symptoms associated with environmental factors” (SAEF) – Towards a paradigm shift regarding “idiopathic environmental intolerance” and related phenomena |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=131 |Datum=2020-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109955 |Seiten=109955 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919310086 |Abruf=2026-10-13}}</ref>, ва дуюм, бояд фикрҳои доимӣ дар бораи аломатҳо ва худдорӣ аз манбаи онҳо вуҷуд дошта бошад. Ғайр аз мусоҳибаи клиникӣ ва санҷишҳои физиологии эҳтимолӣ, мутахассисони тандурустӣ барои ташхис метавонанд аз пурсишномаҳои клиникии тасдиқшуда истифода баранд, то нишонаҳо, сатҳи нороҳатӣ ва муносибати бемори эҳтимолиро нисбат ба биноҳои «бемор» арзёбӣ кунанд. Ин пурсишномаҳо бартарии он доранд, ки онҳо нормашудаанд, яъне барои он ки шахс танҳо бар асоси ин саволҳо ба синдроми бинои бемор гирифтор дониста шавад, меъёрҳои возеҳи буриш вуҷуд доранд. Мисолҳои пурсишномаҳои стандартизатсияшуда инҳоянд: Пурсишномаи муҳити дохилии Стокгольм (<ref>{{Literatur |Autor=K. Engvall, C. Norrby, E. Sandstedt |Titel=The Stockholm Indoor Environment Questionnaire: a sociologically based tool for the assessment of indoor environment and health in dwellings: The Stockholm Indoor Environment Questionnaire |Sammelwerk=Indoor Air |Band=14 |Nummer=1 |Datum=2004-02 |DOI=10.1111/j.1600-0668.2004.00204.x |Seiten=24–33 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0668.2004.00204.x |Abruf=2026-10-13}}</ref>) ва Пурсишномаи MM (<ref>{{Literatur |Autor=Andersson K, Fagerlund I, Stridh G, Larsson B |Titel=The MM questionnaires: a tool when solving indoor climate problems. |Datum=1993-01-01 |Online=https://www.aivc.org/resource/mm-questionnaires-tool-when-solving-indoor-climate-problems |Abruf=2026-10-13}}</ref>). Яке аз усулҳои систематикӣ ва васеъ истифодашаванда барои таҳқиқи СББ модели SWESIAQ ном дорад (<ref>{{Literatur |Autor=Anders Lundin, Lars Ekberg, Gunnel Emenius, Jörgen Grantén, Lasse Iisakka, Jan Kristensson, Berndt Stenberg, Aneta Wierzbicka |Titel=The SWESIAQ model - a systematic method for indoor environment investigations: Healthy Buildings Europe 2017, HB 2017 |Sammelwerk=Healthy Buildings Europe 2017 |Verlag=International Society of Indoor Air Quality and Climate (ISIAQ) |Datum=2017-01-01 |Online=https://www.scopus.com/pages/publications/85053884135 |Abruf=2026-10-13}}</ref>). Пас аз муттаҳидсозии маълумот аз манбаъҳои гуногун, мутахассиси соҳаи тандурустӣ қарор медиҳад, ки оё ба бемори эҳтимолӣ ташхиси СББ гузошта шавад ё не. Азбаски синдроми бинои беморӣ рамзи ташхисии махсус надорад, табиб метавонад рамзи «Халалдории нишонаҳои соматикӣ» ё «Нишонаҳо ва аломатҳои умумии дигар, ки мушаххас шудаанд» аз Таснифи байналмилалии статистикӣ-бемориҳоро истифода барад<ref>{{Internetquelle |url=https://www.who.int/standards/classifications/classification-of-diseases |titel=International Classification of Diseases (ICD) |sprache=en |abruf=2026-10-13}}</ref>. Илова бар ин, баъзе ҷанбаҳои баъзе намудҳои синдроми бинои бемор метавонанд ҳамчун «омилҳое, ки ба вазъи саломатӣ ва тамос бо хизматрасониҳои тиббӣ таъсир мерасонанд» рамзгузорӣ шаванд<ref>{{Internetquelle |url=https://www.who.int/standards/classifications/classification-of-diseases |titel=International Classification of Diseases (ICD) |sprache=en |abruf=2026-10-13}}</ref>, масалан, гумонбар шудан ба дучоршавӣ бо занбӯруғ (Z77.120: тамос бо ва (гумонбар) дучоршавӣ ба занбӯруғ (токсикӣ)) ё дучоршавӣ ба садо (Z77.122: тамос бо ва (гумонбар) дучоршавӣ ба садо). == Муолиҷа == Барои СББ ягон дастури миллии расмӣ (масалан, дастурҳои NHS дар Британияи Кабир ё дастурҳои S2 дар Олмон) вуҷуд надорад. Тадқиқотҳо оид ба табобат ҳанӯз дар марҳилаи ибтидоӣ қарор доранд. Протоколи табобатие, ки бар асоси қабули интернетӣ ва терапияи ӯҳдадорӣ (ACT) таҳия шудааст, самаранок буд, махсусан дар масъалаҳои марбут ба кор ва фаъолияти рӯзмарра<ref>{{Literatur |Autor=Aki Vuokko, Mari Immonen, Päivi Lappalainen, Katariina Keinonen, Markku Sainio, Raimo Lappalainen, Tiina Paunio, Sanna Selinheimo |Titel=Work Ability and Functioning Among Individuals with Persistent Indoor Environment-Related Symptoms or Chronic Fatigue: Nine-Month Follow-Up of a Web-Based Randomized Controlled Trial |Sammelwerk=Journal of Occupational Rehabilitation |Datum=2026-04-25 |ISSN=1053-0487 |DOI=10.1007/s10926-026-10400-z |Online=https://link.springer.com/10.1007/s10926-026-10400-z |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Депрессия ва ташвиш низ коҳиш ёфтанд<ref>{{Literatur |Autor=Päivi Lappalainen, Katariina Keinonen, Raimo Lappalainen, Sanna Selinheimo, Aki Vuokko, Markku Sainio, Sanna Liesto, Asko Tolvanen, Tiina Paunio |Titel=Online acceptance and commitment therapy (iACT) for adults with persistent physical symptoms – 3-month follow-up study of a randomized controlled trial |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=183 |Datum=2024-08 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2024.111830 |Seiten=111830 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399924002423 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Далелҳои ибтидоӣ дар бемориҳои шабеҳ нишон медиҳанд, ки терапияи когнитивӣ-рафторӣ (СBT) бо тағйирёбии когнитивӣ ва ошноии тадриҷӣ бо нишонаҳо ва омилҳои муҳити зист самаранок аст<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Victor Pitron, Steven Nordin, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic environmental intolerances |Sammelwerk=Encyclopedia of Toxicology (Fourth Edition) |Verlag=Academic Press |Ort=Oxford |Datum=2024-01-01 |ISBN=978-0-323-85434-4 |DOI=10.1016/B978-0-12-824315-2.00595-9 |Seiten=449–462 |Online=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128243152005959 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Jason W. Busse, Steven Reid, Arthur Leznoff, Arthur J. Barsky, Roohi Qureshi, Gordon H. Guyatt, Medically Unexplained Syndromes Study Group |Titel=Managing environmental sensitivity: an overview illustrated with a case report |Sammelwerk=The Journal of the Canadian Chiropractic Association |Band=52 |Nummer=2 |Datum=2008-06 |ISSN=0008-3194 |PMC=2391018 |PMID=18516285 |Seiten=88–95 |Online=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2391018/ |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=R. Sergio Guglielmi, Daniel J. Cox, Daniel A. Spyker |Titel=Behavioral treatment of phobic avoidance in multiple chemical sensitivity |Sammelwerk=Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry |Band=25 |Nummer=3 |Datum=1994-09 |DOI=10.1016/0005-7916(94)90020-5 |Seiten=197–209 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0005791694900205 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Daniel A. Spyker |Titel=Multiple Chemical Sensitivities–Syndrome and Solution |Sammelwerk=Journal of Toxicology: Clinical Toxicology |Band=33 |Nummer=2 |Datum=1995-01 |ISSN=0731-3810 |DOI=10.3109/15563659509000456 |Seiten=95–99 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.3109/15563659509000456 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Дар СББ як тадқиқот қобилияти қабули CBT-ро хуб нишон дод, аммо аз сабаби набудани иштирокчиёни кофӣ натиҷаҳо оид ба некӯаҳволӣ арзёбӣ нашуданд<ref>{{Literatur |Autor=Sanna Selinheimo, Aki Vuokko, Christer Hublin, Heli Järnefelt, Kirsi Karvala, Markku Sainio, Hille Suojalehto, Tiina Paunio |Titel=Psychosocial treatments for employees with non-specific and persistent physical symptoms associated with indoor air: A randomised controlled trial with a one-year follow-up |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=131 |Datum=2020-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109962 |Seiten=109962 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919306683 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Яке аз ҳадафҳои муҳими табобат коҳиш додани рафтори худдорӣ аст: беморон бояд то ҳадди имкон ҷойҳо ва вазъиятҳое, ки дар он ҷо интизори пайдо шудани аломатҳо ё рӯбарӯ шудан бо «ҳавои бад» ҳастанд, худдорӣ накунанд, ки инро метавон бо ёрии CBT кор кард. Протоколҳои табобати CBT дар дигар намудҳои ноқабулиятҳои муҳити зист, ки идиопатикӣ мебошанд, муайян шудаанд ва бинобар ин метавонанд барои CББ самаранок бошанд<ref>{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Tara Petzke, Ingrid Zablith, Marion Revillot-Tirot, Clémence Forestier-Dupuch, Fatima Zohra Ibouchna, Michael Witthöft, Damien Léger, Lynda Bensefa-Colas, Omer Van den Bergh, Cédric Lemogne |Titel=Efficacy of cognitive and behavioral therapy (CBT) treatment for individuals living with symptoms associated with environmental factors (SAEF): protocol for a randomized controlled trial |Sammelwerk=BMC Psychology |Band=13 |Nummer=1 |Datum=2025-11-24 |ISSN=2050-7283 |DOI=10.1186/s40359-025-03564-5 |Online=https://bmcpsychology.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40359-025-03564-5 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Anne-Kathrin Bräscher, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Treatment Model |Sammelwerk=Cognitive and Behavioral Practice |Band=28 |Nummer=2 |Datum=2021-05 |DOI=10.1016/j.cbpra.2020.05.002 |Seiten=281–292 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S107772292030050X |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Дар CBT беморон одатан як ё ду маротиба дар як ҳафта бо мутахассисони худ барои 6 ё зиёда сессия вохӯрда, вобаста ба қоидаҳои кишвар ва барномаи суғуртаи бемор мулоқот мекунанд. Муолиҷа одатан психоэдукацияро дар бар мегирад, яъне омӯзиш дар бораи механизмҳои беморӣ ва омилҳои сабабӣ; қадамҳои дахолати когнитивӣ-рафторӣ, ба монанди кор бо тарси дучоршавӣ ва кам кардани стратегияҳои худдорӣ; назорати пешрафти табобат, масалан тавассути рӯйхати аломатҳо ва санҷиши фаъолияти шахсӣ ва иҷтимоии бемор, ва пешгирии такроршавӣ. Беморон ташвиқ мешаванд, ки малакаҳо ва стратегияҳои нав омӯхтаашонро дар хона машқ кунанд. Беморон инчунин метавонанд аз чораҳои дастгирии иҷтимоӣ, ба монанди сессияҳои терапияи гурӯҳӣ ё гурӯҳҳои мустақили дастгирии беморон манфиат гиранд. == Муноқишаҳо ва стигма == Азбаски соҳаи тадқиқотии синдроми бинои беморӣ нисбатан хурд аст, ин ихтилол ҳанӯз дар ҷомеаи тиббӣ ва илмӣ эътирофи васеъ наёфтааст. Аксар вақт ин ихтилол ҳамчун «псевдоилм», ихтилоли баҳсбарангез ё ҳатто ихтилоли сохта ҳисобида мешавад, зеро он дар ягон дастурҳои классикии ташхисӣ, ба монанди ICD, зикр нашудааст. Ин барои беморон хеле стигматизатсионӣ аст, зеро онҳо метавонанд ё эҳсос кунанд, ки барои доштани ин аломатҳо гунаҳгор дониста мешаванд ва ин бо модели биопсихосоциалӣ, ки таҷрибаи аломатҳои соматиро ҳамчун ҳамкории омилҳои биологӣ, равонӣ ва иҷтимоӣ мешуморад ва на танҳо як раванди биомедицинӣ, мувофиқат намекунад<ref>{{Literatur |Autor=George L. Engel |Titel=The Need for a New Medical Model: A Challenge for Biomedicine |Sammelwerk=Science |Band=196 |Nummer=4286 |Datum=1977-04-08 |ISSN=0036-8075 |DOI=10.1126/science.847460 |Seiten=129–136 |Online=https://www.science.org/doi/10.1126/science.847460 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Дар ҳамин замина, бисёре аз табибон шояд намедонанд, ки синдроми бинои беморро чӣ гуна табобат кунанд, зеро ягон дастури анъанавии тиббӣ вуҷуд надорад, ки ин ба ниёзҳои қонеънашудаи тиббӣ оварда мерасонад<ref>{{Internetquelle |autor=K.S. Gauvin |url=https://www.proquest.com/openview/b8d2e8879cf044b014cff31d7889cc07/1?cbl=18750&diss=y&pq-origsite=gscholar |titel=Mycotoxin and Mold-Related Illness: Healthcare Experiences and Subjective Implications on Biopsychosocial Functioning |abruf=2023}}</ref>. Бисёре аз шахсоне, ки синдроми бинои бемор доранд, аз таҷрибаҳои бади худ бо низоми тиббӣ гузориш медиҳанд<ref>{{Literatur |Autor=Anna Söderholm, Ann Öhman, Berndt Stenberg, Steven Nordin |Titel=Experience of living with nonspecific building‐related symptoms |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=57 |Nummer=5 |Datum=2016-10 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/sjop.12319 |Seiten=406–412 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/sjop.12319 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=J. Sundin |url=https://www.theseus.fi/bitstreams/852f1b1c-9c86-4783-af60-ef2d0d18c6eb/download |titel=The experience of living with Sick Building Syndrome |abruf=2012}}</ref> ва аз ин рӯ аввал роҳҳои алтернативӣ ва табобати иловагиро меҷӯянд. Аксарият аз шахсони гирифтор ба ин синдром ба ҷустуҷӯи хизматрасонии тиббӣ намеоянд<ref>{{Literatur |Autor=Kirsi Karvala, Markku Sainio, Eva Palmquist, Anna-Sara Claeson, Maj-Helen Nyback, Steven Nordin |Titel=Building-Related Environmental Intolerance and Associated Health in the General Population |Sammelwerk=International Journal of Environmental Research and Public Health |Band=15 |Nummer=9 |Datum=2018-09-19 |ISSN=1660-4601 |DOI=10.3390/ijerph15092047 |Seiten=2047 |Online=https://www.mdpi.com/1660-4601/15/9/2047 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Мутахассисони соҳаи тандурустӣ метавонанд маслиҳатҳои асосёфта бар канорагириро пешниҳод кунанд, ки ин боз ҳам муоширати иҷтимоии беморонро маҳдуд мекунад ва эътиқодоти онҳоро тасдиқ менамояд. Баъзе гурӯҳҳои ҳимояи беморон (ҳамчунин фурӯшандагони тозакунандаи ҳаво ва системаҳои вентилятсияи биноҳо) аз шарҳи биопсихосоциалии синдроми бинои бемор норозӣ ҳастанд. Шояд ин аз он сабаб аст, ки шарҳҳои беморӣ, ки омилҳои равониро дар бар мегиранд, ҳамчун стигматизатсионӣ қабул мешаванд ва/ё ин шарҳҳо нодуруст фаҳмида мешаванд, ки синдроми бинои бемор «пурра психогенӣ» аст, ҳарчанд ҳарду шарҳ (биопсихосоциалӣ ва биомедицинӣ) мувофиқанд, ки аломатҳо воқеӣ ва заифкунандаанд. Ба ҷои ин, онҳо бовар доранд, ки бояд як сабаби пурра биологӣ муайян карда шавад, ки ҳамаи нишонаҳои эҳсосшударо пурра шарҳ диҳад. Аммо натиҷаҳои даъвошудаи ин гурӯҳҳо таҳти санҷиши қатъии илмӣ устувор наомадаанд<ref>{{Literatur |Autor=Frederick Fung, Richard F. Clark |Titel=Health Effects of Mycotoxins: A Toxicological Overview |Sammelwerk=Journal of Toxicology: Clinical Toxicology |Band=42 |Nummer=2 |Datum=2004-01 |ISSN=0731-3810 |DOI=10.1081/CLT-120030947 |Seiten=217–234 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1081/CLT-120030947 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Lh Hetherington, Jm Battershill |Titel=Review of evidence for a toxicological mechanism of idiopathic environmental intolerance |Sammelwerk=Human & Experimental Toxicology |Band=32 |Nummer=1 |Datum=2013-01 |ISSN=0960-3271 |DOI=10.1177/0960327112457189 |Seiten=3–17 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0960327112457189 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Anne Korpi, Jill Järnberg, Anna-Liisa Pasanen |Titel=Microbial Volatile Organic Compounds |Sammelwerk=Critical Reviews in Toxicology |Band=39 |Nummer=2 |Datum=2009-02 |ISSN=1040-8444 |DOI=10.1080/10408440802291497 |Seiten=139–193 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/10408440802291497 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Ин метавонад байни шахсони гирифтори СББ ва муҳаққиқон таниш эҷод кунад, аз ҷумла айбдоркуниҳое, ки муҳаққиқон барои саноати кимиёвӣ ё «Big Pharma» кор мекунанд, ё он ки созмонҳои маблағгузорӣ таҳқиқотҳоро дар бораи СББ қасдан пинҳон ё монеъ мекунанд<ref>{{Literatur |Autor=Juliene G. Lipson |Titel=Multiple Chemical Sensitivities: Stigma and Social Experiences |Sammelwerk=Medical Anthropology Quarterly |Band=18 |Nummer=2 |Datum=2004 |ISSN=1548-1387 |DOI=10.1525/maq.2004.18.2.200 |Seiten=200–213 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1525/maq.2004.18.2.200 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Доштани СББ метавонад монеаҳоро дар ҳаёти иҷтимоӣ ва иҷроиши кори шахс эҷод кунад. Шахсоне, ки бо СББ гирифтор ҳастанд, метавонанд ноумед шаванд ё даргирӣ эҳсос кунанд, вақте ки дигарон наметавонанд ё намехоҳанд барояшон шароит фароҳам оранд, ки ин боиси шиддатёбии аломатҳо мешавад<ref>{{Internetquelle |autor=J.Sundin |url=https://www.theseus.fi/bitstreams/852f1b1c-9c86-4783-af60-ef2d0d18c6eb/download |titel=The experience of living with Sick Building Syndrome |abruf=2012}}</ref>. Азбаски СББ аксар вақт бо биноҳои коргоҳ алоқаманд аст, баъзе беморон дархости рухсатии беморӣ ва/ё вақти озод бо музд ё бе музд мекунанд, дар ҳоле ки дигарон метавонанд кори худро тарк кунанд<ref>{{Literatur |Titel=Sick Building Syndrome |Sammelwerk=SpringerReference |Verlag=Springer-Verlag |Ort=Berlin/Heidelberg |Online=https://doi.org/10.1007/springerreference_84568 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=K.S. Gauvin |url=https://www.proquest.com/openview/b8d2e8879cf044b014cff31d7889cc07/1?cbl=18750&diss=y&pq-origsite=gscholar |titel=Mycotoxin and Mold-Related Illness: Healthcare Experiences and Subjective Implications on Biopsychosocial Functioning |abruf=2023}}</ref>. Ин метавонад боиси мушкилоти иловагии молиявӣ гардад. Намоиши СББ дар ВАО ҳамчун бемории психогенӣ метавонад ин стигмаро боз ҳам афзояд<ref>{{Literatur |Autor=Juliene G. Lipson |Titel=Multiple Chemical Sensitivities: Stigma and Social Experiences |Sammelwerk=Medical Anthropology Quarterly |Band=18 |Nummer=2 |Datum=2004-06 |ISSN=0745-5194 |DOI=10.1525/maq.2004.18.2.200 |Seiten=200–213 |Online=https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1525/maq.2004.18.2.200 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. gt31l7udl5vdofcmm2fhlgeaqvllu19 1489333 1489332 2026-10-14T14:40:16Z Taramarlena 157377 Ман саҳифаро камтар тагйирот кардам 1489333 wikitext text/x-wiki == Муқаддима == Синдроми бинои бемор (СББ, ки инчунин бо номҳои номутобиқатии марбут ба бино, бинои бемор, номутобиқатии муҳити идиопатикӣ-марбут ба бино [IEI-BRI] ва аломатҳои марбут ба омилҳои муҳити зист – номутобиқатии марбут ба бино [SAEF-BRI]) ҳолатест, ки дар он одамон аломатҳоро, ки ҳангоми қарор доштан дар биноҳои мушаххас ба вуҷуд меоянд, хабар медиҳанд. Доираи васеи нишонаҳо бо ин ҳолат алоқаманд аст ва биноҳои дар он гумонбаршуда аксар вақт биноҳои корӣ мебошанд<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Richard J. Brown, Sibylle Petersen, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Comprehensive Model |Sammelwerk=Clinical Psychological Science |Band=5 |Nummer=3 |Datum=2017-05 |ISSN=2167-7026 |DOI=10.1177/2167702617693327 |Seiten=551–567 |Online=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702617693327 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Victor Pitron, Steven Nordin, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic environmental intolerances |Sammelwerk=Encyclopedia of Toxicology (Fourth Edition) |Verlag=Academic Press |Ort=Oxford |Datum=2024-01-01 |ISBN=978-0-323-85434-4 |DOI=10.1016/B978-0-12-824315-2.00595-9 |Seiten=449–462 |Online=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128243152005959 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Аз ин сабаб, шахсоне, ки аз СББ осеб дидаанд, аксар вақт кӯшиш мекунанд, то ҳадди имкон аз ворид шудан ба ин биноҳо худдорӣ кунанд, ки ин метавонад ба паст шудани сифати зиндагӣ ва оқибатҳои манфӣ барои фаъолияти касбӣ оварда расонад. Бояд қайд кард, ки барои ин ихтилол ягон сабаби патофизиологии исботшуда вуҷуд надорад, аммо нишонаҳо воқеӣ ва заифкунандаанд ва одатан бар асари равандҳои таъйинкунӣ ва носебо ба вуҷуд меоянд<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Victor Pitron, Steven Nordin, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic environmental intolerances |Sammelwerk=Encyclopedia of Toxicology (Fourth Edition) |Verlag=Academic Press |Ort=Oxford |Datum=2024-01-01 |ISBN=978-0-323-85434-4 |DOI=10.1016/B978-0-12-824315-2.00595-9 |Seiten=449–462 |Online=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128243152005959 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Синдроми бинои беморӣ ҳамчун ҷузъи истилоҳи васеи «[[Таҳаммулнопазирии идиопатикӣ ба муҳити зист|ноқабилии идиопатии муҳити зист]]», ки бо номи «аломатҳои марбут ба омилҳои муҳити зист» низ маъруф аст, баррасӣ мешавад<ref>{{Literatur |Autor=Jan Vilis Haanes, Steven Nordin, Lena Hillert, Michael Witthöft, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Omer Van den Bergh |Titel=“Symptoms associated with environmental factors” (SAEF) – Towards a paradigm shift regarding “idiopathic environmental intolerance” and related phenomena |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=131 |Datum=2020-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109955 |Seiten=109955 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919310086 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Шароитҳои дигари дохили ин истилоҳ гиперҳассосияти электромагнитӣ ва [[Ҳассосияти бисёрхимиявӣ|ҳассосияти сершакли кимиёвиро]] дар бар мегиранд. Ноқабилии идиопатии муҳити зист, ба навбати худ, ҳамчун ҳолатҳои махсуси ихтилолҳои аломатҳои соматикӣ/ихтилолҳои функсионалӣ баррасӣ мешаванд<ref>{{Literatur |Autor=Josef Bailer, Michael Witthöft, Fred Rist |Titel=Psychological Predictors of Short- and Medium Term Outcome in Individuals with Idiopathic Environmental Intolerance (IEI) and Individuals with Somatoform Disorders |Sammelwerk=Journal of Toxicology and Environmental Health, Part A |Band=71 |Nummer=11-12 |Datum=2008-06-02 |ISSN=1528-7394 |DOI=10.1080/15287390801985562 |Seiten=766–775 |Online=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15287390801985562 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Ferenc Köteles, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh, Maj-Helen Nyback, Markku Sainio |Titel=Impact of comorbidity on symptomatology in various types of environmental intolerance in a general Swedish and Finnish adult population |Sammelwerk=Environmental Research |Band=229 |Datum=2023-07 |DOI=10.1016/j.envres.2023.115945 |Seiten=115945 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935123007375 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Синдроми бинои беморӣ ба бемории радиатсионӣ ҳангоми сарф кардани муддати тӯлонӣ дар бинои радиоактивӣ ишора намекунад. == Таъриф == Синдроми бинои бемор дар Таснифи байналмилалии статистикӣ-бемориҳо ва мушкилоти марбут ба саломатӣ<ref>{{Literatur |Autor=World Health Organization |Titel=International statistical classification of diseases and related health problems |Verlag=World Health Organization |Datum=2015-12-31 |ISBN=978-92-4-154916-5 |Online=https://iris.who.int/handle/10665/246208 |Abruf=2026-10-13}}</ref> зикр нашудааст. Аммо Агентии ҳифзи муҳити зисти Иёлоти Муттаҳида нишондиҳандаҳои зерини синдроми бинои беморро номбар мекунад<ref>{{Internetquelle |url=https://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/000002JA.TXT?ZyActionD=ZyDocument&Client=EPA&Index=1991+Thru+1994&Docs=&Query=&Time=&EndTime=&SearchMethod=1&TocRestrict=n&Toc=&TocEntry=&QField=&QFieldYear=&QFieldMonth=&QFieldDay=&IntQFieldOp=0&ExtQFieldOp=0&XmlQuery=&File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000009%5C000002JA.txt&User=ANONYMOUS&Password=anonymous&SortMethod=h%7C-&MaximumDocuments=1&FuzzyDegree=0&ImageQuality=r75g8/r75g8/x150y150g16/i425&Display=hpfr&DefSeekPage=x&SearchBack=ZyActionL&Back=ZyActionS&BackDesc=Results%20page&MaximumPages=1&ZyEntry=1&SeekPage=x&ZyPURL |titel=Document Display {{!}} NEPIS {{!}} US EPA |sprache=en |archiv-url=http://web.archive.org/web/20251008135733/https://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/000002JA.TXT?ZyActionD=ZyDocument&Client=EPA&Index=1991+Thru+1994&Docs=&Query=&Time=&EndTime=&SearchMethod=1&TocRestrict=n&Toc=&TocEntry=&QField=&QFieldYear=&QFieldMonth=&QFieldDay=&IntQFieldOp=0&ExtQFieldOp=0&XmlQuery=&File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000009%5C000002JA.txt&User=ANONYMOUS&Password=anonymous&SortMethod=h%7C-&MaximumDocuments=1&FuzzyDegree=0&ImageQuality=r75g8/r75g8/x150y150g16/i425&Display=hpfr&DefSeekPage=x&SearchBack=ZyActionL&Back=ZyActionS&BackDesc=Results%20page&MaximumPages=1&ZyEntry=1&SeekPage=x&ZyPURL |archiv-datum=2025-10-08 |abruf=2026-10-13}}</ref>: 1) Доштани аломатҳое, ки бо нороҳатии шадид алоқаманданд, ба монанди дарди сар, хастагӣ, сарғардӣ ва ғайра; 2) Сабаби пайдоиши нишонаҳо маълум нест; 3) Сабукшавии нишонаҳо пас аз тарк кардани бино. == Эпидемиология == Пайдоиши тахминии синдроми бинои беморӣ ба таърифи ҳолат, аҳолии омӯхташуда ва кишвари муайянкунандаи паҳншавӣ вобаста аст. Масалан, бо истифода аз худгузоришдиҳии синдроми бинои бемор, паҳншавии нуқтаӣ дар Шветсия 4,8% буд, дар ҳоле ки дар Финляндия он 5,4% буд<ref>{{Literatur |Autor=Kirsi Karvala, Markku Sainio, Eva Palmquist, Maj-Helen Nyback, Steven Nordin |Titel=Prevalence of various environmental intolerances in a Swedish and Finnish general population |Sammelwerk=Environmental Research |Band=161 |Datum=2018-02 |DOI=10.1016/j.envres.2017.11.014 |Seiten=220–228 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S001393511731263X |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Вақте ки ташхисҳо аз ҷониби духтурон гузошта мешуданд, нишондиҳандаҳо мутаносибан 1,4% ва 1,3% буданд. Дар Олмон паҳншавии бар асоси худгузоришдиҳӣ барои реаксияи сабук 22,7% буд, дар ҳоле ки 2,1% реаксияи шадидро гузориш доданд<ref>{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Michael Witthöft, Anne-Kathrin Bräscher, Josef Bailer, Steven Nordin |Titel=Prevalence of self-reported sensitivities to various environmental factors in Germany, Sweden, and Finland based on multiple classification criteria |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=201 |Datum=2026-02 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2025.112495 |Seiten=112495 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399925004593 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Гуфта мешавад, ки паҳншавии синдроми бинои беморӣ ба пайдоиш ва муҳокимаҳои маъмулӣ дар бораи ифлосшавии ҳавои дохилӣ (масалан, <ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1990/08/12/realestate/in-the-region-connecticut-and-westchester-the-problem-of-sick-building-syndrome.html|title=The Problem of 'Sick-Building Syndrome|author=E. Charles|date=12 August 1990|publisher=New York Times}}</ref>) ва паст кардани стандартҳои филтрҳои ҳавоӣ, ки баъдтар нокифоя дониста шуданд, алоқаманд аст. Ин ҳатман бо сифати воқеии ҳаво мувофиқат намекунад<ref>{{Literatur |Autor=Rosemary Day |Titel=Place and the experience of air quality |Sammelwerk=Health & Place |Band=13 |Nummer=1 |Datum=2007-03 |DOI=10.1016/j.healthplace.2006.01.002 |Seiten=249–260 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1353829206000050 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Як баррасии ахир оид ба тарсу ҳаросҳои гуногуни саломатӣ, ки аз тариқи [[Васоити ахбори омма|ВАО]] паҳн шудаанд, дар дигар ҳолатҳо низ ҳамоҳангии шабеҳро мушоҳида мекунад<ref>{{Literatur |Autor=Kate MacKrill, Michael Witthöft, Simon Wessely, Keith J. Petrie |Titel=Health scares: Tracing their nature, growth and spread |Sammelwerk=Clinical Psychology in Europe |Band=5 |Nummer=4 |Datum=2023-12-22 |ISSN=2625-3410 |DOI=10.32872/cpe.12209 |PMC=10863677 |PMID=38357430 |Online=https://cpe.psychopen.eu/index.php/cpe/article/view/12209 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Ин саволҳоро ба миён мегузорад, ки чӣ гуна бояд гузоришҳои ВАО дар бораи рӯйдодҳои экологӣ ё технологияҳои муосир ва афзалиятҳо ва нуқсонҳои онҳо аз нуқтаи назари ахлоқӣ гузориш диҳанд, бе он ки таҳдидҳои эҳтимолии саломатиро ба вуҷуд оранд. == Нишонаҳо, аломатҳо ва хусусиятҳо == Нишонаҳои маъмулан гузоришшуда дар синдроми бинои бемор нишонаҳои [[Илмҳои шинохтӣ|когнитивӣ]]/афективӣ (масалан, душвории тамаркуз ва хастагӣ), нишонаҳои роҳи нафас (масалан, нафаскашии кӯтоҳ), нишонаҳои марбут ба сар (масалан, дарди сар), нишонаҳои пӯст ё нишонаҳои меъда ва рӯда (масалан, қабз) мебошанд<ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Ferenc Köteles, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh, Maj-Helen Nyback, Markku Sainio |Titel=Impact of comorbidity on symptomatology in various types of environmental intolerance in a general Swedish and Finnish adult population |Sammelwerk=Environmental Research |Band=229 |Datum=2023-07 |DOI=10.1016/j.envres.2023.115945 |Seiten=115945 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935123007375 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=SumedhaM Joshi |Titel=The sick building syndrome |Sammelwerk=Indian Journal of Occupational and Environmental Medicine |Band=12 |Nummer=2 |Datum=2008 |ISSN=0973-2284 |DOI=10.4103/0019-5278.43262 |Seiten=61 |Online=http://www.ijoem.com/text.asp?2008/12/2/61/43262 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Манбаъҳои маъмулан зикршудаи аломатҳо инҳоянд: бӯи занбӯруғ, ҳавои тару тоза набуда, ҳавои хушк, ҷараёни ҳаво (драфт), бӯи дуди тамоку ва чароғҳои камравшан ё чароғҳои бо инъикос<ref>{{Literatur |Autor=Anna-Sara Claeson, Eva Palmquist, Steven Nordin |Titel=Physical and chemical trigger factors in environmental intolerance |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=221 |Nummer=3 |Datum=2018-04 |DOI=10.1016/j.ijheh.2018.02.009 |Seiten=586–592 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1438463917306442 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Ин аломатҳо одатан дар биноҳои марбут ба кор ва биноҳои нави бо изолятсияи баланд рух медиҳанд<ref>{{Literatur |Autor=Hans Orru, Henrik Olstrup, Annika Hagenbjörk, Steven Nordin, Kati Orru |Titel=Exposures, Symptoms and Risk Perception among Office Workers in Relation to Nanoparticles in the Work Environment |Sammelwerk=International Journal of Environmental Research and Public Health |Band=19 |Nummer=10 |Datum=2022-05-10 |ISSN=1660-4601 |DOI=10.3390/ijerph19105789 |Seiten=5789 |Online=https://www.mdpi.com/1660-4601/19/10/5789 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Яке аз муаллифон пешниҳод мекунад, ки кормандони маъмурӣ эҳтимолан бештар аз роҳбарон ҳолати бинои беморро эҳсос мекунанд<ref>{{Literatur |Autor=SumedhaM Joshi |Titel=The sick building syndrome |Sammelwerk=Indian Journal of Occupational and Environmental Medicine |Band=12 |Nummer=2 |Datum=2008 |ISSN=0973-2284 |DOI=10.4103/0019-5278.43262 |Seiten=61 |Online=http://www.ijoem.com/text.asp?2008/12/2/61/43262 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Шахсоне, ки ба синдроми бинои бемор гирифторанд, сифати ҳаёти худро коҳишёфта меҳисобанд<ref>{{Literatur |Autor=Sanna Selinheimo, Aki Vuokko, Christer Hublin, Heli Järnefelt, Kirsi Karvala, Markku Sainio, Hille Suojalehto, Jaana Suvisaari, Tiina Paunio |Titel=Health-related quality among life of employees with persistent nonspecific indoor-air-associated health complaints |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=122 |Datum=2019-07 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2019.03.181 |Seiten=112–120 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399918309309 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Anna Söderholm, Ann Öhman, Berndt Stenberg, Steven Nordin |Titel=Experience of living with nonspecific building‐related symptoms |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=57 |Nummer=5 |Datum=2016-10 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/sjop.12319 |Seiten=406–412 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/sjop.12319 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=J. Sundin |url=https://www.theseus.fi/bitstreams/852f1b1c-9c86-4783-af60-ef2d0d18c6eb/download |titel=The experience of living with Sick Building Syndrome |datum= |abruf=2012}}</ref>. Ин коҳиши сифати ҳаёт ҳам ба таҷрибаи аломатҳо ва ҳам ба чораҳое, ки одамон барои сабук кардани онҳо меандешанд (масалан, худдорӣ кардан аз ҳамаи биноҳое, ки бо аломатҳо алоқаманданд, ки метавонанд биноҳои муҳимми корӣ, маъмурӣ ё истиқоматӣ бошанд), вобаста аст. Бо бемориҳои илтиҳобии роҳи нафас ҳамбастагии назаррас вуҷуд дорад<ref>{{Literatur |Autor=Anna-Sara Claeson, Hanna Andersson, Fredrik Wikdahl, Maj-Helen Nyback, Steven Nordin |Titel=Comorbidity of Airway Inflammatory Diseases in Chemical and Building-Related Intolerance |Sammelwerk=Journal of Occupational & Environmental Medicine |Band=60 |Nummer=4 |Datum=2018-04 |ISSN=1076-2752 |DOI=10.1097/JOM.0000000000001249 |Seiten=295–300 |Online=https://journals.lww.com/00043764-201804000-00001 |Abruf=2026-10-13}}</ref> ва инчунин ҳассосияти бисёркомпонентӣ ба моддаҳои кимиёвӣ<ref>{{Literatur |Autor=Nina Lind, Anna Söderholm, Eva Palmquist, Linus Andersson, Eva Millqvist, Steven Nordin |Titel=Comorbidity and Multimorbidity of Asthma and Allergy and Intolerance to Chemicals and Certain Buildings |Sammelwerk=Journal of Occupational & Environmental Medicine |Band=59 |Nummer=1 |Datum=2017-01 |ISSN=1076-2752 |DOI=10.1097/JOM.0000000000000930 |Seiten=80–84 |Online=https://journals.lww.com/00043764-201701000-00013 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Ҳамбастагиҳои дигар нейротизм (устувории эҳсосии паст;<ref>{{Cite web|url=https://hrcak.srce.hr/file/63595|title=Association of neuroticism with sick building syndrome, quality of life and psychomotor performance|author=J. Bobić, M. Gomzi, B. Radosević-Vidacek, B. Kanceljak-Macan|date=2009}}</ref>) ва алекситмию (қобилияти маҳдуди ифодаи эҳсосот;<ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.1007/s12199-010-0143-4.|title=Repressive coping and alexithymia in idiopathic environmental intolerance|author=S. Skovbjerg, R. Zachariae, A. Rasmussen, J.D. Johansen, J. Elberling|date=2010}}</ref>) мебошанд. == Моделҳои шарҳдиҳӣ/Сабабҳо: == Ҳеҷ далели илмии мустаҳкам вуҷуд надорад, ки ҳавои дохили биноҳо боиси нишонаҳое шавад, ки дар синдроми бинои бемор вуҷуд доранд, ҳадди ақал дар консентратсияҳое, ки дар биноҳои барои омма боз ҳастанд<ref>{{Literatur |Autor=Frederick Fung, Richard F. Clark |Titel=Health Effects of Mycotoxins: A Toxicological Overview |Sammelwerk=Journal of Toxicology: Clinical Toxicology |Band=42 |Nummer=2 |Datum=2004-01 |ISSN=0731-3810 |DOI=10.1081/CLT-120030947 |Seiten=217–234 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1081/CLT-120030947 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Lh Hetherington, Jm Battershill |Titel=Review of evidence for a toxicological mechanism of idiopathic environmental intolerance |Sammelwerk=Human & Experimental Toxicology |Band=32 |Nummer=1 |Datum=2013-01 |ISSN=0960-3271 |DOI=10.1177/0960327112457189 |Seiten=3–17 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0960327112457189 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Anne Korpi, Jill Järnberg, Anna-Liisa Pasanen |Titel=Microbial Volatile Organic Compounds |Sammelwerk=Critical Reviews in Toxicology |Band=39 |Nummer=2 |Verlag=Taylor & Francis |Datum=2009-02-01 |ISSN=1040-8444 |DOI=10.1080/10408440802291497 |PMID=19204852 |Seiten=139–193 |Online=https://doi.org/10.1080/10408440802291497 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Умуман, тавсия дода мешавад, ки синдроми бинои беморро аз нуқтаи назари биопсихосоциалӣ баррасӣ кунанд<ref>{{Literatur |Autor=George L. Engel |Titel=The Need for a New Medical Model: A Challenge for Biomedicine |Sammelwerk=Science |Band=196 |Nummer=4286 |Datum=1977-04-08 |ISSN=0036-8075 |DOI=10.1126/science.847460 |Seiten=129–136 |Online=https://www.science.org/doi/10.1126/science.847460 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Ин маънои онро дорад, ки омилҳои биологӣ (масалан, синну сол, ҷинс, таърихи тиббӣ), равонӣ (масалан, невротизм, осонии таъсирпазирӣ), иҷтимоӣ (масалан, доштани дастгирии иҷтимоӣ, нақшҳои [[Гендер|гендерӣ]]) ва ҳатто муҳити зист (аз ҷониби дастгоҳҳои барқӣ иҳота шудан) дар ин ихтилол нақш доранд. Чандин назарияҳои ҳамаҷониба оид ба механизмҳои паси СББ ин унсурҳоро муттаҳид мекунанд<ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin |Titel=Mechanisms underlying nontoxic indoor air health problems: A review |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=226 |Datum=2020-05 |DOI=10.1016/j.ijheh.2020.113489 |Seiten=113489 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S143846391930954X |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Назарияи илтиҳоби неврогенӣ пешниҳод мекунад, ки системаи асаб ва системаи масуният ба ҳамдигар таъсир мерасонанд, ки ин шарҳ медиҳад, чаро аломатҳои СББ ба аломатҳои аллергия хеле монанданд ва ҳамзамон нишон медиҳад, ки стрессҳои психосоциалӣ метавонанд ба равандҳои илтиҳобӣ оварда расонанд<ref>{{Literatur |Autor=W J Meggs |Titel=Neurogenic inflammation and sensitivity to environmental chemicals. |Sammelwerk=Environmental Health Perspectives |Band=101 |Nummer=3 |Datum=1993-08 |ISSN=0091-6765 |DOI=10.1289/ehp.93101234 |Seiten=234–238 |Online=https://pubs.acs.org/evhpaz/article-lookup/doi/10.1289/ehp.93101234 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=William J. Meggs |Titel=The Role of Neurogenic Inflammation in Chemical Sensitivity |Sammelwerk=Ecopsychology |Band=9 |Nummer=2 |Datum=2017-06 |ISSN=1942-9347 |DOI=10.1089/eco.2016.0045 |Seiten=83–89 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1089/eco.2016.0045 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Назарияҳои ҳассосшавии нейронӣ бар асоси равандҳои омӯзиши нейронӣ асос ёфтаанд, вақте ки [[нейрон]] пайваста ба сигналҳои шабеҳ дучор мешавад, ки ин ҷавоби нейронро афзоиш медиҳад ва/ё пороги фиристодани сигналҳоро паст мекунад<ref>{{Literatur |Autor=Seymour M. Antelman |Titel=Time-Dependent Sensitization in Animals: A Possible Model of Multiple Chemical Sensitivity in Humans |Sammelwerk=Toxicology and Industrial Health |Band=10 |Nummer=4-5 |Datum=1994-07 |ISSN=0748-2337 |DOI=10.1177/074823379401000508 |Seiten=335–342 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/074823379401000508 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Системаи бӯй ба ин хеле ҳассос аст, ки дар натиҷа шахсоне, ки чунин ҳассосият доранд, бӯйҳои таҳдидро зудтар ошкор мекунанд, ба онҳо афзалият медиҳанд ва диққати бештар медиҳанд, ки ин рушди нишонаҳоро дар СББ тақвият мебахшад<ref>{{Literatur |Autor=Jos F. Brosschot |Titel=Cognitive‐emotional sensitization and somatic health complaints |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=43 |Nummer=2 |Datum=2002-04 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/1467-9450.00276 |Seiten=113–121 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1467-9450.00276 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Системаи хемосоматосенсорӣ дар СББ як ҳисси кимиёвии дигари муҳим аст. Масалан, барои стрессҳои оксидативӣ (радикалҳои озод, ки аз қобилияти бадан барои бетараф кардани онҳо бо системаи муҳофизати [[Антиоксидантҳо|антиоксидантӣ]] зиёд мешаванд) дар посух ба моддаҳои тез, ки системаи хемосоматосенсориро фаъол мекунанд, далел вуҷуд дорад, ки метавонад ба нишонаҳои илтиҳобӣ мусоидат кунад<ref>{{Literatur |Autor=Anna-Sara Claeson, Rickard H. Lindberg, Malin L. Nording |Titel=Oxidative stress and inflammation before and after acrolein exposure in individuals with building related symptoms |Sammelwerk=Science of The Total Environment |Band=1029 |Datum=2026-05 |DOI=10.1016/j.scitotenv.2026.181772 |Seiten=181772 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0048969726004365 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Шароитсозии классикӣ механизми дигари шарҳдиҳанда аст, ки чаро шахсоне, ки гирифтори СББ ҳастанд, ҳатто пас аз таҷдиди бино ҳанӯз нишонаҳо доранд. Бо умумигардонии стимулҳои шартии ибтидоӣ (масалан, бӯи қолаб), дигар хусусиятҳои бино, ба монанди намуди зоҳирии он, метавонанд шартӣ шаванд ва посухи шартиро ба вуҷуд оранд. Яке аз моделҳои сабабии васеъ пазируфташудаи синдроми бинои беморӣ модели коркарди пешгӯӣ (predictive processing model) мебошад<ref>{{Literatur |Autor=Karl Friston |Titel=The free-energy principle: a unified brain theory? |Sammelwerk=Nature Reviews Neuroscience |Band=11 |Nummer=2 |Datum=2010-02 |ISSN=1471-003X |DOI=10.1038/nrn2787 |Seiten=127–138 |Online=https://www.nature.com/articles/nrn2787 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Ин модел тахмин мезанад, ки дарки аломатҳо натиҷаи пешгӯиҳои пешакӣ (яъне интизориҳо, посухҳои омӯхташуда, донишҳои пешина, алоқамандӣ, нишонаҳои эҳсосӣ) ва бозхӯнди ҳассосӣ аз бадан мебошад. Пешгӯиҳои пешакӣ ва бозхӯнди ҳассосӣ ҳамеша дар мувозинат нестанд ва метавонанд аз ҳам ҷудо шаванд, ки ин ба хатогиҳои пешгӯӣ меорад, ки дар онҳо нишонаҳо дар мағз ташаккул ёфта ва эҳсос мешаванд, гарчанде посухҳои [[Физиология|физиологии]] объективӣ вуҷуд надоранд. Ин махсусан вақте эҳтимол дорад, ки пешгӯиҳои қавии пешакӣ вуҷуд дошта бошанд, аммо сигналҳои физиологӣ номуайян бошанд<ref>{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles |Titel=Vague sensations. About the background and consequences of discordance between actual and perceived physiological changes |Sammelwerk=Clinical Psychology Review |Band=108 |Datum=2024-03 |DOI=10.1016/j.cpr.2024.102382 |Seiten=102382 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0272735824000035 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Ин модел бо муваффақият дар дигар [[Таҳаммулнопазирии идиопатикӣ ба муҳити зист|номутобиқии идиопатии муҳити зист]] низ татбиқ шудааст<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Richard J. Brown, Sibylle Petersen, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Comprehensive Model |Sammelwerk=Clinical Psychological Science |Band=5 |Nummer=3 |Datum=2017-05 |ISSN=2167-7026 |DOI=10.1177/2167702617693327 |Seiten=551–567 |Online=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702617693327 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Яллиғзории нейрогенӣ ва ҳассосшавии нейронӣ ба ин модел мувофиқанд – ҳарду нишон медиҳанд, ки чӣ гуна пешгӯӣ ва ҷараёни физиологӣ якҷоя кор карда, таҷрибаи нишонаҳоро эҷод мекунанд. Мувофиқи модели коркарди пешгӯӣкунанда, дарки сабабӣ эҳтимолан ҷузъи калидии СББ мебошад<ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin |Titel=Mechanisms underlying nontoxic indoor air health problems: A review |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=226 |Datum=2020-05 |DOI=10.1016/j.ijheh.2020.113489 |Seiten=113489 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S143846391930954X |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Steven Nordin |Titel=Do somatic symptom distress and attribution predict symptoms associated with environmental factors? |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=179 |Datum=2024-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2024.111637 |Seiten=111637 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399924000497 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Luc Watrin, Steven Nordin, Renáta Szemerszky, Oliver Wilhelm, Michael Witthöft, Ferenc Köteles |Titel=Psychological models of development of idiopathic environmental intolerances: Evidence from longitudinal population-based data |Sammelwerk=Environmental Research |Band=204 |Datum=2022-03 |DOI=10.1016/j.envres.2021.111774 |Seiten=111774 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935121010689 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Ин дарки сабабӣ ду ҷанбаи муҳим дорад: [[атрибутсия]] ва носебо. Дар ин ҷо атрибутсия маънои онро дорад, ки шахсоне, ки СББ доранд, омилеро дар муҳити зист (яъне ҳавои дохили бинои мушаххас) ҳамчун сабаби аломатҳояшон мешиносанд. Ин аксар вақт ретроспективӣ аст: одамон метавонанд таҷрибаҳои гузаштаи худро бо ин аломат баррасӣ карда, робитаҳоро бо омилҳои муҳити зист пайдо кунанд. Шоҳидиҳои таҷрибавӣ нишон медиҳанд, ки дар иштирокчиёни солим аломатҳои монанди СББ метавонанд ба вуҷуд оянд, агар онҳо боварӣ дошта бошанд, ки ин аломатҳо аз ҳавои «бад», ки ба он дучор шудаанд, сарчашма мегиранд<ref>{{Literatur |Autor=Anna-Sara Claeson, Edvard Lidén, Maria Nordin, Steven Nordin |Titel=The role of perceived pollution and health risk perception in annoyance and health symptoms: a population-based study of odorous air pollution |Sammelwerk=International Archives of Occupational and Environmental Health |Band=86 |Nummer=3 |Datum=2013-04 |ISSN=0340-0131 |DOI=10.1007/s00420-012-0770-8 |Seiten=367–374 |Online=http://link.springer.com/10.1007/s00420-012-0770-8 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Stephan Devriese, Winnie Winters, Kris Stegen, Ilse Van Diest, Hendrik Veulemans, Benoit Nemery, Paul Eelen, Karel Van de Woestijne, Omer Van den Bergh |Titel=Generalization of Acquired Somatic Symptoms in Response to Odors: A Pavlovian Perspective on Multiple Chemical Sensitivity: |Sammelwerk=Psychosomatic Medicine |Band=62 |Nummer=6 |Datum=2000-11 |ISSN=0033-3174 |DOI=10.1097/00006842-200011000-00003 |Seiten=751–759 |Online=http://journals.lww.com/00006842-200011000-00003 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Stephan Devriese, Winnie Winters, Hendrik Veulemans, Benoit Nemery, Paul Eelen, Karel P. van de Woestijne |Titel=Acquiring Symptoms in Response to Odors: A Learning Perspective on Multiple Chemical Sensitivity |Sammelwerk=Annals of the New York Academy of Sciences |Band=933 |Nummer=1 |Datum=2001-03 |ISSN=0077-8923 |DOI=10.1111/j.1749-6632.2001.tb05831.x |Seiten=278–290 |Online=https://nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-6632.2001.tb05831.x |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Носебо маънои онро дорад, ки таъсири манфии дучоршавӣ ба ҳавои бино интизор меравад ва бинобар ин эҳсос мешавад, гарчанде дар бадан ягон тағйироти патофизиологӣ вуҷуд надорад. Ҳамин қисми дарки сабабият ба нишонаҳои ҳозира ва оянда таъсир мерасонад. Ин бо якчанд парадигмаи қалбакӣ (sham-exposure) собит шудааст, ки дар онҳо шахсоне, ки синдроми бинои бемор ё ҳассосияти сершумори кимиёвӣ доштанд, ҳангоми фикр кардани он ки ба омиле муҳити зист дучор шудаанд, дар ҳоле ки дар асл чунин набуд, бори нишонаҳояшонро афзуда ҳисоб карданд<ref>{{Literatur |Autor=Jayati Das-Munshi, G. James Rubin, Simon Wessely |Titel=Multiple chemical sensitivities: A systematic review of provocation studies |Sammelwerk=Journal of Allergy and Clinical Immunology |Band=118 |Nummer=6 |Datum=2006-12 |DOI=10.1016/j.jaci.2006.07.046 |Seiten=1257–1264 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0091674906016964 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=J J Jaakkola, P Tuomaala, O Seppänen |Titel=Air recirculation and sick building syndrome: a blinded crossover trial. |Sammelwerk=American Journal of Public Health |Band=84 |Nummer=3 |Datum=1994-03 |ISSN=0090-0036 |DOI=10.2105/AJPH.84.3.422 |Seiten=422–428 |Online=https://ajph.aphapublications.org/doi/full/10.2105/AJPH.84.3.422 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Winnie Winters, Stephan Devriese, Ilse Van Diest, Benoit Nemery, Hendrik Veulemans, Paul Eelen, Karel Van de Woestijne, Omer Van den Bergh |Titel=Media Warnings About Environmental Pollution Facilitate the Acquisition of Symptoms in Response to Chemical Substances: |Sammelwerk=Psychosomatic Medicine |Band=65 |Nummer=3 |Datum=2003-05 |ISSN=0033-3174 |DOI=10.1097/01.PSY.0000041468.75064.BE |Seiten=332–338 |Online=https://www.ovid.com/00006842-200305000-00002 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Таъсири носебо низ дар байни аҳолии умумӣ маъмул аст. Баъзе амалдорон байни се намуди омилҳои марбут ба беморӣ фарқ мегузоранд: омилҳои пешакӣ, омилҳои оғозкунанда ва омилҳои идомадиҳанда. * Омилҳои мусоидсозанда. Ин хусусиятҳо ва омилҳое мебошанд, ки шахсро ба беморӣ ҳассостар мегардонанд. Муносибатҳои оила ё муҳити фарҳангӣ нисбат ба ин омилҳо метавонанд дар синдроми бинои бемор (СББ) нақш дошта бошанд<ref>{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Anett Freyler, Gyöngyi Kökönyei, György Bárdos |Titel=Family background of modern health worries, somatosensory amplification, and health anxiety: A questionnaire study |Sammelwerk=Journal of Health Psychology |Band=20 |Nummer=12 |Datum=2015-12 |ISSN=1359-1053 |DOI=10.1177/1359105313516661 |Seiten=1549–1557 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1359105313516661 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Gabriel Olaru, Oliver Wilhelm, Steven Nordin, Michael Witthöft, Ferenc Köteles |Titel=Modern health worries: Deriving two measurement invariant short scales for cross-cultural research with Ant Colony Optimization |Sammelwerk=PLOS ONE |Band=14 |Nummer=2 |Datum=2019-02-07 |ISSN=1932-6203 |DOI=10.1371/journal.pone.0211819 |Seiten=e0211819 |Online=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0211819 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Мисли бисёр бемориҳои дигар, таркиби [[Генетика|генетикӣ]] низ эҳтимолан ба таҷрибаи нишонаҳои соматикӣ дар доираи СББ таъсир мерасонад. Аммо то ҳол ягон тадқиқоте барои арзёбии кофӣ гузаронида нашудааст. * Омилҳои барангезанда. Ин омилҳое мебошанд, ки метавонанд нишонаҳо ва давраҳои нишонаҳоро ба вуҷуд оранд. Ҳолати рӯҳии манфӣ<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Richard J. Brown, Sibylle Petersen, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Comprehensive Model |Sammelwerk=Clinical Psychological Science |Band=5 |Nummer=3 |Datum=2017-05 |ISSN=2167-7026 |DOI=10.1177/2167702617693327 |Seiten=551–567 |Online=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702617693327 |Abruf=2026-10-13}}</ref> ва эҳсоси дучоршавӣ метавонанд фавран оғози нишонаҳоро ба вуҷуд оранд. * Омилҳои идомадиҳанда. Ин омилҳо ба музминшавии беморӣ мусоидат мекунанд. Тақвияти соматосенсорӣ (тамоюл ба ҳушёрии аз ҳад зиёд нисбат ба сигналҳои бадан, тақвияти онҳо ва таснифи ин сигналҳо ҳамчун эҳтимолан зараровар) ва ҳушёрии аз ҳад зиёди баданӣ ба як давраи бадхотимаи таҷрибаи аломатҳо дар СББ меорад<ref>{{Literatur |Autor=Sine Skovbjerg, Robert Zachariae, Alice Rasmussen, Jeanne Duus Johansen, Jesper Elberling |Titel=Attention to bodily sensations and symptom perception in individuals with idiopathic environmental intolerance |Sammelwerk=Environmental Health and Preventive Medicine |Band=15 |Nummer=3 |Datum=2010-05 |ISSN=1342-078X |DOI=10.1007/s12199-009-0120-y |Seiten=141–150 |Online=http://link.springer.com/10.1007/s12199-009-0120-y |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Jos Brosschot, Hugo Critchley, Julian F. Thayer, Cristina Ottaviani |Titel=Better Safe Than Sorry: A Common Signature of General Vulnerability for Psychopathology |Sammelwerk=Perspectives on Psychological Science |Band=16 |Nummer=2 |Datum=2021-03 |ISSN=1745-6916 |DOI=10.1177/1745691620950690 |Seiten=225–246 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1745691620950690 |Abruf=2026-10-13}}</ref>: вақте шахс таҳдиди эҳтимолии саломатиро (дар ин ҷо: қолаб, чанг ё бӯи бад дар бино) мушоҳида мекунад, метавонад диққаташро ба ин омил равона созад ва бадани худро барои ҳар гуна нишонаҳои беморӣ назорат кунад. Шахс метавонад кӯшиш кунад, ки вохӯриҳои қаблӣ бо ин омилҳои муҳити зистро, махсусан онҳое, ки бо ҳиссиёти баданӣ ва аломатҳо ҳамроҳ буданд, ба ёд орад, то вокуниши худро танзим кунад. Ин ба худдорӣ оварда мерасонад – шахс метавонад кӯшиш кунад, ки аз вазъиятҳо ё ҷойҳое, ки дар он ҷо интизори пайдо шудани аломатҳост, худдорӣ кунад. Худдорӣ маъмултарин стратегияи муқобила дар СББ мебошад<ref>{{Literatur |Autor=Kirsi Karvala, Markku Sainio, Eva Palmquist, Anna-Sara Claeson, Maj-Helen Nyback, Steven Nordin |Titel=Building-Related Environmental Intolerance and Associated Health in the General Population |Sammelwerk=International Journal of Environmental Research and Public Health |Band=15 |Nummer=9 |Datum=2018-09-19 |ISSN=1660-4601 |DOI=10.3390/ijerph15092047 |Seiten=2047 |Online=https://www.mdpi.com/1660-4601/15/9/2047 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Eerika Finell, Maria Nordin |Titel=Coping, perceived environmental exposure control and mental distress in persons with symptoms attributed to environmental factors in a general population survey |Sammelwerk=Cogent Psychology |Band=11 |Nummer=1 |Datum=2024-12-31 |ISSN=2331-1908 |DOI=10.1080/23311908.2024.2424613 |Online=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23311908.2024.2424613 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Аммо, агар беморон ҳамеша аз ин биноҳо худдорӣ кунанд, онҳо наметавонанд таҷрибаҳои беҳтар ба даст оранд ё фаҳманд, ки шояд ҳамеша аломатҳоро эҳсос накунанд. == Раванди ташхис == Чуноне ки дар боло зикр шуд, ягон тартиби ташхисии ҳатмӣ барои синдроми бинои бемор вуҷуд надорад ва инчунин аксари беморон аз мутахассисони соҳаи тандурустӣ (тибби анъанавӣ ё ғарбӣ) кӯмак намеҷӯянд. Аз ин рӯ, ягон ихтисоси тиббии маъмулӣ ё клиникае вуҷуд надорад, ки шахсоне, ки бо синдроми бинои бемор рӯ ба рӯ ҳастанд, аввал ба он муроҷиат кунанд. Табибони соҳаи тандурустии касбӣ, тибби муҳити зист, [[равонпизишкӣ]] ва психосоматика метавонанд макони хубе барои оғози раванди ташхис бошанд, зеро ин ихтисосҳо эҳтимолан аз модели биопсихосоциалии беморӣ истифода мебаранд ва фаротар аз низомҳои алоҳидаи узвҳо менигаранд<ref>{{Literatur |Autor=George L. Engel |Titel=The Need for a New Medical Model: A Challenge for Biomedicine |Sammelwerk=Science |Band=196 |Nummer=4286 |Datum=1977-04-08 |ISSN=0036-8075 |DOI=10.1126/science.847460 |Seiten=129–136 |Online=https://www.science.org/doi/10.1126/science.847460 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Онҳо бо ин роҳ доираи васеи омилҳоро, ки метавонанд ба ин ихтилол мусоидат кунанд, меомӯзанд. Илова бар ин, шахсоне, ки синдроми бинои бемор доранд, эҳтимолан аломатҳоро дар ҷои кор эҳсос мекунанд, ки ин табиби соҳаи тандурустии касбиро интихоби махсусан хуб мегардонад. Дар ҳолати идеалӣ, мутахассиси тандурустӣ бояд бо бемори эҳтимолӣ мусоҳибаи [[Анамнез|анамнезӣ]] гузаронад ва маълумот дар бораи ҷузъиёти [[Демография|демографии]] ӯ, ба монанди синну сол, ҷинс ва шароити зиндагӣ, ҷамъ оварад<ref>{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Tara Petzke, Ingrid Zablith, Marion Revillot-Tirot, Clémence Forestier-Dupuch, Fatima Zohra Ibouchna, Michael Witthöft, Damien Léger, Lynda Bensefa-Colas, Omer Van den Bergh, Cédric Lemogne |Titel=Efficacy of cognitive and behavioral therapy (CBT) treatment for individuals living with symptoms associated with environmental factors (SAEF): protocol for a randomized controlled trial |Sammelwerk=BMC Psychology |Band=13 |Nummer=1 |Datum=2025-11-24 |ISSN=2050-7283 |DOI=10.1186/s40359-025-03564-5 |Online=https://bmcpsychology.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40359-025-03564-5 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Anne-Kathrin Bräscher, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Treatment Model |Sammelwerk=Cognitive and Behavioral Practice |Band=28 |Nummer=2 |Datum=2021-05 |DOI=10.1016/j.cbpra.2020.05.002 |Seiten=281–292 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S107772292030050X |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Маълумоти дигар, ба монанди таърихи тиббии шахс ва дигар бемориҳои ҳозира, низ барои дарёфти тасвири беҳтари осебпазирии бемори эҳтимолӣ ба синдроми бинои беморӣ муҳим аст. Ҷузъиёти марбут ба бино – масалан, оё он ба меъёрҳои тандурустии касбӣ мувофиқ аст – низ метавонад зарур шавад. Мутахассиси тандурустӣ кӯшиш мекунад, ки дигар сабабҳои эҳтимолии ин нишонаҳоро истисно кунад. Аммо бояд қайд кард, ки синдроми бинои беморӣ на танҳо ташхиси истисноӣ аст. Ин ташхис на танҳо вақте дода мешавад, ки ҳамаи дигар сабабҳо истисно шудаанд. Ду меъёри мусбати ташхисӣ, ки аҳамияти калон доранд (яъне меъёрҳое, ки дар ин ташхис мавҷуданд ва онро аз дигар ташхисҳо ҷудо мекунанд), аввалан, он аст, ки бемор бовар дорад, ки аломатҳо аз бино сарчашма мегиранд, ки дар дигар одамон аломатҳои мушобеҳро ба вуҷуд намеорад<ref>{{Literatur |Autor=Jan Vilis Haanes, Steven Nordin, Lena Hillert, Michael Witthöft, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Omer Van den Bergh |Titel=“Symptoms associated with environmental factors” (SAEF) – Towards a paradigm shift regarding “idiopathic environmental intolerance” and related phenomena |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=131 |Datum=2020-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109955 |Seiten=109955 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919310086 |Abruf=2026-10-13}}</ref>, ва дуюм, бояд фикрҳои доимӣ дар бораи аломатҳо ва худдорӣ аз манбаи онҳо вуҷуд дошта бошад. Ғайр аз мусоҳибаи клиникӣ ва санҷишҳои физиологии эҳтимолӣ, мутахассисони тандурустӣ барои ташхис метавонанд аз пурсишномаҳои клиникии тасдиқшуда истифода баранд, то нишонаҳо, сатҳи нороҳатӣ ва муносибати бемори эҳтимолиро нисбат ба биноҳои «бемор» арзёбӣ кунанд. Ин пурсишномаҳо бартарии он доранд, ки онҳо нормашудаанд, яъне барои он ки шахс танҳо бар асоси ин саволҳо ба синдроми бинои бемор гирифтор дониста шавад, меъёрҳои возеҳи буриш вуҷуд доранд. Мисолҳои пурсишномаҳои стандартизатсияшуда инҳоянд: Пурсишномаи муҳити дохилии Стокгольм (<ref>{{Literatur |Autor=K. Engvall, C. Norrby, E. Sandstedt |Titel=The Stockholm Indoor Environment Questionnaire: a sociologically based tool for the assessment of indoor environment and health in dwellings: The Stockholm Indoor Environment Questionnaire |Sammelwerk=Indoor Air |Band=14 |Nummer=1 |Datum=2004-02 |DOI=10.1111/j.1600-0668.2004.00204.x |Seiten=24–33 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0668.2004.00204.x |Abruf=2026-10-13}}</ref>) ва Пурсишномаи MM (<ref>{{Literatur |Autor=Andersson K, Fagerlund I, Stridh G, Larsson B |Titel=The MM questionnaires: a tool when solving indoor climate problems. |Datum=1993-01-01 |Online=https://www.aivc.org/resource/mm-questionnaires-tool-when-solving-indoor-climate-problems |Abruf=2026-10-13}}</ref>). Яке аз усулҳои систематикӣ ва васеъ истифодашаванда барои таҳқиқи СББ модели SWESIAQ ном дорад (<ref>{{Literatur |Autor=Anders Lundin, Lars Ekberg, Gunnel Emenius, Jörgen Grantén, Lasse Iisakka, Jan Kristensson, Berndt Stenberg, Aneta Wierzbicka |Titel=The SWESIAQ model - a systematic method for indoor environment investigations: Healthy Buildings Europe 2017, HB 2017 |Sammelwerk=Healthy Buildings Europe 2017 |Verlag=International Society of Indoor Air Quality and Climate (ISIAQ) |Datum=2017-01-01 |Online=https://www.scopus.com/pages/publications/85053884135 |Abruf=2026-10-13}}</ref>). Пас аз муттаҳидсозии маълумот аз манбаъҳои гуногун, мутахассиси соҳаи тандурустӣ қарор медиҳад, ки оё ба бемори эҳтимолӣ ташхиси СББ гузошта шавад ё не. Азбаски синдроми бинои беморӣ рамзи ташхисии махсус надорад, табиб метавонад рамзи «Халалдории нишонаҳои соматикӣ» ё «Нишонаҳо ва аломатҳои умумии дигар, ки мушаххас шудаанд» аз Таснифи байналмилалии статистикӣ-бемориҳоро истифода барад<ref>{{Internetquelle |url=https://www.who.int/standards/classifications/classification-of-diseases |titel=International Classification of Diseases (ICD) |sprache=en |abruf=2026-10-13}}</ref>. Илова бар ин, баъзе ҷанбаҳои баъзе намудҳои синдроми бинои бемор метавонанд ҳамчун «омилҳое, ки ба вазъи саломатӣ ва тамос бо хизматрасониҳои тиббӣ таъсир мерасонанд» рамзгузорӣ шаванд<ref>{{Internetquelle |url=https://www.who.int/standards/classifications/classification-of-diseases |titel=International Classification of Diseases (ICD) |sprache=en |abruf=2026-10-13}}</ref>, масалан, гумонбар шудан ба дучоршавӣ бо занбӯруғ (Z77.120: тамос бо ва (гумонбар) дучоршавӣ ба занбӯруғ (токсикӣ)) ё дучоршавӣ ба садо (Z77.122: тамос бо ва (гумонбар) дучоршавӣ ба садо). == Муолиҷа == Барои СББ ягон дастури миллии расмӣ (масалан, дастурҳои NHS дар Британияи Кабир ё дастурҳои S2 дар Олмон) вуҷуд надорад. Тадқиқотҳо оид ба табобат ҳанӯз дар марҳилаи ибтидоӣ қарор доранд. Протоколи табобатие, ки бар асоси қабули интернетӣ ва терапияи ӯҳдадорӣ (ACT) таҳия шудааст, самаранок буд, махсусан дар масъалаҳои марбут ба кор ва фаъолияти рӯзмарра<ref>{{Literatur |Autor=Aki Vuokko, Mari Immonen, Päivi Lappalainen, Katariina Keinonen, Markku Sainio, Raimo Lappalainen, Tiina Paunio, Sanna Selinheimo |Titel=Work Ability and Functioning Among Individuals with Persistent Indoor Environment-Related Symptoms or Chronic Fatigue: Nine-Month Follow-Up of a Web-Based Randomized Controlled Trial |Sammelwerk=Journal of Occupational Rehabilitation |Datum=2026-04-25 |ISSN=1053-0487 |DOI=10.1007/s10926-026-10400-z |Online=https://link.springer.com/10.1007/s10926-026-10400-z |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Депрессия ва ташвиш низ коҳиш ёфтанд<ref>{{Literatur |Autor=Päivi Lappalainen, Katariina Keinonen, Raimo Lappalainen, Sanna Selinheimo, Aki Vuokko, Markku Sainio, Sanna Liesto, Asko Tolvanen, Tiina Paunio |Titel=Online acceptance and commitment therapy (iACT) for adults with persistent physical symptoms – 3-month follow-up study of a randomized controlled trial |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=183 |Datum=2024-08 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2024.111830 |Seiten=111830 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399924002423 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Далелҳои ибтидоӣ дар бемориҳои шабеҳ нишон медиҳанд, ки терапияи когнитивӣ-рафторӣ (СBT) бо тағйирёбии когнитивӣ ва ошноии тадриҷӣ бо нишонаҳо ва омилҳои муҳити зист самаранок аст<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Victor Pitron, Steven Nordin, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic environmental intolerances |Sammelwerk=Encyclopedia of Toxicology (Fourth Edition) |Verlag=Academic Press |Ort=Oxford |Datum=2024-01-01 |ISBN=978-0-323-85434-4 |DOI=10.1016/B978-0-12-824315-2.00595-9 |Seiten=449–462 |Online=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128243152005959 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Jason W. Busse, Steven Reid, Arthur Leznoff, Arthur J. Barsky, Roohi Qureshi, Gordon H. Guyatt, Medically Unexplained Syndromes Study Group |Titel=Managing environmental sensitivity: an overview illustrated with a case report |Sammelwerk=The Journal of the Canadian Chiropractic Association |Band=52 |Nummer=2 |Datum=2008-06 |ISSN=0008-3194 |PMC=2391018 |PMID=18516285 |Seiten=88–95 |Online=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2391018/ |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=R. Sergio Guglielmi, Daniel J. Cox, Daniel A. Spyker |Titel=Behavioral treatment of phobic avoidance in multiple chemical sensitivity |Sammelwerk=Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry |Band=25 |Nummer=3 |Datum=1994-09 |DOI=10.1016/0005-7916(94)90020-5 |Seiten=197–209 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0005791694900205 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Daniel A. Spyker |Titel=Multiple Chemical Sensitivities–Syndrome and Solution |Sammelwerk=Journal of Toxicology: Clinical Toxicology |Band=33 |Nummer=2 |Datum=1995-01 |ISSN=0731-3810 |DOI=10.3109/15563659509000456 |Seiten=95–99 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.3109/15563659509000456 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Дар СББ як тадқиқот қобилияти қабули CBT-ро хуб нишон дод, аммо аз сабаби набудани иштирокчиёни кофӣ натиҷаҳо оид ба некӯаҳволӣ арзёбӣ нашуданд<ref>{{Literatur |Autor=Sanna Selinheimo, Aki Vuokko, Christer Hublin, Heli Järnefelt, Kirsi Karvala, Markku Sainio, Hille Suojalehto, Tiina Paunio |Titel=Psychosocial treatments for employees with non-specific and persistent physical symptoms associated with indoor air: A randomised controlled trial with a one-year follow-up |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=131 |Datum=2020-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109962 |Seiten=109962 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919306683 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Яке аз ҳадафҳои муҳими табобат коҳиш додани рафтори худдорӣ аст: беморон бояд то ҳадди имкон ҷойҳо ва вазъиятҳое, ки дар он ҷо интизори пайдо шудани аломатҳо ё рӯбарӯ шудан бо «ҳавои бад» ҳастанд, худдорӣ накунанд, ки инро метавон бо ёрии CBT кор кард. Протоколҳои табобати CBT дар дигар намудҳои ноқабулиятҳои муҳити зист, ки идиопатикӣ мебошанд, муайян шудаанд ва бинобар ин метавонанд барои CББ самаранок бошанд<ref>{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Tara Petzke, Ingrid Zablith, Marion Revillot-Tirot, Clémence Forestier-Dupuch, Fatima Zohra Ibouchna, Michael Witthöft, Damien Léger, Lynda Bensefa-Colas, Omer Van den Bergh, Cédric Lemogne |Titel=Efficacy of cognitive and behavioral therapy (CBT) treatment for individuals living with symptoms associated with environmental factors (SAEF): protocol for a randomized controlled trial |Sammelwerk=BMC Psychology |Band=13 |Nummer=1 |Datum=2025-11-24 |ISSN=2050-7283 |DOI=10.1186/s40359-025-03564-5 |Online=https://bmcpsychology.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40359-025-03564-5 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Anne-Kathrin Bräscher, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Treatment Model |Sammelwerk=Cognitive and Behavioral Practice |Band=28 |Nummer=2 |Datum=2021-05 |DOI=10.1016/j.cbpra.2020.05.002 |Seiten=281–292 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S107772292030050X |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Дар CBT беморон одатан як ё ду маротиба дар як ҳафта бо мутахассисони худ барои 6 ё зиёда сессия вохӯрда, вобаста ба қоидаҳои кишвар ва барномаи суғуртаи бемор мулоқот мекунанд. Муолиҷа одатан психоэдукацияро дар бар мегирад, яъне омӯзиш дар бораи механизмҳои беморӣ ва омилҳои сабабӣ; қадамҳои дахолати когнитивӣ-рафторӣ, ба монанди кор бо тарси дучоршавӣ ва кам кардани стратегияҳои худдорӣ; назорати пешрафти табобат, масалан тавассути рӯйхати аломатҳо ва санҷиши фаъолияти шахсӣ ва иҷтимоии бемор, ва пешгирии такроршавӣ. Беморон ташвиқ мешаванд, ки малакаҳо ва стратегияҳои нав омӯхтаашонро дар хона машқ кунанд. Беморон инчунин метавонанд аз чораҳои дастгирии иҷтимоӣ, ба монанди сессияҳои терапияи гурӯҳӣ ё гурӯҳҳои мустақили дастгирии беморон манфиат гиранд. == Муноқишаҳо ва стигма == Азбаски соҳаи тадқиқотии синдроми бинои беморӣ нисбатан хурд аст, ин ихтилол ҳанӯз дар ҷомеаи тиббӣ ва илмӣ эътирофи васеъ наёфтааст. Аксар вақт ин ихтилол ҳамчун «псевдоилм», ихтилоли баҳсбарангез ё ҳатто ихтилоли сохта ҳисобида мешавад, зеро он дар ягон дастурҳои классикии ташхисӣ, ба монанди ICD, зикр нашудааст. Ин барои беморон хеле стигматизатсионӣ аст, зеро онҳо метавонанд ё эҳсос кунанд, ки барои доштани ин аломатҳо гунаҳгор дониста мешаванд ва ин бо модели биопсихосоциалӣ, ки таҷрибаи аломатҳои соматиро ҳамчун ҳамкории омилҳои биологӣ, равонӣ ва иҷтимоӣ мешуморад ва на танҳо як раванди биомедицинӣ, мувофиқат намекунад<ref>{{Literatur |Autor=George L. Engel |Titel=The Need for a New Medical Model: A Challenge for Biomedicine |Sammelwerk=Science |Band=196 |Nummer=4286 |Datum=1977-04-08 |ISSN=0036-8075 |DOI=10.1126/science.847460 |Seiten=129–136 |Online=https://www.science.org/doi/10.1126/science.847460 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Дар ҳамин замина, бисёре аз табибон шояд намедонанд, ки синдроми бинои беморро чӣ гуна табобат кунанд, зеро ягон дастури анъанавии тиббӣ вуҷуд надорад, ки ин ба ниёзҳои қонеънашудаи тиббӣ оварда мерасонад<ref>{{Internetquelle |autor=K.S. Gauvin |url=https://www.proquest.com/openview/b8d2e8879cf044b014cff31d7889cc07/1?cbl=18750&diss=y&pq-origsite=gscholar |titel=Mycotoxin and Mold-Related Illness: Healthcare Experiences and Subjective Implications on Biopsychosocial Functioning |abruf=2023}}</ref>. Бисёре аз шахсоне, ки синдроми бинои бемор доранд, аз таҷрибаҳои бади худ бо низоми тиббӣ гузориш медиҳанд<ref>{{Literatur |Autor=Anna Söderholm, Ann Öhman, Berndt Stenberg, Steven Nordin |Titel=Experience of living with nonspecific building‐related symptoms |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=57 |Nummer=5 |Datum=2016-10 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/sjop.12319 |Seiten=406–412 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/sjop.12319 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=J. Sundin |url=https://www.theseus.fi/bitstreams/852f1b1c-9c86-4783-af60-ef2d0d18c6eb/download |titel=The experience of living with Sick Building Syndrome |abruf=2012}}</ref> ва аз ин рӯ аввал роҳҳои алтернативӣ ва табобати иловагиро меҷӯянд. Аксарият аз шахсони гирифтор ба ин синдром ба ҷустуҷӯи хизматрасонии тиббӣ намеоянд<ref>{{Literatur |Autor=Kirsi Karvala, Markku Sainio, Eva Palmquist, Anna-Sara Claeson, Maj-Helen Nyback, Steven Nordin |Titel=Building-Related Environmental Intolerance and Associated Health in the General Population |Sammelwerk=International Journal of Environmental Research and Public Health |Band=15 |Nummer=9 |Datum=2018-09-19 |ISSN=1660-4601 |DOI=10.3390/ijerph15092047 |Seiten=2047 |Online=https://www.mdpi.com/1660-4601/15/9/2047 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Мутахассисони соҳаи тандурустӣ метавонанд маслиҳатҳои асосёфта бар канорагириро пешниҳод кунанд, ки ин боз ҳам муоширати иҷтимоии беморонро маҳдуд мекунад ва эътиқодоти онҳоро тасдиқ менамояд. Баъзе гурӯҳҳои ҳимояи беморон (ҳамчунин фурӯшандагони тозакунандаи ҳаво ва системаҳои вентилятсияи биноҳо,<ref>{{Cite web|url=https://creteunited.com/blog/what-is-sick-building-syndrome/|title=Sick Building Syndrome – What Is It and How to Figure Out If Your Building Has It?|author=Crete United|date=2026}}</ref>, <ref>{{Cite web|url=https://www.iqair.com/my-en/newsroom/sick-building-syndrome-and-airborne-contaminants|title=The causes of sick building syndrome|author=IQAir|date=2016}}</ref>) аз шарҳи биопсихосоциалии синдроми бинои бемор норозӣ ҳастанд. Шояд ин аз он сабаб аст, ки шарҳҳои беморӣ, ки омилҳои равониро дар бар мегиранд, ҳамчун стигматизатсионӣ қабул мешаванд ва/ё ин шарҳҳо нодуруст фаҳмида мешаванд, ки синдроми бинои бемор «пурра психогенӣ» аст, ҳарчанд ҳарду шарҳ (биопсихосоциалӣ ва биомедицинӣ) мувофиқанд, ки аломатҳо воқеӣ ва заифкунандаанд. Ба ҷои ин, онҳо бовар доранд, ки бояд як сабаби пурра биологӣ муайян карда шавад, ки ҳамаи нишонаҳои эҳсосшударо пурра шарҳ диҳад. Аммо натиҷаҳои даъвошудаи ин гурӯҳҳо таҳти санҷиши қатъии илмӣ устувор наомадаанд<ref>{{Literatur |Autor=Frederick Fung, Richard F. Clark |Titel=Health Effects of Mycotoxins: A Toxicological Overview |Sammelwerk=Journal of Toxicology: Clinical Toxicology |Band=42 |Nummer=2 |Datum=2004-01 |ISSN=0731-3810 |DOI=10.1081/CLT-120030947 |Seiten=217–234 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1081/CLT-120030947 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Lh Hetherington, Jm Battershill |Titel=Review of evidence for a toxicological mechanism of idiopathic environmental intolerance |Sammelwerk=Human & Experimental Toxicology |Band=32 |Nummer=1 |Datum=2013-01 |ISSN=0960-3271 |DOI=10.1177/0960327112457189 |Seiten=3–17 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0960327112457189 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Anne Korpi, Jill Järnberg, Anna-Liisa Pasanen |Titel=Microbial Volatile Organic Compounds |Sammelwerk=Critical Reviews in Toxicology |Band=39 |Nummer=2 |Datum=2009-02 |ISSN=1040-8444 |DOI=10.1080/10408440802291497 |Seiten=139–193 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/10408440802291497 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Ин метавонад байни шахсони гирифтори СББ ва муҳаққиқон таниш эҷод кунад, аз ҷумла айбдоркуниҳое, ки муҳаққиқон барои саноати кимиёвӣ ё «Big Pharma» кор мекунанд, ё он ки созмонҳои маблағгузорӣ таҳқиқотҳоро дар бораи СББ қасдан пинҳон ё монеъ мекунанд<ref>{{Literatur |Autor=Juliene G. Lipson |Titel=Multiple Chemical Sensitivities: Stigma and Social Experiences |Sammelwerk=Medical Anthropology Quarterly |Band=18 |Nummer=2 |Datum=2004 |ISSN=1548-1387 |DOI=10.1525/maq.2004.18.2.200 |Seiten=200–213 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1525/maq.2004.18.2.200 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Доштани СББ метавонад монеаҳоро дар ҳаёти иҷтимоӣ ва иҷроиши кори шахс эҷод кунад. Шахсоне, ки бо СББ гирифтор ҳастанд, метавонанд ноумед шаванд ё даргирӣ эҳсос кунанд, вақте ки дигарон наметавонанд ё намехоҳанд барояшон шароит фароҳам оранд, ки ин боиси шиддатёбии аломатҳо мешавад<ref>{{Internetquelle |autor=J.Sundin |url=https://www.theseus.fi/bitstreams/852f1b1c-9c86-4783-af60-ef2d0d18c6eb/download |titel=The experience of living with Sick Building Syndrome |abruf=2012}}</ref>. Азбаски СББ аксар вақт бо биноҳои коргоҳ алоқаманд аст, баъзе беморон дархости рухсатии беморӣ ва/ё вақти озод бо музд ё бе музд мекунанд, дар ҳоле ки дигарон метавонанд кори худро тарк кунанд<ref>{{Literatur |Titel=Sick Building Syndrome |Sammelwerk=SpringerReference |Verlag=Springer-Verlag |Ort=Berlin/Heidelberg |Online=https://doi.org/10.1007/springerreference_84568 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=K.S. Gauvin |url=https://www.proquest.com/openview/b8d2e8879cf044b014cff31d7889cc07/1?cbl=18750&diss=y&pq-origsite=gscholar |titel=Mycotoxin and Mold-Related Illness: Healthcare Experiences and Subjective Implications on Biopsychosocial Functioning |abruf=2023}}</ref>. Ин метавонад боиси мушкилоти иловагии молиявӣ гардад. Намоиши СББ дар ВАО ҳамчун бемории психогенӣ метавонад ин стигмаро боз ҳам афзояд<ref>{{Literatur |Autor=Juliene G. Lipson |Titel=Multiple Chemical Sensitivities: Stigma and Social Experiences |Sammelwerk=Medical Anthropology Quarterly |Band=18 |Nummer=2 |Datum=2004-06 |ISSN=0745-5194 |DOI=10.1525/maq.2004.18.2.200 |Seiten=200–213 |Online=https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1525/maq.2004.18.2.200 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. so1eon8d97ulm8g3lanq6wkzfdacuq5 1489334 1489333 2026-10-14T14:41:51Z Taramarlena 157377 Ман саҳифаро камтар тагйирот кардам 1489334 wikitext text/x-wiki == Муқаддима == Синдроми бинои бемор (СББ, ки инчунин бо номҳои номутобиқатии марбут ба бино, бинои бемор, [[Таҳаммулнопазирии идиопатикӣ ба муҳити зист|номутобиқатии муҳити идиопатикӣ]]-марбут ба бино [IEI-BRI] ва аломатҳои марбут ба омилҳои муҳити зист – номутобиқатии марбут ба бино [SAEF-BRI]) ҳолатест, ки дар он одамон аломатҳоро, ки ҳангоми қарор доштан дар биноҳои мушаххас ба вуҷуд меоянд, хабар медиҳанд. Доираи васеи нишонаҳо бо ин ҳолат алоқаманд аст ва биноҳои дар он гумонбаршуда аксар вақт биноҳои корӣ мебошанд<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Richard J. Brown, Sibylle Petersen, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Comprehensive Model |Sammelwerk=Clinical Psychological Science |Band=5 |Nummer=3 |Datum=2017-05 |ISSN=2167-7026 |DOI=10.1177/2167702617693327 |Seiten=551–567 |Online=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702617693327 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Victor Pitron, Steven Nordin, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic environmental intolerances |Sammelwerk=Encyclopedia of Toxicology (Fourth Edition) |Verlag=Academic Press |Ort=Oxford |Datum=2024-01-01 |ISBN=978-0-323-85434-4 |DOI=10.1016/B978-0-12-824315-2.00595-9 |Seiten=449–462 |Online=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128243152005959 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Аз ин сабаб, шахсоне, ки аз СББ осеб дидаанд, аксар вақт кӯшиш мекунанд, то ҳадди имкон аз ворид шудан ба ин биноҳо худдорӣ кунанд, ки ин метавонад ба паст шудани сифати зиндагӣ ва оқибатҳои манфӣ барои фаъолияти касбӣ оварда расонад. Бояд қайд кард, ки барои ин ихтилол ягон сабаби патофизиологии исботшуда вуҷуд надорад, аммо нишонаҳо воқеӣ ва заифкунандаанд ва одатан бар асари равандҳои таъйинкунӣ ва носебо ба вуҷуд меоянд<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Victor Pitron, Steven Nordin, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic environmental intolerances |Sammelwerk=Encyclopedia of Toxicology (Fourth Edition) |Verlag=Academic Press |Ort=Oxford |Datum=2024-01-01 |ISBN=978-0-323-85434-4 |DOI=10.1016/B978-0-12-824315-2.00595-9 |Seiten=449–462 |Online=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128243152005959 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Синдроми бинои беморӣ ҳамчун ҷузъи истилоҳи васеи «[[Таҳаммулнопазирии идиопатикӣ ба муҳити зист|ноқабилии идиопатии муҳити зист]]», ки бо номи «аломатҳои марбут ба омилҳои муҳити зист» низ маъруф аст, баррасӣ мешавад<ref>{{Literatur |Autor=Jan Vilis Haanes, Steven Nordin, Lena Hillert, Michael Witthöft, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Omer Van den Bergh |Titel=“Symptoms associated with environmental factors” (SAEF) – Towards a paradigm shift regarding “idiopathic environmental intolerance” and related phenomena |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=131 |Datum=2020-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109955 |Seiten=109955 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919310086 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Шароитҳои дигари дохили ин истилоҳ гиперҳассосияти электромагнитӣ ва [[Ҳассосияти бисёрхимиявӣ|ҳассосияти сершакли кимиёвиро]] дар бар мегиранд. Ноқабилии идиопатии муҳити зист, ба навбати худ, ҳамчун ҳолатҳои махсуси ихтилолҳои аломатҳои соматикӣ/ихтилолҳои функсионалӣ баррасӣ мешаванд<ref>{{Literatur |Autor=Josef Bailer, Michael Witthöft, Fred Rist |Titel=Psychological Predictors of Short- and Medium Term Outcome in Individuals with Idiopathic Environmental Intolerance (IEI) and Individuals with Somatoform Disorders |Sammelwerk=Journal of Toxicology and Environmental Health, Part A |Band=71 |Nummer=11-12 |Datum=2008-06-02 |ISSN=1528-7394 |DOI=10.1080/15287390801985562 |Seiten=766–775 |Online=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15287390801985562 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Ferenc Köteles, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh, Maj-Helen Nyback, Markku Sainio |Titel=Impact of comorbidity on symptomatology in various types of environmental intolerance in a general Swedish and Finnish adult population |Sammelwerk=Environmental Research |Band=229 |Datum=2023-07 |DOI=10.1016/j.envres.2023.115945 |Seiten=115945 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935123007375 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Синдроми бинои беморӣ ба бемории радиатсионӣ ҳангоми сарф кардани муддати тӯлонӣ дар бинои радиоактивӣ ишора намекунад. == Таъриф == Синдроми бинои бемор дар Таснифи байналмилалии статистикӣ-бемориҳо ва мушкилоти марбут ба саломатӣ<ref>{{Literatur |Autor=World Health Organization |Titel=International statistical classification of diseases and related health problems |Verlag=World Health Organization |Datum=2015-12-31 |ISBN=978-92-4-154916-5 |Online=https://iris.who.int/handle/10665/246208 |Abruf=2026-10-13}}</ref> зикр нашудааст. Аммо Агентии ҳифзи муҳити зисти Иёлоти Муттаҳида нишондиҳандаҳои зерини синдроми бинои беморро номбар мекунад<ref>{{Internetquelle |url=https://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/000002JA.TXT?ZyActionD=ZyDocument&Client=EPA&Index=1991+Thru+1994&Docs=&Query=&Time=&EndTime=&SearchMethod=1&TocRestrict=n&Toc=&TocEntry=&QField=&QFieldYear=&QFieldMonth=&QFieldDay=&IntQFieldOp=0&ExtQFieldOp=0&XmlQuery=&File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000009%5C000002JA.txt&User=ANONYMOUS&Password=anonymous&SortMethod=h%7C-&MaximumDocuments=1&FuzzyDegree=0&ImageQuality=r75g8/r75g8/x150y150g16/i425&Display=hpfr&DefSeekPage=x&SearchBack=ZyActionL&Back=ZyActionS&BackDesc=Results%20page&MaximumPages=1&ZyEntry=1&SeekPage=x&ZyPURL |titel=Document Display {{!}} NEPIS {{!}} US EPA |sprache=en |archiv-url=http://web.archive.org/web/20251008135733/https://nepis.epa.gov/Exe/ZyNET.exe/000002JA.TXT?ZyActionD=ZyDocument&Client=EPA&Index=1991+Thru+1994&Docs=&Query=&Time=&EndTime=&SearchMethod=1&TocRestrict=n&Toc=&TocEntry=&QField=&QFieldYear=&QFieldMonth=&QFieldDay=&IntQFieldOp=0&ExtQFieldOp=0&XmlQuery=&File=D%3A%5Czyfiles%5CIndex%20Data%5C91thru94%5CTxt%5C00000009%5C000002JA.txt&User=ANONYMOUS&Password=anonymous&SortMethod=h%7C-&MaximumDocuments=1&FuzzyDegree=0&ImageQuality=r75g8/r75g8/x150y150g16/i425&Display=hpfr&DefSeekPage=x&SearchBack=ZyActionL&Back=ZyActionS&BackDesc=Results%20page&MaximumPages=1&ZyEntry=1&SeekPage=x&ZyPURL |archiv-datum=2025-10-08 |abruf=2026-10-13}}</ref>: 1) Доштани аломатҳое, ки бо нороҳатии шадид алоқаманданд, ба монанди дарди сар, хастагӣ, сарғардӣ ва ғайра; 2) Сабаби пайдоиши нишонаҳо маълум нест; 3) Сабукшавии нишонаҳо пас аз тарк кардани бино. == Эпидемиология == Пайдоиши тахминии синдроми бинои беморӣ ба таърифи ҳолат, аҳолии омӯхташуда ва кишвари муайянкунандаи паҳншавӣ вобаста аст. Масалан, бо истифода аз худгузоришдиҳии синдроми бинои бемор, паҳншавии нуқтаӣ дар Шветсия 4,8% буд, дар ҳоле ки дар Финляндия он 5,4% буд<ref>{{Literatur |Autor=Kirsi Karvala, Markku Sainio, Eva Palmquist, Maj-Helen Nyback, Steven Nordin |Titel=Prevalence of various environmental intolerances in a Swedish and Finnish general population |Sammelwerk=Environmental Research |Band=161 |Datum=2018-02 |DOI=10.1016/j.envres.2017.11.014 |Seiten=220–228 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S001393511731263X |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Вақте ки ташхисҳо аз ҷониби духтурон гузошта мешуданд, нишондиҳандаҳо мутаносибан 1,4% ва 1,3% буданд. Дар Олмон паҳншавии бар асоси худгузоришдиҳӣ барои реаксияи сабук 22,7% буд, дар ҳоле ки 2,1% реаксияи шадидро гузориш доданд<ref>{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Michael Witthöft, Anne-Kathrin Bräscher, Josef Bailer, Steven Nordin |Titel=Prevalence of self-reported sensitivities to various environmental factors in Germany, Sweden, and Finland based on multiple classification criteria |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=201 |Datum=2026-02 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2025.112495 |Seiten=112495 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399925004593 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Гуфта мешавад, ки паҳншавии синдроми бинои беморӣ ба пайдоиш ва муҳокимаҳои маъмулӣ дар бораи ифлосшавии ҳавои дохилӣ (масалан, <ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1990/08/12/realestate/in-the-region-connecticut-and-westchester-the-problem-of-sick-building-syndrome.html|title=The Problem of 'Sick-Building Syndrome|author=E. Charles|date=12 August 1990|publisher=New York Times}}</ref>) ва паст кардани стандартҳои филтрҳои ҳавоӣ, ки баъдтар нокифоя дониста шуданд, алоқаманд аст. Ин ҳатман бо сифати воқеии ҳаво мувофиқат намекунад<ref>{{Literatur |Autor=Rosemary Day |Titel=Place and the experience of air quality |Sammelwerk=Health & Place |Band=13 |Nummer=1 |Datum=2007-03 |DOI=10.1016/j.healthplace.2006.01.002 |Seiten=249–260 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1353829206000050 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Як баррасии ахир оид ба тарсу ҳаросҳои гуногуни саломатӣ, ки аз тариқи [[Васоити ахбори омма|ВАО]] паҳн шудаанд, дар дигар ҳолатҳо низ ҳамоҳангии шабеҳро мушоҳида мекунад<ref>{{Literatur |Autor=Kate MacKrill, Michael Witthöft, Simon Wessely, Keith J. Petrie |Titel=Health scares: Tracing their nature, growth and spread |Sammelwerk=Clinical Psychology in Europe |Band=5 |Nummer=4 |Datum=2023-12-22 |ISSN=2625-3410 |DOI=10.32872/cpe.12209 |PMC=10863677 |PMID=38357430 |Online=https://cpe.psychopen.eu/index.php/cpe/article/view/12209 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Ин саволҳоро ба миён мегузорад, ки чӣ гуна бояд гузоришҳои ВАО дар бораи рӯйдодҳои экологӣ ё технологияҳои муосир ва афзалиятҳо ва нуқсонҳои онҳо аз нуқтаи назари ахлоқӣ гузориш диҳанд, бе он ки таҳдидҳои эҳтимолии саломатиро ба вуҷуд оранд. == Нишонаҳо, аломатҳо ва хусусиятҳо == Нишонаҳои маъмулан гузоришшуда дар синдроми бинои бемор нишонаҳои [[Илмҳои шинохтӣ|когнитивӣ]]/афективӣ (масалан, душвории тамаркуз ва хастагӣ), нишонаҳои роҳи нафас (масалан, нафаскашии кӯтоҳ), нишонаҳои марбут ба сар (масалан, дарди сар), нишонаҳои пӯст ё нишонаҳои меъда ва рӯда (масалан, қабз) мебошанд<ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Ferenc Köteles, Michael Witthöft, Omer Van den Bergh, Maj-Helen Nyback, Markku Sainio |Titel=Impact of comorbidity on symptomatology in various types of environmental intolerance in a general Swedish and Finnish adult population |Sammelwerk=Environmental Research |Band=229 |Datum=2023-07 |DOI=10.1016/j.envres.2023.115945 |Seiten=115945 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935123007375 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=SumedhaM Joshi |Titel=The sick building syndrome |Sammelwerk=Indian Journal of Occupational and Environmental Medicine |Band=12 |Nummer=2 |Datum=2008 |ISSN=0973-2284 |DOI=10.4103/0019-5278.43262 |Seiten=61 |Online=http://www.ijoem.com/text.asp?2008/12/2/61/43262 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Манбаъҳои маъмулан зикршудаи аломатҳо инҳоянд: бӯи занбӯруғ, ҳавои тару тоза набуда, ҳавои хушк, ҷараёни ҳаво (драфт), бӯи дуди тамоку ва чароғҳои камравшан ё чароғҳои бо инъикос<ref>{{Literatur |Autor=Anna-Sara Claeson, Eva Palmquist, Steven Nordin |Titel=Physical and chemical trigger factors in environmental intolerance |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=221 |Nummer=3 |Datum=2018-04 |DOI=10.1016/j.ijheh.2018.02.009 |Seiten=586–592 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1438463917306442 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Ин аломатҳо одатан дар биноҳои марбут ба кор ва биноҳои нави бо изолятсияи баланд рух медиҳанд<ref>{{Literatur |Autor=Hans Orru, Henrik Olstrup, Annika Hagenbjörk, Steven Nordin, Kati Orru |Titel=Exposures, Symptoms and Risk Perception among Office Workers in Relation to Nanoparticles in the Work Environment |Sammelwerk=International Journal of Environmental Research and Public Health |Band=19 |Nummer=10 |Datum=2022-05-10 |ISSN=1660-4601 |DOI=10.3390/ijerph19105789 |Seiten=5789 |Online=https://www.mdpi.com/1660-4601/19/10/5789 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Яке аз муаллифон пешниҳод мекунад, ки кормандони маъмурӣ эҳтимолан бештар аз роҳбарон ҳолати бинои беморро эҳсос мекунанд<ref>{{Literatur |Autor=SumedhaM Joshi |Titel=The sick building syndrome |Sammelwerk=Indian Journal of Occupational and Environmental Medicine |Band=12 |Nummer=2 |Datum=2008 |ISSN=0973-2284 |DOI=10.4103/0019-5278.43262 |Seiten=61 |Online=http://www.ijoem.com/text.asp?2008/12/2/61/43262 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Шахсоне, ки ба синдроми бинои бемор гирифторанд, сифати ҳаёти худро коҳишёфта меҳисобанд<ref>{{Literatur |Autor=Sanna Selinheimo, Aki Vuokko, Christer Hublin, Heli Järnefelt, Kirsi Karvala, Markku Sainio, Hille Suojalehto, Jaana Suvisaari, Tiina Paunio |Titel=Health-related quality among life of employees with persistent nonspecific indoor-air-associated health complaints |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=122 |Datum=2019-07 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2019.03.181 |Seiten=112–120 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399918309309 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Anna Söderholm, Ann Öhman, Berndt Stenberg, Steven Nordin |Titel=Experience of living with nonspecific building‐related symptoms |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=57 |Nummer=5 |Datum=2016-10 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/sjop.12319 |Seiten=406–412 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/sjop.12319 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=J. Sundin |url=https://www.theseus.fi/bitstreams/852f1b1c-9c86-4783-af60-ef2d0d18c6eb/download |titel=The experience of living with Sick Building Syndrome |datum= |abruf=2012}}</ref>. Ин коҳиши сифати ҳаёт ҳам ба таҷрибаи аломатҳо ва ҳам ба чораҳое, ки одамон барои сабук кардани онҳо меандешанд (масалан, худдорӣ кардан аз ҳамаи биноҳое, ки бо аломатҳо алоқаманданд, ки метавонанд биноҳои муҳимми корӣ, маъмурӣ ё истиқоматӣ бошанд), вобаста аст. Бо бемориҳои илтиҳобии роҳи нафас ҳамбастагии назаррас вуҷуд дорад<ref>{{Literatur |Autor=Anna-Sara Claeson, Hanna Andersson, Fredrik Wikdahl, Maj-Helen Nyback, Steven Nordin |Titel=Comorbidity of Airway Inflammatory Diseases in Chemical and Building-Related Intolerance |Sammelwerk=Journal of Occupational & Environmental Medicine |Band=60 |Nummer=4 |Datum=2018-04 |ISSN=1076-2752 |DOI=10.1097/JOM.0000000000001249 |Seiten=295–300 |Online=https://journals.lww.com/00043764-201804000-00001 |Abruf=2026-10-13}}</ref> ва инчунин ҳассосияти бисёркомпонентӣ ба моддаҳои кимиёвӣ<ref>{{Literatur |Autor=Nina Lind, Anna Söderholm, Eva Palmquist, Linus Andersson, Eva Millqvist, Steven Nordin |Titel=Comorbidity and Multimorbidity of Asthma and Allergy and Intolerance to Chemicals and Certain Buildings |Sammelwerk=Journal of Occupational & Environmental Medicine |Band=59 |Nummer=1 |Datum=2017-01 |ISSN=1076-2752 |DOI=10.1097/JOM.0000000000000930 |Seiten=80–84 |Online=https://journals.lww.com/00043764-201701000-00013 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Ҳамбастагиҳои дигар нейротизм (устувории эҳсосии паст;<ref>{{Cite web|url=https://hrcak.srce.hr/file/63595|title=Association of neuroticism with sick building syndrome, quality of life and psychomotor performance|author=J. Bobić, M. Gomzi, B. Radosević-Vidacek, B. Kanceljak-Macan|date=2009}}</ref>) ва алекситмию (қобилияти маҳдуди ифодаи эҳсосот;<ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.1007/s12199-010-0143-4.|title=Repressive coping and alexithymia in idiopathic environmental intolerance|author=S. Skovbjerg, R. Zachariae, A. Rasmussen, J.D. Johansen, J. Elberling|date=2010}}</ref>) мебошанд. == Моделҳои шарҳдиҳӣ/Сабабҳо: == Ҳеҷ далели илмии мустаҳкам вуҷуд надорад, ки ҳавои дохили биноҳо боиси нишонаҳое шавад, ки дар синдроми бинои бемор вуҷуд доранд, ҳадди ақал дар консентратсияҳое, ки дар биноҳои барои омма боз ҳастанд<ref>{{Literatur |Autor=Frederick Fung, Richard F. Clark |Titel=Health Effects of Mycotoxins: A Toxicological Overview |Sammelwerk=Journal of Toxicology: Clinical Toxicology |Band=42 |Nummer=2 |Datum=2004-01 |ISSN=0731-3810 |DOI=10.1081/CLT-120030947 |Seiten=217–234 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1081/CLT-120030947 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Lh Hetherington, Jm Battershill |Titel=Review of evidence for a toxicological mechanism of idiopathic environmental intolerance |Sammelwerk=Human & Experimental Toxicology |Band=32 |Nummer=1 |Datum=2013-01 |ISSN=0960-3271 |DOI=10.1177/0960327112457189 |Seiten=3–17 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0960327112457189 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Anne Korpi, Jill Järnberg, Anna-Liisa Pasanen |Titel=Microbial Volatile Organic Compounds |Sammelwerk=Critical Reviews in Toxicology |Band=39 |Nummer=2 |Verlag=Taylor & Francis |Datum=2009-02-01 |ISSN=1040-8444 |DOI=10.1080/10408440802291497 |PMID=19204852 |Seiten=139–193 |Online=https://doi.org/10.1080/10408440802291497 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Умуман, тавсия дода мешавад, ки синдроми бинои беморро аз нуқтаи назари биопсихосоциалӣ баррасӣ кунанд<ref>{{Literatur |Autor=George L. Engel |Titel=The Need for a New Medical Model: A Challenge for Biomedicine |Sammelwerk=Science |Band=196 |Nummer=4286 |Datum=1977-04-08 |ISSN=0036-8075 |DOI=10.1126/science.847460 |Seiten=129–136 |Online=https://www.science.org/doi/10.1126/science.847460 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Ин маънои онро дорад, ки омилҳои биологӣ (масалан, синну сол, ҷинс, таърихи тиббӣ), равонӣ (масалан, невротизм, осонии таъсирпазирӣ), иҷтимоӣ (масалан, доштани дастгирии иҷтимоӣ, нақшҳои [[Гендер|гендерӣ]]) ва ҳатто муҳити зист (аз ҷониби дастгоҳҳои барқӣ иҳота шудан) дар ин ихтилол нақш доранд. Чандин назарияҳои ҳамаҷониба оид ба механизмҳои паси СББ ин унсурҳоро муттаҳид мекунанд<ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin |Titel=Mechanisms underlying nontoxic indoor air health problems: A review |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=226 |Datum=2020-05 |DOI=10.1016/j.ijheh.2020.113489 |Seiten=113489 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S143846391930954X |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Назарияи илтиҳоби неврогенӣ пешниҳод мекунад, ки системаи асаб ва системаи масуният ба ҳамдигар таъсир мерасонанд, ки ин шарҳ медиҳад, чаро аломатҳои СББ ба аломатҳои аллергия хеле монанданд ва ҳамзамон нишон медиҳад, ки стрессҳои психосоциалӣ метавонанд ба равандҳои илтиҳобӣ оварда расонанд<ref>{{Literatur |Autor=W J Meggs |Titel=Neurogenic inflammation and sensitivity to environmental chemicals. |Sammelwerk=Environmental Health Perspectives |Band=101 |Nummer=3 |Datum=1993-08 |ISSN=0091-6765 |DOI=10.1289/ehp.93101234 |Seiten=234–238 |Online=https://pubs.acs.org/evhpaz/article-lookup/doi/10.1289/ehp.93101234 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=William J. Meggs |Titel=The Role of Neurogenic Inflammation in Chemical Sensitivity |Sammelwerk=Ecopsychology |Band=9 |Nummer=2 |Datum=2017-06 |ISSN=1942-9347 |DOI=10.1089/eco.2016.0045 |Seiten=83–89 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1089/eco.2016.0045 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Назарияҳои ҳассосшавии нейронӣ бар асоси равандҳои омӯзиши нейронӣ асос ёфтаанд, вақте ки [[нейрон]] пайваста ба сигналҳои шабеҳ дучор мешавад, ки ин ҷавоби нейронро афзоиш медиҳад ва/ё пороги фиристодани сигналҳоро паст мекунад<ref>{{Literatur |Autor=Seymour M. Antelman |Titel=Time-Dependent Sensitization in Animals: A Possible Model of Multiple Chemical Sensitivity in Humans |Sammelwerk=Toxicology and Industrial Health |Band=10 |Nummer=4-5 |Datum=1994-07 |ISSN=0748-2337 |DOI=10.1177/074823379401000508 |Seiten=335–342 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/074823379401000508 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Системаи бӯй ба ин хеле ҳассос аст, ки дар натиҷа шахсоне, ки чунин ҳассосият доранд, бӯйҳои таҳдидро зудтар ошкор мекунанд, ба онҳо афзалият медиҳанд ва диққати бештар медиҳанд, ки ин рушди нишонаҳоро дар СББ тақвият мебахшад<ref>{{Literatur |Autor=Jos F. Brosschot |Titel=Cognitive‐emotional sensitization and somatic health complaints |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=43 |Nummer=2 |Datum=2002-04 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/1467-9450.00276 |Seiten=113–121 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1467-9450.00276 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Системаи хемосоматосенсорӣ дар СББ як ҳисси кимиёвии дигари муҳим аст. Масалан, барои стрессҳои оксидативӣ (радикалҳои озод, ки аз қобилияти бадан барои бетараф кардани онҳо бо системаи муҳофизати [[Антиоксидантҳо|антиоксидантӣ]] зиёд мешаванд) дар посух ба моддаҳои тез, ки системаи хемосоматосенсориро фаъол мекунанд, далел вуҷуд дорад, ки метавонад ба нишонаҳои илтиҳобӣ мусоидат кунад<ref>{{Literatur |Autor=Anna-Sara Claeson, Rickard H. Lindberg, Malin L. Nording |Titel=Oxidative stress and inflammation before and after acrolein exposure in individuals with building related symptoms |Sammelwerk=Science of The Total Environment |Band=1029 |Datum=2026-05 |DOI=10.1016/j.scitotenv.2026.181772 |Seiten=181772 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0048969726004365 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Шароитсозии классикӣ механизми дигари шарҳдиҳанда аст, ки чаро шахсоне, ки гирифтори СББ ҳастанд, ҳатто пас аз таҷдиди бино ҳанӯз нишонаҳо доранд. Бо умумигардонии стимулҳои шартии ибтидоӣ (масалан, бӯи қолаб), дигар хусусиятҳои бино, ба монанди намуди зоҳирии он, метавонанд шартӣ шаванд ва посухи шартиро ба вуҷуд оранд. Яке аз моделҳои сабабии васеъ пазируфташудаи синдроми бинои беморӣ модели коркарди пешгӯӣ (predictive processing model) мебошад<ref>{{Literatur |Autor=Karl Friston |Titel=The free-energy principle: a unified brain theory? |Sammelwerk=Nature Reviews Neuroscience |Band=11 |Nummer=2 |Datum=2010-02 |ISSN=1471-003X |DOI=10.1038/nrn2787 |Seiten=127–138 |Online=https://www.nature.com/articles/nrn2787 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Ин модел тахмин мезанад, ки дарки аломатҳо натиҷаи пешгӯиҳои пешакӣ (яъне интизориҳо, посухҳои омӯхташуда, донишҳои пешина, алоқамандӣ, нишонаҳои эҳсосӣ) ва бозхӯнди ҳассосӣ аз бадан мебошад. Пешгӯиҳои пешакӣ ва бозхӯнди ҳассосӣ ҳамеша дар мувозинат нестанд ва метавонанд аз ҳам ҷудо шаванд, ки ин ба хатогиҳои пешгӯӣ меорад, ки дар онҳо нишонаҳо дар мағз ташаккул ёфта ва эҳсос мешаванд, гарчанде посухҳои [[Физиология|физиологии]] объективӣ вуҷуд надоранд. Ин махсусан вақте эҳтимол дорад, ки пешгӯиҳои қавии пешакӣ вуҷуд дошта бошанд, аммо сигналҳои физиологӣ номуайян бошанд<ref>{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles |Titel=Vague sensations. About the background and consequences of discordance between actual and perceived physiological changes |Sammelwerk=Clinical Psychology Review |Band=108 |Datum=2024-03 |DOI=10.1016/j.cpr.2024.102382 |Seiten=102382 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0272735824000035 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Ин модел бо муваффақият дар дигар [[Таҳаммулнопазирии идиопатикӣ ба муҳити зист|номутобиқии идиопатии муҳити зист]] низ татбиқ шудааст<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Richard J. Brown, Sibylle Petersen, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Comprehensive Model |Sammelwerk=Clinical Psychological Science |Band=5 |Nummer=3 |Datum=2017-05 |ISSN=2167-7026 |DOI=10.1177/2167702617693327 |Seiten=551–567 |Online=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702617693327 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Яллиғзории нейрогенӣ ва ҳассосшавии нейронӣ ба ин модел мувофиқанд – ҳарду нишон медиҳанд, ки чӣ гуна пешгӯӣ ва ҷараёни физиологӣ якҷоя кор карда, таҷрибаи нишонаҳоро эҷод мекунанд. Мувофиқи модели коркарди пешгӯӣкунанда, дарки сабабӣ эҳтимолан ҷузъи калидии СББ мебошад<ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin |Titel=Mechanisms underlying nontoxic indoor air health problems: A review |Sammelwerk=International Journal of Hygiene and Environmental Health |Band=226 |Datum=2020-05 |DOI=10.1016/j.ijheh.2020.113489 |Seiten=113489 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S143846391930954X |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Steven Nordin |Titel=Do somatic symptom distress and attribution predict symptoms associated with environmental factors? |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=179 |Datum=2024-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2024.111637 |Seiten=111637 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399924000497 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Luc Watrin, Steven Nordin, Renáta Szemerszky, Oliver Wilhelm, Michael Witthöft, Ferenc Köteles |Titel=Psychological models of development of idiopathic environmental intolerances: Evidence from longitudinal population-based data |Sammelwerk=Environmental Research |Band=204 |Datum=2022-03 |DOI=10.1016/j.envres.2021.111774 |Seiten=111774 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0013935121010689 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Ин дарки сабабӣ ду ҷанбаи муҳим дорад: [[атрибутсия]] ва носебо. Дар ин ҷо атрибутсия маънои онро дорад, ки шахсоне, ки СББ доранд, омилеро дар муҳити зист (яъне ҳавои дохили бинои мушаххас) ҳамчун сабаби аломатҳояшон мешиносанд. Ин аксар вақт ретроспективӣ аст: одамон метавонанд таҷрибаҳои гузаштаи худро бо ин аломат баррасӣ карда, робитаҳоро бо омилҳои муҳити зист пайдо кунанд. Шоҳидиҳои таҷрибавӣ нишон медиҳанд, ки дар иштирокчиёни солим аломатҳои монанди СББ метавонанд ба вуҷуд оянд, агар онҳо боварӣ дошта бошанд, ки ин аломатҳо аз ҳавои «бад», ки ба он дучор шудаанд, сарчашма мегиранд<ref>{{Literatur |Autor=Anna-Sara Claeson, Edvard Lidén, Maria Nordin, Steven Nordin |Titel=The role of perceived pollution and health risk perception in annoyance and health symptoms: a population-based study of odorous air pollution |Sammelwerk=International Archives of Occupational and Environmental Health |Band=86 |Nummer=3 |Datum=2013-04 |ISSN=0340-0131 |DOI=10.1007/s00420-012-0770-8 |Seiten=367–374 |Online=http://link.springer.com/10.1007/s00420-012-0770-8 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Stephan Devriese, Winnie Winters, Kris Stegen, Ilse Van Diest, Hendrik Veulemans, Benoit Nemery, Paul Eelen, Karel Van de Woestijne, Omer Van den Bergh |Titel=Generalization of Acquired Somatic Symptoms in Response to Odors: A Pavlovian Perspective on Multiple Chemical Sensitivity: |Sammelwerk=Psychosomatic Medicine |Band=62 |Nummer=6 |Datum=2000-11 |ISSN=0033-3174 |DOI=10.1097/00006842-200011000-00003 |Seiten=751–759 |Online=http://journals.lww.com/00006842-200011000-00003 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Stephan Devriese, Winnie Winters, Hendrik Veulemans, Benoit Nemery, Paul Eelen, Karel P. van de Woestijne |Titel=Acquiring Symptoms in Response to Odors: A Learning Perspective on Multiple Chemical Sensitivity |Sammelwerk=Annals of the New York Academy of Sciences |Band=933 |Nummer=1 |Datum=2001-03 |ISSN=0077-8923 |DOI=10.1111/j.1749-6632.2001.tb05831.x |Seiten=278–290 |Online=https://nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-6632.2001.tb05831.x |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Носебо маънои онро дорад, ки таъсири манфии дучоршавӣ ба ҳавои бино интизор меравад ва бинобар ин эҳсос мешавад, гарчанде дар бадан ягон тағйироти патофизиологӣ вуҷуд надорад. Ҳамин қисми дарки сабабият ба нишонаҳои ҳозира ва оянда таъсир мерасонад. Ин бо якчанд парадигмаи қалбакӣ (sham-exposure) собит шудааст, ки дар онҳо шахсоне, ки синдроми бинои бемор ё ҳассосияти сершумори кимиёвӣ доштанд, ҳангоми фикр кардани он ки ба омиле муҳити зист дучор шудаанд, дар ҳоле ки дар асл чунин набуд, бори нишонаҳояшонро афзуда ҳисоб карданд<ref>{{Literatur |Autor=Jayati Das-Munshi, G. James Rubin, Simon Wessely |Titel=Multiple chemical sensitivities: A systematic review of provocation studies |Sammelwerk=Journal of Allergy and Clinical Immunology |Band=118 |Nummer=6 |Datum=2006-12 |DOI=10.1016/j.jaci.2006.07.046 |Seiten=1257–1264 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0091674906016964 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=J J Jaakkola, P Tuomaala, O Seppänen |Titel=Air recirculation and sick building syndrome: a blinded crossover trial. |Sammelwerk=American Journal of Public Health |Band=84 |Nummer=3 |Datum=1994-03 |ISSN=0090-0036 |DOI=10.2105/AJPH.84.3.422 |Seiten=422–428 |Online=https://ajph.aphapublications.org/doi/full/10.2105/AJPH.84.3.422 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Winnie Winters, Stephan Devriese, Ilse Van Diest, Benoit Nemery, Hendrik Veulemans, Paul Eelen, Karel Van de Woestijne, Omer Van den Bergh |Titel=Media Warnings About Environmental Pollution Facilitate the Acquisition of Symptoms in Response to Chemical Substances: |Sammelwerk=Psychosomatic Medicine |Band=65 |Nummer=3 |Datum=2003-05 |ISSN=0033-3174 |DOI=10.1097/01.PSY.0000041468.75064.BE |Seiten=332–338 |Online=https://www.ovid.com/00006842-200305000-00002 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Таъсири носебо низ дар байни аҳолии умумӣ маъмул аст. Баъзе амалдорон байни се намуди омилҳои марбут ба беморӣ фарқ мегузоранд: омилҳои пешакӣ, омилҳои оғозкунанда ва омилҳои идомадиҳанда. * Омилҳои мусоидсозанда. Ин хусусиятҳо ва омилҳое мебошанд, ки шахсро ба беморӣ ҳассостар мегардонанд. Муносибатҳои оила ё муҳити фарҳангӣ нисбат ба ин омилҳо метавонанд дар синдроми бинои бемор (СББ) нақш дошта бошанд<ref>{{Literatur |Autor=Ferenc Köteles, Anett Freyler, Gyöngyi Kökönyei, György Bárdos |Titel=Family background of modern health worries, somatosensory amplification, and health anxiety: A questionnaire study |Sammelwerk=Journal of Health Psychology |Band=20 |Nummer=12 |Datum=2015-12 |ISSN=1359-1053 |DOI=10.1177/1359105313516661 |Seiten=1549–1557 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1359105313516661 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Gabriel Olaru, Oliver Wilhelm, Steven Nordin, Michael Witthöft, Ferenc Köteles |Titel=Modern health worries: Deriving two measurement invariant short scales for cross-cultural research with Ant Colony Optimization |Sammelwerk=PLOS ONE |Band=14 |Nummer=2 |Datum=2019-02-07 |ISSN=1932-6203 |DOI=10.1371/journal.pone.0211819 |Seiten=e0211819 |Online=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0211819 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Мисли бисёр бемориҳои дигар, таркиби [[Генетика|генетикӣ]] низ эҳтимолан ба таҷрибаи нишонаҳои соматикӣ дар доираи СББ таъсир мерасонад. Аммо то ҳол ягон тадқиқоте барои арзёбии кофӣ гузаронида нашудааст. * Омилҳои барангезанда. Ин омилҳое мебошанд, ки метавонанд нишонаҳо ва давраҳои нишонаҳоро ба вуҷуд оранд. Ҳолати рӯҳии манфӣ<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Richard J. Brown, Sibylle Petersen, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Comprehensive Model |Sammelwerk=Clinical Psychological Science |Band=5 |Nummer=3 |Datum=2017-05 |ISSN=2167-7026 |DOI=10.1177/2167702617693327 |Seiten=551–567 |Online=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2167702617693327 |Abruf=2026-10-13}}</ref> ва эҳсоси дучоршавӣ метавонанд фавран оғози нишонаҳоро ба вуҷуд оранд. * Омилҳои идомадиҳанда. Ин омилҳо ба музминшавии беморӣ мусоидат мекунанд. Тақвияти соматосенсорӣ (тамоюл ба ҳушёрии аз ҳад зиёд нисбат ба сигналҳои бадан, тақвияти онҳо ва таснифи ин сигналҳо ҳамчун эҳтимолан зараровар) ва ҳушёрии аз ҳад зиёди баданӣ ба як давраи бадхотимаи таҷрибаи аломатҳо дар СББ меорад<ref>{{Literatur |Autor=Sine Skovbjerg, Robert Zachariae, Alice Rasmussen, Jeanne Duus Johansen, Jesper Elberling |Titel=Attention to bodily sensations and symptom perception in individuals with idiopathic environmental intolerance |Sammelwerk=Environmental Health and Preventive Medicine |Band=15 |Nummer=3 |Datum=2010-05 |ISSN=1342-078X |DOI=10.1007/s12199-009-0120-y |Seiten=141–150 |Online=http://link.springer.com/10.1007/s12199-009-0120-y |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Jos Brosschot, Hugo Critchley, Julian F. Thayer, Cristina Ottaviani |Titel=Better Safe Than Sorry: A Common Signature of General Vulnerability for Psychopathology |Sammelwerk=Perspectives on Psychological Science |Band=16 |Nummer=2 |Datum=2021-03 |ISSN=1745-6916 |DOI=10.1177/1745691620950690 |Seiten=225–246 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1745691620950690 |Abruf=2026-10-13}}</ref>: вақте шахс таҳдиди эҳтимолии саломатиро (дар ин ҷо: қолаб, чанг ё бӯи бад дар бино) мушоҳида мекунад, метавонад диққаташро ба ин омил равона созад ва бадани худро барои ҳар гуна нишонаҳои беморӣ назорат кунад. Шахс метавонад кӯшиш кунад, ки вохӯриҳои қаблӣ бо ин омилҳои муҳити зистро, махсусан онҳое, ки бо ҳиссиёти баданӣ ва аломатҳо ҳамроҳ буданд, ба ёд орад, то вокуниши худро танзим кунад. Ин ба худдорӣ оварда мерасонад – шахс метавонад кӯшиш кунад, ки аз вазъиятҳо ё ҷойҳое, ки дар он ҷо интизори пайдо шудани аломатҳост, худдорӣ кунад. Худдорӣ маъмултарин стратегияи муқобила дар СББ мебошад<ref>{{Literatur |Autor=Kirsi Karvala, Markku Sainio, Eva Palmquist, Anna-Sara Claeson, Maj-Helen Nyback, Steven Nordin |Titel=Building-Related Environmental Intolerance and Associated Health in the General Population |Sammelwerk=International Journal of Environmental Research and Public Health |Band=15 |Nummer=9 |Datum=2018-09-19 |ISSN=1660-4601 |DOI=10.3390/ijerph15092047 |Seiten=2047 |Online=https://www.mdpi.com/1660-4601/15/9/2047 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Steven Nordin, Eerika Finell, Maria Nordin |Titel=Coping, perceived environmental exposure control and mental distress in persons with symptoms attributed to environmental factors in a general population survey |Sammelwerk=Cogent Psychology |Band=11 |Nummer=1 |Datum=2024-12-31 |ISSN=2331-1908 |DOI=10.1080/23311908.2024.2424613 |Online=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23311908.2024.2424613 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Аммо, агар беморон ҳамеша аз ин биноҳо худдорӣ кунанд, онҳо наметавонанд таҷрибаҳои беҳтар ба даст оранд ё фаҳманд, ки шояд ҳамеша аломатҳоро эҳсос накунанд. == Раванди ташхис == Чуноне ки дар боло зикр шуд, ягон тартиби ташхисии ҳатмӣ барои синдроми бинои бемор вуҷуд надорад ва инчунин аксари беморон аз мутахассисони соҳаи тандурустӣ (тибби анъанавӣ ё ғарбӣ) кӯмак намеҷӯянд. Аз ин рӯ, ягон ихтисоси тиббии маъмулӣ ё клиникае вуҷуд надорад, ки шахсоне, ки бо синдроми бинои бемор рӯ ба рӯ ҳастанд, аввал ба он муроҷиат кунанд. Табибони соҳаи тандурустии касбӣ, тибби муҳити зист, [[равонпизишкӣ]] ва психосоматика метавонанд макони хубе барои оғози раванди ташхис бошанд, зеро ин ихтисосҳо эҳтимолан аз модели биопсихосоциалии беморӣ истифода мебаранд ва фаротар аз низомҳои алоҳидаи узвҳо менигаранд<ref>{{Literatur |Autor=George L. Engel |Titel=The Need for a New Medical Model: A Challenge for Biomedicine |Sammelwerk=Science |Band=196 |Nummer=4286 |Datum=1977-04-08 |ISSN=0036-8075 |DOI=10.1126/science.847460 |Seiten=129–136 |Online=https://www.science.org/doi/10.1126/science.847460 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Онҳо бо ин роҳ доираи васеи омилҳоро, ки метавонанд ба ин ихтилол мусоидат кунанд, меомӯзанд. Илова бар ин, шахсоне, ки синдроми бинои бемор доранд, эҳтимолан аломатҳоро дар ҷои кор эҳсос мекунанд, ки ин табиби соҳаи тандурустии касбиро интихоби махсусан хуб мегардонад. Дар ҳолати идеалӣ, мутахассиси тандурустӣ бояд бо бемори эҳтимолӣ мусоҳибаи [[Анамнез|анамнезӣ]] гузаронад ва маълумот дар бораи ҷузъиёти [[Демография|демографии]] ӯ, ба монанди синну сол, ҷинс ва шароити зиндагӣ, ҷамъ оварад<ref>{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Tara Petzke, Ingrid Zablith, Marion Revillot-Tirot, Clémence Forestier-Dupuch, Fatima Zohra Ibouchna, Michael Witthöft, Damien Léger, Lynda Bensefa-Colas, Omer Van den Bergh, Cédric Lemogne |Titel=Efficacy of cognitive and behavioral therapy (CBT) treatment for individuals living with symptoms associated with environmental factors (SAEF): protocol for a randomized controlled trial |Sammelwerk=BMC Psychology |Band=13 |Nummer=1 |Datum=2025-11-24 |ISSN=2050-7283 |DOI=10.1186/s40359-025-03564-5 |Online=https://bmcpsychology.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40359-025-03564-5 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Anne-Kathrin Bräscher, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Treatment Model |Sammelwerk=Cognitive and Behavioral Practice |Band=28 |Nummer=2 |Datum=2021-05 |DOI=10.1016/j.cbpra.2020.05.002 |Seiten=281–292 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S107772292030050X |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Маълумоти дигар, ба монанди таърихи тиббии шахс ва дигар бемориҳои ҳозира, низ барои дарёфти тасвири беҳтари осебпазирии бемори эҳтимолӣ ба синдроми бинои беморӣ муҳим аст. Ҷузъиёти марбут ба бино – масалан, оё он ба меъёрҳои тандурустии касбӣ мувофиқ аст – низ метавонад зарур шавад. Мутахассиси тандурустӣ кӯшиш мекунад, ки дигар сабабҳои эҳтимолии ин нишонаҳоро истисно кунад. Аммо бояд қайд кард, ки синдроми бинои беморӣ на танҳо ташхиси истисноӣ аст. Ин ташхис на танҳо вақте дода мешавад, ки ҳамаи дигар сабабҳо истисно шудаанд. Ду меъёри мусбати ташхисӣ, ки аҳамияти калон доранд (яъне меъёрҳое, ки дар ин ташхис мавҷуданд ва онро аз дигар ташхисҳо ҷудо мекунанд), аввалан, он аст, ки бемор бовар дорад, ки аломатҳо аз бино сарчашма мегиранд, ки дар дигар одамон аломатҳои мушобеҳро ба вуҷуд намеорад<ref>{{Literatur |Autor=Jan Vilis Haanes, Steven Nordin, Lena Hillert, Michael Witthöft, Irene van Kamp, Christoph van Thriel, Omer Van den Bergh |Titel=“Symptoms associated with environmental factors” (SAEF) – Towards a paradigm shift regarding “idiopathic environmental intolerance” and related phenomena |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=131 |Datum=2020-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109955 |Seiten=109955 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919310086 |Abruf=2026-10-13}}</ref>, ва дуюм, бояд фикрҳои доимӣ дар бораи аломатҳо ва худдорӣ аз манбаи онҳо вуҷуд дошта бошад. Ғайр аз мусоҳибаи клиникӣ ва санҷишҳои физиологии эҳтимолӣ, мутахассисони тандурустӣ барои ташхис метавонанд аз пурсишномаҳои клиникии тасдиқшуда истифода баранд, то нишонаҳо, сатҳи нороҳатӣ ва муносибати бемори эҳтимолиро нисбат ба биноҳои «бемор» арзёбӣ кунанд. Ин пурсишномаҳо бартарии он доранд, ки онҳо нормашудаанд, яъне барои он ки шахс танҳо бар асоси ин саволҳо ба синдроми бинои бемор гирифтор дониста шавад, меъёрҳои возеҳи буриш вуҷуд доранд. Мисолҳои пурсишномаҳои стандартизатсияшуда инҳоянд: Пурсишномаи муҳити дохилии Стокгольм (<ref>{{Literatur |Autor=K. Engvall, C. Norrby, E. Sandstedt |Titel=The Stockholm Indoor Environment Questionnaire: a sociologically based tool for the assessment of indoor environment and health in dwellings: The Stockholm Indoor Environment Questionnaire |Sammelwerk=Indoor Air |Band=14 |Nummer=1 |Datum=2004-02 |DOI=10.1111/j.1600-0668.2004.00204.x |Seiten=24–33 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0668.2004.00204.x |Abruf=2026-10-13}}</ref>) ва Пурсишномаи MM (<ref>{{Literatur |Autor=Andersson K, Fagerlund I, Stridh G, Larsson B |Titel=The MM questionnaires: a tool when solving indoor climate problems. |Datum=1993-01-01 |Online=https://www.aivc.org/resource/mm-questionnaires-tool-when-solving-indoor-climate-problems |Abruf=2026-10-13}}</ref>). Яке аз усулҳои систематикӣ ва васеъ истифодашаванда барои таҳқиқи СББ модели SWESIAQ ном дорад (<ref>{{Literatur |Autor=Anders Lundin, Lars Ekberg, Gunnel Emenius, Jörgen Grantén, Lasse Iisakka, Jan Kristensson, Berndt Stenberg, Aneta Wierzbicka |Titel=The SWESIAQ model - a systematic method for indoor environment investigations: Healthy Buildings Europe 2017, HB 2017 |Sammelwerk=Healthy Buildings Europe 2017 |Verlag=International Society of Indoor Air Quality and Climate (ISIAQ) |Datum=2017-01-01 |Online=https://www.scopus.com/pages/publications/85053884135 |Abruf=2026-10-13}}</ref>). Пас аз муттаҳидсозии маълумот аз манбаъҳои гуногун, мутахассиси соҳаи тандурустӣ қарор медиҳад, ки оё ба бемори эҳтимолӣ ташхиси СББ гузошта шавад ё не. Азбаски синдроми бинои беморӣ рамзи ташхисии махсус надорад, табиб метавонад рамзи «Халалдории нишонаҳои соматикӣ» ё «Нишонаҳо ва аломатҳои умумии дигар, ки мушаххас шудаанд» аз Таснифи байналмилалии статистикӣ-бемориҳоро истифода барад<ref>{{Internetquelle |url=https://www.who.int/standards/classifications/classification-of-diseases |titel=International Classification of Diseases (ICD) |sprache=en |abruf=2026-10-13}}</ref>. Илова бар ин, баъзе ҷанбаҳои баъзе намудҳои синдроми бинои бемор метавонанд ҳамчун «омилҳое, ки ба вазъи саломатӣ ва тамос бо хизматрасониҳои тиббӣ таъсир мерасонанд» рамзгузорӣ шаванд<ref>{{Internetquelle |url=https://www.who.int/standards/classifications/classification-of-diseases |titel=International Classification of Diseases (ICD) |sprache=en |abruf=2026-10-13}}</ref>, масалан, гумонбар шудан ба дучоршавӣ бо занбӯруғ (Z77.120: тамос бо ва (гумонбар) дучоршавӣ ба занбӯруғ (токсикӣ)) ё дучоршавӣ ба садо (Z77.122: тамос бо ва (гумонбар) дучоршавӣ ба садо). == Муолиҷа == Барои СББ ягон дастури миллии расмӣ (масалан, дастурҳои NHS дар Британияи Кабир ё дастурҳои S2 дар Олмон) вуҷуд надорад. Тадқиқотҳо оид ба табобат ҳанӯз дар марҳилаи ибтидоӣ қарор доранд. Протоколи табобатие, ки бар асоси қабули интернетӣ ва терапияи ӯҳдадорӣ (ACT) таҳия шудааст, самаранок буд, махсусан дар масъалаҳои марбут ба кор ва фаъолияти рӯзмарра<ref>{{Literatur |Autor=Aki Vuokko, Mari Immonen, Päivi Lappalainen, Katariina Keinonen, Markku Sainio, Raimo Lappalainen, Tiina Paunio, Sanna Selinheimo |Titel=Work Ability and Functioning Among Individuals with Persistent Indoor Environment-Related Symptoms or Chronic Fatigue: Nine-Month Follow-Up of a Web-Based Randomized Controlled Trial |Sammelwerk=Journal of Occupational Rehabilitation |Datum=2026-04-25 |ISSN=1053-0487 |DOI=10.1007/s10926-026-10400-z |Online=https://link.springer.com/10.1007/s10926-026-10400-z |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Депрессия ва ташвиш низ коҳиш ёфтанд<ref>{{Literatur |Autor=Päivi Lappalainen, Katariina Keinonen, Raimo Lappalainen, Sanna Selinheimo, Aki Vuokko, Markku Sainio, Sanna Liesto, Asko Tolvanen, Tiina Paunio |Titel=Online acceptance and commitment therapy (iACT) for adults with persistent physical symptoms – 3-month follow-up study of a randomized controlled trial |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=183 |Datum=2024-08 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2024.111830 |Seiten=111830 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399924002423 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Далелҳои ибтидоӣ дар бемориҳои шабеҳ нишон медиҳанд, ки терапияи когнитивӣ-рафторӣ (СBT) бо тағйирёбии когнитивӣ ва ошноии тадриҷӣ бо нишонаҳо ва омилҳои муҳити зист самаранок аст<ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Victor Pitron, Steven Nordin, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic environmental intolerances |Sammelwerk=Encyclopedia of Toxicology (Fourth Edition) |Verlag=Academic Press |Ort=Oxford |Datum=2024-01-01 |ISBN=978-0-323-85434-4 |DOI=10.1016/B978-0-12-824315-2.00595-9 |Seiten=449–462 |Online=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780128243152005959 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Jason W. Busse, Steven Reid, Arthur Leznoff, Arthur J. Barsky, Roohi Qureshi, Gordon H. Guyatt, Medically Unexplained Syndromes Study Group |Titel=Managing environmental sensitivity: an overview illustrated with a case report |Sammelwerk=The Journal of the Canadian Chiropractic Association |Band=52 |Nummer=2 |Datum=2008-06 |ISSN=0008-3194 |PMC=2391018 |PMID=18516285 |Seiten=88–95 |Online=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2391018/ |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=R. Sergio Guglielmi, Daniel J. Cox, Daniel A. Spyker |Titel=Behavioral treatment of phobic avoidance in multiple chemical sensitivity |Sammelwerk=Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry |Band=25 |Nummer=3 |Datum=1994-09 |DOI=10.1016/0005-7916(94)90020-5 |Seiten=197–209 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0005791694900205 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Daniel A. Spyker |Titel=Multiple Chemical Sensitivities–Syndrome and Solution |Sammelwerk=Journal of Toxicology: Clinical Toxicology |Band=33 |Nummer=2 |Datum=1995-01 |ISSN=0731-3810 |DOI=10.3109/15563659509000456 |Seiten=95–99 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.3109/15563659509000456 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Дар СББ як тадқиқот қобилияти қабули CBT-ро хуб нишон дод, аммо аз сабаби набудани иштирокчиёни кофӣ натиҷаҳо оид ба некӯаҳволӣ арзёбӣ нашуданд<ref>{{Literatur |Autor=Sanna Selinheimo, Aki Vuokko, Christer Hublin, Heli Järnefelt, Kirsi Karvala, Markku Sainio, Hille Suojalehto, Tiina Paunio |Titel=Psychosocial treatments for employees with non-specific and persistent physical symptoms associated with indoor air: A randomised controlled trial with a one-year follow-up |Sammelwerk=Journal of Psychosomatic Research |Band=131 |Datum=2020-04 |DOI=10.1016/j.jpsychores.2020.109962 |Seiten=109962 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022399919306683 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Яке аз ҳадафҳои муҳими табобат коҳиш додани рафтори худдорӣ аст: беморон бояд то ҳадди имкон ҷойҳо ва вазъиятҳое, ки дар он ҷо интизори пайдо шудани аломатҳо ё рӯбарӯ шудан бо «ҳавои бад» ҳастанд, худдорӣ накунанд, ки инро метавон бо ёрии CBT кор кард. Протоколҳои табобати CBT дар дигар намудҳои ноқабулиятҳои муҳити зист, ки идиопатикӣ мебошанд, муайян шудаанд ва бинобар ин метавонанд барои CББ самаранок бошанд<ref>{{Literatur |Autor=Victor Pitron, Tara Petzke, Ingrid Zablith, Marion Revillot-Tirot, Clémence Forestier-Dupuch, Fatima Zohra Ibouchna, Michael Witthöft, Damien Léger, Lynda Bensefa-Colas, Omer Van den Bergh, Cédric Lemogne |Titel=Efficacy of cognitive and behavioral therapy (CBT) treatment for individuals living with symptoms associated with environmental factors (SAEF): protocol for a randomized controlled trial |Sammelwerk=BMC Psychology |Band=13 |Nummer=1 |Datum=2025-11-24 |ISSN=2050-7283 |DOI=10.1186/s40359-025-03564-5 |Online=https://bmcpsychology.biomedcentral.com/articles/10.1186/s40359-025-03564-5 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Omer Van den Bergh, Anne-Kathrin Bräscher, Michael Witthöft |Titel=Idiopathic Environmental Intolerance: A Treatment Model |Sammelwerk=Cognitive and Behavioral Practice |Band=28 |Nummer=2 |Datum=2021-05 |DOI=10.1016/j.cbpra.2020.05.002 |Seiten=281–292 |Online=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S107772292030050X |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Дар CBT беморон одатан як ё ду маротиба дар як ҳафта бо мутахассисони худ барои 6 ё зиёда сессия вохӯрда, вобаста ба қоидаҳои кишвар ва барномаи суғуртаи бемор мулоқот мекунанд. Муолиҷа одатан психоэдукацияро дар бар мегирад, яъне омӯзиш дар бораи механизмҳои беморӣ ва омилҳои сабабӣ; қадамҳои дахолати когнитивӣ-рафторӣ, ба монанди кор бо тарси дучоршавӣ ва кам кардани стратегияҳои худдорӣ; назорати пешрафти табобат, масалан тавассути рӯйхати аломатҳо ва санҷиши фаъолияти шахсӣ ва иҷтимоии бемор, ва пешгирии такроршавӣ. Беморон ташвиқ мешаванд, ки малакаҳо ва стратегияҳои нав омӯхтаашонро дар хона машқ кунанд. Беморон инчунин метавонанд аз чораҳои дастгирии иҷтимоӣ, ба монанди сессияҳои терапияи гурӯҳӣ ё гурӯҳҳои мустақили дастгирии беморон манфиат гиранд. == Муноқишаҳо ва стигма == Азбаски соҳаи тадқиқотии синдроми бинои беморӣ нисбатан хурд аст, ин ихтилол ҳанӯз дар ҷомеаи тиббӣ ва илмӣ эътирофи васеъ наёфтааст. Аксар вақт ин ихтилол ҳамчун «псевдоилм», ихтилоли баҳсбарангез ё ҳатто ихтилоли сохта ҳисобида мешавад, зеро он дар ягон дастурҳои классикии ташхисӣ, ба монанди ICD, зикр нашудааст. Ин барои беморон хеле стигматизатсионӣ аст, зеро онҳо метавонанд ё эҳсос кунанд, ки барои доштани ин аломатҳо гунаҳгор дониста мешаванд ва ин бо модели биопсихосоциалӣ, ки таҷрибаи аломатҳои соматиро ҳамчун ҳамкории омилҳои биологӣ, равонӣ ва иҷтимоӣ мешуморад ва на танҳо як раванди биомедицинӣ, мувофиқат намекунад<ref>{{Literatur |Autor=George L. Engel |Titel=The Need for a New Medical Model: A Challenge for Biomedicine |Sammelwerk=Science |Band=196 |Nummer=4286 |Datum=1977-04-08 |ISSN=0036-8075 |DOI=10.1126/science.847460 |Seiten=129–136 |Online=https://www.science.org/doi/10.1126/science.847460 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Дар ҳамин замина, бисёре аз табибон шояд намедонанд, ки синдроми бинои беморро чӣ гуна табобат кунанд, зеро ягон дастури анъанавии тиббӣ вуҷуд надорад, ки ин ба ниёзҳои қонеънашудаи тиббӣ оварда мерасонад<ref>{{Internetquelle |autor=K.S. Gauvin |url=https://www.proquest.com/openview/b8d2e8879cf044b014cff31d7889cc07/1?cbl=18750&diss=y&pq-origsite=gscholar |titel=Mycotoxin and Mold-Related Illness: Healthcare Experiences and Subjective Implications on Biopsychosocial Functioning |abruf=2023}}</ref>. Бисёре аз шахсоне, ки синдроми бинои бемор доранд, аз таҷрибаҳои бади худ бо низоми тиббӣ гузориш медиҳанд<ref>{{Literatur |Autor=Anna Söderholm, Ann Öhman, Berndt Stenberg, Steven Nordin |Titel=Experience of living with nonspecific building‐related symptoms |Sammelwerk=Scandinavian Journal of Psychology |Band=57 |Nummer=5 |Datum=2016-10 |ISSN=0036-5564 |DOI=10.1111/sjop.12319 |Seiten=406–412 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/sjop.12319 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=J. Sundin |url=https://www.theseus.fi/bitstreams/852f1b1c-9c86-4783-af60-ef2d0d18c6eb/download |titel=The experience of living with Sick Building Syndrome |abruf=2012}}</ref> ва аз ин рӯ аввал роҳҳои алтернативӣ ва табобати иловагиро меҷӯянд. Аксарият аз шахсони гирифтор ба ин синдром ба ҷустуҷӯи хизматрасонии тиббӣ намеоянд<ref>{{Literatur |Autor=Kirsi Karvala, Markku Sainio, Eva Palmquist, Anna-Sara Claeson, Maj-Helen Nyback, Steven Nordin |Titel=Building-Related Environmental Intolerance and Associated Health in the General Population |Sammelwerk=International Journal of Environmental Research and Public Health |Band=15 |Nummer=9 |Datum=2018-09-19 |ISSN=1660-4601 |DOI=10.3390/ijerph15092047 |Seiten=2047 |Online=https://www.mdpi.com/1660-4601/15/9/2047 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Мутахассисони соҳаи тандурустӣ метавонанд маслиҳатҳои асосёфта бар канорагириро пешниҳод кунанд, ки ин боз ҳам муоширати иҷтимоии беморонро маҳдуд мекунад ва эътиқодоти онҳоро тасдиқ менамояд. Баъзе гурӯҳҳои ҳимояи беморон (ҳамчунин фурӯшандагони тозакунандаи ҳаво ва системаҳои вентилятсияи биноҳо,<ref>{{Cite web|url=https://creteunited.com/blog/what-is-sick-building-syndrome/|title=Sick Building Syndrome – What Is It and How to Figure Out If Your Building Has It?|author=Crete United|date=2026}}</ref>, <ref>{{Cite web|url=https://www.iqair.com/my-en/newsroom/sick-building-syndrome-and-airborne-contaminants|title=The causes of sick building syndrome|author=IQAir|date=2016}}</ref>) аз шарҳи биопсихосоциалии синдроми бинои бемор норозӣ ҳастанд. Шояд ин аз он сабаб аст, ки шарҳҳои беморӣ, ки омилҳои равониро дар бар мегиранд, ҳамчун стигматизатсионӣ қабул мешаванд ва/ё ин шарҳҳо нодуруст фаҳмида мешаванд, ки синдроми бинои бемор «пурра психогенӣ» аст, ҳарчанд ҳарду шарҳ (биопсихосоциалӣ ва биомедицинӣ) мувофиқанд, ки аломатҳо воқеӣ ва заифкунандаанд. Ба ҷои ин, онҳо бовар доранд, ки бояд як сабаби пурра биологӣ муайян карда шавад, ки ҳамаи нишонаҳои эҳсосшударо пурра шарҳ диҳад. Аммо натиҷаҳои даъвошудаи ин гурӯҳҳо таҳти санҷиши қатъии илмӣ устувор наомадаанд<ref>{{Literatur |Autor=Frederick Fung, Richard F. Clark |Titel=Health Effects of Mycotoxins: A Toxicological Overview |Sammelwerk=Journal of Toxicology: Clinical Toxicology |Band=42 |Nummer=2 |Datum=2004-01 |ISSN=0731-3810 |DOI=10.1081/CLT-120030947 |Seiten=217–234 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1081/CLT-120030947 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Lh Hetherington, Jm Battershill |Titel=Review of evidence for a toxicological mechanism of idiopathic environmental intolerance |Sammelwerk=Human & Experimental Toxicology |Band=32 |Nummer=1 |Datum=2013-01 |ISSN=0960-3271 |DOI=10.1177/0960327112457189 |Seiten=3–17 |Online=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0960327112457189 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Literatur |Autor=Anne Korpi, Jill Järnberg, Anna-Liisa Pasanen |Titel=Microbial Volatile Organic Compounds |Sammelwerk=Critical Reviews in Toxicology |Band=39 |Nummer=2 |Datum=2009-02 |ISSN=1040-8444 |DOI=10.1080/10408440802291497 |Seiten=139–193 |Online=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/10408440802291497 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Ин метавонад байни шахсони гирифтори СББ ва муҳаққиқон таниш эҷод кунад, аз ҷумла айбдоркуниҳое, ки муҳаққиқон барои саноати кимиёвӣ ё «Big Pharma» кор мекунанд, ё он ки созмонҳои маблағгузорӣ таҳқиқотҳоро дар бораи СББ қасдан пинҳон ё монеъ мекунанд<ref>{{Literatur |Autor=Juliene G. Lipson |Titel=Multiple Chemical Sensitivities: Stigma and Social Experiences |Sammelwerk=Medical Anthropology Quarterly |Band=18 |Nummer=2 |Datum=2004 |ISSN=1548-1387 |DOI=10.1525/maq.2004.18.2.200 |Seiten=200–213 |Online=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1525/maq.2004.18.2.200 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. Доштани СББ метавонад монеаҳоро дар ҳаёти иҷтимоӣ ва иҷроиши кори шахс эҷод кунад. Шахсоне, ки бо СББ гирифтор ҳастанд, метавонанд ноумед шаванд ё даргирӣ эҳсос кунанд, вақте ки дигарон наметавонанд ё намехоҳанд барояшон шароит фароҳам оранд, ки ин боиси шиддатёбии аломатҳо мешавад<ref>{{Internetquelle |autor=J.Sundin |url=https://www.theseus.fi/bitstreams/852f1b1c-9c86-4783-af60-ef2d0d18c6eb/download |titel=The experience of living with Sick Building Syndrome |abruf=2012}}</ref>. Азбаски СББ аксар вақт бо биноҳои коргоҳ алоқаманд аст, баъзе беморон дархости рухсатии беморӣ ва/ё вақти озод бо музд ё бе музд мекунанд, дар ҳоле ки дигарон метавонанд кори худро тарк кунанд<ref>{{Literatur |Titel=Sick Building Syndrome |Sammelwerk=SpringerReference |Verlag=Springer-Verlag |Ort=Berlin/Heidelberg |Online=https://doi.org/10.1007/springerreference_84568 |Abruf=2026-10-13}}</ref><ref>{{Internetquelle |autor=K.S. Gauvin |url=https://www.proquest.com/openview/b8d2e8879cf044b014cff31d7889cc07/1?cbl=18750&diss=y&pq-origsite=gscholar |titel=Mycotoxin and Mold-Related Illness: Healthcare Experiences and Subjective Implications on Biopsychosocial Functioning |abruf=2023}}</ref>. Ин метавонад боиси мушкилоти иловагии молиявӣ гардад. Намоиши СББ дар ВАО ҳамчун бемории психогенӣ метавонад ин стигмаро боз ҳам афзояд<ref>{{Literatur |Autor=Juliene G. Lipson |Titel=Multiple Chemical Sensitivities: Stigma and Social Experiences |Sammelwerk=Medical Anthropology Quarterly |Band=18 |Nummer=2 |Datum=2004-06 |ISSN=0745-5194 |DOI=10.1525/maq.2004.18.2.200 |Seiten=200–213 |Online=https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1525/maq.2004.18.2.200 |Abruf=2026-10-13}}</ref>. 0l6cedii66njhy815pw681jv0pjgmp2 0 334202 1489335 2026-10-14T20:05:10Z Zosya95 54344 Бо тарҷумаи саҳифаи "[[:en:Special:Redirect/revision/1370137104|Mary of Guise]]" сохта шудааст 1489335 wikitext text/x-wiki == Солҳои ҷавонӣ == Марӣ дар шаҳри Бар-ле-Дюк, Лотарингия ба дунё омадааст. Ӯ духтари калонии Клод, герсогу сарвари хонадони Гиз ва ҳамсараш Антуанетта де Бурбон{{Sfn|Wellman|2013|p=236}} буд. Модараш Антуанетта духтари Франсиск, графи Вандом ва Мария де Люксембург буд. Мария 11 хоҳару бародар дошт. Аз миёни онҳо Франсуа, герсоги Гиз; Клод, герсоги Омол; Шарл, кардинали Лотарингия; ва Луи I, кардинали Гиз, аз шахсиятҳои маъруф буданд. == Герсогиняи Лонгевил == [[File:Coat_of_arms_of_Marie_of_Guise_(mother_of_Mary,_Queen_of_Scots)_as_Duchess_of_Longueville.png|рост|мини| Нишони Марӣ ҳамчун герсогиняи Лонгевил]] == Маликаи Шотландия == [[File:James_V_and_Mary_of_Guise_02.jpg|рост|мини|350x350пкс| Марӣ де Гиз бо шавҳари дуюмаш, шоҳ Ҷеймс V аз Шотландия]] == Регенти Шотландия == [[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1560]] [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1515]] moylvuvecrr6zildodrc47nwt27h6sn 0 334203 1489338 2026-10-15T00:37:55Z Zosya95 54344 Бо тарҷумаи саҳифаи "[[:en:Special:Redirect/revision/1356100664|Elizabeth Raleigh]]" сохта шудааст 1489338 wikitext text/x-wiki [[File:WalterRaleighandson.jpg|мини| Сэр Уолтер Роли ва писараш Уолтер, чунон ки дар соли 1602 кашида шудааст]] == Зиндагинома == == Тасвирҳои афсонавӣ == == Адабиёт == [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1565]] [[Гурӯҳ:Хонадони Ролӣ]] bmf9b8bbbucxcgz2k08jylhzf2xsde5 1489339 1489338 2026-10-15T01:10:10Z Zosya95 54344 1489339 wikitext text/x-wiki {{Шахс | ном = Элизабет Ролӣ | номи аслӣ = {{lang-en|Elizabeth Raleigh}} | тасвир = Sir William Segar Portrait of Elizabeth ‘Bess’ Throckmorton, Lady Raleigh.jpg | caption = 1595 portrait | ном ҳангоми таваллуд = Элизабет Трокмортон<br>{{lang-en|Elizabeth Throckmorton}} | birth_date = 16 April 1565 | death_date = {{Death date and age|1647|||1565|04|16}} | ҳамсар = [[Walter Raleigh|Sir Walter Raleigh]] | children = Damerei Raleigh<br />Walter "Wat" Raleigh<br />[[Carew Raleigh (1605–1666)|Carew Raleigh]] | падар = [[Николас Трокмортон|Сэр Николас Трокмортон]] | модар = Анн Карю Carew }} [[File:WalterRaleighandson.jpg|мини| Сэр Уолтер Ролӣ ва писараш Уолтер, чунон ки дар соли 1602 кашида шудааст]] == Зиндагинома == == Тасвирҳои афсонавӣ == == Адабиёт == [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1565]] [[Гурӯҳ:Хонадони Ролӣ]] hr9le6ti0sr611uvbk1jiqzf920oyq6 1489341 1489339 2026-10-15T01:19:27Z Zosya95 54344 1489341 wikitext text/x-wiki {{Шахс | ном = Элизабет Ролӣ | номи аслӣ = {{lang-en|Elizabeth Raleigh}} | тасвир = Sir William Segar Portrait of Elizabeth ‘Bess’ Throckmorton, Lady Raleigh.jpg | caption = 1595 portrait | ном ҳангоми таваллуд = Элизабет Трокмортон<br>{{lang-en|Elizabeth Throckmorton}} | birth_date = 16 April 1565 | death_date = {{Death date and age|1647|||1565|04|16}} | ҳамсар = [[Walter Raleigh|Sir Walter Raleigh]] | children = Damerei Raleigh<br />Walter "Wat" Raleigh<br />[[Carew Raleigh (1605–1666)|Carew Raleigh]] | падар = [[Николас Трокмортон|Сэр Николас Трокмортон]] | модар = Анн Карю Carew }} [[File:WalterRaleighandson.jpg|мини| Сэр Уолтер Ролӣ ва писараш Уолтер, чунон ки дар соли 1602 кашида шудааст]] == Зиндагинома == == Тасвирҳои афсонавӣ == == Адабиёт == [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1565]] [[Гурӯҳ:Хонадони Ролӣ]] [[Гурӯҳ:Бонувони дарборӣ]] 7pevuek4e1lsjbjjyktz77umhevphtu 1489342 1489341 2026-10-15T01:26:51Z Zosya95 54344 1489342 wikitext text/x-wiki {{Шахс | ном = Элизабет Ролӣ | номи аслӣ = {{lang-en|Elizabeth Raleigh}} | тасвир = Sir William Segar Portrait of Elizabeth ‘Bess’ Throckmorton, Lady Raleigh.jpg | caption = 1595 portrait | ном ҳангоми таваллуд = Элизабет Трокмортон<br>{{lang-en|Elizabeth Throckmorton}} | birth_date = 16 April 1565 | death_date = {{Death date and age|1647|||1565|04|16}} | ҳамсар = [[Walter Raleigh|Sir Walter Raleigh]] | children = Damerei Raleigh<br />Walter "Wat" Raleigh<br />[[Carew Raleigh (1605–1666)|Carew Raleigh]] | падар = [[Николас Трокмортон|Сэр Николас Трокмортон]] | модар = Анн Карю Carew }} [[File:WalterRaleighandson.jpg|мини|Сэр Уолтер Ролӣ ва писараш Уолтер, чунон ки дар соли 1602 кашида шудааст]] == Зиндагинома == == Тасвирҳои афсонавӣ == == Адабиёт == {{reflist}} [[Гурӯҳ:Зодагони соли 1565]] [[Гурӯҳ:Хонадони Ролӣ]] [[Гурӯҳ:Бонувони дарбории Инглистони асри XVI]] [[Гурӯҳ:Бонувони дарбории Инглистони асри XVII]] sexarbc9zgn6lhezpm1xydfbirvavbf 0 334204 1489340 2026-10-15T01:14:47Z Zosya95 54344 Бо тарҷумаи саҳифаи "[[:en:Special:Redirect/revision/1378291531|Lady-in-waiting]]" сохта шудааст 1489340 wikitext text/x-wiki == Таърих == == Вазифаҳо == == Аз рӯи дарбор == === Австрия === === Белгия === === Камбоҷа === === Канада === === Чин === === Дания === === Фаронса === === Олмон === === Юнон === === Ҷопон === === Корея === === Нигерия === === Норвегия === === Империяи Усмонӣ === === Лаҳистон === === Португалия === === Русия === === Испания === === Шветсия === === Британияи Кабир === === Таиланд === == Инчунин нигаред == == Адабиёт == [[Гурӯҳ:Бонувон аз рӯи касбу ҳунар]] [[Гурӯҳ:Бонувони дарборӣ]] dpsnopznpf9vj586dg2q4vsl1pln8e3 14 334205 1489343 2026-10-15T01:30:39Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: {{Сарлавҳаи гурӯҳи бонувони дарборӣ аз рӯйи миллат ва аср}} 1489343 wikitext text/x-wiki {{Сарлавҳаи гурӯҳи бонувони дарборӣ аз рӯйи миллат ва аср}} ili2fgbu5v0d0wt3ohthnlczqofwrkp 1489347 1489343 2026-10-15T01:41:41Z Zosya95 54344 1489347 wikitext text/x-wiki {{Сарлавҳаи гурӯҳи бонувони дарборӣ аз рӯйи миллат ва аср |кишвар=Инглистон |аср=XVI }} e30m72u0ekxqm4o1huxhw42rz582f20 1489353 1489347 2026-10-15T02:46:02Z Zosya95 54344 1489353 wikitext text/x-wiki {{Сарлавҳаи гурӯҳи бонувони дарборӣ аз рӯйи миллат ва аср}} ili2fgbu5v0d0wt3ohthnlczqofwrkp 1489357 1489353 2026-10-15T02:50:43Z Zosya95 54344 1489357 wikitext text/x-wiki {{Сарлавҳаи гурӯҳи бонувони дарборӣ аз рӯйи миллат ва аср |кишвар=Инглистон |шакл=Инглистони |аср=XVI }} 6spldx74w9uhmtka04gmqrg5ydpawbu 10 334206 1489344 2026-10-15T01:31:16Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: <includeonly><!-- -->{{#if:{{in string|source={{PAGENAME}}|target=ladies|plain=true|nomatch=}}|<!-- yes match --><!-- -->{{#ifexist:Category:{{Century name from decade or year|{{{Title_century|{{Title century}}}}}00|dash}} {{{Title_demonym|{{Title demonym}}}}} women courtiers|<!-- -->{{Diffusing occupation by nationality and century category header/core|<!-- -->nondiffdenom_adj=women|<!-- --><!--nondiffdenom_noun=women courtiers|--><!-- -->Title_century ={{{Tit... 1489344 wikitext text/x-wiki <includeonly><!-- -->{{#if:{{in string|source={{PAGENAME}}|target=ladies|plain=true|nomatch=}}|<!-- yes match --><!-- -->{{#ifexist:Category:{{Century name from decade or year|{{{Title_century|{{Title century}}}}}00|dash}} {{{Title_demonym|{{Title demonym}}}}} women courtiers|<!-- -->{{Diffusing occupation by nationality and century category header/core|<!-- -->nondiffdenom_adj=women|<!-- --><!--nondiffdenom_noun=women courtiers|--><!-- -->Title_century ={{{Title_century|{{Title century}}}}}|<!-- -->OverideOccupation=ladies-in-waiting|<!-- -->Overide_Occupation=ladies-in-waiting|<!-- -->Title_demonym={{{Title_demonym|{{Title demonym}}}}}|<!-- -->ParentOccupation={{{ParentOccupation}}}|<!-- -->Diffusing occupation=people-in-waiting|<!-- -->JobPortal=Royalty|<!-- -->nondiff=<!-- -->}}<!-- -->{{Automatic category TOC|numerals=no}}<!-- -->[[Category:{{Resolve category redirect|{{Century name from decade or year|{{{Title_century|{{Title century}}}}}00|dash}} {{{Title_demonym|{{Title demonym}}}}} women courtiers}}|Ladies-in-waiting]]<!-- -->|<!-- -->{{Diffusing occupation by nationality and century category header|<!-- -->Title demonym={{{Title_demonym|{{Title demonym}}}}}|<!-- -->Title_demonym={{{Title_demonym|{{Title demonym}}}}}|<!-- -->Diffusing occupation=people-in-waiting|JobPortal=Royalty|<!-- -->SiblingOccupation=male courtiers|<!-- -->nondiff=<!-- -->}}<!-- -->}}}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> hp6ertdyjiv8nb9vys5v9kxj0w1a8mg 1489346 1489344 2026-10-15T01:41:09Z Zosya95 54344 1489346 wikitext text/x-wiki <includeonly> {{Феҳристи худкори муҳтавоёти гурӯҳ|numerals=no}} {{#if:{{{кишвар|}}}| {{#ifexist:Гурӯҳ:Бонувони дарбории {{{кишвар}}} |[[Гурӯҳ:Бонувони дарбории {{{кишвар}}}]] |[[Гурӯҳ:Бонувони дарборӣ]] }} |[[Гурӯҳ:Бонувони дарборӣ]] }} {{#if:{{{аср|}}}| {{#ifexist:Гурӯҳ:Бонувони дарбории асри {{{аср}}} |[[Гурӯҳ:Бонувони дарбории асри {{{аср}}}]] }} }} </includeonly><noinclude> {{Doc}} </noinclude> 2kymlcporrc6kl5c1w3xybyesxk4aib 1489348 1489346 2026-10-15T01:46:33Z Zosya95 54344 1489348 wikitext text/x-wiki <includeonly><!-- -->{{#if:{{in string |source={{PAGENAME}} |target=Бонувони дарборӣ |plain=true |nomatch= }}|<!-- Match found -->{{#ifexist:Гурӯҳ:Занони дарбории {{{Title_demonym|{{Title demonym}}}}}и асри {{{Title_century|{{Title century}}}}}|<!-- Broader category exists -->{{Сарлавҳаи гурӯҳи касб аз рӯйи миллат ва аср/асос |nondiffdenom_adj=занон |Title_century={{{Title_century|{{Title century}}}}} |OverideOccupation=бонувони дарборӣ |Overide_Occupation=бонувони дарборӣ |Title_demonym={{{Title_demonym|{{Title demonym}}}}} |ParentOccupation={{{ParentOccupation|}}} |Diffusing occupation=хидматгузорони дарбор |JobPortal=Монархия |nondiff= }}<!-- -->{{Феҳристи худкори муҳтавоёти гурӯҳ|numerals=no}}<!-- -->[[Гурӯҳ:Бонувони дарбории {{{Title_demonym|{{Title demonym}}}}}и асри {{{Title_century|{{Title century}}}}}|Бонувони дарборӣ]]<!-- -->|{{Сарлавҳаи гурӯҳи касб аз рӯйи миллат ва аср |Title demonym={{{Title_demonym|{{Title demonym}}}}} |Title_demonym={{{Title_demonym|{{Title demonym}}}}} |Title_century={{{Title_century|{{Title century}}}}} |Diffusing occupation=хидматгузорони дарбор |JobPortal=Монархия |SiblingOccupation=мардони дарборӣ |OverideOccupation=бонувони дарборӣ |nondiff= }}<!-- -->}}<!-- -->}}</includeonly><noinclude> {{Doc}} </noinclude> k8dkmmp3okb53o5w8o2slw74rrmc3x9 1489349 1489348 2026-10-15T01:48:11Z Zosya95 54344 1489349 wikitext text/x-wiki <includeonly><!-- -->{{#if:{{in string |source={{PAGENAME}} |target=Бонувони дарборӣ |plain=true |nomatch= }}|<!-- Match found -->{{#ifexist:Гурӯҳ:Занони дарбории {{{кишвар|{{кишвар}}}}}и асри {{{аср|{{аср}}}}}|<!-- Broader category exists -->{{Сарлавҳаи гурӯҳи касб аз рӯйи миллат ва аср/асос |nondiffdenom_adj=занон |аср={{{аср|{{аср}}}}} |OverideOccupation=бонувони дарборӣ |Overide_Occupation=бонувони дарборӣ |кишвар={{{кишвар|{{кишвар}}}}} |ParentOccupation={{{ParentOccupation|}}} |Diffusing occupation=хидматгузорони дарбор |JobPortal=Монархия |nondiff= }}<!-- -->{{Феҳристи худкори муҳтавоёти гурӯҳ|numerals=no}}<!-- -->[[Гурӯҳ:Бонувони дарбории {{{кишвар|{{кишвар}}}}}и асри {{{аср|{{аср}}}}}|Бонувони дарборӣ]]<!-- -->|{{Сарлавҳаи гурӯҳи касб аз рӯйи миллат ва аср |Title demonym={{{Title_demonym|{{Title demonym}}}}} |Title_demonym={{{Title_demonym|{{Title demonym}}}}} |Title_century={{{Title_century|{{Title century}}}}} |Diffusing occupation=хидматгузорони дарбор |JobPortal=Монархия |SiblingOccupation=мардони дарборӣ |OverideOccupation=бонувони дарборӣ |nondiff= }}<!-- -->}}<!-- -->}}</includeonly><noinclude> {{Doc}} </noinclude> sfqt759xjj0k49o79hbt8yv0vnd39pz 1489350 1489349 2026-10-15T02:19:06Z Zosya95 54344 1489350 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Лоиҳаҳои марбут|Портал=Монархия|Портал2={{Геопортал}}}} {{Ҳамчунин гурӯҳро нигаред|Бонувони дарбории {{кишвар аз сарлавҳа|case=родительный}} {{#invoke:MetaCat|expand|асри <аср>}}}}</includeonly> {{#invoke:MetaCat|main |Гурӯҳҳои бонувони дарбории асри <аср>!*<кишвар> |Гурӯҳҳои шахсиятҳои <кишвар>и асри <аср>!*Бонувони дарборӣ |Гурӯҳҳои бонувони дарбории <кишвар> аз рӯйи асрҳо!<калид> }}<noinclude>{{Doc|metacat-doc|Гурӯҳҳои бонувони дарбории <кишвар>и асри <аср>}} [[Гурӯҳ:Шаблонҳо барои гурӯҳҳо:Бонувони дарборӣ]] </noinclude> fi4b5o0mm2r5hdj6dgsmxy3bwtk9i3h 1489352 1489350 2026-10-15T02:45:52Z Zosya95 54344 1489352 wikitext text/x-wiki <includeonly><!-- -->{{#if:{{in string|source={{PAGENAME}}|target=ladies|plain=true|nomatch=}}|<!-- yes match --><!-- -->{{#ifexist:Category:{{Century name from decade or year|{{{Title_century|{{Title century}}}}}00|dash}} {{{Title_demonym|{{Title demonym}}}}} women courtiers|<!-- -->{{Diffusing occupation by nationality and century category header/core|<!-- -->nondiffdenom_adj=women|<!-- --><!--nondiffdenom_noun=women courtiers|--><!-- -->Title_century ={{{Title_century|{{Title century}}}}}|<!-- -->OverideOccupation=ladies-in-waiting|<!-- -->Overide_Occupation=ladies-in-waiting|<!-- -->Title_demonym={{{Title_demonym|{{Title demonym}}}}}|<!-- -->ParentOccupation={{{ParentOccupation}}}|<!-- -->Diffusing occupation=people-in-waiting|<!-- -->JobPortal=Royalty|<!-- -->nondiff=<!-- -->}}<!-- -->{{Automatic category TOC|numerals=no}}<!-- -->[[Category:{{Resolve category redirect|{{Century name from decade or year|{{{Title_century|{{Title century}}}}}00|dash}} {{{Title_demonym|{{Title demonym}}}}} women courtiers}}|Ladies-in-waiting]]<!-- -->|<!-- -->{{Diffusing occupation by nationality and century category header|<!-- -->Title demonym={{{Title_demonym|{{Title demonym}}}}}|<!-- -->Title_demonym={{{Title_demonym|{{Title demonym}}}}}|<!-- -->Diffusing occupation=people-in-waiting|JobPortal=Royalty|<!-- -->SiblingOccupation=male courtiers|<!-- -->nondiff=<!-- -->}}<!-- -->}}}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> hp6ertdyjiv8nb9vys5v9kxj0w1a8mg 1489354 1489352 2026-10-15T02:46:40Z Zosya95 54344 1489354 wikitext text/x-wiki <includeonly><!-- -->{{#if:{{in string |source={{PAGENAME}} |target=Бонувони дарбории |plain=true |nomatch= }}|<!-- -->{{#ifexist:Гурӯҳ:Занони дарбории {{{шакл|{{{кишвар|{{Кишвар аз сарлавҳа}}}}}и}}} асри {{{аср|{{Аср аз сарлавҳа}}}}}|<!-- -->{{Сарлавҳаи гурӯҳи касб аз рӯйи миллат ва аср/асос |nondiffdenom_adj=занон |Title_century={{{аср|{{Аср аз сарлавҳа}}}}} |OverideOccupation=бонувони дарборӣ |Overide_Occupation=бонувони дарборӣ |Title_demonym={{{кишвар|{{Кишвар аз сарлавҳа}}}}} |ParentOccupation={{{ParentOccupation|}}} |Diffusing occupation=дарбориён |JobPortal=Подшоҳӣ |nondiff= }}<!-- -->{{Феҳристи худкори муҳтавоёти гурӯҳ|numerals=no}}<!-- -->[[Гурӯҳ:{{Ҳалли равонакунии гурӯҳ|Занони дарбории {{{шакл|{{{кишвар|{{Кишвар аз сарлавҳа}}}}}и}}} асри {{{аср|{{Аср аз сарлавҳа}}}}}}|Бонувони дарборӣ]]<!-- -->|<!-- -->{{Сарлавҳаи гурӯҳи касб аз рӯйи миллат ва аср |Title demonym={{{кишвар|{{Кишвар аз сарлавҳа}}}}} |Title_demonym={{{кишвар|{{Кишвар аз сарлавҳа}}}}} |Title_century={{{аср|{{Аср аз сарлавҳа}}}}} |Diffusing occupation=дарбориён |JobPortal=Подшоҳӣ |SiblingOccupation=мардони дарборӣ |nondiff= }}<!-- -->}}<!-- -->}}</includeonly><noinclude> {{Doc}} </noinclude> t830zlqq94x4h1s1zlzin8rt2xkae3o 1489355 1489354 2026-10-15T02:47:34Z Zosya95 54344 1489355 wikitext text/x-wiki <includeonly><!-- -->{{#if:{{in string |source={{PAGENAME}} |target=Бонувони дарбории |plain=true |nomatch= }}|<!-- -->{{#ifexist:Гурӯҳ:Занони дарбории {{{шакл|{{{кишвар|{{Кишвар аз сарлавҳа}}}}}и}}} асри {{{аср|{{Аср аз сарлавҳа}}}}}|<!-- -->{{Сарлавҳаи гурӯҳи касб аз рӯйи миллат ва аср/асос |nondiffdenom_adj=занон |Title_century={{{аср|{{Аср аз сарлавҳа}}}}} |OverideOccupation=бонувони дарборӣ |Overide_Occupation=бонувони дарборӣ |Title_demonym={{{кишвар|{{Кишвар аз сарлавҳа}}}}} |ParentOccupation={{{ParentOccupation|}}} |Diffusing occupation=дарбориён |JobPortal=Подшоҳӣ |nondiff= }}<!-- -->{{Феҳристи худкори муҳтавоёти гурӯҳ|numerals=no}}<!-- -->[[Гурӯҳ:{{Ҳалли равонакунии гурӯҳ|Занони дарбории {{{шакл|{{{кишвар|{{Кишвар аз сарлавҳа}}}}}и}}} асри {{{аср|{{Аср аз сарлавҳа}}}}}}|Бонувони дарборӣ]]<!-- -->|<!-- -->{{Сарлавҳаи гурӯҳи касб аз рӯйи миллат ва аср |Title demonym={{{кишвар|{{Кишвар аз сарлавҳа}}}}} |Title_demonym={{{кишвар|{{Кишвар аз сарлавҳа}}}}} |Title_century={{{аср|{{Аср аз сарлавҳа}}}}} |Diffusing occupation=дарбориён |JobPortal=Подшоҳӣ |SiblingOccupation=мардони дарборӣ |nondiff= }}<!-- -->}}<!-- -->}}</includeonly><noinclude> {{Doc}} </noinclude> 3vlnnx02639y8a4qdg5snchjmfbfgqu 1489356 1489355 2026-10-15T02:50:20Z Zosya95 54344 1489356 wikitext text/x-wiki <includeonly><!-- -->{{#if:{{in string |source={{PAGENAME}} |target=Бонувони дарбории |plain=true |nomatch= }}|<!-- -->{{#ifexist:Гурӯҳ:Занони дарбории {{{шакл|{{{кишвар|}}}и}}} асри {{{аср|}}}|<!-- -->{{Сарлавҳаи гурӯҳи касб аз рӯйи миллат ва аср/асос |nondiffdenom_adj=занон |Title_century={{{аср|}}} |OverideOccupation=бонувони дарборӣ |Overide_Occupation=бонувони дарборӣ |Title_demonym={{{кишвар|}}} |ParentOccupation={{{ParentOccupation|}}} |Diffusing occupation=хидматгузорони дарбор |JobPortal=Монархия |nondiff= }}<!-- -->{{Феҳристи худкори муҳтавоёти гурӯҳ|numerals=no}}<!-- -->[[Гурӯҳ:Занони дарбории {{{шакл|{{{кишвар|}}}и}}} асри {{{аср|}}}|Бонувони дарборӣ]]<!-- -->|<!-- -->{{Сарлавҳаи гурӯҳи касб аз рӯйи миллат ва аср |Title demonym={{{кишвар|}}} |Title_demonym={{{кишвар|}}} |Title_century={{{аср|}}} |Diffusing occupation=хидматгузорони дарбор |JobPortal=Монархия |SiblingOccupation=мардони дарборӣ |OverideOccupation=бонувони дарборӣ |nondiff= }}<!-- -->}}<!-- -->}}</includeonly><noinclude> {{Doc}} </noinclude> j8bkn1zvd566leat9u634cl1mekjwzr 1489358 1489356 2026-10-15T02:52:00Z Zosya95 54344 1489358 wikitext text/x-wiki <includeonly><!-- -->{{#if:{{in string |source={{PAGENAME}} |target=Бонувони дарбории |plain=true |nomatch= }}|<!-- -->{{#ifexist:Гурӯҳ:Бонувони дарбории {{{шакл|{{{кишвар|}}}и}}} асри {{{аср|}}}|<!-- -->{{Сарлавҳаи гурӯҳи касб аз рӯйи миллат ва аср/асос |nondiffdenom_adj=занон |Title_century={{{аср|}}} |OverideOccupation=бонувони дарборӣ |Overide_Occupation=бонувони дарборӣ |Title_demonym={{{кишвар|}}} |ParentOccupation={{{ParentOccupation|}}} |Diffusing occupation=хидматгузорони дарбор |JobPortal=Монархия |nondiff= }}<!-- -->{{Феҳристи худкори муҳтавоёти гурӯҳ|numerals=no}}<!-- -->[[Гурӯҳ:Занони дарбории {{{шакл|{{{кишвар|}}}и}}} асри {{{аср|}}}|Бонувони дарборӣ]]<!-- -->|<!-- -->{{Сарлавҳаи гурӯҳи касб аз рӯйи миллат ва аср |Title demonym={{{кишвар|}}} |Title_demonym={{{кишвар|}}} |Title_century={{{аср|}}} |Diffusing occupation=хидматгузорони дарбор |JobPortal=Монархия |SiblingOccupation=мардони дарборӣ |OverideOccupation=бонувони дарборӣ |nondiff= }}<!-- -->}}<!-- -->}}</includeonly><noinclude> {{Doc}} </noinclude> kjragkon7i3oknyzkhgfmkhchzxvqow 1489360 1489358 2026-10-15T03:00:09Z Zosya95 54344 1489360 wikitext text/x-wiki <includeonly><!-- -->{{#if:{{in string |source={{PAGENAME}} |target=Бонувони дарбории |plain=true |nomatch= }}|<!-- -->{{#ifexist:Гурӯҳ:Бонувони дарбории {{{шакл|{{{кишвар|}}}и}}} асри {{{аср|}}}|<!-- -->{{Сарлавҳаи гурӯҳи касб аз рӯйи миллат ва аср/асос |nondiffdenom_adj=занон |Title_century={{{аср|}}} |OverideOccupation=бонувони дарборӣ |Overide_Occupation=бонувони дарборӣ |Title_demonym={{{кишвар|}}} |ParentOccupation={{{ParentOccupation|}}} |Diffusing occupation=хидматгузорони дарбор |JobPortal=Монархия |nondiff= }}<!-- -->{{Феҳристи худкори муҳтавоёти гурӯҳ|numerals=no}}<!-- -->[[Гурӯҳ:Бонувони дарбории асри {{{аср|}}}|Бонувони дарборӣ]]<!-- -->|<!-- -->{{Сарлавҳаи гурӯҳи касб аз рӯйи миллат ва аср |Title demonym={{{кишвар|}}} |Title_demonym={{{кишвар|}}} |Title_century={{{аср|}}} |Diffusing occupation=хидматгузорони дарбор |JobPortal=Монархия |SiblingOccupation=мардони дарборӣ |OverideOccupation=бонувони дарборӣ |nondiff= }}<!-- -->}}<!-- -->}}</includeonly><noinclude> {{Doc}} </noinclude> gefterzso618sc6l0cv530whh9gyu0n 14 334207 1489345 2026-10-15T01:33:12Z Zosya95 54344 Саҳифаи холӣ эҷод шуд 1489345 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 10 334208 1489359 2026-10-15T02:57:16Z Zosya95 54344 Саҳифаи нав: <noinclude>{{#ifexist:Шаблон:Pp-template|{{pp-template|small=yes}}}}</noinclude><includeonly><!-- Танҳо дар саҳифаҳои гурӯҳ --> {{#ifeq:{{NAMESPACENUMBER}}|14|<!-- Саҳифаи гурӯҳ --> {{#if:{{in string|source={{PAGENAME}}|target=Бонувони|plain=true|nomatch=}}|<!-- Бонувон --> {{Сарлавҳаи гурӯҳи касб аз рӯйи миллат ва аср/асос |nondiffdenom_adj=бонувони |nondiffdenom_no... 1489359 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{#ifexist:Шаблон:Pp-template|{{pp-template|small=yes}}}}</noinclude><includeonly><!-- Танҳо дар саҳифаҳои гурӯҳ --> {{#ifeq:{{NAMESPACENUMBER}}|14|<!-- Саҳифаи гурӯҳ --> {{#if:{{in string|source={{PAGENAME}}|target=Бонувони|plain=true|nomatch=}}|<!-- Бонувон --> {{Сарлавҳаи гурӯҳи касб аз рӯйи миллат ва аср/асос |nondiffdenom_adj=бонувони |nondiffdenom_noun=занон |sort_key={{sort_key|+}} |Title_century={{{Title_century|{{Title century}}}}} |Overide_Occupation={{{OverideOccupation|бонувони {{{Diffusing occupation|}}}}}}} |Title_demonym={{{Title_demonym|{{Title demonym}}}}} |ParentOccupation={{{ParentOccupation|}}} |SiblingOccupation={{{SiblingOccupation|}}} |Diffusing occupation={{{Diffusing occupation|}}} |JobPortal={{{JobPortal|}}} |nondiff={{{nondiff|include}}} }}<!-- Занон --> |{{#if:{{in string|source={{PAGENAME}}|target=Занони|plain=true|nomatch=}}| {{Сарлавҳаи гурӯҳи касб аз рӯйи миллат ва аср/асос |sort_key={{sort_key|+}} |Title_century={{{Title_century|{{Title century}}}}} |Title_demonym={{{Title_demonym|{{Title demonym}}}}} |Overide_Occupation={{{OverideOccupation|занони {{{Diffusing occupation|}}}}}}} |ParentOccupation={{{ParentOccupation|}}} |SiblingOccupation={{{SiblingOccupation|}}} |nondiffdenom_adj=занони |nondiffdenom_noun=занон |Diffusing occupation={{{Diffusing occupation|}}} |JobPortal={{{JobPortal|}}} |nondiff={{{nondiff|include}}} }}<!-- Мардони --> |{{#if:{{in string|source={{PAGENAME}}|target=Мардони|plain=true|nomatch=}}| {{Сарлавҳаи гурӯҳи касб аз рӯйи миллат ва аср/асос |sort_key={{sort_key|+}} |Title_century={{{Title_century|{{Title century}}}}} |Title_demonym={{{Title_demonym|{{Title demonym}}}}} |ParentOccupation={{{ParentOccupation|}}} |SiblingOccupation={{{SiblingOccupation|}}} |Overide_Occupation={{{OverideOccupation|мардони {{{Diffusing occupation|}}}}}}} |nondiffdenom_adj=мардони |nondiffdenom_noun=мардон |Diffusing occupation={{{Diffusing occupation|}}} |JobPortal={{{JobPortal|}}} |nondiff={{{nondiff|include}}} }}<!-- Мардон --> |{{#if:{{in string|source={{PAGENAME}}|target=Мардон|plain=true|nomatch=}}| {{Сарлавҳаи гурӯҳи касб аз рӯйи миллат ва аср/асос |sort_key={{sort_key|+}} |Title_century={{{Title_century|{{Title century}}}}} |Title_demonym={{{Title_demonym|{{Title demonym}}}}} |Overide_Occupation={{{OverideOccupation|мардони {{{Diffusing occupation|}}}}}}} |ParentOccupation={{{ParentOccupation|}}} |SiblingOccupation={{{SiblingOccupation|}}} |nondiffdenom_adj=мардон |nondiffdenom_noun=мардон |Diffusing occupation={{{Diffusing occupation|}}} |JobPortal={{{JobPortal|}}} |nondiff={{{nondiff|include}}} }}<!-- Номи касб, ки ба таври возеҳ муайян шудааст --> |{{#if:{{{OverideOccupation|}}}| {{#if:{{in string|source={{PAGENAME}}|target={{{OverideOccupation}}}|plain=true|nomatch=}}| {{Сарлавҳаи гурӯҳи касб аз рӯйи миллат ва аср/асос |sort_key={{sort_key|+}} |Title_century={{{Title_century|{{Title century}}}}} |Title_demonym={{{Title_demonym|{{Title demonym}}}}} |ParentOccupation={{{ParentOccupation|}}} |SiblingOccupation={{{SiblingOccupation|}}} |Overide_Occupation={{{OverideOccupation|{{{nondiffdenom_adj|}}} {{{Diffusing occupation|}}}}}}} |nondiffdenom_adj={{{nondiffdenom_adj|}}} |nondiffdenom_noun={{{nondiffdenom_noun|}}} |Diffusing occupation={{{Diffusing occupation|}}} |JobPortal={{{JobPortal|}}} |nondiff={{{nondiff|include}}} }}| [[Гурӯҳ:Хатоҳое, ки шаблонҳои сарлавҳаи гурӯҳ гузориш медиҳанд]] }} |[[Гурӯҳ:Хатоҳое, ки шаблонҳои сарлавҳаи гурӯҳ гузориш медиҳанд]] }} }} }} }} }} |<!-- Саҳифаи гурӯҳ нест --> <strong class="error">Ин шаблон танҳо дар фазои номи гурӯҳҳо истифода мешавад.</strong> [[Гурӯҳ:Хатоҳое, ки шаблонҳои сарлавҳаи гурӯҳ гузориш медиҳанд]] }} {{Феҳристи худкори муҳтавоёти гурӯҳ|numerals=no}} </includeonly><noinclude>{{Doc}}</noinclude> 2x3qafwlnwk7r80i1uflizidbbe3nmk 0 334209 1489361 2026-10-15T04:19:18Z Сунатулло Сафарзода 108676 Саҳифаи нав: Инжектори плазма — абзорҳо барои ба вуҷуд овардан, интиқол додан ва ворид кардан (инжексия)-и плазмаи баландҳарорат ба таҷҳизоти таҷрибагузаронӣ, масалан, реактори термоҳастаӣ. Плазма, маъмулан, дар суръатфизои плазмавии кӯтоҳимпулс (давомати импулс тақри... 1489361 wikitext text/x-wiki Инжектори плазма — абзорҳо барои ба вуҷуд овардан, интиқол додан ва ворид кардан (инжексия)-и плазмаи баландҳарорат ба таҷҳизоти таҷрибагузаронӣ, масалан, реактори термоҳастаӣ. Плазма, маъмулан, дар суръатфизои плазмавии кӯтоҳимпулс (давомати импулс тақрибан ба якчанд мкс баробар аст) ба вуҷуд оварда мешавад. Солҳои 1960–70 бо ин мақсад манбаъҳои титании дорои шайбаи бо дейтерий ғанигардонидашуда истифода карда мешуданд. Аз нимаи солҳои 1970 ба сифати манбаи плазма тӯпҳои плазмавии коаксиалии импулсӣ истифода мешаванд, ки онҳо сели плазмаҳои зичиашон 1016 – 1018 см–3-ро бо суръати ҳаракати самтнокашон 102 – 103 км/с дар давоми аз 2 то 10 мкс ба вуҷуд меоваранд. Дар инжекторҳои плазмавие, ки барои пур кардани ҳаҷмҳои калон бо плазма таъйин шудаанд, суръатҳои плазмавии квазистатсионарӣ истифода мешаванд, ки дар онҳо генератсия (тавлид)-и сели плазмавии зичияш бузург зиёда аз 100 мкс идома меёбад. Плазмаи аз манбаъ бароянда ба таҷҳизот тавассути плазмабар интиқол дода мешавад, ки маъмулан, аз лӯлаи дарунхолӣ (халоӣ, 10–5 – 10–6 мм сут. симобӣ) бо майдони магнитии арзӣ иборат аст. Майдони магнитии мазкур барои пешгирӣ кардани расиши плазмаи баландҳарорат ба деворҳои плазмабар истифода мешавад. Онро маҷмӯи соленоидҳое ба вуҷуд меоваранд, ки манбаъҳои электрии новобаста дошта, индуксияи майдони магинитиро қад-қади плазмабар тағйир медиҳанд ва ба ин васила барои интихоби шароити беҳтарини интиқоли плазма имкон фароҳам меоваранд. Дар баромади плазмабар пеш аз даромад ба таҷҳизот садди магнитӣ (соҳаи майдони магнитии пурзӯр) ба вуҷуд оварда мешавад. Сели плазмавии зич садди магнитиро ба осонӣ бартараф карда, ба таҷҳизот ворид мешавад. Плазмаи зичияш нисбатан хурд, ки дар дохили таҷҳизот ташаккул меёбад, аз садди магнитие, ки онро аз ҳаҷми плазмабар ҷудо мекунад, гузашта наметавонад. Дар баъзе сохторҳои инжектор. дар қисми дохилкунии плазма сустшавии майдони магнитӣ дар садд дар вақти инжексия пешбинӣ шудааст. Ин ҳолат барои баланд бардоштани самарнокии инжектори плазма ва ҷудо кардани қисми баландэнергияи сели плазма аз қисми сусти дохили плазмабар, ки маъмулан дорои фоизи баланди ғашҳо мебошад, имкон медиҳад. Энергияи селҳои плазмавии нисбатан пуриқтидор то 1 МҶ мерасад, ки ин раванд дар оянда ба вуҷуд овардан ва тафсондани плазмаҳоро дар реакторҳои термоҳастаии импулсӣ имконпазир мегардонад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инжектори плазма|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Физика]] sfqqu194f8tazkdsw1e0ifgxk1nqxcx 1489362 1489361 2026-10-15T04:27:39Z Сунатулло Сафарзода 108676 1489362 wikitext text/x-wiki '''Инжектори плазма''' — абзорҳо барои ба вуҷуд овардан, интиқол додан ва ворид кардан (инжексия)-и плазмаи баландҳарорат ба таҷҳизоти таҷрибагузаронӣ, масалан, реактори термоҳастаӣ. Плазма, маъмулан, дар суръатфизои плазмавии кӯтоҳимпулс (давомати импулс тақрибан ба якчанд мкс баробар аст) ба вуҷуд оварда мешавад. Солҳои 1960–70 бо ин мақсад манбаъҳои титании дорои шайбаи бо дейтерий ғанигардонидашуда истифода карда мешуданд. Аз нимаи солҳои 1970 ба сифати манбаи плазма тӯпҳои плазмавии коаксиалии импулсӣ истифода мешаванд, ки онҳо сели плазмаҳои зичиашон 1016 – 1018 см–3-ро бо суръати ҳаракати самтнокашон 102 – 103 км/с дар давоми аз 2 то 10 мкс ба вуҷуд меоваранд. Дар инжекторҳои плазмавие, ки барои пур кардани ҳаҷмҳои калон бо плазма таъйин шудаанд, суръатҳои плазмавии квазистатсионарӣ истифода мешаванд, ки дар онҳо [[Генератсияи минералҳо|генератсия]] (тавлид)-и сели плазмавии зичияш бузург зиёда аз 100 мкс идома меёбад. Плазмаи аз манбаъ бароянда ба таҷҳизот тавассути плазмабар интиқол дода мешавад, ки маъмулан, аз лӯлаи дарунхолӣ (халоӣ, 10–5 – 10–6 мм сут. симобӣ) бо майдони магнитии арзӣ иборат аст. [[Майдони магнитӣ|Майдони магнитии]] мазкур барои пешгирӣ кардани расиши плазмаи баландҳарорат ба деворҳои плазмабар истифода мешавад. Онро маҷмӯи соленоидҳое ба вуҷуд меоваранд, ки манбаъҳои электрии новобаста дошта, индуксияи майдони магинитиро қад-қади плазмабар тағйир медиҳанд ва ба ин васила барои интихоби шароити беҳтарини интиқоли плазма имкон фароҳам меоваранд. Дар баромади плазмабар пеш аз даромад ба таҷҳизот садди магнитӣ (соҳаи майдони магнитии пурзӯр) ба вуҷуд оварда мешавад. Сели плазмавии зич садди магнитиро ба осонӣ бартараф карда, ба таҷҳизот ворид мешавад. Плазмаи зичияш нисбатан хурд, ки дар дохили таҷҳизот ташаккул меёбад, аз садди магнитие, ки онро аз ҳаҷми плазмабар ҷудо мекунад, гузашта наметавонад. Дар баъзе сохторҳои [[инжектор]]. дар қисми дохилкунии плазма сустшавии майдони магнитӣ дар садд дар вақти инжексия пешбинӣ шудааст. Ин ҳолат барои баланд бардоштани самарнокии инжектори плазма ва ҷудо кардани қисми баландэнергияи сели плазма аз қисми сусти дохили плазмабар, ки маъмулан дорои фоизи баланди ғашҳо мебошад, имкон медиҳад. Энергияи селҳои плазмавии нисбатан пуриқтидор то 1 МҶ мерасад, ки ин раванд дар оянда ба вуҷуд овардан ва тафсондани плазмаҳоро дар реакторҳои термоҳастаии импулсӣ имконпазир мегардонад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инжектори плазма|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Физика]] 140xf1v36k3e3kx3xo4crxtmdizqbrh 1489363 1489362 2026-10-15T04:28:49Z Сунатулло Сафарзода 108676 1489363 wikitext text/x-wiki '''Инжектори плазма''' — абзорҳо барои ба вуҷуд овардан, интиқол додан ва ворид кардан (инжексия)-и плазмаи баландҳарорат ба таҷҳизоти таҷрибагузаронӣ, масалан, реактори термоҳастаӣ. Плазма, маъмулан, дар суръатфизои плазмавии кӯтоҳимпулс (давомати импулс тақрибан ба якчанд мкс баробар аст) ба вуҷуд оварда мешавад. Солҳои 1960–70 бо ин мақсад манбаъҳои титании дорои шайбаи бо дейтерий ғанигардонидашуда истифода карда мешуданд. Аз нимаи солҳои 1970 ба сифати манбаи плазма тӯпҳои плазмавии коаксиалии импулсӣ истифода мешаванд, ки онҳо сели плазмаҳои зичиашон 1016 – 1018 см–3-ро бо суръати ҳаракати самтнокашон 102 – 103 км/с дар давоми аз 2 то 10 мкс ба вуҷуд меоваранд. Дар инжекторҳои плазмавие, ки барои пур кардани ҳаҷмҳои калон бо плазма таъйин шудаанд, суръатҳои плазмавии квазистатсионарӣ истифода мешаванд, ки дар онҳо [[Генератсияи минералҳо|генератсия]] (тавлид)-и сели плазмавии зичияш бузург зиёда аз 100 мкс идома меёбад. Плазмаи аз манбаъ бароянда ба таҷҳизот тавассути плазмабар интиқол дода мешавад, ки маъмулан, аз лӯлаи дарунхолӣ (халоӣ, 10–5 – 10–6 мм сут. симобӣ) бо майдони магнитии арзӣ иборат аст. [[Майдони магнитӣ|Майдони магнитии]] мазкур барои пешгирӣ кардани расиши плазмаи баландҳарорат ба деворҳои плазмабар истифода мешавад. Онро маҷмӯи соленоидҳое ба вуҷуд меоваранд, ки манбаъҳои электрии новобаста дошта, индуксияи майдони магинитиро қад-қади плазмабар тағйир медиҳанд ва ба ин васила барои интихоби шароити беҳтарини интиқоли плазма имкон фароҳам меоваранд. Дар баромади плазмабар пеш аз даромад ба таҷҳизот садди магнитӣ (соҳаи майдони магнитии пурзӯр) ба вуҷуд оварда мешавад. Сели плазмавии зич садди магнитиро ба осонӣ бартараф карда, ба таҷҳизот ворид мешавад. Плазмаи зичияш нисбатан хурд, ки дар дохили таҷҳизот ташаккул меёбад, аз садди магнитие, ки онро аз ҳаҷми плазмабар ҷудо мекунад, гузашта наметавонад. Дар баъзе сохторҳои [[инжектор]]. дар қисми дохилкунии плазма сустшавии майдони магнитӣ дар садд дар вақти инжексия пешбинӣ шудааст. Ин ҳолат барои баланд бардоштани самарнокии инжектори плазма ва ҷудо кардани қисми баландэнергияи сели плазма аз қисми сусти дохили плазмабар, ки маъмулан дорои фоизи баланди ғашҳо мебошад, имкон медиҳад. Энергияи селҳои плазмавии нисбатан пуриқтидор то 1 МҶ мерасад, ки ин раванд дар оянда ба вуҷуд овардан ва тафсондани плазмаҳоро дар реакторҳои термоҳастаии импулсӣ имконпазир мегардонад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инжектори плазма|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Физика]] apqa3spsgev91yxnfitnuuog7f1d0km 0 334210 1489365 2026-10-15T04:35:16Z Сунатулло Сафарзода 108676 Саҳифаи нав: Инженери хизматнишондодаи РСС Тоҷикистон — унвони фахрӣ, ки 12.6.1963 Президиуми Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон муқаррар кардааст. Ба инженерони ботаҷрибаи ҳамаи соҳаҳои хоҷагии халқ, муассисаҳои таҳқиқоти илмӣ ва лоиҳакашию конструкторӣ, инчунин ба роҳбарони мақ... 1489365 wikitext text/x-wiki Инженери хизматнишондодаи РСС Тоҷикистон — унвони фахрӣ, ки 12.6.1963 Президиуми Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон муқаррар кардааст. Ба инженерони ботаҷрибаи ҳамаи соҳаҳои хоҷагии халқ, муассисаҳои таҳқиқоти илмӣ ва лоиҳакашию конструкторӣ, инчунин ба роҳбарони мақомоти идоракунии хоҷагии халқ, ки аз рӯи ихтисос на кам аз 15 сол кор кардаанд ва дар ташкил кардани заминаи моддӣ-техникӣ, суръат бахшидан ба пешрафти техникӣ, тарбияи мутахассисон муваффақ гардидаанд, дода мешуд. Шахсоне, ки бо ин унвон сарфароз мегардиданд, Грамотаи Фахрии Президиуми Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон ва нишони сарисинагӣ мегирифтанд. Бо унвони мазкур шахсони зерин сарфароз гардидаанд: # 1966: Э. С. Аҳмадов, В. А. Василев, И. П. Гаврилин, К. И. Звегилский, А. Р. Каримов, Ф. Н. Мангуш, Қ. М. Маҳкамов, М. Мирзоев, В. К. Черкасов, А. С. Шифрин, Ш. К. Қобилов; # 1967: Л. М. Заславский; # 1968: Н. Ф. Рогов; # 1969: Н. Л. Гайтсгори, Б. И. Зубович; # 1970: Ф. А. Бурдаков, А. М. Зеленский, Н. И. Липчак, Ю. Б. Чепрунов, В. А. Ситавский, С. И. Файн, В. Н. Чеберяшкин; # 1971: С. Исоев, А. С. Кутсенко; # 1972: А. В. Акимов, Н. Ф. Дяконов; # 1973: Н. И. Онуфрей; # 1975: Е. А. Дюпюи; # 1976: М. М. Ланин, И. И. Самадуров, К. Шин; # 1977: А. Аскаров, П. И. Виборнов, И. И. Глазков, Р. Н. Князева, Е. А. Кунитсина, В. Я. Опланчук; # 1978: В. Шин; # 1980: У. Қобилов. # * Элементи феҳристи шуморавӣ Унвони мазкур аз январи 1981 барҳам дода шуд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инженери хизматнишондодаи РСС Тоҷикистон|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Унвонҳои фахрӣ]] p23xpe26isbjkm09hsnoyjb1pav5wt5 1489366 1489365 2026-10-15T04:37:03Z Сунатулло Сафарзода 108676 1489366 wikitext text/x-wiki Инженери хизматнишондодаи РСС Тоҷикистон — унвони фахрӣ, ки 12.6.1963 Президиуми Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон муқаррар кардааст. Ба инженерони ботаҷрибаи ҳамаи соҳаҳои хоҷагии халқ, муассисаҳои таҳқиқоти илмӣ ва лоиҳакашию конструкторӣ, инчунин ба роҳбарони мақомоти идоракунии хоҷагии халқ, ки аз рӯи ихтисос на кам аз 15 сол кор кардаанд ва дар ташкил кардани заминаи моддӣ-техникӣ, суръат бахшидан ба пешрафти техникӣ, тарбияи мутахассисон муваффақ гардидаанд, дода мешуд. Шахсоне, ки бо ин унвон сарфароз мегардиданд, Грамотаи Фахрии Президиуми Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон ва нишони сарисинагӣ мегирифтанд. Бо унвони мазкур шахсони зерин сарфароз гардидаанд: # 1966: Э. С. Аҳмадов, В. А. Василев, И. П. Гаврилин, К. И. Звегилский, А. Р. Каримов, Ф. Н. Мангуш, Қ. М. Маҳкамов, М. Мирзоев, В. К. Черкасов, А. С. Шифрин, Ш. К. Қобилов; 1967: Л. М. Заславский; 1968: Н. Ф. Рогов; 1969: Н. Л. Гайтсгори, Б. И. Зубович; 1970: Ф. А. Бурдаков, А. М. Зеленский, Н. И. Липчак, Ю. Б. Чепрунов, В. А. Ситавский, С. И. Файн, В. Н. Чеберяшкин; 1971: С. Исоев, А. С. Кутсенко; 1972: А. В. Акимов, Н. Ф. Дяконов; 1973: Н. И. Онуфрей; 1975: Е. А. Дюпюи; 1976: М. М. Ланин, И. И. Самадуров, К. Шин; 1977: А. Аскаров, П. И. Виборнов, И. И. Глазков, Р. Н. Князева, Е. А. Кунитсина, В. Я. Опланчук; 1978: В. Шин; 1980: У. Қобилов. Унвони мазкур аз январи 1981 барҳам дода шуд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инженери хизматнишондодаи РСС Тоҷикистон|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Унвонҳои фахрӣ]] tmozuvw889v6rfwaq0swjt76y5cj46z 1489367 1489366 2026-10-15T04:37:56Z Сунатулло Сафарзода 108676 1489367 wikitext text/x-wiki Инженери хизматнишондодаи РСС Тоҷикистон — унвони фахрӣ, ки 12.6.1963 Президиуми Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон муқаррар кардааст. Ба инженерони ботаҷрибаи ҳамаи соҳаҳои хоҷагии халқ, муассисаҳои таҳқиқоти илмӣ ва лоиҳакашию конструкторӣ, инчунин ба роҳбарони мақомоти идоракунии хоҷагии халқ, ки аз рӯи ихтисос на кам аз 15 сол кор кардаанд ва дар ташкил кардани заминаи моддӣ-техникӣ, суръат бахшидан ба пешрафти техникӣ, тарбияи мутахассисон муваффақ гардидаанд, дода мешуд. Шахсоне, ки бо ин унвон сарфароз мегардиданд, Грамотаи Фахрии Президиуми Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон ва нишони сарисинагӣ мегирифтанд. Бо унвони мазкур шахсони зерин сарфароз гардидаанд: 1966: Э. С. Аҳмадов, В. А. Василев, И. П. Гаврилин, К. И. Звегилский, А. Р. Каримов, Ф. Н. Мангуш, Қ. М. Маҳкамов, М. Мирзоев, В. К. Черкасов, А. С. Шифрин, Ш. К. Қобилов; 1967: Л. М. Заславский; 1968: Н. Ф. Рогов; 1969: Н. Л. Гайтсгори, Б. И. Зубович; 1970: Ф. А. Бурдаков, А. М. Зеленский, Н. И. Липчак, Ю. Б. Чепрунов, В. А. Ситавский, С. И. Файн, В. Н. Чеберяшкин; 1971: С. Исоев, А. С. Кутсенко; 1972: А. В. Акимов, Н. Ф. Дяконов; 1973: Н. И. Онуфрей; 1975: Е. А. Дюпюи; 1976: М. М. Ланин, И. И. Самадуров, К. Шин; 1977: А. Аскаров, П. И. Виборнов, И. И. Глазков, Р. Н. Князева, Е. А. Кунитсина, В. Я. Опланчук; 1978: В. Шин; 1980: У. Қобилов. Унвони мазкур аз январи 1981 барҳам дода шуд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инженери хизматнишондодаи РСС Тоҷикистон|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Унвонҳои фахрӣ]] b6mwjaa58oj94lzs1bnltslc17p9mg3 1489368 1489367 2026-10-15T04:42:29Z Сунатулло Сафарзода 108676 1489368 wikitext text/x-wiki '''Инженери хизматнишондодаи РСС Тоҷикистон''' — [[Унвонҳои фахрӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон|унвони фахрӣ,]] ки 12.6.1963 Президиуми Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон муқаррар кардааст. Ба инженерони ботаҷрибаи ҳамаи соҳаҳои хоҷагии халқ, муассисаҳои таҳқиқоти илмӣ ва лоиҳакашию конструкторӣ, инчунин ба роҳбарони мақомоти идоракунии хоҷагии халқ, ки аз рӯи ихтисос на кам аз 15 сол кор кардаанд ва дар ташкил кардани заминаи моддӣ-техникӣ, суръат бахшидан ба пешрафти техникӣ, тарбияи мутахассисон муваффақ гардидаанд, дода мешуд. Шахсоне, ки бо ин унвон сарфароз мегардиданд, Грамотаи Фахрии Президиуми Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон ва нишони сарисинагӣ мегирифтанд. Бо унвони мазкур шахсони зерин сарфароз гардидаанд: 1966: Э. С. Аҳмадов, В. А. Василев, И. П. Гаврилин, К. И. Звегилский, А. Р. Каримов, Ф. Н. Мангуш, Қ. М. Маҳкамов, М. Мирзоев, В. К. Черкасов, А. С. Шифрин, Ш. К. Қобилов; 1967: Л. М. Заславский; 1968: Н. Ф. Рогов; 1969: Н. Л. Гайтсгори, Б. И. Зубович; 1970: Ф. А. Бурдаков, А. М. Зеленский, Н. И. Липчак, Ю. Б. Чепрунов, В. А. Ситавский, С. И. Файн, В. Н. Чеберяшкин; 1971: С. Исоев, А. С. Кутсенко; 1972: А. В. Акимов, Н. Ф. Дяконов; 1973: Н. И. Онуфрей; 1975: Е. А. Дюпюи; 1976: М. М. Ланин, И. И. Самадуров, К. Шин; 1977: А. Аскаров, П. И. Виборнов, И. И. Глазков, Р. Н. Князева, Е. А. Кунитсина, В. Я. Опланчук; 1978: В. Шин; 1980: У. Қобилов. Унвони мазкур аз январи 1981 барҳам дода шуд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инженери хизматнишондодаи РСС Тоҷикистон|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Унвонҳои фахрӣ]] jst2sju752he8v7pqw92c7zsnmu2qhe 1489369 1489368 2026-10-15T04:42:48Z Сунатулло Сафарзода 108676 1489369 wikitext text/x-wiki '''Инженери хизматнишондодаи РСС Тоҷикистон''' — [[Унвонҳои фахрӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон|унвони фахрӣ,]] ки 12.6.1963 Президиуми Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон муқаррар кардааст. Ба инженерони ботаҷрибаи ҳамаи соҳаҳои хоҷагии халқ, муассисаҳои таҳқиқоти илмӣ ва лоиҳакашию конструкторӣ, инчунин ба роҳбарони мақомоти идоракунии хоҷагии халқ, ки аз рӯи ихтисос на кам аз 15 сол кор кардаанд ва дар ташкил кардани заминаи моддӣ-техникӣ, суръат бахшидан ба пешрафти техникӣ, тарбияи мутахассисон муваффақ гардидаанд, дода мешуд. Шахсоне, ки бо ин унвон сарфароз мегардиданд, Грамотаи Фахрии Президиуми Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон ва нишони сарисинагӣ мегирифтанд. Бо унвони мазкур шахсони зерин сарфароз гардидаанд: 1966: Э. С. Аҳмадов, В. А. Василев, И. П. Гаврилин, К. И. Звегилский, А. Р. Каримов, Ф. Н. Мангуш, Қ. М. Маҳкамов, М. Мирзоев, В. К. Черкасов, А. С. Шифрин, Ш. К. Қобилов; * 1967: Л. М. Заславский; * 1968: Н. Ф. Рогов; * 1969: Н. Л. Гайтсгори, Б. И. Зубович; * 1970: Ф. А. Бурдаков, А. М. Зеленский, Н. И. Липчак, Ю. Б. Чепрунов, В. А. Ситавский, С. И. Файн, В. Н. Чеберяшкин; * 1971: С. Исоев, А. С. Кутсенко; * 1972: А. В. Акимов, Н. Ф. Дяконов; * 1973: Н. И. Онуфрей; * 1975: Е. А. Дюпюи; * 1976: М. М. Ланин, И. И. Самадуров, К. Шин; * 1977: А. Аскаров, П. И. Виборнов, И. И. Глазков, Р. Н. Князева, Е. А. Кунитсина, В. Я. Опланчук; * 1978: В. Шин; * 1980: У. Қобилов. Унвони мазкур аз январи 1981 барҳам дода шуд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инженери хизматнишондодаи РСС Тоҷикистон|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Унвонҳои фахрӣ]] 87kvw9nteb0li9dydzxswrec02ilt5d 1489370 1489369 2026-10-15T04:43:10Z Сунатулло Сафарзода 108676 1489370 wikitext text/x-wiki '''Инженери хизматнишондодаи РСС Тоҷикистон''' — [[Унвонҳои фахрӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон|унвони фахрӣ,]] ки 12.6.1963 Президиуми Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон муқаррар кардааст. Ба инженерони ботаҷрибаи ҳамаи соҳаҳои хоҷагии халқ, муассисаҳои таҳқиқоти илмӣ ва лоиҳакашию конструкторӣ, инчунин ба роҳбарони мақомоти идоракунии хоҷагии халқ, ки аз рӯи ихтисос на кам аз 15 сол кор кардаанд ва дар ташкил кардани заминаи моддӣ-техникӣ, суръат бахшидан ба пешрафти техникӣ, тарбияи мутахассисон муваффақ гардидаанд, дода мешуд. Шахсоне, ки бо ин унвон сарфароз мегардиданд, Грамотаи Фахрии Президиуми Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон ва нишони сарисинагӣ мегирифтанд. Бо унвони мазкур шахсони зерин сарфароз гардидаанд: * 1966: Э. С. Аҳмадов, В. А. Василев, И. П. Гаврилин, К. И. Звегилский, А. Р. Каримов, Ф. Н. Мангуш, Қ. М. Маҳкамов, М. Мирзоев, В. К. Черкасов, А. С. Шифрин, Ш. К. Қобилов; * 1967: Л. М. Заславский; * 1968: Н. Ф. Рогов; * 1969: Н. Л. Гайтсгори, Б. И. Зубович; * 1970: Ф. А. Бурдаков, А. М. Зеленский, Н. И. Липчак, Ю. Б. Чепрунов, В. А. Ситавский, С. И. Файн, В. Н. Чеберяшкин; * 1971: С. Исоев, А. С. Кутсенко; * 1972: А. В. Акимов, Н. Ф. Дяконов; * 1973: Н. И. Онуфрей; * 1975: Е. А. Дюпюи; * 1976: М. М. Ланин, И. И. Самадуров, К. Шин; * 1977: А. Аскаров, П. И. Виборнов, И. И. Глазков, Р. Н. Князева, Е. А. Кунитсина, В. Я. Опланчук; * 1978: В. Шин; * 1980: У. Қобилов. Унвони мазкур аз январи 1981 барҳам дода шуд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инженери хизматнишондодаи РСС Тоҷикистон|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Унвонҳои фахрӣ]] rrt08x8ktl0qep5i4vna106pf8zvpzz 1489371 1489370 2026-10-15T04:45:00Z Сунатулло Сафарзода 108676 1489371 wikitext text/x-wiki '''Инженери хизматнишондодаи РСС Тоҷикистон''' — [[Унвонҳои фахрӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон|унвони фахрӣ,]] ки 12.6.1963 Президиуми Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон муқаррар кардааст. Ба инженерони ботаҷрибаи ҳамаи соҳаҳои хоҷагии халқ, муассисаҳои таҳқиқоти илмӣ ва лоиҳакашию конструкторӣ, инчунин ба роҳбарони мақомоти идоракунии хоҷагии халқ, ки аз рӯи ихтисос на кам аз 15 сол кор кардаанд ва дар ташкил кардани заминаи моддӣ-техникӣ, суръат бахшидан ба пешрафти техникӣ, тарбияи мутахассисон муваффақ гардидаанд, дода мешуд. Шахсоне, ки бо ин унвон сарфароз мегардиданд, Грамотаи Фахрии Президиуми Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон ва нишони сарисинагӣ мегирифтанд. Бо унвони мазкур шахсони зерин сарфароз гардидаанд: * 1966: Э. С. Аҳмадов, В. А. Василев, И. П. Гаврилин, [[К. И. Звегилский]], [[А. Р. Каримов]], Ф. Н. Мангуш, Қ. М. Маҳкамов, М. Мирзоев, В. К. Черкасов, А. С. Шифрин, Ш. К. Қобилов; * 1967: Л. М. Заславский; * 1968: Н. Ф. Рогов; * 1969: Н. Л. Гайтсгори, Б. [[И. Зубович;]] * 1970: Ф. А. Бурдаков, А. М. Зеленский, Н. И. Липчак, Ю. Б. Чепрунов, В. А. Ситавский, С. И. Файн, В. Н. Чеберяшкин; * 1971: С. Исоев, А. С. Кутсенко; * 1972: А. В. Акимов, Н. Ф. Дяконов; * 1973: Н. И. Онуфрей; * 1975: [[Е. А. Дюпюи;]] * 1976: М. М. Ланин, И. И. Самадуров, К. Шин; * 1977: А. Аскаров, П. И. Виборнов, И. И. Глазков, Р. Н. Князева, Е. А. Кунитсина, В. Я. Опланчук; * 1978: В. Шин; * 1980: У. Қобилов. Унвони мазкур аз январи 1981 барҳам дода шуд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инженери хизматнишондодаи РСС Тоҷикистон|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Унвонҳои фахрӣ]] 977zityg88ojgyvbmndmyu2a01817b2 0 334211 1489372 2026-10-15T04:57:28Z Сунатулло Сафарзода 108676 Саҳифаи нав: Инженерияи ҳуҷайра — маҷмӯи усулҳои биологияи ҳуҷайра, ки барои бо хусусиятҳои нав бунёд кардани он имкон медиҳад. Инженерияи ҳуҷайра охири асри 19, вақте ки олимон барои дар муҳити ғизоӣ парвариш кардани бофтапораҳои рустанӣ кӯшиш карданд, ташаккул ёфтаас... 1489372 wikitext text/x-wiki Инженерияи ҳуҷайра — маҷмӯи усулҳои биологияи ҳуҷайра, ки барои бо хусусиятҳои нав бунёд кардани он имкон медиҳад. Инженерияи ҳуҷайра охири асри 19, вақте ки олимон барои дар муҳити ғизоӣ парвариш кардани бофтапораҳои рустанӣ кӯшиш карданд, ташаккул ёфтааст. Соли 1907 биологи амрикоӣ Р. Ҳаррисон дар қатраи лимфа ҳуҷайраи силсилаи асаби ҷанини қурбоқаро парвариш кард. Нимаи аввали асри 20 усули дар плазмаи хун парвариш кардани ҳуҷайраи ҳайвонот ошкор шуд. Баъдан роҳҳои ҳосил кардани намунаҳои гуногуни кишти ҳуҷайраҳои рустанӣ, ҳайвонот ва одам, усулҳои гуногуни дурагакунӣ, ба ҳуҷайра интиқол додани сафеда ё органеллаҳои алоҳида, инженерияи генетикӣ падид оварда шуданд. Усули асосӣ ва босамари инженерияи ҳуҷайра дар баробари кишти ҳуҷайраву бофта дурагакунӣ – омезиши ҳуҷайра (ё қисмҳои он)-ҳои ҷудогонае, ки бо роҳи кишт ё аз андомгон ба даст оварда шудаанд, мебошад; он имкон медиҳад, ки ҳуҷайраҳои марбут ба намудҳои гуногун ва ҳатто куллан дигар (масалан, ҳуҷайраи сабзӣ бо ҳуҷайраи одам) муттаҳид карда шаванд. Бо истифода аз инженерияи ҳуҷайра метавон ҳам дастгоҳи генетикии ҳуҷайра ва ҳам адади дастаи хромосомаҳои онро тағйир дод. Ин имкон медиҳад, ки органеллаҳои пайдоишашон гуногун (масалан, ҳаста, сентросома, митохондрия)-ро дар ситоплазмаи ҳуҷайраи омехташаванда ҷой диҳанд. Дар мавриди муттаҳид кардани ҷузви ҳастаи як ҳуҷайра (кариопласт) бо ҷузви ситоплазма (ситопласт)-и ҳуҷайраи дигар ҳуҷайраи таҷдидӣ ташаккул меёбад. Интиқол додани ҳастаи аз ҳуҷайраи ҷисм гирифташуда ба тухмҳуҷайрае, ки қаблан ҳастаи онро бадар кардаанд, ҳамтосозӣ (клонкунонӣ)-и организмҳо ном дорад. Инженерияи ҳуҷайра барои ҳалли бисёр масъалаҳои биологияи ҳуҷайра ва вазифаҳои амалии тиббу кишоварзӣ истифода мешавад. Инженерияи ҳуҷайра ҳамчун ҷузви таркибии биотехнология баҳри ба даст овардани ҳуҷайраҳои пурмаҳсул, намудҳои нави рустании ба шароити номусоид, касалӣ ва ҳашарот устувор, зиёд шудани ҳосил ва ғ. муҳим аст. Ҳуҷайраҳое, ки берун аз андомгон рӯёнда шудаанд, ҳангоми ба андомгон равон карданашон метавонанд ба рушди рагҳои хунгард ё шохаҳои асаб дар ҷойҳои осебдида ва сӯхтаи тан тақвият бахшанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инженерияи ҳуҷайра|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Биология]] rfubafydjfss12992vpipveynkm6tc2 1489373 1489372 2026-10-15T05:05:18Z Сунатулло Сафарзода 108676 1489373 wikitext text/x-wiki '''Инженерияи ҳуҷайра''' — маҷмӯи усулҳои биологияи ҳуҷайра, ки барои бо хусусиятҳои нав бунёд кардани он имкон медиҳад. == Раванди ҳосил кардани ҳуҷайра == Инженерияи ҳуҷайра охири асри 19, вақте ки олимон барои дар муҳити ғизоӣ парвариш кардани бофтапораҳои рустанӣ кӯшиш карданд, ташаккул ёфтааст. Соли 1907 биологи амрикоӣ Р. Ҳаррисон дар қатраи лимфа ҳуҷайраи силсилаи асаби ҷанини қурбоқаро парвариш кард. Нимаи аввали асри 20 усули дар плазмаи хун парвариш кардани ҳуҷайраи ҳайвонот ошкор шуд. Баъдан роҳҳои ҳосил кардани намунаҳои гуногуни кишти ҳуҷайраҳои рустанӣ, ҳайвонот ва одам, усулҳои гуногуни дурагакунӣ, ба ҳуҷайра интиқол додани сафеда ё [[органеллаҳои]] алоҳида, [[инженерияи генетикӣ]] падид оварда шуданд. Усули асосӣ ва босамари инженерияи ҳуҷайра дар баробари кишти ҳуҷайраву бофта дурагакунӣ – омезиши ҳуҷайра (ё қисмҳои он)-ҳои ҷудогонае, ки бо роҳи кишт ё аз андомгон ба даст оварда шудаанд, мебошад; он имкон медиҳад, ки ҳуҷайраҳои марбут ба намудҳои гуногун ва ҳатто куллан дигар (масалан, ҳуҷайраи сабзӣ бо ҳуҷайраи одам) муттаҳид карда шаванд. Бо истифода аз инженерияи ҳуҷайра метавон ҳам дастгоҳи генетикии ҳуҷайра ва ҳам адади дастаи хромосомаҳои онро тағйир дод. Ин имкон медиҳад, ки органеллаҳои пайдоишашон гуногун (масалан, ҳаста, [[сентросома]], [[митохондрия]])-ро дар ситоплазмаи ҳуҷайраи омехташаванда ҷой диҳанд. Дар мавриди муттаҳид кардани ҷузви ҳастаи як ҳуҷайра (кариопласт) бо ҷузви ситоплазма (ситопласт)-и ҳуҷайраи дигар ҳуҷайраи таҷдидӣ ташаккул меёбад. Интиқол додани ҳастаи аз ҳуҷайраи ҷисм гирифташуда ба тухмҳуҷайрае, ки қаблан ҳастаи онро бадар кардаанд, ҳамтосозӣ (клонкунонӣ)-и организмҳо ном дорад. Инженерияи ҳуҷайра барои ҳалли бисёр масъалаҳои биологияи ҳуҷайра ва вазифаҳои амалии тиббу кишоварзӣ истифода мешавад. Инженерияи ҳуҷайра ҳамчун ҷузви таркибии [[биотехнология]] баҳри ба даст овардани ҳуҷайраҳои пурмаҳсул, намудҳои нави рустании ба шароити номусоид, касалӣ ва ҳашарот устувор, зиёд шудани ҳосил ва ғ. муҳим аст. Ҳуҷайраҳое, ки берун аз андомгон рӯёнда шудаанд, ҳангоми ба андомгон равон карданашон метавонанд ба рушди рагҳои хунгард ё шохаҳои асаб дар ҷойҳои осебдида ва сӯхтаи тан тақвият бахшанд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инженерияи ҳуҷайра|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Биология]] sebn3bwqdu4291yvmq015xvngm6g8yp 0 334212 1489375 2026-10-15T05:19:52Z Сунатулло Сафарзода 108676 Саҳифаи нав: {{Пирях}} Инилчиқ, Инилчиқи Ҷанубӣ ва Шимолӣ — пирях дар Тиёншони Марказӣ (Қирғизистон). Дар қисми болооби Сариҷаз – шохоби чапи дарёи Инилчиқ ҷойгир аст. Инилчиқи Ҷанубӣ ва ё Инилчиқ пиряхи бузургтарини Тиёншон буда, аз ҷиҳати дарозӣ дар байни пиряхҳои ҳудуд... 1489375 wikitext text/x-wiki {{Пирях}} Инилчиқ, Инилчиқи Ҷанубӣ ва Шимолӣ — пирях дар Тиёншони Марказӣ (Қирғизистон). Дар қисми болооби Сариҷаз – шохоби чапи дарёи Инилчиқ ҷойгир аст. Инилчиқи Ҷанубӣ ва ё Инилчиқ пиряхи бузургтарини Тиёншон буда, аз ҷиҳати дарозӣ дар байни пиряхҳои ҳудуди ИДМ (баъди пиряхи Федченко) дуввумин аст. Дарозияш 60 км, масоҳаташ бештар аз 567,2 км2. Аз тарафи чап ба Инилчиқ пиряхҳои Звёздочка, Дикий, Комсомолетс ва ғ. пайваст шудаанд. Инилчиқи Шимолӣ ё пиряхи Резиченко 38,2 км дарозӣ дошта, онро қаторкӯҳи Мобайнӣ аз Инилчиқи Ҷанубӣ ҷудо мекунад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инилчиқ|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Пиряхҳо]] 8w75bxx6s54uf1926yvjek5z51s0bes 1489376 1489375 2026-10-15T05:22:29Z Сунатулло Сафарзода 108676 1489376 wikitext text/x-wiki {{Пирях}} '''Инилчиқ''', '''Инилчиқи Ҷанубӣ''' ва '''Шимолӣ''' — пирях дар Тиёншони Марказӣ (Қирғизистон). Дар қисми болооби Сариҷаз – шохоби чапи дарёи Инилчиқ ҷойгир аст. Инилчиқи Ҷанубӣ ва ё Инилчиқ пиряхи бузургтарини [[Тиёншон]] буда, аз ҷиҳати дарозӣ дар байни пиряхҳои ҳудуди [[ИДМ]] (баъди [[пиряхи Федченко]]) дуввумин аст. Дарозияш 60 км, масоҳаташ бештар аз 567,2 км2. Аз тарафи чап ба Инилчиқ [[пиряхҳои Звёздочка]], Дикий, Комсомолетс ва ғ. пайваст шудаанд. Инилчиқи Шимолӣ ё пиряхи Резиченко 38,2 км дарозӣ дошта, онро қаторкӯҳи Мобайнӣ аз Инилчиқи Ҷанубӣ ҷудо мекунад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инилчиқ|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Пиряхҳо]] 0d9kyhtct5cvatbun8a6ffselcos2cs 1489377 1489376 2026-10-15T05:29:02Z Сунатулло Сафарзода 108676 1489377 wikitext text/x-wiki {{Пирях}} {{значения|тип=топоним|Иныльчек}} {{Ледник |Ном бо забони маҳаллӣ = Энилчеки Ҷанубӣ |Изображение = Inylchek with Merzbacher Lake after Outburst.jpg |Подпись изображения = Пиряхи Энилчеки Ҷанубӣ |Тип ледника = |Страна = Қирғизистон |Регион = Вилояти Иссиқкӯл |Район = Координатаҳо = 42.1583/79.9333 Масоҳат = 567.2 Дарозӣ = 60.5 |Ғафсӣ = 150–200 м Ҳолати пирях = = }} '''Инилчиқ''', '''Инилчиқи Ҷанубӣ''' ва '''Шимолӣ''' — пирях дар Тиёншони Марказӣ (Қирғизистон). Дар қисми болооби Сариҷаз – шохоби чапи дарёи Инилчиқ ҷойгир аст. Инилчиқи Ҷанубӣ ва ё Инилчиқ пиряхи бузургтарини [[Тиёншон]] буда, аз ҷиҳати дарозӣ дар байни пиряхҳои ҳудуди [[ИДМ]] (баъди [[пиряхи Федченко]]) дуввумин аст. Дарозияш 60 км, масоҳаташ бештар аз 567,2 км2. Аз тарафи чап ба Инилчиқ [[пиряхҳои Звёздочка]], Дикий, Комсомолетс ва ғ. пайваст шудаанд. Инилчиқи Шимолӣ ё пиряхи Резиченко 38,2 км дарозӣ дошта, онро қаторкӯҳи Мобайнӣ аз Инилчиқи Ҷанубӣ ҷудо мекунад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инилчиқ|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Пиряхҳо]] tkddxpk4g78ounzko8ejmxlpgguaeft 1489378 1489377 2026-10-15T05:29:44Z Сунатулло Сафарзода 108676 1489378 wikitext text/x-wiki {{Пирях}} |Ном бо забони маҳаллӣ = Энилчеки Ҷанубӣ |Изображение = Inylchek with Merzbacher Lake after Outburst.jpg |Подпись изображения = Пиряхи Энилчеки Ҷанубӣ |Тип ледника = |Страна = Қирғизистон |Регион = Вилояти Иссиқкӯл |Район = Координатаҳо = 42.1583/79.9333 Масоҳат = 567.2 Дарозӣ = 60.5 |Ғафсӣ = 150–200 м Ҳолати пирях = = }} '''Инилчиқ''', '''Инилчиқи Ҷанубӣ''' ва '''Шимолӣ''' — пирях дар Тиёншони Марказӣ (Қирғизистон). Дар қисми болооби Сариҷаз – шохоби чапи дарёи Инилчиқ ҷойгир аст. Инилчиқи Ҷанубӣ ва ё Инилчиқ пиряхи бузургтарини [[Тиёншон]] буда, аз ҷиҳати дарозӣ дар байни пиряхҳои ҳудуди [[ИДМ]] (баъди [[пиряхи Федченко]]) дуввумин аст. Дарозияш 60 км, масоҳаташ бештар аз 567,2 км2. Аз тарафи чап ба Инилчиқ [[пиряхҳои Звёздочка]], Дикий, Комсомолетс ва ғ. пайваст шудаанд. Инилчиқи Шимолӣ ё пиряхи Резиченко 38,2 км дарозӣ дошта, онро қаторкӯҳи Мобайнӣ аз Инилчиқи Ҷанубӣ ҷудо мекунад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инилчиқ|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Пиряхҳо]] 5h599euufjhk2u14t0vth0pzi6ym2dl 1489379 1489378 2026-10-15T05:30:02Z Сунатулло Сафарзода 108676 1489379 wikitext text/x-wiki {{Пирях}} '''Инилчиқ''', '''Инилчиқи Ҷанубӣ''' ва '''Шимолӣ''' — пирях дар Тиёншони Марказӣ (Қирғизистон). Дар қисми болооби Сариҷаз – шохоби чапи дарёи Инилчиқ ҷойгир аст. Инилчиқи Ҷанубӣ ва ё Инилчиқ пиряхи бузургтарини [[Тиёншон]] буда, аз ҷиҳати дарозӣ дар байни пиряхҳои ҳудуди [[ИДМ]] (баъди [[пиряхи Федченко]]) дуввумин аст. Дарозияш 60 км, масоҳаташ бештар аз 567,2 км2. Аз тарафи чап ба Инилчиқ [[пиряхҳои Звёздочка]], Дикий, Комсомолетс ва ғ. пайваст шудаанд. Инилчиқи Шимолӣ ё пиряхи Резиченко 38,2 км дарозӣ дошта, онро қаторкӯҳи Мобайнӣ аз Инилчиқи Ҷанубӣ ҷудо мекунад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инилчиқ|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Пиряхҳо]] li5dxtcpexj7z7hzi726ta92quzmfop 1489380 1489379 2026-10-15T05:30:15Z Сунатулло Сафарзода 108676 1489380 wikitext text/x-wiki {{Пирях}} '''Инилчиқ''', '''Инилчиқи Ҷанубӣ''' ва '''Шимолӣ''' — пирях дар Тиёншони Марказӣ (Қирғизистон). Дар қисми болооби Сариҷаз – шохоби чапи дарёи Инилчиқ ҷойгир аст. Инилчиқи Ҷанубӣ ва ё Инилчиқ пиряхи бузургтарини [[Тиёншон]] буда, аз ҷиҳати дарозӣ дар байни пиряхҳои ҳудуди [[ИДМ]] (баъди [[пиряхи Федченко]]) дуввумин аст. Дарозияш 60 км, масоҳаташ бештар аз 567,2 км2. Аз тарафи чап ба Инилчиқ [[пиряхҳои Звёздочка]], Дикий, Комсомолетс ва ғ. пайваст шудаанд. Инилчиқи Шимолӣ ё пиряхи Резиченко 38,2 км дарозӣ дошта, онро қаторкӯҳи Мобайнӣ аз Инилчиқи Ҷанубӣ ҷудо мекунад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инилчиқ|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Пиряхҳо]] 0d9kyhtct5cvatbun8a6ffselcos2cs 0 334213 1489381 2026-10-15T06:24:01Z Сунатулло Сафарзода 108676 Саҳифаи нав: Инилҷиқтов — қаторкӯҳ дар Тиёншони Марказӣ, дар ҳавзаи шохобҳои чапи дарёи Сариҷази Ҷумҳурии Қирғизистон. Аз ғарб ба шарқ ба масофаи тақрибан 65 км тӯл кашидааст. Баландияш 5722 м (қ. Нансен). Инилҷиқтов аз варақсангу оҳаксангҳо таркиб ёфтааст. Барфҳо ва пиряхҳ... 1489381 wikitext text/x-wiki Инилҷиқтов — қаторкӯҳ дар Тиёншони Марказӣ, дар ҳавзаи шохобҳои чапи дарёи Сариҷази Ҷумҳурии Қирғизистон. Аз ғарб ба шарқ ба масофаи тақрибан 65 км тӯл кашидааст. Баландияш 5722 м (қ. Нансен). Инилҷиқтов аз варақсангу оҳаксангҳо таркиб ёфтааст. Барфҳо ва пиряхҳои доимӣ дорад. Нишебиҳои кӯҳ шахӣ ва ростфуромадаанд. Дар қисми ғарбии Инилҷиқтов, дар доманакӯҳҳо рустаниҳои нимбиёбонӣ мерӯянд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инилҷиқтов|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Қаторкӯҳ]] tmb8on42w19uv4hw0h4cpw2n7muiwxx 1489382 1489381 2026-10-15T06:25:42Z Сунатулло Сафарзода 108676 1489382 wikitext text/x-wiki '''Инилҷиқтов''' — қаторкӯҳ дар Тиёншони Марказӣ, дар ҳавзаи шохобҳои чапи дарёи Сариҷази Ҷумҳурии Қирғизистон. Аз ғарб ба шарқ ба масофаи тақрибан 65 км тӯл кашидааст. Баландияш 5722 м (қ. Нансен). Инилҷиқтов аз [[Варақсангҳо|варақсангу]] [[Оҳаксанг|оҳаксангҳо]] таркиб ёфтааст. Барфҳо ва пиряхҳои доимӣ дорад. Нишебиҳои кӯҳ шахӣ ва ростфуромадаанд. Дар қисми ғарбии Инилҷиқтов, дар доманакӯҳҳо [[рустаниҳои нимбиёбонӣ]] мерӯянд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Инилҷиқтов|8|муаллиф= }} [[Гурӯҳ:Қаторкӯҳҳо]] aq0er6so7p6yerxbnoa1bw5bz3r9yeo 3 334214 1489387 2026-10-15T08:21:02Z Шухрат Саъдиев 5132 /* Дар саҳифаи корбар чиро бояд нависед */ бахши ҷадид 1489387 wikitext text/x-wiki == Дар саҳифаи корбар чиро бояд нависед == == Дар саҳифаи корбар чиро бояд нависед == Лутфан ба саҳифиаи корбарии [[Корбар:Сунатулло Сафарзода]] диққат диҳед ва чунин маълумотҳоро нисбати номи корбариатон нависед. Барои унвони корбари Википедияи Тоҷикиро соҳиб шудан, мақолаи мукаммал, ба дастурҳои талаботҳои донишномаи Википедия мувофиқро навиштан лозим аст. Ба навкорон навиштаро хонда, сарфаҳм рафта, Сипас ба эҷоди мақола шурӯъ кунед. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 08:21, 15 октябри 2026 (UTC) 62ao9fyznb4jcpra57xy6pavxbnm4lo 0 334215 1489397 2026-10-15T10:05:49Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Интернатсионали 3,Интернатсионали коммунистӣ,''' '''Коминтерн''' — ташкилоти инқилобии пролетарии байналмилалӣ ([[Соли 1919|1919]]–[[Соли 1943|1943]]), ки ҳизбҳои коммунистии мамлакатҳои гуногунро муттаҳид мекард. == Таъсисёби == Ташкилот вориси ''Интернатсионали I|Ин... 1489397 wikitext text/x-wiki '''Интернатсионали 3,Интернатсионали коммунистӣ,''' '''Коминтерн''' — ташкилоти инқилобии пролетарии байналмилалӣ ([[Соли 1919|1919]]–[[Соли 1943|1943]]), ки ҳизбҳои коммунистии мамлакатҳои гуногунро муттаҳид мекард. == Таъсисёби == Ташкилот вориси ''[[Интернатсионали I|Интернатсионали 1]]'' ва идомадиҳандаи анъанаҳои беҳтарини ''[[Интернатсионали 2]]'' буд. Ноябри 1914 [[В. И. Ленин]] ғояи таъсис додани ташкилотро ба миён гузошта, имкони ғалабаи инқилоби пролетариро дар як давлат асоснок кард. == Конгресияҳо == Интернатсионали коммунистӣ дар конгресси муассисони ташкилот (02–06.03.1919; [[Маскав]]) таъсис ёфт. Дар кори конгресс 52 намояндаи ҳизбу гурӯҳҳои 21 давлат ширкат карданд: дар он барномаи сиёсии ташкилот – муттаҳид кардани ҳамаи неруҳои инқилобӣ ва таъмин намудани ҳамраъйии байналмилалии коргарон баррасӣ шуд. Ноябри 1919 шуъбаи ташкилот бо номи Интернатсионали коммунистии ҷавонон ташкил дода шуд. Дар конгресси дуввум (19.07–07.08.1920; Петроград, Маскав) оинномаи Интернатсионали коммунистӣ қабул гардид. Дар конгресси севвум (22.06.–12.07.1921; Маскав) ва чорум (05.11.–05.12.1922; [[Санкт-Петербург|Петроград]] ва [[Маскав]]) масъалаҳои ташкил додани ҷабҳаи ягонаи коргарӣ ва роҳҳои созиш кардан бо ташкилоту ҷараёнҳои дигари сиёсӣ баррасӣ шуданд. Конгресси 5-ум (17.06–08.07.1924; Маскав) масъалаи болшевикикунонии ҳизбҳои коммунистию коргариро ба миён гузошт. Дар Конгресси шашум (17.07–01.09.1928; Маскав) барномаи Интернатсионали коммунистӣ тасдиқ ва вазифаҳои баъдии ҳизбҳои коммунистӣ муайян гардиданд: вобаста ба шиддат ёфтани рақобати байни давлатҳои абарқудрати сармоядорӣ ва ИҶШС ба намояндагони ҳизбҳо тавсия дода шуд, ки дар сурати оғози ҷанги зидди [[Иттиҳоди Шуравӣ|Иттиҳоди Шӯравӣ]] онро ба ҷанги шаҳрвандӣ ва инқилоби пролетарӣ табдил диҳанд. Конгресси 7-ум (25.07.–20.08. 1935; Маскав) дар асоси суханронии Г. Дмитров «Ҳуҷуми фашизм ва вазифаҳои Интернатсионали коммунистӣ» ташкили ҷабҳаи ягонаи мубориза ба муқобили фашизм ва ҷанг оинномаи Интернатсионали коммунистӣ муҳокима шуда, миллатгароӣ, [[фашизм]] ва милитаризм маҳкум гардид. Дар раванди [[Ҷанги ҷаҳонии дувум|Ҷанги дуввуми ҷаҳонӣ]] ([[Соли 1939|1939]]–[[Соли 1945|1945]]) вазъият дар кишвар ва минтақаҳои алоҳидаи ҷаҳон тағйир ёфта, аз як марказ идора кардани ҳаракати коммунистии ҷаҳонӣ номумкин шуд. Барои дар як эътилоф муттаҳид кардани неруҳои байналмилалии зиддифашистӣ лозим буд, ки иллати асосии муттаҳам шудани [[Иттиҳоди Шуравӣ|ИҶШС]] дар арсаи ҷаҳонӣ, аз ҷумла тариқи раҳбарии ҳизбҳои коммунистӣ дахолат кардан ба корҳои дохилии кишварҳои мустақил барҳам дода шавад. Бино бар ин, Раёсати Кумитаи иҷроияи Интернатсионали коммунистӣ дар бораи барҳам додани ташкилот қарор қабул кард. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интернатсионали 3|8|муаллиф=Ҳ. Пирумшоев.}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Саҳифаҳои ибҳомзудоӣ аз рӯи алифбо]] 8i6bugggzfxtxuwp7szzmhaxfhzi61m 0 334216 1489399 2026-10-15T10:20:31Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Интернатсионали сотсиалистӣ''' — иттиҳоди байналмилалии ҳизбҳои сотсиал-демократӣ. == Таърихи баргузорӣ == Интернатсионали сотсиалистӣ вориси ҳуқуқии Интернатсионали сотсиалистии коргарӣ аст, ки он то давраи [[Ҷанги ҷаҳонии дувум|Ҷанги дуввуми ҷаҳонӣ]] в... 1489399 wikitext text/x-wiki '''Интернатсионали сотсиалистӣ''' — иттиҳоди байналмилалии ҳизбҳои сотсиал-демократӣ. == Таърихи баргузорӣ == Интернатсионали сотсиалистӣ вориси ҳуқуқии Интернатсионали сотсиалистии коргарӣ аст, ки он то давраи [[Ҷанги ҷаҳонии дувум|Ҷанги дуввуми ҷаҳонӣ]] вуҷуд дошт. [[Соли 1951]] дар шаҳри [[Франкфурт|Франкфурти]] лаби Майн Съезди муассисони 34 ҳизби сотсиалистӣ ва сотсиал-демократӣ баргузор шуда, Интернатсионали сотсиалистӣ дар заминаи маркази ҳуқуқи сотсиалистии «Комиско» ташкил ёфт. == Съездҳо == Дар Съезд эъломияи барномавии Интернатсионали сотсиалистӣ «Дар бораи мақсад ва вазифаҳои сотсиализми демократӣ» (Эъломияи Франкфурт) қабул гардид. Ҳадафҳои Интернатсионали сотсиалистӣ: бунёди сотсиализми демократӣ, мубориза ба муқобили шаклҳои гуногуни табйиз, мустамликадорӣ ва империализм. Дар давраи «[[Ҷанги Сард|ҷанги сард]]» бар зидди мусаллаҳшавии бошитоб ва паҳншавии яроқи ҳастаӣ мубориза бурд. [[Соли 1989]] дар Съезди 18-уми шаҳри Стокҳолм санади нави барномавии «Принсипҳои эъломияи Стокголм» қабул шуд, ки он таълимоти Интернатсионали сотсиалистӣро тағйир дод. Ниҳоди олии Интернатсионали сотсиалистӣ – Съезд дар 4 сол як бор даъват мешавад. Съезди 24-уми Интернатсионали сотсиалистӣ дар шаҳри Кейптауни Ҷумҳурии Африқои Ҷанубӣ доир гардид ([[Соли 2012|2012]]). Дар фосилаи таътилии байни съездҳо фаъолияти Интернатсионали сотсиалистӣро Котибот (қароргоҳаш дар Лондон) ҳамоҳанг мекунад. Кумитаҳои ахлоқ, молия, идорӣ ва дигар кумитаҳои минтақавии он ба таври доимӣ фаъолият мекунанд. Интернатсионали сотсиалистӣ шомили 152 ҳизб ([[Соли 2015|2015]]) аст. Аз соли 2006 собиқ сарвазири [[Юнон]] – Георгиу Папандреу ду бор ([[Соли 2006|2006]], [[Соли 2012|2012]]) Президенти Интернатсионали сотсиалистӣ интихоб гардид. Иттиҳодияи байналмилалии ҷавонони сотсиалист (ташкилёбӣ [[Соли 1946|1946]]) узви комилҳуқуқи Интернатсионали сотсиалистӣ мебошад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интернатсионали сотсиалистӣ|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Ҳизбҳои сиёсӣ аз рӯи алифбо]] [[Гурӯҳ:Таърихи сотсиализм]] [[Гурӯҳ:Лондон]] 7mf123obao2yiogjjb63ttzc6w43eu9 0 334217 1489402 2026-10-15T10:40:18Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Интернатсионализми пролетарӣ''' ({{lang-la|inter}} – байн, nation – халқ, миллат) — интернатсионализм, назарияи марксистии интернатсионализм, ки яке аз рукнҳои асосии муносибати байни синфи коргари мамлакат ва ҳизбҳои онҳо буда, дӯстию ҳамкорӣ ва ягонагию ҳамрайъии... 1489402 wikitext text/x-wiki '''Интернатсионализми пролетарӣ''' ({{lang-la|inter}} – байн, nation – халқ, миллат) — интернатсионализм, назарияи марксистии интернатсионализм, ки яке аз рукнҳои асосии муносибати байни синфи коргари мамлакат ва ҳизбҳои онҳо буда, дӯстию ҳамкорӣ ва ягонагию ҳамрайъии онҳоро дар мубориза бар зидди капитализми байналмилалӣ пешбинӣ мекард. Ҳамраъйии байналмилалии синфи коргар, ки зери таъсири шароити зиндагӣ, муборизаи якҷои онҳо ба муқобили истисморгарон зуҳур ёфтааст, аввалин шакли пайдоиши Интернатсионализми пролетарӣ буд. Бо қувват гирифтани ҷунбишҳои озодихоҳии миллӣ нуфузи Интернатсионализми пролетарӣ боло рафт. Интернатсионализми пролетарӣ натиҷаи умумияти мавқеи иҷтимоию иқтисодии синфи коргари мамлакатҳои ҷаҳон ва дар ин замина ташаккул ёфтани умумияти идеологию сиёсӣ, марому мақсад ва манфиатҳои синфӣ мебошад. Дар таърихи афкори сиёсӣ аввалин бор андешаи Интернатсионализми пролетарӣро асосгузорони марксизм К. Маркс ва Ф. Энгелс аз ҷиҳати назарӣ асоснок карданд. Моҳияти Интернатсионализми пролетарӣ дар шиори «Пролетарҳои ҳамаи мамлакатҳо як шавед!» ифода ёфтааст. Ба андешаи Ф. Энгельс, «Бо таваҷҷуҳ ба он, ки мавқеи синфи коргари ҳамаи мамлакатҳо ҳамгун аст, манфиати онҳо низ ҳамгун аст, душманҳояшон ҳам яканд; аз ин рӯ онҳо низ бояд дастаҷамъона мубориза баранд». Интернатсионализми пролетарӣ Ленин ғояи Интернатсионализми пролетарӣро мутобиқ ба марҳалаи олии рушди капитализм – ''империализм'' такмил дода, мазмуну мундариҷаи онро бо хулосаҳои нав ғанӣ гардонд. Ғалабаи Инқилоби Кабири Сотсиалистии Октябр ва пайдоишу рушди аввалин давлати сотсиалистӣ, ташаккули низоми ҷаҳонии сотсиализм ва болоравии ҳаракатҳои байналмилалии коммунистию коргарӣ дар мамлакатҳои пешрафта ва дар ҳоли рушд зери шиори Интернатсионализми пролетарӣ ба вуқӯъ пайваст. Дар асоси дастовардҳои сотсиализми воқеӣ интернатсионализми сотсиалистӣ ба вуҷуд омад, ки маънои дар муҳити нави иҷтимоӣ, бахусус дар муносибати байни қавму миллатҳо ва давлатҳои соҳибистиқлоли сотсиалистӣ истифода шудан ва таҷассум ёфтани аслҳои Интернатсионализми пролетарӣро дошт. Асоси интернатсионализми сотсиалистиро низ идеологияи марксизм-ленинизм, аслҳои муҳимтарини Интернатсионализми пролетарӣ: дӯстӣ, ҳамкории ихтиёрӣ ва муфиди дутарафа, баробарию бародарӣ, эҳтироми истиқлоли ҳар як давлати сотсиалистӣ ташкил медод. Ба туфайли рақобати иқтисодии давлатҳои аъзои Иттиҳоди Ҳамкории Иқтисодӣ, марҳалаи сифатан нави ҳамкорӣ дар соҳаи ҳаёти иҷтимоию сиёсӣ, фарҳангию ғоявии мамлакатҳои ҷаҳони сотсиализм оғоз шуд ва ниҳоят боиси ташаккули ягонагии сохти ҷамъиятию давлатӣ, тарзи ҳаёт, умумияти идеологӣ, хусусиятҳои асосии ҳаёти маънавии онҳо гардид. Аз ин рӯ, интернатсионализми сотсиалистӣ бо ватандӯстии сотсиалистӣ мувофиқ ва хилофи миллатгароӣ, бузургмиллатӣ ва бемиллатӣ (космополитизм) буд. Интернатсионализми пролетарӣ аввалин бор дар раванди ташкили ''Интернатсионали 1-ум'' (1864–76) ба вуҷуд омада, ба ташкилоти байналмилалии коргарон барои мубориза ба муқобили капитализм асос гузошт. Вазифаи онро ''Интернатсионали 2'' идома дод. Шикасти ташкилоти мазкур собит кард, ки хиёнат ба пролетариат чӣ гуна бераҳмона ҷазо дода мешавад. Минбаъд вазифаи онро ҳизби ленинӣ, ки ташаббускори ташкили ''Интернатсионали Коммунистӣ'' буд, ба уҳда гирифт ва пас аз ғалабаи Инқилоби Октябр қудрату шаҳомати худ ва дастгирии синфи коргари мамлакатҳои бисёреро намоиш дод. Бо ҳамин сабаб [[Владимир Ленин|В. И. Ленин]] шиори «Пролетарҳои ҳамаи мамлакатҳо ва халқҳои мазлум, муттаҳид шавед!»-ро ба миён гузошт. Баъди пош хӯрдани Иттиҳоди Шӯравӣ, заволи ҷаҳони сотсиализм ва ба таври ҷиддӣ коҳиш ёфтани эътибори ҳизбҳои коммунистӣ вазифаи Интернатсионализми пролетарӣро созмону ҷунбишҳои ҷамъиятию сиёсии байналмилалӣ, аз қабили демократикунонии муносибатҳои байналмилалӣ, ҷаҳонишавӣ, мубориза бар зидди ҷангҳо, зидди густариши яроқҳои қатли ом, мубориза бар зидди терроризм ва поймол кардани ҳуқуқи миллатҳо, ҳифзи муҳити зист, ҳимояи ҳуқуқу озодиҳои инсон, мухторият ва истиқлоли миллӣ ва ғайра иҷро мекунанд. Дар шароити муосир ин ташкилоту ҷунбишҳо хусусияти оммавӣ касб кардаанд. Тамоюли демократикунонии ҳаёти ҷамъиятию сиёсӣ ва сар задани мушкилоти ҷаҳонӣ, ки ба мавҷудияти тамаддуни башар таҳдид мекунанд, боиси афзудани нуфузу эътибори ин созмону ҳаракатҳо гардидааст. Имрӯз дар онҳо садҳо миллион одамоне ширкат меварзанд, ки онҳоро умумияти манфиатҳо бо ҳам муттаҳид мекунад. Онҳо дар раванди мубориза аз усулу воситаҳои гуногун, аз қабили тарғиботу ташвиқот тавассути [[Васоити ахбори омма|ВАО]], роҳпаймоӣ, ҳамоиш, [[гуруснанишинӣ]], огоҳонидан, [[Марзнигорӣ|таҳдид]], маблағгузории маъракаҳои интихоботӣ ва ғайра истифода мебаранд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интернатсионализми пролетарӣ|8|муаллиф=С. Ҷононов, Ҳ. Пирумшоев.}} tt4ldh30jjzs7z9kwdenjjv3o2e11pp 1489403 1489402 2026-10-15T10:42:42Z Rabboni Hakimzoda 123692 1489403 wikitext text/x-wiki '''Интернатсионализми пролетарӣ''' ({{lang-la|inter}} – байн, nation – халқ, миллат) — интернатсионализм, назарияи марксистии интернатсионализм, ки яке аз рукнҳои асосии муносибати байни синфи коргари мамлакат ва ҳизбҳои онҳо буда, дӯстию ҳамкорӣ ва ягонагию ҳамрайъии онҳоро дар мубориза бар зидди капитализми байналмилалӣ пешбинӣ мекард. == Пайдоиши интернатсионализм == Ҳамраъйии байналмилалии синфи коргар, ки зери таъсири шароити зиндагӣ, муборизаи якҷои онҳо ба муқобили истисморгарон зуҳур ёфтааст, аввалин шакли пайдоиши Интернатсионализми пролетарӣ буд. Бо қувват гирифтани ҷунбишҳои озодихоҳии миллӣ нуфузи Интернатсионализми пролетарӣ боло рафт. Интернатсионализми пролетарӣ натиҷаи умумияти мавқеи иҷтимоию иқтисодии синфи коргари мамлакатҳои ҷаҳон ва дар ин замина ташаккул ёфтани умумияти идеологию сиёсӣ, марому мақсад ва манфиатҳои синфӣ мебошад. == Назария ва давраи сотсиализм == Дар таърихи афкори сиёсӣ аввалин бор андешаи Интернатсионализми пролетарӣро асосгузорони марксизм К. Маркс ва Ф. Энгелс аз ҷиҳати назарӣ асоснок карданд. Моҳияти Интернатсионализми пролетарӣ дар шиори «Пролетарҳои ҳамаи мамлакатҳо як шавед!» ифода ёфтааст. Ба андешаи Ф. Энгельс, «Бо таваҷҷуҳ ба он, ки мавқеи синфи коргари ҳамаи мамлакатҳо ҳамгун аст, манфиати онҳо низ ҳамгун аст, душманҳояшон ҳам яканд; аз ин рӯ онҳо низ бояд дастаҷамъона мубориза баранд». Интернатсионализми пролетарӣ Ленин ғояи Интернатсионализми пролетарӣро мутобиқ ба марҳалаи олии рушди капитализм – ''империализм'' такмил дода, мазмуну мундариҷаи онро бо хулосаҳои нав ғанӣ гардонд. Ғалабаи Инқилоби Кабири Сотсиалистии Октябр ва пайдоишу рушди аввалин давлати сотсиалистӣ, ташаккули низоми ҷаҳонии сотсиализм ва болоравии ҳаракатҳои байналмилалии коммунистию коргарӣ дар мамлакатҳои пешрафта ва дар ҳоли рушд зери шиори Интернатсионализми пролетарӣ ба вуқӯъ пайваст. Дар асоси дастовардҳои сотсиализми воқеӣ интернатсионализми сотсиалистӣ ба вуҷуд омад, ки маънои дар муҳити нави иҷтимоӣ, бахусус дар муносибати байни қавму миллатҳо ва давлатҳои соҳибистиқлоли сотсиалистӣ истифода шудан ва таҷассум ёфтани аслҳои Интернатсионализми пролетарӣро дошт. Асоси интернатсионализми сотсиалистиро низ идеологияи марксизм-ленинизм, аслҳои муҳимтарини Интернатсионализми пролетарӣ: дӯстӣ, ҳамкории ихтиёрӣ ва муфиди дутарафа, баробарию бародарӣ, эҳтироми истиқлоли ҳар як давлати сотсиалистӣ ташкил медод. Ба туфайли рақобати иқтисодии давлатҳои аъзои Иттиҳоди Ҳамкории Иқтисодӣ, марҳалаи сифатан нави ҳамкорӣ дар соҳаи ҳаёти иҷтимоию сиёсӣ, фарҳангию ғоявии мамлакатҳои ҷаҳони сотсиализм оғоз шуд ва ниҳоят боиси ташаккули ягонагии сохти ҷамъиятию давлатӣ, тарзи ҳаёт, умумияти идеологӣ, хусусиятҳои асосии ҳаёти маънавии онҳо гардид. Аз ин рӯ, интернатсионализми сотсиалистӣ бо ватандӯстии сотсиалистӣ мувофиқ ва хилофи миллатгароӣ, бузургмиллатӣ ва бемиллатӣ (космополитизм) буд. == Интернатсионалҳои коргарӣ == Интернатсионализми пролетарӣ аввалин бор дар раванди ташкили ''Интернатсионали 1-ум'' (1864–76) ба вуҷуд омада, ба ташкилоти байналмилалии коргарон барои мубориза ба муқобили капитализм асос гузошт. Вазифаи онро ''Интернатсионали 2'' идома дод. Шикасти ташкилоти мазкур собит кард, ки хиёнат ба пролетариат чӣ гуна бераҳмона ҷазо дода мешавад. Минбаъд вазифаи онро ҳизби ленинӣ, ки ташаббускори ташкили ''Интернатсионали Коммунистӣ'' буд, ба уҳда гирифт ва пас аз ғалабаи Инқилоби Октябр қудрату шаҳомати худ ва дастгирии синфи коргари мамлакатҳои бисёреро намоиш дод. Бо ҳамин сабаб [[Владимир Ленин|В. И. Ленин]] шиори «Пролетарҳои ҳамаи мамлакатҳо ва халқҳои мазлум, муттаҳид шавед!»-ро ба миён гузошт. == Дар замони муосир == Баъди пош хӯрдани Иттиҳоди Шӯравӣ, заволи ҷаҳони сотсиализм ва ба таври ҷиддӣ коҳиш ёфтани эътибори ҳизбҳои коммунистӣ вазифаи Интернатсионализми пролетарӣро созмону ҷунбишҳои ҷамъиятию сиёсии байналмилалӣ, аз қабили демократикунонии муносибатҳои байналмилалӣ, ҷаҳонишавӣ, мубориза бар зидди ҷангҳо, зидди густариши яроқҳои қатли ом, мубориза бар зидди терроризм ва поймол кардани ҳуқуқи миллатҳо, ҳифзи муҳити зист, ҳимояи ҳуқуқу озодиҳои инсон, мухторият ва истиқлоли миллӣ ва ғайра иҷро мекунанд. Дар шароити муосир ин ташкилоту ҷунбишҳо хусусияти оммавӣ касб кардаанд. Тамоюли демократикунонии ҳаёти ҷамъиятию сиёсӣ ва сар задани мушкилоти ҷаҳонӣ, ки ба мавҷудияти тамаддуни башар таҳдид мекунанд, боиси афзудани нуфузу эътибори ин созмону ҳаракатҳо гардидааст. Имрӯз дар онҳо садҳо миллион одамоне ширкат меварзанд, ки онҳоро умумияти манфиатҳо бо ҳам муттаҳид мекунад. Онҳо дар раванди мубориза аз усулу воситаҳои гуногун, аз қабили тарғиботу ташвиқот тавассути [[Васоити ахбори омма|ВАО]], роҳпаймоӣ, ҳамоиш, [[гуруснанишинӣ]], огоҳонидан, [[Марзнигорӣ|таҳдид]], маблағгузории маъракаҳои интихоботӣ ва ғайра истифода мебаранд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интернатсионализми пролетарӣ|8|муаллиф=С. Ҷононов, Ҳ. Пирумшоев.}} cm3bkonf2f6vjg3z5dbx9syat59amkm 1489404 1489403 2026-10-15T10:43:33Z Rabboni Hakimzoda 123692 1489404 wikitext text/x-wiki '''Интернатсионализми пролетарӣ''' ({{lang-la|inter}} – байн, nation – халқ, миллат) — интернатсионализм, назарияи марксистии интернатсионализм, ки яке аз рукнҳои асосии муносибати байни синфи коргари мамлакат ва ҳизбҳои онҳо буда, дӯстию ҳамкорӣ ва ягонагию ҳамрайъии онҳоро дар мубориза бар зидди капитализми байналмилалӣ пешбинӣ мекард. == Пайдоиши интернатсионализм == Ҳамраъйии байналмилалии синфи коргар, ки зери таъсири шароити зиндагӣ, муборизаи якҷои онҳо ба муқобили истисморгарон зуҳур ёфтааст, аввалин шакли пайдоиши Интернатсионализми пролетарӣ буд. Бо қувват гирифтани ҷунбишҳои озодихоҳии миллӣ нуфузи Интернатсионализми пролетарӣ боло рафт. Интернатсионализми пролетарӣ натиҷаи умумияти мавқеи иҷтимоию иқтисодии синфи коргари мамлакатҳои ҷаҳон ва дар ин замина ташаккул ёфтани умумияти идеологию сиёсӣ, марому мақсад ва манфиатҳои синфӣ мебошад. == Назария ва давраи сотсиализм == Дар таърихи афкори сиёсӣ аввалин бор андешаи Интернатсионализми пролетарӣро асосгузорони марксизм [[Карл Маркс|К. Маркс]] ва [[Фридрих Энгелс|Ф. Энгелс]] аз ҷиҳати назарӣ асоснок карданд. Моҳияти Интернатсионализми пролетарӣ дар шиори «Пролетарҳои ҳамаи мамлакатҳо як шавед!» ифода ёфтааст. Ба андешаи Ф. Энгельс, «Бо таваҷҷуҳ ба он, ки мавқеи синфи коргари ҳамаи мамлакатҳо ҳамгун аст, манфиати онҳо низ ҳамгун аст, душманҳояшон ҳам яканд; аз ин рӯ онҳо низ бояд дастаҷамъона мубориза баранд». Интернатсионализми пролетарӣ Ленин ғояи Интернатсионализми пролетарӣро мутобиқ ба марҳалаи олии рушди капитализм – ''империализм'' такмил дода, мазмуну мундариҷаи онро бо хулосаҳои нав ғанӣ гардонд. Ғалабаи Инқилоби Кабири Сотсиалистии Октябр ва пайдоишу рушди аввалин давлати сотсиалистӣ, ташаккули низоми ҷаҳонии сотсиализм ва болоравии ҳаракатҳои байналмилалии коммунистию коргарӣ дар мамлакатҳои пешрафта ва дар ҳоли рушд зери шиори Интернатсионализми пролетарӣ ба вуқӯъ пайваст. Дар асоси дастовардҳои сотсиализми воқеӣ интернатсионализми сотсиалистӣ ба вуҷуд омад, ки маънои дар муҳити нави иҷтимоӣ, бахусус дар муносибати байни қавму миллатҳо ва давлатҳои соҳибистиқлоли сотсиалистӣ истифода шудан ва таҷассум ёфтани аслҳои Интернатсионализми пролетарӣро дошт. Асоси интернатсионализми сотсиалистиро низ идеологияи марксизм-ленинизм, аслҳои муҳимтарини Интернатсионализми пролетарӣ: дӯстӣ, ҳамкории ихтиёрӣ ва муфиди дутарафа, баробарию бародарӣ, эҳтироми истиқлоли ҳар як давлати сотсиалистӣ ташкил медод. Ба туфайли рақобати иқтисодии давлатҳои аъзои Иттиҳоди Ҳамкории Иқтисодӣ, марҳалаи сифатан нави ҳамкорӣ дар соҳаи ҳаёти иҷтимоию сиёсӣ, фарҳангию ғоявии мамлакатҳои ҷаҳони сотсиализм оғоз шуд ва ниҳоят боиси ташаккули ягонагии сохти ҷамъиятию давлатӣ, тарзи ҳаёт, умумияти идеологӣ, хусусиятҳои асосии ҳаёти маънавии онҳо гардид. Аз ин рӯ, интернатсионализми сотсиалистӣ бо ватандӯстии сотсиалистӣ мувофиқ ва хилофи миллатгароӣ, бузургмиллатӣ ва бемиллатӣ (космополитизм) буд. == Интернатсионалҳои коргарӣ == Интернатсионализми пролетарӣ аввалин бор дар раванди ташкили ''Интернатсионали 1-ум'' (1864–76) ба вуҷуд омада, ба ташкилоти байналмилалии коргарон барои мубориза ба муқобили капитализм асос гузошт. Вазифаи онро ''Интернатсионали 2'' идома дод. Шикасти ташкилоти мазкур собит кард, ки хиёнат ба пролетариат чӣ гуна бераҳмона ҷазо дода мешавад. Минбаъд вазифаи онро ҳизби ленинӣ, ки ташаббускори ташкили ''Интернатсионали Коммунистӣ'' буд, ба уҳда гирифт ва пас аз ғалабаи Инқилоби Октябр қудрату шаҳомати худ ва дастгирии синфи коргари мамлакатҳои бисёреро намоиш дод. Бо ҳамин сабаб [[Владимир Ленин|В. И. Ленин]] шиори «Пролетарҳои ҳамаи мамлакатҳо ва халқҳои мазлум, муттаҳид шавед!»-ро ба миён гузошт. == Дар замони муосир == Баъди пош хӯрдани Иттиҳоди Шӯравӣ, заволи ҷаҳони сотсиализм ва ба таври ҷиддӣ коҳиш ёфтани эътибори ҳизбҳои коммунистӣ вазифаи Интернатсионализми пролетарӣро созмону ҷунбишҳои ҷамъиятию сиёсии байналмилалӣ, аз қабили демократикунонии муносибатҳои байналмилалӣ, ҷаҳонишавӣ, мубориза бар зидди ҷангҳо, зидди густариши яроқҳои қатли ом, мубориза бар зидди терроризм ва поймол кардани ҳуқуқи миллатҳо, ҳифзи муҳити зист, ҳимояи ҳуқуқу озодиҳои инсон, мухторият ва истиқлоли миллӣ ва ғайра иҷро мекунанд. Дар шароити муосир ин ташкилоту ҷунбишҳо хусусияти оммавӣ касб кардаанд. Тамоюли демократикунонии ҳаёти ҷамъиятию сиёсӣ ва сар задани мушкилоти ҷаҳонӣ, ки ба мавҷудияти тамаддуни башар таҳдид мекунанд, боиси афзудани нуфузу эътибори ин созмону ҳаракатҳо гардидааст. Имрӯз дар онҳо садҳо миллион одамоне ширкат меварзанд, ки онҳоро умумияти манфиатҳо бо ҳам муттаҳид мекунад. Онҳо дар раванди мубориза аз усулу воситаҳои гуногун, аз қабили тарғиботу ташвиқот тавассути [[Васоити ахбори омма|ВАО]], роҳпаймоӣ, ҳамоиш, [[гуруснанишинӣ]], огоҳонидан, [[Марзнигорӣ|таҳдид]], маблағгузории маъракаҳои интихоботӣ ва ғайра истифода мебаранд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интернатсионализми пролетарӣ|8|муаллиф=С. Ҷононов, Ҳ. Пирумшоев.}} j9aw1ko7lk22c6l2cv3mfcgl94l2ym5 1489405 1489404 2026-10-15T10:44:33Z Rabboni Hakimzoda 123692 1489405 wikitext text/x-wiki '''Интернатсионализми пролетарӣ''' ({{lang-la|inter}} – байн, nation – халқ, миллат) — интернатсионализм, назарияи марксистии интернатсионализм, ки яке аз рукнҳои асосии муносибати байни синфи коргари мамлакат ва ҳизбҳои онҳо буда, дӯстию ҳамкорӣ ва ягонагию ҳамрайъии онҳоро дар мубориза бар зидди капитализми байналмилалӣ пешбинӣ мекард. == Пайдоиши интернатсионализм == Ҳамраъйии байналмилалии синфи коргар, ки зери таъсири шароити зиндагӣ, муборизаи якҷои онҳо ба муқобили истисморгарон зуҳур ёфтааст, аввалин шакли пайдоиши Интернатсионализми пролетарӣ буд. Бо қувват гирифтани ҷунбишҳои озодихоҳии миллӣ нуфузи Интернатсионализми пролетарӣ боло рафт. Интернатсионализми пролетарӣ натиҷаи умумияти мавқеи иҷтимоию иқтисодии синфи коргари мамлакатҳои ҷаҳон ва дар ин замина ташаккул ёфтани умумияти идеологию сиёсӣ, марому мақсад ва манфиатҳои синфӣ мебошад. == Назария ва давраи сотсиализм == Дар таърихи афкори сиёсӣ аввалин бор андешаи Интернатсионализми пролетарӣро асосгузорони марксизм [[Карл Маркс|К. Маркс]] ва [[Фридрих Энгелс|Ф. Энгелс]] аз ҷиҳати назарӣ асоснок карданд. Моҳияти Интернатсионализми пролетарӣ дар шиори «Пролетарҳои ҳамаи мамлакатҳо як шавед!» ифода ёфтааст. Ба андешаи Ф. Энгельс, «Бо таваҷҷуҳ ба он, ки мавқеи синфи коргари ҳамаи мамлакатҳо ҳамгун аст, манфиати онҳо низ ҳамгун аст, душманҳояшон ҳам яканд; аз ин рӯ онҳо низ бояд дастаҷамъона мубориза баранд». Интернатсионализми пролетарӣ Ленин ғояи Интернатсионализми пролетарӣро мутобиқ ба марҳалаи олии рушди капитализм – ''империализм'' такмил дода, мазмуну мундариҷаи онро бо хулосаҳои нав ғанӣ гардонд. Ғалабаи Инқилоби Кабири Сотсиалистии Октябр ва пайдоишу рушди аввалин давлати сотсиалистӣ, ташаккули низоми ҷаҳонии сотсиализм ва болоравии ҳаракатҳои байналмилалии коммунистию коргарӣ дар мамлакатҳои пешрафта ва дар ҳоли рушд зери шиори Интернатсионализми пролетарӣ ба вуқӯъ пайваст. Дар асоси дастовардҳои сотсиализми воқеӣ интернатсионализми сотсиалистӣ ба вуҷуд омад, ки маънои дар муҳити нави иҷтимоӣ, бахусус дар муносибати байни қавму миллатҳо ва давлатҳои соҳибистиқлоли сотсиалистӣ истифода шудан ва таҷассум ёфтани аслҳои Интернатсионализми пролетарӣро дошт. Асоси интернатсионализми сотсиалистиро низ идеологияи марксизм-ленинизм, аслҳои муҳимтарини Интернатсионализми пролетарӣ: дӯстӣ, ҳамкории ихтиёрӣ ва муфиди дутарафа, баробарию бародарӣ, эҳтироми истиқлоли ҳар як давлати сотсиалистӣ ташкил медод. Ба туфайли рақобати иқтисодии давлатҳои аъзои Иттиҳоди Ҳамкории Иқтисодӣ, марҳалаи сифатан нави ҳамкорӣ дар соҳаи ҳаёти иҷтимоию сиёсӣ, фарҳангию ғоявии мамлакатҳои ҷаҳони сотсиализм оғоз шуд ва ниҳоят боиси ташаккули ягонагии сохти ҷамъиятию давлатӣ, тарзи ҳаёт, умумияти идеологӣ, хусусиятҳои асосии ҳаёти маънавии онҳо гардид. Аз ин рӯ, интернатсионализми сотсиалистӣ бо ватандӯстии сотсиалистӣ мувофиқ ва хилофи миллатгароӣ, бузургмиллатӣ ва бемиллатӣ (космополитизм) буд. == Интернатсионалҳои коргарӣ == Интернатсионализми пролетарӣ аввалин бор дар раванди ташкили ''Интернатсионали 1-ум'' (1864–76) ба вуҷуд омада, ба ташкилоти байналмилалии коргарон барои мубориза ба муқобили капитализм асос гузошт. Вазифаи онро ''Интернатсионали 2'' идома дод. Шикасти ташкилоти мазкур собит кард, ки хиёнат ба пролетариат чӣ гуна бераҳмона ҷазо дода мешавад. Минбаъд вазифаи онро ҳизби ленинӣ, ки ташаббускори ташкили ''Интернатсионали Коммунистӣ'' буд, ба уҳда гирифт ва пас аз ғалабаи Инқилоби Октябр қудрату шаҳомати худ ва дастгирии синфи коргари мамлакатҳои бисёреро намоиш дод. Бо ҳамин сабаб [[Владимир Ленин|В. И. Ленин]] шиори «Пролетарҳои ҳамаи мамлакатҳо ва халқҳои мазлум, муттаҳид шавед!»-ро ба миён гузошт. == Дар замони муосир == Баъди пош хӯрдани Иттиҳоди Шӯравӣ, заволи ҷаҳони сотсиализм ва ба таври ҷиддӣ коҳиш ёфтани эътибори ҳизбҳои коммунистӣ вазифаи Интернатсионализми пролетарӣро созмону ҷунбишҳои ҷамъиятию сиёсии байналмилалӣ, аз қабили демократикунонии муносибатҳои байналмилалӣ, ҷаҳонишавӣ, мубориза бар зидди ҷангҳо, зидди густариши яроқҳои қатли ом, мубориза бар зидди терроризм ва поймол кардани ҳуқуқи миллатҳо, ҳифзи муҳити зист, ҳимояи ҳуқуқу озодиҳои инсон, мухторият ва истиқлоли миллӣ ва ғайра иҷро мекунанд. Дар шароити муосир ин ташкилоту ҷунбишҳо хусусияти оммавӣ касб кардаанд. Тамоюли демократикунонии ҳаёти ҷамъиятию сиёсӣ ва сар задани мушкилоти ҷаҳонӣ, ки ба мавҷудияти тамаддуни башар таҳдид мекунанд, боиси афзудани нуфузу эътибори ин созмону ҳаракатҳо гардидааст. Имрӯз дар онҳо садҳо миллион одамоне ширкат меварзанд, ки онҳоро умумияти манфиатҳо бо ҳам муттаҳид мекунад. Онҳо дар раванди мубориза аз усулу воситаҳои гуногун, аз қабили тарғиботу ташвиқот тавассути [[Васоити ахбори омма|ВАО]], роҳпаймоӣ, ҳамоиш, [[гуруснанишинӣ]], огоҳонидан, [[Марзнигорӣ|таҳдид]], маблағгузории маъракаҳои интихоботӣ ва ғайра истифода мебаранд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интернатсионализми пролетарӣ|8|муаллиф=С. Ҷононов, Ҳ. Пирумшоев.}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Истилоҳоти сиёсӣ]] [[Гурӯҳ:]] a20v565codzgdtk88zxubwitfgd6blx 1489406 1489405 2026-10-15T10:44:49Z Rabboni Hakimzoda 123692 1489406 wikitext text/x-wiki '''Интернатсионализми пролетарӣ''' ({{lang-la|inter}} – байн, nation – халқ, миллат) — интернатсионализм, назарияи марксистии интернатсионализм, ки яке аз рукнҳои асосии муносибати байни синфи коргари мамлакат ва ҳизбҳои онҳо буда, дӯстию ҳамкорӣ ва ягонагию ҳамрайъии онҳоро дар мубориза бар зидди капитализми байналмилалӣ пешбинӣ мекард. == Пайдоиши интернатсионализм == Ҳамраъйии байналмилалии синфи коргар, ки зери таъсири шароити зиндагӣ, муборизаи якҷои онҳо ба муқобили истисморгарон зуҳур ёфтааст, аввалин шакли пайдоиши Интернатсионализми пролетарӣ буд. Бо қувват гирифтани ҷунбишҳои озодихоҳии миллӣ нуфузи Интернатсионализми пролетарӣ боло рафт. Интернатсионализми пролетарӣ натиҷаи умумияти мавқеи иҷтимоию иқтисодии синфи коргари мамлакатҳои ҷаҳон ва дар ин замина ташаккул ёфтани умумияти идеологию сиёсӣ, марому мақсад ва манфиатҳои синфӣ мебошад. == Назария ва давраи сотсиализм == Дар таърихи афкори сиёсӣ аввалин бор андешаи Интернатсионализми пролетарӣро асосгузорони марксизм [[Карл Маркс|К. Маркс]] ва [[Фридрих Энгелс|Ф. Энгелс]] аз ҷиҳати назарӣ асоснок карданд. Моҳияти Интернатсионализми пролетарӣ дар шиори «Пролетарҳои ҳамаи мамлакатҳо як шавед!» ифода ёфтааст. Ба андешаи Ф. Энгельс, «Бо таваҷҷуҳ ба он, ки мавқеи синфи коргари ҳамаи мамлакатҳо ҳамгун аст, манфиати онҳо низ ҳамгун аст, душманҳояшон ҳам яканд; аз ин рӯ онҳо низ бояд дастаҷамъона мубориза баранд». Интернатсионализми пролетарӣ Ленин ғояи Интернатсионализми пролетарӣро мутобиқ ба марҳалаи олии рушди капитализм – ''империализм'' такмил дода, мазмуну мундариҷаи онро бо хулосаҳои нав ғанӣ гардонд. Ғалабаи Инқилоби Кабири Сотсиалистии Октябр ва пайдоишу рушди аввалин давлати сотсиалистӣ, ташаккули низоми ҷаҳонии сотсиализм ва болоравии ҳаракатҳои байналмилалии коммунистию коргарӣ дар мамлакатҳои пешрафта ва дар ҳоли рушд зери шиори Интернатсионализми пролетарӣ ба вуқӯъ пайваст. Дар асоси дастовардҳои сотсиализми воқеӣ интернатсионализми сотсиалистӣ ба вуҷуд омад, ки маънои дар муҳити нави иҷтимоӣ, бахусус дар муносибати байни қавму миллатҳо ва давлатҳои соҳибистиқлоли сотсиалистӣ истифода шудан ва таҷассум ёфтани аслҳои Интернатсионализми пролетарӣро дошт. Асоси интернатсионализми сотсиалистиро низ идеологияи марксизм-ленинизм, аслҳои муҳимтарини Интернатсионализми пролетарӣ: дӯстӣ, ҳамкории ихтиёрӣ ва муфиди дутарафа, баробарию бародарӣ, эҳтироми истиқлоли ҳар як давлати сотсиалистӣ ташкил медод. Ба туфайли рақобати иқтисодии давлатҳои аъзои Иттиҳоди Ҳамкории Иқтисодӣ, марҳалаи сифатан нави ҳамкорӣ дар соҳаи ҳаёти иҷтимоию сиёсӣ, фарҳангию ғоявии мамлакатҳои ҷаҳони сотсиализм оғоз шуд ва ниҳоят боиси ташаккули ягонагии сохти ҷамъиятию давлатӣ, тарзи ҳаёт, умумияти идеологӣ, хусусиятҳои асосии ҳаёти маънавии онҳо гардид. Аз ин рӯ, интернатсионализми сотсиалистӣ бо ватандӯстии сотсиалистӣ мувофиқ ва хилофи миллатгароӣ, бузургмиллатӣ ва бемиллатӣ (космополитизм) буд. == Интернатсионалҳои коргарӣ == Интернатсионализми пролетарӣ аввалин бор дар раванди ташкили ''Интернатсионали 1-ум'' (1864–76) ба вуҷуд омада, ба ташкилоти байналмилалии коргарон барои мубориза ба муқобили капитализм асос гузошт. Вазифаи онро ''Интернатсионали 2'' идома дод. Шикасти ташкилоти мазкур собит кард, ки хиёнат ба пролетариат чӣ гуна бераҳмона ҷазо дода мешавад. Минбаъд вазифаи онро ҳизби ленинӣ, ки ташаббускори ташкили ''Интернатсионали Коммунистӣ'' буд, ба уҳда гирифт ва пас аз ғалабаи Инқилоби Октябр қудрату шаҳомати худ ва дастгирии синфи коргари мамлакатҳои бисёреро намоиш дод. Бо ҳамин сабаб [[Владимир Ленин|В. И. Ленин]] шиори «Пролетарҳои ҳамаи мамлакатҳо ва халқҳои мазлум, муттаҳид шавед!»-ро ба миён гузошт. == Дар замони муосир == Баъди пош хӯрдани Иттиҳоди Шӯравӣ, заволи ҷаҳони сотсиализм ва ба таври ҷиддӣ коҳиш ёфтани эътибори ҳизбҳои коммунистӣ вазифаи Интернатсионализми пролетарӣро созмону ҷунбишҳои ҷамъиятию сиёсии байналмилалӣ, аз қабили демократикунонии муносибатҳои байналмилалӣ, ҷаҳонишавӣ, мубориза бар зидди ҷангҳо, зидди густариши яроқҳои қатли ом, мубориза бар зидди терроризм ва поймол кардани ҳуқуқи миллатҳо, ҳифзи муҳити зист, ҳимояи ҳуқуқу озодиҳои инсон, мухторият ва истиқлоли миллӣ ва ғайра иҷро мекунанд. Дар шароити муосир ин ташкилоту ҷунбишҳо хусусияти оммавӣ касб кардаанд. Тамоюли демократикунонии ҳаёти ҷамъиятию сиёсӣ ва сар задани мушкилоти ҷаҳонӣ, ки ба мавҷудияти тамаддуни башар таҳдид мекунанд, боиси афзудани нуфузу эътибори ин созмону ҳаракатҳо гардидааст. Имрӯз дар онҳо садҳо миллион одамоне ширкат меварзанд, ки онҳоро умумияти манфиатҳо бо ҳам муттаҳид мекунад. Онҳо дар раванди мубориза аз усулу воситаҳои гуногун, аз қабили тарғиботу ташвиқот тавассути [[Васоити ахбори омма|ВАО]], роҳпаймоӣ, ҳамоиш, [[гуруснанишинӣ]], огоҳонидан, [[Марзнигорӣ|таҳдид]], маблағгузории маъракаҳои интихоботӣ ва ғайра истифода мебаранд. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интернатсионализми пролетарӣ|8|муаллиф=С. Ҷононов, Ҳ. Пирумшоев.}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Истилоҳоти сиёсӣ]] p6rw7fkdv8azz5srkn7iz6a56kz9de1 0 334218 1489407 2026-10-15T10:51:39Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Интернатура''' (лот. internus – дохилӣ), яке аз шаклҳои таҷрибаомӯзии баъдидипломӣ ва такмили ихтисоси табибон–хатмкунандагон, ки тӯли як ё чанд сол дар клиникаҳои бисёрсоҳа, беморхонаҳо сурат мегирад; яке аз зинаҳои таҳсилоти олии касбии тиббӣ. == Интернатура... 1489407 wikitext text/x-wiki '''Интернатура''' (лот. internus – дохилӣ), яке аз шаклҳои таҷрибаомӯзии баъдидипломӣ ва такмили ихтисоси табибон–хатмкунандагон, ки тӯли як ё чанд сол дар клиникаҳои бисёрсоҳа, беморхонаҳо сурат мегирад; яке аз зинаҳои таҳсилоти олии касбии тиббӣ. == Интернатура дар ҳар кишвар == Интернатура дар бисёр кишварҳои ҷаҳон, аз ҷумла [[Тоҷикистон]], роиҷ буда, маъмулан, барои ихтисосҳои асосии клиникӣ ё яке аз онҳо ташкил карда мешавад. Муҳлати таҳсил ва тарзи таълими Интернатура дар ҳар кишвар гуногун аст (масалан, дар [[Олмон]], [[Шветсия]], [[Финляндия]], [[Югославия]], [[Амрико]], ҶИЭ 1–2 сол, дар [[Тоҷикистон]] – 1 сол). Ҳадафи таҳсил дар Интернатура: таҳкими дониши назарӣ ва амалии табиб–хатмкунанда (интерн) ва мувофиқати ӯ ба стандартҳои фаъолияти мустақилонаи мутахассис. == Вазифаҳои интернатура == Вазифаи асосии Интернатура: омода кардани мутахассисони баландихтисоси соҳа бо дар назар доштани талаботи соҳаи тандурустӣ. Интернатура дар Тоҷикистон дар Донишкадаи таҳсилоти баъдидипломии кормандони соҳаи тандурустӣ, [[Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон|ДДТТ ба номи Абуалӣ ибни Сино]] ва факултаи тиббии [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|ДМТ]] мавҷуд аст. Қабул ба Интернатура аз рӯи ихтисос (мувофиқи фармони [[Вазорати тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоии аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] тибқи тақсимоти фардии хатмкунандагон бо дар назар доштани талаботи кадрӣ дар шаҳру ноҳияҳо ва холи миёнаи хатмкунанда) ва намуди таҳсил (буҷетӣ, шартномавӣ) амалӣ мегардад. Вобаста ба макони таҳсил, Интернатура клиникӣ (дар кафедраҳои клиникии муассисаҳои таҳсилоти олии тиббӣ) ва беморхонаӣ (дар муассисаҳои профилактикию табобатии шаҳру ноҳияҳо) мешавад. Таҳсили табиб-интернҳо барои ҳар ихтисос дар доираи нақша ва барномаҳои таълимии таҳияшуда сурат мегирад. Пас аз анҷоми ҳар даври таҳсили академӣ (ҳар семоҳа) табиб-интернҳо оид ба иҷрои нақшаи фардӣ (интернҳои клиникӣ дар ҷаласаҳои кафедра ва интернҳои беморхонаӣ дар ҷаласаҳои пагоҳирӯзии табибон) ҳисобот медиҳанд. Баъди супоридани имтиҳони хатмкунӣ дар Интернатура ба табиб-интерн бо зикри ихтисос ҳуҷҷати намунаи давлатӣ дода мешавад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интернатура|8|муаллиф=М. Нурова.}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Касбҳои пизишкӣ]] rq2ojfhmq9z5mdk3kelsybfvfwz7kuc 1489408 1489407 2026-10-15T10:52:36Z Rabboni Hakimzoda 123692 1489408 wikitext text/x-wiki '''Интернатура''' ({{lang-la|internus}} – дохилӣ), яке аз шаклҳои таҷрибаомӯзии баъдидипломӣ ва такмили ихтисоси табибон–хатмкунандагон, ки тӯли як ё чанд сол дар клиникаҳои бисёрсоҳа, беморхонаҳо сурат мегирад; яке аз зинаҳои таҳсилоти олии касбии тиббӣ. == Интернатура дар ҳар кишвар == Интернатура дар бисёр кишварҳои ҷаҳон, аз ҷумла [[Тоҷикистон]], роиҷ буда, маъмулан, барои ихтисосҳои асосии клиникӣ ё яке аз онҳо ташкил карда мешавад. Муҳлати таҳсил ва тарзи таълими Интернатура дар ҳар кишвар гуногун аст (масалан, дар [[Олмон]], [[Шветсия]], [[Финляндия]], [[Югославия]], [[Амрико]], ҶИЭ 1–2 сол, дар [[Тоҷикистон]] – 1 сол). Ҳадафи таҳсил дар Интернатура: таҳкими дониши назарӣ ва амалии табиб–хатмкунанда (интерн) ва мувофиқати ӯ ба стандартҳои фаъолияти мустақилонаи мутахассис. == Вазифаҳои интернатура == Вазифаи асосии Интернатура: омода кардани мутахассисони баландихтисоси соҳа бо дар назар доштани талаботи соҳаи тандурустӣ. Интернатура дар Тоҷикистон дар Донишкадаи таҳсилоти баъдидипломии кормандони соҳаи тандурустӣ, [[Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон|ДДТТ ба номи Абуалӣ ибни Сино]] ва факултаи тиббии [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон|ДМТ]] мавҷуд аст. Қабул ба Интернатура аз рӯи ихтисос (мувофиқи фармони [[Вазорати тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоии аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] тибқи тақсимоти фардии хатмкунандагон бо дар назар доштани талаботи кадрӣ дар шаҳру ноҳияҳо ва холи миёнаи хатмкунанда) ва намуди таҳсил (буҷетӣ, шартномавӣ) амалӣ мегардад. Вобаста ба макони таҳсил, Интернатура клиникӣ (дар кафедраҳои клиникии муассисаҳои таҳсилоти олии тиббӣ) ва беморхонаӣ (дар муассисаҳои профилактикию табобатии шаҳру ноҳияҳо) мешавад. Таҳсили табиб-интернҳо барои ҳар ихтисос дар доираи нақша ва барномаҳои таълимии таҳияшуда сурат мегирад. Пас аз анҷоми ҳар даври таҳсили академӣ (ҳар семоҳа) табиб-интернҳо оид ба иҷрои нақшаи фардӣ (интернҳои клиникӣ дар ҷаласаҳои кафедра ва интернҳои беморхонаӣ дар ҷаласаҳои пагоҳирӯзии табибон) ҳисобот медиҳанд. Баъди супоридани имтиҳони хатмкунӣ дар Интернатура ба табиб-интерн бо зикри ихтисос ҳуҷҷати намунаи давлатӣ дода мешавад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интернатура|8|муаллиф=М. Нурова.}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Касбҳои пизишкӣ]] ms8qhlvmzc1vd4m3zv118yuygosiqj8 0 334219 1489411 2026-10-15T11:23:52Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''«Интернейшнл Нюс Сервис»''' (International News Servise – Хадамоти иттилоотии байналмилалӣ) — дар гузашта агентии бонуфузи иттилоотии [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|ИМА]]. [[Соли 1909]] таъсис ёфта буд. Муассисаш Уилям Рэндолф Ҳирст (William Randolph Hearst). «Интернейшнл Нюс Сервис» да... 1489411 wikitext text/x-wiki '''«Интернейшнл Нюс Сервис»''' (International News Servise – Хадамоти иттилоотии байналмилалӣ) — дар гузашта агентии бонуфузи иттилоотии [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|ИМА]]. [[Соли 1909]] таъсис ёфта буд. Муассисаш Уилям Рэндолф Ҳирст (William Randolph Hearst). «Интернейшнл Нюс Сервис» дар қатори ''Ассошиэйтед пресс'' (Associated press) ва Юнайтед пресс (United press) ба сегонаи агентиҳои пешбари иттилоотии ИМА дохил мешуд. «Интернейшнл Нюс Сервис» яке аз мунтақидони идораи коммунистии ИҶШС ва иттифоқчиёни он буд. Бино бар ин, ҳамчун «мақоми иртиҷоии матбуотӣ ва таблиғоти буржуазӣ» муаррифӣ мешуд. «Интернейшнл Нюс Сервис» ҳар рӯз дар ҳаҷми беш аз 150 ҳазор калима хабар нашр мекард, ки аз онҳо зиёда 700 нашрия ва радиои дохилию хориҷӣ истифода мебурданд. [[Соли 1958]] бо «Юнайтед Пресс»-и Ширкати Скриппс муттаҳид гардида, номи «''Юнайтед пресс интернейшнл»'' (United press international)-ро гирифт. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интернейшнл Нюс Сервис|8|муаллиф=Қ. Шарифзода.}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]] 0bi19v1m3v2w0et6qxq1iajq8ilmobx 1489412 1489411 2026-10-15T11:25:23Z Rabboni Hakimzoda 123692 1489412 wikitext text/x-wiki '''«Интернейшнл Нюс Сервис»''' ({{lang-en|International News Servise}} – Хадамоти иттилоотии байналмилалӣ) — дар гузашта агентии бонуфузи иттилоотии [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|ИМА]]. [[Соли 1909]] таъсис ёфта буд. Муассисаш Уилям Рэндолф Ҳирст (William Randolph Hearst). «Интернейшнл Нюс Сервис» дар қатори ''Ассошиэйтед пресс'' (Associated press) ва Юнайтед пресс (United press) ба сегонаи агентиҳои пешбари иттилоотии ИМА дохил мешуд. «Интернейшнл Нюс Сервис» яке аз мунтақидони идораи коммунистии ИҶШС ва иттифоқчиёни он буд. Бино бар ин, ҳамчун «мақоми иртиҷоии матбуотӣ ва таблиғоти буржуазӣ» муаррифӣ мешуд. «Интернейшнл Нюс Сервис» ҳар рӯз дар ҳаҷми беш аз 150 ҳазор калима хабар нашр мекард, ки аз онҳо зиёда 700 нашрия ва радиои дохилию хориҷӣ истифода мебурданд. [[Соли 1958]] бо «Юнайтед Пресс»-и Ширкати Скриппс муттаҳид гардида, номи «''Юнайтед пресс интернейшнл»'' (United press international)-ро гирифт. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интернейшнл Нюс Сервис|8|муаллиф=Қ. Шарифзода.}} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Иёлоти Муттаҳидаи Амрико]] 30m4sujf5qidecbedjxwczaxmq46y1q 0 334220 1489413 2026-10-15T11:36:53Z Rabboni Hakimzoda 123692 Саҳифаи нав: '''Интернет-Провайдер''' (англ. Internet Service Provider, ISP – расонандаи хадамоти интернетӣ) — провайдер, ширкате, ки барои дастрасии корбарон ба шабакаи ''Интернет'' восита мешавад. == Хизматрасониҳои интернет-провайдер == Ба феҳристи хидматрасониҳои Интернет-Провайдер... 1489413 wikitext text/x-wiki '''Интернет-Провайдер''' (англ. Internet Service Provider, ISP – расонандаи хадамоти интернетӣ) — провайдер, ширкате, ки барои дастрасии корбарон ба шабакаи ''Интернет'' восита мешавад. == Хизматрасониҳои интернет-провайдер == Ба феҳристи хидматрасониҳои Интернет-Провайдер дохил мешаванд: иҷораи фазои диск барои ҳифз ва таъмини кори сомонаҳо (Интернет-ҳостинг), дастгирии қуттиҳои почтаи электронӣ ё сервери почтаи маҷозӣ, ҷойгир кардани таҷҳизоти муштарӣ дар ҳудуди Интернет-Провайдер, иҷораи серверҳои ҷудокардашуда ва маҷозӣ, захираи хидмати ''интернет-телефония,'' пахши телевизиони рақамӣ ва радио ва ғайра Нахустин Интернет-Провайдер ширкати «CоmpuServe» ([[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|ИМА]]) буд, ки [[соли 1979]] хидматрасонии почтаи электрониро оғоз ва [[соли 1980]] нахустин мукотиба (чат)-ро таҳия кард (хидматрасоние, ки ба корбарони шабака барои дар реҷаи воқеӣ муошират кардан имкон медод). Вобаста ба хидматҳои пешниҳодшаванда провайдерҳои дастрасӣ (дастрасӣ ба Интернетро аз рӯи каналҳои таҷаммӯъкунанда ё коммутативӣ ва ҷудогона пешниҳод мекунад), ҳостинг-провайдерҳо (интернет-ҳостингро таъмин мекунанд), провайдерҳои магистралӣ (барои интиқоли маълумот шабакаҳои баландсуръати дастгирикунандаро пешниҳод мекунанд); провайдерҳои каналҳо (дастрасии баландсуръатро ба соҳаҳои магистралии шабака таъмин мекунанд) ва ғайра қобили ташхис мебошанд. Аксар вақт як провайдер тамоми намудҳои хидматрасониро пешниҳод мекунад. == Навъҳо ва таърихи пайдоиш == Масъулияти ҳуқуқии Интернет-Провайдерҳо бо қонунгузории кишварҳое, ки дар ҳудудашон Интернет-Провайдерҳо фаъолият мекунанд, муайян карда мешавад. Масалан, дар кишварҳои Шарқи Наздик ва [[Хитой]] Интернет-Провайдер барои ҳама амалҳои шахсоне, ки аз захираҳои он истифода мекунанд, сарфи назар аз огоҳ будан ё набудан аз амали анҷомдодашуда, ҷавобгар мебошанд. Дар [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|ИМА]] ва [[Русия]] Интернет-Провайдер барои амалҳои ғайриқонунии шахсоне, ки аз хидматҳои он истифода мебаранд, масъул нест. Дар [[Тоҷикистон|Ҷумҳурии Тоҷикистон]] якчанд интернет-провайдер фаъолият менамоянд. Яке аз провайдерҳои бузурги Тоҷикистон ҶШК «Тоҷиктелеком» мебошад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интернет-Провайдер|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Интернет]] [[Гурӯҳ:Технологияҳои иттилоотӣ]] [[Гурӯҳ:Алоқа дар Тоҷикистон]] h4cchcggjfeou5xsvzlqenlsyvu6ipe 1489414 1489413 2026-10-15T11:38:57Z Rabboni Hakimzoda 123692 1489414 wikitext text/x-wiki '''Интернет-Провайдер''' ({{lang-en|Internet}} Service Provider, ISP – расонандаи хадамоти интернетӣ) — провайдер, ширкате, ки барои дастрасии корбарон ба шабакаи ''Интернет'' восита мешавад. == Хизматрасониҳои интернет-провайдер == Ба феҳристи хидматрасониҳои Интернет-Провайдер дохил мешаванд: иҷораи фазои диск барои ҳифз ва таъмини кори сомонаҳо (Интернет-ҳостинг), дастгирии қуттиҳои почтаи электронӣ ё сервери почтаи маҷозӣ, ҷойгир кардани таҷҳизоти муштарӣ дар ҳудуди Интернет-Провайдер, иҷораи серверҳои ҷудокардашуда ва маҷозӣ, захираи хидмати ''интернет-телефония,'' пахши телевизиони рақамӣ ва радио ва ғайра Нахустин Интернет-Провайдер ширкати «CоmpuServe» ([[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|ИМА]]) буд, ки [[соли 1979]] хидматрасонии почтаи электрониро оғоз ва [[соли 1980]] нахустин мукотиба (чат)-ро таҳия кард (хидматрасоние, ки ба корбарони шабака барои дар реҷаи воқеӣ муошират кардан имкон медод). Вобаста ба хидматҳои пешниҳодшаванда провайдерҳои дастрасӣ (дастрасӣ ба Интернетро аз рӯи каналҳои таҷаммӯъкунанда ё коммутативӣ ва ҷудогона пешниҳод мекунад), ҳостинг-провайдерҳо (интернет-ҳостингро таъмин мекунанд), провайдерҳои магистралӣ (барои интиқоли маълумот шабакаҳои баландсуръати дастгирикунандаро пешниҳод мекунанд); провайдерҳои каналҳо (дастрасии баландсуръатро ба соҳаҳои магистралии шабака таъмин мекунанд) ва ғайра қобили ташхис мебошанд. Аксар вақт як провайдер тамоми намудҳои хидматрасониро пешниҳод мекунад. == Навъҳо ва таърихи пайдоиш == Масъулияти ҳуқуқии Интернет-Провайдерҳо бо қонунгузории кишварҳое, ки дар ҳудудашон Интернет-Провайдерҳо фаъолият мекунанд, муайян карда мешавад. Масалан, дар кишварҳои Шарқи Наздик ва [[Хитой]] Интернет-Провайдер барои ҳама амалҳои шахсоне, ки аз захираҳои он истифода мекунанд, сарфи назар аз огоҳ будан ё набудан аз амали анҷомдодашуда, ҷавобгар мебошанд. Дар [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|ИМА]] ва [[Русия]] Интернет-Провайдер барои амалҳои ғайриқонунии шахсоне, ки аз хидматҳои он истифода мебаранд, масъул нест. Дар [[Тоҷикистон|Ҷумҳурии Тоҷикистон]] якчанд интернет-провайдер фаъолият менамоянд. Яке аз провайдерҳои бузурги Тоҷикистон ҶШК «Тоҷиктелеком» мебошад. == Эзоҳ == {{эзоҳ}} == Адабиёт == * {{ЭМТ|Интернет-Провайдер|8|муаллиф= }} {{ПБ}} [[Гурӯҳ:Интернет]] [[Гурӯҳ:Технологияҳои иттилоотӣ]] [[Гурӯҳ:Алоқа дар Тоҷикистон]] 86r7x82zce6avf0og0n3ivriwht0q1x