Вилояти Суғд

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="tg">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>tgwiki</dbname>
    <base>https://tg.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D2%B3%D0%B8%D1%84%D0%B0%D0%B8_%D0%B0%D1%81%D0%BB%D3%A3</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Вижа</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Баҳс</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Корбар</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Баҳси корбар</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Баҳси Википедиа</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Акс</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Баҳси акс</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">Медиавики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Баҳси медиавики</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Баҳси шаблон</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Роҳнамо</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Баҳси роҳнамо</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Гурӯҳ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Баҳси гурӯҳ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Баҳси портал</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Лоиҳа</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Баҳси Лоиҳа</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модул</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Баҳси Модул</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Вилояти Суғд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1535</id>
    <revision>
      <id>1490126</id>
      <parentid>1481396</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T03:08:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30360" sha1="mx25j1wlsod6dcwmg32edqa5wojt4j7" xml:space="preserve">{{маъноҳои дигар|Суғд (мазмунҳо)}}
{{ВМ
 |Ранг1                            = {{ранг|Тоҷикистон}}
 |Номи тоҷикӣ                      = 
 |Номи аслӣ                        = 
 |Нишон                            = 
 |Парчам                           = 
 |Бари нишон                       = 
 |Бари парчам                      = 
 |Тавсифи нишон                    = 
 |Тавсифи парчам                   = 
 |Кишвар                           = {{парчам|Тоҷикистон}}
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
  |yandex     = 
  |region     = 
  |type       = 
  |Дараҷа     = 
  |CoordScale = 
 |Суруди миллӣ                    = 
 |Мақом                           = 
 |Тобеъи                          = 
 |Шомили                          = 
 |Пойтахт                         = {{парчам|Хуҷанд}}
 |Шаҳри бузургтарин               = 
 |Шаҳрҳои бузургтарин             = 
 |Таъсис                          = 
 |Барҳамхӯрӣ                      = 
 |Номҳои пешина                   =
 |Раис                            = 
  |Шакли роҳбарӣ                  = 
 |Раис2                           = 
  |Шакли роҳбарӣ2                 = 
 |Раис3                           = 
  |Шакли роҳбарӣ3                 = 
 |ММД                             = 
  |Соли ММД                       = 
  |Ҷой аз рӯи ММД                 = 
  |ММД ба сари аҳолӣ              = 
  |Ҷой аз рӯи ММД ба сари аҳолӣ   = 
 |Забон                           = 
 |Забонҳо                         = 
 |Аҳолӣ                           = 2 823 900&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stat.tj/storage//1.01.2022.pdf|title=ШУМОРАИ АҲОЛИИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ТО 1 ЯНВАРИ СОЛИ 2022|author=Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон|accessdate=2022-11-15|archivedate=2022-10-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221010195817/https://stat.tj/storage//1.01.2022.pdf}}&lt;/ref&gt;
  |Соли барӯйхатгирӣ              = 2022
  |Фоиз аз аҳолӣ                  = 28,6
  |Ҷой аз рӯи аҳолӣ               = 2
  |Баҳодиҳии аҳолӣ                = 
  |Соли баҳодиҳӣ                  = 
  |Зичӣ                           = 112,1
  |Ҷой аз рӯи зичӣ                = 3
  |Ҳайати миллӣ                   = [[тоҷикон]], [[ӯзбакҳо]], [[қирғизҳо]] ва ғ.
  |Ҳайати динӣ                    = [[мусулмон]]он ва ғ.
 |Масоҳат                         = 25 200
  |Фоиз аз масоҳат                = 17,8
  |Ҷой аз рӯи масоҳат             = 3
 |Баландии бештарин               = 
 |Баландии миёна                  = 
 |Баландии камтарин               = 
 |Харита                          = 
 |Андозаи харита                  = 
 |Харита2                         = 
  |Андозаи харита                 = 
 |Минтақаи замонӣ                 = 
 |Сарвожа                         = 
 |ISO                             = 
 |Шиносаи ададӣ           = 
  |Шакли шиноса            = 
 |Шиносаи ададӣ2          = 
  |Шакли шиноса2           = 
 |Шиносаи ададӣ3          = 
  |Шакли шиноса3           = 
 |FIPS                            = TI03
 |Коди телефон                    = 
 |Нишонаи почта                   = 
 |Домени интернет                 = 
 |Коди мошинҳо                    = 
 |Вебгоҳ                          = 
 |Гурӯҳ дар Commons               = 
 |Эзоҳ                            = 
}}

'''Вилояти Суғд''' (собиқ ''вилояти Ленинобод'') — вилоятест дар шимоли Тоҷикистон. Марказаш шаҳри [[Хуҷанд]] мебошад. 
Аҳолӣ – 2 823 900 нафар (соли 2022).

== Ҷуғрофия ==
Дар харитаи географии ҷаҳон вилояти Суғд минтақаи шимолии Ҷумҳурии Тоҷикистон муаррифӣ ёфтааст. Ҳудуди вилоятро асосан кӯҳҳо ташкил медиҳад. Дар шимол каторкуҳҳои Қурама (баландиаш 3769 м) ва Муғул (1624 м) ҷойгир шудааст, ки ба силсилаи кӯҳҳои Тиён-шон дохил мешавад. Самти ҷануби бо силсилакӯҳҳои Туркистон (5509 м), Зарафшон( 5489 м) ва Ҳисор банд мебошад, ки ба силсилаи куҳҳои Ҳисору Олой мансуб аст. Байни силсилакӯҳҳои Қурама ва Туркистон, ғарбии водии Фарғона мавқеъ дорад, ки аз он дарёи Сир мегузарад. Қаторкӯҳҳои Туркистон ва Зарафшонро водии Фарғона аз ҳам ҷудо мекунад.

Дарёҳо — Сирдарё бо ҷорӣ шудани Исфара, Хоҷабоқирғон, Оқсу ва ғайра. Ҳамчунин Зарафшон бо шохобҳояш Фондарё, Кштут, Мағиён, ки дорои пиряхҳои барфӣ буда захираи калони гидроэнергетикӣ дорад ва барои обёрии заминҳо истифода бурда мешавад.

Кӯлҳои калонтарин: [[Искандаркӯл]] ва Оқсуқон. Хокҳои қисми ҳамворигӣ-хокистарранги кушод, дар кӯҳҳо хокистарранги тира бартарӣ доранд, ки онҳо тадриҷан ба хокҳои ҷигартоб, хокҳои кӯҳӣ-бешагӣ ва хокҳои марғзории кӯҳӣ иваз мешаванд. Олами рустаниҳои минтақаро рустаниҳои биёбонӣ ва нимбиёбонӣ ташкил медиҳанд; явшан(шибоғ), хори пои уштур, дар водиҳои дарёҳо ба миқдори кам тӯқайзорҳо боқӣ мондаанд.

Дар нишебии қатокӯҳҳо то баландии 1000 м рустаниҳои шибоғу шӯрагиҳо ва дар баландии 1500-1700 м ва зиёдтар аз он рустаниҳои гуногуни кӯҳи ҳастанд. Минтақаҳои субалпӣ ва алпӣ дар баландии 2500-300м ҷойгиранд.
Олами ҳайвонот; аз ширхӯрон, рӯбоҳ, шағол, заргӯш, барсук, хуки ёбоӣ, бузи кӯҳӣ, барси барфӣ дида мешаванд. Дар дарёву кӯлҳои вилоят гуломоҳӣ, зағормоҳӣ, лаққамоҳӣ ва бурутмоҳии туркӣ, [[ширмоҳӣ]], зиндагӣ доранд.

== Иқлим ==
Иқлимаш хушк. Зимистон на он қадар сард (ҳарорати миёна моҳи январ -1,1), тобистонаш гарм (ҳарорати миёнаи моҳи июл +28); бориши солона -150 мм, дар чойҳо 300 мм дар як сол. Баъзан шамоли гарму хушк мевазад. Дар кӯҳҳо, баландии тахмин 1000 м сардтар (ҳарорати миёнаи моҳи январ -4 ва июл +26), бориш зиёда аз 400мм дар сол; дар баландии 2500 м ҳарорати миёнаи моҳи январ -9, июл +15, бориши солона то 800 мм.
== Таърих ==
{{Дар нақша}}

== Мардум ==
Аз рӯи маълумоти омории Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон бино бар саршумори соли 2016, шумораи аҳолии вилояти Суғд 2 511 000 кас буда, ки 29,4 дарсад аз аҳолии Тоҷикистонро ташкил медиҳад. Аз ин шумор 621,8 ҳазор нафар (24,8 дарсад аз шумораи умумии аҳолии вилоят) шаҳрӣ ва 1889,2 ҳазор нафар (75,2 дарсад) рустоӣ будаанд. Миёнгини зичии аҳолӣ дар вилоят 99,6 кас бар км² аст.&lt;ref&gt;[http://www.stat.tj/ru/img/65a709121baf8a64bf15d33f398aafde_1435736807.pdf Шумораи аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон то 1 январи соли 2016] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20150702021130/http://www.stat.tj/ru/img/65a709121baf8a64bf15d33f398aafde_1435736807.pdf |date=2015-07-02 }}.&lt;/ref&gt; Мардуми Суғд ба забони [[тоҷикӣ]] сухан мегӯянд.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Аҳолӣ (ҳаз. нафар)
!'''сол'''
!1989
!1995
!1998
!1999
!2000
!2005
!2010
!2015
!2020
|-
|'''умумӣ'''
|1554,2
|{{зиёдшавӣ}}1740,8
|{{зиёдшавӣ}}1811,3
|{{зиёдшавӣ}}1842,1
|{{зиёдшавӣ}}1871,9
|
|
|
|
|-
|аҳолии шарҳҳо
|522,4
|{{зиёдшавӣ}}522,5
|{{камшавӣ}}502,0
|{{камшавӣ}}499,3
|{{камшавӣ}}497,3
|
|
|
|
|-
|аҳолии деҳот
|1031,8
|{{зиёдшавӣ}}1218,3
|{{зиёдшавӣ}}1309,3
|{{зиёдшавӣ}}1342,8
|{{зиёдшавӣ}}1374,6
|
|
|
|
|}

== Бахшбандӣ ==
Бино бар Қонуни тақсимоти кишварии Ҷумҳурии Тоҷикистон, вилояти Суғд 8 [[шаҳр]], 23 [[шаҳрак]], 14 [[ноҳия]] ва 93 [[ҷамоат]] дорад&lt;ref name=&quot;stat.tj&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.stat.tj/ru/img/65a709121baf8a64bf15d33f398aafde_1435736807.pdf |title=«Шумораи аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон то 1 январи соли 2016». Агентии омори назди Президенти ҶТ. |accessdate=2016-10-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150702021130/http://www.stat.tj/ru/img/65a709121baf8a64bf15d33f398aafde_1435736807.pdf |archivedate=2015-07-02 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; width= &quot;50%&quot;
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center; background:#ffdead;&quot; |'''Шаҳрҳо ва ноҳияҳои вилояти Суғд'''&lt;ref name=&quot;stat.tj&quot;/&gt;

|-
! Номи воҳиди идорӣ !! Аҳолӣ,
2016
!Аҳолӣ,
2019
!Аҳолӣ,
2020
! Паҳно&lt;br /&gt;ҳазор км²!! Зичии&lt;br /&gt;аҳолӣ&lt;br /&gt;кас/км²
|-
| шаҳри [[Хуҷанд]] || 175,4 
| 181,6
| 183,6 || 0,0 || 87,3
|-
| шаҳри [[Истаравшан]] || 61,2
| 64,6
| 65,6 || ||
|-
| шаҳри [[Исфара]] || 47,8
| 50,7
| 51,7 || ||
|-
| шаҳри [[Гулистон]] || 47,5 
| 48,2
| 49,2 || ||
|-
| шаҳри [[Конибодом]] || 50,4
| 52,2
| 52,5 || ||
|-
| шаҳри [[Панҷакент]] || 41,2
| 42,8
| 43,3 || ||
|-
| шаҳри [[Истиқлол]] ||16,4
| 17,3
| 17,6 || ||
|-
| шаҳри [[Бӯстон (шаҳр)|Бӯстон]] ||33,5
| 36,0
| 36,9 || ||
|-
| [[ноҳияи Айнӣ]] || 78,3
| 82,3
| 83,6 || 5,2 || 15,1
|-
| [[ноҳияи Ашт]] || 155,2
| 164,8
| 168,1 || 2,8 || 55,4
|-
| [[ноҳияи Ғафуров]] || 355,0
| 374,3
| 380,5 || 2,7 || 131,5
|-
| [[ноҳияи Деваштич]] || 158,3
| 169,6
| 180,8 || 1,6 || 98,9
|-
| [[ноҳияи Зафаробод]] || 69,2
| 74,2 
| 75,4 || 0,5 || 173,0
|-
| [[ноҳияи Истаравшан]] * || 190,2
| 268,1
| 273,5 || 0,7 || 359,1
|-
| [[ноҳияи Исфара]] * || 208,4
| 269,6
| 274 || 0,9 || 320,2
|-
| [[ноҳияи Конибодом]] * || 149,1
| 208,4 
| 211,1 || 0,8 || 249,4
|-
| [[ноҳияи Кӯҳистони Мастчоҳ]] || 23,1
| 24,7
| 25,4 || 3,7 || 6,2
|-
| [[ноҳияи Масчоҳ]] || 117,0
| 125,3
| 128,4 || 1,0 || 117,0
|-
| [[ноҳияи Панҷакент]] * || 237,2
| 296,8
| 303 || 3,7 || 75,2
|-
| [[ноҳияи Ҷаббор Расулов|ноҳияи Расулов]] || 127,8
| 135,3
| 137,7 || 0,3 || 426,0
|-
| [[ноҳияи Спитаман]] || 131,7
| 139,2
| 141,6 || 0,4 || 329,2
|-
| [[ноҳияи Шаҳристон]] || 39,5
| 42,7
| 43,7|| 1,2 || 35,9
|-
| '''Ҳамагӣ''' ||''' 2511,0''' 
|'''2658,4'''
|'''2707,3'''|| ''' 25,2''' || ''' 99,6'''
|-
| * ''ҳамроҳ бо шаҳрҳои тобеи вилоят'' 
|-
|}


== Иқтисодиёт ==
=== Саноат ===
Дар вилоят минтақаи озоди истеҳсолӣ-инвеститсионии &quot;Суғд&quot; амал карда истодааст. Соли 2015 аз 613 корхонаҳои саноатӣ 340 корхона 73 корхона ё ки 11,9 фоиз фаъолият накарданд.
Сабабҳои фаъолият накардани корхонаҳои саноатӣ нарасидани ашёи хому маблағҳои гардишӣ, маҳдуд шудани бозорҳои анъанавии фурӯши маҳсулот, ба рақобат тобовар набудани маҳсулоти истеҳсолшуда мебошанд. 
Соли 2015 ифтитоҳи корхонаву коргоҳҳои коркарди шири “Порсои Хуҷанд”, коргоҳҳои истеҳсоли “Металлоконструксияҳо”, “Сендвич-панел” ва “Комбикорм”-и ҶДММ “Фаровон-1”, фабрикаи мурғпарварии “Дӯстон-1”, корхонаи “Рукнобод”, коргоҳи дуюми заршӯйии КМ ”Зарафшон”, “Ресандаи Хуҷанд”ва ҶДММ “Арча” рӯй дод. 
Айни замон дар вилоят бунёди як қатор корхонаҳои калон, аз ҷумла сохтмони [[корхонаи ҶДММ &quot;Хуаксин Ғаюр - Суғд-семент&quot;]] дар [[ноҳияи Ғафуров]] барои 1500 ҷойи корӣ ва истеҳсоли 1,2 млн. тонна семент дар як сол, комбинати металлургӣ бо иқтидори коркарди 50 ҳазор тонна сурб ва 50 ҳазор тонна руҳ бо 1500 ҷойи корӣ, ҶДММ &quot;Нуқрафом&quot; дар шаҳри Истиқлол, [[ҶСП «Норд Азия Металл»]], [[ҶДММ «Спитамен Ойл»]] дар ноҳияи Спитамен ва “Нафтрасон” дар шаҳри Конибодом ба итмом расидааст.
Соли 2015 Фабрикаи дуюми Ҷамъияти дорои масъулияташ маҳдуди Корхонаи муштараки [[зар]]шӯии “Зарафшон”-ро ифтитоҳ намуд. Коргоҳи дуюми заршӯии корхонаи муштараки «Зарафшон» дар давоми як сол сохта, ба истифода супорида шуд. Арзиши лоиҳавии Фабрикаи заршӯӣ бо иқтидори коркарди 10 ҳазор тонна маъдан дар як шабонарӯз бо инфрасохтори мавҷуда 1миллиард сомонӣ мебошад. Дар ин коргоҳ дар як сол то 2,2 тонна [[тило]]и холис истеҳсол карда шуда, қариб 11 ҳазор тонна маъданро дар як шабонарӯз коркард менамояд. Баробари мавриди баҳрабардорӣ қарор гирифтани коргоҳи бузург иқтидори умумии корхона дар як шабонарӯз ба коркарди 17 ҳазор тонна маъдан баробар гардида, иқтидори истеҳсолии корхонаи муштараки «Зарафшон» то 5 тонна тило дар як сол расонида мешавад.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.khovar.tj/content/%D0%B8%D1%84%D1%82%D0%B8%D1%82%D0%BE%D2%B3%D0%B8-%D1%84%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B8-%D0%B4%D1%83%D1%8E%D0%BC%D0%B8-%D2%B7%D0%B0%D0%BC%D1%8A%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%B8-%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B8-%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8A%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%B0%D1%88-%D0%BC%D0%B0%D2%B3%D0%B4%D1%83%D0%B4%D0%B8-%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B8-%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B8-%D0%B7%D0%B0%D1%80%D1%88%D3%AF%D0%B8%D0%B8- |title=Ифтитоҳи Фабрикаи дуюми Ҷамъияти дорои масъулияташ маҳдуди Корхонаи муштараки заршӯии “Зарафшон” |accessdate=2016-04-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304193202/http://www.khovar.tj/content/%D0%B8%D1%84%D1%82%D0%B8%D1%82%D0%BE%D2%B3%D0%B8-%D1%84%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B8-%D0%B4%D1%83%D1%8E%D0%BC%D0%B8-%D2%B7%D0%B0%D0%BC%D1%8A%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%B8-%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B8-%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8A%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%B0%D1%88-%D0%BC%D0%B0%D2%B3%D0%B4%D1%83%D0%B4%D0%B8-%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B8-%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B8-%D0%B7%D0%B0%D1%80%D1%88%D3%AF%D0%B8%D0%B8- |archivedate=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;
[[24 март]]и [[соли 2016]] [[Корхонаи ҶДММ &quot;Хуаксин Ғаюр - Суғд-семент&quot;]] — дар [[ноҳияи Ғафуров]] ва [[Корхонаи ҶДММ &quot;Нафтрасон&quot;]] — дар шаҳри [[Конибодом]]и  вилояти Суғд ифтитоҳ ёфтаанд.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://hamsafon.tj/1177-shumorai-12-1044-24032016.html |title=Минбари халқ Шумораи №12 (1044), 24.03.2016 |accessdate=2016-04-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201204044613/http://hamsafon.tj/1177-shumorai-12-1044-24032016.html |archivedate=2020-12-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://hamsafon.tj/uploads/newspaper/1_MX_2016/12_Minbar_2016.pdf Минбари халқ Шумораи №12 (1044), 24.03.2016]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== Кишоварзӣ ===
Дар соҳаи кишоварзӣ ҳар сол, дар маҷмӯъ зиёда аз 268,4 ҳазор гектар заминҳо кишт карда мешаванд, ки маҳсулоти пахтаву ғалладона, сабзавоту мева ва диг. истеҳсол мекунанд. Дар вилоят (с.2015) 604,3 ҳазор сар чорвои калони шохдор, зиёда аз 1,4 млн. сар гӯсфанду буз ва 1,7 млн. сар парранда парвариш карда мешаванд.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://sugd.tj/|title=Сомонаи расмии ҳукумати вилояти Суғд |accessdate=2016-03-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160323071846/http://sugd.tj/index.php/tj/bahshho/makolaho/5750-hisobot |archivedate=2016-03-23 }}&lt;/ref&gt;
Соли 2020 саршумори чорвои калони шохдор дар миқёси вилояти Суғд ба 669 ҳазору 710 сар расонида шуда, саршумори чорвои майда ба 1 миллиону 574 ҳазору 769 сар баробар гардид.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://khovar.tj/2021/02/2peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-namoishi-kishovarz-dar-no-iyai-bobo-on-afurov-ishtirok-namudand/ |title=Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон дар намоиши кишоварзӣ дар ноҳияи Бобоҷон Ғафуров иштирок намуданд |accessdate=2021-02-04 |archivedate=2021-02-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210209082049/https://khovar.tj/2021/02/2peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-namoishi-kishovarz-dar-no-iyai-bobo-on-afurov-ishtirok-namudand/ }}&lt;/ref&gt;

Дар вилояти Суғд дар доираи “Барномаи рушди соҳаи боғу токпарварӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2016-2020” боғпарварону токпарварон ба дастовардҳои назаррас ноил гардидаанд. Дар ин давра дар шаҳру ноҳияҳои вилояти Суғд қариб 4 ҳазору 360 гектар боғи нав бунёд карда шудааст. Давоми 5 соли охир дар шаҳру ноҳияҳои вилояти Суғд ба ҷойи 2076 гектар бештар аз 5 ҳазор гектар майдони боғоти куҳна барқарор гардида, илова бар ин, дар муддати 5 сол 207 гектар боғи интенсивӣ, аз ҷумла себ, олу, зардолу, шафтолу, сиёҳолу, гелос, нок, бодом, чормағз ва биҳӣ бунёд карда шудааст ва ҳудуди 373 гектар майдони токзорҳои куҳна барқарор ва 351 гектар токзори нав бунёд шудааст.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://khovar.tj/2021/02/2peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-namoishi-kishovarz-dar-no-iyai-bobo-on-afurov-ishtirok-namudand/ |title=Президенти мамлакат Эмомалӣ Раҳмон дар мавзеи Султонободи деҳоти Зарзамини ноҳияи Бобоҷон Ғафуров ба бунёди боғи интенсивӣ асос гузоштанд |accessdate=2021-02-04 |archivedate=2021-02-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210209082049/https://khovar.tj/2021/02/2peshvoi-millat-emomal-ra-mon-dar-namoishi-kishovarz-dar-no-iyai-bobo-on-afurov-ishtirok-namudand/ }}&lt;/ref&gt;

== Нақлиёт ==
[[18 октябр]] соли 2015 дар [[ноҳияи Айнӣ]]  роҳи мошингарди Айнӣ - Панҷакент ба истифода дода шуд. Роҳи мошингарди Айнӣ - Панҷакент 112,6 километрро ташкил медиҳад. 
Дар ин шоҳроҳ, 31 адад пулҳои хурду бузург ва иншооти зиёди ёрирасон сохта шудаанд.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.khovar.tj/content/%D0%B8%D1%84%D1%82%D0%B8%D1%82%D0%BE%D2%B3%D0%B8-%D1%80%D0%BE%D2%B3%D0%B8-%D0%BC%D0%BE%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8-%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D3%A3-%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D2%B7%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 |title=Ифтитоҳи роҳи мошингарди Айнӣ - Панҷакент |accessdate=2016-04-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304193705/http://www.khovar.tj/content/%D0%B8%D1%84%D1%82%D0%B8%D1%82%D0%BE%D2%B3%D0%B8-%D1%80%D0%BE%D2%B3%D0%B8-%D0%BC%D0%BE%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8-%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D3%A3-%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D2%B7%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 |archivedate=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;

== Омӯзишу парвариш ==
Вилояти Суғд  кӯдакистон, мактаби рӯзонаи таҳсилоти умумӣ, мактаби миёнаи касбӣ ва  донишгоҳ дорад.
[[Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров‎]] ва [[Донишгоҳи давлатии ҳуқуқ, бизнес ва сиёсати Тоҷикистон]]‎ таълимгоҳҳои бонуфузи вилоят ва ҷумҳурӣ мебошанд.

== Ниҳодҳои фарҳангӣ ==
Дар вилоят фарҳангсаройҳои бошукӯҳи [[Қасри Арбоб]] ва ноҳияи Ҷаббор Расулов, Айнӣ ва Ашт, Маҷмааи таърихӣ-фарҳангии вилоят иборат аз [[Боғи ба номи Камоли Хуҷандӣ]] ва [[Қалъаи Хуҷанд]], шаҳркадаи бостонии [[Саразм]], [[Шаҳраки Панҷакенти қадим]], [[Мамнунгоҳ-осорхонаи бостоншиносии Панҷакент]], [[Осорхонаи ба номи академик Бобоҷон Ғафуров]], [[Маҷмааи таърихӣ - меъмории Шайх Муслиҳиддин]], [[Масҷиди мадрасаи Абдуллохон]], [[Мақбараи Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ]], [[Шаҳри Шаҳристони қадим – Қаҳқаҳа]], [[Манораҳои саргаҳи Зарафшон]]  ва диг. ниҳодҳои таърихиву фарҳангиро дар бар мегирад. Соли 2016 дар зодгоҳи [[Ниқибхон Туғрал]], деҳаи Зосун маҷмааи таърихӣ-фарҳангии Ниқибхон Туғрал адр [[шаҳраки Бӯстон]]и [[ноҳияи Мастчоҳ]]  муҷассамаи [[Исмоили Сомонӣ]] сохта шуданд.&lt;ref&gt;Ватанамонробоз ҳам шукуфон хоҳем кард//Тоҷикистон, 7 сентябри с. 2016&lt;/ref&gt;

== Воситаҳои ахбори умум ==
Дар вилоят нашрияҳои даврӣ ба монандӣ:
* [[Ҳақиқати Суғд (рӯзнома)|Ҳақиқати Суғд]] (ба [[забони тоҷикӣ]])
* [[Ҳақиқати Суғд (рӯзнома)|Ҳақиқати Суғд]] (русӣ: Согдийская правда) (ба [[забони русӣ]])
* [[Суғд ҳақиқати]] (ба [[забони ӯзбекӣ]]) барои хонандагон интишор мешаванд.

Азбаски [[забони ӯзбекӣ]] дар шимол ва ғарби кишвар мавриди истифода қарор гирифтааст&lt;ref&gt;[http://tajembiran.tj/tj/dar-borai-tojikiston/tajikistan-in-figures.html?start=6 Тоҷикистон: Вилоятҳо ва ноҳияҳо] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20190504165723/http://tajembiran.tj/tj/dar-borai-tojikiston/tajikistan-in-figures.html?start=6 |date=2019-05-04 }} // The embassy of the Republic of Tajikistan in the Islamic Republic Iran&lt;/ref&gt;, рӯзномаи «Суғд ҳақиқати» бо забони ӯзбекӣ чоп мешавад.

== Беҳдошту беҳзистӣ ==
Дар Барномаи вилоятии “Соли 2016 — Соли фарди солим” пешбинӣ шудаанд, сохтмони 23 адад иншооти тандурустӣ ба маблағи 5,3 млн. сомонӣ ва таъмиру тармими 57 адад муассисаҳои тиббӣ ба маблағи 21,1 млн. сомонӣ дар ҳудуди вилоят дар назар аст.

== [[Ҷозибаҳои гардишгарӣ]] ==
{{Асос|Минтақаи туристии Суғд}} 
Табиати вилояти Суғдро наметавон бе истифодаи такрор ба такрор аз вожаҳои «беназир» ва «беҳамто» тавсиф кард. Мавзеи [[Искандаркӯл]] ҳамчун марвориди беназир дар иҳотаи кӯҳҳои [[Фон (кӯҳ)|Фон]], маҳалли дилписанди сайёҳон аз саросари ҷаҳон аст. [[Ҳафткӯл#Марғзор|Кӯлҳои Марғзор]] низ беҳамтоанд ва ин мавзеъ дар зебоӣ ягонаву якто мебошад, зеро ҳар яке аз кӯлҳои номбурда муҳраи гаронбаҳоеро дар гарданбанди зебо мемонад. [[Ҳафткӯл|Ҳафт кӯли]] пайваста дорои рангҳои гуногун аст. Дигар ҷойҳои писандидаи мардум Баҳри тоҷик дар [[Гулистон]], шаҳрҳои қадимаи [[Панҷакент]], [[Исфара]] ва [[Конибодом]] ки дорои осорхона, масҷиду мадрасаҳои куҳан, зиёратгоҳҳои муътабар мебошанд.

Ҷойҳои диданиҳои вилоят:
=== Ҷозибаҳои фарҳангӣ ===
* [[Саразм]]
* [[Мамнунгоҳ-осорхонаи бостоншиносии Панҷакент]]
* [[Қалъаи Хуҷанд]]
* [[Маҷмааи таърихӣ - меъмории Шайх Муслиҳиддин]]
* [[Масҷиди мадрасаи Абдуллохон]]
* [[Манораҳои саргаҳи Зарафшон]]
* [[Мақбараи Ҳазрати Шоҳ]]
* [[Мақбараи Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ]]
* [[Осорхонаи ба номи академик Бобоҷон Ғафуров]]
* [[Боғи ба номи Камоли Хуҷандӣ]]

=== Ҷозибаҳои табиъӣ ===
* [[Ҳафткӯл]] 
* [[Искандаркӯл]]
* Кӯҳҳои  [[Фон (кӯҳ)|Фон]]
* [[Баҳри тоҷик]]

Дар вилояти Суғд минтақаҳое ҳастанд, ки олами набототи он ҳанӯз омухтанашудаву дастнахӯрда аст. Обу ҳавои чунин минтақаҳо ба сабаби душворгузар ва дурдаст будан аз маҳалҳои маскунӣ ва набудани роҳҳои мошингард поку гуворост. Дар яке аз ин минтақаҳо [[мардуми яғноб]] зиндагонӣ мекунад.

== Пайвандҳо ==
* [https://sugd.tj/ Сомонаи расмии Вилояти Суғд] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160323071846/http://sugd.tj/index.php/tj/bahshho/makolaho/5750-hisobot |date=2016-03-23 }} (Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии вилояти Суғд).

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

{{commons|Category:Sughd province|Вилояти Суғд}}

{{Тақсимоти маъмурии Тоҷикистон}}
{{Ноҳияҳои Суғд}}

{{Тоҷикистон-ҷуғ-нопурра}}

[[Гурӯҳ:Вилоятҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Феҳристи вилоятҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Вилояти Суғд]]</text>
      <sha1>mx25j1wlsod6dcwmg32edqa5wojt4j7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наврӯз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2110</id>
    <revision>
      <id>1490068</id>
      <parentid>1446727</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T20:45:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batman47773981</username>
        <id>157673</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1490068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66977" sha1="7er3skkq98z5z5n6rv8n3ezuimsxzs3" xml:space="preserve">{{Ҷашн}}
Наврӯз (форсӣ: نوروز, талаффузи эронӣ: [noːˈɾuːz], ба маънои «Рӯзи нав») — рӯзи Соли нав дар тақвимҳои эронӣ, аз ҷумла дар тақвими ҳиҷрии шамсӣ, ки имрӯз истифода мешавад, ба шумор меравад. Аз нигоҳи таърихӣ, ин ҷашн хоси халқҳои эронитабор буда, имрӯз дар фарҳангҳои гуногуни марбут ба ҳавзаи фарҳангии форсӣ дар саросари ҷаҳон таҷлил мегардад. Ин ҷашн ба падидаи эътидоли баҳорӣ дар Нимкураи шимолӣ вобаста аст ва аз ин рӯ, одатан ба рӯзҳои байни 19 ва 22 март дар тақвими мелодӣ (григорианӣ) рост меояд. Решаҳои Наврӯз ба дини зардуштӣ бармегарданд ва он беш аз 3000 сол инҷониб аз ҷониби халқҳои зиёде дар Осиёи Ғарбӣ, Осиёи Марказӣ, Қафқоз, ҳавзаи баҳри Сиёҳ, Балкан ва Осиёи Ҷанубӣ ҷашн гирифта мешавад. Дар замони муосир, гарчанде ки аксари мардум онро ҳамчун як ҷашни дунявӣ (ғайридинӣ) таҷлил мекунанд, Наврӯз барои пайравони дини зардуштӣ, баҳоия ва мусулмонони исмоилии шиа ҳамчунон як рӯзи муқаддас боқӣ мондааст. Дар Нимкураи шимолӣ, Наврӯз оғози фасли баҳорро нишон медиҳад. Анъанаҳои ин ҷашн маросимҳои гуногуни марбут ба оташу об, рақсҳои идона, табодули тӯҳфаҳо, шеърхонӣ ва ғайраро дар бар мегиранд; ин расму оинҳо вобаста ба фарҳанги ҷамоатҳои гуногуне, ки онро ҷашн мегиранд, фарқ мекунанд.[[Акс:Фасли баҳор 1.JPG|thumbnail]]
[[Акс:Navruz table in Tajikistan.JPG|thumbnail|Дастархони наврӯзӣ]]
[[Акс:Sumalak navruz tajik.jpg|thumb|[[Сумалак]]]]

== Вожашиносӣ ==
«Наврӯз» дар форсии дарӣ бозмонда аз «''nōg rōz''» {nwk rwc} дар [[порсии миёна]] аст, ки он аз «''*navaka-raocah-''» дар [[Забони эронии бостон|эронии бостон]] рӯидааст. Наврӯз яъне рӯзи нав. Аммо ниёгонамон ин рӯзро оғози соли нав медонистанд ва солшумориро аз ҳамин рӯз оғоз мекарданд. «Соли нав» дар забонҳои миёнаи эронӣ истилоҳе баргирифта аз «''*navaka-sarda-''» дар эронии бостон будааст. Чунончи, хоразмиён Соли навро «''Nāwsārjī''» [nʼwsʼrjy], суғдиён «''Nāwsarδ''» [nʼwsrδ] ва балхиён «''Nōgsarδ''» [νωγοσαρδο] мехондаанд, ки агар яке аз ин истилоҳот дар форсии дарӣ вом гирифта мешуд, дар он «''Навсол''» мегашт. Дар забони яғнобӣ ҷашни Наврӯзро ҳамакнун ҳам «''навасол''» мегӯянд.

== Таърихи Наврӯз ==
[[Акс:Навруз-2013 - выставка изделий.JPG|thumb]]Тақрибан зиёда аз 3 ҳазор сол қабл Наврӯз марбути кори деҳқонӣ пайдо шуда, минбаъд такмил ёфтааст. Таърихи ташаккули Наврӯз бо эҳё гардидани табиат дар баҳорон, ки пас аз [[зимистон]] фаро мерасад, вобаста аст.

=== Пайдоиши Наврӯз мувофиқи маълумоти Абурайҳони Берунӣ ===
Бояд гуфт ки манша ва замони пайдоиши Наврӯз, ба дурустӣ маълум нест. Аммо ин ҷашн таърихи зиёда аз сеҳазорсола дорад ва куҳантарин оини миллӣ дар ҷаҳон ба шумор меравад.

Абурайҳони Берунӣ донишманд ва олими қарни даҳум дар китоби машҳури худ «Осору-л-боқия» аз забони Алӣ бинни Яҳё навиштааст, ки «Рӯзи Наврӯз ягона рӯзест, ки тағирнопазир аст» ва дар китобаш «Ал-тафҳим» менигорад ки «нахустин рӯз аст аз Фарвардинмоҳ ва аз ин ҷиҳат рӯзи нав карданд, зеро ки нишонии соли нав аст».

Ҳикояту ривоятҳо дар бораи иди Наврӯз хеле бисёранд. Абурайҳони Берунӣ дар китоби «Ал-тафҳим» овардааст, ки {{аввали иқтибос}}''«чун Ҷамшед ба подшоҳӣ расид, динҳо аз нав кард ва ин кори хеле бузург ба назар омад ва он рӯзро, ки рӯзи тоза буд, Чамшед ид гирифтӣ, агарчи пеш аз он ҳам Наврӯз бузургу муаззам буд»''{{охири иқтибос}} ҳамчунин дар ҷои дигари ин китоб чунин овардааст, ки {{аввали иқтибос}}''«Аз расмҳои подшоҳон Наврӯз чист? Нахустин рӯз аст аз Фарвардинмоҳ ва аз ин ҷиҳат рӯзи нав ном карданд, зеро ки пешонии соли нав аст»''{{охири иқтибос}}

Бояд зикр намуд, ки мувофиқи маълумоти хондашуда аз осори Абурайхон Берунӣ чунин хулосабарорӣ кардан мумкин аст, ки — ин донишманд, ба таври густурдае дар бораи ҷашн гирифтани Наврӯз сухан мегӯяд ва дар таҳқиқоти хеш барои шинохти рамзу рози оинҳо ва маросимҳои гуногун, на танҳо ганҷинаҳои куҳанро мековад ва дарҳои онҳоро ба рӯи хонандагони асари гаронбаҳояш мекушояд, балки аз амалнамоӣ аз суннатҳои дерина дар рӯзгори худ низ, хабар медиҳад ва ошкоро мегӯяд, ки мардумони давронаш бо покиза гардонию навсозии ҳамаи афзорҳо ва дастмояҳои зиндагӣ ва оростану пиростани хонаву кошона аз Наврӯз истиқбол менамуданд.

=== «Наврӯзнома»-и Умари Хайём ===
[[Акс:Бузкаши.jpg|thumb|Наврӯз, Бузкаши]]
[[Акс:Иди Наврӯз дар Душанбе.JPG|thumb]]
[[Акс:Иди Наврӯз дар Душанбе 1.jpg|thumb]]
[[Акс:Ид дар назди ҳайкали А. Рӯдакӣ.jpg|thumb|Наврӯз дар назди ҳайкали А. Рӯдакӣ]]
Дар рисолаи «Наврӯзнома» нисбат дода ба [[Умари Хайём]] низ ба ҳамин нигариши равшангарона ба Наврӯзи замони қадим ва хусусиятҳои оинҳои он рӯ ба рӯ мешавем ва ба бахши дигаре аз рамзу розҳои он пай мебарем.

Аммо сабаби ниҳодани Наврӯз он будааст, ки чун бидонистанд, ки Офтобро ду давр бувад. Яке он ки ҳар сесаду шасту панҷ рӯзу рубъе аз шабонарӯз ба аввали дақиқаи ҳамал боз ояд ба ҳамон вақту рӯз, ки рафта буд, бад-ин дақиқа натавонад омадан. Чи ҳар сол аз муддат ҳаме кам шавад.
Ва чун Ҷамшед он рӯзро дарёфт '''«Наврӯз»''' ном ниҳод ва ҷашн ойин овард. Ва пас аз он подшоҳон ва дигар мардумон бад-ӯ иқтидо карданд.

Ва қиссаи он чунон аст, ки {{аввали иқтибос}}''«чун Каюмарси аввал аз мулки Аҷам ба подшоҳи биншаст, хост, ки айёми солу моҳро ном диҳад ва таърих созад, то мардумон онро бидонанд. Бингарист, ки он рӯз бомдод Офтоб ба аввали дақиқаи ҳамал омада. Мубадон гирд карда ва бифармуд, ки таърих аз он ҷо оғоз кунанд. Муъбадон ҷамъ омаданд ва таърих ниҳоданд.
Ва чунин гуфтанд мубадони Аҷам, ки доноёни рӯзгор буданд, ки Эзиди таборак ва таоло дувоздаҳ фаришта офаридааст: аз ин чаҳор фаришта бар осмонҳо гумоштааст, то осмонро ба ҳар чи андар ӯст, аз аҳриманон нигоҳ доранд; ва чаҳор фариштаро бар чаҳор гӯшаи ҷаҳон гумоштааст, то аҳриманонро гузар надиҳанд, ки аз куҳи Қоф баргузаранд.
Ва чунин ки чаҳор фаришта дар осмонҳо ва заминҳо мегарданд ва аҳриманонро дур медоранд аз халоиқ.
Ва чунин мегӯянд, ки ин ҷаҳон андар миёни он ҷаҳон чун хонаест нав, андар сарои куҳан бар оварда.
Ва Эзиди таоло Офтобро аз нур биёфарид ва осмонҳову заминҳоро бад-у парвариш дод.
Ва ҷаҳониён чашм бар вай доранд, ки нурест аз нурҳои Эзиди таоло ва андар вай ба ҷалолу таъзим нигаранд, ки дар офариниши вай Эзиди таолоро иноят беш аз дигарон будааст.
Ва гӯянд мисоли он чунон аст, ки малики бузург ишорат кунад ба хилофате ба хулафои хеш, ки ӯро бузург доранд ва ҳаққи ҳунари вай бидонанд, ки ҳар ки варо бузург доштааст, маликро бузург дошта бошад.
Ва гӯянд, чун Эзиди таборак ва таоло бад-он ҳангом, ки фармон фиристод, ки (Офтоб) суббот баргирад, то тобиш ва манфиати ӯ ба ҳама чизҳо бирасид. Офтоб аз сари ҳамал бирафту осмон ӯро баргардонид ва торикӣ аз рӯшноӣ ҷудо гашту шабу рӯз падидор шуд.
Ва он оғозе шуд мар таърихи ин ҷаҳонро.»''{{охири иқтибос}}

Пас аз он ба ҳазору чаҳорсаду шасту як сол ба ҳамон рӯз бозрасид. Ва он муддат ҳафтоду се бор қирони Кайвон ва Урмузд бошад, ки онро «қирони асғарӣ» хонанд ва ин қирон ҳар бист сол бошад. Ва ҳар гоҳ ки [[Офтоб]] давраи хештан сипари кунаду бад-ин ҷой бирасад ва [[Зуҳал]] ва [[Муштари]]ро ба ҳамин бурҷ, ки ҳубути (фаромадани) Зуҳал андар ӯст, қирон бувад бо муқобили ин бурҷи Мизон, Зуҳал андар ӯст, ки давр ин ҷо ва як давр он ҷо бад-ин тартиб, ки ёд карда омаду ҷойгоҳи кавокиб намуда шуд. Чунон ки Офтоб аз сари ҳамал равон шуду Зуҳалу Муштари бо дигар кавокиб он ҷо буданд, бо фармони Эзиди таоло олам дигаргун гашт. Чизҳои нав падид омад, монанди он, ки дархурди олам ва гардиш буд. Чун он вақтро дарёфтанд, маликони [[Аҷам]] аз баҳри бузургдошт Офтобро аз баҳри он, ки ҳар кас ин рӯзро ҷашн сохтанд ва оламиёнро хабар доданд, то ҳамагон онро бидонанд ва он таърихро нигоҳ доранд.

Ва чунин гӯянд, ки [[Каюмарс]] ин рӯзро оғози таърих кард. Ва чун як даври [[Офтоб]] бигашт, солро дар муддати сесаду шаступанҷ рӯз ба дувоздаҳ қисмат кард, хар бахше си рӯз. Ва ҳар якеро аз он номе ниҳоду ба фаришта бозбаст аз он дувоздаҳ фаришта, Эзиди таборак ва таоло эшонро бар олам гумоштааст. Пас, он гоҳ даври бузургро, ки сесаду шаступанҷ рӯзу рубъе аз шабонарӯзи аст, «соле бузург» ном кард ва ба чаҳор қисм кард. Чун чаҳор қисм аз ин соли бузург бигзарад, Наврӯзи бузургу нав гаштани аҳволи олам бошад. Ва бар подшоҳон воҷиб аст оин ва расми мулук ба ҷой овардан аз баҳри муборак ва аз баҳри таърихро ва хуррами кардан ба аввали сол ҳар ки рӯзи Наврӯз ҷашн кунад ва ба хуррамӣ пайвандад, то наврӯзи дигар умр дар шоддӣ ва хуррамӣ гузорад. Ва ин таҷрибаи ҳукамо аз барои подшоҳон кардаанд. Пас, Каюмарс ин муддатро бад-ин гуна ба дувоздаҳ бахш карду ибтидои таърих падид кард. Пас, он оин то ба рӯзгори Искандари Румӣ, ки ӯро «Зулқарнайн» хонданд, бимонд. Ва то он муддат қабиса накарда буданд ва мардумон ҳам бар он мерафтанд то бар рӯзгори [[Ардашери Бобакон]], ки ӯ қабиса карду ҷашн бузург дошт ва аҳднома бинвишт ва он рӯзро '''«Наврӯз»''' бихонд. Ва ҳам бар он ойин мерафтанд то ба рӯзгори Нуширвони Одил. Чун Айвони Мадоин тамом гашт, Наврӯз кард ва расми ҷашн ба ҷо овард, чунон ки оини эшон буд. Аммо кабиса накард ва гуфт: «Ин ойин баҷо монад, то ба сари давр, ки Офтоб ба сари Саратон ояд, то он ишорат, ки Каюмарс ва Ҷамшед карданд аз миён бархезад». Ин бигуфт ва дигар қабиса накард, то рӯзгори Маъмуни халифа. ӯ бифармуд, то расад бикарданд. Ва ҳар соле, ки Офтоб ба ҳамал омад, Наврӯз ид фармуд кардан. Дар бораи ба вақти мизони баҳор овардани иди Наврӯз дар замони Хилофати араб кӯшишҳои зиёде карданд ва оқибат ба вақти таърихии худ баргардониданд. Танҳо соли 392 [[соли ҳиҷрӣ|ҳиҷрӣ]]-[[соли қамарӣ|қамарӣ]] дар натиҷаи ҳар чаҳор сол якрӯзӣ ақиб мондан ба аввали [[ҳамал]] расид.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://harakat.tj/main/ciyosat/siyosat-tj/33716-oozi-kitobi-navrznoma-umari-hayem.html|title=ОҒОЗИ КИТОБИ &quot;НАВРЎЗНОМА&quot; Умари ХАЙЁМ|author=|website=harakat.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2019-03-31|archivedate=2019-03-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190331030142/http://harakat.tj/main/ciyosat/siyosat-tj/33716-oozi-kitobi-navrznoma-umari-hayem.html}}&lt;/ref&gt;

=== Таърихи пайдоиши маросими Наврӯз ===
[[Акс:Фасли баҳор.JPG|thumb]]
[[Акс:Среди поклонников. Панджакент.Таджикистан.JPG|thumb]]
[[Акс:Навруз - 2014.jpg|thumb]]
[[Акс:Навруз-2013 (2)-дети в национальной одежде.JPG|thumb]]
[[Акс:Национальная одежда (Праздник Навруз).JPG|thumb]]
[[Акс:Приданное для новобрачных. Панджакент. Таджикистан.JPG|thumb]]
[[Акс:Какая кашида (вышивка) лучшая. Панджакент. Таджикистан.JPG|thumb]]
[[Акс:Вышивка тюбитеек. Народное ремесло.Таджикистан.JPG|thumb]]
[[Акс:Швея джихака - украшения для женщин. Панджакент.Таджикистан.JPG|thumb]]
Иди Наврӯз ин ҷашни оғози баҳор ва соли нави мардуми форс мебошад. Наврӯз дар луғатҳо ба маънои «рӯзи нав» ва «тоза», «рӯзи нахустин», аввали рӯзҳои сол, яъне рӯзе ки соли нав аз он оғоз мегардад омадааст. Дар ин маврид [[Абурайҳон Муҳаммад ибни Аҳмади Хоразмӣ|Абурайҳони Берунӣ]] донишманд ва олими қарни даҳум дар китоби машҳури худ «Осору-л-боқия» аз забони Алӣ бинни Яҳё навиштааст, ки {{иқтибос|муаллиф=[[Абурайҳон Муҳаммад ибни Аҳмади Хоразмӣ|Абурайҳони Берунӣ]]|
«Рӯзи Наврӯз ягона рӯзест, ки тағйирнопазир аст»}} ва дар китобаш «Ал-тафҳим» менигорад ки {{иқтибос|муаллиф=[[Абурайҳон Муҳаммад ибни Аҳмади Хоразмӣ|Абурайҳони Берунӣ]]|
«Нахустин рӯз аст аз Фарвардинмоҳ ва аз ин ҷиҳат рӯзи нав карданд, зеро ки нишонии соли нав аст»}} Бояд гуфт ки манша ва замони пайдоиши Наврӯз, ба дурустӣ маълум нест. Аммо ин ҷашн таърихи зиёда аз сеҳазорсола дорад ва куҳантарин оини миллӣ дар ҷаҳон ба шумор меравад. Дар баъзе аз матнҳои куҳан аз ҷумла «[[Шоҳнома]]»-и [[Абулқосим Фирдавсӣ|Ҳаким Фирдавсии Тусӣ]], [[Таърихи Табарӣ]], «Ал-тафҳим», «Осору-л-боқия»-и [[Абурайҳон Муҳаммад ибни Аҳмади Хоразмӣ|Абурайҳони Берунӣ]] ва «[[Наврӯзнома]]»-[[Умари Хайём]], шоҳ Ҷамшед ё ин Каюмарс ба унвони поягузори Наврӯз муаррифӣ шудаанд. Падидоварии Наврӯз дар [[Шоҳнома]]и Фирдавсӣ, ба ин гуна ривоят шуда аст, ки Ҷамшед дар ҳоли гузаштан аз Озарбойҷон, дастур дод то дар онҷо барои ӯ тахте бигузоранд ва худаш бо тоҷи зарин бар рӯи тахт бинишаст. Бо расидани нури хуршед ба тоҷи заррини ӯ, ҷаҳон нӯронӣ шуд ва мардум шодмонӣ карданд ва он рӯзро Наврӯз номиданд.
{{иқтибос|муаллиф=[[Абулқосим Фирдавсӣ]]|
Ба Ҷамшед бар гавҳар афроштанд,
:Мар он рӯзро рӯзи нав хонданд.}}
Бархе аз ривоёти таърихӣ оғози Наврӯзро ба бобулиён нисбат медиҳанд. Бар тибқи ин ривоятҳо, ривоҷи Наврӯз дар сарзамини Форс ба соли 538 пеш аз мелод, яъне замони ҳамлаи [[Куруши Кабир]] ба Бобул боз мегардад, ки маҳз ӯ Наврӯзро ҷашни миллӣ эълом кард. Вай дар ин рӯз барномаҳоеро барои сарбозон, поксозии маконҳои ҳамагонӣ ва хонаҳои шахсӣ ва бахшиши маҳкумон иҷро менамуд. Ин оинҳо дар замони подшоҳони дигари [[Ҳахоманишиён]] низ баргузор мешудааст. Замони [[Дорои I]], маросими Наврӯз дар тахти Ҷамшед баргузор мешуд. Албатта дар сангнавиштаҳои баҷомонда аз даврони Ҳахоманишҳо, ба таври мустақим ишорае ба баргузории Наврӯз нашудааст, аммо баррасиҳо бар рӯи ин сангнавиштаҳо нишон медиҳад, ки мардум дар даврони онҳо бо ин ҷашн ошно будаанд ва [[Ҳахоманишиён]] Наврӯзро бо шукӯҳи бузурге ҷашн мегирифтаанд. Санадҳои таърихӣ шаҳодат медиҳад, ки Дорои I ба муносибати Наврӯз дар соли 414 қабл аз мелод сиккае аз ҷинси тило зарб намуд, ки дар як сӯи он сарбозе дар ҳоли тирандозӣ нишон дода шудааст. Ҳамчунин дар баъзе ривоёт, аз Зардушт ба унвони бунёдгузори Наврӯз номбар шуда аст.

Дар замони Ашкониёну [[Сосониён]] низ Наврӯз ҷашн гирифта мешудааст. ҳикояту ривоятҳо дар бораи иди Наврӯз хеле бисёранд. Масалан [[Абурайҳон Муҳаммад ибни Аҳмади Хоразмӣ|Абурайҳони Берунӣ]] дар китоби «Осору-л-боқия» овардааст, ки «чун Ҷамшед барои худ тахт бисохт, дар ин рӯз бар он савор шуд ва ҷину шаётин онро бардоштанд. Ва ба як рӯз аз куҳи Дамованд ба Бобул омад. Мардум аз дидани ин амр дар шигифт шуданд ва ин рӯзро ид гирифтанд».

Бояд зикр намуд, ки мувофиқи маълумоти овардашуда аз осори [[Абурайҳон Муҳаммад ибни Аҳмади Хоразмӣ|Абурайҳони Берунӣ]] чунин хулосабарорӣ кардан мумкин аст, ки — ин донишманд, ба таври густурдае дар бораи ҷашн гирифтани Наврӯз сухан мегӯяд ва дар таҳқиқоти хеш барои шинохти рамзу рози оинҳо ва маросимҳои гуногун, на танҳо ганҷинаҳои куҳанро мековад ва дарҳои онҳоро ба рӯи хонандагони асари гаронбаҳояш мекушояд, балки аз амалнамоӣ аз суннатҳои дерина дар рӯзгори худ низ, хабар медиҳад ва ошкоро мегӯяд, ки мардумони давронаш бо покиза гардонию навсозии ҳамаи афзорҳо ва дастмояҳои зиндагӣ ва оростану пиростани хонаву кошона аз Наврӯз истиқбол менамуданд.

Аз ин китобҳои таърихӣ, яъне «[[Наврӯзнома]]»-и [[Умари Хайём]], «Осору-л-боқия», «Ал-тафҳим»-и [[Абурайҳон Муҳаммад ибни Аҳмади Хоразмӣ|Абурайҳони Берунӣ]] ва дигар асарҳо маълум мешавад, ки Наврӯз дар даврони қадим ба шаклҳои гуногун қайд карда мешудааст. Рӯзҳои ҷашнгирии ид низ фарқ доштааст.

Баргузории ҷашни Наврӯз дар замони [[Сосониён]] чанд рӯз (на кам аз шаш рӯз) тӯл мекашид. Ва ба ду давра тақсим мешуд. '''Наврӯзи кӯчак''' ё '''Наврӯзи омма''', ки панҷ рӯз буд ва аз якӯм то панҷӯми моҳи фарвардин гиромӣ дошт мешуд ва рӯзи шашуми Фарвардин (Хурдодрӯз), ҷашни '''Наврӯзи бузург''' ё '''Наврӯзи хосса''' барпо мегашт.

=== «Наврӯзи омма» ===
Равоёти дигаре низ, ки дар даст аст ва дар манобеи мухталиф аз онҳо ёд шуда, бешу кам бо ҳамин таъбирот ҳамроҳӣ дорад, ки «рӯзи аввали фарвардин ибтидои баҳор аст ва инро „Наврӯзи кучак“, „Наврӯзи омма“ ва „Наврӯзи сағир“ гуянд. Худой таъоло дар ин рӯз оламро офарид ва ҳар ҳафт кавкаб дар авҷи тадвир буданд ва авҷоти ҳама дар нуқтаи аввал Ҳамал буд. Дар ин рӯз ҳукм шуд, ки ба сайру давр дароянд ва Одам алаҳиссаломро низ дар ин рӯз халқ кард ва баъзе гуфтаанд, ки Ҷамшед, км ӯ аввал Ҷам ном дошт ва арабон ӯро Манушалх мегуянд, сайри олам мекард. Чун ба Озарбойҷон расид, фармуд тахти мурассае бар ҷои баланде рӯ ба ҷониби машриқ, гузоранд ва худ тоҷи мурассае бар cap ниҳода, бар он тахт биншаст.&lt;ref&gt;[http://navruz.tj/id/?p=44 „Наврӯзи омма“]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
 
Ҳамин ки офтоб тулӯъ кард ва партаваш бар он тоҷу тахт уфтод, шуое дар ғояти равшанӣ падид омад. Мардумон аз он шод шуданд ва гуфтанд „ин рӯзи нав аст“ ва чун ба забони пахлавӣ шуоъро „шед“ мегӯянд, ин лафзро бар ҳукм афзуданд ва ӯро Ҷамшед хонданд ва ҷашни азим карданд ва аз он рӯз ин расм пайдо шуд».
Мӯҳраз аст, ки агар ҳам дар дарбори шоҳони Сосонӣ як моҳро ба Наврӯз ихтисос медоданд, ин амр мусталзами он набуд, ки оҳоди раият низ даст аз кор бикашанду ба айшу нӯш пардозанд. Чун раволи зиндагии аксарияти заҳматкаш низ бар кору талоши доим устувор буд ва ҳамон ки сездаҳи Наврӯз ба cap мерасид, ба таври ҷиддӣ кӯшишҳои вақфанопазиру бетакаллуфи худро аз cap мегирифтанд.
Дар ҳар яке аз рӯзҳои Наврӯзи омма, табақае аз табақоти мардум (деҳқонон, рӯҳониён, сипоҳиён, пешаварон ва ашроф) ба дидори шоҳ меомаданд ва шоҳ ба суханони онҳо гӯш медод ва барои ҳалли мушкилоти онҳо дастур содир мекард.
Дар рӯзи шашум, шоҳ ҳаққи табақоти гуногуни мардумро адо карда буд ва дар ин рӯз, танҳо наздикони шоҳ ба ҳузури ӯ меомаданд.
Рӯзи аввали фарвардинмоҳ шоҳон ба тахт дар сар тоҷи ҳафтситорадор менишастаанду тӯли панҷ рӯз мардумро қабул мекардаанд, ҳоҷати онҳоро мебаровардаанд ва ҳадяҳо мебахшиданд. Нахустин кассе, ки барои подшоҳ меомад, мубади мубадон ва пас аз он дигарон, ҳар кадом дар гурӯҳи пешаи худ, пеш меомад ва раҳовард пешкаш мекарданд. Рӯзи шашум, Наврӯзи Бузург буд ва хонадони шоҳӣ ва дарбориён бор меёфтанд. ҷашни Наврӯз, ки дар гузашта баргузор мешуд, ҳамин панҷ рӯзро дар бар мегирифт. Дар ин маврид Хоҷа [[Ҳофиз]] дар ишораи сарбастае, ба таъбири худаш «дар парда» вобаста ба ин расм мегӯяд:
{{иқтибос|муаллиф=[[Ҳофиз]]| 
&lt;big&gt;'''Сухан дар парда мегӯям, чу гул аз ғунча берун ой,
; Ки беш аз панҷ рӯзе нест ҳукми мири наврӯзӣ.'''&lt;/big&gt;}}

=== «Наврӯзи хурдод» ё «Наврӯзи бузург» ===
[[Акс:Haft Seen in Iran.jpg|thumb|right|250px]]
Нахустин пешомади муҳими ин рӯз таваллуди Зартушт — пайғамбари ориёист, ки ба эътикоди пайравони он диёнат мабдаи некиҳост, ҳарчанд ки замони зуҳури вайро муҳаққиқон дар авохири ҳазораи дувуми пеш аз мелод (байни 1150 то 1100 пеш аз мелод) мешуморанд. Мусалламан ба суҳулат наметавон дар бораи он сухан гуфт, вале бинобар эътиқоди эрониён, рӯзи муқаддас аст охирин рӯз, рӯзи ҷашни бузурги Наврӯз аст, ки «Наврӯзи хурдодӣ» ё «Наврӯзи бузург» ва «Наврӯзи хосса» хонда мешавад ва зартуштиён бо баргузории ҷашни мелоди паёмбарашон дар ин рӯз ба ҷашнҳои наврӯзӣ поёни зебо мебахшанд. Дар ин бора, ки аз чӣ замоне «Наврӯзи хурдодӣ» баргузор мешавад, чизе мамедонем. Шояд пас азислом ин ҷашн арзишу баҳои вижа ёфтааст.
Дар матни паҳлавии «Моҳи фарвардин — рӯзи хурдод» Урмузд дар посухи Зартушт, ки мепурсад: «чаро мардумон хурдодрӯзӣ фарвардинмоҳро аз дигари рӯзҳо гиромитар медоранд?» мефармояд: зеро ба хурдодрӯзи фарвардин ба ҷаҳониён ҷон додаму дар ин рӯз Эрону Анэрон надид омадаанд, Каюмарсу Ҳушанг андар ҷаҳон ба пайдои омадаанд ва дар ҳамин рӯз Каюмарс Арзурро бикушт ва Ҳушанг Аҳримани дурӯғро барои муддати си сол аспи савории худ кард. Рӯзи шашуми фарвардин буд, ки меҳру меҳрбонӣ аз замин фароз растанд ва Ҷам ба ҷаҳон ҷавонии бепоён бахшид ва барои мурдагон устудонҳо сохт.
Дар ин рӯз Фаридун ҷаҳонро тақсим кард. Рум ба Салм дод ва Тӯрон ба Тӯру Эроншаҳр ба Эраҷ. Рӯзи шашуми фарвардин чанд мазҳари номардӣ ба дасти мардумон кушта мешаванд, аз он ҷумла Ажидаҳок ба дасти Соми Наримон ва Афросиёби Тӯронӣ ба дасти Кайхусрави Сиёвушон ва дар ин рӯз Кайхусрав бо шукӯҳи тамом ба гаразмон (биҳишт) шуд. Ва дар ин рӯз Манучеҳру Ораши шевотир бахше аз Эронзаминро, ки ба тасарруфи Афросиёб даромада буд, аз ӯ боз ситаданд ва бар пояи диловарии афсонаии Ораш яке аз зеботарин афсонаҳои миллии Эронӣ бостон пардохта шуд. Дигар аз вуҷӯҳи тақдиси ин рӯз он ки дар хурдодрӯзи моҳи фарвардин Зартушт мероҷ кард ва ба ҳампурсигии Урмузд расид. Дар ин рӯз Зартушт фармони паёмбарӣ гирифт ва дар ин рӯз пуштибони оузурги ӯ — Гуштосп ойини ӯро пазируфт.
Ба далоили мазбур, рӯзи шашуми фарвардин барои эрониёни бостон аз арзиши вижае бархурдор аст ва беҳуда нест, ки ин рӯзро пас аз ҷашнҳои панҷаи нахусти фарвардин «Наврӯзӣ бузург» хонанд. Бо таваҷҷуҳ ба ин ки [[Абурайҳон Муҳаммад ибни Аҳмади Хоразмӣ|Абӯрайҳони Берунӣ]] худ аз рӯзи шашуми фарвардин ба номи «Наврӯзӣ бузург» ёд мекунад. Ин гузориши ӯ ҷолиби таваҷҷуҳ аст, ки менависад: {{аввали иқтибос}}''«ин аъёдро шаш бахш намудаанд: панҷ рӯзи нахустро ба подшоҳон ихтисос доданд ва панҷаи дувумро ба ашроф ва панҷаи севумро ба хадама ва коркунони подшоҳон ва чаҳорумро барои надимон ва дарбориён ва панҷаи панҷумро барои тӯдаи мардум ва панҷаи шашумро барои барзгарон»''{{охири иқтибос}}.
Оё рӯзи аввали панҷаи дувум (Хурдодрӯз), ки рӯзи аввали иди ашроф аст, худ ба худ ончунон арҷманд буда, ки бе дар назар гирифтани арҷи шоҳону ашроф «Наврӯзӣ бузург» хонда шудааст? Хурдодрӯз ба номи як рӯзи вижа арҷу баҳои ҷоуфтодае доштааст ва чун ин бахшбандӣ хамонандии зиёде ба бахшбандии (табақотии) [[Сосониён]] дорад, ба осонӣ метавон куҳнагии эътибори хурдодрӯз ва Наврӯзи хурдодӣ ё Наврӯзи бузургро ақаллан то замони Ашкониён ақиб кашид! Абӯрайҳон дар идомаи гузориши худ бархилофи ончи, ки пештар омад, бо ривояти дигаре, ки аз ӯст, андак тафовуте меёбад бад-ин гуна, ки ба ҷои тақсими моҳ ба шаш бахш фақат шаш рӯзи нахусти моҳи фарвардинро дар миёни асҳоби ёдшуда бахш мекунад: {{аввали иқтибос}}''«ойини Сосониён дар айём чунин буд, ки подшоҳ ба рӯзи Наврӯз бори омро шурӯъ мекард ва мардум эълом менамуд, ки ҷулус кардааст, то ба эшон некӣ кунад ва рӯзи дувумро барои деҳқонон, ки қадре мақомашон болотар аз туда буд, ҷулус мекард ва хонаводаҳо низ дар ин қисмат дохил буданд ва рӯзи севумро барои сипоҳиён ва бузургони мӯбадон ҷулус мекард ва рӯзи чаҳорумро барои аҳли байт ва наздикон ва хоссони худ ва дар рӯзи панҷум барои хонавода ва хадами худ ва чун рӯзи шашум мешуд, аз қазои ҳуқуқи мардумон фориғу осуда шуда буд ва барои худ Наврӯз мегирифт ва ҷуз аҳли унсу ашхосе, ки сазовори хилватанд, касе дигарро намепазируфт ва дар ин рӯз ончиро, ки дар рӯзҳои гузашта барои шоҳ ҳадя оварда буданд, амр ба эҳзор мекард ва ончи мехост, тафриқ мекард ва мебахшид ва ҳарчи, ки қобили забт дар хазона ва тавдеъ буд, нигах медошт.»''{{охири иқтибос}}
Боре, ки дар панҷ рӯзи нахусти сол ҳақҳои ҳашам ва лашкарро мегузорданду ҳоҷати онҳоро раво мекарданд ва чун Наврӯзӣ бузург фаро мерасид, зиндониёнро озоду муҷримонро афв менамуданд ва аз он пас ба айшу нӯш мепардохтанд. Ин тақсимбандӣ ба қавли Ҷоҳиз, дар замони Ҷамшед ва ба қавли Абурайҳон, баъд аз Ҷамшед ва зоҳиран дар замони Сосониён ҳодис шудааст.&lt;ref&gt;[http://navruz.tj/id/?p=79 «Наврӯзи хурдод» ё «Наврӯзи бузург»]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
Мувофиқи гуфтаи [[Абурайҳон Муҳаммад ибни Аҳмади Хоразмӣ|Абурайҳони Берунӣ]] дар аҳди шоҳони Сосонӣ фарвардинмоҳ ба шаш бахш тақсим шуда, чун моҳи Наврӯз ҷашн гирифта мешудааст: панҷ рӯзи аввалро подшоҳон бо ашрофони худ, панҷ рӯзи дуюмро ба бахшидани ҳадяҳо, панҷ рӯзи сеюмро шоҳ бо хидматгузорони худ, панҷ рӯзи чаҳорумро бо одамони хосу наздиктаринаш, панҷ рӯзи панҷумро бо лашкариёнаш ва панҷ рӯзи боқимондаро бо омма ҷашн мегирифтааст. Дар ин рӯз ғайр аз шахсоне, ки худи подшоҳ мехост, каси дигар ҳуқуқи дар маҷлиси ӯ иштирок намуданро надошт. Дар тамоми рӯзҳои наврӯзӣ навозандагон ва сарояндагони хоси дарбор дар хидмат буданд, ки ин ҳам як суннати таҷлили Наврӯз дар он давраҳо ба шумор мерафт. Инчунин об пошидан ба ҳамдигар яке аз анъанаҳои иди Наврӯзи даврони гузашта будааст, то кишвар сероб бошаду соли пешомад файзбор. Аввалин шоҳе ки Наврӯзи омма ва хосаро бо ҳам омехта рӯзи мобайни онро рӯзи ҷашн эълон кард, шоҳи Сосонӣ Ҳурмузд — писари Шопур (соли ҳукмрониаш 272—274) будааст. Замони давлатдории хулафои Умавӣ (661—750) бо мақсади дар байни халқ пайдо намудани обрӯ ва афзудани даромади хилофат ба гузаронидани иди Наврӯз иҷозат доданд. Дар замони Аббосиён низ бо мақсади пазириши ҳадоёи мардумӣ, аз Наврӯз истиқбол мегирифтанд. Бо рӯи кор омадани Сомониён ва Оли Бувайҳ, ҷашни Наврӯз бо густурдагии бештаре баргузор шуд.

=== Наврӯз дар даврони ҳукумронии араб ===
{{иқтибос|муаллиф=Адибулмамолик Фароҳонӣ (1860—1917)| 
&lt;big&gt;Биё, ки иди араб ҷуфт шуд ба иди Аҷам,
: Расид лашкари Наврӯз в-азҳо аз пайи ҳам.
: Ду рӯзи фаррух тавъам ба якдигар гаштанд,
: Чунон ки давлату дин шуд ба якдигар тавъам.
: Ливои оли Халилу дирафши Афредун
: Фароштанд ба як ҷо бар осмон парчам…&lt;/big&gt;}}
Дар манобеи таърихӣ аз се гуна Наврӯз низ ёд шудааст, ки ба номҳои '''«Наврӯзи муътазидӣ»''', «Наврӯзи азудӣ» ва «Наврӯзи султонӣ» машҳур шудааст. Инак, дар зайл ба ҳар кадом ишорате мешавад. Нахуст «Наврӯзи муътазидӣ» аст, ки ёдгори даврони хилофати Алмӯътазидулбиллоҳ (279—289ҳ.) ва ба «соли 279 ҳиҷрӣ» маъмул шудааст. Тавзеҳ он ки дар аҳди Аббосиён бинобар расми даврони Сосонӣ, молиётҳоро дар аввали сол ҷамъ мекарданд ва корҳоро аз Наврӯз оғоз менамуданд, вале чунонки маълум аст, чун аз аҳди Нӯшеравон ба баъд кабиса анҷом нашуд, солҳо ба гардиш уфтоданд ва Наврӯз аз мақоми аслии худ, яъне аз нуқтаи эътидоли рабеӣ дур шуд ва амри вусули молиёт мухтал гардид. Ба ҳамин сабаб Алмутаваккилуллоҳ фармони кабиса кардани солҳоро дод ва чун ӯ кушта шуд (247ҳ.), чанде баъд Алмӯътазид кори ӯро дунбол кард ва чун кабиса анҷом гирифт, Наврӯзро ба ёздаҳуми ҳазирони румӣ ва аввали хурдодмоҳи пореӣ оварданд ва ин Наврӯз «Наврӯзи мӯътазидӣ» номида шуд.&lt;ref&gt;[http://navruz.tj/id/?p=48 «Наврӯзи муътазидӣ»]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Дигар '''«Наврӯзи азудӣ»''' аст, ки ба Азудуддавлаи Дайламӣ мансуб аст. Азуддавлаи Паноҳхусрав ва ё, ба қавли араб — Фанохусрав, бонии ду чашн аст, ки зоҳиран дар дарбору замони ӯ мутадовил буд: яке дар «сурушрӯз» (рӯзи ҳабдаҳум) аз фарвардинмоҳ ва дигаре дар «ҳурмузрӯз» (рӯзи аввал) аз обонмоҳ.Ҷашни нахустин ба иллати расонидани об ба касабаи Карду Фаннохусрав (имрӯза дар наздикии Шероз) аст. Касабаи мазкурро Азидуддавлаи Дайламӣ эҳдос кардааст. Дувумин ҷашн ба иллати оғоз кардани ободонии ҳамон касабаи Карду Фанохусрав аст дар аввали обонмоҳи 333 яздигурдӣ (ҳудуди 349ҳ.)- Дар оғози ҳар яке аз ин ду ҷашн бозоре ҳафтрӯза ҳамроҳ бо лаҳву шурбу айшу ишрат тартиб меёфт, шабеҳи бозорҳое аз ҳамин ҷабил, ки дар қолиби шаҳрҳои марказии Урупо тартиб медиҳанд.&lt;ref&gt;[http://navruz.tj/id/?p=50 «Наврӯзи азудӣ»]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Се дигар '''«Наврӯзи султонӣ»''' аст, ки натиҷаи ислоҳи тақвим ва кабиса кардани солҳост ба таърихи 467ҳ. бавасилаи Ҳаким Умари Хайёми Нишопурӣ ва ҳамкорони вай, ки ҳосили он боз овардани Наврӯз ба нуқтаи эътидоли рабеӣ буд ба аҳди султон Маликшоҳи Салҷуқӣ. «Наврӯзи султонӣ» ҳамонест, ки инак, қарнҳост дар Эрон маъмулу мутадовил аст ва бар ҳамон асос ва пояи бунёдини Наврӯз устуворӣ ёфтааст.&lt;ref&gt;[http://navruz.tj/id/?p=42 «Наврӯзи султонӣ»]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
Дар замони [[Салчуқиён]] бошад, бо дастури Ҷалолиддин Маликшоҳи Салҷуқӣ теъдоде аз ситорашиносон бо сарварии [[Умари Хайём]] барои ислоҳоти тақвим гирди ҳам омаданд. Ин гурӯҳ Наврӯзро дар рӯзи якуми баҳор қарор доданд ва ҷойгоҳи онро собит намуданд. Ислоҳоти дар асоси мушоҳидаҳои дақиқи илмӣ ва ҳисобу китоби аниқ гузаронидаи Умари Хайём дар асари ӯ «Зиҷи маликшоҳӣ», ки дар таърих бо номи «Тақвими ҷалолӣ» маъруф аст, бомуваффақият ҷамъбаст карда мешавад. ҳазорсолаҳост, ки қавмияту миллатҳои гуногун дар ҳар куҷо ва дар ҳар ҳоле ки бошанд, Наврӯзро бо ҳама расму русумаш дар хонаву кошонаҳои хеш ҷашн мегиранд. Иди Наврӯз дар замонҳои тозиён, туркон, муғулон ва дигар фармонравоён низ бо шодӣ ва хушӣ баргузор мешуд. Саранҷом гирд омадан сари суфраи наврӯзӣ, ки он ҳафт пояи аслӣ дорад, ки ҳафт син хонда мешавад ва чизҳоеро шомил мешавад, ки нахустин ҳарфи онҳо син аст ва ниёишгузорӣ ва ғазалхонӣ ва таронагӯӣ ва нағмапардозӣ дар лаҳзаи гардиши сол, нафас дар сина ҳабс кардан ва хомуш мондан ва чашм бар обу оина ва шамъи фурузон ва сабза ва гули шукуфон ва шиноварии моҳиён духтан то рӯйдоди бузург ошкор гардад ва замону ҷаҳони бошукӯҳтар ҷои ошубу ғами поринаро бигирад, нуқтаи авҷи ин сурур аст. ғайр аз ин, дар айёми наврӯзӣ баргузории мусобиқаҳои варзишӣ ба хусус гуштингирӣ аз фараҳангезтарин саргармиҳост.

== Маросимҳо ==
Наврӯз маросимҳои зиёде дорад, ки ба ҷо овардани онҳо дар ин давраи таҷлили ҷашн ҳатмӣ шуморида мешавад.
Пеш аз ҳама то оғози Наврӯз дар ташту лаълиҳо тухми [[гандум]] гузошта мешавад, ки то фаро расидани ид неш зада, мисли сабза медамад ва баъди ба қадри панҷ-шаш ангушт қад кашидани он ба атрофи он пораи матоъи сурх — алвон баста шуда, ба дастархон гузошта мешавад. Инчунин аз ҳамин гандуми нешзада [[суманак]] тайёр карда мешавад.

==== Ҳафтсин ====
{{Асосӣ|Ҳафтсин}}
Ба ғайр аз ин дар маросими ҷашнӣ оро додани дастархони «ҳафтсин» низ маъмулу ҳатмӣ мебошад, ки аз ҳафт адад анвое, ки бо ҳарфи син (с) оғоз меёбад, иборат аст: ''себ, сабза, сирко, санҷид, сикка, сир, суманак.'' Ин ҷо қобили тазаккур аст, ки ҳар як ашёи рамзи махсусеро ифода менамояд: себ — аломати зебоӣ, сабза, яъне донаҳои сабзидаи тухми гандум — рамзи зиндагӣ, эҳёи ҳаёт, сирко — дарозумрӣ ва сабру тоқат, санҷид — меҳру муҳаббати поку беолоиш, сикка — сарвату дороӣ, шукуфоӣ, сир — тандурустӣ ва дур гаштан аз бадбахтию нокомӣ ва суманак — рамзи фаровонию осудагӣ. Дар ин зимн бояд ёдовар шуд, ки суманак як ҷузъи асосӣ ва ҳатмии дастархони наврӯзӣ мебошад. ки бидуни он густурдани суфраи идона ғайри қобили қабул шуморида мешавад. Тайёр кардану анҷом додан ва пухтани суманак худ як раванди муайянеро молие аст.

Қабл аз ҳама донаҳои гандум ба зарфи ҳамвори фулузӣ гузошта шуда, ба рӯи он об мепошанд ва болои он бо матоъи сафед — дока пӯшонида мешавад, ин се рӯз идома меёбад. Баъд ниҳолҳои сабзидаро бо корд хеле хурд реза мекунанд. Сипас оби онро полуда, бо орд ва об омезиш дода, ба қадри даркорӣ равған илова менамоянд ва ба дег андохта бо кафлес банавбат ковиш медиҳанд. Ин анъана сирф аз ҷониби занҳо анҷом дода мешавад ва дар арафаи иди наврӯз сурат мегирад. Занҳо ҳангоми ковидани суманак суруд мехонанд, ки нақароташ ин аст:
{{иқтибос|муаллиф=|
&lt;big&gt;'''Суманак дар ҷӯш, мо дафча занем,
;Дигарон дар хоб, мо кафча занем.'''&lt;/big&gt;}}

====== Ҳафтшин ======
Ба ақидаи дигар, дар баробари дастархони «ҳафтсин» омода намудани дастархони «ҳафтшин» низ роиҷ аст, ки дар он ҳафт маводе, ки аз ҳарфи шин (ш) шурӯъ мешаванд, гузошта мешаванд: ''шакар, шарбат, ширинӣ шамъ, шона, шир, шароб''.

Ҳамин тариқ, баъзан вақт то субҳи содиқ маросими суманакпазӣ идома меёбад ва ин одати ориёӣ асрҳои аср идома ёфта, то замони мо расидааст.

===== Хонатаконӣ =====
Маросими дигаре, ки дар иди Наврӯз ба ҷо оварда мешавад, ''«хонатаконӣ»'' ном дорад ва яке аз ҷузъҳои муҳиму ҳатмии ин ҷашни фархунда арзёбӣ мегардад. Ин одат чунин аст, ки дар арафаи ид тамоми ҷиҳози хона шуставу пок карда карда шуда, ашёи кӯҳнаю фарсуда аз хона берун карда мешавад, дару девори хонаҳо тармиму рангубор карда шуда, ба қадри имкон асбоби рӯзгор бо намунаҳои нав иваз карда мешаванд, дар хона гулу хушбӯиҳо гузошта мешаванд, пардаи тирезаҳо ва тамоми ашёи матоъгин шустаю дарзмол ва ба тартиб дароварда мешаванд. Ҳар касе ба андозаи имконоти худ меваю сабзавот, қанду қурсу ширинӣ, мағзу мавиз, шарбату хӯришҳои гуногун харидорӣ менамояд ва дар ҳар хонадон дастархони идона ороста мешавад.

== Гулгардонӣ ==
[[Акс:Навруз-2013 (1) -дети в национальной одежде.JPG|thumb|Навруз-2013 Либоси идии кӯдакон]]
Аз омадани Наврӯз қабл аз ҳама кӯдакон бо баргузории маросими [[гулгардонӣ]] ба дигарон пайғом мерасонанд. Ин маросим як ҳафта қабл аз Наврӯз, яъне дар авоили даҳаи дуввуми мохи морс аз сӯи гурӯҳе аз кӯдакон, ки дар даст гулҳои сияхгуш, бойчечак ё наврӯзӣ доранд, иҷро мешавад.
Ин кӯдакон ба ҳар манзили маскуни наздик шуда ва бо кироъати шеърҳое фарорасии фасли баҳорро ба соҳибони он хонадон шодбош мегуянд. Соҳибхонаҳо гулро ба чашму абрӯвон молида, ба гулгардонҳо қадри ҳиммат чизе ҳадя мекунанд. Гулгардонӣ дар ноҳияҳои шимолии Тоҷикистон бо номи Бойчечак (Бойкандак) машҳур аст. Сурудҳои «Гули сияҳгӯш», «Баҳор омад», «Баҳори лолазор омад» ва ғ. баҳори хуррам, бедории табиат, равнақи кори деҳқон, шодмонӣ ва умеду орзуи мардумро акс мекунанд. Сурудҳо бо оҳанги фораму дилкаши халқӣ сароида мешаванд. Сарбайтхон дар даст гулдаста пеш-пеши гулгардонҳо сарбайт мехонад ва дигарон мисраи гардонро такрор мекунанд.
{{иқтибос|муаллиф=халқӣ|
: Гули сияҳгӯши қошгардон,
: Табақ пур куну пас гардон,
: Бите ба дасти гулгардон,
: Ҳама:
: Баҳори, нав муборак бод!
: Ё худ сарбайтхон:
: Бойчечаку бойчечак,
: Гули хушрӯи химчак.
: Ҳама:
: Бойчечак, бойчечак.
: Сарбайтхон:
: Бӯи баҳор бойчечак,
: Муждаи кор бойчечак.
: Ҳама:
: Бойчечак, бойчечак.}}
== «Даҳи наврӯз» ==
Анъанаҳои зебою пур аз ҳикмати тоҷикон дар айёми Наврӯзи навбаҳорон беҳисобанд. Аз ҷумла, ниёгони мо аз қадимулайём дар ин давра анъанаеро ба ҷо меоранд, ки дар кӯҳистон бо номи «Даҳи наврӯз» маъруф мебошад.
Дар &quot;Даҳи наврӯз мардум тамоми ҷиҳози хонаро берун бароварда, хонаро сафед намуда, аз кӯрпаву палос сар карда, ҳама лавозимоти рӯзгорро мешустанд, метаконданд ва дар берун меовехтанд, то шуълаи офтоб онҳоро безарар гардонад. Барои онҳо Наврӯз, пеш аз ҳама, поккорӣ, ба тартиб овардани манзилу кошона ва деҳу маҳаллаҳо арзёбӣ мешуд. Рамзист, ки дар ин давра бонувони хонадон дару тирезаҳои хонаро кушода мемонданд, то ба хона нурҳои тилоранги офтоб ҳар чи зиёдтар ворид гарданд ва давоми сол манзили онҳо пур аз шодию нишот бошад. Онҳо дегу табақи мисини хонаро бо регҳои обшустаи соҳил шустушӯ намуда, соиш медоданд, то ин зарфҳо ба мисли тило ҷилоноку зебо шаванд. Зарфҳои кӯҳнаю фарсудаи хонаро мепартофтанд, то ҳама ноомадиҳои соли рафтаро ҳамроҳи онҳо аз манзилашон берун кунанд.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://khovar.tj/2020/03/da-i-navr-z-ananai-adimi-to-ikon-dar-in-ajyom-mardum-ba-pokkor-va-ba-tartib-ovardani-manzili-zistu-ma-alla-oyashon-mash-ul-meshudand/|title=«ДАҲИ НАВРӮЗ» — АНЪАНАИ ҚАДИМИ ТОҶИКОН.|author=|website=www.khovar.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2020-03-20|archivedate=2020-03-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200320130516/http://khovar.tj/2020/03/da-i-navr-z-ananai-adimi-to-ikon-dar-in-ajyom-mardum-ba-pokkor-va-ba-tartib-ovardani-manzili-zistu-ma-alla-oyashon-mash-ul-meshudand/}}&lt;/ref&gt;

== Баргузории иди Наврӯз ==
[[Акс:Навруз - 2013 - празднование в ТНУ г. Душанбе.JPG|thumb|Наврӯз — 2013 дар ДМТ Душанбе]]
[[19 феврал]]и соли [[2010]] Маҷмаи умумӣ [[Созмони Милали Муттаҳид]] қатъномаеро қабул кард, ки тибқи он ҷашни Наврӯз мақоми байналмилалӣ касб намуд. Иди Наврӯз соли 2009 аз ҷониби Кумитаи ҳифзи мероси фарҳангии [[Созмони Милали Муттаҳид]] расман ба феҳристи [[ЮНЕСКО]] оид ба мероси башарияти фарҳанги ҷаҳонӣ дохил гардид&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/ru/events/nowruzday|title=Международный день Навруз 21 марта|author=|website=www.un.org|publisher=ООН|accessdate=2021-02-23}}&lt;/ref&gt;.

Истиқболи [[Иди байналмилалии Наврӯз]] баъд аз қатъномаи Маҷмаи умумӣ [[Созмони Милали Муттаҳид]] дар [[Ҷумҳурии Тоҷикистон]] дар сатҳи байналмилалӣ ҷашн гирифта мешавад.

=== Наврӯз дар Тоҷикистон ===
[[Акс:Иди Наврӯз дар боғи &quot;Ирам&quot;. Душанбе.jpg|thumb|Наврӯз дар боғи «Ирам» Душанбе]]
[[Акс:Иди Наврӯз дар Душанбе 1.jpg|thumb]]
[[Акс:Ид дар назди ҳайкали А. Рӯдакӣ.jpg|thumb|Наврӯз дар назди ҳайкали А. Рӯдакӣ]]

Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи рӯзҳои ид», рӯзҳои [[21 март]] — [[24 март]] Иди байналмилалии Наврӯз (Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 21.07.10 с., № 611) эълон шуда&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.parlament.tj/ |title=Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Қонунҳо ва қарорҳо. |accessdate=2021-08-08 |archivedate=2021-08-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210801143249/https://www.parlament.tj/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон&quot; /&gt; ва рӯзҳои истироҳат муқаррар шудааст.

=== Ҷашни Наврӯз дар дигар кишварҳо ===
Бино бар маълумоти расмӣ, Наврӯз ҳамакнун дар 13 кишвари ҷаҳон ҷашни расмии миллӣ бо рӯзҳои таътил ба шумор меравад&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Сайри ҷаҳонии Наврӯз.//Ба қуллаҳои дониш. Нашрияи ДМТ. — 2013, № 6 (1333), 15 марти 2013&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;:

Дар [[Тоҷикистон]] фаро расидани Наврӯзро аз [[21 март]] то [[24 март]] ҷашн мегиранд&lt;ref name=&quot;Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон&quot;&gt;Қонунҳо ва қарорҳо.[http://www.parlament.tj Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210801143249/https://www.parlament.tj/ |date=2021-08-01 }}&lt;/ref&gt;. Дар дигар кишварҳо Наврӯз дар ин рӯзҳо ҷашн гирифта мешавад:
 	
* {{Flagicon|Эрон}} [[Эрон|Курдистон]] — 21 март;
* {{Flagicon|Albania|Албания}} [[Албания]] — аз 20 то 23 март
* {{Flagicon|Озарбойҷон}} [[Озарбойҷон]] — аз 20 то 26 март;&lt;ref&gt;http://english.irib.ir/radioculture/occasions/national-occasions/item/80534-tajikistan-holds-3rd-international-nowruz-celebrations|title=BBCPersian.com&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bank-holidays.com&quot;&gt;http://www.bank-holidays.com/holidays.php?&lt;/ref&gt;
* {{Flagicon|Гурҷистон}} [[Гурҷистон]] — 21 март;
* {{Flagicon|Эрон}} [[Эрон]] — аз 20 то 24 март;&lt;ref name=&quot;bank-holidays.com&quot; /&gt;
* {{Flagicon|Iraq|Ироқ}} [[Ироқ]], [[Курдистон]] — 21 март;&lt;ref name=&quot;bank-holidays.com&quot; /&gt;
* {{Flagicon|Kazakhstan|Қазоқистон}} [[Қазоқистон]] — аз 21 то 24 март;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fravahr.org/spip.php?breve167 |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2017-03-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070523201945/http://www.fravahr.org/spip.php?breve167 |archivedate=2007-05-23 }}&lt;/ref&gt;
* {{Flagicon|Косово}} [[Косово]] — 21 март;
* {{Flagicon|Қирғизистон}} [[Қирғизистон]] — 21 март;
* {{Flagicon|Муғулистон}} [[Муғулистон]] — 21 март;
* {{Flagicon|Туркманистон}} [[Туркманистон]] — аз 20 то 23 март;&lt;ref name=&quot;bank-holidays.com&quot; /&gt;
* {{Flagicon|Uzbekistan|Ӯзбекистон}} [[Ӯзбекистон]] — 21 март.&lt;ref name=&quot;bank-holidays.com&quot; /&gt;

== Ашъор дар васфи Наврӯз ==
Дар васфи Наврӯз шоирони форсу тоҷик шеърҳои зиёд эҷод кардаанд:
{{иқтибос|муаллиф=[[Абулқосим Фирдавсӣ]]|Ҳамасола бахти ту пирӯз бод,
:Ҳама рӯзгори ту Наврӯз бод!}}

{{иқтибос|муаллиф=[[Раҳмат Назрӣ]]|Наврӯз, эй паёми пагоҳии рӯшанӣ,
:Дарвозаҳои баста ба рӯят кушодаем.
:Дар хонаи такидаи худ аз ғами ҷаҳон
:Пеши ту боз суфраи рӯзӣ ниҳодаем.

:Наврӯз, эй навиди кулангии навбаҳор,
:Эй муждаи шукӯҳи фурӯзони лолайӣ!
:Фархундапай биё, ки ба роҳат задем об,
:Нӯшем май барои ту як-ду пиёлайӣ.

:Наврӯз, эй ҳамешабаҳор, эй ҳамеша сабз,
:Эй такдарахти рустаи тагрешаи Аҷам!
:Сабзидаӣ ба шохи тари худ фаротарин
:Гул-гул пур аз шукуфа аз андешаи Аҷам.

:Аз орзуи бахт ҳазорон ҳазор сол
:Меҷӯшад ормони ту дар хуни тоҷикон.
:Наврӯз – зодномаи фарҳанги Бохтар,
:Наврӯз – зодрӯзи ҳумоюни тоҷикон!}}&lt;ref&gt;[http://www.navisandagan.tj/index.php/tj/amoish/ash-or/ra-mat-nazr-to-ikiston/100-ra-mat-nazr-to-ikiston Раҳмат Назрӣ, НАВРӮЗ]&lt;/ref&gt;

== Нигаред низ ==
* [[Баҳор]]
* [[Cумалак]]
* [[Сада]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ|2}}
{{ПБ}}
{{Фарҳанги Тоҷикистон}}

[[Гурӯҳ:Наврӯз]]
[[Гурӯҳ:Идҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Ҷашну маросимҳо дар Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Таърихи Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Фарҳанги Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:21 март]]
[[Гурӯҳ:22 март]]
[[Гурӯҳ:23 март]]
[[Гурӯҳ:24 март]]
[[Гурӯҳ:Ҷашнҳои бостонӣ]]
[[Гурӯҳ:Фарҳанги ғайримоддии халқи тоҷик]]
[[Гурӯҳ:Ҷашнҳои Эрон]]
[[Гурӯҳ:Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО дар Тоҷикистон| ]]</text>
      <sha1>7er3skkq98z5z5n6rv8n3ezuimsxzs3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эрон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2157</id>
    <revision>
      <id>1490027</id>
      <parentid>1452647</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T18:02:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batman47773981</username>
        <id>157673</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1490027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23365" sha1="0q1ndfqpu6saaitcgs8xt7h1n56o3ah" xml:space="preserve">{{Кишвар
|common_name=Iran
|Парчам   =Flag of Iran.svg
|Номи тоҷикӣ=Ҷумҳурии Исломии Эрон
|Номи аслӣ= ایران
|Нишон=Coat of arms of Iran.svg
|Номи суруди миллӣ=سرود ملی ایران
|Аудио=Sorud-e Mellí-e Yomhurí-e Eslamí-e Irán (instrumental).oga
|Сохтори давлат=Ҷумҳурии Исломӣ
|Дар харита=Iran in its region.svg  
|Забон=[[Забони форсӣ]]
|Рӯзи истиқлол=
|Соҳибистиқлол аз=соли 3200 пеш аз милод
|Пойтахт= [[Теҳрон]]
|Шаҳри калонтарин= [[Теҳрон]], [[Машҳад]], [[Исфаҳон]], [[Караҷ]], [[Табрез]], [[Шероз]], [[Аҳвоз]]
|Вазифаи сарварон=Раҳбари Ҷумҳурии Исломӣ&lt;br /&gt;Раиси Ҷумҳурии Исломӣ 
|Сарварон=[[Саид Алӣ Хоменеӣ]]&lt;br /&gt;[[Масъуд Пизишкиён]]
|Ҷой аз рӯи масоҳат=17
|Масоҳат=1,648,195
|Фоизи об=0.7
|Ҷой аз рӯи аҳолӣ=18
|Аҳолӣ=80 629 882&lt;ref name=&quot;Iran&quot;&gt;[http://countrymeters.info/ru/Iran Iran]&lt;/ref&gt;
|Шумори аҳолӣ= 
|Соли ба шумор гирифтани аҳолӣ=2016 
|Зичии аҳолӣ=44
|ММД=952,600 млрд
|Соли ҳисоби ММД=2012
|Ҷой дар ҷаҳон аз рӯи ММД=15
|ММД ба сари аҳолӣ=13 800
|Пули миллӣ = [[Риёли Эрон]]
|Домен = [[.ir]]
|Коди телефон=98
|Соат=+3.30
|Эзоҳот=
}}
Эрон([[Забони форсӣ|форсӣ]]: ایران‎), ки расман Ҷумҳурии Исломии Эрон номида мешавад ва дар таърих бо номи Форс маъруф аст, кишваре дар Осиёи Ғарбӣ мебошад. Ин кишвар дар ғарб бо Ироқ; дар шимолу ғарб бо Туркия, Озарбойҷон ва Арманистон; дар шимол бо баҳри Каспий; дар шимолу шарқ бо Туркманистон; дар шарқ бо Афғонистон; дар ҷанубу шарқ бо Покистон; ва дар ҷануб бо халиҷи Уммон ва халиҷи Форс ҳамсарҳад аст. Эрон бо аҳолии беш аз 92 миллион нафар, ҳам аз лиҳози масоҳат ва ҳам аз рӯи шумораи аҳолӣ дар ҷаҳон дар ҷои 17-ум қарор дорад. Ин кишвар ба панҷ минтақа ва 31 устон тақсим шудааст. Теҳрон пойтахт ва бузургтарин шаҳри кишвар буда, ҳамчун маркази асосии иқтисодии он хизмат мекунад.Қаламрави Эрони имрӯза, ки макони яке аз қадимтарин тамаддунҳои бузурги ҷаҳон ба шумор меравад, нахустин бор дар асри 7-и пеш аз милод таҳти ҳукмронии Модҳо (Мидия) муттаҳид гардид. Дар асри 6-и пеш аз милод, бо таъсиси Империяи Ҳахоманишиён аз ҷониби Куруши Кабир, ин давлат ба авҷи густариши ҳудудии худ расид. Дар асри 4-и пеш аз милод, Искандари Мақдунӣ ин империяро забт намуд. Дар асри 3-и пеш аз милод, дар пайи шӯриши эрониён Империяи Ашкониён (Парфия) таъсис ёфт, ки баъдтар кишварро озод кард. Дар асри 3-и милодӣ, ба ҷои Ашкониён Империяи Сосониён омад, ки давраи он ҳамчун «асри тиллоӣ» дар таърихи тамаддуни Эрон шинохта мешавад. Эрони бостон яке аз марказҳои аввалини пайдоиши хат, кишоварзӣ, шаҳрнишинӣ, дин ва низоми идоракунӣ буд. Эрон, ки замоне маркази дини зардуштӣ ба ҳисоб мерафт, пас аз фатҳи он аз ҷониби мусулмонон дар асри 7, ба ислом гаравид. Дар давраи «Асри тиллоии исломӣ» ва «Давраи миёнаи эронӣ» (Iranian Intermezzo) — замоне ки сулолаҳои мусулмони эронӣ ба ҳукмронии арабҳо хотима бахшида, забони форсиро эҳё карданд — дар соҳаҳои адабиёт, фалсафа, риёзӣ, тиб, ситорашиносӣ ва санъат дастовардҳои навин ба вуҷуд омаданд. Баъдан, аз асри 11 то 14, ин давра бо ҳукмронии Салҷуқиён ва Хоразмшоҳиён, ҳамлаҳои муғулҳо ва «Эҳёи давраи Темуриён» идома ёфт. Дар асри 16, сулолаи бумии Сафавиён давлати муттаҳиди Эронро барқарор карда, мазҳаби шиъаи исноашариро (шиъаи дувоздаҳимома) ҳамчун дини расмӣ эълон намуданд; ин иқдом заминаи давлати муосири Эронро гузошт. Дар асри 18, дар замони Империяи Афшор, Эрон яке аз қудратҳои пешбари ҷаҳон буд, аммо пас аз ба сари қудрат омадани Қоҷорҳо дар солҳои 1790-ум, ин мақомро аз даст дод. Дар оғози асри 20, Инқилоби машрутият ба вуқӯъ пайваст ва Ризошоҳ сулолаи Паҳлавиро таъсис дод; ӯ соли 1925 охирин шоҳи силсилаи Қоҷорро аз тахт барканор кард. Пас аз ҳамлаи нерӯҳои Бритониё ва Шӯравӣ ба Эрон дар соли 1941, писари ӯ — Муҳаммад Ризо Паҳлавӣ ба сари қудрат омад. Кӯшишҳои Муҳаммад Мусаддиқ барои миллӣ кардани саноати нафт боиси табаддулоти давлатӣ аз ҷониби Бритониё ва Амрико дар соли 1953 гардиданд. Инқилоби Эрон дар соли 1979 низоми шоҳиро сарнагун кард ва Ҷумҳурии Исломии Эрон аз ҷониби Руҳуллоҳ Хумайнӣ — нахустин раҳбари олии кишвар — таъсис дода шуд. Соли 1980 Ироқ ба Эрон ҳамла кард, ки боиси оғози ҷанги ҳаштсолаи Эрону Ироқ гардид. Аз он замон инҷониб, Эрон дар ҷангҳои бавосита (proxy wars) бо Исроил ва Арабистони Саудӣ ширкат дошт; дар соли 2025, ҳамлаҳои Исроил ба Эрон боиси шиддат гирифтани вазъ ва оғози «Ҷанги дувоздаҳрӯза» шуданд. Пас аз ин ҷанг ва дар шароити бӯҳрони афзояндаи иқтисодӣ, дар соли 2025 бузургтарин эътирозҳо аз замони инқилоби соли 1979 ба вуқӯъ пайвастанд. Дар соли 2026, пас аз он ки Иёлоти Муттаҳида ва Исроил раҳбари олӣ Алӣ Хоманаиро куштанд, онҳо алайҳи Эрон ҷанг оғоз карданд. Писари ӯ, Муҷтабо Хоманей, ҳамчун ҷонишини ӯ интихоб шуд.Ҳукумати Эрон як ҷумҳурии исломии теократӣ аст, ки аз ҷониби ниҳодҳои интихобшуда ва ғайриинтихобӣ идора мешавад ва салоҳияти ниҳоӣ ба раҳбари олӣ тааллуқ дорад. Дар ҳоле ки он интихобот баргузор мекунад, мақомҳои калидӣ, аз ҷумла раиси давлат ва низомӣ, ба овоздиҳии оммавӣ тобеъ нестанд. Ҳукумати Эрон як режими авторитарӣ аст, ки аз сабаби сабти бади ҳуқуқи башар, аз ҷумла маҳдудиятҳо дар озодии ҷамъомадҳо, баён ва матбуот, инчунин муносибат бо занон, ақаллиятҳои этникӣ ва мухолифони сиёсӣ дар сатҳи байналмилалӣ ба таври васеъ интиқод шудааст. Иқтисоди Эрон бо моликияти назарраси давлатӣ дар бахшҳои калидӣ ба таври марказӣ ба нақша гирифта шудааст. Он як қудрати минтақавӣ аст, ки аз сабаби захираҳои бузурги сӯзишвории истихроҷшаванда, захираҳои гази табиӣ ва нафт, мавқеи аз ҷиҳати геополитикӣ муҳим ва нақши он ҳамчун нуқтаи марказии исломи шиъа дар ҷаҳон аст. Эрон як давлати остона бо яке аз барномаҳои ҳастаии аз ҳама бодиққат тафтишшуда мебошад. Он узви асосгузори СММ ва як кишвари узви созмонҳои сершумори байналмилалӣ мебошад. Эрон 30 мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО дорад (10-умин макони баландтарин дар ҷаҳон) ва аз рӯи мероси фарҳангии ғайримоддӣ ё ганҷҳои инсонӣ дар ҷои чорум қарор дорад.

== Таърих ==
{{асос|Таърихи Эрон}}
Куҳантарин ёдкард аз ҷойноми Эрон дар «[[Авесто]]» ба гунаи «Airyanəm vaējah vaŋhuyå dāityayå» нигошта шуда ки баргирифта аз номи мардуми ҳиндуэронии бостон — «arya» аст. Дар порсии бостон ин ҷойном «*aryānām waiǰah» будааст ва дар порсии миёна «Ērān-wēz» гаштааст ва дар адабиёти суғдӣ низ ба гунаи «Aryānwēžan» омадааст. Дигар бор ин ҷойном дар «[[Авесто]]» ба гунаи «airyanəm dahyunəm» — «деҳаҳои [[Ориёӣ|ориёиҳо]]» омада ки «деҳа» дар инҷо ба маънии «сарзамин» ва «кишвар» аст.

Дар замони подшоҳии [[Ҳахоманишиён]] (550—327 пеш аз милод) истилоҳи «Aryānam Dahyunam» ҷояшро ба истилоҳи «Aryānam Xšaθram» — «подшоҳии [[Ориёӣ|ориёиҳо]]» дод ва дар замони подшоҳии [[Ашкониён]] (250 п.м. — 224 м.) ин сарзаминро «Aryānšaθr / Aryānšahr», яъне «Ориёншаҳр» – «подшоҳии [[Ориёӣ|ориёиҳо]]» мехонданд ва «шаҳр» дар инҷо ба маънии «подшоҳӣ» ва «кишвар» аст, ки ҳануз ҳам дар вожаҳои «ҳамшаҳрӣ» ва «шаҳрванд» бар ҷой мондааст.

Дар замони подшоҳии [[Сосониён]] (224—651 м.) ин сарзаминро «Erānšahr» мехонданд, ки баргирифта аз истилоҳи авестоии «Airyānam Xšaθram», яъне «подшоҳии ариёҳо», буд. Дувокаи авестои «ai» дар забони порсии миёна «е» мегаштааст ва порсии тоҷикӣ ҳамин вижагиро нигаҳ доштааст.

=== Тамаддунҳои нухустин ===
{{манбаъ}}
Ёфтаҳои бостоншиносон пешинаи тамаддунҳойи нухустин дар Эронро ба 6000-7000 соли пеш мерасонад. Аз ин тамаддунҳо, метавон  ''тамаддуни Ҷируфт'', ''тамаддуни Сиялк'', ва  ''тамаддуни Шаҳри сӯхта''-ро ном бурд. Ҳамчунин, аз 5000 соли пеш, [[тамаддуни Эрон]] дар ҷанӯби ғарбии Эрон падидор шуд. Дар ҳазораи дуввуми пеш аз милод, [[Ориёӣ|Ориёиҳо]] вориди сарзамини Эрон шоданд. Аз миёни ақвоми [[Ориёӣ]], Модҳо 700 пеш аз милод, ҳукумати бузурге дар ғарбу шимоли Эрон барпо карданд.

=== Шоҳаншоҳии Эрон ===

=== Аз ҳамлаи Арабҳо то оғози Сафавия ===

=== Аз Сафавия то поёни Қоҷор ===

=== Ҳукумати Паҳлавӣ ===

=== Ҷумҳурии исломӣ ===
{{асосӣ|Кишварҳои мусулмоннишин}}

== Сиёсат ва ҳукумат ==
Аз моҳи августи соли 2021 Иброҳим Раисӣ раиси ҷумҳурии Эрон мебошад.

== Бахшбандии кишварӣ ==
{{асос|Устонҳои Эрон}}
{{асос|Феҳристи шаҳристонҳои Эрон}}
Эрон 30 устон ([[Вилоят]]) дорад. Ҳар як вилоят  чандин шаҳристон ([[ноҳия]]) дорад.
[[Акс:2022_Ebrahim_Raisi.jpg|мини|Раиси ҷумҳурӣ Иброҳим Раисӣ (Ebrahim Raisi)]]
30 устони Эрон:

{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;center&quot;
|
# [[Устони Теҳрон|Теҳрон]]
# [[Устони Қум|Қум]]
# [[Устони Маркази|Марказӣ]]
# [[Устони Қазвин|Қазвин]]
# [[Устони Гилон|Гилон]]
# [[Устони Ардабил|Ардабил]]
# [[Устони Занҷон|Занҷон]]
# [[Устони Озарбойҷони шарқӣ|Озарбойҷони шарқӣ]]
# [[Устони Озарбойҷони ғарбӣ|Озарбойҷони ғарбӣ]]
# [[Устони Курдистон|Курдистон]]
# [[Устони Ҳамадон|Ҳамадон]]
# [[Устони Кирмоншоҳ|Кирмоншоҳ]]
# [[Устони Элом|Элом]]
# [[Устони Луристон|Луристон]]
# [[Устони Хузистон|Хузистон]]
||
&lt;ol start=16&gt;
&lt;li&gt;[[устони Чаҳормаҳол ва Бахтиёри|Чаҳормаҳолу Бахтиёрӣ]]
&lt;li&gt;[[устони Кугилуя ӯ Буйир-аҳмад|Кӯҳгилуяву Буир-Аҳмад]]
&lt;li&gt;[[устони Бушеҳр|Бушаҳр]]
&lt;li&gt;[[устони Форс|Форс]]
&lt;li&gt;[[устони Ҳурмузгон|Ҳурмузгон]]
&lt;li&gt;[[устони Систону Балучистон|Систону Балучистон]]
&lt;li&gt;[[устони Кирмон|Кирмон]]
&lt;li&gt;[[устони Язд|Язд]]
&lt;li&gt;[[устони Исфаҳон|Исфаҳон]]
&lt;li&gt;[[устони Симнон|Симнон]]
&lt;li&gt;[[устони Мозандарон|Мозандарон]]
&lt;li&gt;[[устони Гулистон|Гулистон]]
&lt;li&gt;[[устони Хуросони шимолӣ|Хуросони шимолӣ]]
&lt;li&gt;[[устони Хуросони разавӣ|Хуросони разавӣ]]
&lt;li&gt;[[устони Хуросони ҷанубӣ|Хуросони ҷанубӣ]]
||[[Акс:IranNumbered.png|300px|Numbered map of provinces]]
|}

== Ҷуғрофия ==

==Иқтисодиёт==
{{асос|Иқтисоди Эрон}} 
Дар тайи 30 соли гузашта ҷамъияти 36 миллионаи Эрон ба 80 млн афзоиш пайдо карда ва нахустин мавҷи ин насли нав ба бузургсолӣ расидааст. Дар асоси оморҳои расмӣ нархи бекорӣ ба 22 фисад расидааст, аммо бархе ба гуфтаи Раиси Ҷумҳурии пешин Муҳаммад Хотамӣ рақами онро ба 12,2 фисад баровард мекунанд. «Солона 700 нафар ҳазор ба бозори кори шадиди фишори бекорӣ рӯ ба рӯ мешавад, сатҳи бекори дар тайи солҳои (1974-2004) аз 7% ба 50% расидааст. Ва замоне нархи бекори 3% ва гоҳе 16% будааст. Дар ҳоле ки заминаҳои бидеҳкории хориҷӣ, ин рақам барои муддатҳо сифр буда, вале гоҳ чунон афзоиш ёфтааст, ки давлатро бо буҳрон рӯ ба рӯ кардааст. Хусусисозӣ, роҳе аз иқтисоди муттако ба нафт ва ҳамгом шудан бо иқтисоди ҷаҳонӣ онӣ пешниҳодҳоест, ки аз сӯйи таҳлилгарон барои беҳбуди вазъи иқтисодии Эрон матраҳ мешавад. Вобастагиҳои ғайриқобили нефтӣ, барномарезии иқтисоди Эронро ҳамвора шикананда кардааст. Барномаи давлати Эрон ин аст, ки вобастагиҳои нафтиро, ки 80 фисади даромадҳои арзии давлатро ташкил медиҳад, коҳиш диҳад, аммо ҳар гуна талоше барои хориҷ кардани даромадҳои нефтӣ ба маънои он аст, ки даромадҳои молиёти чанд баробар шавад. Дар ҳамин росто, давлат иқдом ба иҷрои тарҳи ҳадафманди ёронаҳо намудааст.
Пас аз солҳо, саноати Эрон зерпӯши як риштаи қонунҳои ҳимоятии давлат фаъолият мекунад ва агар дар баробари фишорҳои рақобатии ҷаҳонӣ қарор гирад, мумкин аст, бисёре аз фаъолияти корхонаҳо қатъ гардад ва сатҳи бекорӣ боз афзояд. Дар солҳои мухталиф Эрон рушди иқтисодии гуногунеро таҷриба кардааст. Бар пояи гузориши [[Сандуқи байналмилалии асъор]] соли 2009 рушди иқтисодии Эрон ба 1,1 расида ин рақам соли 2010 ба 1,4% расидааст, ки пас аз [[Қазоқистон]] камтарин нархи рушди иқтисодиро дар байни кишварҳои минтақа доштааст. Бар пояи пешбинии [[Сандуқи байналмилалии асъор]] нархи рушди Эрон дар соли 2011 ба сифр нузул мекунад ва дар соли 2012 ба 3% меафзояд.

Тибқи эъломи Бонки Ҷаҳонӣ захираи арзии Эрон дар соли 2010 ба 100 млрд $ расида ва тибқи эъломи раиси Бонки марказии Эрон дар соли 1389 (2010) захираи тиллоӣ Эрон ба ҳисоби миёна ба 1350 доллар аст. Ҳамчунин иқтисодӣ эълом кард, заҳоири Эрон ба ҷуз тилло дар соли 2009 81 млрд доллар будааст. 

Умдатарин саноати пешрафтаи Эрон иборат аст аз: саноати [[нафт]], [[газ]], петрошимиё, фулод, нассоҷӣ, кимиё, ғизоӣ, [[мошинсозӣ]], нерӯгоҳсозӣ, барқӣ, электроникӣ ва ғ.
Саноати сабуки маҳалии Эрон аз қабили: истеҳсоли фарш ва қолин, гилембофӣ, ҷоҷимбофӣ, минбаткорӣ, хотамкорӣ, сафолгарӣ, оинакорӣ, мискорӣ ва ғ.

== Аҳолӣ ==
{{Асосӣ|Аҳолии Эрон}}
Аксари мардуми Эронро [[форс]]ҳо ташкил медиҳанд, зиёда аз 55 миллион (тақрибан 65%). Баъди форсҳо аз рӯи шумора [[озари]]ҳо мебошанд, ки қариб 10 % мардуми Эронро ташкил медиҳанд, яъне қариб 7 миллион. Боқии мардуми Эрон: аз курдҳо, луру, мозандариҳову, тату, талишҳо ва дигарон иборатанд. Тамоми мардуми Эрон [[форси]]ро медонанд ва ҳатто озариҳо дар хона ҳам ба [[форсӣ]] гуфтугӯ мекунанд. Забони форсӣ яке аз 7-умин забоне мебошад, ки дар ҷаҳон бо ин забон 225 миллион мардум ([[Порсигӯ]]) ҳарф мезанад. [[Форсӣ]] аз 3 гӯиш иборат мебошад: [[форсӣ]], [[тоҷикӣ]] ва [[дарӣ]]. Танҳо ба гӯиши тоҷикӣ 45 миллион [[порсигӯ]] (дар [[Ӯзбекистон]] 15 миллон, дар [[Афғонистон]] 15 миллион, дар [[Тоҷикистон]] 8 миллион, боқӣ дар дигар давлатҳо) гуфтугӯ мекунанд. Дар Эрон (80 миллион), [[Тоҷикистон]] (8,5 млн) ва  [[Афғонистон]] (30 миллион) ҳама [[порсигӯ]] ҳастанд.

Аз рӯи омори &quot;Департаменти СММ оид ба масъалаҳои иқтисодӣ ва иҷтимоӣ:Шуъбаи аҳолӣ&quot;

Дар охири соли 2016, аҳолии Зрон 80 629 882 наф. танро дар бар мегирифт. Соли 2016 аҳолии Зрон тахминан 1 008 013 тан зиёд шудааст, афзоиши солонаи аҳолӣ  1.27 % ташкил додааст.

Вазъи демографии Эрон дар соли 2016:

* Таваллуд: 1 443 544 наф.
* Даргузашт: 373 427 тан
* Ҳолати афзоиши аҳолӣ: 1 070 118 тан
* Афзоиши аҳолӣ дар натиҷаи муҳоҷират: - 62 105 тан
* Мардҳо: 40 889 977 тан (баҳодиҳӣ ба 31 декабри соли 2016)
* Занҳо: 39 739 905 тан (баҳодиҳӣ ба 31 декабри соли 2016)&lt;ref name=&quot;Iran&quot;&gt;[http://countrymeters.info/ru/Iran Iran]&lt;/ref&gt;

== Нигаред == 
{{Commons|Iran}}
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
{{Authority control}}
{{Кишварҳои Осиё}}
{{Устонҳои Эрон}}
{{Марказҳои маъмурии устонҳои Эрон }}

{{хурд}}

[[Гурӯҳ:Давлатҳо аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Давлатҳои Осиё]]
[[Гурӯҳ:Осиёи Ғарбӣ]]
[[Гурӯҳ:Эрон| ]]
[[Гурӯҳ:Давлатҳо — узви СММ]]</text>
      <sha1>0q1ndfqpu6saaitcgs8xt7h1n56o3ah</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490033</id>
      <parentid>1490027</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T18:24:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batman47773981</username>
        <id>157673</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тамаддунҳои нухустин */</comment>
      <origin>1490033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24410" sha1="l29agfqijp827ep48b5gq0yk15oou3w" xml:space="preserve">{{Кишвар
|common_name=Iran
|Парчам   =Flag of Iran.svg
|Номи тоҷикӣ=Ҷумҳурии Исломии Эрон
|Номи аслӣ= ایران
|Нишон=Coat of arms of Iran.svg
|Номи суруди миллӣ=سرود ملی ایران
|Аудио=Sorud-e Mellí-e Yomhurí-e Eslamí-e Irán (instrumental).oga
|Сохтори давлат=Ҷумҳурии Исломӣ
|Дар харита=Iran in its region.svg  
|Забон=[[Забони форсӣ]]
|Рӯзи истиқлол=
|Соҳибистиқлол аз=соли 3200 пеш аз милод
|Пойтахт= [[Теҳрон]]
|Шаҳри калонтарин= [[Теҳрон]], [[Машҳад]], [[Исфаҳон]], [[Караҷ]], [[Табрез]], [[Шероз]], [[Аҳвоз]]
|Вазифаи сарварон=Раҳбари Ҷумҳурии Исломӣ&lt;br /&gt;Раиси Ҷумҳурии Исломӣ 
|Сарварон=[[Саид Алӣ Хоменеӣ]]&lt;br /&gt;[[Масъуд Пизишкиён]]
|Ҷой аз рӯи масоҳат=17
|Масоҳат=1,648,195
|Фоизи об=0.7
|Ҷой аз рӯи аҳолӣ=18
|Аҳолӣ=80 629 882&lt;ref name=&quot;Iran&quot;&gt;[http://countrymeters.info/ru/Iran Iran]&lt;/ref&gt;
|Шумори аҳолӣ= 
|Соли ба шумор гирифтани аҳолӣ=2016 
|Зичии аҳолӣ=44
|ММД=952,600 млрд
|Соли ҳисоби ММД=2012
|Ҷой дар ҷаҳон аз рӯи ММД=15
|ММД ба сари аҳолӣ=13 800
|Пули миллӣ = [[Риёли Эрон]]
|Домен = [[.ir]]
|Коди телефон=98
|Соат=+3.30
|Эзоҳот=
}}
Эрон([[Забони форсӣ|форсӣ]]: ایران‎), ки расман Ҷумҳурии Исломии Эрон номида мешавад ва дар таърих бо номи Форс маъруф аст, кишваре дар Осиёи Ғарбӣ мебошад. Ин кишвар дар ғарб бо Ироқ; дар шимолу ғарб бо Туркия, Озарбойҷон ва Арманистон; дар шимол бо баҳри Каспий; дар шимолу шарқ бо Туркманистон; дар шарқ бо Афғонистон; дар ҷанубу шарқ бо Покистон; ва дар ҷануб бо халиҷи Уммон ва халиҷи Форс ҳамсарҳад аст. Эрон бо аҳолии беш аз 92 миллион нафар, ҳам аз лиҳози масоҳат ва ҳам аз рӯи шумораи аҳолӣ дар ҷаҳон дар ҷои 17-ум қарор дорад. Ин кишвар ба панҷ минтақа ва 31 устон тақсим шудааст. Теҳрон пойтахт ва бузургтарин шаҳри кишвар буда, ҳамчун маркази асосии иқтисодии он хизмат мекунад.Қаламрави Эрони имрӯза, ки макони яке аз қадимтарин тамаддунҳои бузурги ҷаҳон ба шумор меравад, нахустин бор дар асри 7-и пеш аз милод таҳти ҳукмронии Модҳо (Мидия) муттаҳид гардид. Дар асри 6-и пеш аз милод, бо таъсиси Империяи Ҳахоманишиён аз ҷониби Куруши Кабир, ин давлат ба авҷи густариши ҳудудии худ расид. Дар асри 4-и пеш аз милод, Искандари Мақдунӣ ин империяро забт намуд. Дар асри 3-и пеш аз милод, дар пайи шӯриши эрониён Империяи Ашкониён (Парфия) таъсис ёфт, ки баъдтар кишварро озод кард. Дар асри 3-и милодӣ, ба ҷои Ашкониён Империяи Сосониён омад, ки давраи он ҳамчун «асри тиллоӣ» дар таърихи тамаддуни Эрон шинохта мешавад. Эрони бостон яке аз марказҳои аввалини пайдоиши хат, кишоварзӣ, шаҳрнишинӣ, дин ва низоми идоракунӣ буд. Эрон, ки замоне маркази дини зардуштӣ ба ҳисоб мерафт, пас аз фатҳи он аз ҷониби мусулмонон дар асри 7, ба ислом гаравид. Дар давраи «Асри тиллоии исломӣ» ва «Давраи миёнаи эронӣ» (Iranian Intermezzo) — замоне ки сулолаҳои мусулмони эронӣ ба ҳукмронии арабҳо хотима бахшида, забони форсиро эҳё карданд — дар соҳаҳои адабиёт, фалсафа, риёзӣ, тиб, ситорашиносӣ ва санъат дастовардҳои навин ба вуҷуд омаданд. Баъдан, аз асри 11 то 14, ин давра бо ҳукмронии Салҷуқиён ва Хоразмшоҳиён, ҳамлаҳои муғулҳо ва «Эҳёи давраи Темуриён» идома ёфт. Дар асри 16, сулолаи бумии Сафавиён давлати муттаҳиди Эронро барқарор карда, мазҳаби шиъаи исноашариро (шиъаи дувоздаҳимома) ҳамчун дини расмӣ эълон намуданд; ин иқдом заминаи давлати муосири Эронро гузошт. Дар асри 18, дар замони Империяи Афшор, Эрон яке аз қудратҳои пешбари ҷаҳон буд, аммо пас аз ба сари қудрат омадани Қоҷорҳо дар солҳои 1790-ум, ин мақомро аз даст дод. Дар оғози асри 20, Инқилоби машрутият ба вуқӯъ пайваст ва Ризошоҳ сулолаи Паҳлавиро таъсис дод; ӯ соли 1925 охирин шоҳи силсилаи Қоҷорро аз тахт барканор кард. Пас аз ҳамлаи нерӯҳои Бритониё ва Шӯравӣ ба Эрон дар соли 1941, писари ӯ — Муҳаммад Ризо Паҳлавӣ ба сари қудрат омад. Кӯшишҳои Муҳаммад Мусаддиқ барои миллӣ кардани саноати нафт боиси табаддулоти давлатӣ аз ҷониби Бритониё ва Амрико дар соли 1953 гардиданд. Инқилоби Эрон дар соли 1979 низоми шоҳиро сарнагун кард ва Ҷумҳурии Исломии Эрон аз ҷониби Руҳуллоҳ Хумайнӣ — нахустин раҳбари олии кишвар — таъсис дода шуд. Соли 1980 Ироқ ба Эрон ҳамла кард, ки боиси оғози ҷанги ҳаштсолаи Эрону Ироқ гардид. Аз он замон инҷониб, Эрон дар ҷангҳои бавосита (proxy wars) бо Исроил ва Арабистони Саудӣ ширкат дошт; дар соли 2025, ҳамлаҳои Исроил ба Эрон боиси шиддат гирифтани вазъ ва оғози «Ҷанги дувоздаҳрӯза» шуданд. Пас аз ин ҷанг ва дар шароити бӯҳрони афзояндаи иқтисодӣ, дар соли 2025 бузургтарин эътирозҳо аз замони инқилоби соли 1979 ба вуқӯъ пайвастанд. Дар соли 2026, пас аз он ки Иёлоти Муттаҳида ва Исроил раҳбари олӣ Алӣ Хоманаиро куштанд, онҳо алайҳи Эрон ҷанг оғоз карданд. Писари ӯ, Муҷтабо Хоманей, ҳамчун ҷонишини ӯ интихоб шуд.Ҳукумати Эрон як ҷумҳурии исломии теократӣ аст, ки аз ҷониби ниҳодҳои интихобшуда ва ғайриинтихобӣ идора мешавад ва салоҳияти ниҳоӣ ба раҳбари олӣ тааллуқ дорад. Дар ҳоле ки он интихобот баргузор мекунад, мақомҳои калидӣ, аз ҷумла раиси давлат ва низомӣ, ба овоздиҳии оммавӣ тобеъ нестанд. Ҳукумати Эрон як режими авторитарӣ аст, ки аз сабаби сабти бади ҳуқуқи башар, аз ҷумла маҳдудиятҳо дар озодии ҷамъомадҳо, баён ва матбуот, инчунин муносибат бо занон, ақаллиятҳои этникӣ ва мухолифони сиёсӣ дар сатҳи байналмилалӣ ба таври васеъ интиқод шудааст. Иқтисоди Эрон бо моликияти назарраси давлатӣ дар бахшҳои калидӣ ба таври марказӣ ба нақша гирифта шудааст. Он як қудрати минтақавӣ аст, ки аз сабаби захираҳои бузурги сӯзишвории истихроҷшаванда, захираҳои гази табиӣ ва нафт, мавқеи аз ҷиҳати геополитикӣ муҳим ва нақши он ҳамчун нуқтаи марказии исломи шиъа дар ҷаҳон аст. Эрон як давлати остона бо яке аз барномаҳои ҳастаии аз ҳама бодиққат тафтишшуда мебошад. Он узви асосгузори СММ ва як кишвари узви созмонҳои сершумори байналмилалӣ мебошад. Эрон 30 мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО дорад (10-умин макони баландтарин дар ҷаҳон) ва аз рӯи мероси фарҳангии ғайримоддӣ ё ганҷҳои инсонӣ дар ҷои чорум қарор дорад.

== Таърих ==
{{асос|Таърихи Эрон}}
Куҳантарин ёдкард аз ҷойноми Эрон дар «[[Авесто]]» ба гунаи «Airyanəm vaējah vaŋhuyå dāityayå» нигошта шуда ки баргирифта аз номи мардуми ҳиндуэронии бостон — «arya» аст. Дар порсии бостон ин ҷойном «*aryānām waiǰah» будааст ва дар порсии миёна «Ērān-wēz» гаштааст ва дар адабиёти суғдӣ низ ба гунаи «Aryānwēžan» омадааст. Дигар бор ин ҷойном дар «[[Авесто]]» ба гунаи «airyanəm dahyunəm» — «деҳаҳои [[Ориёӣ|ориёиҳо]]» омада ки «деҳа» дар инҷо ба маънии «сарзамин» ва «кишвар» аст.

Дар замони подшоҳии [[Ҳахоманишиён]] (550—327 пеш аз милод) истилоҳи «Aryānam Dahyunam» ҷояшро ба истилоҳи «Aryānam Xšaθram» — «подшоҳии [[Ориёӣ|ориёиҳо]]» дод ва дар замони подшоҳии [[Ашкониён]] (250 п.м. — 224 м.) ин сарзаминро «Aryānšaθr / Aryānšahr», яъне «Ориёншаҳр» – «подшоҳии [[Ориёӣ|ориёиҳо]]» мехонданд ва «шаҳр» дар инҷо ба маънии «подшоҳӣ» ва «кишвар» аст, ки ҳануз ҳам дар вожаҳои «ҳамшаҳрӣ» ва «шаҳрванд» бар ҷой мондааст.

Дар замони подшоҳии [[Сосониён]] (224—651 м.) ин сарзаминро «Erānšahr» мехонданд, ки баргирифта аз истилоҳи авестоии «Airyānam Xšaθram», яъне «подшоҳии ариёҳо», буд. Дувокаи авестои «ai» дар забони порсии миёна «е» мегаштааст ва порсии тоҷикӣ ҳамин вижагиро нигаҳ доштааст.

=== Тамаддунҳои нухустин ===
{{манбаъ}}
Нахустин осори ҳузури одамиён (ҳомининон) дар Эрон ба давраи палеолити миёна, тақрибан 800 000 сол пеш рост меояд. Дар ин давра маконҳои зиёде, бахусус дар кӯҳҳои Загрос дар ғарби Эрон, кашф шудаанд, ки баъзеи онҳо бо неандерталҳо алоқаманд мебошанд. Фарҳанги Зарзӣ дар Эрон ба давраи эпипалеолит (25 000–11 500 сол пеш) тааллуқ дорад. Кишоварзӣ дар Эрон тақрибан 12 000 сол пеш, ҳамзамон бо пайдоиши маҳалҳои аҳолинишин дар минтақаи «Ҳилоли ҳосилхез» (Fertile Crescent), оғоз ёфт. Дар макони бостонии «Чоға Голан» (Chogha Golan) далелҳои аввалини хонагӣ кардани гандуми навъи «эммер» (emmer wheat) ба даст омадаанд. Дар макони ҳамзамони он — «Ганҷ Дара» (Ganj Dareh) низ қадимтарин далелҳои хонагӣ кардани бузҳо, ки ба тақрибан 10 000 сол пеш рост меоянд, мушоҳида шудаанд. Шаҳри бостонии Суза (Susa), ки баъдтар пойтахти Элам ва сипас пойтахти империяи Ҳахоманишиён гардид, нахустин бор дар солҳои 4400–4200 пеш аз милод дар наздикии шаҳри имрӯзаи Шуш (Эрон) бунёд ёфтааст. Фарҳанги Кура-Аракс (тақрибан 3400 – 2000 пеш аз милод) дар шимолу ғарби Эрон ва минтақаи Қафқоз вуҷуд дошт.

=== Шоҳаншоҳии Эрон ===

=== Аз ҳамлаи Арабҳо то оғози Сафавия ===

=== Аз Сафавия то поёни Қоҷор ===

=== Ҳукумати Паҳлавӣ ===

=== Ҷумҳурии исломӣ ===
{{асосӣ|Кишварҳои мусулмоннишин}}

== Сиёсат ва ҳукумат ==
Аз моҳи августи соли 2021 Иброҳим Раисӣ раиси ҷумҳурии Эрон мебошад.

== Бахшбандии кишварӣ ==
{{асос|Устонҳои Эрон}}
{{асос|Феҳристи шаҳристонҳои Эрон}}
Эрон 30 устон ([[Вилоят]]) дорад. Ҳар як вилоят  чандин шаҳристон ([[ноҳия]]) дорад.
[[Акс:2022_Ebrahim_Raisi.jpg|мини|Раиси ҷумҳурӣ Иброҳим Раисӣ (Ebrahim Raisi)]]
30 устони Эрон:

{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;center&quot;
|
# [[Устони Теҳрон|Теҳрон]]
# [[Устони Қум|Қум]]
# [[Устони Маркази|Марказӣ]]
# [[Устони Қазвин|Қазвин]]
# [[Устони Гилон|Гилон]]
# [[Устони Ардабил|Ардабил]]
# [[Устони Занҷон|Занҷон]]
# [[Устони Озарбойҷони шарқӣ|Озарбойҷони шарқӣ]]
# [[Устони Озарбойҷони ғарбӣ|Озарбойҷони ғарбӣ]]
# [[Устони Курдистон|Курдистон]]
# [[Устони Ҳамадон|Ҳамадон]]
# [[Устони Кирмоншоҳ|Кирмоншоҳ]]
# [[Устони Элом|Элом]]
# [[Устони Луристон|Луристон]]
# [[Устони Хузистон|Хузистон]]
||
&lt;ol start=16&gt;
&lt;li&gt;[[устони Чаҳормаҳол ва Бахтиёри|Чаҳормаҳолу Бахтиёрӣ]]
&lt;li&gt;[[устони Кугилуя ӯ Буйир-аҳмад|Кӯҳгилуяву Буир-Аҳмад]]
&lt;li&gt;[[устони Бушеҳр|Бушаҳр]]
&lt;li&gt;[[устони Форс|Форс]]
&lt;li&gt;[[устони Ҳурмузгон|Ҳурмузгон]]
&lt;li&gt;[[устони Систону Балучистон|Систону Балучистон]]
&lt;li&gt;[[устони Кирмон|Кирмон]]
&lt;li&gt;[[устони Язд|Язд]]
&lt;li&gt;[[устони Исфаҳон|Исфаҳон]]
&lt;li&gt;[[устони Симнон|Симнон]]
&lt;li&gt;[[устони Мозандарон|Мозандарон]]
&lt;li&gt;[[устони Гулистон|Гулистон]]
&lt;li&gt;[[устони Хуросони шимолӣ|Хуросони шимолӣ]]
&lt;li&gt;[[устони Хуросони разавӣ|Хуросони разавӣ]]
&lt;li&gt;[[устони Хуросони ҷанубӣ|Хуросони ҷанубӣ]]
||[[Акс:IranNumbered.png|300px|Numbered map of provinces]]
|}

== Ҷуғрофия ==

==Иқтисодиёт==
{{асос|Иқтисоди Эрон}} 
Дар тайи 30 соли гузашта ҷамъияти 36 миллионаи Эрон ба 80 млн афзоиш пайдо карда ва нахустин мавҷи ин насли нав ба бузургсолӣ расидааст. Дар асоси оморҳои расмӣ нархи бекорӣ ба 22 фисад расидааст, аммо бархе ба гуфтаи Раиси Ҷумҳурии пешин Муҳаммад Хотамӣ рақами онро ба 12,2 фисад баровард мекунанд. «Солона 700 нафар ҳазор ба бозори кори шадиди фишори бекорӣ рӯ ба рӯ мешавад, сатҳи бекори дар тайи солҳои (1974-2004) аз 7% ба 50% расидааст. Ва замоне нархи бекори 3% ва гоҳе 16% будааст. Дар ҳоле ки заминаҳои бидеҳкории хориҷӣ, ин рақам барои муддатҳо сифр буда, вале гоҳ чунон афзоиш ёфтааст, ки давлатро бо буҳрон рӯ ба рӯ кардааст. Хусусисозӣ, роҳе аз иқтисоди муттако ба нафт ва ҳамгом шудан бо иқтисоди ҷаҳонӣ онӣ пешниҳодҳоест, ки аз сӯйи таҳлилгарон барои беҳбуди вазъи иқтисодии Эрон матраҳ мешавад. Вобастагиҳои ғайриқобили нефтӣ, барномарезии иқтисоди Эронро ҳамвора шикананда кардааст. Барномаи давлати Эрон ин аст, ки вобастагиҳои нафтиро, ки 80 фисади даромадҳои арзии давлатро ташкил медиҳад, коҳиш диҳад, аммо ҳар гуна талоше барои хориҷ кардани даромадҳои нефтӣ ба маънои он аст, ки даромадҳои молиёти чанд баробар шавад. Дар ҳамин росто, давлат иқдом ба иҷрои тарҳи ҳадафманди ёронаҳо намудааст.
Пас аз солҳо, саноати Эрон зерпӯши як риштаи қонунҳои ҳимоятии давлат фаъолият мекунад ва агар дар баробари фишорҳои рақобатии ҷаҳонӣ қарор гирад, мумкин аст, бисёре аз фаъолияти корхонаҳо қатъ гардад ва сатҳи бекорӣ боз афзояд. Дар солҳои мухталиф Эрон рушди иқтисодии гуногунеро таҷриба кардааст. Бар пояи гузориши [[Сандуқи байналмилалии асъор]] соли 2009 рушди иқтисодии Эрон ба 1,1 расида ин рақам соли 2010 ба 1,4% расидааст, ки пас аз [[Қазоқистон]] камтарин нархи рушди иқтисодиро дар байни кишварҳои минтақа доштааст. Бар пояи пешбинии [[Сандуқи байналмилалии асъор]] нархи рушди Эрон дар соли 2011 ба сифр нузул мекунад ва дар соли 2012 ба 3% меафзояд.

Тибқи эъломи Бонки Ҷаҳонӣ захираи арзии Эрон дар соли 2010 ба 100 млрд $ расида ва тибқи эъломи раиси Бонки марказии Эрон дар соли 1389 (2010) захираи тиллоӣ Эрон ба ҳисоби миёна ба 1350 доллар аст. Ҳамчунин иқтисодӣ эълом кард, заҳоири Эрон ба ҷуз тилло дар соли 2009 81 млрд доллар будааст. 

Умдатарин саноати пешрафтаи Эрон иборат аст аз: саноати [[нафт]], [[газ]], петрошимиё, фулод, нассоҷӣ, кимиё, ғизоӣ, [[мошинсозӣ]], нерӯгоҳсозӣ, барқӣ, электроникӣ ва ғ.
Саноати сабуки маҳалии Эрон аз қабили: истеҳсоли фарш ва қолин, гилембофӣ, ҷоҷимбофӣ, минбаткорӣ, хотамкорӣ, сафолгарӣ, оинакорӣ, мискорӣ ва ғ.

== Аҳолӣ ==
{{Асосӣ|Аҳолии Эрон}}
Аксари мардуми Эронро [[форс]]ҳо ташкил медиҳанд, зиёда аз 55 миллион (тақрибан 65%). Баъди форсҳо аз рӯи шумора [[озари]]ҳо мебошанд, ки қариб 10 % мардуми Эронро ташкил медиҳанд, яъне қариб 7 миллион. Боқии мардуми Эрон: аз курдҳо, луру, мозандариҳову, тату, талишҳо ва дигарон иборатанд. Тамоми мардуми Эрон [[форси]]ро медонанд ва ҳатто озариҳо дар хона ҳам ба [[форсӣ]] гуфтугӯ мекунанд. Забони форсӣ яке аз 7-умин забоне мебошад, ки дар ҷаҳон бо ин забон 225 миллион мардум ([[Порсигӯ]]) ҳарф мезанад. [[Форсӣ]] аз 3 гӯиш иборат мебошад: [[форсӣ]], [[тоҷикӣ]] ва [[дарӣ]]. Танҳо ба гӯиши тоҷикӣ 45 миллион [[порсигӯ]] (дар [[Ӯзбекистон]] 15 миллон, дар [[Афғонистон]] 15 миллион, дар [[Тоҷикистон]] 8 миллион, боқӣ дар дигар давлатҳо) гуфтугӯ мекунанд. Дар Эрон (80 миллион), [[Тоҷикистон]] (8,5 млн) ва  [[Афғонистон]] (30 миллион) ҳама [[порсигӯ]] ҳастанд.

Аз рӯи омори &quot;Департаменти СММ оид ба масъалаҳои иқтисодӣ ва иҷтимоӣ:Шуъбаи аҳолӣ&quot;

Дар охири соли 2016, аҳолии Зрон 80 629 882 наф. танро дар бар мегирифт. Соли 2016 аҳолии Зрон тахминан 1 008 013 тан зиёд шудааст, афзоиши солонаи аҳолӣ  1.27 % ташкил додааст.

Вазъи демографии Эрон дар соли 2016:

* Таваллуд: 1 443 544 наф.
* Даргузашт: 373 427 тан
* Ҳолати афзоиши аҳолӣ: 1 070 118 тан
* Афзоиши аҳолӣ дар натиҷаи муҳоҷират: - 62 105 тан
* Мардҳо: 40 889 977 тан (баҳодиҳӣ ба 31 декабри соли 2016)
* Занҳо: 39 739 905 тан (баҳодиҳӣ ба 31 декабри соли 2016)&lt;ref name=&quot;Iran&quot;&gt;[http://countrymeters.info/ru/Iran Iran]&lt;/ref&gt;

== Нигаред == 
{{Commons|Iran}}
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
{{Authority control}}
{{Кишварҳои Осиё}}
{{Устонҳои Эрон}}
{{Марказҳои маъмурии устонҳои Эрон }}

{{хурд}}

[[Гурӯҳ:Давлатҳо аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Давлатҳои Осиё]]
[[Гурӯҳ:Осиёи Ғарбӣ]]
[[Гурӯҳ:Эрон| ]]
[[Гурӯҳ:Давлатҳо — узви СММ]]</text>
      <sha1>l29agfqijp827ep48b5gq0yk15oou3w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490046</id>
      <parentid>1490033</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T18:53:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batman47773981</username>
        <id>157673</id>
      </contributor>
      <comment>/* Аҳолӣ */</comment>
      <origin>1490046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27577" sha1="kbfyoo0nxxtu9r0r1eupgib0p8lunoz" xml:space="preserve">{{Кишвар
|common_name=Iran
|Парчам   =Flag of Iran.svg
|Номи тоҷикӣ=Ҷумҳурии Исломии Эрон
|Номи аслӣ= ایران
|Нишон=Coat of arms of Iran.svg
|Номи суруди миллӣ=سرود ملی ایران
|Аудио=Sorud-e Mellí-e Yomhurí-e Eslamí-e Irán (instrumental).oga
|Сохтори давлат=Ҷумҳурии Исломӣ
|Дар харита=Iran in its region.svg  
|Забон=[[Забони форсӣ]]
|Рӯзи истиқлол=
|Соҳибистиқлол аз=соли 3200 пеш аз милод
|Пойтахт= [[Теҳрон]]
|Шаҳри калонтарин= [[Теҳрон]], [[Машҳад]], [[Исфаҳон]], [[Караҷ]], [[Табрез]], [[Шероз]], [[Аҳвоз]]
|Вазифаи сарварон=Раҳбари Ҷумҳурии Исломӣ&lt;br /&gt;Раиси Ҷумҳурии Исломӣ 
|Сарварон=[[Саид Алӣ Хоменеӣ]]&lt;br /&gt;[[Масъуд Пизишкиён]]
|Ҷой аз рӯи масоҳат=17
|Масоҳат=1,648,195
|Фоизи об=0.7
|Ҷой аз рӯи аҳолӣ=18
|Аҳолӣ=80 629 882&lt;ref name=&quot;Iran&quot;&gt;[http://countrymeters.info/ru/Iran Iran]&lt;/ref&gt;
|Шумори аҳолӣ= 
|Соли ба шумор гирифтани аҳолӣ=2016 
|Зичии аҳолӣ=44
|ММД=952,600 млрд
|Соли ҳисоби ММД=2012
|Ҷой дар ҷаҳон аз рӯи ММД=15
|ММД ба сари аҳолӣ=13 800
|Пули миллӣ = [[Риёли Эрон]]
|Домен = [[.ir]]
|Коди телефон=98
|Соат=+3.30
|Эзоҳот=
}}
Эрон([[Забони форсӣ|форсӣ]]: ایران‎), ки расман Ҷумҳурии Исломии Эрон номида мешавад ва дар таърих бо номи Форс маъруф аст, кишваре дар Осиёи Ғарбӣ мебошад. Ин кишвар дар ғарб бо Ироқ; дар шимолу ғарб бо Туркия, Озарбойҷон ва Арманистон; дар шимол бо баҳри Каспий; дар шимолу шарқ бо Туркманистон; дар шарқ бо Афғонистон; дар ҷанубу шарқ бо Покистон; ва дар ҷануб бо халиҷи Уммон ва халиҷи Форс ҳамсарҳад аст. Эрон бо аҳолии беш аз 92 миллион нафар, ҳам аз лиҳози масоҳат ва ҳам аз рӯи шумораи аҳолӣ дар ҷаҳон дар ҷои 17-ум қарор дорад. Ин кишвар ба панҷ минтақа ва 31 устон тақсим шудааст. Теҳрон пойтахт ва бузургтарин шаҳри кишвар буда, ҳамчун маркази асосии иқтисодии он хизмат мекунад.Қаламрави Эрони имрӯза, ки макони яке аз қадимтарин тамаддунҳои бузурги ҷаҳон ба шумор меравад, нахустин бор дар асри 7-и пеш аз милод таҳти ҳукмронии Модҳо (Мидия) муттаҳид гардид. Дар асри 6-и пеш аз милод, бо таъсиси Империяи Ҳахоманишиён аз ҷониби Куруши Кабир, ин давлат ба авҷи густариши ҳудудии худ расид. Дар асри 4-и пеш аз милод, Искандари Мақдунӣ ин империяро забт намуд. Дар асри 3-и пеш аз милод, дар пайи шӯриши эрониён Империяи Ашкониён (Парфия) таъсис ёфт, ки баъдтар кишварро озод кард. Дар асри 3-и милодӣ, ба ҷои Ашкониён Империяи Сосониён омад, ки давраи он ҳамчун «асри тиллоӣ» дар таърихи тамаддуни Эрон шинохта мешавад. Эрони бостон яке аз марказҳои аввалини пайдоиши хат, кишоварзӣ, шаҳрнишинӣ, дин ва низоми идоракунӣ буд. Эрон, ки замоне маркази дини зардуштӣ ба ҳисоб мерафт, пас аз фатҳи он аз ҷониби мусулмонон дар асри 7, ба ислом гаравид. Дар давраи «Асри тиллоии исломӣ» ва «Давраи миёнаи эронӣ» (Iranian Intermezzo) — замоне ки сулолаҳои мусулмони эронӣ ба ҳукмронии арабҳо хотима бахшида, забони форсиро эҳё карданд — дар соҳаҳои адабиёт, фалсафа, риёзӣ, тиб, ситорашиносӣ ва санъат дастовардҳои навин ба вуҷуд омаданд. Баъдан, аз асри 11 то 14, ин давра бо ҳукмронии Салҷуқиён ва Хоразмшоҳиён, ҳамлаҳои муғулҳо ва «Эҳёи давраи Темуриён» идома ёфт. Дар асри 16, сулолаи бумии Сафавиён давлати муттаҳиди Эронро барқарор карда, мазҳаби шиъаи исноашариро (шиъаи дувоздаҳимома) ҳамчун дини расмӣ эълон намуданд; ин иқдом заминаи давлати муосири Эронро гузошт. Дар асри 18, дар замони Империяи Афшор, Эрон яке аз қудратҳои пешбари ҷаҳон буд, аммо пас аз ба сари қудрат омадани Қоҷорҳо дар солҳои 1790-ум, ин мақомро аз даст дод. Дар оғози асри 20, Инқилоби машрутият ба вуқӯъ пайваст ва Ризошоҳ сулолаи Паҳлавиро таъсис дод; ӯ соли 1925 охирин шоҳи силсилаи Қоҷорро аз тахт барканор кард. Пас аз ҳамлаи нерӯҳои Бритониё ва Шӯравӣ ба Эрон дар соли 1941, писари ӯ — Муҳаммад Ризо Паҳлавӣ ба сари қудрат омад. Кӯшишҳои Муҳаммад Мусаддиқ барои миллӣ кардани саноати нафт боиси табаддулоти давлатӣ аз ҷониби Бритониё ва Амрико дар соли 1953 гардиданд. Инқилоби Эрон дар соли 1979 низоми шоҳиро сарнагун кард ва Ҷумҳурии Исломии Эрон аз ҷониби Руҳуллоҳ Хумайнӣ — нахустин раҳбари олии кишвар — таъсис дода шуд. Соли 1980 Ироқ ба Эрон ҳамла кард, ки боиси оғози ҷанги ҳаштсолаи Эрону Ироқ гардид. Аз он замон инҷониб, Эрон дар ҷангҳои бавосита (proxy wars) бо Исроил ва Арабистони Саудӣ ширкат дошт; дар соли 2025, ҳамлаҳои Исроил ба Эрон боиси шиддат гирифтани вазъ ва оғози «Ҷанги дувоздаҳрӯза» шуданд. Пас аз ин ҷанг ва дар шароити бӯҳрони афзояндаи иқтисодӣ, дар соли 2025 бузургтарин эътирозҳо аз замони инқилоби соли 1979 ба вуқӯъ пайвастанд. Дар соли 2026, пас аз он ки Иёлоти Муттаҳида ва Исроил раҳбари олӣ Алӣ Хоманаиро куштанд, онҳо алайҳи Эрон ҷанг оғоз карданд. Писари ӯ, Муҷтабо Хоманей, ҳамчун ҷонишини ӯ интихоб шуд.Ҳукумати Эрон як ҷумҳурии исломии теократӣ аст, ки аз ҷониби ниҳодҳои интихобшуда ва ғайриинтихобӣ идора мешавад ва салоҳияти ниҳоӣ ба раҳбари олӣ тааллуқ дорад. Дар ҳоле ки он интихобот баргузор мекунад, мақомҳои калидӣ, аз ҷумла раиси давлат ва низомӣ, ба овоздиҳии оммавӣ тобеъ нестанд. Ҳукумати Эрон як режими авторитарӣ аст, ки аз сабаби сабти бади ҳуқуқи башар, аз ҷумла маҳдудиятҳо дар озодии ҷамъомадҳо, баён ва матбуот, инчунин муносибат бо занон, ақаллиятҳои этникӣ ва мухолифони сиёсӣ дар сатҳи байналмилалӣ ба таври васеъ интиқод шудааст. Иқтисоди Эрон бо моликияти назарраси давлатӣ дар бахшҳои калидӣ ба таври марказӣ ба нақша гирифта шудааст. Он як қудрати минтақавӣ аст, ки аз сабаби захираҳои бузурги сӯзишвории истихроҷшаванда, захираҳои гази табиӣ ва нафт, мавқеи аз ҷиҳати геополитикӣ муҳим ва нақши он ҳамчун нуқтаи марказии исломи шиъа дар ҷаҳон аст. Эрон як давлати остона бо яке аз барномаҳои ҳастаии аз ҳама бодиққат тафтишшуда мебошад. Он узви асосгузори СММ ва як кишвари узви созмонҳои сершумори байналмилалӣ мебошад. Эрон 30 мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО дорад (10-умин макони баландтарин дар ҷаҳон) ва аз рӯи мероси фарҳангии ғайримоддӣ ё ганҷҳои инсонӣ дар ҷои чорум қарор дорад.

== Таърих ==
{{асос|Таърихи Эрон}}
Куҳантарин ёдкард аз ҷойноми Эрон дар «[[Авесто]]» ба гунаи «Airyanəm vaējah vaŋhuyå dāityayå» нигошта шуда ки баргирифта аз номи мардуми ҳиндуэронии бостон — «arya» аст. Дар порсии бостон ин ҷойном «*aryānām waiǰah» будааст ва дар порсии миёна «Ērān-wēz» гаштааст ва дар адабиёти суғдӣ низ ба гунаи «Aryānwēžan» омадааст. Дигар бор ин ҷойном дар «[[Авесто]]» ба гунаи «airyanəm dahyunəm» — «деҳаҳои [[Ориёӣ|ориёиҳо]]» омада ки «деҳа» дар инҷо ба маънии «сарзамин» ва «кишвар» аст.

Дар замони подшоҳии [[Ҳахоманишиён]] (550—327 пеш аз милод) истилоҳи «Aryānam Dahyunam» ҷояшро ба истилоҳи «Aryānam Xšaθram» — «подшоҳии [[Ориёӣ|ориёиҳо]]» дод ва дар замони подшоҳии [[Ашкониён]] (250 п.м. — 224 м.) ин сарзаминро «Aryānšaθr / Aryānšahr», яъне «Ориёншаҳр» – «подшоҳии [[Ориёӣ|ориёиҳо]]» мехонданд ва «шаҳр» дар инҷо ба маънии «подшоҳӣ» ва «кишвар» аст, ки ҳануз ҳам дар вожаҳои «ҳамшаҳрӣ» ва «шаҳрванд» бар ҷой мондааст.

Дар замони подшоҳии [[Сосониён]] (224—651 м.) ин сарзаминро «Erānšahr» мехонданд, ки баргирифта аз истилоҳи авестоии «Airyānam Xšaθram», яъне «подшоҳии ариёҳо», буд. Дувокаи авестои «ai» дар забони порсии миёна «е» мегаштааст ва порсии тоҷикӣ ҳамин вижагиро нигаҳ доштааст.

=== Тамаддунҳои нухустин ===
{{манбаъ}}
Нахустин осори ҳузури одамиён (ҳомининон) дар Эрон ба давраи палеолити миёна, тақрибан 800 000 сол пеш рост меояд. Дар ин давра маконҳои зиёде, бахусус дар кӯҳҳои Загрос дар ғарби Эрон, кашф шудаанд, ки баъзеи онҳо бо неандерталҳо алоқаманд мебошанд. Фарҳанги Зарзӣ дар Эрон ба давраи эпипалеолит (25 000–11 500 сол пеш) тааллуқ дорад. Кишоварзӣ дар Эрон тақрибан 12 000 сол пеш, ҳамзамон бо пайдоиши маҳалҳои аҳолинишин дар минтақаи «Ҳилоли ҳосилхез» (Fertile Crescent), оғоз ёфт. Дар макони бостонии «Чоға Голан» (Chogha Golan) далелҳои аввалини хонагӣ кардани гандуми навъи «эммер» (emmer wheat) ба даст омадаанд. Дар макони ҳамзамони он — «Ганҷ Дара» (Ganj Dareh) низ қадимтарин далелҳои хонагӣ кардани бузҳо, ки ба тақрибан 10 000 сол пеш рост меоянд, мушоҳида шудаанд. Шаҳри бостонии Суза (Susa), ки баъдтар пойтахти Элам ва сипас пойтахти империяи Ҳахоманишиён гардид, нахустин бор дар солҳои 4400–4200 пеш аз милод дар наздикии шаҳри имрӯзаи Шуш (Эрон) бунёд ёфтааст. Фарҳанги Кура-Аракс (тақрибан 3400 – 2000 пеш аз милод) дар шимолу ғарби Эрон ва минтақаи Қафқоз вуҷуд дошт.

=== Шоҳаншоҳии Эрон ===

=== Аз ҳамлаи Арабҳо то оғози Сафавия ===

=== Аз Сафавия то поёни Қоҷор ===

=== Ҳукумати Паҳлавӣ ===

=== Ҷумҳурии исломӣ ===
{{асосӣ|Кишварҳои мусулмоннишин}}

== Сиёсат ва ҳукумат ==
Аз моҳи августи соли 2021 Иброҳим Раисӣ раиси ҷумҳурии Эрон мебошад.

== Бахшбандии кишварӣ ==
{{асос|Устонҳои Эрон}}
{{асос|Феҳристи шаҳристонҳои Эрон}}
Эрон 30 устон ([[Вилоят]]) дорад. Ҳар як вилоят  чандин шаҳристон ([[ноҳия]]) дорад.
[[Акс:2022_Ebrahim_Raisi.jpg|мини|Раиси ҷумҳурӣ Иброҳим Раисӣ (Ebrahim Raisi)]]
30 устони Эрон:

{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;center&quot;
|
# [[Устони Теҳрон|Теҳрон]]
# [[Устони Қум|Қум]]
# [[Устони Маркази|Марказӣ]]
# [[Устони Қазвин|Қазвин]]
# [[Устони Гилон|Гилон]]
# [[Устони Ардабил|Ардабил]]
# [[Устони Занҷон|Занҷон]]
# [[Устони Озарбойҷони шарқӣ|Озарбойҷони шарқӣ]]
# [[Устони Озарбойҷони ғарбӣ|Озарбойҷони ғарбӣ]]
# [[Устони Курдистон|Курдистон]]
# [[Устони Ҳамадон|Ҳамадон]]
# [[Устони Кирмоншоҳ|Кирмоншоҳ]]
# [[Устони Элом|Элом]]
# [[Устони Луристон|Луристон]]
# [[Устони Хузистон|Хузистон]]
||
&lt;ol start=16&gt;
&lt;li&gt;[[устони Чаҳормаҳол ва Бахтиёри|Чаҳормаҳолу Бахтиёрӣ]]
&lt;li&gt;[[устони Кугилуя ӯ Буйир-аҳмад|Кӯҳгилуяву Буир-Аҳмад]]
&lt;li&gt;[[устони Бушеҳр|Бушаҳр]]
&lt;li&gt;[[устони Форс|Форс]]
&lt;li&gt;[[устони Ҳурмузгон|Ҳурмузгон]]
&lt;li&gt;[[устони Систону Балучистон|Систону Балучистон]]
&lt;li&gt;[[устони Кирмон|Кирмон]]
&lt;li&gt;[[устони Язд|Язд]]
&lt;li&gt;[[устони Исфаҳон|Исфаҳон]]
&lt;li&gt;[[устони Симнон|Симнон]]
&lt;li&gt;[[устони Мозандарон|Мозандарон]]
&lt;li&gt;[[устони Гулистон|Гулистон]]
&lt;li&gt;[[устони Хуросони шимолӣ|Хуросони шимолӣ]]
&lt;li&gt;[[устони Хуросони разавӣ|Хуросони разавӣ]]
&lt;li&gt;[[устони Хуросони ҷанубӣ|Хуросони ҷанубӣ]]
||[[Акс:IranNumbered.png|300px|Numbered map of provinces]]
|}

== Ҷуғрофия ==

==Иқтисодиёт==
{{асос|Иқтисоди Эрон}} 
Дар тайи 30 соли гузашта ҷамъияти 36 миллионаи Эрон ба 80 млн афзоиш пайдо карда ва нахустин мавҷи ин насли нав ба бузургсолӣ расидааст. Дар асоси оморҳои расмӣ нархи бекорӣ ба 22 фисад расидааст, аммо бархе ба гуфтаи Раиси Ҷумҳурии пешин Муҳаммад Хотамӣ рақами онро ба 12,2 фисад баровард мекунанд. «Солона 700 нафар ҳазор ба бозори кори шадиди фишори бекорӣ рӯ ба рӯ мешавад, сатҳи бекори дар тайи солҳои (1974-2004) аз 7% ба 50% расидааст. Ва замоне нархи бекори 3% ва гоҳе 16% будааст. Дар ҳоле ки заминаҳои бидеҳкории хориҷӣ, ин рақам барои муддатҳо сифр буда, вале гоҳ чунон афзоиш ёфтааст, ки давлатро бо буҳрон рӯ ба рӯ кардааст. Хусусисозӣ, роҳе аз иқтисоди муттако ба нафт ва ҳамгом шудан бо иқтисоди ҷаҳонӣ онӣ пешниҳодҳоест, ки аз сӯйи таҳлилгарон барои беҳбуди вазъи иқтисодии Эрон матраҳ мешавад. Вобастагиҳои ғайриқобили нефтӣ, барномарезии иқтисоди Эронро ҳамвора шикананда кардааст. Барномаи давлати Эрон ин аст, ки вобастагиҳои нафтиро, ки 80 фисади даромадҳои арзии давлатро ташкил медиҳад, коҳиш диҳад, аммо ҳар гуна талоше барои хориҷ кардани даромадҳои нефтӣ ба маънои он аст, ки даромадҳои молиёти чанд баробар шавад. Дар ҳамин росто, давлат иқдом ба иҷрои тарҳи ҳадафманди ёронаҳо намудааст.
Пас аз солҳо, саноати Эрон зерпӯши як риштаи қонунҳои ҳимоятии давлат фаъолият мекунад ва агар дар баробари фишорҳои рақобатии ҷаҳонӣ қарор гирад, мумкин аст, бисёре аз фаъолияти корхонаҳо қатъ гардад ва сатҳи бекорӣ боз афзояд. Дар солҳои мухталиф Эрон рушди иқтисодии гуногунеро таҷриба кардааст. Бар пояи гузориши [[Сандуқи байналмилалии асъор]] соли 2009 рушди иқтисодии Эрон ба 1,1 расида ин рақам соли 2010 ба 1,4% расидааст, ки пас аз [[Қазоқистон]] камтарин нархи рушди иқтисодиро дар байни кишварҳои минтақа доштааст. Бар пояи пешбинии [[Сандуқи байналмилалии асъор]] нархи рушди Эрон дар соли 2011 ба сифр нузул мекунад ва дар соли 2012 ба 3% меафзояд.

Тибқи эъломи Бонки Ҷаҳонӣ захираи арзии Эрон дар соли 2010 ба 100 млрд $ расида ва тибқи эъломи раиси Бонки марказии Эрон дар соли 1389 (2010) захираи тиллоӣ Эрон ба ҳисоби миёна ба 1350 доллар аст. Ҳамчунин иқтисодӣ эълом кард, заҳоири Эрон ба ҷуз тилло дар соли 2009 81 млрд доллар будааст. 

Умдатарин саноати пешрафтаи Эрон иборат аст аз: саноати [[нафт]], [[газ]], петрошимиё, фулод, нассоҷӣ, кимиё, ғизоӣ, [[мошинсозӣ]], нерӯгоҳсозӣ, барқӣ, электроникӣ ва ғ.
Саноати сабуки маҳалии Эрон аз қабили: истеҳсоли фарш ва қолин, гилембофӣ, ҷоҷимбофӣ, минбаткорӣ, хотамкорӣ, сафолгарӣ, оинакорӣ, мискорӣ ва ғ.

== Аҳолӣ ==
{{Асосӣ|Аҳолии Эрон}}
Аксари мардуми Эронро [[форс]]ҳо ташкил медиҳанд, зиёда аз 55 миллион (тақрибан 65%). Баъди форсҳо аз рӯи шумора [[озари]]ҳо мебошанд, ки қариб 10 % мардуми Эронро ташкил медиҳанд, яъне қариб 7 миллион. Боқии мардуми Эрон: аз курдҳо, луру, мозандариҳову, тату, талишҳо ва дигарон иборатанд. Тамоми мардуми Эрон [[форси]]ро медонанд ва ҳатто озариҳо дар хона ҳам ба [[форсӣ]] гуфтугӯ мекунанд. Забони форсӣ яке аз 7-умин забоне мебошад, ки дар ҷаҳон бо ин забон 225 миллион мардум ([[Порсигӯ]]) ҳарф мезанад. [[Форсӣ]] аз 3 гӯиш иборат мебошад: [[форсӣ]], [[тоҷикӣ]] ва [[дарӣ]]. Танҳо ба гӯиши тоҷикӣ 45 миллион [[порсигӯ]] (дар [[Ӯзбекистон]] 15 миллон, дар [[Афғонистон]] 15 миллион, дар [[Тоҷикистон]] 8 миллион, боқӣ дар дигар давлатҳо) гуфтугӯ мекунанд. Дар Эрон (80 миллион), [[Тоҷикистон]] (8,5 млн) ва  [[Афғонистон]] (30 миллион) ҳама [[порсигӯ]] ҳастанд.

Аҳолии Эрон аз тақрибан 19 миллион нафар дар соли 1956 то моҳи феврали соли 2023 ба тақрибан 85 миллион нафар расида, афзоиши босуръатро аз сар гузаронидааст. Сатҳи таваллуд дар Эрон ба таври назаррас коҳиш ёфтааст: аз 6,5 фарзанд ба ҳар зан то тақрибан 1,7 фарзанд дар ду даҳсолаи баъдӣ, ки дар натиҷа суръати афзоиши аҳолӣ дар соли 2018 ба тақрибан 1,39% расид. Бо назардошти ҷавон будани таркиби аҳолӣ, таҳқиқот пешгӯӣ мекунанд, ки суръати афзоиш минбаъд низ коҳиш ёфта, то соли 2050 дар сатҳи тақрибан 105 миллион нафар устувор хоҳад шуд. Эрон яке аз бузургтарин ҷомеаҳои паноҳандагонро дар худ ҷой додааст, ки шумораи онҳо ба қариб як миллион нафар мерасад ва аксарияташон аз Афғонистон ва Ироқ мебошанд. То соли 2025, дар Эрон тахминан чор миллион муҳоҷир ва паноҳандаи афғон зиндагӣ мекарданд. Тибқи Конститутсияи Эрон, ҳукумат вазифадор аст, ки барои ҳар як шаҳрванд дастрасӣ ба таъминоти иҷтимоиро, аз ҷумла нафақа, бекорӣ, пиронсолӣ, маъюбӣ, ҳодисаҳои нохуш, офатҳои табиӣ, инчунин хизматрасониҳои тиббӣ ва нигоҳубини саломатиро таъмин намояд. Ин хароҷот аз ҳисоби даромадҳои андозӣ ва саҳмҳои ҷамъиятӣ пӯшонида мешаванд. Эрон яке аз баландтарин суръатҳои рушди шаҳрнишинӣ дар ҷаҳонро дорад. Аз соли 1950 то 2002, ҳиссаи аҳолии шаҳрнишин аз 27% то 60% афзоиш ёфт. Аҳолии Эрон асосан дар қисми ғарбии кишвар, бахусус дар минтақаҳои шимол, шимолу ғарб ва ғарб мутамарказ шудааст. Теҳрон, ки тақрибан 9,4 миллион аҳолӣ дорад, пойтахт ва бузургтарин шаҳри Эрон ба шумор меравад. Машҳад, дуюмин шаҳри сераҳолии Эрон, тақрибан 3,4 миллион нафар аҳолӣ дошта, маркази устони Хуросони Разавӣ мебошад. Исфаҳон бо тақрибан 2,2 миллион аҳолӣ, сеюмин шаҳри калони Эрон аст. Ин шаҳр маркази устони Исфаҳон буда, дар гузашта пойтахти сеюми Империяи Сафавиён ба ҳисоб мерафт.

Аз рӯи омори &quot;Департаменти СММ оид ба масъалаҳои иқтисодӣ ва иҷтимоӣ:Шуъбаи аҳолӣ&quot;

Дар охири соли 2016, аҳолии Зрон 80 629 882 наф. танро дар бар мегирифт. Соли 2016 аҳолии Зрон тахминан 1 008 013 тан зиёд шудааст, афзоиши солонаи аҳолӣ  1.27 % ташкил додааст.

Вазъи демографии Эрон дар соли 2016:

* Таваллуд: 1 443 544 наф.
* Даргузашт: 373 427 тан
* Ҳолати афзоиши аҳолӣ: 1 070 118 тан
* Афзоиши аҳолӣ дар натиҷаи муҳоҷират: - 62 105 тан
* Мардҳо: 40 889 977 тан (баҳодиҳӣ ба 31 декабри соли 2016)
* Занҳо: 39 739 905 тан (баҳодиҳӣ ба 31 декабри соли 2016)&lt;ref name=&quot;Iran&quot;&gt;[http://countrymeters.info/ru/Iran Iran]&lt;/ref&gt;

== Нигаред == 
{{Commons|Iran}}
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
{{Authority control}}
{{Кишварҳои Осиё}}
{{Устонҳои Эрон}}
{{Марказҳои маъмурии устонҳои Эрон }}

{{хурд}}

[[Гурӯҳ:Давлатҳо аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Давлатҳои Осиё]]
[[Гурӯҳ:Осиёи Ғарбӣ]]
[[Гурӯҳ:Эрон| ]]
[[Гурӯҳ:Давлатҳо — узви СММ]]</text>
      <sha1>kbfyoo0nxxtu9r0r1eupgib0p8lunoz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490049</id>
      <parentid>1490046</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T19:11:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batman47773981</username>
        <id>157673</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иқтисодиёт */</comment>
      <origin>1490049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28798" sha1="ltltc4j2p6zv21fv21bd154lm6o6yks" xml:space="preserve">{{Кишвар
|common_name=Iran
|Парчам   =Flag of Iran.svg
|Номи тоҷикӣ=Ҷумҳурии Исломии Эрон
|Номи аслӣ= ایران
|Нишон=Coat of arms of Iran.svg
|Номи суруди миллӣ=سرود ملی ایران
|Аудио=Sorud-e Mellí-e Yomhurí-e Eslamí-e Irán (instrumental).oga
|Сохтори давлат=Ҷумҳурии Исломӣ
|Дар харита=Iran in its region.svg  
|Забон=[[Забони форсӣ]]
|Рӯзи истиқлол=
|Соҳибистиқлол аз=соли 3200 пеш аз милод
|Пойтахт= [[Теҳрон]]
|Шаҳри калонтарин= [[Теҳрон]], [[Машҳад]], [[Исфаҳон]], [[Караҷ]], [[Табрез]], [[Шероз]], [[Аҳвоз]]
|Вазифаи сарварон=Раҳбари Ҷумҳурии Исломӣ&lt;br /&gt;Раиси Ҷумҳурии Исломӣ 
|Сарварон=[[Саид Алӣ Хоменеӣ]]&lt;br /&gt;[[Масъуд Пизишкиён]]
|Ҷой аз рӯи масоҳат=17
|Масоҳат=1,648,195
|Фоизи об=0.7
|Ҷой аз рӯи аҳолӣ=18
|Аҳолӣ=80 629 882&lt;ref name=&quot;Iran&quot;&gt;[http://countrymeters.info/ru/Iran Iran]&lt;/ref&gt;
|Шумори аҳолӣ= 
|Соли ба шумор гирифтани аҳолӣ=2016 
|Зичии аҳолӣ=44
|ММД=952,600 млрд
|Соли ҳисоби ММД=2012
|Ҷой дар ҷаҳон аз рӯи ММД=15
|ММД ба сари аҳолӣ=13 800
|Пули миллӣ = [[Риёли Эрон]]
|Домен = [[.ir]]
|Коди телефон=98
|Соат=+3.30
|Эзоҳот=
}}
Эрон([[Забони форсӣ|форсӣ]]: ایران‎), ки расман Ҷумҳурии Исломии Эрон номида мешавад ва дар таърих бо номи Форс маъруф аст, кишваре дар Осиёи Ғарбӣ мебошад. Ин кишвар дар ғарб бо Ироқ; дар шимолу ғарб бо Туркия, Озарбойҷон ва Арманистон; дар шимол бо баҳри Каспий; дар шимолу шарқ бо Туркманистон; дар шарқ бо Афғонистон; дар ҷанубу шарқ бо Покистон; ва дар ҷануб бо халиҷи Уммон ва халиҷи Форс ҳамсарҳад аст. Эрон бо аҳолии беш аз 92 миллион нафар, ҳам аз лиҳози масоҳат ва ҳам аз рӯи шумораи аҳолӣ дар ҷаҳон дар ҷои 17-ум қарор дорад. Ин кишвар ба панҷ минтақа ва 31 устон тақсим шудааст. Теҳрон пойтахт ва бузургтарин шаҳри кишвар буда, ҳамчун маркази асосии иқтисодии он хизмат мекунад.Қаламрави Эрони имрӯза, ки макони яке аз қадимтарин тамаддунҳои бузурги ҷаҳон ба шумор меравад, нахустин бор дар асри 7-и пеш аз милод таҳти ҳукмронии Модҳо (Мидия) муттаҳид гардид. Дар асри 6-и пеш аз милод, бо таъсиси Империяи Ҳахоманишиён аз ҷониби Куруши Кабир, ин давлат ба авҷи густариши ҳудудии худ расид. Дар асри 4-и пеш аз милод, Искандари Мақдунӣ ин империяро забт намуд. Дар асри 3-и пеш аз милод, дар пайи шӯриши эрониён Империяи Ашкониён (Парфия) таъсис ёфт, ки баъдтар кишварро озод кард. Дар асри 3-и милодӣ, ба ҷои Ашкониён Империяи Сосониён омад, ки давраи он ҳамчун «асри тиллоӣ» дар таърихи тамаддуни Эрон шинохта мешавад. Эрони бостон яке аз марказҳои аввалини пайдоиши хат, кишоварзӣ, шаҳрнишинӣ, дин ва низоми идоракунӣ буд. Эрон, ки замоне маркази дини зардуштӣ ба ҳисоб мерафт, пас аз фатҳи он аз ҷониби мусулмонон дар асри 7, ба ислом гаравид. Дар давраи «Асри тиллоии исломӣ» ва «Давраи миёнаи эронӣ» (Iranian Intermezzo) — замоне ки сулолаҳои мусулмони эронӣ ба ҳукмронии арабҳо хотима бахшида, забони форсиро эҳё карданд — дар соҳаҳои адабиёт, фалсафа, риёзӣ, тиб, ситорашиносӣ ва санъат дастовардҳои навин ба вуҷуд омаданд. Баъдан, аз асри 11 то 14, ин давра бо ҳукмронии Салҷуқиён ва Хоразмшоҳиён, ҳамлаҳои муғулҳо ва «Эҳёи давраи Темуриён» идома ёфт. Дар асри 16, сулолаи бумии Сафавиён давлати муттаҳиди Эронро барқарор карда, мазҳаби шиъаи исноашариро (шиъаи дувоздаҳимома) ҳамчун дини расмӣ эълон намуданд; ин иқдом заминаи давлати муосири Эронро гузошт. Дар асри 18, дар замони Империяи Афшор, Эрон яке аз қудратҳои пешбари ҷаҳон буд, аммо пас аз ба сари қудрат омадани Қоҷорҳо дар солҳои 1790-ум, ин мақомро аз даст дод. Дар оғози асри 20, Инқилоби машрутият ба вуқӯъ пайваст ва Ризошоҳ сулолаи Паҳлавиро таъсис дод; ӯ соли 1925 охирин шоҳи силсилаи Қоҷорро аз тахт барканор кард. Пас аз ҳамлаи нерӯҳои Бритониё ва Шӯравӣ ба Эрон дар соли 1941, писари ӯ — Муҳаммад Ризо Паҳлавӣ ба сари қудрат омад. Кӯшишҳои Муҳаммад Мусаддиқ барои миллӣ кардани саноати нафт боиси табаддулоти давлатӣ аз ҷониби Бритониё ва Амрико дар соли 1953 гардиданд. Инқилоби Эрон дар соли 1979 низоми шоҳиро сарнагун кард ва Ҷумҳурии Исломии Эрон аз ҷониби Руҳуллоҳ Хумайнӣ — нахустин раҳбари олии кишвар — таъсис дода шуд. Соли 1980 Ироқ ба Эрон ҳамла кард, ки боиси оғози ҷанги ҳаштсолаи Эрону Ироқ гардид. Аз он замон инҷониб, Эрон дар ҷангҳои бавосита (proxy wars) бо Исроил ва Арабистони Саудӣ ширкат дошт; дар соли 2025, ҳамлаҳои Исроил ба Эрон боиси шиддат гирифтани вазъ ва оғози «Ҷанги дувоздаҳрӯза» шуданд. Пас аз ин ҷанг ва дар шароити бӯҳрони афзояндаи иқтисодӣ, дар соли 2025 бузургтарин эътирозҳо аз замони инқилоби соли 1979 ба вуқӯъ пайвастанд. Дар соли 2026, пас аз он ки Иёлоти Муттаҳида ва Исроил раҳбари олӣ Алӣ Хоманаиро куштанд, онҳо алайҳи Эрон ҷанг оғоз карданд. Писари ӯ, Муҷтабо Хоманей, ҳамчун ҷонишини ӯ интихоб шуд.Ҳукумати Эрон як ҷумҳурии исломии теократӣ аст, ки аз ҷониби ниҳодҳои интихобшуда ва ғайриинтихобӣ идора мешавад ва салоҳияти ниҳоӣ ба раҳбари олӣ тааллуқ дорад. Дар ҳоле ки он интихобот баргузор мекунад, мақомҳои калидӣ, аз ҷумла раиси давлат ва низомӣ, ба овоздиҳии оммавӣ тобеъ нестанд. Ҳукумати Эрон як режими авторитарӣ аст, ки аз сабаби сабти бади ҳуқуқи башар, аз ҷумла маҳдудиятҳо дар озодии ҷамъомадҳо, баён ва матбуот, инчунин муносибат бо занон, ақаллиятҳои этникӣ ва мухолифони сиёсӣ дар сатҳи байналмилалӣ ба таври васеъ интиқод шудааст. Иқтисоди Эрон бо моликияти назарраси давлатӣ дар бахшҳои калидӣ ба таври марказӣ ба нақша гирифта шудааст. Он як қудрати минтақавӣ аст, ки аз сабаби захираҳои бузурги сӯзишвории истихроҷшаванда, захираҳои гази табиӣ ва нафт, мавқеи аз ҷиҳати геополитикӣ муҳим ва нақши он ҳамчун нуқтаи марказии исломи шиъа дар ҷаҳон аст. Эрон як давлати остона бо яке аз барномаҳои ҳастаии аз ҳама бодиққат тафтишшуда мебошад. Он узви асосгузори СММ ва як кишвари узви созмонҳои сершумори байналмилалӣ мебошад. Эрон 30 мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО дорад (10-умин макони баландтарин дар ҷаҳон) ва аз рӯи мероси фарҳангии ғайримоддӣ ё ганҷҳои инсонӣ дар ҷои чорум қарор дорад.

== Таърих ==
{{асос|Таърихи Эрон}}
Куҳантарин ёдкард аз ҷойноми Эрон дар «[[Авесто]]» ба гунаи «Airyanəm vaējah vaŋhuyå dāityayå» нигошта шуда ки баргирифта аз номи мардуми ҳиндуэронии бостон — «arya» аст. Дар порсии бостон ин ҷойном «*aryānām waiǰah» будааст ва дар порсии миёна «Ērān-wēz» гаштааст ва дар адабиёти суғдӣ низ ба гунаи «Aryānwēžan» омадааст. Дигар бор ин ҷойном дар «[[Авесто]]» ба гунаи «airyanəm dahyunəm» — «деҳаҳои [[Ориёӣ|ориёиҳо]]» омада ки «деҳа» дар инҷо ба маънии «сарзамин» ва «кишвар» аст.

Дар замони подшоҳии [[Ҳахоманишиён]] (550—327 пеш аз милод) истилоҳи «Aryānam Dahyunam» ҷояшро ба истилоҳи «Aryānam Xšaθram» — «подшоҳии [[Ориёӣ|ориёиҳо]]» дод ва дар замони подшоҳии [[Ашкониён]] (250 п.м. — 224 м.) ин сарзаминро «Aryānšaθr / Aryānšahr», яъне «Ориёншаҳр» – «подшоҳии [[Ориёӣ|ориёиҳо]]» мехонданд ва «шаҳр» дар инҷо ба маънии «подшоҳӣ» ва «кишвар» аст, ки ҳануз ҳам дар вожаҳои «ҳамшаҳрӣ» ва «шаҳрванд» бар ҷой мондааст.

Дар замони подшоҳии [[Сосониён]] (224—651 м.) ин сарзаминро «Erānšahr» мехонданд, ки баргирифта аз истилоҳи авестоии «Airyānam Xšaθram», яъне «подшоҳии ариёҳо», буд. Дувокаи авестои «ai» дар забони порсии миёна «е» мегаштааст ва порсии тоҷикӣ ҳамин вижагиро нигаҳ доштааст.

=== Тамаддунҳои нухустин ===
{{манбаъ}}
Нахустин осори ҳузури одамиён (ҳомининон) дар Эрон ба давраи палеолити миёна, тақрибан 800 000 сол пеш рост меояд. Дар ин давра маконҳои зиёде, бахусус дар кӯҳҳои Загрос дар ғарби Эрон, кашф шудаанд, ки баъзеи онҳо бо неандерталҳо алоқаманд мебошанд. Фарҳанги Зарзӣ дар Эрон ба давраи эпипалеолит (25 000–11 500 сол пеш) тааллуқ дорад. Кишоварзӣ дар Эрон тақрибан 12 000 сол пеш, ҳамзамон бо пайдоиши маҳалҳои аҳолинишин дар минтақаи «Ҳилоли ҳосилхез» (Fertile Crescent), оғоз ёфт. Дар макони бостонии «Чоға Голан» (Chogha Golan) далелҳои аввалини хонагӣ кардани гандуми навъи «эммер» (emmer wheat) ба даст омадаанд. Дар макони ҳамзамони он — «Ганҷ Дара» (Ganj Dareh) низ қадимтарин далелҳои хонагӣ кардани бузҳо, ки ба тақрибан 10 000 сол пеш рост меоянд, мушоҳида шудаанд. Шаҳри бостонии Суза (Susa), ки баъдтар пойтахти Элам ва сипас пойтахти империяи Ҳахоманишиён гардид, нахустин бор дар солҳои 4400–4200 пеш аз милод дар наздикии шаҳри имрӯзаи Шуш (Эрон) бунёд ёфтааст. Фарҳанги Кура-Аракс (тақрибан 3400 – 2000 пеш аз милод) дар шимолу ғарби Эрон ва минтақаи Қафқоз вуҷуд дошт.

=== Шоҳаншоҳии Эрон ===

=== Аз ҳамлаи Арабҳо то оғози Сафавия ===

=== Аз Сафавия то поёни Қоҷор ===

=== Ҳукумати Паҳлавӣ ===

=== Ҷумҳурии исломӣ ===
{{асосӣ|Кишварҳои мусулмоннишин}}

== Сиёсат ва ҳукумат ==
Аз моҳи августи соли 2021 Иброҳим Раисӣ раиси ҷумҳурии Эрон мебошад.

== Бахшбандии кишварӣ ==
{{асос|Устонҳои Эрон}}
{{асос|Феҳристи шаҳристонҳои Эрон}}
Эрон 30 устон ([[Вилоят]]) дорад. Ҳар як вилоят  чандин шаҳристон ([[ноҳия]]) дорад.
[[Акс:2022_Ebrahim_Raisi.jpg|мини|Раиси ҷумҳурӣ Иброҳим Раисӣ (Ebrahim Raisi)]]
30 устони Эрон:

{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;center&quot;
|
# [[Устони Теҳрон|Теҳрон]]
# [[Устони Қум|Қум]]
# [[Устони Маркази|Марказӣ]]
# [[Устони Қазвин|Қазвин]]
# [[Устони Гилон|Гилон]]
# [[Устони Ардабил|Ардабил]]
# [[Устони Занҷон|Занҷон]]
# [[Устони Озарбойҷони шарқӣ|Озарбойҷони шарқӣ]]
# [[Устони Озарбойҷони ғарбӣ|Озарбойҷони ғарбӣ]]
# [[Устони Курдистон|Курдистон]]
# [[Устони Ҳамадон|Ҳамадон]]
# [[Устони Кирмоншоҳ|Кирмоншоҳ]]
# [[Устони Элом|Элом]]
# [[Устони Луристон|Луристон]]
# [[Устони Хузистон|Хузистон]]
||
&lt;ol start=16&gt;
&lt;li&gt;[[устони Чаҳормаҳол ва Бахтиёри|Чаҳормаҳолу Бахтиёрӣ]]
&lt;li&gt;[[устони Кугилуя ӯ Буйир-аҳмад|Кӯҳгилуяву Буир-Аҳмад]]
&lt;li&gt;[[устони Бушеҳр|Бушаҳр]]
&lt;li&gt;[[устони Форс|Форс]]
&lt;li&gt;[[устони Ҳурмузгон|Ҳурмузгон]]
&lt;li&gt;[[устони Систону Балучистон|Систону Балучистон]]
&lt;li&gt;[[устони Кирмон|Кирмон]]
&lt;li&gt;[[устони Язд|Язд]]
&lt;li&gt;[[устони Исфаҳон|Исфаҳон]]
&lt;li&gt;[[устони Симнон|Симнон]]
&lt;li&gt;[[устони Мозандарон|Мозандарон]]
&lt;li&gt;[[устони Гулистон|Гулистон]]
&lt;li&gt;[[устони Хуросони шимолӣ|Хуросони шимолӣ]]
&lt;li&gt;[[устони Хуросони разавӣ|Хуросони разавӣ]]
&lt;li&gt;[[устони Хуросони ҷанубӣ|Хуросони ҷанубӣ]]
||[[Акс:IranNumbered.png|300px|Numbered map of provinces]]
|}

== Ҷуғрофия ==

==Иқтисодиёт==
{{асос|Иқтисоди Эрон}} 
То соли 2024, Эрон аз рӯи ММД (маҳсулоти умумии дохилӣ), ки бо назардошти баробарии қудрати харидорӣ (PPP) ҳисоб шудааст, дар ҷаҳон ҷои 19-умро ишғол мекунад. Иқтисодиёти ин кишвар омехтаест аз банақшагирии марказӣ, моликияти давлатӣ бар саноати нафт ва дигар корхонаҳои бузург, кишоварзии деҳотӣ, инчунин тиҷорат ва хизматрасониҳои хусусии хурд. Бахши хизматрасонӣ ҳиссаи калонтарини ММД-ро ташкил медиҳад; пас аз он саноат (истихроҷи маъдан ва истеҳсолот) ва кишоварзӣ қарор доранд. Хусусиятҳои асосии ин иқтисодиёт бахши карбогидридҳо, истеҳсолот ва хизматрасониҳои молиявӣ мебошанд. Эрон, ки дорои 10%-и захираҳои нафт ва 15%-и захираҳои гази ҷаҳон аст, як абарқудрати энергетикӣ ба шумор меравад. Беш аз 40 соҳаи саноатӣ дар Биржаи фондии Теҳрон намояндагӣ доранд. Теҳрон маркази асосии иқтисодии Эрон аст. Тақрибан 30%-и қувваи кории бахши давлатӣ ва 45%-и корхонаҳои бузурги саноатии Эрон дар ин шаҳр ҷойгиранд ва нисфи кормандони ин корхонаҳо дар бахши давлатӣ фаъолият мекунанд. Бонки марказии Эрон масъули танзим ва нигоҳдории воҳиди пулии кишвар — риали Эрон мебошад. Ҳукумат ба ҷуз аз «шӯроҳои исломии меҳнатӣ» (ки фаъолияташон бояд аз ҷониби корфармоён ва хадамоти амниятӣ тасдиқ шавад) дигар иттифоқҳои касабаро ба расмият намешиносад. Эрон аввалин кишваре буд, ки дар тирамоҳи соли 2010 низоми даромади асосии миллиро ҷорӣ намуд. Сатҳи бекорӣ дар соли 2022 ба 9% баробар буд. Касри буҷет як мушкили доимӣ дар Эрон ба ҳисоб меравад, ки асосан ба сабаби субсидияҳои бузурги давлатӣ (аз ҷумла барои маҳсулоти хӯрокворӣ ва махсусан бензин) ба вуҷуд омадааст; танҳо дар бахши энергетика ҳаҷми ин субсидияҳо дар соли 2022 ба 100 миллиард доллар расид. Дар соли 2010, тибқи нақшаи ислоҳоти иқтисодӣ, пешбинӣ шуда буд, ки субсидияҳо тадриҷан коҳиш дода шуда, бо кӯмакҳои иҷтимоии мақсаднок иваз карда шаванд. Ҳадаф аз ин иқдом — гузариш ба нархгузории бозори озод, баланд бардоштани ҳосилнокӣ ва таъмини адолати иҷтимоӣ мебошад. Ҳукумат ислоҳотро идома дода, изҳор медорад, ки иқтисодиёти ба нафт вобастаро диверсификатсия (гуногунҷанба) хоҳад кард. Эрон соҳаҳои биотехнология, нанотехнология ва саноати дорусозиро рушд додааст. Ҳукумат ҳамчунин ба хусусигардонии корхонаҳои саноатӣ машғул аст. Эрон дар минтақаи Шарқи Наздик дар соҳаҳои истеҳсоли автомобил, нақлиёт, масолеҳи сохтмонӣ, таҷҳизоти маишӣ, маҳсулоти хӯрокворӣ ва кишоварзӣ Эрон дар қатори панҷ кишвари пешсафи ҷаҳон дар истеҳсоли зардолу, гелос, бодиринг, хурмо, анҷир, писта, биҳӣ, чормағз, киви ва тарбуз қарор дорад. Таҳримҳои байналмилалӣ алайҳи Эрон ба иқтисодиёти ин кишвар зарар расонидаанд. Эрон яке аз се кишварест, ки Созишномаи Парижро оид ба маҳдуд кардани тағйирёбии иқлим тасдиқ (ратификатсия) накардааст, гарчанде ки коршиносон ин иқдомро барои кишвар муфид медонанд. Эрон бо мушкили таварруми баланд ва бахусус болоравии босуръати нархи маҳсулоти хӯрокворӣ рӯбарӯ аст. Яке аз омилҳои асосии ин вазъият — дахолати Сипоҳи посдорони инқилоби исломӣ (IRGC) дар иқтисодиёт, бахусус дар бахшҳои кишоварзӣ ва хӯрокворӣ, инчунин хароҷоти зиёд барои «Меҳвари муқовимат» мебошад, ки боиси афзоиши касри буҷаи давлатӣ гардидааст.

== Аҳолӣ ==
{{Асосӣ|Аҳолии Эрон}}
Аксари мардуми Эронро [[форс]]ҳо ташкил медиҳанд, зиёда аз 55 миллион (тақрибан 65%). Баъди форсҳо аз рӯи шумора [[озари]]ҳо мебошанд, ки қариб 10 % мардуми Эронро ташкил медиҳанд, яъне қариб 7 миллион. Боқии мардуми Эрон: аз курдҳо, луру, мозандариҳову, тату, талишҳо ва дигарон иборатанд. Тамоми мардуми Эрон [[форси]]ро медонанд ва ҳатто озариҳо дар хона ҳам ба [[форсӣ]] гуфтугӯ мекунанд. Забони форсӣ яке аз 7-умин забоне мебошад, ки дар ҷаҳон бо ин забон 225 миллион мардум ([[Порсигӯ]]) ҳарф мезанад. [[Форсӣ]] аз 3 гӯиш иборат мебошад: [[форсӣ]], [[тоҷикӣ]] ва [[дарӣ]]. Танҳо ба гӯиши тоҷикӣ 45 миллион [[порсигӯ]] (дар [[Ӯзбекистон]] 15 миллон, дар [[Афғонистон]] 15 миллион, дар [[Тоҷикистон]] 8 миллион, боқӣ дар дигар давлатҳо) гуфтугӯ мекунанд. Дар Эрон (80 миллион), [[Тоҷикистон]] (8,5 млн) ва  [[Афғонистон]] (30 миллион) ҳама [[порсигӯ]] ҳастанд.

Аҳолии Эрон аз тақрибан 19 миллион нафар дар соли 1956 то моҳи феврали соли 2023 ба тақрибан 85 миллион нафар расида, афзоиши босуръатро аз сар гузаронидааст. Сатҳи таваллуд дар Эрон ба таври назаррас коҳиш ёфтааст: аз 6,5 фарзанд ба ҳар зан то тақрибан 1,7 фарзанд дар ду даҳсолаи баъдӣ, ки дар натиҷа суръати афзоиши аҳолӣ дар соли 2018 ба тақрибан 1,39% расид. Бо назардошти ҷавон будани таркиби аҳолӣ, таҳқиқот пешгӯӣ мекунанд, ки суръати афзоиш минбаъд низ коҳиш ёфта, то соли 2050 дар сатҳи тақрибан 105 миллион нафар устувор хоҳад шуд. Эрон яке аз бузургтарин ҷомеаҳои паноҳандагонро дар худ ҷой додааст, ки шумораи онҳо ба қариб як миллион нафар мерасад ва аксарияташон аз Афғонистон ва Ироқ мебошанд. То соли 2025, дар Эрон тахминан чор миллион муҳоҷир ва паноҳандаи афғон зиндагӣ мекарданд. Тибқи Конститутсияи Эрон, ҳукумат вазифадор аст, ки барои ҳар як шаҳрванд дастрасӣ ба таъминоти иҷтимоиро, аз ҷумла нафақа, бекорӣ, пиронсолӣ, маъюбӣ, ҳодисаҳои нохуш, офатҳои табиӣ, инчунин хизматрасониҳои тиббӣ ва нигоҳубини саломатиро таъмин намояд. Ин хароҷот аз ҳисоби даромадҳои андозӣ ва саҳмҳои ҷамъиятӣ пӯшонида мешаванд. Эрон яке аз баландтарин суръатҳои рушди шаҳрнишинӣ дар ҷаҳонро дорад. Аз соли 1950 то 2002, ҳиссаи аҳолии шаҳрнишин аз 27% то 60% афзоиш ёфт. Аҳолии Эрон асосан дар қисми ғарбии кишвар, бахусус дар минтақаҳои шимол, шимолу ғарб ва ғарб мутамарказ шудааст. Теҳрон, ки тақрибан 9,4 миллион аҳолӣ дорад, пойтахт ва бузургтарин шаҳри Эрон ба шумор меравад. Машҳад, дуюмин шаҳри сераҳолии Эрон, тақрибан 3,4 миллион нафар аҳолӣ дошта, маркази устони Хуросони Разавӣ мебошад. Исфаҳон бо тақрибан 2,2 миллион аҳолӣ, сеюмин шаҳри калони Эрон аст. Ин шаҳр маркази устони Исфаҳон буда, дар гузашта пойтахти сеюми Империяи Сафавиён ба ҳисоб мерафт.

Аз рӯи омори &quot;Департаменти СММ оид ба масъалаҳои иқтисодӣ ва иҷтимоӣ:Шуъбаи аҳолӣ&quot;

Дар охири соли 2016, аҳолии Зрон 80 629 882 наф. танро дар бар мегирифт. Соли 2016 аҳолии Зрон тахминан 1 008 013 тан зиёд шудааст, афзоиши солонаи аҳолӣ  1.27 % ташкил додааст.

Вазъи демографии Эрон дар соли 2016:

* Таваллуд: 1 443 544 наф.
* Даргузашт: 373 427 тан
* Ҳолати афзоиши аҳолӣ: 1 070 118 тан
* Афзоиши аҳолӣ дар натиҷаи муҳоҷират: - 62 105 тан
* Мардҳо: 40 889 977 тан (баҳодиҳӣ ба 31 декабри соли 2016)
* Занҳо: 39 739 905 тан (баҳодиҳӣ ба 31 декабри соли 2016)&lt;ref name=&quot;Iran&quot;&gt;[http://countrymeters.info/ru/Iran Iran]&lt;/ref&gt;

== Нигаред == 
{{Commons|Iran}}
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
{{Authority control}}
{{Кишварҳои Осиё}}
{{Устонҳои Эрон}}
{{Марказҳои маъмурии устонҳои Эрон }}

{{хурд}}

[[Гурӯҳ:Давлатҳо аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Давлатҳои Осиё]]
[[Гурӯҳ:Осиёи Ғарбӣ]]
[[Гурӯҳ:Эрон| ]]
[[Гурӯҳ:Давлатҳо — узви СММ]]</text>
      <sha1>ltltc4j2p6zv21fv21bd154lm6o6yks</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490053</id>
      <parentid>1490049</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T19:26:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batman47773981</username>
        <id>157673</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҷуғрофия */</comment>
      <origin>1490053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32721" sha1="gdw0nkyiznx1kd7cavw8q02v6388ljo" xml:space="preserve">{{Кишвар
|common_name=Iran
|Парчам   =Flag of Iran.svg
|Номи тоҷикӣ=Ҷумҳурии Исломии Эрон
|Номи аслӣ= ایران
|Нишон=Coat of arms of Iran.svg
|Номи суруди миллӣ=سرود ملی ایران
|Аудио=Sorud-e Mellí-e Yomhurí-e Eslamí-e Irán (instrumental).oga
|Сохтори давлат=Ҷумҳурии Исломӣ
|Дар харита=Iran in its region.svg  
|Забон=[[Забони форсӣ]]
|Рӯзи истиқлол=
|Соҳибистиқлол аз=соли 3200 пеш аз милод
|Пойтахт= [[Теҳрон]]
|Шаҳри калонтарин= [[Теҳрон]], [[Машҳад]], [[Исфаҳон]], [[Караҷ]], [[Табрез]], [[Шероз]], [[Аҳвоз]]
|Вазифаи сарварон=Раҳбари Ҷумҳурии Исломӣ&lt;br /&gt;Раиси Ҷумҳурии Исломӣ 
|Сарварон=[[Саид Алӣ Хоменеӣ]]&lt;br /&gt;[[Масъуд Пизишкиён]]
|Ҷой аз рӯи масоҳат=17
|Масоҳат=1,648,195
|Фоизи об=0.7
|Ҷой аз рӯи аҳолӣ=18
|Аҳолӣ=80 629 882&lt;ref name=&quot;Iran&quot;&gt;[http://countrymeters.info/ru/Iran Iran]&lt;/ref&gt;
|Шумори аҳолӣ= 
|Соли ба шумор гирифтани аҳолӣ=2016 
|Зичии аҳолӣ=44
|ММД=952,600 млрд
|Соли ҳисоби ММД=2012
|Ҷой дар ҷаҳон аз рӯи ММД=15
|ММД ба сари аҳолӣ=13 800
|Пули миллӣ = [[Риёли Эрон]]
|Домен = [[.ir]]
|Коди телефон=98
|Соат=+3.30
|Эзоҳот=
}}
Эрон([[Забони форсӣ|форсӣ]]: ایران‎), ки расман Ҷумҳурии Исломии Эрон номида мешавад ва дар таърих бо номи Форс маъруф аст, кишваре дар Осиёи Ғарбӣ мебошад. Ин кишвар дар ғарб бо Ироқ; дар шимолу ғарб бо Туркия, Озарбойҷон ва Арманистон; дар шимол бо баҳри Каспий; дар шимолу шарқ бо Туркманистон; дар шарқ бо Афғонистон; дар ҷанубу шарқ бо Покистон; ва дар ҷануб бо халиҷи Уммон ва халиҷи Форс ҳамсарҳад аст. Эрон бо аҳолии беш аз 92 миллион нафар, ҳам аз лиҳози масоҳат ва ҳам аз рӯи шумораи аҳолӣ дар ҷаҳон дар ҷои 17-ум қарор дорад. Ин кишвар ба панҷ минтақа ва 31 устон тақсим шудааст. Теҳрон пойтахт ва бузургтарин шаҳри кишвар буда, ҳамчун маркази асосии иқтисодии он хизмат мекунад.Қаламрави Эрони имрӯза, ки макони яке аз қадимтарин тамаддунҳои бузурги ҷаҳон ба шумор меравад, нахустин бор дар асри 7-и пеш аз милод таҳти ҳукмронии Модҳо (Мидия) муттаҳид гардид. Дар асри 6-и пеш аз милод, бо таъсиси Империяи Ҳахоманишиён аз ҷониби Куруши Кабир, ин давлат ба авҷи густариши ҳудудии худ расид. Дар асри 4-и пеш аз милод, Искандари Мақдунӣ ин империяро забт намуд. Дар асри 3-и пеш аз милод, дар пайи шӯриши эрониён Империяи Ашкониён (Парфия) таъсис ёфт, ки баъдтар кишварро озод кард. Дар асри 3-и милодӣ, ба ҷои Ашкониён Империяи Сосониён омад, ки давраи он ҳамчун «асри тиллоӣ» дар таърихи тамаддуни Эрон шинохта мешавад. Эрони бостон яке аз марказҳои аввалини пайдоиши хат, кишоварзӣ, шаҳрнишинӣ, дин ва низоми идоракунӣ буд. Эрон, ки замоне маркази дини зардуштӣ ба ҳисоб мерафт, пас аз фатҳи он аз ҷониби мусулмонон дар асри 7, ба ислом гаравид. Дар давраи «Асри тиллоии исломӣ» ва «Давраи миёнаи эронӣ» (Iranian Intermezzo) — замоне ки сулолаҳои мусулмони эронӣ ба ҳукмронии арабҳо хотима бахшида, забони форсиро эҳё карданд — дар соҳаҳои адабиёт, фалсафа, риёзӣ, тиб, ситорашиносӣ ва санъат дастовардҳои навин ба вуҷуд омаданд. Баъдан, аз асри 11 то 14, ин давра бо ҳукмронии Салҷуқиён ва Хоразмшоҳиён, ҳамлаҳои муғулҳо ва «Эҳёи давраи Темуриён» идома ёфт. Дар асри 16, сулолаи бумии Сафавиён давлати муттаҳиди Эронро барқарор карда, мазҳаби шиъаи исноашариро (шиъаи дувоздаҳимома) ҳамчун дини расмӣ эълон намуданд; ин иқдом заминаи давлати муосири Эронро гузошт. Дар асри 18, дар замони Империяи Афшор, Эрон яке аз қудратҳои пешбари ҷаҳон буд, аммо пас аз ба сари қудрат омадани Қоҷорҳо дар солҳои 1790-ум, ин мақомро аз даст дод. Дар оғози асри 20, Инқилоби машрутият ба вуқӯъ пайваст ва Ризошоҳ сулолаи Паҳлавиро таъсис дод; ӯ соли 1925 охирин шоҳи силсилаи Қоҷорро аз тахт барканор кард. Пас аз ҳамлаи нерӯҳои Бритониё ва Шӯравӣ ба Эрон дар соли 1941, писари ӯ — Муҳаммад Ризо Паҳлавӣ ба сари қудрат омад. Кӯшишҳои Муҳаммад Мусаддиқ барои миллӣ кардани саноати нафт боиси табаддулоти давлатӣ аз ҷониби Бритониё ва Амрико дар соли 1953 гардиданд. Инқилоби Эрон дар соли 1979 низоми шоҳиро сарнагун кард ва Ҷумҳурии Исломии Эрон аз ҷониби Руҳуллоҳ Хумайнӣ — нахустин раҳбари олии кишвар — таъсис дода шуд. Соли 1980 Ироқ ба Эрон ҳамла кард, ки боиси оғози ҷанги ҳаштсолаи Эрону Ироқ гардид. Аз он замон инҷониб, Эрон дар ҷангҳои бавосита (proxy wars) бо Исроил ва Арабистони Саудӣ ширкат дошт; дар соли 2025, ҳамлаҳои Исроил ба Эрон боиси шиддат гирифтани вазъ ва оғози «Ҷанги дувоздаҳрӯза» шуданд. Пас аз ин ҷанг ва дар шароити бӯҳрони афзояндаи иқтисодӣ, дар соли 2025 бузургтарин эътирозҳо аз замони инқилоби соли 1979 ба вуқӯъ пайвастанд. Дар соли 2026, пас аз он ки Иёлоти Муттаҳида ва Исроил раҳбари олӣ Алӣ Хоманаиро куштанд, онҳо алайҳи Эрон ҷанг оғоз карданд. Писари ӯ, Муҷтабо Хоманей, ҳамчун ҷонишини ӯ интихоб шуд.Ҳукумати Эрон як ҷумҳурии исломии теократӣ аст, ки аз ҷониби ниҳодҳои интихобшуда ва ғайриинтихобӣ идора мешавад ва салоҳияти ниҳоӣ ба раҳбари олӣ тааллуқ дорад. Дар ҳоле ки он интихобот баргузор мекунад, мақомҳои калидӣ, аз ҷумла раиси давлат ва низомӣ, ба овоздиҳии оммавӣ тобеъ нестанд. Ҳукумати Эрон як режими авторитарӣ аст, ки аз сабаби сабти бади ҳуқуқи башар, аз ҷумла маҳдудиятҳо дар озодии ҷамъомадҳо, баён ва матбуот, инчунин муносибат бо занон, ақаллиятҳои этникӣ ва мухолифони сиёсӣ дар сатҳи байналмилалӣ ба таври васеъ интиқод шудааст. Иқтисоди Эрон бо моликияти назарраси давлатӣ дар бахшҳои калидӣ ба таври марказӣ ба нақша гирифта шудааст. Он як қудрати минтақавӣ аст, ки аз сабаби захираҳои бузурги сӯзишвории истихроҷшаванда, захираҳои гази табиӣ ва нафт, мавқеи аз ҷиҳати геополитикӣ муҳим ва нақши он ҳамчун нуқтаи марказии исломи шиъа дар ҷаҳон аст. Эрон як давлати остона бо яке аз барномаҳои ҳастаии аз ҳама бодиққат тафтишшуда мебошад. Он узви асосгузори СММ ва як кишвари узви созмонҳои сершумори байналмилалӣ мебошад. Эрон 30 мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО дорад (10-умин макони баландтарин дар ҷаҳон) ва аз рӯи мероси фарҳангии ғайримоддӣ ё ганҷҳои инсонӣ дар ҷои чорум қарор дорад.

== Таърих ==
{{асос|Таърихи Эрон}}
Куҳантарин ёдкард аз ҷойноми Эрон дар «[[Авесто]]» ба гунаи «Airyanəm vaējah vaŋhuyå dāityayå» нигошта шуда ки баргирифта аз номи мардуми ҳиндуэронии бостон — «arya» аст. Дар порсии бостон ин ҷойном «*aryānām waiǰah» будааст ва дар порсии миёна «Ērān-wēz» гаштааст ва дар адабиёти суғдӣ низ ба гунаи «Aryānwēžan» омадааст. Дигар бор ин ҷойном дар «[[Авесто]]» ба гунаи «airyanəm dahyunəm» — «деҳаҳои [[Ориёӣ|ориёиҳо]]» омада ки «деҳа» дар инҷо ба маънии «сарзамин» ва «кишвар» аст.

Дар замони подшоҳии [[Ҳахоманишиён]] (550—327 пеш аз милод) истилоҳи «Aryānam Dahyunam» ҷояшро ба истилоҳи «Aryānam Xšaθram» — «подшоҳии [[Ориёӣ|ориёиҳо]]» дод ва дар замони подшоҳии [[Ашкониён]] (250 п.м. — 224 м.) ин сарзаминро «Aryānšaθr / Aryānšahr», яъне «Ориёншаҳр» – «подшоҳии [[Ориёӣ|ориёиҳо]]» мехонданд ва «шаҳр» дар инҷо ба маънии «подшоҳӣ» ва «кишвар» аст, ки ҳануз ҳам дар вожаҳои «ҳамшаҳрӣ» ва «шаҳрванд» бар ҷой мондааст.

Дар замони подшоҳии [[Сосониён]] (224—651 м.) ин сарзаминро «Erānšahr» мехонданд, ки баргирифта аз истилоҳи авестоии «Airyānam Xšaθram», яъне «подшоҳии ариёҳо», буд. Дувокаи авестои «ai» дар забони порсии миёна «е» мегаштааст ва порсии тоҷикӣ ҳамин вижагиро нигаҳ доштааст.

=== Тамаддунҳои нухустин ===
{{манбаъ}}
Нахустин осори ҳузури одамиён (ҳомининон) дар Эрон ба давраи палеолити миёна, тақрибан 800 000 сол пеш рост меояд. Дар ин давра маконҳои зиёде, бахусус дар кӯҳҳои Загрос дар ғарби Эрон, кашф шудаанд, ки баъзеи онҳо бо неандерталҳо алоқаманд мебошанд. Фарҳанги Зарзӣ дар Эрон ба давраи эпипалеолит (25 000–11 500 сол пеш) тааллуқ дорад. Кишоварзӣ дар Эрон тақрибан 12 000 сол пеш, ҳамзамон бо пайдоиши маҳалҳои аҳолинишин дар минтақаи «Ҳилоли ҳосилхез» (Fertile Crescent), оғоз ёфт. Дар макони бостонии «Чоға Голан» (Chogha Golan) далелҳои аввалини хонагӣ кардани гандуми навъи «эммер» (emmer wheat) ба даст омадаанд. Дар макони ҳамзамони он — «Ганҷ Дара» (Ganj Dareh) низ қадимтарин далелҳои хонагӣ кардани бузҳо, ки ба тақрибан 10 000 сол пеш рост меоянд, мушоҳида шудаанд. Шаҳри бостонии Суза (Susa), ки баъдтар пойтахти Элам ва сипас пойтахти империяи Ҳахоманишиён гардид, нахустин бор дар солҳои 4400–4200 пеш аз милод дар наздикии шаҳри имрӯзаи Шуш (Эрон) бунёд ёфтааст. Фарҳанги Кура-Аракс (тақрибан 3400 – 2000 пеш аз милод) дар шимолу ғарби Эрон ва минтақаи Қафқоз вуҷуд дошт.

=== Шоҳаншоҳии Эрон ===

=== Аз ҳамлаи Арабҳо то оғози Сафавия ===

=== Аз Сафавия то поёни Қоҷор ===

=== Ҳукумати Паҳлавӣ ===

=== Ҷумҳурии исломӣ ===
{{асосӣ|Кишварҳои мусулмоннишин}}

== Сиёсат ва ҳукумат ==
Аз моҳи августи соли 2021 Иброҳим Раисӣ раиси ҷумҳурии Эрон мебошад.

== Бахшбандии кишварӣ ==
{{асос|Устонҳои Эрон}}
{{асос|Феҳристи шаҳристонҳои Эрон}}
Эрон 30 устон ([[Вилоят]]) дорад. Ҳар як вилоят  чандин шаҳристон ([[ноҳия]]) дорад.
[[Акс:2022_Ebrahim_Raisi.jpg|мини|Раиси ҷумҳурӣ Иброҳим Раисӣ (Ebrahim Raisi)]]
30 устони Эрон:

{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;center&quot;
|
# [[Устони Теҳрон|Теҳрон]]
# [[Устони Қум|Қум]]
# [[Устони Маркази|Марказӣ]]
# [[Устони Қазвин|Қазвин]]
# [[Устони Гилон|Гилон]]
# [[Устони Ардабил|Ардабил]]
# [[Устони Занҷон|Занҷон]]
# [[Устони Озарбойҷони шарқӣ|Озарбойҷони шарқӣ]]
# [[Устони Озарбойҷони ғарбӣ|Озарбойҷони ғарбӣ]]
# [[Устони Курдистон|Курдистон]]
# [[Устони Ҳамадон|Ҳамадон]]
# [[Устони Кирмоншоҳ|Кирмоншоҳ]]
# [[Устони Элом|Элом]]
# [[Устони Луристон|Луристон]]
# [[Устони Хузистон|Хузистон]]
||
&lt;ol start=16&gt;
&lt;li&gt;[[устони Чаҳормаҳол ва Бахтиёри|Чаҳормаҳолу Бахтиёрӣ]]
&lt;li&gt;[[устони Кугилуя ӯ Буйир-аҳмад|Кӯҳгилуяву Буир-Аҳмад]]
&lt;li&gt;[[устони Бушеҳр|Бушаҳр]]
&lt;li&gt;[[устони Форс|Форс]]
&lt;li&gt;[[устони Ҳурмузгон|Ҳурмузгон]]
&lt;li&gt;[[устони Систону Балучистон|Систону Балучистон]]
&lt;li&gt;[[устони Кирмон|Кирмон]]
&lt;li&gt;[[устони Язд|Язд]]
&lt;li&gt;[[устони Исфаҳон|Исфаҳон]]
&lt;li&gt;[[устони Симнон|Симнон]]
&lt;li&gt;[[устони Мозандарон|Мозандарон]]
&lt;li&gt;[[устони Гулистон|Гулистон]]
&lt;li&gt;[[устони Хуросони шимолӣ|Хуросони шимолӣ]]
&lt;li&gt;[[устони Хуросони разавӣ|Хуросони разавӣ]]
&lt;li&gt;[[устони Хуросони ҷанубӣ|Хуросони ҷанубӣ]]
||[[Акс:IranNumbered.png|300px|Numbered map of provinces]]
|}

== Ҷуғрофия ==
Масоҳати Эрон 1 648 195 км² (636 372 мил²) буда, онро ба шашумин кишвари бузургтарин дар Осиё (ки пурра дар ин қитъа ҷойгир аст) ва дуюмин кишвари бузургтарин дар Осиёи Ғарбӣ табдил медиҳад. Ин кишвар дар байни арзҳои ҷуғрофии 24° ва 40° шимолӣ ва тӯлҳои ҷуғрофии 44° ва 64° шарқӣ ҷойгир аст. Эрон дар шимолу ғарб бо Арманистон, минтақаи ҷудогонаи Нахичевони Озарбойҷон ва Ҷумҳурии Озарбойҷон; дар шимол бо баҳри Каспий; дар шимолу шарқ бо Туркманистон; дар шарқ бо Афғонистон ва Покистон; дар ҷануб бо халиҷи Форс ва халиҷи Уммон; ва дар ғарб бо Ироқ ва Туркия ҳамсарҳад аст. Эрон дар минтақаи аз ҷиҳати сейсмикӣ фаъол ҷойгир аст. Ба ҳисоби миёна, ҳар даҳ сол як маротиба заминларзае бо қувваи 7,0 балл ё бештар аз он рух медиҳад. Аксари заминларзаҳо дар умқи кам ба амал омада, метавонанд хеле харобиовар бошанд; мисоли он заминларзаи соли 2003 дар Бам аст. Қисми зиёди қаламрави Эронро Платои Эрон (Баландкӯҳи Эрон) ташкил медиҳад, дар ҳоле ки минтақаи ҷанубу ғарбии он дар болои плитаи тектоникии Араб ҷойгир шудааст. Эрон яке аз кӯҳистонитарин кишварҳои ҷаҳон ба шумор меравад; дар манзараи табиии он силсилакӯҳҳои азим бартарӣ доранд, ки ҳавзаҳо ё платоҳоро аз ҳам ҷудо мекунанд. Қисми ғарбии Эрон, ки аҳолии зич дорад, кӯҳистонитарин минтақа буда, дар он силсилакӯҳҳое чун Қафқоз, Загрос ва Албурз ҷойгиранд. Қуллаи Дамованд бо баландии 5 610 метр (18 406 фут) баландтарин нуқтаи кишвар ва ҳамзамон баландтарин вулқон дар Осиё мебошад. Кӯҳҳои Эрон дар тӯли асрҳо ба сиёсат ва иқтисодиёти ин кишвар таъсир расонидаанд. Шимоли Эрон, дар наздикии соҳилҳои ҷанубии баҳри Каспий, бо ҷангалҳои сарсабзи пастии Ҳиркания (Гиркан) пӯшида шудааст. Қисми шарқии кишвар асосан аз ҳавзаҳои биёбонӣ, аз ҷумла биёбони Кавир (бузургтарин биёбони Эрон) ва биёбони Лут, инчунин кӯлҳои шӯр иборат аст. Дар биёбони Лут баландтарин ҳарорати сатҳи замин дар ҷаҳон ба қайд гирифта шудааст — соли 2005 дар ин ҷо ҳарорат ба 70,7°C расид. Дар соҳилҳои баҳри Каспий ва дар қисми шимолии халиҷи Форс, дар ҷое ки Эрон бо даҳони дарёи Арванд ҳамсарҳад аст, ҳамвориҳои васеъ мавҷуданд. Дар тӯли қисми боқимондаи соҳили Халиҷи Форс, гулӯгоҳи Ҳурмуз ва халиҷи Уммон ҳамвориҳои хурдтар ва пароканда вомехӯранд.

==Иқтисодиёт==
{{асос|Иқтисоди Эрон}} 
То соли 2024, Эрон аз рӯи ММД (маҳсулоти умумии дохилӣ), ки бо назардошти баробарии қудрати харидорӣ (PPP) ҳисоб шудааст, дар ҷаҳон ҷои 19-умро ишғол мекунад. Иқтисодиёти ин кишвар омехтаест аз банақшагирии марказӣ, моликияти давлатӣ бар саноати нафт ва дигар корхонаҳои бузург, кишоварзии деҳотӣ, инчунин тиҷорат ва хизматрасониҳои хусусии хурд. Бахши хизматрасонӣ ҳиссаи калонтарини ММД-ро ташкил медиҳад; пас аз он саноат (истихроҷи маъдан ва истеҳсолот) ва кишоварзӣ қарор доранд. Хусусиятҳои асосии ин иқтисодиёт бахши карбогидридҳо, истеҳсолот ва хизматрасониҳои молиявӣ мебошанд. Эрон, ки дорои 10%-и захираҳои нафт ва 15%-и захираҳои гази ҷаҳон аст, як абарқудрати энергетикӣ ба шумор меравад. Беш аз 40 соҳаи саноатӣ дар Биржаи фондии Теҳрон намояндагӣ доранд. Теҳрон маркази асосии иқтисодии Эрон аст. Тақрибан 30%-и қувваи кории бахши давлатӣ ва 45%-и корхонаҳои бузурги саноатии Эрон дар ин шаҳр ҷойгиранд ва нисфи кормандони ин корхонаҳо дар бахши давлатӣ фаъолият мекунанд. Бонки марказии Эрон масъули танзим ва нигоҳдории воҳиди пулии кишвар — риали Эрон мебошад. Ҳукумат ба ҷуз аз «шӯроҳои исломии меҳнатӣ» (ки фаъолияташон бояд аз ҷониби корфармоён ва хадамоти амниятӣ тасдиқ шавад) дигар иттифоқҳои касабаро ба расмият намешиносад. Эрон аввалин кишваре буд, ки дар тирамоҳи соли 2010 низоми даромади асосии миллиро ҷорӣ намуд. Сатҳи бекорӣ дар соли 2022 ба 9% баробар буд. Касри буҷет як мушкили доимӣ дар Эрон ба ҳисоб меравад, ки асосан ба сабаби субсидияҳои бузурги давлатӣ (аз ҷумла барои маҳсулоти хӯрокворӣ ва махсусан бензин) ба вуҷуд омадааст; танҳо дар бахши энергетика ҳаҷми ин субсидияҳо дар соли 2022 ба 100 миллиард доллар расид. Дар соли 2010, тибқи нақшаи ислоҳоти иқтисодӣ, пешбинӣ шуда буд, ки субсидияҳо тадриҷан коҳиш дода шуда, бо кӯмакҳои иҷтимоии мақсаднок иваз карда шаванд. Ҳадаф аз ин иқдом — гузариш ба нархгузории бозори озод, баланд бардоштани ҳосилнокӣ ва таъмини адолати иҷтимоӣ мебошад. Ҳукумат ислоҳотро идома дода, изҳор медорад, ки иқтисодиёти ба нафт вобастаро диверсификатсия (гуногунҷанба) хоҳад кард. Эрон соҳаҳои биотехнология, нанотехнология ва саноати дорусозиро рушд додааст. Ҳукумат ҳамчунин ба хусусигардонии корхонаҳои саноатӣ машғул аст. Эрон дар минтақаи Шарқи Наздик дар соҳаҳои истеҳсоли автомобил, нақлиёт, масолеҳи сохтмонӣ, таҷҳизоти маишӣ, маҳсулоти хӯрокворӣ ва кишоварзӣ Эрон дар қатори панҷ кишвари пешсафи ҷаҳон дар истеҳсоли зардолу, гелос, бодиринг, хурмо, анҷир, писта, биҳӣ, чормағз, киви ва тарбуз қарор дорад. Таҳримҳои байналмилалӣ алайҳи Эрон ба иқтисодиёти ин кишвар зарар расонидаанд. Эрон яке аз се кишварест, ки Созишномаи Парижро оид ба маҳдуд кардани тағйирёбии иқлим тасдиқ (ратификатсия) накардааст, гарчанде ки коршиносон ин иқдомро барои кишвар муфид медонанд. Эрон бо мушкили таварруми баланд ва бахусус болоравии босуръати нархи маҳсулоти хӯрокворӣ рӯбарӯ аст. Яке аз омилҳои асосии ин вазъият — дахолати Сипоҳи посдорони инқилоби исломӣ (IRGC) дар иқтисодиёт, бахусус дар бахшҳои кишоварзӣ ва хӯрокворӣ, инчунин хароҷоти зиёд барои «Меҳвари муқовимат» мебошад, ки боиси афзоиши касри буҷаи давлатӣ гардидааст.

== Аҳолӣ ==
{{Асосӣ|Аҳолии Эрон}}
Аксари мардуми Эронро [[форс]]ҳо ташкил медиҳанд, зиёда аз 55 миллион (тақрибан 65%). Баъди форсҳо аз рӯи шумора [[озари]]ҳо мебошанд, ки қариб 10 % мардуми Эронро ташкил медиҳанд, яъне қариб 7 миллион. Боқии мардуми Эрон: аз курдҳо, луру, мозандариҳову, тату, талишҳо ва дигарон иборатанд. Тамоми мардуми Эрон [[форси]]ро медонанд ва ҳатто озариҳо дар хона ҳам ба [[форсӣ]] гуфтугӯ мекунанд. Забони форсӣ яке аз 7-умин забоне мебошад, ки дар ҷаҳон бо ин забон 225 миллион мардум ([[Порсигӯ]]) ҳарф мезанад. [[Форсӣ]] аз 3 гӯиш иборат мебошад: [[форсӣ]], [[тоҷикӣ]] ва [[дарӣ]]. Танҳо ба гӯиши тоҷикӣ 45 миллион [[порсигӯ]] (дар [[Ӯзбекистон]] 15 миллон, дар [[Афғонистон]] 15 миллион, дар [[Тоҷикистон]] 8 миллион, боқӣ дар дигар давлатҳо) гуфтугӯ мекунанд. Дар Эрон (80 миллион), [[Тоҷикистон]] (8,5 млн) ва  [[Афғонистон]] (30 миллион) ҳама [[порсигӯ]] ҳастанд.

Аҳолии Эрон аз тақрибан 19 миллион нафар дар соли 1956 то моҳи феврали соли 2023 ба тақрибан 85 миллион нафар расида, афзоиши босуръатро аз сар гузаронидааст. Сатҳи таваллуд дар Эрон ба таври назаррас коҳиш ёфтааст: аз 6,5 фарзанд ба ҳар зан то тақрибан 1,7 фарзанд дар ду даҳсолаи баъдӣ, ки дар натиҷа суръати афзоиши аҳолӣ дар соли 2018 ба тақрибан 1,39% расид. Бо назардошти ҷавон будани таркиби аҳолӣ, таҳқиқот пешгӯӣ мекунанд, ки суръати афзоиш минбаъд низ коҳиш ёфта, то соли 2050 дар сатҳи тақрибан 105 миллион нафар устувор хоҳад шуд. Эрон яке аз бузургтарин ҷомеаҳои паноҳандагонро дар худ ҷой додааст, ки шумораи онҳо ба қариб як миллион нафар мерасад ва аксарияташон аз Афғонистон ва Ироқ мебошанд. То соли 2025, дар Эрон тахминан чор миллион муҳоҷир ва паноҳандаи афғон зиндагӣ мекарданд. Тибқи Конститутсияи Эрон, ҳукумат вазифадор аст, ки барои ҳар як шаҳрванд дастрасӣ ба таъминоти иҷтимоиро, аз ҷумла нафақа, бекорӣ, пиронсолӣ, маъюбӣ, ҳодисаҳои нохуш, офатҳои табиӣ, инчунин хизматрасониҳои тиббӣ ва нигоҳубини саломатиро таъмин намояд. Ин хароҷот аз ҳисоби даромадҳои андозӣ ва саҳмҳои ҷамъиятӣ пӯшонида мешаванд. Эрон яке аз баландтарин суръатҳои рушди шаҳрнишинӣ дар ҷаҳонро дорад. Аз соли 1950 то 2002, ҳиссаи аҳолии шаҳрнишин аз 27% то 60% афзоиш ёфт. Аҳолии Эрон асосан дар қисми ғарбии кишвар, бахусус дар минтақаҳои шимол, шимолу ғарб ва ғарб мутамарказ шудааст. Теҳрон, ки тақрибан 9,4 миллион аҳолӣ дорад, пойтахт ва бузургтарин шаҳри Эрон ба шумор меравад. Машҳад, дуюмин шаҳри сераҳолии Эрон, тақрибан 3,4 миллион нафар аҳолӣ дошта, маркази устони Хуросони Разавӣ мебошад. Исфаҳон бо тақрибан 2,2 миллион аҳолӣ, сеюмин шаҳри калони Эрон аст. Ин шаҳр маркази устони Исфаҳон буда, дар гузашта пойтахти сеюми Империяи Сафавиён ба ҳисоб мерафт.

Аз рӯи омори &quot;Департаменти СММ оид ба масъалаҳои иқтисодӣ ва иҷтимоӣ:Шуъбаи аҳолӣ&quot;

Дар охири соли 2016, аҳолии Зрон 80 629 882 наф. танро дар бар мегирифт. Соли 2016 аҳолии Зрон тахминан 1 008 013 тан зиёд шудааст, афзоиши солонаи аҳолӣ  1.27 % ташкил додааст.

Вазъи демографии Эрон дар соли 2016:

* Таваллуд: 1 443 544 наф.
* Даргузашт: 373 427 тан
* Ҳолати афзоиши аҳолӣ: 1 070 118 тан
* Афзоиши аҳолӣ дар натиҷаи муҳоҷират: - 62 105 тан
* Мардҳо: 40 889 977 тан (баҳодиҳӣ ба 31 декабри соли 2016)
* Занҳо: 39 739 905 тан (баҳодиҳӣ ба 31 декабри соли 2016)&lt;ref name=&quot;Iran&quot;&gt;[http://countrymeters.info/ru/Iran Iran]&lt;/ref&gt;

== Нигаред == 
{{Commons|Iran}}
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
{{Authority control}}
{{Кишварҳои Осиё}}
{{Устонҳои Эрон}}
{{Марказҳои маъмурии устонҳои Эрон }}

{{хурд}}

[[Гурӯҳ:Давлатҳо аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Давлатҳои Осиё]]
[[Гурӯҳ:Осиёи Ғарбӣ]]
[[Гурӯҳ:Эрон| ]]
[[Гурӯҳ:Давлатҳо — узви СММ]]</text>
      <sha1>gdw0nkyiznx1kd7cavw8q02v6388ljo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иёлати Тамилноду</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4057</id>
    <revision>
      <id>1490038</id>
      <parentid>1047587</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T18:30:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Zosya95 moved page [[Иёлоти Тамилноду]] to [[Иёлати Тамилноду]]</comment>
      <origin>1047587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1124" sha1="fcum7z31xsni0yqomq26qf0dxbl89jc" xml:space="preserve">{{ВМ
| ISO = 
| FIPS = 
}}
{{бознависӣ}}
[[Акс:Mamallapuram view.jpg|thumb|300px|center]]
[[Акс:Tamil Nadu topo deutsch mit Gebirgen.png|190px|left|thumb|Харитаи минтақа]]
'''Тамилноду''' ({{Забон-ҳи|तमिलनाडू}}) яке аз иёлотҳои [[Ҳиндустон]] аст.
== Таърих ==
Таърихи таъсис - [[26 январ]]и [[1950]] бо номи иёлоти Мадрас. Соли 1968 иваз гардидани ногузории иёлот ба Иёлоти Тамилноду (Тамилнод, Тамилнад).

== Бахшбандии кишварӣ ==

==Иқтисодиёт==

== Аҳолӣ ==
Аҳолӣ — 72 138 958 нафар (2011) 
==Фарҳанг == 
=== [[Ҷозибаҳои гардишгарӣ]] ===
=== Дин ===
== Пайвандҳо ==

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
{{Ҳиндустон-нопурра}}
{{Authority control}}
{{Иёлатҳо ва қаламравҳои Ҳиндустон}}
[[Гурӯҳ:Иёлоти Тамилноду]]
[[Гурӯҳ:Иёлатҳо ва қаламравҳои Ҳиндустон]]</text>
      <sha1>fcum7z31xsni0yqomq26qf0dxbl89jc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>18 октябр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4092</id>
    <revision>
      <id>1490133</id>
      <parentid>1315223</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T03:24:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1411" sha1="qlgbywyzjlkarnhf1x176ho6asp225k" xml:space="preserve">{{кулоҳи таърихи тақвимӣ}}

== Ҷашнҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Ҷашнҳои 18 октябр]]''

=== Миллӣ ===
* {{Парчамбандӣ|Озарбойҷон}} — Рӯзи барқарорсозии истиқлолият.
* {{Парчамбандӣ|ИМА}}:
** {{Парчамбандӣ|Аляска}} — Рӯзи Аляска.

=== Минтақаӣ ===
* {{Парчамбандӣ|Ӯзбекистон}} — Рӯзи шаҳри [[Самарқанд]].

=== Динӣ ===

== Рӯйдодҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Рӯйдодҳои 18 октябр]]''

== Зодрӯзҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Зодагони 18 октябр]]''
* [[1960]] — [[Жан-Клод Ван Дамм]], ҳунарпеша, коргардон ва варзишгари беҷои беҷои беҷо (културист)-и ҳолливудӣ.
* [[1987]] — [[Зак Эфрон]], ҳунарпеша ва овозхони амрикоӣ.

== Даргузаштҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Даргузаштагони 18 октябр]]''


== Пайвандҳо ==
* http://days.peoples.ru/1018.html {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120606164208/http://days.peoples.ru/1018.html |date=2012-06-06 }}
* http://www.calend.ru/day/10-18/

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}


[[Гурӯҳ:18 октябр| ]]</text>
      <sha1>qlgbywyzjlkarnhf1x176ho6asp225k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490135</id>
      <parentid>1490133</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T03:25:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҷашнҳо */</comment>
      <origin>1490135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1367" sha1="4439qixiyzdfm24t6tyty1ill8x3pqc" xml:space="preserve">{{кулоҳи таърихи тақвимӣ}}

== Ҷашнҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Ҷашнҳои 18 октябр]]''

=== Миллӣ ===
* {{Парчамбандӣ|Озарбойҷон}} — Рӯзи барқарорсозии истиқлолият.

=== Минтақаӣ ===
* {{Парчамбандӣ|ИМА}} — Рӯзи Аляска.
* {{Парчамбандӣ|Ӯзбекистон}} — Рӯзи шаҳри [[Самарқанд]].

=== Динӣ ===

== Рӯйдодҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Рӯйдодҳои 18 октябр]]''

== Зодрӯзҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Зодагони 18 октябр]]''
* [[1960]] — [[Жан-Клод Ван Дамм]], ҳунарпеша, коргардон ва варзишгари беҷои беҷои беҷо (културист)-и ҳолливудӣ.
* [[1987]] — [[Зак Эфрон]], ҳунарпеша ва овозхони амрикоӣ.

== Даргузаштҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Даргузаштагони 18 октябр]]''


== Пайвандҳо ==
* http://days.peoples.ru/1018.html {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120606164208/http://days.peoples.ru/1018.html |date=2012-06-06 }}
* http://www.calend.ru/day/10-18/

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}


[[Гурӯҳ:18 октябр| ]]</text>
      <sha1>4439qixiyzdfm24t6tyty1ill8x3pqc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490136</id>
      <parentid>1490135</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T03:25:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1361" sha1="ad9zqg5re9uuqor507q1zcio9ttu5jk" xml:space="preserve">{{кулоҳи таърихи тақвимӣ}}

== Ҷашнҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Ҷашнҳои 18 октябр]]''

=== Миллӣ ===
* {{Парчамбандӣ|Озарбойҷон}} — Рӯзи барқарорсозии истиқлол.

=== Минтақаӣ ===
* {{Парчамбандӣ|ИМА}} — Рӯзи Аляска.
* {{Парчамбандӣ|Ӯзбекистон}} — Рӯзи шаҳри [[Самарқанд]].

=== Динӣ ===

== Рӯйдодҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Рӯйдодҳои 18 октябр]]''

== Зодрӯзҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Зодагони 18 октябр]]''
* [[1960]] — [[Жан-Клод Ван Дамм]], ҳунарпеша, коргардон ва варзишгари беҷои беҷои беҷо (културист)-и ҳолливудӣ.
* [[1987]] — [[Зак Эфрон]], ҳунарпеша ва овозхони амрикоӣ.

== Даргузаштҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Даргузаштагони 18 октябр]]''


== Пайвандҳо ==
* http://days.peoples.ru/1018.html {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120606164208/http://days.peoples.ru/1018.html |date=2012-06-06 }}
* http://www.calend.ru/day/10-18/

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}


[[Гурӯҳ:18 октябр| ]]</text>
      <sha1>ad9zqg5re9uuqor507q1zcio9ttu5jk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Асирак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4434</id>
    <revision>
      <id>1490069</id>
      <parentid>1246255</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T20:49:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="746" sha1="0vc9238szrbclko14jas0gkwm2rxhtb" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Reseda_lutea1.jpg
| regnum = Рустаниҳо
| parent = Resedaceae
| rang = Авлод
| latin = Reseda
| author = [[Linnaeus]]
}}
'''Асирак''' як [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[гул]]ҳои хушбӯйе мебошад. Асирак аслан [[Рустании бисёрсола|рустании бисёрсола]] аст, аммо дар шароити зироат ба гиёҳи яксола табдил ёфтааст. Пояш рост (15-50см қад мекашад), ҳам ё дар рӯйи [[замин]] мехобад; сершоху барг мешавад.
{{гиёҳшиносӣ-хурд}}
* {{ЭСТ|||муаллиф=}}

[[Гурӯҳ:Асиракиҳо]]</text>
      <sha1>0vc9238szrbclko14jas0gkwm2rxhtb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490070</id>
      <parentid>1490069</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T20:49:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="750" sha1="22iop1z68a3xylu8jb3t05ykcves2x9" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Reseda_lutea1.jpg
| regnum = Рустаниҳо
| parent = Resedaceae
| rang = Авлод
| latin = Reseda
| author = [[Linnaeus]]
}}
'''Асирак''' як [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[гул]]ҳои хушбӯйе мебошад. Асирак аслан [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсола]] аст, аммо дар шароити зироат ба гиёҳи яксола табдил ёфтааст. Пояш рост (15-50см қад мекашад), ҳам ё дар рӯйи [[замин]] мехобад; сершоху барг мешавад.
{{гиёҳшиносӣ-хурд}}
* {{ЭСТ|||муаллиф=}}

[[Гурӯҳ:Асиракиҳо]]</text>
      <sha1>22iop1z68a3xylu8jb3t05ykcves2x9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490071</id>
      <parentid>1490070</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T20:50:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="773" sha1="45jy3sxztpv7wyxcc0kmriqs9artrgt" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Reseda_lutea1.jpg
| regnum = Рустаниҳо
| parent = Resedaceae
| rang = Авлод
| latin = Reseda
| wikispecies = Reseda
| author = [[Linnaeus]]
}}
'''Асирак''' як [[Авлод (таксономия)|авлоди]] [[гул]]ҳои хушбӯйе мебошад. Асирак аслан [[Рустаниҳои бисёрсола|рустании бисёрсола]] аст, аммо дар шароити зироат ба гиёҳи яксола табдил ёфтааст. Пояш рост (15-50см қад мекашад), ҳам ё дар рӯйи [[замин]] мехобад; сершоху барг мешавад.
{{гиёҳшиносӣ-хурд}}
* {{ЭСТ|||муаллиф=}}

[[Гурӯҳ:Асиракиҳо]]</text>
      <sha1>45jy3sxztpv7wyxcc0kmriqs9artrgt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мино</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5114</id>
    <revision>
      <id>1490082</id>
      <parentid>1269321</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T21:13:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1602" sha1="grijj2smzbgeeyk4g7p2w3bci1vfpym" xml:space="preserve">:''Барои шаҳри [[Ҷопон]], [[Мино, Гифу]] бингаред.''
[[Image:Flores.gif|thumb|200px|Flowers]]
'''Мино''' як намуди гул аст. Гули мино гиёхҳои 1 ва бисёрсолаест аз оилаи мураккабгулхо. Мино дар шароити [[Тоҷикистон]] гули 1 сола аст. Дар [[дунё]] 4 намуди мино маълум буда, Дар [[Америкаи тропики]] меруяд. Мино дар бисёр давлатҳо гули маъмул аст. Ду намуди онро дар Тоҷикистон аз соли 1940 парвариш мекунанд. Баландиаш 70-140 см. Пояи рости сершоха, барги рубару ҷойгиршудаи паррадор ё паршакл дорад. Гулаш дар гулпояи дароз ё дар хушагули чалгузамонанд мешукуфад; найчагулаш зард, забонакгулаш сафед, сурх, норинчи ва аргувони мешавад. Мино дар шароити Тоҷикистон ([[Душанбе]]) аз нимаи якуми июн то вакти барфбори гул мекунад. онро аз тухм зиёд мекунанд. Моҳи [[апрел]] бо усули катори (байни каторхо 30х40 ё 40х60 см) кишт мешавад. Нихоли мино дар қитъаи кушод, хоки серпору ва намии муътадил нагз нашъунамо мекунад.

[[Гурӯҳ:Гул]]</text>
      <sha1>grijj2smzbgeeyk4g7p2w3bci1vfpym</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6061</id>
    <revision>
      <id>1490199</id>
      <parentid>1334522</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:10:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1039" sha1="esxloc0zuph2zge1m1512a9hd85opiy" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file        = 
 |image title       = 
 |image descr       = 
 |regnum            = Рустаниҳо
 |rang              = Намуд
 |latin             = 
 |author            = 
 |syn               = 
 |typus             = 
 |children name     = 
 |children          = 
 |range map         = 
 |range map caption = 
 |range map width   = 
 |range legend      = 
 |wikispecies       = 
 |grin              = 
 }}
'''Карам''' ё '''калам''' ҷинси рустаниҳои як-ду ё бисёрсола аз чилликгул. Намуди карам пояи рост ё каме хамидаи сершохча, [[барг]]и навбати ё дар бехи поя нумукунанда, гултудаи хушнамо, гули одатан [[зард]], [[мева]]и гилофаки, [[тухм]]и мудаввари [[қаҳваранг]], [[сиёҳ]]тоб ё [[зард]] доранд. Зиёда аз 100 намуди карам маълум аст.

{{гиёҳшиносӣ-хурд}}</text>
      <sha1>esxloc0zuph2zge1m1512a9hd85opiy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гарддон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7863</id>
    <revision>
      <id>1490066</id>
      <parentid>1128332</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T20:33:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1168" sha1="1yhsv5r0z6ehg49a2pszusvz7hkpf6x" xml:space="preserve">[[Акс:2011-12-25 22-36-06-etamines-tulipe-24f.jpg|мини|363x363пкс|Гарддони [[лола]]]]
'''Гарддон''' ({{lang-la|anthera}}) — қисми [[гардбарг]], ки дар он [[гард]] ҳосил мешавад. Гарддон аз халтаи гард (микроспорангия) иборат аст.

Сӯрохчаҳои гарди рустаниҳои пӯшидатухм ва микроспорангияҳои рустаниҳои лучтухм ба ҳамдигар монанд мебошанд. Дар сӯрохчаҳои гард [[Микроспора|микроспораҳо]] ҳосил шуда, аз онҳо гард ташаккул меёбад. Баъди кушода шудани гарддон гард ба воситаи ду сӯрохи дарозрӯя баромада, ба гардгираки гулбарг мегузарад ва минбаъд рушд меёбад.

== Нигаред низ==
* [[Бордоршавӣ]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Сарчашма ==
* {{ЭМТ|Гарддон|4|муаллиф= }}

{{ботаника-нопурра}}

[[Гурӯҳ:Сохти гул]]</text>
      <sha1>1yhsv5r0z6ehg49a2pszusvz7hkpf6x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Давлати Сомониён</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8157</id>
    <revision>
      <id>1490162</id>
      <parentid>1479871</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T04:18:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48560" sha1="fp2izzrydvztr8puzwxu4yh2now7il2" xml:space="preserve">{{Давлати таърихӣ
|ном            =''Давлати Сомониён''
|номи қавмӣ     = {{lang-fa|{{Nastaliq|امارت سامانیان}}}}
|харита         =  [[Акс:Image 2023-08-16 at 10.19.18.jpg|мини]]
 (819–999)
| тавсиф = 
Давлати Сомониён дар авҷи қудрати [[Исмоили Сомонӣ]]
|p1             = Саффориён
|flag_p1        = Saffarid_dynasty_861-1003.png
|p2             = Хилофати Аббосиён
|flag_p2        = Abbasid_Caliphate_most_extant.png
|таъсис         = [[819]]
|барҳам         = [[999]]
|s1             = Давлати Ғазнавиён
|flag_s1        = Ghaznavid_Empire_975_-_1187_(AD).PNG
|s2             = Давлати Қарохониён
|flag_s2        = Kingdom_of_Kara-Khanids-_999-1212.png
|s3             = 
|flag_s3        = 
|s4             = 
|flag_s4        = Samanid Flag.webp 
|шиор           = 
|пойтахт        = [[Самарқанд]] дар солҳои [[819]]—[[892]], &lt;br&gt; [[Бухоро]] дар солҳои [[892]]—[[999]]
|шаҳрҳо         = [[Бухоро]] (200,000), [[Балх (шаҳр)|Балх]] (200,000), [[Марв (шаҳри бостонӣ)|Марв]] (200,000), [[Нишопур]] (125,000), [[Самарқанд]] (120,000), [[Машҳад]], [[Ҳирот]] 
|забон          = [[Забони порсӣ|Порсӣ]] (&lt;small&gt;фармони расмӣ &amp; динӣ/забони модарӣ&lt;/small&gt;),&lt;ref&gt;&quot;Persian Prose Literature.&quot; World Eras. 2002. HighBeam Research. (September 3, 2012);&quot;''Princes, although they were often tutored in Arabic and religious subjects, frequently did not feel as comfortable with the Arabic language and preferred literature in Persian, which was either their mother tongue—as in the case of dynasties such as the Saffarids (861–1003), Samanids (873–1005), and Buyids (945–1055)...''&quot;. [http://www.highbeam.com/doc/1G2-3034700041.html] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20130502180821/http://www.highbeam.com/doc/1G2-3034700041.html |date=2013-05-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Elton L. Daniel, ''History of Iran'', (Greenwood Press, 2001), 74.&lt;/ref&gt;{{sfn|Frye|1975|p=146}}&lt;ref name=&quot;Paul Bergne 6&quot;&gt;{{cite book|author=Paul Bergne|title=The Birth of Tajikistan: National Identity and the Origins of the Republic|url=https://books.google.com/books?id=3coojMwTKU8C&amp;pg=PA6#v=onepage&amp;q&amp;f=false|date=15 June 2007|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-84511-283-7|pages=6–}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Забони арабӣ|Арабӣ]] (&lt;small&gt;фармони динӣ&lt;/small&gt;){{sfn|Frye|1975|p=145}}
|арз                      =
|майдон                   = 2,850,000 км²
|аҳолӣ                    = 10,000,000
|шакли_ҳукмронӣ           = [[Аморат]]
|сулола                   = Сомониён
|унвони_ҳокимон           = [[Амир]]
|ҳоким1                   = [[Яҳё ибни Асад]]
|соли_ҳоким1              = [[819]] то [[855]]
|ҳоким2                   = [[Исмоили Мунтасир]]
|соли_ҳоким2              = [[999]] — [[1005]]
|дин                      = [[Ислом]] ([[суннӣ]]) 
|Марҳала1                 = Таъсисдиҳанда - [[Сомонхудот]]  
|Сана1                    = 
|Сол1                     = [[819]]
|Марҳала2                 = Ба бузургтарин қудрат дастёбгашта - [[Исмоили Сомонӣ]] 
|Сана2                    = [[892]] то [[907]].
|Сол2                     = 
|эзоҳ = 
|то  = Саффориён
|пас = Давлати Қарохониён
|п2  = Давлати Ғазнавиён
|п3  =
}}
'''Давлати Сомониён''' (Имороти Сомониён, {{lang-fa|{{Nastaliq|امارت سامانیان‎‎}}}}; [[819]]—[[999]]) — аввалин давлати соҳибистиқлоли исломии [[Эрон|эрони]]. Ҳукмронии сулолаи [[Сомониён]] солҳои [[819]]—[[999]] дар бар мегирад.

== Таърихи таъсис ==
Номи давлат аз номи сулолаи ҳоким — [[сулолаи Сомониён|Сомониён]] гирифта шудааст. То соли [[892]] амирони Сомониён зери итоати [[Хилофати Араб]] қарор доштанд. Замони мавҷудияти Давлати Сомониён дар таърихи халқи тоҷик давраи азнавбарқароршавии иқтисодиёт ва маданияти Мовароуннаҳру Хуросон баъди ҳукмронии якунимасраи хилофати [[Аббосиён]] ба шумор меравад. Дар натиҷаи меҳнати деҳқонон ва ҳунармандон дар мамлакат қувваҳои истеҳсолкунанда ба дараҷаи баланд тараққӣ карданд. Дар ин давра муносибатҳои ҷамъиятии феодалӣ ғалаба карда, раванди ташаккули халқи тоҷик ба охир расид, давлати
он ба вуҷуд омад ва маданияти моддию маънавии халқ инкишоф ёфт. Ин давраи инкишофи шаҳрҳои қадимии шарқ — [[Бухоро]], [[Самарқанд]], [[Марв (шаҳр)|Марв]], [[Нишопур]], [[Ҳирот]], [[Балх]], [[Хуҷанд]], [[Бунҷикат]], [[Ҳулбук]], [[Шумон]] ва ғ. буд. Ибтидои асри IX дар натиҷаи пурзӯр шудани ҳаракати зидди хилофат Аббосиён маҷбур шуданд, ки ба
баъзе вилоятҳо ҳуқуқи худидоракунӣ диҳанд. Дар Мовароуннаҳр намояндагони сулолаи Сомониён пурқувват гардиданд. Давлати Сомониён дар аҳди ҳокимони Мовароуннаҳр Аҳмад ибни Асад ва писари ӯ Наср комилан ташаккул ёфт. Дар давраи [[Исмоили Сомонӣ|Исмоил ибни Аҳмад]] Давлати Сомониён ба давлати мустақили мутамарказ табдил ёфт. Сомониён охири асри IX ҷангҳои байниҳамдигарии ҳокимони маҳаллиро барҳам дода, тамоми Осиёи Миёнаро ба даст дароварданд. Ҳудуди Давлати Сомониён дар Шимол то дарёи Талас тӯл кашида, дар Ғарб. вилоятҳои Эрони Шимолӣ ва Шарқиро дарбар мегирифт. Мамлакат дар давраи Наср ибни Аҳад (Насри 11) (914—943) ба дараҷаи баланди тараққиёт расид. Махсусан баъди сулҳи байни [[Абуалии Чағонӣ|Абӯалии Чағонӣ]] ва бо [[Нӯҳ ибни Насри II|Нуҳ ибни Наср]] (январи с.949) Давлати Сомониён ҳамчун давлати мутамарказ ташаккул ёфт.

=== Сабабҳои таъсиси давлат ===
Сабабҳои асосии таъсисёбии давлати [[Сомониён]]:
# Оғози давраи пирӯзии муносибатҳои феодалӣ дар Осиёи Миёна.
# Авҷ гирифтани ҷараёни мазҳабии шуубия — ҷараёни оппозитсионӣ нисбат ба ҳукмронии арабҳо.
# Шӯришҳои пай дар паи халқои Осиёи Миёна.
# Ба умури давлат ҷалб шудани аъёну ашрофи маҳаллӣ ([[Бармакиён]], афшинҳои [[Истаравшан]], [[Тоҳириён]]).
# Ба мухторият соҳиб шудани вилоятҳои шарқии хилофат, аз он ҷумла мулкҳои [[Хуросон]]-у [[Мовароуннаҳр]]
# Мавқеи мустаҳкам пайдо намудани забони тоҷикӣ дар [[Хуросон]]-у [[Мовароуннаҳр]].
# Муттаҳидшавии қавму қабилаҳои эронзабони Осиёи Миёна, суръат пайдо намудани раванди ташаккули халқи тоҷик.
# Ба миён омадани умумияти ҳудуди этникӣ, забонӣ ва фарқангии аҷдоди тоҷикон.
# Мавҷудияти анъанаҳои бои иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва фарҳангии форсу тоҷик.

=== Давраҳо ===
Замони ба сари қудрат омадани ва фано шудани сулолаи Сомониёнро ба се давра тақсим кардан мумкин аст.
 
* Давраи якум аз соли 817 оғоз шуда, соли 874 анҷом меёбад. Ин муддат ибтидои муборизаи халқи тоҷик барои истиқлол ва ташаккули давлати мутамарказонидашуда мебошад.
* Давраи дувуми ҳукмронии хонадони [[Сомониён]] аз соли 875 оғоз ёфта дар ибтидои солҳои 60 — уми асри X ба охир мерасад. Аниқтар, ин давра солҳои 875—960 — ро дар бар мегирад.
* Давраи севуми ҳаёти хонадони Сомониён ба солҳои 961—999 рост меояд. Ин замоне буд, ки амирони Сомонӣ ба саргармӣ дода шуда, бо ду дасти адаб лашкар ва идоракунии давлатро ба ихтиёри ғуломони турк супориданд.&lt;ref name=&quot;andesha.tj&quot;&gt;[http://andesha.tj/node/35#attachments Ғафуров Б.Ғ. Тоҷикон. — Душанбе,2008. 870 с.]{{Пайванди мурда|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Мухторов А. Сомониён: замон ва макон. — Душанбе, 2008. — С. 46.&lt;/ref&gt;
[[Акс:Samanid dynasty (819–999).GIF|thumb|500px|Давлати Сомониён(819—999)]]

== Амирони Сомонӣ ==
[[Акс:Bukhara - Samanid Mausoleum.jpg|thumb|Мақбараи Сомониён, шаҳри Бухоро]]
* 819—842 — [[Нӯҳ ибни Асад]]
* 842—864 — [[Аҳмад ибни Асад]]
* 864—892 — [[Наср ибни Аҳмад|Насри I ибни Аҳмад]]
* 892—907 — [[Исмоили Сомонӣ|Исмоил ибни Аҳмад]] (Исмоили Сомонӣ)
* 907—914 — [[Аҳмад ибни Исмоил]]
* 914—943 — [[Насри II ибни Аҳмад]]
* 943—954 — [[Нӯҳ ибни Насри II]]
* 954—961 — [[Абдумалики I ибни Нӯҳ]]
* 961—961 — [[Насри III ибни Абдумалики I]] (1 рӯз амирӣ кард)
* 961—976 — [[Мансури I ибни Нӯҳ]]
* 976—997 — [[Нӯҳи II ибни Мансур]]
* 997—999 — [[Мансури II ибни Нӯҳ]]&lt;ref&gt;[http://www.kmt.tj/?book_id=125 Мухторов А. Амирон ва вазирони Сомонӣ. — Душанбе: Оли Сомон,1997. — 76 с.]&lt;/ref&gt;
* 999—999 — [[Абдумалики II ибни Нӯҳ]]&lt;ref&gt;[http://www.kmt.tj/?book_id=125 Мухторов А. Амирон ва вазирони Сомонӣ. — Душанбе: Оли Сомон,1997. — 76 с.]&lt;/ref&gt;
* 1000—1005 — [[Исмоили Мунтасир]]&lt;ref&gt;Мусавии Буҷнӯрдӣ, Козим (1393 ҲҚ). Ризоии Боғбидӣ, Ҳасан; Ҷаъфарии Диҳақӣ, Маҳмуд; Саҷҷодӣ, Содиқ, виросторон. ''Таърихи Ҷомеъи Эрон''. Теҳрон: Маркази Доирату-л-маъорифи Бузурги Исломӣ (Маркази Пажуҳишҳои Эронию Исломӣ). Ҷилди 6, Сафҳаи 479, ISBN 978-600-6326-36-8.&lt;/ref&gt;

== Идоракунии давлат ==
Ташкили хуби идоракунии давлат дар рӯшду камоли он саҳми муносиб мегузорад. Инро хонадони [[Сомониён]] нағз дарк намуда буданд. Яке аз намояндагони олимақоми ин хонадони бонуфӯз Исмоил инро хуб мефаҳмид. Аз ин рӯ, баробари ба сари қудрат омадани хеш масъалаи аз рӯи нақша ташкилу амал намудани давлатро ба миён гузошт. Баъди ғалабаи Исмоил бар [[Саффориён]] (соли 900) [[Сомониён]] ташкили идоракунии бонизомро ба миён гузоштанд. Исмоил шакли беҳтарини идоракунии давлатро дар девонҳо (вазоратҳо) медид. Вай таҷрибаи давлатҳои гузаштаро ба инобат гирифта, бо роҳи девонҳо идора намуданро асос шуморид. Он дар замони арзи вуҷуд кардани давлати [[Сосониён]] ташкил шуда буд. Давлати [[Сомониён]] аз ҷиҳати сохт феодалӣ буда ба ду [[даргоҳ]]: дарбори подшоҳӣ ва девонҳо, яъне вазоратҳо ё идораҳои ҳарбӣ тақсим мешуд. Исмоил мехост, ки давлат дар як даст муттаҳид карда шавад, он гоҳ идоракунии он аз марказ хеле осон буд. Аммо Исмоил ба мақсад нарасид. Кори саркардаашро писараш [[Аҳмад ибни Исмоил]] идома дода бошад ҳам, ба сомон нарасонд. Танҳо баъди сари ӯ дар замони ҳукмронии писараш Насри II бо ташаббуси вазирони оқилу донои Сомонӣ Абӯабдуллоҳ Муҳаммад ибни Ҷайҳонӣ (914—918) ва Абулфазл Балъамӣ (918—938) орзӯи Исмоил ҷомаи амал пӯшид.
Барои идора намудани ҳокимияти марказӣ системаи идоракунии давлатӣ ба тартиб дароварда
шуд. Сардори давлат амир буда, дар вилоятҳо волиҳои ӯ ҳукм меронданд. Дар қатори дарбор ([[даргоҳ]]) боз даҳ идораи ҳарбию маъмурӣ — девонҳо ташкил карда шуданд. Вазифаи девонҳо аз деҳқонон, ҳунармандон ва тоҷирон ҷамъ овардани андозҳо буд. Буҷети умумии Давлати Сомониён 45 млн дирҳамро ташкил медод, ки 20 млн — и он барои нигоҳ доштани қӯшун ва маоши амалдорони давлатӣ сарф карда мешуд. Чорабиниҳои муҳимми Сомониён, аз ҷумла, дар атрофи як марказ муттаҳид кардани [[Хуросон]] ва [[Мовароуннаҳр]], таъмини истиқлоли давлат ва ғ. барои инкишофи ҳаёти иқтисодӣ ва мадании мамлакат заминаҳои зарурӣ фароҳам овард.

== Пойтахт ==
Бухоро пойтахти давлати [[Сомониён]] ба ҳисоб мерафт. [[Бухоро]] дар замони ҳукмронии арабҳо мисли дигар шаҳрҳои [[Мовароуннаҳр ]]-у [[Хуросон]] борҳо хароб гардида буд. Аммо дар аҳди [[Сомониён]] вазъият тағир ёфт. Ба туфайли робитаҳои тиҷоратӣ ва аз ҳар ҷиҳат тараққӣ ёфтани давлат ҳаёти нисбатан ором пойдор гардид. Бухоро чун дигар шаҳрҳои қадими тоҷикнишини [[Осиёи Марказӣ]] ба се қисм тақсим мешуд: 1. Арк- ҷои зисти шоҳ; 2. Шаҳристон — ҷои зисти табақаҳои гуногуни мардуми шаҳр; 3. Рабаз — маҳалли тиҷорату ҳунармандӣ. Шаҳри [[Бухоро]] дар асри IX ёздаҳ дарвоза дошт. Дар байни мамлакатҳои Осиёи Пеш яке аз шаҳрҳое буд, ки бори нахуст мактаби олии мусулмонӣ — мадраса бино ёфта будааст.
Ҳамин тариқ дар аҳди [[Сомониён]] муносибатҳои феодалӣ устувор мегардад. Давлати [[Сомониён]] ҳамаҷиҳата тараққӣ мекунад.

== Иқтисодиёт ==
Кишоварзӣ, кӯҳкорӣ, ҳунармандӣ ва савдо боз ҳам тараққӣ карданд. [[Мовароуннаҳр]] ва [[Хуросон]] мамлакатҳои аграрӣ буданд. Заминҳо асосан аз обҳои дарёчаҳо, сойҳо,
чашмаҳо, каналҳо ва корезҳо объёрӣ карда мешуданд. Дар [[Осиёи Миёна]], хусусан, дар водиҳои Зарафшон, Фарғона ва ноҳияҳои дигар системаи зиёди обёрӣ вуҷуд дошт. Масалан, дар воҳаи Бухоро (каналҳои Санҷон ва Шоҳруд), Бунҷикат ва шаҳрҳою вилоятҳои дигар каналҳо мавҷуд буданд. Дар асрҳои IX—X як қатор каналҳои нав ва иншооти обёрӣ сохта шуданд.
Масалан, дар яке аз дараҳои силсилакӯҳи Пастоғ (қаторкӯҳи Нурато) дарғоти калони сангин (ҳоло Хонбандӣ) ва обанбор бунёд гардид. Ғайр аз заминҳои обӣ заминҳои лалмиро низ васеъ истифода мебурданд. Дар заминҳои обии [[Суғд]], [[Фарғона]], [[Чоч]], [[Истаравшан]], [[Чағониён]], [[Хуросон]] ва ғ. деҳқонон гандум, ҷав, биринҷ, арзан, лӯбиё, нахӯд ва зайтун кишт менамуданд. Пахта дар хоҷагии кишоварзии баъзе ноҳияҳо (водии Зарафшон, Фарғона, воҳаи [[Марв]] ва ғайра) ҷойи асосиро ишғол мекард. Боғдорӣ (зардолу, шафтолу, себ, нок, биҳӣ, олуча, олу, анор, анҷир, чормағз, бодом), токдорӣ (махсусан ангури навъи ҳиротӣ), обчакорӣ ва зироати полезӣ низ ривоҷ ёфтанд. Номгӯйи маҳсулоти кишоварзӣ. хусусияти махсуси заминдориро нишон медиҳад, ки он ба обёрии сунъӣ асос ёфта буд. Географҳои асрҳои IX—X ҳосилхезии заминҳои корами Осиёи Миёнаро борҳо таъкид намудаанд. Дар ноҳияҳои кӯҳӣ ва даштҳои Осиёи Миёна чорводорӣ, хусусан, гӯсфанду асппарварӣ ривоҷ ёфт. Дар ин давра дар Давлати Сомониён саноати кӯҳӣ тараққӣ кард. Манбаъҳои хаттӣ ва маводҳои археологӣ аз зиёдии сарватҳои зеризаминии ноҳияҳои гуногуни Осиёи Миёна шаҳодат медиҳанд. Дар [[Бадахшон]], [[Дарвоз]], [[Ноҳияи Рӯшон|Рӯшон]] ва [[Шуғнон]] конҳои ёқут, санги лоҷвард ва нуқра кор карда мешуданд. Дар саргаҳи Зарафшон оҳан, тило, нуқра, зок, дар Истаравшан оҳан, дар Асбара ([[Исфара]]) ангиштсанг, дар Фарғона оҳан, қалъагӣ, нуқра, симоб, мис, сурб, муми кӯҳӣ (қир), асбест, фирӯза, навшодир, нефт истеҳсол менамуданд. Илоқ (водии Оҳангарон) маркази коркарди маъдани нуқра ва сурб ба шумор мерафт. Аз конҳои Хуросон фирӯза, мармар, сангҳои резакорӣ, тило, оҳан, мис, зок, сулфур, маргимуш, шаба, гили кулолӣ ва ғ. мегирифтанд. Дар Осиёи Миёна конҳои зиёди асримиёнагӣ, ба монанди Кони Мансур, Кӯҳи Сим, Конҷӯл, Консой, Тариқэккан, Кони Гут ва ғ. ёфт ва
омӯхта шуданд. Маъданро бо роҳи кандани чоҳҳои амудӣ ва нишеб ё аз конҳои кушод мегирифтанд. Дар саноати кӯҳӣ меҳнати одамони озод ва ғуломонро хуб истифода мебурданд.

== Ҳунармандӣ ==
Дар Давлати Сомониён ҳунармандӣ низ инкишоф ёфт, ки он дар [[Фарорӯд|Мовароуннаҳру]] [[Хуросони Бузург|Хуросон]] ҷойи намоёнро ишғол мекард. Пеш аз ҳама бофандагӣ ривоҷ ёфт. Деҳаҳои Зандона (наздикии Бухоро), Водар (наздикии Самарқанд) ва Дарзангӣ (дар водии д. Сурхон) ба марказҳои бофандагӣ табдил ёфтанд. Дар онҳо намудҳои беҳтарини матоъҳои пахтагӣ мебофтанд. Мувофиқи маълумоти [[Наршахӣ|Муҳаммади Наршахӣ]], матоъи зандонагиро ба Эрон, Форс ва Ҳиндустон мебурданд. Мувофиқи ахбори географҳои асри X [[Ибни Ҳавқал]] ва Муқаддасӣ матоъи нафиси водарӣ дар мамлакатҳои Шарқ шуҳрати калон дошт. Дар Самарқанд, Дабусия, Бухоро, Искоҷат, Насаф, Кеш, Банокат, матоъҳои нафис ва дурушт мебофтанд. Дар [[Самарқанд]] коғаз ва шиша истеҳсол мекарданд, ки онҳо дар мамлакатҳои Шарқи Миёна ва Наздик шуҳрати калон пайдо карда буданд. Дар шаҳрҳо ва маҳалҳои аҳолинишини Фарғона, [[Истаравшан]], [[Хуҷанд]] яроқ ва олоти кишоварзӣ, зарфҳои фулузӣ, дар Бухоро ва атрофи он қолин, ҷойнамоз, зин, равған, дар Самарқанд рикоб, лаҷом, тасма, деги мисин, дар Чоч зин, тирдон, хайма, тиру камон, сӯзан, миқроз, зарфҳои сафолӣ, дар шаҳрҳои Хуросон -дар [[Нишопур]] калоба, матоъ, либоси пашмин, рӯйҷо, корд, дар [[Марв]] парча, сӯзанӣ, рӯйҷои абрешимӣ ва пахтагӣ, абрешим, дар [[Тӯс]] зарфҳои сангӣ, бурё, дар [[Балх]] пӯст, собун дар Гарчошара қолин, намад ва ғ. истеҳсол мекарданд. Онҳо аз ривоҷёбии ҳаматарафаи ҳунармандӣ шаҳодат медиҳанд.

== Тиҷорат ==
Инкишофи кишоварзӣ, кӯҳкорӣ, ҳунармандӣ ва тараққиёти шаҳрҳо ба ривоҷёбии мубодилаи мол байни шаҳру деҳот аз як тараф, аз тарафи дигар байни аҳолии муқимӣ ва бодиянишин оварда расонд. Дар натиҷаи инкишофи савдои дохилӣ ва берунӣ шаҳрҳо ва деҳаҳои Осиёи Миёна дар соҳаи истеҳсоли ин ё он навъи мол махсус гардида буданд. Мувофиқи маълумоти Муқаддасӣ ба бозорҳои берунӣ аз [[Бухоро]] порчаҳои нафис, қолин, ҷойнамоз, фонуси мисин,
пушттаранги асп, равған, пӯсти гӯсфанд, гӯшт ва харбуза, аз Кармина сачоқ, аз Дабусия ва Водар газворҳои водарӣ, аз Арбинҷон ҷомаи пашмин, ҷойнамоз, пӯст, зарфҳои фулузӣ, аз Самарқанд парча, матоъи симгун, газворҳои сурх (мумарҷол), газвори
синизӣ, абрешим, шоҳӣ, хайма, коғаз, шиша, деги мис, чормағз, аз Ҷиззах пашм, газвори сафед, яроқ, оҳан, аз Чоч пахта, ҷома, хайма, камон, аз Тирмиз собун, аз Балх пӯст, собун, кунҷит, биринҷ, чормағз, мавиз, бодом, асал, зок, сулфур, сурб, рӯйҷои занона, аз Марв
парча, ҷома, рӯйҷои пахтагӣ ва абрешимӣ, равғани кунҷит, панир, мис, аз Нишопур калоба, газвор, либосҳои пахтагӣ ва пашмин, оҳан, пӯст, аз Нисо ва Обивард либоси пахтагӣ ва абрешимӣ, абрешим, равғани кунҷит, пӯсти рӯбоҳ, аз Ҳирот ба миқдориДавлати Сомониён, давлати аввалини тоҷикон, ки асри IX дар [[Мовароуннаҳр]]у [[Хуросон]] ба вуҷуд омада буд (875—999). Ба он намояндаи сулолаи Сомониён [[Аҳмад ибни Асад]] асос гузошт. Замони мавҷудияти Давлати Сомониён дар таърихи халқи тоҷик давраи азнавбарқароршавии иқтисодиёт ва маданияти Мовароуннаҳру Хуросон баъди ҳукмронии якунимасраи хилофати [[Аббосиён]] ба шумор меравад. Дар натиҷаи меҳнати деҳқонон ва ҳунармандон дар мамлакат қувваҳои истеҳсолкунанда ба дараҷаи баланд тараққӣ карданд. Дар ин давра муносибатҳои ҷамъиятии феодалӣ ғалаба карда, раванди ташаккули халқи тоҷик ба охир расид, давлати
он ба вуҷуд омад ва маданияти моддию маънавии халқ инкишоф ёфт. Ин давраи инкишофи шаҳрҳои қадимии шарқ — [[Бухоро]], [[Самарқанд]], [[Марв (шаҳр)|Марв]], [[Нишопур]], [[Ҳирот]], [[Балх]], [[Хуҷанд]], [[Бунҷикат]], [[Ҳулбук]], [[Шумон]] ва ғ. буд. Ибтидои асри IX дар натиҷаи пурзӯр шудани ҳаракати зидди хилофат Аббосиён маҷбур шуданд, ки ба
баъзе вилоятҳо ҳуқуқи худидоракунӣ диҳанд. Дар Мовароуннаҳр намояндагони сулолаи Сомониён пурқувват гардиданд. Давлати Сомониён дар аҳди ҳокимони Мовароуннаҳр Аҳмад ибни Асад ва писари ӯ Наср комилан ташаккул ёфт. Дар давраи [[Исмоили Сомонӣ|Исмоил ибни Аҳмад]] Давлати Сомониён ба давлати мустақили мутамарказ табдил ёфт. Сомониён охири асри IX ҷангҳои байниҳамдигарии ҳокимони маҳаллиро барҳам дода, тамоми Осиёи Миёнаро ба даст дароварданд. Ҳудуди Давлати Сомониён дар Шимол то дарёи Талас тӯл кашида, дар Ғарб. вилоятҳои Эрони Шимолӣ ва Шарқиро дарбар мегирифт. Мамлакат дар давраи Наср ибни Аҳад (Насри 11) (914—943) ба дараҷаи баланди тараққиёт расид. Махсусан баъди сулҳи байни [[Абуалии Чағонӣ|Абӯалии Чағонӣ]] ва бо [[Нӯҳ ибни Насри II|Нуҳ ибни Наср]] (январи с.949) Давлати Сомониён ҳамчун давлати мутамарказ ташаккул ёфт.зиёд мавиз, писта, асал ва ғ. мебурданд.
Дар асрҳои IX—X савдо бо мамлакатҳои ҷанубу шарқии Европа, Муғулистон, Хитой, Эрон, Кавказ, давлатҳои Осиёи Пеш аҳамияти калон пайдо кард. Аз Мовароуннаҳр ва Хуросон роҳҳои калони тиҷоратии Шарқ мегузаштанд. Роҳи тиҷоратие, ки аз Осиёи
Миёна ба ҷанубу шарқии Европа мегузашт, аҳамияти
калон дошт. Муншии сафорати хилофати араб
Ибни Фадлон, ки с. 922 ҳамроҳи корвони тоҷирон
ба Булғория, Волгаю Кама мерафт, ин роҳро тавсиф
кардааст. Ба воситаи Итил ва Булғор Д. С. бо князиҳои
Рус савдо мекард. Ба Итил ва Булғор биринҷ,
хушкмева, газворҳои пахтагӣ, абрешимӣ ва пашмин,
дирамҳои нуқрагин бурда, аз Рус, Булғор ва Хазар
ба Осиёи Миёна мӯина, асал, пӯст, чорво ва ғайра
меоварданд. Дар шаҳрҳои гуногуни Рус — Москва,
Новгород ва ғ. ба миқдори зиёд ёфт шудани тангаҳои
Давлати Сомониён аз алоқаҳои мустаҳками тиҷоратии байни Осиёи
Миёна ва Руси қадим шаҳодат медиҳад.
Дар сари роҳҳои тиҷоратӣ корвонсаройҳо, хонаҳои
истиқоматӣ сохта, чоҳҳо мекофтанд. Савдо бо
Европаи Ғарбӣ асосан бо роҳи иваз намудани молҳои
арзишашон якхела ба амал бароварда мешуд. Дар асри X чекҳо низ дар муомилот истифода мешуданд. Дар Давлати Сомониён. анвои молҳои фурӯш тағйир ёфт. Агар тоҷирон
пештар маснуоти заргарӣ, яроқи қиматбаҳо, зарфҳои
биринҷӣ ва нуқрагӣ, шиша, газворро ба фурӯш баранд,
акнун бештар хӯрокворӣ, моли хоми ҳунармандӣ ва
маҳсулоти ҳунармандиро мефурӯхтанд. Тараққиёти кишоварзӣ, кӯҳкорӣ, ҳунармандӣ ва савдо дар
Хуросону Мовароуннаҳр ба инкишофи маданияти
маънавии халқи тоҷик заминаи муҳим гузошт.
Дар асрҳои IX—X дар Осиёи Миёна муносибатҳои
феодалӣ пурра ғалаба карданд.

Давлати Сомониён давлати феодалӣ буд, ки он манфиати феодалон ва савдогаронро ҳимоя
мекард. Қисмати асосии замин дар дасти намояндагони
сулолаи Сомониён, заминдорони калон, мансабдорони
давлатӣ ва рӯҳониён буд. Оммаи васеи деҳқонон
камзамин буд, ё ҳеч замин надошт. Андозҳои вазнин,
истисмори феодалӣ боиси сар задани як қатор шӯришу
ошӯбҳои зиддифеодалӣ гардиданд. Муборизаи синфӣ
аксаран дар зери ниқоби дин мегузашт. Масалан,
яке аз ҳаракатҳои калони динӣ дар Давлати Сомониён ҳаракати
қарматия буд.

== Ташаккули халқи тоҷик ==
Дар асрҳои IX—X дар Осиёи Миёна, аз ҷумла, дар водии Зарафшон, Қашқадарё ва Истаравшан — суғдҳо, ҳавзаи дарёи Аму ва шохобҳои он бохтариён (тахориён), дар
ҳавзаи поёноби д. Аму — хоразмиён, водии Фарғона — фарғониён, дар ҷанубу ғарбии воҳаҳои Осиёи Миёна сакоиҳо зиндагӣ мекарданд. Ҳамаи онҳо қаробати
этникӣ дошта, ба забонҳо ва шеваҳои гурӯҳи забонҳои
эронӣ гуфтугӯ мекарданд. Дар баъзе маҳалҳои
Тахористон, Чоч, Фарғона ва, хусусан, дар шимолу
шарқии Осиёи Миёна гурӯҳҳои этникии туркнажод
низ буданд.
Дар асрҳои IX—X дар ҳудуди Давлати Сомониён раванди ташаккули [[Мардуми тоҷик|халқи тоҷик]] ба охир расид. Мувофиқи маълумотҳо, таркиби этникии [[Мардуми тоҷик|тоҷикон]]ро суғдҳо, бохтариён ва тахориён, фарғониён, хуросониён ва қабилаи сакоиҳо ташкил медоданд. Ба онҳо дар давраҳои гуногун хионитҳо, ҳайтолиён, туркҳо ва гурӯҳҳои дигари этникӣ ҳамроҳ шуданд.
Забони умумии [[Мардуми тоҷик|тоҷикон]] дарӣ (форсии дарӣ) буд. Забони дарӣ (тоҷикӣ) аввалҳо дар заминаи яке аз шеваҳои байни [[Тахористон]] ва [[Хуросон]] ба вуҷуд омада, дертар ба вилоятҳои дигар паҳн шуд ва забони суғдиро аз гуфтугӯ танг карда баровард. Дар кори
ташаккули забони тоҷикӣ лаҳҷаҳои Эрони Шарқӣ нақши калон бозиданд. Дар асрҳои IX—X адабиёти
илмӣ ва назм инкишоф ёфтанд. Сомониён барои дар байни аҳолии маҳаллӣ пайдо намудани такягоҳ забони
модариро ҳаматарафа истифода бурданд. Ташаккули территорияи умумии [[Мардуми тоҷик|халқи тоҷик]] аз раванди ниҳоят мураккаб ва пурихтилофи ҷудошавию муттаҳидшавии иттиҳодияҳои давлатие,
ки дар сарзамини тоҷикон вуҷуд доштанд, сар шуда, бо барпо гардидани давлати мутамаркази Сомониён
ба охир расид. Мубориза табақаҳои гуногуни ҷамъиятро аз оммаи меҳнаткаш то синфи ҳукмрон
фаро гирифт. Маркази ин иттиҳодия [[Мовароуннаҳр]] ва [[Хуросон]] буданд. Давлати Сомониён давлати осиёимиёнагӣ, сулолаи Сомониён сулолаи тоҷикон буд. Маркази мамлакатро марзе, ки дар он аз қадим аҷдоди [[Мардуми тоҷик|халқи тоҷик]] маскан гирифта буд, ташкил мекард.
Раванди ташаккули фарҳанги умумии [[Мардуми тоҷик|халқи тоҷик]] хеле мураккаб ва номунтазам буд. Маводҳои археологӣ шаҳодат медиҳанд, ки ҳанӯз дар а.7-8 дар ҳудуди [[Суғд]], [[Тахористон]], [[Фарғона]] ва [[Хуросон]] баробари хусусиятҳои махсуси ин ё он вилоят ба
дараҷаи муайян умумияти фарҳанги моддӣ ва маънавӣ вуҷуд дошт. Умумияти маданияти моддӣ
бештар дар меъморӣ, шакл ва техникаи тайёр намудани сафоли сирдор намудор мегардад. Дар
давраи ташаккули фарҳанги умумии [[Мардуми тоҷик|халқи тоҷик]] [[водии Зарафшон]] (бо марказҳои калони иқтисодӣ, фарҳангӣ ва сиёсиаш — [[Бухоро]] ва [[Самарқанд]]) вилояти асосии аз ҷиҳати маданӣ мутараққӣ ба шумор мерафт.

Рӯдакӣ дар он замоне, ки давраи рушди болоравии худшиносии [[Мардуми тоҷик|халқи тоҷик]] буд, даъвати Балъамиро ба ҷон пазируфт. Иштироки Рӯдакӣ дар ин раванди ташаккули [[Мардуми тоҷик|халқи тоҷик]] айни муддао буд. Ӯ бо дарбори [[Исмоили Сомонӣ]] ([[892]]—[[907]]) ва [[Аҳмад ибни Исмоил]] ([[907]]—[[914]]) беалоқа набудааст. Рӯдакӣ дар дарбори [[Наср ибни Аҳмад]]и Сомонӣ, яъне Насри II (914—943) ба мартабаи азим соҳиб мешавад.

Бинобар ҳамин худи Рӯдакӣ мегӯяд:
{{иқтибос|муаллиф=Рӯдакӣ|
&lt;big&gt;'''Киро бузургию неъмат зи ину он будӣ,
;Варо бузургию неъмат зи Оли Сомон буд.'''&lt;/big&gt;}}

== Рушди фарҳанги тоҷикон ==
Дар асрҳои IX—X фарҳанги халқҳои [[Осиёи Миёна]] ба дараҷаи баланд инкишоф ёфт. Ба тараққиёти фарҳанги [[Мовароуннаҳр]]у [[Хуросон]] пурра ҷорӣ гардидани [[забони дарӣ]] (тоҷикӣ) мусоидат кард. Ба ин забон назм инкишоф ёфт, ки он дар эҷодиёти сардафтари адабиёти форс — тоҷик [[Рӯдакӣ|Абӯабдуллоҳ Ҷаъфари Рӯдакӣ]], шоири бузург [[Фирдавсӣ|Абулқосими Фирдавсӣ]] ва дигарон зоҳир гардид. Дар ин давра илмҳои математика, [[ахтаршиносӣ]], [[ҷуғрофиё]], [[кимиё]], [[пизишкӣ]], [[таърих]] ва [[адабиётшиносӣ]] инкишоф ёфтанд, ки олимони энсиклопедист [[Форобӣ|Абӯнасри Форобӣ]]. [[Ибни Сино|Абӯалӣ ибни Сино]], [[Абумаҳмуди Хуҷандӣ|Абӯмаҳмуди Хуҷандӣ]], [[Абурайҳони Берунӣ|Абӯрайҳони Берунӣ]] ва диг. намояндагони машҳури он мебошанд. Шаҳрҳои асосии Осиёи Миёна — Бухоро, Самарқанд, Балх, Марв, Нишопур, Хуҷанд, Бунҷикат ва ғ. ба марказҳои калони маданӣ табдил ёфтанд. Аз тамоми мамлакатҳои Шарқ ба пойтахти давлат — Бухоро олимон, шоирон, мусаввирон ва диг. намояндагони фарҳанг ҷамъ омада буданд. Бухоро яке аз марказҳои фарҳанги Шарқ гардид. Дар шаҳр китобхонаи хеле бое ташкил карда шуд, ки он бо номи «Савон ул — ҳикмат» машҳур аст. Дар он китобҳои нодир роҷеъ ба илмҳои мухталиф гирд оварда шуда буданд. Дар бозори китоб асарҳои қиматбаҳои илмӣ ба даст овардан мумкин буд. Дар асрҳои IX—X санъати мусиқии халқи тоҷик боз ҳам инкишоф ёфт. Як қатор асарҳои санъати мусиқӣ ба вуҷуд омаданд, ки онҳо минбаъд дар «[[Дувоздаҳмақом]]», дертар «[[Шашмақом]]» гирд оварда шуданд. Асосҳои назариявии санъати мусиқӣ дар асарҳои Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ, Абӯалӣ ибни Сино, [[Абуҳафси Суғдӣ|Абӯҳафси Суғдӣ]], Абӯсолеҳ, [[Абӯлаббоси Бахтиёр|Абулаббоси Бахтиёр]] ва диг. акс ёфтанд. Шаҳрсозӣ, меъморӣ ва санъати ороиш боз ҳам тараққӣ кард. Дар ин давра мақбараи Исмоили Сомонӣ дар Бухоро, мақбараи Аработа дар наздикии [[Каттақурғон|Каттақӯрғон]] ва Аламдор дар наздикии Каркӣ, қасрҳо, бозорҳои тимдор, корвонсаройҳо, масҷидҳои ҷомеъ бунёд гардиданд. Кандакории сутуну сақфи биноҳо (хусусан, дар [[водии Зарафшон]]), гаҷкорӣ, ороиши зарфҳои сафолӣ ва фулузӣ, соҳаҳои дигари санъати амалӣ ривоҷ ёфтанд.

== Таназзул ==
Оштинопазирии синфҳои баҳамзид, муборизаи ҳокимони маҳаллӣ бо ҳукумати марказӣ, истисмори сахти феодалӣ боиси таназзули мамлакат гардид. Дар охири асри X Давлати Сомониён суст шуда, ба ҳуҷуми бодиянишинон дучор омад. Соли 992 бодиянишинони турк Бухороро забт карданд, мувофиқи шартномаи соли 996 тамоми мулкҳои тарафи шимолии ҳавзаи дарёи Зарафшон ба ихтиёри
туркҳо гузашт. Дар охири асри Х дар натиҷаи афзӯдани муборизаҳои дохилӣ ва пурзӯр шудани мавқеи гвардияи туркӣ иқтидори давлати [[Сомониён]] суст гардид. Қӯшишҳои марказгурезии феодалони калон нӯфузи давалати марказиро ниҳоят суст карданд. Дар чунин вазъият тохтутози пайдарпаи туркони бодиянишин, махсусан ҳуҷумҳои бодиянишинони Қарохонӣ, ки солҳои 90-уми асри Х дар ҳудуди Туркистони Шарқӣ, Ҳафтрӯд, ҷануби ноҳияҳои доманаи Тиёншон таҳти роҳбарии сулолаи [[Қарохониён]] ба вуҷуд омада, мавҷудияти давлати [[Сомониён]]ро дар зери хатар мегузоштанд. Аз шиддат ёфтани муборизаҳои қувваҳои марказгурез ва торафт суст шудани иқтидори давлати [[Сомониён]] истифода намуда, [[Қарохониён]] ба сарзамини [[Сомониён]] ҳуҷум кардан ва бидуни ягон муқобилияти сахте [[23 октябр]]и [[соли 999]] поӣтахти давлати [[Сомониён]] — [[Бухоро]] ро ба даст дароварданд. Соли 1005 Қарохониён сипоҳи охирин намояндаи сулолаи Сомониён Мунтасир Абӯиброҳим Исмоилро торумор намуда, давлати Қарохониёнро барпо карданд. Баъди ин Давлати Сомониён барҳам хӯрд ва дар Осиёи Миёна давлати [[Қарахониён]] ба вуҷуд омад. Мулкҳои тарафи ҷанубии дарёи [[Ҷайҳун]] (Аму) — ро [[Ғазнавиён]] ба даст дароварданд.

== Нигаред низ ==
* [[Сомониён]]
* [[Исмоили Сомонӣ]]
* [[Вазирони давлати Сомониён]]

== Адабиёт ==
* [[Тоҷикон (китоб)|Тоҷикон]]. Таърихи қадимтарин ва асри миёна. Китоби 1. — Душанбе, 1973; Китоби 2. — Душанбе, 1985;
* [[Тоҷикон (китоб)|Тоҷикон]]. Таърихи қадимтарин, қадим, асри миёна ва давраи нав. Китоби 1, 2. — Душанбе, 1998;
* Давлатдории тоҷикон дар асрҳои IX—XVI. Мураттиб ва муҳаққиқ: [[Нурмуҳаммад Амиршоҳӣ|Нурмуҳаммади Амиршоҳӣ]]. — Душанбе, 1999.
* История таджикского народа. Т. II — Душанбе, 1999.
* [http://www.kmt.tj/?book_id=125 Мухторов А. Амирон ва вазирони Сомонӣ. — Душанбе: Оли Сомон,1997. — 76 с.]
* Аҳрор Мухторов. Сомониён: Замон ва макон. — Душанбе, 1999.
* Таърихи Табарӣ. Ҷилдҳои 1-2. Теҳрон, 2001.
* [https://web.archive.org/web/20160305140857/http://kmt.tj/index.php?book_id=60 Нусхаи таълифоти китоби Абубакри Наршахӣ. Таърихи Бухоро. — Душанбе, 1979.]
* [[Нуъмон Неъматов|Неъматов Н. Н.]] Давлати Сомониён. — Душанбе, 1989.
* Ҳотамов Н. Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). — Душанбе, 2011 ва 2015.
* [[Некрӯз Сафарзода]]. Ҷуғрофиёи таърихии давлати Сомониён / Монография [бо забонҳои тоҷикӣ, русӣ, англисӣ ва хатти форсӣ].[https://www.academia.edu/143890982/Historical_geography_of_the_Samanid_Empire_eng] – Душанбе, «Ирфон», 2024. – 560 с. ISBN 978-99975-1-437-0

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* [http://slt.uz/ru/gosudarstvosamanidov.html Государство Саманидов] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20131017031501/http://slt.uz/ru/gosudarstvosamanidov.html |date=2013-10-17 }}
{{ПБ}}
{{Амирони сулолаи Сомониён}}
{{Давлатҳои сулолаҳои форисзабон (тоҷикон)}}

[[Гурӯҳ:Давлати Сомониён| ]]
[[Гурӯҳ:Давлатдориҳо дар таърихи Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>fp2izzrydvztr8puzwxu4yh2now7il2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баҳман (гул)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9982</id>
    <revision>
      <id>1490086</id>
      <parentid>1470512</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T21:14:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3225" sha1="ieo5bl1pylanwc8kfu30lghij9p3niy" xml:space="preserve">{{Таксон
 | name              = Баҳман
 | image file        = 
 | image title       = 
 | image descr       = 
 | regnum            = Гиёҳон
 | parent            = Crocus
 | rang              = Гуна
 | latin             = Crocus korolkowii 
 | author            = [[Regel]] ex [[Maw]]
 | syn               = 
 | children          = 
 | range map         = 
 | range map caption = 
 | range map width   = 
 | range legend      = 
 | wikispecies       = Crocus korolkowii
 | commons           = 
 | grin              = 
 }}
'''Баҳман''' ({{lang-fa|بهمن}}), '''гули баҳман''', '''бойчечак''', '''гули ях''', '''гули қосид''', '''ҳасратгул''' ({{lang-la|Crocus korolkowii}}) — як навъ [[гул]]и худрӯи аввали [[баҳор]]; гиёҳи бисёрсолаи пиёзакбех, мансуби [[савасаниҳо]].

== Тавсифоти гиёҳшиносӣ ==
Баргаш (5-15-то) борики нӯгтез (дарозиаш то 25-27 см, бараш 1-2 мм), сабзи кушод, рахҳои сафед дорад. Гулаш (дар ҳар бех 1-5-то) қифшакли зард, зарди норанҷӣ ё бунафштоб (фақат рӯзҳои офтоб мешукуфад). Ғӯзааш дарозрӯя (3 см), сертухм; тухмаш гирдаи қаҳваранг.

== Густариш ==
Баҳман, одатан, дар нишеби кӯҳҳо, талу теппа, алафзори ҷангали гармсер ва паҳнбарг, арчазор (қатор кӯҳҳои Туркистон, Зарафшон, Ҳисору Дарвоз ва мавзеъҳои ҷануби Тоҷикистон; дар баландиҳои 800—2000 м аз с. б.) нумӯ меёбад. Баҳманро аз кӯчат, пиёзак ва тухмаш месабзонанд. Баҳмани дар тирамоҳ кошташуда баҳор сабзида, соли 3-4-ум (охири январи ё аввали феврал) гул мекунад. Дар водиҳои Тоҷикистон баҳман баъзан декабр ё аввали январи, дар кӯҳҳо апрел-май (дар баландии 2000 м аз с. б. — июн) мешукуфад. Баҳман гули маъмулу писандидаи тоҷикон аст. Онро рамзи навбаҳору айёми киштукор медонанд. Баҳманро якҷоя бо гули наврӯзию сиёҳгӯш ё гурӯҳ-гурӯҳ (100-200-тоӣ) коштан беҳтар аст.

== Хосияти шифоӣ ==
Баҳман гиёҳи доруист. Табибони халқӣ гарди гули онро давои зардпарвин, нақси дилу меъдаву рӯда ва омили тақвиятбахши организм мешуморанд. Пиёзаки баҳман заҳрнок аст.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Баҳман |2}}
* Флора Таджикской ССР. Т. 2. М.-Л., 1963;
* Ҳоҷиматов М., Олимов М. Чаҳорбоғи гулҳо. Д., 1979. 


[[Гурӯҳ:Гул]]</text>
      <sha1>ieo5bl1pylanwc8kfu30lghij9p3niy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Исмоили Сомонӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10432</id>
    <revision>
      <id>1490265</id>
      <parentid>1439271</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:01:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10479" sha1="ey5klddfohzfly96fgud4ng5168vph8" xml:space="preserve">{{Ходими давлатӣ
|мухотаб              = &lt;!-- унвони ашхос  --&gt;
|ном                  = &lt;!-- номи ашхос --&gt;
|номи аслӣ         ={{lang-fa|{{Nastaliq|اسماعیل سامانی}}}} 
|тасвир            =
|бар                  = 240px
|тавсифи тасвир       = 
|нишон                = &lt;!-- нишони ашхос --&gt;
|имзои нишон          = &lt;!-- имзои зери нишон --&gt;
|бари нишон           = &lt;!-- бари тасвири нишон бо пикселҳо (ба таври пешфарз — 120px) --&gt;

&lt;!-- ИТТИЛООТ ДАР БОРАИ ВАЗИФА  --&gt;
|вазифа              = Амири давлати сомониён
|бо номи             = &lt;!-- ном, под которым шло правление --&gt;
|парчам              = &lt;!-- парчам, соответствующий должности--&gt;
|парчам2             = 
|аввалдавр           = &lt;!-- дата начала периода правления* --&gt;
|охирдавр            = &lt;!-- дата конца  периода правления* --&gt;

&lt;!-- ИТТИЛООТИ ИНФИРОДӣ --&gt;
|саннаи таваллуд      = [[апрел]] [[849]]
|зодгоҳ               = [[Фарғона]]
|таърихи даргузашт    = [[24 ноябр]] [[907]]
|маҳалли даргузашт    =Бухоро, Сомониён 
|дафн                 = &lt;!-- маҳалли дафн --&gt;
|ҷинс                 = 
|ном ҳангоми таваллуд = 
|падар                = 
|модар                = 
|ҳамсар               = 
|фарзандон            = 
 
&lt;!-- ФАЪОЛИЯТИ ИЛМӢ --&gt;
|фазои илмӣ           = &lt;!-- сфера научной деятельности --&gt;
|ҷойҳои кор           = &lt;!-- место научной деятельности --&gt;
|маъруф ба            = &lt;!-- чем маъруф ба учёный --&gt;

 &lt;!-- ДИГАРҲО --&gt;
|ҳизб                 = &lt;!-- ҳизби сиёсӣ --&gt;
|маълумот             = &lt;!-- маълумоти ашхос --&gt;
|дараҷаи илмӣ         = &lt;!-- дараҷаи илмии ашхос --&gt;
|унвонҳои илмӣ        = &lt;!-- унвонҳои илмии ашхос --&gt;
|касб                 = &lt;!-- касби ашхос --&gt;
|фаъолият             = &lt;!-- фаъолияти ашхос --&gt;
|эътиқод              = 
|ҷоизаҳо              = 
|соядаст              = 
|монограмма           = &lt;!-- монограммаи ашхос --&gt;
|бари монограммаҳо    = &lt;!-- бари монограммаҳои ашхос --&gt;
|сайт                 = 
|викианбор            = 
}}
[[Акс:Bukhara - Samanid Mausoleum.jpg|thumb|[[Мақбараи Сомониён]], ш. [[Бухоро]]]]

[[Акс:Ismoili Somoni.jpg|thumb|[[Ордени Исмоили Сомонӣ]]]]
[[Акс:Stamps of Tajikistan, 027-09.jpg|thumb|[[Қуллаи Исмоили Сомонӣ]] дар [[Помир]]]]
'''Абуиброҳим Исмоил ибни Аҳмади Сомонӣ''' ({{lang-fa|ابو ابراهیم اسماعیل بن احمد سامانی}}; [[апрел]]и [[849]], [[Фарғона]] — [[24 ноябр]]и [[907]], [[Бухоро]]) — асосгузори аввалин давлати мутамаркази тоҷикон — [[давлати Сомониён]], волии Бухоро (874—892), амири Мовароуннаҳру Хуросон (892—907).

== Зиндагинома ==
Исмоили Сомонӣ баъди вафоти бародараш Насри I, аз соли [[892]] амири мутлақи [[Давлати Сомониён]] гардид. Ҳанӯз дар аҳди Насри I Сомонӣ, Исмоил ибни Аҳмад саъю кӯшиш намуд, ки дар Бухоро ҳокими мутлақ гардад. Дар натиҷа байни ӯ ва Насри I зиддият ба амал омада, он бо задухурди ҳарбӣ анҷом ёфт. Ҳарчанд Наср сарвари хонадони Сомонӣ буд, вале рӯз аз рӯз обрӯву эътибори Исмоил боло мерафт. Дар ин миён Исмоил кӯшишҳои мустақилона амал карданро шурӯъ кард. Суханчинҳо ин зиддиятҳоро бештар карда, миёни ду бародар тарҳи душманӣ меафканданд. Сабаби сарзадани моҷаро сарпечии Исмоил аз пардохтани хироҷи Бухоро ба Наср — сарвари [[Хонадони Сомониён]] буд. Оқибат миёни бародарон Наср ва Исмоил соли [[888]] задухӯрди мусаллаҳона сурат гирифта, бо пирӯзии Исмоил ба анҷом расид, вале Исмоил ба бародари асирафтодааш чун пешвои хонадон муроҷиат карда, миёни мардум низ маҳбубияти бештаре касб кард.&lt;ref&gt;Ҳотамов Н. Б., Довуди Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). — Душанбе,2011, — C. 101.&lt;/ref&gt;
Соли [[892]] Наср аз дунё рафт ва мувофиқи васияти ӯ Исмоил сарвари [[Хонадони Сомониён]] ва амири [[Давлати Сомониён]] ([[Мовароуннаҳр]]) гардид.
 

== Хизматҳои таърихии Исмоили Сомонӣ ==
* дузду ғоратгарони дохилиро дар давлаташ нест кард;
* ба ҳуҷуми ғоратгаронаи қабилаҳои бодиянишини турк хотима гузошт;
* соҳибистиқлоли давлати [[Мардуми тоҷик|тоҷикон]]ро ба даст даровард;
* [[Мардуми тоҷик|тоҷикон]]и [[Мовароуннаҳр]]у [[Хуросон]]ро ба давлати ягона муттаҳид намуд.&lt;ref&gt;Муҳимтарин саҳифаҳои таърихи халқи тоҷик. Мураттибон Ҳотамов Н. Б., Саъдиев Ш. С. Нашри дуюм. — Душанбе,2010, — C. 17.&lt;/ref&gt;.

== Посдорӣ ==
* Дар [[Тоҷикистон]] дар асоси Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҷоизаҳои давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» аз [[31 июл]]и [[соли 2001]] — [[Ордени Исмоили Сомонӣ]] иборат аз се дараҷа барои [[Шаҳрвандии Тоҷикистон|шаҳрвандони]] Ҷумҳурии Тоҷикистон муайян шудааст;
* Ба номи Исмоили Сомонӣ яке аз ноҳияҳои шаҳри [[Душанбе]] гузошта шудааст;
* Соли 1999 ба муносибати 1100 — солагии бузургдошти [[Давлати Сомониён]], дар майдони Дӯстии шаҳри [[Душанбе]] маҷмааи меъморӣ ба муносибати Ваҳдати миллӣ ва муҷассамаи Исмоили Сомонӣ бунёд гардидааст;
* Қуллаи баландтарини кӯҳҳои [[Помир]] ба номи Исмоили Сомонӣ гузошта шудааст;
* Дар шаҳрҳои [[Хуҷанд]], [[Қурғонтеппа]], [[Муминобод]] ва диг. маҷмааи меъморӣ ва муҷассамаи Исмоили Сомонӣ бунёд гардидааст;
* Ба номи Исмоили Сомонӣ номи хиёбону кӯчаҳои шаҳраку ноҳияҳои [[Тоҷикистон]] гузошта шудаанд.

== Нигаред низ ==
* [[Хонадони Сомониён]]
* [[Давлати Сомониён]]
* [[Вазирони давлати Сомониён]]

== Ба инҷо ҳам нигаред ==
* [[Бобоҷон Ғафуров|Б. Ғафуров]].[[Тоҷикон (китоб)|Тоҷикон]]. Таърихи қадимтарин ва асри миёна. Китоби 1. — Душанбе, 1973; Китоби 2. — Душанбе, 1985;
* [[Бобоҷон Ғафуров|Б. Ғафуров]].[[Тоҷикон (китоб)|Тоҷикон]]. Таърихи қадимтарин, қадим, асри миёна ва давраи нав. Китоби 1, 2. — Душанбе, 1998;
* [[Бобоҷон Ғафуров|Б. Ғафуров]].[[Тоҷикон (китоб)|Тоҷикон]]. Таърихи қадимтарин, қадим, асри миёна ва давраи нав. Китоби 1, 2. — Душанбе, 2008;
* Давлатдории тоҷикон дар асрҳои IX—XVI. Мураттиб ва муҳаққиқ: [[Нурмуҳаммад Амиршоҳӣ]]. — Душанбе, 1999;
* [[Аҳрор Мухторов|Мухторов А.]] Сомониён: Замон ва макон. — Душанбе, 1999;
* [https://web.archive.org/web/20160305140857/http://kmt.tj/index.php?book_id=60 Нусхаи таълифоти китоби Абубакри Наршахӣ. Таърихи Бухоро. — Душанбе, 1979.];
* [[Наршахӣ|Наршахӣ А.]] Таърихи Бухоро. — Душанбе, 1979;
* [[Нӯъмон Неъматов|Неъматов Н. Н.]] Давлати Сомониён. — Душанбе, 1989;
* [[Нӯъмон Неъматов|Неъматов Н. Н.]] Давлати тоҷикбунёди Сомониён. — Д., 1999;
* [[Нӯъмон Неъматов|Неъматов Н. Н.]] Исмоили Сомонӣ: Тавсифи таърихию маънавии шахсият. — Хуҷанд, 2001;
* Таърихи Табарӣ. Ҷилдҳои 1-2. — Теҳрон, 2001;
* Ҳотамов Н. Б., Довудӣ Д., Муллоҷонов С., Исоматов М. Таърихи халқи тоҷик (Китоби дарсӣ). — Душанбе, 2011 ва 2015.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
{{Амирони сулолаи Сомониён}}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Сомониён]]
[[Гурӯҳ:Феҳристи амирони давлати Сомониён]]</text>
      <sha1>ey5klddfohzfly96fgud4ng5168vph8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ислом Каримов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13646</id>
    <revision>
      <id>1490257</id>
      <parentid>1485798</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:48:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19393" sha1="jv9pb7hjdhr8snv9wgagh5ub3uya48f" xml:space="preserve">{{Ходими давлатӣ
 |ном                 = Ислом Каримов
 | номи аслӣ                 = {{lang-uz|Islom Abdug‘aniyevich Karimov&lt;br&gt;Ислом Абдуғаниевич Каримов}}
 |тасвир                 = Karimov Ufa.jpg
 |бар                 = 280px
 |тавсифи тасвир          =

&lt;!--ИТТИЛООТ ДАР БОРАИ ВАЗИФА--&gt;
 |вазифа              = [[Президенти Ӯзбекистон]]
 |бо номи              = 
 |парчам               = Flag of Uzbekistan.svg
 |парчам2              = Coat of arms of Uzbekistan.svg
 |шиор                 = 
 |аввалдавр            = 24 марти 1990
 |охирдавр             = 2 сентябри 2016
 |пешгузашта           = вазифа таъсис ёфтаааст
 |ҷонишин              = [[Неъматулло Юлдошев]] &lt;small&gt;(и.в.)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Шавкат Мирзиёев]]
 |эзоҳ                 = аз 24 марти 1990 то 30 сентябри  соли 1991 ҳамчун президенти ҶШС Ӯзбекистон
| вазифа_2 = Раиси Ҳукумати Ӯзбекистон ҳамчун Президенти Ӯзбекистон
| парчам_2 = Flag of Uzbekistan.svg
| тартиб_2 = 1
| аввалдавр_2 = 1 ноябри 1990
| охирдавр_2 = 13 январи 1992
| пешгузашта_2 = Шукурулло Мирсаидов (раиси Совети Вазирони ҶШС Ӯзбекистон)
| ҷонишин_2 = Абдуҳошим Муталов (сарвазири Ҷумҳурии Ӯзбекистон)
| вазифа_3 = Котиби якуми КМ ҲК Ӯзбекистон
| тартиб_3 = 14
| парчам_3 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
| аввалдавр_3 = 23 июни 1989
| охирдавр_3 = 14 сентябри 1991
| пешгузашта_3 = Рафиқ Нишонов
| ҷонишин_3 = вазифаи барҳам хурдааст
| вазифа_4 = Котиби аввали кумитаи вилоятии ҲК Қашқадарёи Ӯзбекистон
| тартиб_4 = 14
| парчам_4 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
| аввалдавр_4 = 27 декабри 1986
| охирдавр_4 = 27 июли 1989
| пешгузашта_4 = Нармумин Турапов
| ҷонишин_4 = Алихан Атаҷанов
| вазифа_5 = Вазири молияи ҶШС Ӯзбекистон
| тартиб_5 = 14
| парчам_5 = Flag of Uzbek SSR.svg
| аввалдавр_5 = 1983
| охирдавр_5 = 1986
| пешгузашта_5 = 
| ҷонишин_5 = 
| дафн = [[Шоҳи Зинда]], [[Самарқанд]]
| маълумот = Донишкадаи политехникии Осиёи Марказӣ;&lt;br&gt;Донишгоҳи давлатии иқтисодии Тошканд
| дараҷаи илмӣ = {{Дараҷаи илмӣ|номзад|илмҳои иқтисод}}
| касб = муҳандис-механик, иқтисоддон
| эътиқод =[[ислом]], [[суннӣ]]
| дар никоҳи = Татяна Акбаровна Каримова
| падар = Абдуғанӣ Каримов
| модар = Санобар Каримова
| ҳизб = [[ҲКИШ]] (1964—1991);&lt;br&gt;Ҳизби халқӣ-демократии Ӯзбекистон;&lt;br&gt;[[Ҳизби либерал-демократии Ӯзбекистон]]
| фарзандон = Гулнора ва Лола
| ҷоизаҳо =
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қаҳрамони Ӯзбекистон}}
{{!}}}
| соядаст = Автограф Ислама Каримова.jpg
 |сайт                 = 
 |викианбор             = 
}}

'''Ислом Каримов''' ({{lang-uz|Islom Abdug‘aniyevich Karimov; Ислом Абдуғаниевич Каримов}}; {{ВД-Дебоча}}) — ходими давлатӣ ва сиёсии [[СССР|шӯравӣ]], баъдан [[Ӯзбекистон]], аввалин [[Президенти Ӯзбекистон|президенти Ҷумҳурии Ӯзбекистон]] аз замони ба даст овардани истиқлол дар соли 1991; дар солҳои 1990—1992 — сардори ҳукумати Ӯзбекистон. Дар замони шӯравӣ (1989—1991) Котиби якуми Ҳизби Коммунистии ҶШС Ӯзбекистон буд.

&lt;br&gt;

== Зиндагинома ==
Ислом Абдуғаниевич Каримов [[30 январ]]и [[соли 1938]] дар шаҳри [[Самарқанд]], дар оилаи хизматчӣ таваллуд шудааст. Миллаташ — [[ӯзбак|ӯзбек]] (мувофиқи маълумотҳои дигар падараш [[ӯзбак|ӯзбек]], ё ин ки аз миллати эронӣ мебошад, модараш Санобар [[Мардуми тоҷик|тоҷик]] аст.
&lt;ref&gt;{{книга
|автор        = David Seddon
|заглавие     = A political and economic dictionary of the Middle East
|ссылка       =http://books.google.com/books?id=qmYMy1Ls8ucC&amp;pg=PA363&amp;dq=Islam+Karimov++Tajik+mouther&amp;hl=ru&amp;ei=qUSkTurNBs3zsgb0uaX8Ag&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=7&amp;sqi=2&amp;ved=0CF4Q6AEwBg#v=onepage&amp;q&amp;f=false
|издательство = Taylor &amp; Francis
|год          = 2004
|страницы     = 363
|isbn         = 1857432126, 9781857432121
}} ''Islam Karimov. President of Uzbekistan since 1990. Born on 30 January 1938 in the southern city of Samarkand to a Tajik mother and an Uzbek father, Karimov lost both his parents at a young age grew up in an orphanage. ''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=28532 КАРИМОВ Ислам Абдуганиевич Президент Республики Узбекистан] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20111206221520/http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=28532 |date=2011-12-06 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
|автор        = Leokadia Drobizheva, Rose Gottemoeller, Catherine McArdle Kelleher
|заглавие     = Ethnic conflict in the post-Soviet world: case studies and analysis
|ссылка       =http://books.google.com/books?id=0pFGZM1Rpu4C&amp;pg=PA282&amp;dq=mother+Tajik+Islam+Karimov&amp;hl=ru&amp;ei=w2aDTouiM833sgaw3uydDg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=7&amp;ved=0CFUQ6AEwBg#v=onepage&amp;q&amp;f=false
|издательство = M.E. Sharpe
|год          = 1998
|страницы     = 282
|isbn         = 1563247410, 9781563247415
}} ''As with many Samarkand «Uzbeks», Karimov has Tajik blood as well, and it is said that his mouther was Tajik.''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
|автор        = Micah D. Halpern
|заглавие     = Thugs: How History's Most Notorious Despots Transformed the World Through Terror, Tyranny, and Mass Murder
|ссылка       =http://books.google.com/books?id=_I5zuZ1kXFcC&amp;pg=PA310&amp;dq=mother+Tajik+Islam+Karimov&amp;hl=ru&amp;ei=w2aDTouiM833sgaw3uydDg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5&amp;ved=0CEwQ6AEwBA#v=onepage&amp;q=mother%20Tajik%20Islam%20Karimov&amp;f=false
|издательство = Thomas Nelson Inc
|год          = 2007
|страницы     = 310
|isbn         = 1595550739, 9781595550736
}} ''He was born of an Uzbek father and a Tajik mouther and raised in a Soviet-run orphanage.''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
|автор        = 
|заглавие     = Военно-исторический архив, Выпуски 109-112
|ссылка       =http://books.google.com/books?ei=uPCDTpXpFIH24QTjs7VY&amp;ct=result&amp;hl=ru&amp;id=i7IiAQAAIAAJ&amp;dq=каримов+таджичка&amp;q=.
|издательство = Издательский дом &quot;Грааль&quot;
|год          = 2009
|страницы     = 20
|isbn         = 
}} ''КАРИМОВ ИСЛАМ АБДУГАНИЕВИЧ (р. 1938 г.), государственный деятель Узбекистана, президент страны с 1991 г. Родился 30 января 1938 г. в Самарканде (Узбекистан). Отец Абдугани, узбек по национальности (по другим данным — иранец), работал служащим; мать Санобар, таджичка, была домохозяйкой.''&lt;/ref&gt;).
Маълумоташ — олӣ. Донишкадаи политехникии Осиёи Миёна ва Донишкадаи кишоварзии Тошкандро хатм карда, ихтисоси муҳандис-механик ва иқтисодчиро гирифтааст. Номзади илмҳои иқтисодӣ мебошад. Фаъолияти кориашро соли 1960 дар заводи мошинсозии хоҷагии қишлоқи Тошканд оғоз намудааст. Солҳои 1961—1966 ҳамчун муҳандис, муҳандис — конструктори пешбари Иттиҳодияи истеҳсолии авиатсионии Тошканд ба номи В. П. Чкалов кор кардааст. Соли 1966 барои кор ба Кумитаи давлатии банақшагирии (Госплан) ҶШС Ӯзбекистон гузашта, аз вазифаи сармутахассис то ба муовини якуми раиси Кумитаи давлатии банақшагирии ҶШС Ӯзбекистон расид. Соли 1983 Ислом Каримов Вазири молияи ҶШС Ӯзбекистон, соли 1986 муовини раиси Шӯрои Вазирони ҶШС Ӯзбекистон, раиси Кумитаи давлатии банақшагирии ҶШС Ӯзбекистон таъйин шуд. Солҳои 1986—1989 котиби аввали кумитаи ҳизби вилояти Қашқадарё буд. Аз моҳи июни соли 1989 котиби аввали Кумитаи Марказии ҳизби коммунистии Ӯзбекистон таъйин гардид. 24 марти соли 1990 дар иҷлосияи Шӯрои Олии ҶШС Ӯзбекистон Ислом Каримов Президенти ҶШС Ӯзбекистон интихоб шуд. [[31 август]]и [[соли 1991]] Ислом Каримов истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Ӯзбекистонро эълон кард. 29 декабри соли 1991 дар интихоботи умумихалқӣ, ки дар асоси алтернативӣ гузашт, Ислом Каримов Президенти Ҷумҳурии Ӯзбекистон интихоб гардид. 26 марти соли 1995 мувофиқи натиҷаҳои раъйпурсии умумихалқӣ муҳлати ваколати Президентии Ислом Каримов то соли 2000-ум дароз карда шуд. Соли 2000-ум ки дар пояи алтернативӣ гузашт, бино бар натиҷаи он мувофиқи таъғиротҳои ба Конститутсияи Ҷумҳурии Ӯзбекистон воридгардида, Ислом Каримов ба муҳлати 7 сол Президенти Ҷумҳурии Ӯзбекистон интихоб шуд. Соли 2007 дар интихоботи умумихалқӣ, ки дар пояи алтернативӣ гузашт, Ислом Каримов бори дигар Президенти Ҷумҳурии Ӯзбекистон интихоб гардид.&lt;ref&gt;Овози Самарқанд. 14-уми марти соли 2015, шанбе, № 22 (2426)&lt;/ref&gt;

=== Ҳаёти оилавӣ ===
Ислом Каримов баъди як соли омаданаш ба кор дар Кумитаи давлатии банақшагирии ҶШС Ӯзбекистон дар соли 1967 бо корманди Инситути иқтисодии Академияи улуми ин кишвар — Татяна Акбаровна издивоҷ кард&lt;ref&gt;[http://www.ozodi.org/content/who-is-ialam-karimov/26921410.html Ислом Каримов: «Ятим»-е, ки диктатор шуд] // [[Радиои Аврупои Озод/Радиои Озодӣ]] 26.03.2015 11:19&lt;/ref&gt;. Онҳо соҳиби ду духтар — [[Гулнора Каримова|Гулнора]] ва [[Лола Каримова|Лола]] шуданд.

Ҳоло ӯ соҳиби ду духтар ва панҷ набера аст, ҳамсараш Т. А. Каримова бино бар маълумоташ иқтисоддон мебошад, номзади илмҳои иқтисодист, дар Донишкадаи иқтисодии Академияи улуми Ӯзбекистон ба сифати ходими калони илмӣ кор кардааст, ҳоло — нафақахӯр.
 

== Ҷоизаҳо ==
Ислом Каримов барои саҳми бузургаш дар кори таъсис додани Ҷумҳурии Ӯзбекистони соҳибихтиёру соҳибистиқлол, ташкили давлати инсонпарвари ҳуқуқбунёди демократӣ, таъмин намудани осоиши шаҳрвандӣ ва ҳамдилии миллӣ ва дар ин бобат зоҳир кардани устувориву шуҷоат ба унвони «Қаҳрамони Ӯзбекистон» ва бо орденҳои «Мустақиллик» ва «Амир Темур» мукофотонида шудааст. Инчунин, хидматҳои ӯ бо унвонҳои ифтихорӣ, ордену медалҳои як қатор давлатҳо ва созмонҳои бонуфузи байналҳалқӣ қадр гардидааст. Ислом Каримов узви пайвастаи [[Академияи илмҳои Ӯзбекистон]] мебошад. Барои саҳми бузургаш дар рушди иқтисодиёт, илм, таълим доктори ифтихории чандин донишгоҳҳо ва академики академияҳои улуми бисёр давлатҳои хориҷӣ интихоб шудааст.

== Беморӣ ва марг ==
Шоми [[2 сентябр]]и [[соли 2016]] Ҳукумати Ӯзбекистон расман марги Ислом Каримовро тасдиқ кард.&lt;ref&gt;[https://www.gov.uz/ru/news/view/7168 Правительственный портал Республики Узбекистан]&lt;/ref&gt; Дар мамлакат се рӯз мотами миллӣ эълон гардид. Маросими бахоксупории раиси Ҷумҳурии Ӯзбекистон [[3 сентябр]]и [[соли 2016]] дар зодгоҳаш шаҳри [[Самарқанд]] баргузор гардид.&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/3080682 Узбекистан без Ислама Каримова] // Коммерсантъ. — 2 сентября 2016, 19:57.&lt;/ref&gt;

== Инҷоро ҳам бингаред ==
* 2 сентябри соли 2016 Асосгузори сулҳу Ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам [[Эмомалӣ Раҳмон]] ба мардуми бародари [[Ӯзбекистон]] барқияи тасаллият ирсол намуд, ки дар он аз ҷумла гуфта мешавад:
«Дар Тоҷикистон хабари талафоти вазнину ҷуброннопазири мардуми дӯсти ӯзбек-вафоти бемаҳали Ислом Абдуғаниевич Каримовро, ки барои ҳамаи мо хеле гиромӣ буд, бо эҳсоси андуҳи амиқ дарёфтанд.
Ислом Абдуғаниевич ҳамчун ходими барҷастаи давлатие, ки аз бисёр ҷиҳат хислату мазмуни як давраи томи таърихиро дар рушди мамлакаташ пас аз соҳиб гаштан ба истиқлоли давлатӣ муайян кардааст, абадан дар таърихи мардуми ӯзбек сабти ном шуд. Ба шарофати фарзонагӣ ва дурандешиаш ӯ эътирофи умум гашта, ба ҳайси сиёсатмадори фарохмиқёс берун аз марзҳои кишвари худ низ соҳиби обрӯи шоиста гашта буд.
Хотираи нек дар бораи ӯ ҳамеша дар қалбҳои мо мондагор хоҳад буд.
Дар ин лаҳзаҳои мотам мо таъзияву ҳамдардии самимии худро ба мардуми бародари ӯзбек, ба ҳамаи пайвандону наздикони Ислом Абдуғаниевич изҳор медорем».&lt;ref&gt;[http://mfa.tj/tj/khabar-va-ruydodho/barqiyai-tasalliyat-ba-mardumi-barodari-ouzbekiston.html Барқияи тасаллият ба мардуми бародари Ӯзбекистон]{{Пайванди мурда|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Пайвандҳо ==
* [http://ozodi.org/specialsarticle/2007/7/8559596D-39D6-4C34-AE25-C2131B45F7AE.html Интихоботи президентӣ дар Узбекистон?] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070929092246/http://ozodi.org/specialsarticle/2007/7/8559596D-39D6-4C34-AE25-C2131B45F7AE.html |date=2007-09-29 }}
* [http://lenta.ru/lib/14160040/ Ислом Каримов дар Лентапедиа]
* [http://archive.muslimuzbekistan.com/rus/rusnews/2005/06/analit30062005.html Усман Хакназаров: Каримовский клан, уничтожающий Узбекистан] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20071016055828/http://archive.muslimuzbekistan.com/rus/rusnews/2005/06/analit30062005.html |date=2007-10-16 }}
* [http://www.ozodi.org/content/gulnora-denied-islam-karimovs-heart-attack-reports/24939671.html Вазъи саломатии Ислом Каримов номаълум аст]
* [http://www.youtube.com/watch?v=HDtI8_Q9lQY «Истинное лицо Каримова, или Когда закончится бойня преступного режима?»] (филм)

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
{{Президентҳои Ӯзбекистон}}
{{Сарвазирони Ӯзбекистон}}
{{Роҳбарони ҶШС Ӯзбекистон}}
[[Гурӯҳ:Президентҳои Ӯзбекистон]]
[[Гурӯҳ:Сарвазирони Ӯзбекистон]]
[[Гурӯҳ:Ҳукуматдорони Ӯзбекистон]]
[[Гурӯҳ:Ходимони давлатии Ӯзбекистон]]
[[Гурӯҳ:Аъзои бюрои сиёсии КМ ҲКИШ]]
[[Гурӯҳ:Котибони якуми Ҳизби коммунистии ҶШС Ӯзбекистон]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Ӯзбекистон]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XX]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]]
[[Гурӯҳ:Сарварони асри XX]]
[[Гурӯҳ:Сарварони асри XXI]]
[[Гурӯҳ:Википедиа:Зиндагиномаи муосирон]]</text>
      <sha1>jv9pb7hjdhr8snv9wgagh5ub3uya48f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шодӣ Шабдолов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13731</id>
    <revision>
      <id>1490139</id>
      <parentid>1488083</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T03:33:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1881" sha1="li0fwu8w1ufz2e21a5886wyyah6157d" xml:space="preserve">{{Сиёсатмадор}}
'''Шабдолов Шодӣ Давлатович''' ({{ВД-Дебоча}}) — сиёсатмадори тоҷик, раиси [[Ҳизби коммунистии Тоҷикистон]] (1991—2016).&lt;ref&gt;[https://news.tj/tj/news/tajikistan/politics/20170314/kommunistoni-toik-dar-zodrzi-lenin-peshvoi-navi-hudro-intihob-mekunand Коммунистони тоҷик дар зодрӯзи Ленин пешвои нави худро интихоб мекунанд]&lt;/ref&gt;

== Зиндагинома ==
Шодӣ Шабдолов 17 октябри соли 1943 дар шаҳри Хоруғи ВМКБ таваллуд шудааст.

Аз соли 1991 то соли 2016 раиси Ҳизби коммунистии Тоҷикистон, аз соли 2000 то 2015 вакили Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон буд.

== Даргузашт ==
Шодӣ Шабдолов 19 октябри соли 2023 дар 80-солагӣ дар шаҳри Хоруғ даргузашт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://asiaplus.news/tg/2023/10/19/shod%d3%a3-shabdolov-yake-az-ro%d2%b3baroni-sobi%d2%9badori-kommuniston-darguzasht/|title=Шодӣ Шабдолов, яке аз роҳбарони собиқадори коммунистон, даргузашт|website=asiaplus.news|date=2023-10-19|publisher=[[ASIA-Plus]]|accessdate=2023-10-19}}&lt;/ref&gt;.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* [http://archive.is/20121205072855/parlament.tj//index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=9&amp;Itemid=10 МАЪЛУМОТНОМА ДАР БОРАИ ВАКИЛОНИ МАҶЛИСИ НАМОЯНДАГОН]

{{bio-stub}}
[[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси Намояндагони Ҷумҳурии Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>li0fwu8w1ufz2e21a5886wyyah6157d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гуловез</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15690</id>
    <revision>
      <id>1490084</id>
      <parentid>1303874</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T21:14:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2955" sha1="gt4ona93veeirs86ewoy62e5vwt24kv" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file        = 
 |image descr       = 
 |regnum            = Гиёҳон
 |rang              = Ҷинс
 |latin             = Fuchsia
 |author            = [[L.]] (1753)
 |syn               = 
 |typus             =
 |children name     = 
 |children          = 
 |range map         = 
 |range map caption = 
 |range map width   = 
 |range legend      = 
 |wikispecies       = Fuchsia
 |grin              = 4774
}}
'''Гуловез''', '''фу́ксия''' ({{lang-la|Fúchsia}}) — як ҷинси рустаниҳои бисёрсолаи ороишӣ. 

Онро соли 1696 олими фаронсавӣ Шарл Плюме дар наздикии шаҳри Санто-Доминго дар ҷазираи Вест-Индия кашф карда, ба шарафи ботаник ва табиби олмонӣ Леонарт фон Фукс (1501—1566) фуксия номид. Барги байзашакли дандонадор (дарозиаш 4-5 см), гули овезони бунафш, нилгун ё сурх дорад. Самари гуловез ба донаки ангур монанд аст. Гуловез пайваста ва муддати мадид гул мекунад. Гловез аслан аз Амрикои Марказию Ҷанубӣ ва Зеландияи Нав аст. 

== Гунаҳо ==
Беш аз 100 навъ дорад. Дар табиат ба шакли буттача, бутта ва дарахтони резаи ҳамешасабз вомехӯрад. F. hybruda-ро дар хона, дар тубакҳо мепарваранд; аз баҳор то тирамоҳ гул мекунад. Дар гулхонаи Институти ботаника, физиология ва генетикаи рустании АИ Ҷумҳурии Тоҷикистон аз соли 1967 парвариш карда мешавад. Гуловез рустании рӯшноидӯст аст. Мегӯянд, ки дидани шукуфаи назаррабои гуловези хонагӣ ба одам рӯҳу ҳаловати тоза мебахшад. Меваи гуловез ширин аст; аз он мураббо мепазанд. Истеъмоли гуловезе, ки ба он моддаҳои кимиёӣ пошида шудааст ба саломатӣ зиён дорад. Гуловез аз ширинча, сафедболак, тортанаккана, тосаки хокистарранг ва занга осеб мебинад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Гуловез|4|муаллиф= }}
* Хессайон гуловез Всё о комнатных растениях. М., 2003;
* Андреева И., Родман Л. Ботаника. М., 2005;
* Хессайон Д. гуловез Всё о болезнях и вредителях растений. М., 2010.

{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Гул]]</text>
      <sha1>gt4ona93veeirs86ewoy62e5vwt24kv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мастона Эргашева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16626</id>
    <revision>
      <id>1490305</id>
      <parentid>1488064</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T11:38:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6450" sha1="r4tpmewd2sc7cgg8ikdj440llkfotwl" xml:space="preserve">{{Мусиқидон}}

'''Мастона Эргашева''' (зод. [[26 октябр]]и [[1952]], [[ноҳияи Ҷайҳун]]) — [[овозхон]] ва шашмақомсарои тоҷик. [[Ҳунарпешаи халқии Тоҷикистон]] (1999)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kmt.tj/chand-satre-ba-zodr-zi-mastona-ergasheva/|title=Чанд сатре ба зодрӯзи Мастона Эргашева|website=Китобхонаи миллии Тоҷикистон|date=2022-10-26|lang=|accessdate=2025-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250525042557/https://kmt.tj/chand-satre-ba-zodr-zi-mastona-ergasheva/|archivedate=2025-05-25}}&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==
Мастона Эргашева 26 октябри соли 1952 дар [[ноҳияи Ҷайҳун|ноҳияи Қумсангир]] ба дунё омадааст. Аз хурдсолӣ ба таври худомӯзӣ дар мактаби миёнаи ноҳияи Қумсангир рубобнавозӣ ва сароиданро оғоз кардааст. Мулоқот бо шоираи ҷавон Санавбар Соҳибова соли 1967 дар мавсими пахтачинӣ, ки донишҷӯи техникуми омӯзгорӣ будааст, барои ташаккули ҳунарии хонум Мастона нақши муҳим бозидааст: аввалин оҳанги эҷодкардаи Мастона ба шеъри Санавбар Соҳибова «Агар ёри ситамгорӣ» аз ҷониби адибони давр баҳои баланд гирифт&lt;ref name=&quot;2019-10-30&quot;&gt;{{Cite web|url=https://asiaplus.news/tg/2019/10/30/mastona-ergasheva-az-%d2%b3unaram-obr%d3%af-va-barakat-yoftam/ |title= Мастона Эргашева: Аз ҳунарам обрӯ ва баракат ёфтам...
|author=|website=stat.tj|date= 2019-10-30|publisher=2019-10-30 |lang=tg|accessdate=2022-04-26}}&lt;/ref&gt;.

Дар соли 1974 Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзодаро хатм кардааст.

== Корнома ==
Мастона Эргашева фаъолияти эҷодию иҷроияшро дар театри академии драмавии ба номи А.Лоҳутӣ (1974—1975) ба сифати актриса оғоз намуда, сониян роҳбарии бадеии Қасри фарҳанги шаҳри Исфараро (1975—1976) ба уҳда доштааст.

Ҳоло дар вазифаи омӯзгори [[Консерваторияи миллии Тоҷикистон|Консерваторияи миллии Тоҷикистон ба номи Т. Сатторов]] фаъолияти хешро бурда истодааст&lt;ref name=&quot;2019-10-30&quot; /&gt;.

== Эҷод ==
Аз соли 1978 ҳамчун узви дастаи «Шашмақом» ба номи Ф. Шаҳобов ҳунарнамоӣ намуда, дар иҷрои шохаҳои овозии мақомҳо ва сабти он бо ҳамовозии сарояндагон саҳми хоса дорад. Маҳорати хуби Мастона Эргашева дар иҷрои таронаҳои «Нимчӯпонӣ» (ғазали А.Бедил), «Наврӯзи Сабо» (ғазали Ҳофиз), «Уфари савти камол» (ғазали Нозим) ва ғайра бараъло эҳсос шуда, дар иҷрои шоҳаҳои дигари «Шашмақом» ифодаҳои рангомези сарояндагиро ба харҷ додааст.

Мастона Эргашева чун оҳангсоз-таронасоз мусаннифи сурудҳои «Зинда бод коргар», «Таронаи замон» (шеъри Ф.Ансорӣ), «Ташаккур» (шеъри Б.Фаррух), «Ба модарам» (шеъри Г.Сулаймонова), «Шаҳри ман» (шеъри О.Аминзода) ва ғайра буда, дар иҷрои асарҳои оҳангсозони тоҷик З. Шаҳидӣ, Ш.Сайфиддинов, Д. Дӯстмуҳаммадов, Х. Абдуллоев, Қ.Яҳёев, А. Мӯсоев ва ҳамчунин суруду таронаҳои мардумӣ маҳорат, завқи нафиси иҷроияшро намоиш додаст.

=== Сафарҳои хориҷӣ ===
Мастона Эргашева бо барномаи хосаи консертӣ дар ҳайати ҳунарварони тоҷик дар ҷумҳуриҳои Осиёи Марказӣ, кишварҳои хориҷии Шарқу Ғарб (Полша, 1973), (Югославия,1975), (Афғонистон, 1984, 1987), (Кипр, 1984), (Булғористон, 1988), (Эрон, 1999) ва ғайра ҳунарнамоӣ кардааст.

Мастона Эргашева иштирокдори чандин ҷашнвора, Симпозиумҳои байналмилалии мусиқӣ (Самарқанд, 1978, 1983, 1987), (Эрон 1999), (Исфара 2003), (Душанбе 2006) буда, шохаҳои ҷудогонаи «Шашмақом»-ро бо сабки хоси сарояндагӣ, лаҳни муассир манзури ҳаводорони созу навои дилнишин гардонидааст.

== Ҷоизаҳо ==
Мастона Эргашева барои хидматҳои шоистааш дар тарғибу рушди мусиқии устодона ва муосири тоҷик ба дарёфти унвону ифтихорномаҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон мушарраф гардидааст.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* [http://www.ozodi.org/content/article/1825247.html Мусоҳиба бо Мастона Эргашева Радиои Озодӣ дастраси 18 сентябр, 2009]
* [https://www.youtube.com/watch?v=BtAW3zLVu5U Шашмақом — Уфари Савти Калон — Мастона Эргашева]

[[Гурӯҳ:Зодагони ноҳияи Ҷайҳун ]]
[[Гурӯҳ:Овозхонҳои тоҷик]]
[[Гурӯҳ:Овозхонҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Филармонияи давлатии Тоҷикистон ба номи А. Ҷӯраев]]
[[Гурӯҳ:Омӯзгорони Консерватрияи миллии Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>r4tpmewd2sc7cgg8ikdj440llkfotwl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Давлаталӣ Саид</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19177</id>
    <revision>
      <id>1490160</id>
      <parentid>1438894</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T04:15:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8043" sha1="nf1m6n2m4ydpymx5xnd4dpmknr01zru" xml:space="preserve">{{Ҳамномҳо|Давлаталӣ }}
{{Ҳамнасабҳо|Саид}}
{{Сиёсатмадор
 |ном                  = Давлаталӣ Саид  
|номи аслӣ            =  Саид Давлаталӣ 
|тасвир               = 
 |бар                  = 
 |тавсифи тасвир       = 
 |ном ҳангоми таваллуд = 
 |номи мустаъор        = 
 |таърихи таваллуд     = 30.03.1970
 |зодгоҳ               = {{Зодгоҳ|ноҳияи Данғара}}, [[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]]
 |таърихи даргузашт    =  
 |маҳалли даргузашт    =  
 |шаҳрвандӣ            = {{Парчам|Тоҷикистон}}  
 |таҳсилот             = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] (1993), Академияи хидмати давлатии назди Президенти  Федератсияи Русия (2008) 
 |дараҷаи илмӣ         =  
 |унвонҳои илмӣ        =  
 |миллат               = тоҷик
 |эътиқод              = 
 |ҳизб                 = [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]]
 |ғояҳои асосӣ         = 
 |навъи фаъолият       = Вакили [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VII  
 |падар                = 
 |модар                = 
 |ҳамсар               = 
 |фарзандон            = 
 |ҷоизаҳо            = Медали ҷашнии «20-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» (2011), {{Ордени Шараф}}  дараҷаи II (2017)
 |соядаст              = 
 |бари соядаст         = 
 |вебгоҳ               = 
 |викианбор            = 
}}

'''Давлаталӣ Саид''' ([[30 март]]и [[1970]], [[ноҳияи Данғара]]) — [[арбоби давлатӣ]]. вакили [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VI ва VII. Вакили Маҷлиси вакилони  халқи вилояти Хатлон даъвати ҳафтум, солҳои 2025-2030.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://majmilli.tj/muovini-yakumi-rais/|title=Муовини якуми Раис - Раҷаб  Аҳмадзода|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251005151320/https://majmilli.tj/muovini-yakumi-rais/|archivedate=2025-10-05}}&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==
Давлаталӣ Саид [[30 март]]и соли [[1970]] дар [[ноҳияи Данғара]] ба дунё омадааст. Соли 1993 Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон, соли 2008 Академияи хидмати давлатии назди Президенти  Федератсияи Русияро хатм кардааст. Ихтисос:иқтисодчӣ, иқтисодиёти миллӣ.

* Солҳои 1993-1994 - Мутахассиси дараҷаи II идораи экспертизаи Кумитаи давлатии идораи амволи давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон.
* Солҳои 1994-1995 - Мутахассиси дараҷаи I мутахассиси пешбари идораи экспертизаи Кумитаи давлатии идораи амволи давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон.
* Солҳои 1995-1997 - Муовини сардори идораи экспертизаи Кумитаи давлатии идораи амволи давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон.
* Солҳои 1997-2003 - Сардори идораи экспертизаи Кумитаи давлатии идораи амволи давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон.
* Солҳои 2003-2005 - Сардори идораи саҳомигардонӣ, қоғазҳои қиматнок ва фоидаҳои инвеститсионии Кумитаи давлатии идораи амволи давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон.
* Солҳои 2005-2006 - Раиси Кумитаи кор бо ҷавонони назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон.
* Солҳои 2006-2007 - Раиси Кумитаи ҷавонон, варзиш ва сайёҳии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон.
* Солҳои 2007-2009 - Сафири фавқулода ва мухтори Ҷумҳурии Тоҷикистон дар давлати Япония.
* Солҳои 2009-2013 - Раиси Кумитаи давлатии сармоягузорӣ ва идораи амволи давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://majmilli.tj/davlatali-said/|title=Давлаталӣ Саид|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251207221956/https://majmilli.tj/davlatali-said/|archivedate=2025-12-07}}&lt;/ref&gt;.
* Аз 19 ноябри соли 2013 - муовини якуми сарвазири Тоҷикистон таъйин гардида, то 5 январи соли 2023 дар ин вазифа кор кард.&lt;ref &gt;{{Cite web|url=http://www.president.tj/node/24411|title=Давлаталӣ Саид муовини якуми Сарвазири Ҷумҳурии Тоҷикистон таъин карда шавад|author=|website=www.president.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2024-05-20}}&lt;/ref&gt;
* Аз 5 январи 2023 — иҷрокунандаи вазифаи Раиси [[вилояти Хатлон]].
* Аз 27 феврали соли 2023 –	Раиси [[вилояти Хатлон]].
* Аз 21 июни соли 2023 - Узви Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, даъвати шашум, солҳои 2020-2025 (дар ҷараёни даъват интихоб шуда буд)
* Солҳои 2023-2025 - Раиси Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба масъалаҳои аграрӣ, шуғли аҳолӣ ва экология.
* Аз 28 марти соли 2025  -  аз ҳавзаи интихоботии Вилояти Хатлон № 3 узви [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VII интихоб шудааст. 
* Аз 11 апрели соли 2025 - Раиси Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба иқтисодиёт ва коммуникатсия.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://majmilli.tj/davlatali-said/|title=Давлаталӣ Саид|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251207221956/https://majmilli.tj/davlatali-said/|archivedate=2025-12-07}}&lt;/ref&gt;.

== Ҷоизаҳо ==
* [[ордени Шараф]] {{Ордени Шараф}} дараҷаи II  
* медали ҷашнии «20-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон»

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
[[Гурӯҳ:Ходимони давлатӣ аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Вазирони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорон аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]]
[[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси милли Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VI]]
[[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VII]]
[[Гурӯҳ:Дорандагони ордени Шараф]]</text>
      <sha1>nf1m6n2m4ydpymx5xnd4dpmknr01zru</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сент-Китс ва Невис</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20570</id>
    <revision>
      <id>1490127</id>
      <parentid>1392212</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T03:09:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12089" sha1="bu5sja0ua8jq7g7w024tnyuq6f9g9lh" xml:space="preserve">{{ВМ
| type = 
| CoordScale = 
| ISO = PK-IS
| FIPS = 
}}
'''Федератсияи Сент Китс ва Невис''' ({{Lang-en|Federation of Saint Kitts and Nevis}},), инчунин бо номи '''Федератсияи Сент Кристофер ва Невис''' маълум аст &lt;ref&gt;Оба названия прописаны в [http://pdba.georgetown.edu/Constitutions/Kitts/kitts83.html Конституции Сент-Киттс и Невис].&lt;/ref&gt; ({{Lang-en|Federation of Saint Christopher and Nevis}} ) — [[давлат]] дар ҳавзаи шарқии [[Баҳри Кариб]], иборат аз ду ҷазира - Сент-Китс ва Невис, ки ба Антилҳои Хурд тааллуқ дорад.

Масоҳати кишвар 261 км² аст. Аҳолӣ - 50 ҳазор нафар (2010). Пойтахти [[Бастер]] дар ҷазираи Сент Китс ҷойгир аст. Он узви Иттиходи Бритониё мебошад, ки сарвари он маликаи [[Бритониё|Бритониёи Кабир]] мебошад. Дарозии умумии хати соҳилӣ 135 километрро ташкил медиҳад. [[Забони расмӣ]] англисӣ аст.

== Сохтори сиёсӣ ==
Федератсияи Сент-Китс ва Невис аз 19 сентябри соли [[Соли 1983|1983]] узви мустақили Иттиходи Бритониё мебошад. Федерация ба системаи демократии парлумонии Бритониё асос ёфтааст. Сарвари давлат маликаи Британияи Кабир мебошад, ки онро генерал-губернатор намояндагӣ мекунад. Низоми ҳуқуқии Федератсия, дар асоси ҳуқуқи умумии англисӣ , вале қонуни корпоративӣ ду ҳуқуқро англисӣ ва  амрикоиро мавриди истифодаи пояҳои қонунгузории давлатӣ ҷаббида кардааст .

Ҳокимияти иҷроия ба ҳукумат тааллуқ дорад. Сарвари ҳукумат Сарвазир аст, ки раҳбари ҳизб ё эътилофи аксарият аст, ки дар интихоботи гузашта пирӯз шудааст. Аъзои кабинетро генерал-губернатор пас аз машварат бо Сарвазир таъин мекунад. Ҳукумат дар назди Парлумон масъул аст. Ҳукумати [[Бритониё]] масъалаҳои мудофиа ва муносибатҳои байналмилалиро дар доираи салоҳияти худ нигоҳ дошт.

Ҳокимияти қонунгузор ба Парлумон, якпалатагии  Маҷлиси  Миллӣ тааллуқ дорад . Дар парлумон 14 курсӣ мавҷуд аст - 3 [[вакил]] аз ҷониби генерал-губернатор таъин карда мешавад (1 нафар бо тавсияи раҳбари мухолифин ва 2 нафар бо тавсияи сарвазир) ва 11 нафар дар ҳавзаҳои якмандатӣ ба мӯҳлати 5 сол интихоб мешаванд. (8 аз Сент-Китс ва 3 аз Невис). Федератсия системаи судхои магистратура ва Суди Олиро дорад.  

== Тақсимоти маъмурӣ ==
[[Акс:StKitts-Nevis_Parishes.png|рост|мини|312x312пкс| Тақсимоти маъмурӣ]]
'''Сент Китс ва Невис''' ба 14 ноҳия тақсим шудааст. Нӯҳтои онҳо дар Сент-Китс ва панҷтои онҳо дар Невис ҷойгиранд:

# Крайст Чёрч Никола Таун ( Сент-Китс )
# Сент Энн Сэнди Пойнт ( Сент-Китс )
# Бустери Сент Ҷорҷ ( Сент-Китс )
# Сент Ҷорҷ Гингерланд ( Невис )
# Сент Ҷеймс Виндворд ( Невис )
# Сент Ҷон Капистер ( Сент-Китс )
# Сент - Ҷон - Фигтри ( Невис )
# Сент - Мэри - Кайон ( Сент-Китс )
# Сент - Пол - Капистер ( Сент-Китс )
# Сент-Пол - Чарлстаун ( Невис )
# Сент-Питер - Бастер ( Сент-Китс )
# Сент-Томас - Лоуленд ( Невис )
# Сент - Томас Мидл - Айленд ( Сент-Китс )
# Тринити - Палметто - Пойнт ( Сент-Китс )

== Маълумоти ҷуғрофӣ ==
[[Акс:Saint_Kitts_and_Nevis-CIA_WFB_Map.png|рост|322x322пкс| Харитаи Сент Китс ва Невис]]
Сент Китс ва Невис як давлатест, ки аз ду ҷазира дар гурӯҳи ҷазираҳои Винвард дар [[баҳри Кариб]] мебошад. Масоҳати умумии 261 км² ( ҷазираи Сент-Китс - 168 км², ҷазираи Невис - 93 км²). Ҳарду ҷазира аз боқимондаҳои вулқонӣ, мебошанд.

Чазираи Сент-Китс аз шимолу ғарб ба ҷанубу шарқ ба масофаи 37 километр тул кашидааст. Дар як самт дар баробари меҳвари марказии он кӯҳҳои қуллаҳои сахт аз ҳам ҷудошуда бо нуқтаи баландтарини кишвар - вулқони хомӯшшудаи Лямиуга (1155 м), ки дар кратери он кул мавҷуд аст, тул кашидаанд. Ҷанубу шарқи ҷазираи Сент-Киттс нимҷазираи ҳамвор (баландии на бештар аз 22 м) мебошад, ки дар кӯлҳои намак зиёд буда, соҳили соҳили ноҳамвор дорад, ки халиҷҳои зиёдеро бо соҳилҳои регдор ташкил медиҳад. Реги баъзе соҳилҳо қариб сиёҳ аст.

Ҷазираи Невис дар масофаи 3 км ҷануб ҷойгир аст. Сент-Киттс ва аз он тавассути The Narrows ҷудо карда шудааст. Ҷазира шакли мудаввар дорад, қариб тамоми массиви Невис аз сангҳои вулкании таркишҳои қадимӣ, асосан вулқони Невис (нуқтаи баландтарини ҷазира, 985 м), инчунин вентилятсияи паҳлӯи он - Садл Ҳилл ва Тӯфони Ҳилл ташаккул ёфтааст. Дар кад-кади сохил рахи сохилхои хокй тул кашидааст.

Ҳарду ҷазираро рифҳои марҷонӣ иҳота кардаанд (васеътаринашон дар наздикии соҳилҳои шимолӣ ва ғарбӣ) ва дар байни онҳо ва соҳил рахи на он қадар ками лагунаҳо тул кашидаанд. Ҳарду ҷазираро дарёҳои сершумор мебуранд, ки қаламрави онҳоро ба таври фаровон обёрӣ мекунанд, ба истиснои нимҷазираи ҷанубу шарқӣ, ки хушк аст ва бо буттаҳо ва алафҳо фаро гирифта шудааст.

Дар нишебиҳои кӯҳҳо киштзорҳои найшакар ва пахта, буттаҳои баланд ва ҷангалҳои боронгариҳои хурди кӯҳӣ ҷойгиранд.

Набототи минтақаҳои кӯҳии дохилии ҷазираҳоро ҷангалҳои тропикии тропикӣ (лиана, манго, дарахтони [[нон]] ва дорчин, тамарид, [[Авокодо|авокадо]], [[Банан (мева)|банан]], папайя ) ташкил медиҳанд. Дар қуллаҳои кӯҳҳо [[ҷангал]]зор ҷойяшро ба [[марғзор]]ҳо медиҳад, дар қитъаҳои поёни онҳо кам шуда, ба ҷои онҳо киштзорҳои [[найшакар]] ва дигар [[зироат]]ҳо мегузаранд. Онҳо махсусан дар қисмати шимолии ҷазираи Сент-Китс, ки теппаҳои мулоим аст, маъмуланд. Нишебиҳои ҷанубӣ нишебтар буда, бештар аз [[ҷангал]]ҳои зич ва [[боғ]]ҳо фаро гирифта шудаанд.

Дар нишебихои ғарбии ҷазираи Невис  дарахтони [[хурмо]] баланд шуда, ҷангали ҳақиқии кокосро ташкил медихҳанд. Нишебиҳои шарқӣ шаклҳои табиии набототи маҳаллиро нигоҳ доштаанд ва асосан аз ҷангалҳои тропикӣ, буттазорҳо ва заминҳои нисбатан ками кишоварзӣ ишғол шудаанд.

Дар ҷангалҳо [[парранда]]&lt;nowiki/&gt;гон ва [[шапарак]]&lt;nowiki/&gt;ҳои сершумори тропикӣ зиндагӣ мекунанд ва маймунҳои верветӣ мавҷуданд. Дар назди соҳил паррандаҳои баҳрӣ, аз ҷумла пеликанҳо лона мекунанд. Обҳои назди соҳили баҳр [[моҳӣ|моҳиҳо]]&lt;nowiki/&gt;и зиёд доранд.

== Иқтисод ==
Ду бахши анъанавии иқтисоди Сент Китс ва Невис кишоварзӣ ва сайёҳӣ мебошанд. Зироати асосии кишоварзӣ [[найшакар]] (сеяки замини корам) мебошад. Дар ҷазираи Невис [[пахта]], кокос ва [[ананас]] парвариш карда мешавад. Дарахти [[қаҳва]], [[банан]], арахис, [[ямс]] ва [[биринҷ]] низ кишт карда мешавад. Чорводорӣ тараққӣ кардааст — [[буз]]&lt;nowiki/&gt;у [[Гӯсфанд|гусфанд]] парвариш карда мешавад. Моҳидорӣ низ яке аз соҳаҳои анъанавӣ мебошад. Аммо истеҳсолоти [[кишоварзӣ]] на бештар аз нисфи талаботи дохилии озуқаро таъмин мекунад.

Саноат асосан бо коркарди ашёи хоми маҳсулоти кишоварзӣ машғул аст: саноати хурокворӣ қанди хом, моласса, пахта ва равғани кокос, копра истеҳсол мекунад. Саноати хурди сабук ва дорусозӣ низ мавчуд аст. Дар вактхои охир саноати электротехника ва электроника ба кор шуруъ кардааст.
Дар соли 2005 19% замини корам, 3% чарогоҳ ва 17% ҷангал истифода мешуд.

== Аҳолӣ ==
Аҳолӣ 49,9 ҳазор нафарро ташкил медиҳад (ба ҳисоби тахминии моҳи июли соли 2010), аз онҳо 37 ҳазор нафар дар ҷазираи Сент-Китс, 13 ҳазор нафар дар ҷазираи Невис зиндагӣ мекунанд .

== Эзоҳ ==
{{Эзоҳ}}
{{хурд}}
{{Кишварҳои Амрикои Шимолӣ}}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Давлатҳо аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Давлатҳои ҷазиравӣ]]
[[Гурӯҳ:Давлатҳои Амрикои Шимолӣ]]
[[Гурӯҳ:Давлатҳо — узви СММ]]
[[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]]</text>
      <sha1>bu5sja0ua8jq7g7w024tnyuq6f9g9lh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Азия-Плюс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20711</id>
    <revision>
      <id>1490200</id>
      <parentid>1461694</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:12:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Бахманёр Надиров</username>
        <id>129075</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Сомонаи расмӣ: news.tj → asiaplus.news (домени нав аз марти 2026)</comment>
      <origin>1490200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6522" sha1="e5dl3yr8yke4foc1sptxeeoaost9f4b" xml:space="preserve">{{otheruses|Азия-Плюс (мазмунҳо)}}
'''ASIA-Plus''', '''Оҷонсии иттилоотии «Азия-Плюс»''', яке аз  [[Оҷонсиҳои Иттилоотии Тоҷикистон]] мебошад. Асосгузор ва сармуҳаррири медиа-гурӯҳ - [[Умед Бобохонов]]. Муассис - ҶДММ «Оҷонсии иттилоотии «Азия-Плюс». Мавзӯъҳои Оҷонсии иттилоотӣ  – шарҳу тавзеҳи рафти воқеаҳо дар [[Тоҷикистон]] ва ҷаҳон. Таҳлил ва шарҳи масъалаҳои сиёсӣ ва иқтисодӣ,  ҳаёти иҷтимоӣ ва фарҳангии мамлакат мебошад. Оҷонсии иттилоотии ASIA-Plus бо се забон - тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ хизматгузориҳои иттилоотӣ пешниҳод мекунад.

== Таърих ==
Оҷонсии иттилоотии ASIA-Plus, дар бозори иттилооти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз соли 1995 инҷониб амал карда истодааст. Агентии иттилоотии мустақили Тоҷикистон ASIA-Plus тирамоҳи соли 1995 дар Вазорати адлияи ҶТ ба қайд гирифта шуд. ASIA-Plus дар тамоми минтақаҳои Тоҷикистон шабакаи хабарнигорони худро дорад. Имрӯз аз хизматгузориҳои иттилоотии Агентии ASIA-Plus сохторҳои давлатии Тоҷикистон, парлумони кишвар, вазорату идораҳо, бонкҳо, сохторҳои бузурги тиҷоратӣ, ҳамаи сафоратхонаҳои хориҷии муқими Тоҷикистон ва аксари созмонҳои байнулмилалии дар ҷумҳурӣ фаъолиятдошта истифода мекунанд. Бо се забон - тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ хизматгузориҳои иттилоотӣ пешниҳод мекунад. Аз рӯи шумори корбарон дар Интернет-паҳнои TJ портали иттилотии www.news.tj (www.asiaplus.tj) яке аз сершумортарин аст.

Оҷонсии иттилоотии мустақили Тоҷикистон ASIA-Plus тирамоҳи соли 1995 дар Вазорати адлияи ҶТ ба қайд гирифта шуд. Моҳи апрели соли 1996 нахустин шумораи варақаи иттилоотӣ-таҳлилии Агентӣ нашр шуд. ASIA-Plus дар тамоми минтақаҳои Тоҷикистон шабакаи хабарнигорони худро дорад. Имрӯз аз хизматгузориҳои иттилоотии Агентии ASIA-Plus сохторҳои давлатии Тоҷикистон, парлумони кишвар, вазорату идораҳо, бонкҳо, сохторҳои бузурги тиҷоратӣ, ҳамаи сафоратхонаҳои хориҷии муқими Тоҷикистон ва аксари созмонҳои байнулмилалии дар ҷумҳурӣ фаъолиятдошта истифода мекунанд. Аз рӯи шумори корбарон дар Интернет-паҳнои TJ портали иттилотии   www.news.tj (http://asiaplustj.info) бидуни шубҳа пешсаф аст.&lt;ref name=&quot;ASIA-Plus Дар бораи мо&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.news.tj/tj/info/about |title=ASIA-Plus Дар бораи мо |accessdate=2017-08-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170823021812/http://news.tj/tj/info/about |archivedate=2017-08-23 }}&lt;/ref&gt;

== Сохтор ==
'''ASIA-Plus''' – гурӯҳи расонаҳои мустақили Ҷумҳурии Тоҷикистон аст. Аз се ширкати мустақил - [[Агентии иттилоотӣ]], [[Нашрия]] ва [[Ширкати телевизиону радио]] иборат аст, ки зери як тамға ([[бренд]]) фаъолият мекунанд. Назди оҷонсӣ &quot;Мактаби мустақили рӯзноманигории &quot;Тоҷикистон - асри XXI&quot; аз [[соли 1999]] амал карда истодааст. Ин ташкилоти ҷамъиятиест, ки  дар баргузор намудани барномаҳои таълимӣ шарики гурӯҳи расонаҳои ASIA-Plus мебошад.&lt;ref name=&quot;ASIA-Plus Дар бораи мо&quot;/&gt;

== Ҳайати эҷодӣ (бахши тоҷикӣ) ==

* [https://www.facebook.com/jasur.abdulloev.5 Ҷасур Абдуллоев] — раҳбар ва сармуҳаррир;
* [https://www.facebook.com/mazhab.jumaev Мазҳаб Ҷумъа] — муҳаррир;
* [https://www.facebook.com/mahmadnazar.najbudinov Муҳаммад Назар] — рӯзноманигор ва масъули шабакаҳои иҷтимоӣ;
* [https://www.facebook.com/nozanini.ismatshoh.7 Нозанини Исматшоҳ] — рӯзноманигор ва тадвингари навор;
* [https://www.facebook.com/idibeki.said Идибеки Саид] — рӯзноманигор ва масъули шабакаҳои иҷтимоӣ;
* [https://www.facebook.com/shoira.madalieva.12 Шоира Мадалиева] — рӯзноманигор;
* [https://www.facebook.com/sahnoza.alizoda Шаҳноз Ализода] — рӯзноманигор;
* [https://www.facebook.com/Mehrofarinn Меҳрофарин Наҷибӣ] — рӯзноманигор;

== Нигаред ==
* [[Азия-плюс (ҳафтанома)]]
* [[Азия-Плюс (ширкати радиову телевизион)]]
== Пайвандҳо ==
* [https://asiaplus.news Сомонаи расмии «Азия-Плюс»]
* [http://www.news.tj Сомонаи пештара] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120919184339/http://news.tj/ |date=2012-09-19 }}

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Оҷонсиҳои иттилоотии Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Таъсисёфтагони соли 1995 дар Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Оҷонсиҳои иттилоотӣ]]
[[Гурӯҳ:Оҷонсиҳои иттилоотӣ аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Ширкатҳои таъсисёфта дар соли 1995]]</text>
      <sha1>e5dl3yr8yke4foc1sptxeeoaost9f4b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20941</id>
    <revision>
      <id>1490299</id>
      <parentid>1487492</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T10:09:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23184" sha1="lz3uoxba0j4ftkpa7gjvtxyqjabuapd" xml:space="preserve">{{Мусобиқаи футбол 
| ном = Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА
| номи аслӣ = '''UEFA Champions League'''
| логотип = 
| таъсис = [[1955]] &lt;small&gt;(бо номи Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо)&lt;/small&gt;
| бозсозмондиҳӣ = [[1992]] &lt;small&gt;(бо номи Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА)&lt;/small&gt;
| минтақа = [[Урупо]] ([[УЕФА]])
| шумораи дастаҳо = 32 (марҳилаи гурӯҳӣ)&lt;br&gt; 81 (ҳамагӣ)
| роҳхат = [[Суперҷоми УЕФА]] &lt;br&gt; 
[[Ҷоми байниқитъавӣ ФИФА|Ҷоми байниқитъавӣ]] &lt;br&gt; [[Ҷоми ҷаҳонии бошгоҳҳо]]
| мусобиқаҳои алоқаманд = [[Лигаи Аврупои УЕФА|Лигаи Урупо УЕФА]] &lt;br&gt; [[Лигаи Конфронси УЕФА]]
| қаҳрамони феълӣ = {{Парчами Фаронса}} [[Пари Сен-Жермен (бошгоҳи футбол)|Пари Сен-Жермен]]
| пурифтихортарин = {{Парчами Испания}} [[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]] (15)
| вебгоҳ = [http://ru.uefa.com/uefachampionsleague/index.html www.uefa.com]
| мавсими ҷорӣ = [[Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2025/2026|Мавсими ҷорӣ]]
}}

'''Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА''' (аз {{lang-en|UEFA Champions League}}) – бузургтарин мусобиқаи байналмилалии ҳарсолаи футбол, ки аз ҷониби '''[[УЕФА|Иттиҳоди анҷумани футболи Урупо]]''' (УЕФА) миёни бошгоҳҳои лигаҳои олии кишварҳои Урупо ташкил мешавад.

Бузургтарин мусобиқаи футболи бошгоҳии Урупо. Аввалин бор дар мавсими 1955/56 баргузор шуд ва то мавсими 1991/92 бо номи '''«Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо»''' ({{lang-en|European Champion Clubs' Cup}}) маъруф буд. Дар мавсими 1991/92 формати мусобиқа тағйир ёфт&lt;ref name=&quot;soccerstat&quot;&gt;{{cite web |url = http://soccer-stat.ru/indexlch3.html |title = Все турниры Лиги чемпионов нового формата |publisher = soccer-stat.ru |access-date = 2009-05-27 |archive-date = 2014-12-14 |archive-url = https://web.archive.org/web/20141214204151/http://soccer-stat.ru/indexlch3.html |url-status = live |accessdate = 2026-02-20 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20141214204151/http://soccer-stat.ru/indexlch3.html |archivedate = 2014-12-14 }}&lt;/ref&gt;, пас аз марҳилаи 1/8 ниҳоӣ мусобиқаҳо ба шакли гурӯҳӣ идома карданд. Ҳамзамон суруд ва нишони расмӣ низ муаррифӣ шуданд. Аз мавсими 1992/93 мусобиқа номи ҳозираи худро гирифт.

Дар мусобиқа то ҳол 23 бошгоҳ пирӯз шудааст, ки 12-тои онҳо зиёда аз як бор унвони қаҳрамонро ба даст овардаанд. Бошгоҳҳои испониёӣ дар мусобиқа 20 ҷомро соҳиб шудаанд. Пурҷомтарин бошгоҳ «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]» мебошад, ки 15 маротиба қаҳрамон шудааст. Аз замони тағйирёбии ном ва формати мусобиқа дар соли 1992, танҳо «Реал Мадрид» тавонист Лигаи Қаҳрамонҳоро се мавсим пайиҳам ба даст оварад (2015/16, 2016/17, 2017/18). «Реал Мадрид» ҳамчунин бошгоҳи серҷом дар Лигаи Қаҳрамонҳо пас аз тағйирёбии формат мебошад — 9 бор.

== Таърих ==
{{футбол-нопурра}}

== Роҳхат ==

== Марҳилаҳо ==
[[Акс:Beginning Arsenal Sevilla.jpg|thumbnail|Нишони Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА қабл аз бозиҳо пайдо мешавад]]

== Ҳомиёни молӣ ==

== Ҷоиза ==

== Омор ==

{{main|Омор ва рекордҳои Ҷоми бошгоҳҳои Урупо ва Лигаи қаҳрамонҳои УЕФА}}

=== Пирӯзиҳо аз рӯи дастаҳо ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
!Даста
!Пирӯзӣ&lt;br&gt;дар финал
!Шикаст&lt;br&gt;дар финал
! class=&quot;unsortable&quot;|Солҳои пирӯзӣ дар финал
! class=&quot;unsortable&quot;|Солҳои шикаст дар финал
|-
|{{Парчами Испания}} «[[Реал Мадрид (бошгоҳи футбол)|Реал Мадрид]]»
| align=&quot;center&quot; |15
| align=&quot;center&quot; |3

||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1956|1956]], [[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1957|1957]], [[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1958|1958]], [[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1959|1959]], [[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1960|1960]], [[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1966|1966]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 1998|1998]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2000|2000]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2002|2002]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2014|2014]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2016|2016]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2017|2017]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2018|2018]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2022|2022]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2024|2024]]

||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1962|1962]], [[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1964|1964]], [[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1981|1981]]

|-
| {{Парчами Италия}} «[[Милан (бошгоҳи футбол)|Милан]]»
| align=&quot;center&quot; |7
| align=&quot;center&quot; |4

||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1963|1963]], [[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1969|1969]], [[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1989|1989]], [[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1990|1990]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 1994|1994]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2003|2003]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2007|2007]]

||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1958|1958]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 1993|1993]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 1995|1995]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2005|2005]]

|-
| {{Парчами Англия}} «[[Ливерпул (бошгоҳи футбол)|Ливерпул]]»
| align=&quot;center&quot; |6
| align=&quot;center&quot; |4

||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1977|1977]], [[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1978|1978]], [[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1981|1981]], [[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1984|1984]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2005|2005]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2019|2019]]

||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1985|1985]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2007|2007]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2018|2018]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2022|2022]]

|-
| {{Парчами Олмон}} «[[Бавария (бошгоҳи футбол)|Бавария]]»
| align=&quot;center&quot; |5
| align=&quot;center&quot; |5

||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1974|1974]], [[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1975|1975]], [[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1976|1976]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2001|2001]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2013|2013]]

||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1982|1982]], [[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1987|1987]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 1999|1999]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2010|2010]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2012|2012]]

|-
| {{Парчами Испания}} «[[Барселона (бошгоҳи футбол)|Барселона]]»
| align=&quot;center&quot; |5
| align=&quot;center&quot; |3

||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1992|1992]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2006|2006]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2009|2009]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2011|2011]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2015|2015]]

||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1961|1961]], [[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1986|1986]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 1994|1994]]

|-
| {{Парчами Нидерланд}} «[[Аякс (бошгоҳи футбол)|Аякс]]»
| align=&quot;center&quot; |4
| align=&quot;center&quot; |2

||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1971|1971]], [[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1972|1972]], [[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1973|1973]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 1995|1995]]

||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1969|1969]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 1996|1996]]

|-
| {{Парчами Италия}} «[[Интер (бошгоҳи футбол)|Интер]]»
| align=&quot;center&quot; |3
| align=&quot;center&quot; |4

||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1964|1964]], [[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1965|1965]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2010|2010]]

||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1967|1967]], [[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1972|1972]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2023|2023]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2025|2025]]

|-
| {{Парчами Англия}} «[[Манчестер Юнайтед]]»
| align=&quot;center&quot; |3
| align=&quot;center&quot; |2

||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1968|1968]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 1999|1999]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2008|2008]]

||[[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2009|2009]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2011|2011]]

|-
| {{Парчами Италия}} «[[Ювентус (бошгоҳи футбол)|Ювентус]]»
| align=&quot;center&quot; |2
| align=&quot;center&quot; |7

||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1985|1985]], [[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1996|1996]]

||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1973|1973]], [[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1983|1983]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 1997|1997]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 1998|1998]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2003|2003]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2015|2015]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2017|2017]]

|-
| {{Парчами Португалия}} «[[Бенфика (бошгоҳи футбол)|Бенфика]]»
| align=&quot;center&quot; |2
| align=&quot;center&quot; |5

||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1961|1961]], [[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1962|1962]]

||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1963|1963]], [[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1965|1965]], [[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1968|1968]], [[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1988|1988]], [[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1990|1990]]

|-
| {{Парчами Англия}} «[[Челси (бошгоҳи футбол)|Челси]]»
| align=&quot;center&quot; |2
| align=&quot;center&quot; |1

||[[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2012|2012]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2021|2021]]

||[[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2008|2008]]

|-
| {{Парчами Англия}} «[[Ноттингҳем Форест]]»
| align=&quot;center&quot; |2
| align=&quot;center&quot; |0

||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1979|1979]], [[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1980|1980]]

||

|-
| {{Парчами Португалия}} «[[Порту (бошгоҳи футбол)|Порту]]»
| align=&quot;center&quot; |2
| align=&quot;center&quot; |0

||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1987|1987]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2004|2004]]

||

|-
| {{Парчами Олмон}} «[[Боруссия Дортмунд]]» 
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |2

||[[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 1997|1997]]

||[[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2013|2013]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2024|2024]]

|-
| {{Парчами Шотландия}} «[[Селтик (бошгоҳи футбол)|Селтик]]»
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |1

||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1967|1967]]

||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1970|1970]]

|-
| {{Парчами Олмон}} «[[Ҳамбург (бошгоҳи футбол)|Ҳамбург]]»
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |1

||[[Финал Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1983|1983]]

||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1980|1980]]

|-
| {{Парчами Руминия}} «[[Стяуа (бошгоҳи футбол)|Стяуа]]»|| align=&quot;center&quot; |1||align=center|1||[[Финал Кубка европейских чемпионов 1986|1986]]||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1989|1989]]
|-
| {{Парчами Фаронса}} «[[Олимпик Марсей (бошгоҳи футбол)|Олимпик Марсей]]» || align=&quot;center&quot; |1||align=center|1||[[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 1993|1993]]||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1991|1991]]
|-
| {{Англия}} «[[Манчестер Сити]]» 
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |1
||[[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2023|2023]]
||[[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2021|2021]]
|-
| {{Парчами Фаронса}} «[[Пари Сен-Жермен (бошгоҳи футбол)|Пари Сен-Жермен]]»
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |1
||[[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2025|2025]]
||[[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2023|2023]]
|-
| {{Парчами Нидерланд}} «[[Фейеноорд (бошгоҳи футбол)|Фейеноорд]]»|| align=&quot;center&quot; |1||align=center|0||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1970|1970]]||
|-
| {{Парчами Англия}} «[[Астон Вилла (бошгоҳи футбол)|Астон Вилла]]»|| align=&quot;center&quot; |1||align=center|0||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1982|1982]]||
|-
| {{Парчами Нидерланд}} [[ПСВ (бошгоҳи футбол)|ПСВ]]||align=center|1||align=center|0||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1988|1988]]||
|-
| {{Парчами Югославия (1945-1991)}} «[[Ситораи сурх (бошгоҳи футбол)|Ситораи сурх]]»|| align=&quot;center&quot; |1||align=center|0||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1991|1991]]||
|-
| {{Парчами Испания}} «[[Атлетико Мадрид (бошгоҳи футбол)|Атлетико Мадрид]]»|| align=&quot;center&quot; |0|| align=&quot;center&quot; |3||||[[Финал Кубка европейских чемпионов 1974|1974]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2014|2014]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2016|2016]]
|-
| {{Парчами Фаронса}} «[[Реймс (бошгоҳи футбол)|Реймс]]»|| align=&quot;center&quot; |0||align=center|2||||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1956|1956]], [[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1959|1959]]
|-
| {{Парчами Испания}} «[[Валенсия (бошгоҳи футбол)|Валенсия]]»|| align=&quot;center&quot; |0||align=center|2||||[[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2000|2000]], [[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2001|2001]]
|-
| {{Парчами Италия}} «[[Фиорентина (бошгоҳи футбол)|Фиорентина]]»|| align=&quot;center&quot; |0||align=center|1||||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1957|1957]]
|-
| {{Парчами Олмон}} «[[Айнтрахт Франкфурт]]» || align=&quot;center&quot; |0||align=center|1||||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1960|1960]]
|-
| {{Парчами Югославия (1945—1991)}} «[[Партизан (бошгоҳи футбол)|Партизан]]»|| align=&quot;center&quot; |0||align=center|1||||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1966|1966]]
|-
| {{Парчами Юнон}} «[[Панатинаикос (бошгоҳи футбол)|Панатинаикос]]»|| align=&quot;center&quot; |0||align=center|1||||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1971|1971]]
|-
| {{Парчами Англия}} «[[Лидс Юнайтед (бошгоҳи футбол)|Лидс Юнайтед]]»|| align=&quot;center&quot; |0||align=center|1||||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1975|1975]]
|-
| {{Парчами Фаронса}} «[[Сент-Этиен (бошгоҳи футбол)|Сент-Этиен]]»|| align=&quot;center&quot; |0||align=center|1||||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1976|1976]]
|-
| {{Парчами Олмон}} «[[Боруссия Мӯнхенгладбах]]»
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; |1

||

||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1977|1977]]

|-
| {{Парчами Белгия}} «[[Брюгге (бошгоҳи футбол)|Брюгге]]»|| align=&quot;center&quot; |0||align=center|1||||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1978|1978]]
|-
| {{Парчами Шветсия}} «[[Малмё (бошгоҳи футбол)|Малмё]]»|| align=&quot;center&quot; |0||align=center|1||||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1979|1979]]
|-
| {{Парчами Италия}} «[[Рома (бошгоҳи футбол)|Рома]]»|| align=&quot;center&quot; |0||align=center|1||||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1984|1984]]
|-
| {{Парчами Италия}} «[[Сампдория (бошгоҳи футбол)|Сампдория]]»
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; |1||||[[Финали Ҷоми Қаҳрамонҳои Урупо 1992|1992]]
|-
| {{Парчами Олмон}} «[[Байер 04 (бошгоҳи футбол)|Байер 04]]»
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; |1||||[[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2002|2002]]
|-
| {{Парчами Фаронса}} «[[Монако (бошгоҳи футбол)|Монако]]»
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; |1

||

||[[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2004|2004]]

|-
| {{Парчами Англия}} «[[Арсенал (бошгоҳи футбол)|Арсенал]]» 
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; |1

||
||[[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2006|2006]]

|-
| {{Англия}} «[[Тоттенҳем Ҳотспур]]» 
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; |1

||

||[[Финали Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА 2019|2019]]
|}

== Ҳамчунин нигаред ==
* [[Суруди Лигаи қаҳрамонҳои УЕФА]]
* [[Феҳристи хет-трикҳои Лигаи қаҳрамонҳои УЕФА]]
* [[Суперлигаи Урупо]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
{{Навигатсия}}
* [https://www.uefa.com/uefachampionsleague/ Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА]

* {{Cite web|url=http://ru.uefa.com/uefachampionsleague/index.html|title=Лига чемпионов УЕФА|publisher=''[[УЕФА]]''|archiveurl=https://www.webcitation.org/618qzQckj?url=http://ru.uefa.com/uefachampionsleague/index.html|archivedate=2011-08-23|accessdate=2011-06-27|deadlink=no}}{{ref-ru}}
* {{Cite web|url=http://ru.uefa.com/uefachampionsleague/history/index.html|title=История Лиги чемпионов УЕФА|publisher=''[[УЕФА]]''|archiveurl=https://www.webcitation.org/618r1V97j?url=http://ru.uefa.com/uefachampionsleague/history/index.html|archivedate=2011-08-23|accessdate=2010-09-05|deadlink=no}}{{ref-ru}}
* {{cite web|url=http://www.uefa.com/newsfiles/240459.pdf|title=50 лет Кубку европейских чемпионов|publisher=''[[УЕФА]]''|archiveurl=https://www.webcitation.org/618r29J1h?url=http://www.uefa.com/newsfiles/240459.pdf|archivedate=2011-08-23|accessdate=2016-05-01|deadlink=no}}{{ref-en}}
* {{Cite web|url=http://www.rsssf.com/tablese/ec1.html|title=Кубок европейских чемпионов и Лига чемпионов УЕФА|publisher=''RSSSF''|archiveurl=https://www.webcitation.org/618r2bM5U?url=http://www.rsssf.com/tablese/ec1.html|archivedate=2011-08-23|accessdate=2012-07-13|deadlink=no}}{{ref-en}}
* {{cite web |url=http://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/EuroExperience/competitions/Publications/02/28/56/88/2285688_DOWNLOAD.pdf |title=UEFA Champions League statistics handbook |subtitle=1. Facts &amp; Figures |date=2016-09-15 |format=pdf |publisher=UEFA.com |accessdate=2016-09-25 |lang=en |description= |deadlink= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190313000321/https://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/EuroExperience/competitions/Publications/02/28/56/88/2285688_DOWNLOAD.pdf |archivedate=2019-03-13 }}

[[Гурӯҳ:Мусобиқаи бошгоҳҳои футболи УЕФА]]
[[Гурӯҳ:Лигаи Қаҳрамонҳои УЕФА| ]]
[[Гурӯҳ:Футбол]]</text>
      <sha1>lz3uoxba0j4ftkpa7gjvtxyqjabuapd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Гулҳо</title>
    <ns>14</ns>
    <id>21011</id>
    <revision>
      <id>1490095</id>
      <parentid>1334555</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T21:18:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="prczml6xdxi3dl1rr8059l2p3tt7wd8" xml:space="preserve">{{Барои ҳазф}}</text>
      <sha1>prczml6xdxi3dl1rr8059l2p3tt7wd8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Манораҳои саргаҳи Зарафшон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21637</id>
    <revision>
      <id>1490304</id>
      <parentid>1267436</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T11:17:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5327" sha1="ioo2y1k5yoc2v9qf9j832dnggmcg69g" xml:space="preserve">'''Манораҳои саргаҳи Зарафшон''' - ёдгориҳои меъмории асрҳои XI -XII дар болоби Зарафшон.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vfarhang.tj/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=144%3A2009-08-21-010520-1-702&amp;catid=45%3A2009-12-25-18-17-02&amp;Itemid=79&amp;lang=tj |title=нусхаи бойгонӣ |accessdate=2012-12-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120502000224/http://www.vfarhang.tj/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=144%3A2009-08-21-010520-1-702&amp;catid=45%3A2009-12-25-18-17-02&amp;Itemid=79&amp;lang=tj |archivedate=2012-05-02}}&lt;/ref&gt;
 
== Таърих ==
Ин сисила манораҳо аз рӯи ривояти мардуми маҳал 7 - то буда, ҳар яке дар наздикии масҷид калон бунёд гардидаанд. То замони мо фақат се манора -  яке дар [[Манораи Варз|Варзиманор]] (маркази [[ноҳияи Айнӣ]]), дигаре дар деҳаи Рарз ва сеюм дар деҳаи Фатмев боқӣ мондаанд. Масҷидҳо то давраи мо нарисидаанд, вале ҳафриёту бозёфтҳои бостоншиносон (сутунҳои мунаққашу кандакоришуда, меҳробҳо, наълинҳо) шаҳодат медиҳанд, ки чунин масҷидҳо замоне вуҷуд доштаанд.

== Манораи Варзиманор ==
'''Манораи деҳаи Варзиманор''' дар болои бунлоди мураббаъшакли сангин (баландиаш 1,7 м) бунёд гардида, 13 м баландӣ дорад. Аз дохил аз сатҳи пойдевор поғундаи морпече давродаври сутуни суфтаро боло мебарад. Дар қиррраҳои поғунда чӯбҳои чортароши арча насб гардидаанд. Манора махрутшакл буда, қутри он дар пойдевор 3,7 м ва дар қисми боло 2,5 м мебошад. Аз 10 м баланди то ҳол боқимонда олимон ҳисоб карданд, ки он 15 – 16 м баланд буда, дар иртифоъ гумбазу қаторравоқҳо доштааст. Манора похсагист, аз се ҷой миёнбанди хишти дорад. Ин хиштҳои ороишӣ дар се қабат, ба таври амудӣ чинда шудаанд. Ниг. [[Манораи Варз]].

==Манораи Рарз==
'''Манораи деҳаи Рарз''' ҷузви ансамбли бузуги масҷид буда. Мувофиқи баландии то ҳол боқимонда (9 м) ва қутри асос (5 м) аз манораҳои калонтарин ин сиссила аст ва баландии умумии он тақрибан 20 м будааст. Бунлоди он низ сангин аст. Ин манора ҳам аз похса бунёд гардида, камарбанди хиштӣ дорад. Хиштҳо ба тарзи амудию завиявӣ (дандонашакл) чинда шудаанд. Манораба ҷуз поғунда аз дигар ҷиҳатҳо ба Варзиманор шабоҳат дорад. Манора поғунда надорад.

== Манораи Фатмев ==
'''Манораи деҳаи Фатмев''' аз ин ду манора хурдтар буда, қутраш 3 м ва баландии боқимондааш 5 м мебошад. Ин манора бештар осеб дида, бунлод надорад ва поғундаи он аз сатҳи замин сар мешавад. Даромадгоҳаш нисбатан балантар ҷой гирифта зинаи морпечи долилаш валангор гардида, танҳо чанд то он боқӣ мондаанд. Муофиқи тадқиқоти илмӣ манора нафақат таъйиноти динӣ, балки вазифаи мудофиавиро низ иҷро менамудааст. Қадимтарин манораҳои [[Осиёи Миёна]] дар давраи аввали фиодализм ба вуҷуд омадаанд, ки дар қалъабандиҳо ва истеҳкомҳои дифоӣ бунёд гардидаанд. Манора таҳти муҳофизати давлат мебошад.&lt;ref&gt;Муқимов Р. Манораҳои Саргаҳи Зарафшон. Шаҳри мухтасар.//Энсиклопедияи адбиёт ва санъати тоҷик. – Душанбе, 1989. Ҷ. 2. С. 152.&lt;/ref&gt;

== Пайвандҳо ==
*[http://www.tarih.tj/ Таърихи Тоҷикистон] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20070928044602/http://www.tarih.tj/ |date=2007-09-28 }}
*[https://web.archive.org/web/20120502000224/http://www.vfarhang.tj/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=144%3A2009-08-21-010520-1-702&amp;catid=45%3A2009-12-25-18-17-02&amp;Itemid=79&amp;lang=tj]
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
{{таърих-нопурра}}

[[Гурӯҳ:Ёдгориҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Мавзеъҳои сайёҳии вилояти Суғд]]</text>
      <sha1>ioo2y1k5yoc2v9qf9j832dnggmcg69g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лола</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22223</id>
    <revision>
      <id>1490094</id>
      <parentid>1468814</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T21:17:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7618" sha1="1emx8e6vs8cvz1icvx8ljly5k13hec1" xml:space="preserve">{{Таксон
 |тавсифи тасвир = 
 |салтанат          = Рустаниҳо
 |волид             = Liliaceae
 |табақа            = Авлод
 |лотинӣ            = Tulipa
 |author            = 
 |ҳаммаъно = {{Collapsible list |title = ''
  |{{bt|Orithyia|(D.Don)}}
  |{{bt|Liriactis''|(Raf.)}}
  |{{bt|Liriopogon|(Raf.)}}
  |{{bt|Podonix|(Raf.)}}
  |{{bt|Eduardoregelia|(Popov)}}
}}
 |харита = Genus tulipa distribution.svg
}}
'''Лола''' - авлоде аз тираи савсаниён аст, ки дар ҳудуди 100 то 150 гуна дорад. Маҳали аслии рӯйиши лолаҳои худрӯ дар [[Осиёи Миёна]] дар назар гирифта мешавад. Ин [[гул]] дар [[Афғонистон]], [[Туркия]], [[Эрон]], қисмати аз ғарби [[Сурия]], соҳили баҳрҳои Арал, Хазар ва Сиёҳ, кишвари Юнон, Итолиё, Испониё ва соҳили баҳри Миёназамин дар шимоли Африқо ба сурати худрӯ ёфт мешавад.
== Таърихи гули лола ==
* '''Таърихи пиёзҳои гули лола'''
Таърихи пиёзҳои гули лола дар [[Ҳолланд]] аҷиб аст. Замоне, ки талаботи мардум ба пиёзи гули лола афзуд нархи он низ чанд баробар дар бозорҳо гарон гардид. Махсусан дар солҳои 1663- 1967 ин марҳила дар таърихи голандиҳо бо номҳои ''tulpomanie, tulpenwoede, tulpengekte, bollengekte, bollenrazernij'' ёд карда мешавад.
* '''Ташаккул ва инкишоф'''
Як тан аз хориҷиён Охир Гилэн де Бузбек сафири Австралия дар Туркия ба гули лола аҳамияти ҷиддӣ медиҳад. Ӯ чанд дона пиёзи гули лоларо аз Константинопол ба Вена овард, ки онҳоро дар боғчаи император Фердинанди 1 шинонданд. Лолаҳо дар зери назари шахсии ботаники ботаҷрибаи франсуз Шарл де Леклюза, ки бо номи лотинаш Карл Клузиус машҳур буд, сабзида калон мешаванд. Дар муддате кӯтоҳе Клузиус диққати Донишгоҳи Лайнедро ба таҷрибааш ба дастовардааш ҷалб мекунад. Соли 1593 Клузиус бо «пиёзҳои гули лола» ба Лейден меояд. 1594 бор аввал аввалин боғи гули лола бо шарофти Карл Клузиус дар Нидерландия арзӣ ҳастӣ мекунад. Дар даҳ сол ба ҳоландиҳо даҳ навъҳои гули лоларо барои ҷаҳониён муаррифӣ карданд.
* '''Пешрафти тиҷорат'''
Соли 1965 як дона гули лола баробар ба 2000 флор (тило бо вазни 3, 5 гм) ба фурӯш мерафт. Тиҷорати он дар биржаҳои номдори [[Амстердам]], [[Роттердам]], [[Харлема]] ва [[Лейдана]] ба роҳ монда шуд. Дар соли 1665 нархи он ба 5500 флор (пули маҳаллӣ) баробар гардид. Аввалҳои солҳои 1637 нархи миёнаи гули лола 25 фоиз қиммат шуд. Бино бар суханони мутахассиси соҳаи таърихи ҳунар нақши гули лолаи Яном Д. де Хемомро харидан осонтар буд, назар ба гули лоларо харидан. Фурӯшандаҳои гули лола даромади хубе ба даст меоварданд. Кор то ба ҷое расида буд, ки оилаҳои камбизоат низ дар биржаҳо ба фурӯхтани навъҳои гуногуни гули лола машғул буданд. Ин навъи тиҷоратро дигар дар бозор назорат карда намешуд. Тоҷирони навбаромад сафашон бештар гашта, корҳояшон дигар худашон дар марказҳои савдо пеш мебурданд. Ҳатто дар баъзе минтақаҳо ва заминҳо бо гули лола иваз карда мешуданд ё баръакс бо харидани замин дар он ҷо гули лола кишт карда мешуд. Бино ба гуфтаи рӯзноманигор Чарлз Маккем барои навъи гули лола бо номи ''Semper Augustus'' 12 акров (4,86 га) замин пешниҳод карда мешуд.
* '''Арзон шудани гули лола'''
Дар моҳи феврали соли 1637 шумораи фурӯшандаҳо якбора назар ба харидорон зиёд гардид, ки он ба арзоншавии нархи гули лола дар марказҳои савдо оварда расонид. Ба қиматтарин нархи гули лола дигар харидорон 300 флор медоданд. Дар як шаб садҳо ҳазор тоҷирони голандӣ аз тиҷорати минбаъдаи гули лола даст кашиданд. Дар як сол 100 % нархи гули лола дар бозорҳо коҳиш ёфт. Баъди аз байн рафтани гули лола тиҷорати фоидаоварди голандиҳо иқтисоди ин кишвар ба буҳрон гирифтор мегардад. Ҳарчанд гули лола ба дигар кишварҳои Аврупо роҳ ёфта бошад ҳам, аммо ҳеч як кишвари дунё ба монанди мардуми Голандия аз он баҳра набардоштааст.

Баъди солҳои тулонӣ гули лола бори дигар дар таърихи башарият аз худ дарак медиҳад. Ин навъи гул ба зуди дар байни мардум роҳ ёфта, серхаридор мегардад. Дар асри ХV111 султони турк Аҳмади 111 ҳазор дона гули лолаи голандиҳоро ба Туркия меорад. Баъди муддате ба кишварҳо лолаи туркӣ содирот мешуд. Таъкид бояд кард, ки таърихи гули лола ҳанӯз ба таври дуруст омӯхта нашудааст. Соли 1841 баъди нашри китобҳои рӯзноманигор Чалз Маккем дар бораи гули лола ва Александр Дюма «Гули лола» оламиён бо таърих, пайдоиш ва шеваҳои инкишофи гули лола ошнойи пайдо мекунанд.&lt;ref&gt;[http://www.bogibotaniki.tj/index.php/ru/159-lolanoma/lolanoma Ботанический сад Академии наук РТ/ Лоланома]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Адабиёт ==
* [http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D8%A7%D9%84%D9%87 Аз Википедиаи Форсӣ]
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}} 

{{гиёҳшиносӣ-хурд}}

[[Гурӯҳ:Гул]]</text>
      <sha1>1emx8e6vs8cvz1icvx8ljly5k13hec1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>17 октябр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48661</id>
    <revision>
      <id>1490141</id>
      <parentid>1314256</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T03:36:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1697" sha1="q593sszm4i0c4j376hw3z77ilbc5hsh" xml:space="preserve">{{кулоҳи таърихи тақвимӣ}}

== Ҷашнҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Ҷашнҳои 17 октябр]]''

=== Миллӣ ===

=== Динӣ ===

== Рӯйдодҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Рӯйдодҳои 17 октябр]]''
* [[1929]] — таъсисёбии [[Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон]] дар ҳайати [[ИҶШС]].

== Зодрӯзҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Зодагони 17 октябр]]''
* [[1924]] — [[Мавҷуда Абдувалиева]], педагог, Муаллими хизматнишондодаи мактабҳои ҶШС Тоҷикистон (1962).
* [[1943]] — [[Шодӣ Шабдолов]], сиёсатмадор, раиси Ҳизби коммунисти Тоҷикистон.

== Даргузаштҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Даргузаштагони 17 октябр]]''
* [[1849]] — [[Фридерик Шопен]], оҳангсоз ва пианинонавози машҳури полшавӣ.
* [[1976]] — [[Қулмаҳмад Элназаров]],  овозхони тоҷик, Ҳофизи халқии ҶШС Тоҷикистон (1965).
* [[1992]] — [[Кароматулло Қурбонов]], овозхон ва оҳангсози тоҷик, Ҳунарпешаи шоистаи Тоҷикистон (1992).

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* http://days.peoples.ru/1017.html {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120127145024/http://days.peoples.ru/1017.html |date=2012-01-27 }}
* http://www.calend.ru/day/10-17/

[[Гурӯҳ:17 октябр| ]]</text>
      <sha1>q593sszm4i0c4j376hw3z77ilbc5hsh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>19 октябр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48704</id>
    <revision>
      <id>1490130</id>
      <parentid>1315404</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T03:20:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1488" sha1="66ay9vqo9t9ewfxpstcj4ldd25lvkbg" xml:space="preserve">{{кулоҳи таърихи тақвимӣ}}

== Ҷашнҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Ҷашнҳои 19 октябр]]''

=== Миллӣ ===

=== Динӣ ===

== Рӯйдодҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Рӯйдодҳои 19 октябр]]''

== Зодрӯзҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Зодагони 19 октябр]]''
* [[1946]] — [[Равшан Тӯрабеков]], ҳунарпеша ва коргардон.
* [[1948]] — [[Нӯъмон Бобоев]], риёзидон.

== Даргузаштҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Даргузаштагони 19 октябр]]''
* [[1937]] — [[Эрнест Резерфорд]], физикдон, барандаи Ҷоизаи Нобел.
* [[1964]] — [[Сергей Бирюзов]], маршали Иттиҳоди Шӯравӣ.
* [[1983]] — [[Морис Бишоп]], сиёсатмадори Гренада.
* [[2006]] — [[Тӯйчӣ Абдуфатоев]], пизишк, доктори илми тиб, профессор.
* [[2026]] — [[Мушаррафа Ҷӯраева]], забоншинос, доктори илмҳои филология, профессор.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* http://days.peoples.ru/1019.html {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120607043018/http://days.peoples.ru/1019.html |date=2012-06-07 }}
* http://www.calend.ru/day/10-19/

[[Гурӯҳ:19 октябр| ]]</text>
      <sha1>66ay9vqo9t9ewfxpstcj4ldd25lvkbg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490131</id>
      <parentid>1490130</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T03:22:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>/* Рӯйдодҳо */</comment>
      <origin>1490131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1489" sha1="rliuj60ecd1vejqtsqlb5ldy7j6u5ue" xml:space="preserve">{{кулоҳи таърихи тақвимӣ}}

== Ҷашнҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Ҷашнҳои 19 октябр]]''

=== Миллӣ ===

=== Динӣ ===

== Рӯйдодҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Рӯйдодҳои 19 октябр]]''

== Зодрӯзҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Зодагони 19 октябр]]''
* [[1917]] — [[Нӯъмон Бобоев]], риёзидон.
* [[1936]] — [[Равшан Тӯрабеков]], ҳунарпеша ва коргардон. 

== Даргузаштҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Даргузаштагони 19 октябр]]''
* [[1937]] — [[Эрнест Резерфорд]], физикдон, барандаи Ҷоизаи Нобел.
* [[1964]] — [[Сергей Бирюзов]], маршали Иттиҳоди Шӯравӣ.
* [[1983]] — [[Морис Бишоп]], сиёсатмадори Гренада.
* [[2013]] — [[Тӯйчӣ Абдуфатоев]], пизишк, доктори илми тиб, профессор.
* [[2026]] — [[Мушаррафа Ҷӯраева]], забоншинос, доктори илмҳои филология, профессор.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* http://days.peoples.ru/1019.html {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120607043018/http://days.peoples.ru/1019.html |date=2012-06-07 }}
* http://www.calend.ru/day/10-19/

[[Гурӯҳ:19 октябр| ]]</text>
      <sha1>rliuj60ecd1vejqtsqlb5ldy7j6u5ue</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490132</id>
      <parentid>1490131</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T03:23:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1495" sha1="dpchh2zxx94rbfmlc31stz3fmct8gfy" xml:space="preserve">{{кулоҳи таърихи тақвимӣ}}

== Ҷашнҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Ҷашнҳои 19 октябр]]''

=== Миллӣ ===

=== Динӣ ===

== Рӯйдодҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Рӯйдодҳои 19 октябр]]''

== Зодрӯзҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Зодагони 19 октябр]]''
* [[1917]] — [[Нӯъмон Бобоев]], риёзидон.
* [[1936]] — [[Равшан Тӯрабеков]], ҳунарпеша ва коргардон.

== Даргузаштҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Даргузаштагони 19 октябр]]''
* [[1937]] — [[Эрнест Резерфорд]], физикдон, барандаи Ҷоизаи Нобел.
* [[1964]] — [[Сергей Бирюзов]], маршали Иттиҳоди Шӯравӣ.
* [[1983]] — [[Морис Бишоп]], сиёсатмадори Гренада.
* [[2013]] — [[Тӯйчӣ Абдуфатоев]], пизишк, доктори илми тиб, профессор.
* [[2026]] — [[Мушаррафа Ҷӯраева]], забоншинос, доктори илмҳои филология, профессор.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* http://days.peoples.ru/1019.html {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120607043018/http://days.peoples.ru/1019.html |date=2012-06-07 }}
* http://www.calend.ru/day/10-19/

[[Гурӯҳ:19 октябр| ]]</text>
      <sha1>dpchh2zxx94rbfmlc31stz3fmct8gfy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>20 октябр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48706</id>
    <revision>
      <id>1490137</id>
      <parentid>1315715</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T03:28:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="905" sha1="i5mduc4e64lej03n34lo50whtl0ngk5" xml:space="preserve">{{кулоҳи таърихи тақвимӣ}}

== Ҷашнҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Ҷашнҳои 20 октябр]]''

=== Миллӣ ===

=== Динӣ ===

== Рӯйдодҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Рӯйдодҳои 20 октябр]]''

== Зодрӯзҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Зодагони 20 октябр]]''
* [[1953]] — [[Мақсудҷон Инъомов]], муаррих, доктори илми таърих, профессор.

== Даргузаштҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Даргузаштагони 20 октябр]]''

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* http://days.peoples.ru/1020.html {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20120620024949/http://days.peoples.ru/1020.html |date=2012-06-20 }}
* http://www.calend.ru/day/10-20/

[[Гурӯҳ:20 октябр| ]]</text>
      <sha1>i5mduc4e64lej03n34lo50whtl0ngk5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>21 октябр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48708</id>
    <revision>
      <id>1490138</id>
      <parentid>1315772</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T03:29:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1069" sha1="9rlgc8hlqqqrb0ffzftxqudlxsa4gdt" xml:space="preserve">{{кулоҳи таърихи тақвимӣ}}

== Ҷашнҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Ҷашнҳои 21 октябр]]''

=== Миллӣ ===

=== Динӣ ===

== Рӯйдодҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Рӯйдодҳои 21 октябр]]''

== Зодрӯзҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Зодагони 21 октябр]]''
* [[1947]] — [[Муҳаммад Холиқ]], шоир, ходими давлатӣ ва ҷамъиятӣ.

== Даргузаштҳо ==
''Бознигаред: [[:Гурӯҳ:Даргузаштагони 21 октябр]]''
* [[2003]] — [[Гурминҷ Завқибеков]], ҳунарпешаи театр ва синамои тоҷик, Ҳунарпешаи халқии ҶШС Тоҷикистон.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* http://days.peoples.ru/1021.html {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20121103201915/http://days.peoples.ru/1021.html |date=2012-11-03 }}
* http://www.calend.ru/day/10-21/

[[Гурӯҳ:21 октябр| ]]</text>
      <sha1>9rlgc8hlqqqrb0ffzftxqudlxsa4gdt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мунзифа Ғаффорова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52882</id>
    <revision>
      <id>1490293</id>
      <parentid>1481987</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:45:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7370" sha1="e8bbdv8eqxm8uf50w5hcfah4t3ywx91" xml:space="preserve">{{Олим
 |ном                  = Мунзифа  Ғаффорова
 |номи аслӣ            = Мунзифа Қаҳҳоровна Ғаффорова
 |тасвир               =Мунзифа Ғафарова.jpg 
 |бар                  = 
 |тавсифи тасвир       = 
 |таърихи таваллуд     = 4.10.1924
 |зодгоҳ               = {{Зодгоҳ|Хуҷанд|шаҳри Хуҷанд}}
 |таърихи даргузашт	= 2013
 |шаҳрвандӣ            = {{Парчам|Тоҷикистон}}  
 |маҳалли даргузашт	= {{МаҳаллиМарг|Душанбе|шаҳри Душанбе}}, [[Тоҷикистон]] 
 |фазои илмӣ           = фалсафа
 |ҷойҳои кор           = Кумитаи комсомолии вилояти Ленинобод, Кумитаи комсомолии ҶШС Тоҷикистон, КМ ҲК ҶШС Тоҷикистон, [[Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон ба номи М. Турсунзода]], [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ|Донишкадаи давлатии омӯзгории Душанбе ба номи Т.Г. Шевченко]]  
 |дараҷаи илмӣ         = {{Дараҷаи илмӣ|доктор|илмҳои фалсафа}}
 |унвонҳои илмӣ        = {{Унвонҳои илмӣ||0}}
 |алма-матер           = [[Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров|Донишкадаи давлатии мӯзгории ш. Ленинобод]] 
 |роҳбари илмӣ         = 
 |шогирдони маъруф     = 
 |маъруф ба            = 
 |ҷоизаҳо     = ҷоизаи «Ходими хизматнишондодаи илми ҶШС Тоҷикистон» (1974), ду ордени Байрақи Сурхи Меҳнат» (1948, 1949), «Дӯстии халқҳо» (1984), «Дӯстӣ» (1999), медали «Барои меҳнати шоён дар солҳои 1941–1945» (1945), ифтихорномаҳои Президиуми Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон
 |имзо                 = 
 |бари имзо            = 
 |сайт                 = 
 |викитека             = 
 |викианбор            = 
}}
'''Мунзифа Ғаффорова''' (''Мунзифа Қаҳҳоровна Ғаффорова''; [[4 октябр]]и [[1924]], [[Хуҷанд]] — [[2013]], [[Душанбе]]) — [[доктори илм]]ҳои фалсафа ([[1968]]), [[профессор]] ([[1970]]), ходими давлатӣ, Ходими хизматнишондодаи илми ҶШС Тоҷикистон ([[1974]]).

==Зиндагинома==
* Солҳои 1943 бахши табиатшиносии [[Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров|Донишкадаи давлатии мӯзгории ш. Ленинобод]] хатм кардааст. 
* 1943 ба ҳайси муаллими фанни биологияи Селхозтехникуми Ленинобод ва муншии Кумитаи комсомолӣ дар назди Донишкадаи омӯзгории вилояти Ленинобод фаъолият кардааст. 
* 1944–1946 котиби Кумитаи комсомолии вилояти Ленинобод оид ба ташвиқот ва тарғибот, 
* 1946–1948 котиби Кумитаи комсомолии ҶШС Тоҷикистон оид ба ташвиқот ва тарғибот, 
* 1948–1952 мудири шуъбаи КМ ҲК ҶШС Тоҷикистон оид ба кор байни занон буд. 
* 1952–1955 дар аспирантураи АИ ҶШС Тоҷикистон таҳсил кардааст. 
* 1955–1957 ба ҳайси муаллими калони кафедраи марксизм-ленинизми Донишкадаи занонаи Душанбе, 
* 1957–1962 дотсенти кафедраи марксизм-ленинизми [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ|Донишкадаи давлатии омӯзгории Душанбе ба номи Т.Г. Шевченко]], 
* 1962–1973 мудири кафедраи фалсафаи донишкадаи мазкур кор кардааст. 
* 1966–1968 докторанти Донишгоҳи давлатии Москва ба номи М. Ломоносов буд. 
* 1974–1979 дар вазифаи ректори [[Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон ба номи М. Турсунзода]], 
* 1979–1988 ректори [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ|Донишкадаи давлатии омӯзгории Душанбе ба номи Т.Г. Шевченко]] кор кардааст.
* 1988-2013 профессори кафедра и фалсафаи [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ]] буд.
== Ҷоизаҳо ==
* ҷоизаи «Ходими хизматнишондодаи илми ҶШС Тоҷикистон» (1974), 
* ду ордени «Байрақи Сурхи Меҳнат» (1948, 1949), 
* ордени  «Дӯстии халқҳо» (1984), ордени «Дӯстӣ» (1999), 
* медали «Барои меҳнати шоён дар солҳои 1941–1945» (1945), 
* ифтихорномаҳои Президиуми Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон мукофотонида шудааст.
 
Инчунин бо нишонҳои сарисинагии «Аълочии маорифи халқи Тоҷикистон» (1971), «Аълочии маорифи халқи ИҶШС» (1982), «Аълочии фарҳанги ҷумҳурӣ» (1997), нишони «Наставник молодёжи» (1991), сарфароз карда шудааст. 
== Пайвандҳо ==  
* [http://www.tgpu.tj/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=47&amp;Itemid=92&amp;lang=tj Собиқ ректорони ДДОТба номи С. Айнӣ]

[[Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Фалсафашиносони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Докторони улуми фалсафа]]
[[Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Дорандагони нишони Аълочии маорифи Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Арбобони шоистаи илми ҶШС Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Олимони Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон ба номи Мирзо Турсунзода]]
[[Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ]]
[[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси Намояндагони Ҷумҳурии Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Занҳо-олимаҳо]]</text>
      <sha1>e8bbdv8eqxm8uf50w5hcfah4t3ywx91</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Китобхонаи дастраси умум</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59972</id>
    <revision>
      <id>1490295</id>
      <parentid>1268898</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:56:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1765" sha1="df4bwvl51pyalhlhtvgnbmshc2qhjnf" xml:space="preserve">'''Китобхонаи дастраси умум''' — китобхонае, ки ба шаҳрвандон ва шахсони ҳуқуқӣ қатъи назар аз шаклҳои ташкилию ҳуқуқӣ ва шаклҳои моликияташон имконияти истифодабарии фонд ва хидматрасонии китобдориро фароҳам меоварад.
==Китобхонаӽои Тоҷикистон==
Дар Тоҷикистон зиёда аз 3 ҳазор китобхонаи дастраси умум ба шаҳрвандон ва шахсони ҳуқуқӣ қатъи назар аз шаклҳои ташкилию ҳуқуқӣ ва шаклҳои моликияташон имконияти истифодабарии фонд ва хидматрасонии китобдориро фароҳам меоваранд. Баъзе аз китобхонаҳои кишвар веб сайт - сомонаҳои электронии хешро таъсис намуда ба воситаи онҳо ба хонандагон иттилооти гуногунро пешкаш менамоянд. Мафассал  нигаред &lt;ref&gt;[http://kmt.tj/?category=7&amp;article_id=244 kmt.tj Китобхонаи миллии Тоҷикистон/Пайвандҳои муфид] {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
== Инҷоро ҳам бингаред ==
[[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]]
{{Умуми}}
== Адабиёт ==
* [ftp://91.218.161.60/kitobho/kitobdor1.pdf Китобдор № 1]{{Пайванди мурда|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Гурӯҳ:Китобхонаҳо]]</text>
      <sha1>df4bwvl51pyalhlhtvgnbmshc2qhjnf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атргул</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60298</id>
    <revision>
      <id>1490083</id>
      <parentid>1228427</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T21:14:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4311" sha1="ok4r0vbew0z46vstgf0siiv95ozpqfn" xml:space="preserve">Атргул  (Rosa  odorata),  гулест  хушрангубӯ.
[[File:Rose, Ulmer Muenster - Flickr - nekonomania (1).jpg|thumb|Rose, Ulmer Muenster - Flickr - nekonomania (1)]]  
[[File:Rosa Happy Child.jpg|thumb|Rosa Happy Child]]
[[File:Rose4.JPG|thumb|Rose4]]
[[File:Clos Barbisier 16.JPG|thumb|Clos Barbisier 16]]
Замонҳои  қадим  Атргулро  аз  Чин  ба  Ҳиндустон,  шаҳрҳои  машриқзамин (аз ҷумла [[Хуҷанд]], [[Бухоро]] ва [[Самарқанд]]) ва асри (1789)  ба  Аврупо  ва  дигар  мамлакатҳо  бурдаанд.  Буттаи Атргул зебо, навдаҳои рост (50–120 см) ва баргҳои калон (10–15 
см)-и  паршакл  дорад  (то  сармои  аввали  зимистон  намерезад). Навдаҳои баъзе Атргул дарози печон буда, хорҳои чангакшакл дорад. Атргул и панҷ барга баъди ҳар дафъа буридани 
шоху навдааш нағз шоха давонда, то охири тирамоҳ гул мекунад.  Гулҳои  А.  калону  зебо (қутраш 5–10 см), хуш бӯй 
ва рангоранг (гулобӣ, гуло бии 
паст, сурх, сурхи кушод, зарди 
гуногунтобиш ва ғайра) мешаванд. 
Дар ҳар як шохчаи А. 2–3 гул 
мешукуфад.  Атргулро  аз  қаламча 
ва бо роҳи пайванд (асосан ба 
буттаи  настаран  –  R.  canina) 
зи ёд  мекунанд.  Соли  оянда аввали баҳор нӯги навдаро аз болои муғҷаи пайвандшуда мебуранд (дар тӯли нашв 4–5 бор навдаҳои зиёдатиро 
буридан мебояд). Баъди 15–20 см рӯидани гул нӯги навдаҳоро мекананд, шохчаҳои паҳ луиро ҳар вақт кӯтоҳ мекунанд.  Ох.  окт.  ва  аввали  ноябр  гулҳои  пайвандӣ  барои 
кӯчат тайёр мешаванд. Қаламчаи Атргулро дар гулзор тирамоҳ 
ё ба ҳор мешинонанд. Хоки гулзорро дар умқи 30–35 см 
нарм  карда,  ба  1  м 2   5–10  кг  пору  меандозанд.  Баъд  дар 
фосилаи 70×70 см чола (бараш 30–40, умқаш 40–50 см) 
кофта, қаламчаҳоро мешинонанд. Дар тӯли нашв 6 маротиба хоки бехи ниҳолҳоро нарм намуда, 2 маротиба ғизо (ба 1 м 2  30 г селитра ва 45 г сулфати аммоний) медиҳанд, 20 маротиба об мемонанд. Буттаи А.-ро соле ду маротиба (охири тирамоҳ ва аввали баҳор) дар ҳар як навда 2–4 
ё 4–7 муғҷа монда буридан мебояд.

Дар Тоҷикистон '''Атргул''' 
аз аввали май то ноябр–декабр гул мекунад. Барои гулзор кардани шаҳру деҳоти ҷумҳурӣ парвариш ва ба хавоза бардоштани  Атргули  печон  (дар  пешайвон,  девор,  панҷараҳо 
ва  ғ.)  ва  дар  боғу  чорбоғҳо  бунёд  намудани  гулзорҳои 
Атргули панҷбарга тавсия карда мешавад. Буттаи Атргулро дар 
ноҳияҳои  баландкӯҳ  зимистон хокпӯш менамоянд. Атргул бештар ба касалии гарда гирифтор мешавад. 
&lt;ref&gt;Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, Ҷилди 2. АСОС-БОЗ – Душанбе:Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2013, - с.78&lt;/ref&gt;
==Адабиёт==
*Сокольская О. Б. История садово-паркового искусства. М., 2004; 
*Ижевский С. Розы. М., 2011.  
  
 
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Гул]]</text>
      <sha1>ok4r0vbew0z46vstgf0siiv95ozpqfn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Донишномаи Рӯдакӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60455</id>
    <revision>
      <id>1490227</id>
      <parentid>1452054</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:42:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3356" sha1="2ebph4hfjcyo8h3amyppai2zony14qg" xml:space="preserve">{{Интишор}}
'''Донишномаи Рӯдакӣ''' ({{lang-fa|دانشنامه رودکی}}) — [[донишнома]]ест ба [[забони тоҷикӣ]], ки дар соли 2008 тавассути [[Институти забон ва адабиёти Рӯдакӣ|Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти Рӯдакӣ]] мунташир шудааст&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://article.tebyan.net/117967/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%AF%DA%A9%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%AC%D9%8A%D9%83%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1-%D8%B4%D8%AF|title=دانشنامه رودکی در تاجيكستان منتشر شد|author=موسسه فرهنگی واطلاع رسانی تبیان|website=tebyan.net|date=2010-03-06|lang=fa|accessdate=2025-02-18|archivedate=2025-02-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250220011358/https://article.tebyan.net/117967/%25D8%25AF%25D8%25A7%25D9%2586%25D8%25B4%25D9%2586%25D8%25A7%25D9%2585%25D9%2587-%25D8%25B1%25D9%2588%25D8%25AF%25DA%25A9%25DB%258C-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25AA%25D8%25A7%25D8%25AC%25D9%258A%25D9%2583%25D8%25B3%25D8%25AA%25D8%25A7%25D9%2586-%25D9%2585%25D9%2586%25D8%25AA%25D8%25B4%25D8%25B1-%25D8%25B4%25D8%25AF}}&lt;/ref&gt;.

== Мундариҷа ==
Мувофиқи нақша бояд «Донишномаи Рӯдакӣ» дар 4 ҷилд чоп шавад. Соли 2008 ду ҷилди он ба табъ расид, ки ҳарфҳои А–С-ро дар бар мегиранд. Ҷилдҳои дигараш то ҳол (2016) ба табъ нарасидаанд&lt;ref&gt;{{ЭМТ|Донишномаи Рӯдакӣ|6|муаллиф=М. Муллоаҳмад}}&lt;/ref&gt;. Олимони Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёт ба номи Рӯдакии Академияи илмҳои Тоҷикистон барои офаридани донишномаи поягузори адабиёти форсу тоҷик «Донишномаи Рӯдакӣ», аз иттилооти зарурӣ доир ба ҳамаи паҳлӯҳои рӯзгору осори шоир ва кулли маълумоти дастрас дар робита ба Рӯдакӣ бошад, ҷамъ оварда ҷилди аввали «Донишномаи Рӯдаки»-ро тадвину таҳия намудаанд. Нахустин донишномаи тахассусии инфиродӣ — «Донишномаи Рӯдакӣ» фарогирандаи кулли мақолаҳои дорои ҳам ҷанбаи иттилоотӣ ва ҳам илмӣ буда, дар бораи аҳволу осори шоир, дараҷаи таҳқиқи ӯ, мақом ва шӯхраташ маълумот медиҳад. Роҷеъ ба ҳамаи сарчашмаҳои дастраси таърихию адабӣ, ки дар онҳо зикри Рӯдакӣ рафтааст, маълумот дода мешавад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* [https://web.archive.org/web/20140917163134/http://kmt.tj/?book_id=138 Донишномаи Рӯдакӣ. (Иборат аз 4 ҷилд). (А — К). — Душанбе, 2008. Ҷилди I. — 592 с.]

[[Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Донишномаҳои Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>2ebph4hfjcyo8h3amyppai2zony14qg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Китобдор (маҷалла)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60923</id>
    <revision>
      <id>1490294</id>
      <parentid>1314247</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:45:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3408" sha1="8ljclwvtgci2k26a1nkf2nfrfck2nbl" xml:space="preserve">«'''Китобдор'''» — маҷаллаи фарҳангӣ-маърифатӣ.

== Мундариҷа ==
Дар саҳифаҳои маҷаллаи «Китобдор» беҳтарин мавод доир ба масоили муҳими назария, таърих ва рушди илми китобдорӣ ва мақолаҳои хонданибоб перомуни нақшу мақоми китобу китобхона дар ҳаёти ҷомеа, мувофиқу мутобиқ намудани самтҳои афзалиятноки фаъолияти китобхонаҳои мамлакат ба шароиту вазифаҳо ва вижагиҳои ҷомеаи иттилоотӣ, омӯзиш ва тарғиби таҷрибаи муфиди китобдории ватанӣ ва хориҷӣ, баланд бардоштани сатҳи дониши касбии мутахассисони соҳаи китобдорӣ бо дар назардошти ҷаҳонишавӣ ва рушди технологияи ҷадиди иттилоотӣ ба забонҳои тоҷикию русӣ дарҷ мешаванд. Дар шумораи № 1- 3(10)/2013 чунин мақолаҳо чоп шудаанд:
* Раҳмон Э. Китобхонаи миллӣ — маркази бузурги илму фарҳанг −1
* Салимов Н. Китобхонаи миллӣ — ёдгории беназири руҳи созандаву фарҳангофарини миллати тоҷик −9
* Комилзода Ш. Накш ва мақоми китобхона дар ҳаёти ҷомеа −11
* Яҳёева М. Китобхона ва рисолати маънавии инсоният −18
* Азимов А. Сарватҳои иттилоотии Китобхонаи вилоятии ба номи Садриддин Айнӣ −19
* Мирсаидов Б., Шарифов Ш., Ҳакимова М. Таҷдиди низоми фаъолияти китобхонаҳо — омили рушди маънавиёт −21
* Чарогабдолов А. Фаъолияти китобхонаҳои ВМКБ дар даврони истиқлол −24
* Ато М. Матбуот ва зарурати ҳифзи он −27
* Комилов Н. Накши китобхона дар таҳкими маърифати ҳуқуқӣ −29
* Шарофзода Р. История книги сасанидского периода −32
* Бокиев А. Вижагиҳои феҳристнигории нусхаҳои хаттӣ −37
* Сарватҳои иттилоотии китобхонаҳои Ҷумҳурии
* Тоҷикистон ва нақши онҳо дар рушди иқтисодиёт, инноватсия ва маърифати ҷомеа −40.&lt;ref&gt;[ http://kmt.tj/?book_id=150 {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160305141031/http://kmt.tj/?book_id=150 |date=2016-03-05 }} Китобдор./Маҷаллаи фарҳангӣ — маърифатӣ.]&lt;/ref&gt;

== Донистаниҳо ==
Китоби Китобдор./Маҷаллаи фарҳангӣ — маърифатӣ. — Душанбе, 2013. — 40 c. дар [[Китобхонаи миллии Тоҷикистон]] маҳфуз аст.
 

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

{{хурд}}

[[Гурӯҳ:Маҷаллаҳо аз рӯи алифбо]]</text>
      <sha1>8ljclwvtgci2k26a1nkf2nfrfck2nbl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мактаб-интернати миёнаи махсуси мусиқии ҷумҳуриявии ба номи Зиёдулло Шаҳидӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62519</id>
    <revision>
      <id>1490300</id>
      <parentid>1292776</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T10:42:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17630" sha1="s9la1qkmlyym08tpm7bf77pzewlrkwd" xml:space="preserve">''' Мактаб-интернати миёнаи махсуси мусиқии ҷумҳуриявии ба номи Зиёдулло Шаҳидӣ ''' — яке аз муассисаҳои таълимии тобеи Вазорати фарҳанги Тоҷикистон мебошад. Таълимгоҳ дар  [[Тоҷикистон]] – шаҳри [[Душанбе]] ҷойгир аст.

===  Таърих  ===
Фаъолияти мактаб-интернати миёнаи махсуси мусиқии ҷумҳуриявии ба номи Зиёдулло Шаҳидӣ пайваста дар мадди назари Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон қарор дорад. 
Мактаб-интернати миёнаи махсуси мусиқии ҷумҳуриявии ба номи Зиёдулло Шаҳидӣ – барои кӯдакони болаёқат ва боистеъдод пешбинӣ шудааст ва ягона муассисаи таълимии миёнаи махсуси мусиқии касбӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ҳисоб рафта, тӯли мавҷудияти худ дар инкишофи фарҳанг ва санъати миллӣ нақши шоиста пайдо намуда, таърихи бою тӯлони дорад.
Бунёди ин муассисаи таълимӣ ба солҳои 20-уми асри гузашта рост омада, бо дарназардошти фармоиши Вазорати маданияти ҶШС Тоҷикистон аз 15 декабри соли 1961 №329 мактаби мусиқии бачагонаи таҳсилоти 7 солаи ба номи П.И Чайковский ба мактаби миёнаи мусиқии таҳсилоти 10 солаи ба номи П.И Чайковский табдил дода шудааст. Сипас, бо фармоиши Вазорати маданияти ҶШС Тоҷикистон аз 23 марти соли 1963 №84 мактаби миёнаи махсуси мусиқии ҷумҳуриявӣ ном гирифт. Тибқи қарори Совети Вазирони ҶШС Тоҷикистон аз 10 ноябри соли 1985   мактаби миёнаи махсуси мусиқии ҷумҳуриявии ба номи Зиёдулло Шаҳидӣ номгузорӣ шудааст. Баъдан дар асоси қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 27 декабри соли 1997 № 570 ва тибқи Кодекси граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон, ҳамчун мактаб-интернати миёнаи махсуси мусиқии ҷумҳуриявии ба номи Зиёдулло Шаҳидӣ таъсис дода шудааст.
Хонандагони ин макони касбу ҳунар доимо дар озмунҳои байналмилалӣ ва ҷумҳуриявӣ ширкат варзида  дар баробари ин, тарбиятгирандагон ҳар сол якчанд маротиба аз шабакаҳои телевизионии «Сафина», «Баҳористон», «Шабакаи аввал» ва «ТВ-Пойтахт» ҳунарҳои омӯхтаи худро пешкаши тамошобинон мегардонанд. Инчунин вохӯриҳои зиёде бо ҳунармандони хориҷӣ аз ИМА, Италия, Норвегия, Олмон, Ҳиндустон, Россия, Украина, Белорус, Қазоқистон, Қирғизистон, Ӯзбекистон, Эрон, Арманистон ва ғайра бо ширкати омӯзгорону хонандагони таълимгоҳ бо номи «Устоди ҳунар» (мастер - класс) баргузор гардидааст. 
Дар соли аввали ташкилёбии он 50-нафар хонандагон ба синфи 1-ум дохилшуда, ба онҳо омӯзгорони баландихтисос ва соҳибтаҷриба сабақ меомӯзонданд. 
Аввалин маротиба [[соли 1961]] сарварии мактабро Надежда Андреевна Будкевич ба уҳда гирифт. Минбаъд дар даврони роҳбарии [[Миратулло Атоев]], [[Раъно Фахриева]] [[Юсуф Саодатов]], [[Шермуҳаммад Ҳабибов]], [[Холмурод Хоҷаев]] ва ҳоло [[Қосим Малаев]] ин даргоҳи ҳунар бар асари ранҷу заҳмати чандин насли омӯзгорон бомаром рушду нумӯъ кард ва мазмуну мундариҷаи таълиму тарбия ғанию бонизом гардид. Он солҳо даҳҳо хонандагон мактаби мусиқиро хатм намуда, дар муассисаҳои фарҳангии шаҳру ноҳияҳои ҷумҳурӣ фаъолияташонро оғоз намуданд. Дар [[Филармонияи давлатии Тоҷикистон ба номи А. Ҷӯраев]] ансамблҳо ташкил гардид, ки дар ҳайати он хатмкунандагони ин таълимгоҳ низ фаъолият мебурданд.
Аз [[соли 1971]] инҷониб, дастпарварони зиёд ба консерваторияҳо ва донишкадаҳои санъат дохилшуда, нозукиҳои санъати мусиқии касбиро омӯхтанд. Солҳои 1971–1972 як зумра хатмкунандагони ин мактаби мусиқӣ фаъолияти худро ҳамчун мутриб, сарояндаи хор ва консертмейстер дар [[Театри давлатии академии опера ва балети ба номи Садриддин Айнӣ]], [[Филармонияи давлатии Тоҷикистон ба номи А. Ҷӯраев]], [[Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон ба номи М. Турсунзода]]  ва ғайра оғоз намуданд. Шуъбаи созҳои миллӣ бо роҳбарии Қосим Малаев бори нахуст [[соли 1978]] фаъолияти худро оғоз намуд. Хонандагон дар созҳои миллии тоҷикӣ аз рӯи нота дониш андӯхта, оҳангҳои тоҷикиро дар созҳо ба нота дароварда, касб меомӯхтанд.. 
==Устодон ва шогирдон ==
Устодони ин мактаби мусиқӣ – Арзуманов Д.С., Кийко И.А, Леско А.К., Муллоҷонов Ю.Р., Болотин Г.Н., Бороздина В.А., Муравин С.С., Шапкина А.П., Еналиев Р.С., Гелбард Б., Медведев, Чернохлебова З.И., [[Ҷӯрахон Обидпур|Обидпур Ҷ.]], Агапова Л.П., Косов, Мучник, Финкелберг ва даҳҳо чеҳраҳо барои ин макони ҳунар ошно ҳаст. Маҳз самарии заҳмати ҳамин омӯзгорон буд, ки шогирдони эшон дар Консерваторияю мактабҳои олии санъати мусиқии Олмону Фаронса, Итолиёю Амрико, Русия, Кишварҳои назди Балтика ва кишварҳои [[Осиёи марказӣ]] таҳсил карда, на танҳо шарафи мактаб, балки Тоҷикистони азизро баланд бардоштанд. Ҳоло чанде аз ин чеҳраҳои ҳунарро метавон номбурд, ки маҳз аз сабақи устоди ёдшуда баҳраманд шудаанд ва аз остонаи ҳамин даргоҳи ҳунар ба авҷи шуҳрат расидаанд. [[Валерий Шкарупа]] (1977, Екатеринбург), [[Гулчеҳра Иноятова]] (1976, [[Хитой]]), [[Зулфия Халилова]] (1977, [[Олмон]]), [[Алишер Латифзода]] (1980, [[ИМА]]), [[Парвиз Турабӣ]] (1981, [[Москва]]), [[Рухшона Муборакшоева]] (1988, [[Олмон]]), [[Аҳмад Бақоев]] (1988, [[Москва]]), [[Зарина Собирова]] (1998, [[Фаронса]]), [[Мардон Шарипов]](1998, [[ИМА]]) ва даҳҳо симоҳои дигар на фақат ифтихори Тоҷикистон, балки ҷаҳониён мебошанд.
Солҳои минбаъда бо сарварии устод Сангинов Р.Р. – Арбоби шоистаи Тоҷикистон, мактаби мусиқӣ шогирдони зиёдеро аз рӯи тахассуси скрипка тарбия намуд, ки дар рушди санъати касбии мусиқии тоҷик саҳми арзанда гузоштанд. Инчунин дар ин ҷода заҳмати омӯзгорон ба монанди Баҳодурова Қ.Б., Макиевская В.В., Проснякова Е.Т., Обидова Н.Ҷ., Смирнова Н.Н., Кутенёва В.А., Ёқубов Қ., Қ.Қурбониён., Раҳмонова З.О., Акобиров Ғ.И., Икромова З.Ҳ., Ғафурова З.Р., Паномарчук Л.Э., Латипова В.Д., Набиев Д.А., Сангинова Р.Р., Мирзоева Ш.О., Рустамзода Н., Саодатова П.Ю. ва ғайра қобили зикр аст.
Муассисаи таълимии мазкур дар тӯли 53 соли мавҷудияти хеш тавонист, ки шумораи хонандагонро дар соли хониш то ба 315 нафар расонида, бисёр чеҳраҳои намоёни санъати тоҷикро тарбия намояд. 
Шогирдони омӯзгорони шуъбаҳои фортепиано, созҳои торӣ ва созҳои миллӣ ба монанди Сангинов Р.Р., Макиевская В.В., Баҳодурова Қ.Б., Малаев Қ.И., Проснякова Е.Т., Сангинова Р.Р., дар чорабиниҳои фарҳангии Федератсияи Русия, Украина, Белорус, Давлатҳои назди Балтика, Осиёи марказӣ ва дигар кишварҳо ширкат варзида, асарҳои эҷоднамудаи онҳо аз ҷониби мутахассисони мусиқии касбӣ хуш пазируфта шуд ва сазовори баҳои баланд гардиданд.
Дар мактаб-интернати миёнаи махсуси мусиқии ҷумҳуриявии ба номи Зиёдулло Шаҳидӣ имрӯз композитор - [[Шуҳрат Ашуров]] аъзои Иттифоқи композиторони Ҷумҳурии Тоҷикистон, фаъолияти омӯзгорӣ дорад ва дар пешрафти санъат ва фарҳанги тоҷик бо асарҳои эҷодкардаи худ хидматҳои шоён карда истодаанд. Айни ҳол дар мактаби мусиқии мазкур оркестри мактабӣ, таҳти роҳбарии дорандаи «Ордени Шараф дараҷаи II» устод Г. Ғуломҳайдаров ва хори умумимактабӣ таҳти роҳбарии дорандаи «Медали хидмати шоиста» Е. Проснякова фаъолият мекунад. 
Дар баробари ин, 
* ансамбли скрипканавозон, роҳбари ансамбл - Сангинов Р.Р., 
* ансамбли рубобнавозон, таҳти роҳбарии Қ. Малаев ва  
* ансамбли дуторнавозон зери роҳбарии Арбоби шоистаи Тоҷикистон – [[Қурбони Қурбониён]] 
фаъолият мекунад. Оркестр ва ансамблҳои мактабӣ дар ҳамаи чорабиниҳои фарҳангии ҷумҳуриявӣ ва берун аз он ширкат меварзанд.

  
Тӯли солҳои охир дар таълимгоҳ корҳои назаррас ба анҷом расидааст. [[Соли 2010]] – Дар озмуни ҳунар, ки дар ш.Суздали [[Федератсияи Русия]] баргузор гардид, ду нафар хонанда аз шуъбаи созҳои торӣ иштирок карда, соҳиби дипломҳо гаштаанд;
* - моҳи декабри соли 2010 – дар фестивали ҷумҳуриявии «Навозандаи ҷавон» 26 – нафар хонандагон дар ин Фестивал иштирок намуда, натиҷаҳои хуб нишон доданд; 
* - июни соли 2011 – дар фестивали ҷумҳуриявии кӯдакон ва наврасони ҳунарманд САПЕДА – 2011 зиёда аз 50 нафар хонандагон ширкат варзиданд. 
* Дар ҷашни 20-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон 50 нафар хонандагон бо устодони худ дар саҳми босазо гузоштаанд; 
* - июни соли 2012 - дар фестивали ҷумҳуриявии кӯдакон ва наврасони ҳунарманд САПЕДА – 2012 зиёда аз 100 нафар хонандагон ширкат варзиданд; 
* - апрели соли – 2012 хонандагон аз шуъбаҳои созҳои торӣ ва фортепиано Баҳромзода Асрина хонандаи синфи 10 ва Мамадгазиева Олеся хонандаи синфи 7 дар шаҳрҳои Толяти, Новокузнецк ва Самараи Федератсияи Русия дар устоди ҳунар (мастер - класс) ширкат варзида, натиҷаҳои хуб ба даст оварданд; 
* - июни соли 2013 – дар шаҳри Самараи Федератсияи Русия бо номи «3-я Детская Музыкальная Академия Ю.Башмета Международный мастер-класс» хонандаи синфи 6-ум Алишерова Шукрона ширкат варзида, соҳиби туҳфаи хотиравӣ гашт; 
* - аз таърихи 2 то 7 майи соли 2014, дар шаҳри Волгогради Федератсияи Русия бозиҳои Делфӣ баргузор гардид. Бо амри Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон № АП-226 аз 16.04.2014 се нафар тарбиятгирандагон Мирова Зебуниссо - хонандаи синфи 11, Баҳромзода Асрина - хонандаи синфи 10 аз рӯи тахассуси фортепиано ва Холов Фаёз - хонандаи синфи 10 аз рӯи тахассуси рубоб маҳорати касбии хуб нишон доданд. Дар ҷамъбасти чорабинӣ ҳамаи иштирокчиён соҳиби тӯфаҳо гашта, бо сертификатҳо сарфароз гардонида шуданд. Инчунин панҷ нафар омӯзгорон - Ғуломайдаров Г., Макиевская В.В., Проснякова Е.Т., Латипова В.Д ва Ашуров Ш.Б низ ба бозиҳои Делфӣ сафарбар шуданд; 
* - хонандаи синфи 5-ум Хоҷиев Муродҷон - дар Академияи чоруми бачагонаи мамлакатҳои ИДМ ва Балтика, ки дар шаҳри Самараи [[Федератсияи Русия]] аз 2 июн то 9 июни соли 2014 баргузор гардид, ширкат варзида соҳиби диплом гашт. 
*  
=== Шуъбахо ва Ихтисосҳо ===
Дар бахши мусиқии мактаб 6 - шуъбаи тахассусӣ амал мекунад:
* шуъбаи фортепиано (фортепианои умумӣ ва тахассусӣ);
* шуъбаи созҳои торӣ ([[скрипка]], [[алт]], [[виолончел]], [[контрабас]]);
* шуъбаи нафасӣ ([[кларнет]], [[флейта]], [[гобой]], [[труба]], [[тромбон]], [[валторна]]);
* шуъбаи созҳои миллӣ ([[рубоб]], [[дутор]], [[най]], [[ғижжак]], [[чанг]], [[рубоб-прима]]);
* шуъбаи дирижёри хор;
* шуъбаи назарияи мусиқӣ.

== Пайвандҳо ==
* [http://www.vfarhang.tj/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=178%3A2009-08-21-010520-1-422&amp;catid=41%3A2009-07-27-20-00-39&amp;Itemid=62&amp;lang=tj] {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Гурӯҳ:Муассисаҳои таълимии Душанбе]]
[[Гурӯҳ:Муассисаҳои таҳсилоти миёнаи касбии Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>s9la1qkmlyym08tpm7bf77pzewlrkwd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бемориҳои сироятӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62646</id>
    <revision>
      <id>1490109</id>
      <parentid>1488693</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T01:12:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11019" sha1="m3eka3xxbb87jabmpdz0ozhx9y7jjuc" xml:space="preserve">{{Ҳолати тиббӣ
 |ном            = 
 |синонимҳо        = &lt;!-- ё |синоним= --&gt;
 |тасвир           = 
 |андозаи тасвир   = 
 |матани алт       = 
 |тасвир_thumbtime = 
 |зернависи_тасвир = 
 |бар           = 
 |тасвир2           = 
 |андозаи тасвир2   = 
 |матани алт2       = 
 |тасвир_thumbtime2 = 
 |зернависи_тасвир2 = 
 |бар2            = 
 |талаффуз        = 
 |талаффуз2      = 
 |ихтисос         = &lt;!-- аз Wikidata; аз нав навиштан мумкин аст --&gt;
 |нишонаҳо        = 
 |вазниншавӣ   = 
 |оғози беморӣ    = 
 |давомнокӣ        = 
 |навъҳо           = 
 |сабабҳо          = &lt;!-- ё |сабаб= --&gt;
 |хавфҳо           = &lt;!-- ё |хавф= --&gt;
 |ташхис           = 
 |дифференсиалӣ    = 
 |пешгирӣ      = 
 |табобат       = &lt;!-- ё |муолиҷа= --&gt;
 |доруворӣ      = 
 |пешгӯиҳо       = 
 |паҳншавӣ       = &lt;!-- инчунин |адади беморон= ё |Frequency= --&gt;
 |маргҳо          = 
}}

{{ТаснифиБеморӣ
 | Name           = Бемориҳои сироятӣ
 | Image          = Malaria.jpg
 | Width          = 220
 | Alt            =
 | Caption        = [[Малярия]]
 | DiseasesDB     =
 | ICD10          = {{ICD10|A|00||a|00}}-{{ICD10|B|99||b|99}}
 | ICD9           = {{ICD9|001-139}}
 | ICDO           =
 | OMIM           =
 | OMIM_mult      =
 | MedlinePlus    =
 | eMedicineSubj  =
 | eMedicineTopic =
 | eMedicine_mult =
 | MeshID         = D003141
}}
'''Бемориҳои сироятӣ''' — [[беморӣ|касалиҳое]], ки зери таъсири микробҳо, занбӯруғҳо, вирусҳо, тухми кирмҳои паразит ва содатаринҳои бемориовар ба вуҷуд меоянд. Мавҷудоти сироятовар ба организм ба воситаи ҳаво (нафас), ғизо, нӯшокӣ, пешоброҳа, пӯст ва ғайра дохил шуда, афзоиш меёбанд ва фаъолияти онро халалдор месозанд.

== Таърих ==
Аз давра­ҳои қадим хурӯҷи баъзе бемориҳои сироятӣ дар байни аҳолии як мамлакат (эпидемия) ё мамлакатҳои гуногун (пандемия) оқиба­ти ҷангро муайян намуда, тақдири шаҳрҳо ва давлатҳоро ҳал мекард. Масалан, дар садаи VI пандемияи тоун Империяи Шарқии Римро ба таназзул ва қис­ми зиёди аҳолии онро ба марг расонд.

== Авомил ==
Бемориҳои сироятӣ аз се омили асосӣ таркиб ёфтаанд: манбаи сироят (одам ё ҳайвони сироятёфта); ноқили ангезанда; одамони ба сироят ҳассос. Ба пайдоиши бемориҳои сироятӣ гуруснагӣ, ғизои номунтазаму якхела, камвитаминӣ, хастагӣ, гармии аз ҳад зиёд, таъсири сармо, гелминтозҳо, зичии аҳолӣ ва ғайра мусоидат менамоянд. Ангезандаҳои бемориҳои сироятии рӯда (домана, исҳоли хунин ва ғайра) аз обу хӯрок, косаву табақ ва дигар ашё паҳн мешаванд; интиқоли ангезандаҳои [[грипп]], [[сурхча]], хуноқ ва ғайра ба шахси солим аз ҳаво (ҳангоми сурфидан, атса задан, гуфтугӯ) ба амал меояд; бемориҳои сироятии пӯст дар аснои тамос бо ҳайвонот ё одами [[бемор]] ([[бемориҳои занбӯруғӣ]] ва ғайра) мегузаранд; ҳасба, тифи раҷъӣ, энсефалитҳо ва ғайраро аз одам (ё ҳайвонот) ба одам ҳашароти хунмак ([[шабуш]], [[пашша]], кана, мағилмак ва ғайра) мегузаронанд.

== Давраҳо ==
Бемориҳои сироятӣ аз давраҳои ниҳонӣ, оғоз, зуҳуроти асосӣ, сабукӣ ва шифо иборат аст. Дар давраи зуҳури асосии беморӣ ҳам аломатҳои барои бемориҳои сироятии умумӣ (масалан, заҳролудӣ – табларза, ҳарор. баланд, сустӣ, дарди сар ва ғайра), ҳам аломатҳои хосси ҳар як бемориҳои сироятӣ (масалан, бесаранҷом кардани хоҳиши дурӯғини қазои ҳоҷат, бо хун ва луоб олуда будани наҷосат зимни исҳоли хунин) пайдо мешаванд. Дар давраи рӯ ба беҳбудӣ овардани беморӣ нишонаҳои асосии он кам мегарданд, ҳарор. бадан тадриҷан ё зуд паст мешавад, бемор шифо меёбад ё беморӣ музмин давом мекунад. Дар давраи офият, сарфи назар аз барҳам хӯрдани аломатҳои клиникӣ, дар узвҳои иллатёфта тағйирот боқӣ мемонад (масалан, осеби луобпардаи рӯдаи рост ҳангоми исҳоли хунин камаш баъди як моҳ дуруст мешавад, аммо шифои комил баъди чанд рӯз фаро мерасад).

== Гурӯҳбандӣ ==
Бемориҳои сироятӣ ба антропонозҳо ва зоонозҳо ҷудо карда мешаванд. Антропонозҳо фақат хосси одам буда, одам танҳо аз одам сироят меёбад ([[Вабо|вабо]], нағзак, [[домана]], исҳоли хунин, хуноқ, [[сурхча]] ва ғайра). Зоонозҳо хосси ҳайвонот буда, ба он­ҳо одам низ гирифтор мешавад, масалан, ҳангоми тамос бо ҳайвони касал, ба воситаи пӯсти осебёфта ё луоб­пардаҳо (сӯхтанӣ, манқагӣ, оқсил), газидани саги касал (ҳорӣ), ҳашароти хунмак (тоун, [[вараҷа]]) ва ғайра Ҳангоми бемориҳои сироятии рӯда ([[исҳоли хунин]], [[домана]], паратифҳо, вабо ва ғайра) ангезан­даҳо ба муҳит асосан бо пасафканди бемор ё ҳо­ми­лони бактерия паҳн ва ба организми одами солим ҳамроҳи ғизо дохил мешаванд. Тобистон бемориҳои сироятии рӯдаро бештар пашшаҳо мегузаронанд. Дар мавриди бемориҳои сироятии роҳҳои нафас (грипп, назла, гулӯзиндонак, ханозир, сурхча, сурфакабутак ва ғайра) ангезандаҳо дар вақти гуфтугӯ, сурфа ва атса задан паҳн мегарданд. Онҳо ба организми одами солим бо роҳи нафас ворид мешаванд. Баъзе бемориҳои сироятии роҳи нафас (масалан, грипп) дар байни одамон зуд паҳн мешаванд. Бинобар ин, дар мавсими хурӯҷи грипп ҳангоми сурфидан ё таб кардан, беморро дар хона нигоҳ дошта, духтурро даъват кардан лозим аст; дар аснои парастории бемор шахси солим бояд даҳону биниашро бо дока бандад, бемор ҳангоми ҳарф задан, сурфидан ё атса задан даҳону биниашро бо рӯймолча пӯшад. Ҳангоми бемориҳои сироятии хун ангезандаҳо бо хун давр зада, бинобар бо муҳит алоқа надоштан, аз бемор ба шахси солим фақат ба воситаи ҳашароти хунмак мегузаранд. Ангезандаҳои бемориҳои сироятии хунро пашша  (вараҷа, пашшахӯрда, вараҷаи зард ва ғайра), шабуш (ҳасба ва тифи раҷъӣ), кана (риккетсиозҳои кана­гӣ, энсе­фалити канагӣ ва ғайра) ва [[кайк]] (тоун, тифи канагӣ) интиқол медиҳанд. Дар мавриди бемориҳои сироятии пӯст ангезандаҳо ба организми одам аз пардаи луобӣ ва пӯсти иллатёфта дохил мешаванд. Одам чӣ дар аснои тамос (бемориҳои олоти таносул) ва чӣ аз истифодаи кӯрпаву болин ё са­чоқи бемор (трахома, [[хоришак]], бемориҳои занбӯруғии пӯст ва ғайра) сироят меёбад. Шахсони гирифтори бемориҳои сироятиро дар беморхона, дар баъзе ҳолатҳо дар хона табобат мекунанд. Нигоҳубини дуруст ва ғизои хуб муолиҷаи бисёр бемориҳои сироятиро осон мегардонад. Барои пешгирии бемориҳои сироятӣ аз моягузаронӣ истифода мебаранд. Кам шудан ва барҳам хӯрдани бемориҳои сироятӣ бештар ба сохти ҷамъият, тараққиёти хоҷагии халқ, дараҷаи некӯаҳволии аҳолӣ, хадамоти тандурустӣ ва ғайра вобастагӣ дорад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
*Қамардинов Х. Қ., Раҳмонов Э. Р. Бемориҳои сироятӣ. Душанбе, 2000; 
*Камардинов Х. К. Клиника опасных инфекционных болезней. Душанбе, 2007; 
*Қамардинов Х. Қ. Инфекционные и паразитарные болезни. Душанбе, 2009.

== Сарчашма ==
* {{ЭМТ|Бемориҳои сироятӣ|2}}
{{Пизишкӣ-нопурра}}
{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Бемориҳои сироятӣ| ]]
[[Гурӯҳ:Бемориҳо]]</text>
      <sha1>m3eka3xxbb87jabmpdz0ozhx9y7jjuc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бунафша</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106561</id>
    <revision>
      <id>1490088</id>
      <parentid>1478462</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T21:15:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7577" sha1="effrg8mx1r5bhhsq97lgn2pteevh25m" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file        = Viola tricolor 001.JPG
 |image title       = 
 |image descr       = {{bt-ruslat|Гули одамрӯ|Viola tricolor}}
 |regnum            = Гиёҳон
 |latin             = Viola
 |author            = [[L.]] ([[1753]])
 |syn               = 
 |typus             = 
 |children name     = 
 |children          = 
 |wikispecies       = Viola
 |grin              = 12719
}}

{{эзоҳ}}'''Бунафш''' ( {{Lang-la|Víola}} ) [[авлод|як ҷинси]] растаниҳо аз оилаи {{Bt-tglat|Фиалковые|Violaceae}} Тақрибан панҷсад &lt;ref name=&quot;TPL&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Violaceae/Viola/|title=''Viola''|date=2013|publisher=[[The Plant List]]. Version 1.1.|lang=en|deadlink=no|accessdate=2016-09-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170904125443/http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Violaceae/Viola/|archivedate=2017-09-04}}&lt;/ref&gt; (тибқи баъзе маъхазҳо - зиёда аз ҳафтсад) [[гуна|намуд]] маълум аст, ки асосан дар [[нимкураи шимолй|нимкураи шимолӣ]] - дар кӯҳҳо ва дар минтақаҳои [[Иқлими муътадил|иқлими мӯътадил]] мерӯянд.

'''Паҳн шудан'''

Намояндагони ҷинси бунафшҳо дар аксари минтақаҳои мӯътадили ҷаҳон вомехӯранд; Консентратсияи баландтарини [[гуна|намудҳо]] дар [[Амрикои Шимолӣ]], [[Кӯҳҳои Анд|Андҳо]] ва [[Ҷопон]] мебошанд.

Бисёр намудҳо растаниҳои хоси [[Эндемикҳо|эндемикии]] [[Кӯҳҳои Анд|Андҳои]] Амрикои Ҷанубӣ мебошанд; шумораи ками намудҳо дар [[Бразилия|Бразилияи]] субтропикӣ, тропикӣ ва [[Африқои Ҷанубӣ]] (дар [[минтақаи Кейп]] ); дар [[Австралия]], [[Зеландияи Нав]] ва [[Ҷазираҳои Сэндвичи Ҷанубӣ|чазирахои Сэндвич]].

'''Намудҳо'''

'''Намудҳои бунафшҳо дар Русия маъмуланд'''

Дар [[қисми аврупоии Русия]] тақрибан бист [[гуна|намуди]] бунафшҳо мавҷуданд. Аз ҳама маъмул инҳоянд:

* {{Bt-tglat|Фиалка болотная|Viola palustris|[[L.]]}} — по болотам, болотистым лугам и лесам, берегам водоёмов.
* [[Бунафшаи Виттрок|Фиалка Виттрока]] (''{{Btname|Viola × wittrockiana|[[Gams]] [[ex (таксономия)|ex]] [[Hegi]]}}''), [[Пансиҳои боғ|садовые анютины глазки]] — широко культивируемый вид, садовый гибрид ''{{Btname|[[Viola altaica]]|[[Ker Gawl.]]}}'' × ''{{Btname|[[Viola lutea]]|[[Huds.]]}}'' × ''{{Btname|[[Viola tricolor]]|[[L.]]}}''
* {{Bt-tglat|Фиалка душистая|Viola odorata|[[L.]]}} — встречается редко, часто культивируется в садах, парках, на кладбищах.
* {{Bt-tglat|Фиалка опушённая|Viola hirta|[[L.]]}} — в лесах, на лугах, в степи.
* {{Bt-tglat|Фиалка одноцветковая|Viola uniflora|[[L.]]}} — произрастает в смешанных травяных и травяно-моховых лесах, редколесьях, тундрах, лугах, луговых склонах в Сибири, Монголии, на Дальнем Востоке.
* {{Bt-tglat|Фиалка полевая|Viola arvensis|[[Murr.]]}} — сорное на полях, вдоль дорог.
* {{Bt-tglat|Фиалка собачья|Viola canina|[[L.]]}} — по сухим песчаным склонам, лугам, [[Хизер|верещатникам]], в лесах, кустарниках; цветёт с апреля по июнь непахучими, одноцветными светло-синими цветками; воздушные стебли несут яйцевидно-сердцевидные листья с короткими прилистниками.
* {{Bt-tglat|Фиалка топяная|Viola uliginosa|[[Bess.]]}} — по сырым пойменным лугам и лесам, берегам рек, ручьёв.
* {{Bt-tglat|Фиалка трёхцветная|Viola tricolor|[[L.]]}}, [[Гули одамрӯ|анютины глазки]] — по полям, лугам, холмам; цветки или одноцветные (жёлтые или беловатые), или двуцветные (нижний лепесток жёлтый, остальные фиолетовые), рыльце круглое.
* {{Bt-tglat|Фиалка удивительная|Viola mirabilis|[[L.]]}} — по дубравам, реже другим лесам, стеблей нет, светло-фиолетовые цветки пахучие.
* {{Bt-tglat|Фиалка двуцветковая|Viola biflora|[[L.]]}} — по тундрам, альпийским лугам, берегам рек и озёр, в хвойных и берёзовых лесах  

'''Қайдҳо'''

↑ Viola(англ.)(пайванди дастнорас — таърих). The Plant List. Version 1.1. (2013). 13 сентябри 2016 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 4 сентябри 2017.

'''Адабиёт'''

* Имханицкая Н. Н. Семейство фиалковые (Violaceae) // Жизнь растений : в 6 т. / гл. ред. А. Л. Тахтаджян. — М. : Просвещение, 1981. — Т. 5. Ч. 2 : Цветковые растения / под ред. А. Л. Тахтаджяна. — 512 с. — 300 000 экз.
* {{Книга|заглавие=Ботаника. Энциклопедия «Все растения мира». Более 10000 комнатных и садовых растений|ответственный=Пер. с англ. (ред. Григорьев Д. и др.)|год=2006|издательство=Könemann|страницы=923–926|страниц=1020|isbn=3-8331-1621-8}}
* Юзепчук С. В., Клоков М. В. Род 905. Фиалка — Viola L. // Флора СССР = Flora URSS : в 30 т. / начато при рук. и под гл. ред. В. Л. Комарова. — М. ; Л. : Изд-во АН СССР, 1949. — Т. 15 / ред. тома Б. К. Шишкин, Е. Г. Бобров. — С. 350–479. — 742 с. — 4000 экз.

'''Пайвандҳо'''

* Фиалка — статья из Большой советской энциклопедии. 
* {{ВТ-ЭСБЕ|Фиалка}}
* Никитин В. В. Ключ для определения фиалок (Viola L.). Архивированная копия (рус.) // Флора Восточной Европы и Кавказа. — С. 1–8. Архивировано 20 февраля 2009 года.
* [http://flower.onego.ru/other/viola.html Энциклопедия декоративных садовых растений — Фиалка] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20240528180623/http://flower.onego.ru/other/viola.html |date=2024-05-28 }} (Дата обращения: 28 ноября 2011)

[[Гурӯҳ:Гул]]</text>
      <sha1>effrg8mx1r5bhhsq97lgn2pteevh25m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гиёҳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106563</id>
    <revision>
      <id>1490235</id>
      <parentid>1485848</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:50:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3395" sha1="opoplaqhd7vdgswwgl43mjpojrzbeg3" xml:space="preserve">{{Таксон
| name = Гиёҳ
| image file = Diversity of plants (Streptophyta) version 2.png
| image title = Многообразие растений
| image descr = Многообразие растений
| rang = [[Царство (биология)|Царство]]
| regnum = Гиёҳон
| parent = Eukaryota
| latin = Plantae
| author = [[Haeckel]], 1866
| wikispecies = Plantae
| children name = Отделы
| children = &lt;div style=&quot;width: 310px;&quot;&gt;
* {{bt-latrus|Glaucophyta|Глаукофитовые водоросли}}
* {{bt-latrus|Diatomeae|Диатомовые водоросли}}
* {{bt-latrus|Chlorophyta|Зелёные водоросли}}
* {{bt-latrus|Phaeophyceae|Бурые водоросли}}
* {{bt-latrus|Rhodophyta|Красные водоросли}}
* {{bt-latrus|Bryophyta|Моховидные}}
* {{bt-latrus|Polypodiophyta|Папоротниковидные}}
* {{bt-latrus|Equisetophytina|Хвощёвые}}
* {{bt-latrus|Lycopodiophyta|Плауновидные}}
* {{bt-latrus|Gymnospermae|Голосеменные}}
* {{bt-latrus|Magnoliophyta|Цветковые растения}}
}}
'''Гиёҳон''', '''рустаниҳо''', '''наботот''' ({{lang-la|Plantae}}, ё {{lang-la2|Vegetabilia}}) — гурӯҳи бузурге аз [[андомгон]] монанди [[дарахтон]], [[алафҳо]], [[сарахсҳо]] [[хазаҳо]], [[кактус]] ва [[суккулентҳо]] ҳастанд. 

Аксари гиёҳон [[Фотосинтез|фотосинтетик]]ӣ буда, энергияро аз [[Нури офтоб|нури офтоб]] мегиранд. Онҳо бо ёрии моддаи сабз — [[Хлорофилл|хлорофилл]], ки дар [[Хлоропластҳо|хлоропластҳо]]яшон ҷойгир ҳастанд, аз гази карбону об қанд (ғизо) месозанд. Баъзеашон паразитӣ буда, аз ба ҷои фотосинтез, энергияро аз рустаниҳои дигар ё занбӯруғҳо мегиранд. Аксари рустаниҳо [[Организми бисёрҳуҷайра|организмҳои бисёрҳуҷайра]] ҳастанд, вале баъзе [[Обсабзҳо|обсабзҳо]] танҳо [[Организми якҳуҷайра|якҳуҷайра]] доранд.

Аз рӯи [[Биологияи Арасту|биологияи Арасту]], салтанати рустаниҳо ҳамаи мавҷудоти зиндае, ки ҳайвон набудандро дошт ва обсабзҳову [[Занбӯруғҳо|занбӯруғҳо]]ро низ дар бар мегирифт. Лекин аз рӯи фаҳмиши имрӯза, занбӯруғҳо ва баъзе обсабзон ба салтанати рустаниҳо дохил намешаванд.
== Нигаред низ ==
* [[Сабзавот]]
* [[Гиёҳдармонӣ]]
[[Гурӯҳ:Рустаниҳо]]
[[Гурӯҳ:Гиёҳҳо аз рӯи алифбо]]
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
== Адабиёт ==
* Фарҳанги забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд) Ҷ. 2 П — Ҷ./Дар зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р.Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ. — Москва 1969, — c. 152
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Гиёҳон| ]]</text>
      <sha1>opoplaqhd7vdgswwgl43mjpojrzbeg3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гулоб</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112257</id>
    <revision>
      <id>1490085</id>
      <parentid>1303242</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T21:14:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3242" sha1="qa0h4v0ludx3jyia5y3si4eedxnyh8e" xml:space="preserve">[[Акс:A manufactory of rose water in Kashan.jpg|thumb|Коргхонаи истеҳсоли гулоб дар [[Кошон]]]]
'''Гулоб''' ({{lang-fa|گلاب}}) — оби муаттари як навъ гули [[садбарг]], ки ба воситаи анбиқ ҳосил мекунанд.

Аз гулоб бештар шарбатеро тайёр карда менӯшанд, ки қандгулоб ном дорад. Гулоб дар Эрон, Покистон, Бангладеш, қисман дар Ҳиндустон, баъзе мамолики араб ва дар аксар шаҳрҳои Осиёи Марказӣ аз замонҳои хеле қадим (ҳазорсолаи якуми то м.) маъмул аст. Муаллифони китобҳои тибби қадим гулобро тавсиф карда, аз манфиат ва ҳикмати он сухан рондаанд. Мас., дар «Эҳёу-т-тибб»-и Субҳонӣ чунин гуфта мешавад: «Накутарини он тез ва хушбӯй бувад; муқаввии димоғ ва мусаккини судоъ бошад; тақвияти дил ва меъда кунад, лиса (вора)-ро сахт гардонад, дарди чашм сокин созад. Хӯрдани он бемориҳои нафсуддам, хафақони гарм ва ғаширо нофеъ бувад, чун бар сар резанд, хуморро сокин кунад, ба мӯй бисёр моланд, сафед гардонад».

Гулобро ҳамчунин дар қаннодӣ ба кор мебаранд. Мас., онро ба нишолло, мураббои сабзӣ, лавз ва ғ. меандозанд, ки хеле хушбӯй мекунад. Тарзи тайёр намудани гулоб чунин аст: субҳдам, пеш аз баромадани офтоб, гулҳои навшукуфтаи садбарги хушбӯи маҳаллиро чида, як шабонарӯз дар соя мегузоранд, пас баргҳоро ҷудо карда мегиранд. Обро дар анбиқ, ҷӯшонда, барги гулҳоро ба он меандозанд ва 2-3 дақ. меҷӯшонанд. Агар сатҳи об аз гулҳо паст бошад, боз қадре об меандозанд, то ки баргҳо пӯшида гарданд. Баъд аз он сарпӯши анбиқро гузошта, давродаври онро бо хамир мебанданд ва дар оташи паст 1,5-2 соат меҷӯшонанд. Аз мили анбиқ қатраҳои гулоб мечакад, ки дар зарфҳо гирифта даҳонашонро мебанданд (бояд ҳаво надарояд). Ҳамчунин боз чанд навъи дигари гулобкашӣ маълуманд. Гулобро дар гулобдон ва гулобпош ном зарфҳои махсус нигоҳ медоштанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Гулоб|4|муаллиф=И. Раҳматов}}
{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Гул]]
[[Гурӯҳ:Ғизоҳо]]</text>
      <sha1>qa0h4v0ludx3jyia5y3si4eedxnyh8e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чаманзор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114324</id>
    <revision>
      <id>1490125</id>
      <parentid>782725</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T03:07:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаро холӣ кард</comment>
      <origin>1490125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490146</id>
      <parentid>1490125</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T03:41:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>VASHGIRD moved page [[Марғзор]] to [[Чаманзор]]</comment>
      <origin>1490125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490148</id>
      <parentid>1490146</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T03:41:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="353" sha1="kd7jpb071wdo6g500zlya7njr21fpcl" xml:space="preserve">'''Чамaнзор'''[ (ба англисӣ: Meadow)  - минтақае бо пӯшиши гaндумиён ва дигар гиёҳони ғайричӯбӣ. Чамaнзорҳо ба далели сохтори боз ва офтобгирашон, минтақаҳои муҳимме дар зисти ҷонварӣ ба шумор мераванд.</text>
      <sha1>kd7jpb071wdo6g500zlya7njr21fpcl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490149</id>
      <parentid>1490148</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T03:44:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="384" sha1="410s425oho6obg4w8hm490qimx65igv" xml:space="preserve">'''Чамaнзор''' ({{lang-en|Meadow}}) — минтақае бо пӯшиши гaндумиён ва дигар гиёҳони ғайричӯбӣ. Чамaнзорҳо ба далели сохтори боз ва офтобгирашон, минтақаҳои муҳимме дар зисти ҷонварӣ ба шумор мераванд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

{{ПБ}}</text>
      <sha1>410s425oho6obg4w8hm490qimx65igv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490150</id>
      <parentid>1490149</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T03:45:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="427" sha1="q50f1dka8zj0e2ksxrb7yxo2pfbd3iw" xml:space="preserve">'''Чамaнзор''' ({{lang-en|Meadow}}) — минтақае бо пӯшиши [[гaндумиён]] ва дигар гиёҳони ғайричӯбӣ. Чамaнзорҳо ба далели сохтори боз ва офтобгирашон, минтақаҳои муҳимме дар зисти ҷонварӣ ба шумор мераванд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Чаманзорҳо| ]]</text>
      <sha1>q50f1dka8zj0e2ksxrb7yxo2pfbd3iw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғунча</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116394</id>
    <revision>
      <id>1490067</id>
      <parentid>1467510</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T20:33:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3340" sha1="baveepevkeiuajpvj0m9fxn15lel7k2" xml:space="preserve">[[Акс:LotusBud0048a.jpg|thumb|LotusBud0048a]]
'''Ғунча''' (Doufon), гулғунча, ғунчаи гул, пунбаки гул, гули ношукуфта, гуле, ки ҳанӯз кушода нашудааст. Ғунча, маъмулан, аз муғ­ҷаҳои барги ҳамон рустанӣ калонтар буда, нӯгаш мис­ли нимдоира аст. Дар ғунча ҳамаи узв­ҳои [[гул]] (косабарг, гулбарг, гард­­барг, гарддон, гардгирак, гард­найча, тухмдон, шаҳд­дон, тухм­муғҷа ва ғ.) ташак­кул меёбанд. Бо буриши да­роз­рӯяи ғунча нақ­шаи гулро та­ҳия намуда, оид ба миқ­дор ва мав­­қеи қисмҳои гуногуни он маълумот гирифтан мум­кин аст. Дар ғунча метавон тарзи ҳам­дигарро пӯ­шон­дани косабаргу гулбарг (яъне ташаккули ғун­ча) ва усули ба ғунча табдил ёфтани гулбаргҳо (яъне барг­барорӣ)-ро низ омӯхт (он­ҳо ало­мат­ҳои асосии тавсифи морфологии оила­ҳои гуногуни рустаниҳо мебошанд).
{{иқтибос|муаллиф=[[Низомии Ганҷавӣ|Низомӣ]]|[[Булбул]]е бар сарири ғунча нишаст,|'''Ғунча''' бишкуфту гашт булбул маст.}}Ғунчаи аксарияти рустаниҳо дар тиб, атриёт, саноати хӯ­рокворӣ аҳаммият дорад. Масалан, ҳангоми хушконидани ғунчаи қаранфул маводди хушбӯеро ба даст меоранд, ки бо номи мехак ё қаранфули гардан машҳур аст. Онро дар ис­теҳ­со­ло­ти қаннодӣ, саноати консерв, атриёт, машрубот ва ғайра ис­тифода мебаранд. Мурч, зардчӯба, дорчинӣ ва дигар ад­виёт таомро хуштаъму хушбӯй месозанд. Очори ғунчаи гу­ли кавар низ хӯриши хуб ва давоӣ мебошад.

{{Фоторяд|border=1|color=#DDDDDD|Saintpaulia_20071016_02.jpg|Gymnocalycium_stellatum_buds_fragment.jpg|LotusBud0048a.jpg|ш1=192|ш2=142|ш3=210|текст=Бутоны (слева направо): гибридная {{bt-ruslat|сенполия|Saintpaulia}}, {{bt-ruslat|гимнокалициум|Gymnocalycium}}, {{bt-ruslat|лотос орехоносный|Nelumbo nucifera}}}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|мақола=Ғунча|ном=Ғунча|ҷилд=5|саҳифаҳо=141}}
* Ярыгин Р. Н., Васильева В. И. Биология в 2-х томах. М., 2000; Андреева И. И., Родман Л. С. Ботаника. М., 2005.
* Фарҳанги забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд) Ҷ.2 П — Ҷ./Дар зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р.Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ. — Москва 1969, — c. 657
[[Гурӯҳ:Сохти гул]]</text>
      <sha1>baveepevkeiuajpvj0m9fxn15lel7k2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бобуна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121846</id>
    <revision>
      <id>1490087</id>
      <parentid>1334364</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T21:15:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6549" sha1="1vho452ln04tw2jqd9ate41yzzoy8nv" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file = Chamomile flowers.jpg
 |image title = Гули бобуна
 |image descr = 
 |regnum = Гиёҳон
 |rang = Ҷинс
 |latin = Matricaria
 |author = [[L.]], [[nom. cons.]]
 |syn = {{btname|Chamomilla|[[Грей, Сэмюэл Фредерик|Gray]]}}
 |typus = '''{{btname|Matricaria recutita|[[L.]] (1753)}}'''&lt;ref name=&quot;ING&quot;&gt;{{ING|Matricaria}}&lt;/ref&gt; = {{btname|[[Matricaria chamomilla]]|[[L.]] (1753)}}&lt;ref&gt;{{TPL|gcc-6463|Matricaria recutita}}&lt;/ref&gt;
 |children name = Виды
 |children = &lt;center&gt;[[#Виды|См. текст]]&lt;/center&gt;
 |range map = 
 |range map caption = 
 |range map width = 
 |range legend = 
 |wikispecies = Matricaria
 |commons = Category:Matricaria
 |grin = 7328
 }}

'''Бобуна''' ({{lang-la|Matricária}}) — [[гиёҳ]]ест яксола, пояаш рости сершохча, баландиаш 30 см, баргаш паршакл, гулаш хурди забонақшакли сафеду зард.

Гулбуттаи сафедаш меваи сертухм мебандад. Гули бобуна дар саросари Тоҷикистон ва бештар дар минтақаҳои Кӯлоб, Қурғонтеппа, Зарафшон, Рашт, Дарвоз, Ҳисор — дар алафзори паст, қад — қади роҳҳо, доманаи кӯҳҳои сералаф, дарахтзор ва назди иқоматгоҳҳо нашъу нумӯъ меёбад.

== Корбурдҳои пизишкӣ ==
Таркиби садбарггули бобуна, ки дар тиб истифода мешавад, аз равғани эфир, флавоноидҳо, фитостеринҳо, талхӣ, кумаринҳо, витамини С, каротин, кислотаҳои органикӣ, апинин, апигенин ва ғайра иборат аст. Дар тибби қадим гули бобунаро барои рафъи бемориҳои гуногун истифода мебурданд.
* Дар «Алқонун»-и [[Абуали ибни Сино|Абуалӣ ибни Сино]] омадааст, ин [[гул]] мағзро қувват мебахшад. Ибни Сино гули бобунаро барои табобати дарди сар, [[зард]]парвин, балғамрониву пешобронӣ ва зидди ташаннуҷ (рагкашӣ)-и пилки чашм истифода мебурд.
* Муҳаммад Ҳусайн дар китобаш «Махзану-л-адвия» гули бобунаро дақиқтар таҳқиқ карда, оид ба ҷиҳатҳои дигари шифобахшии он гуфтааст: «Гули бобуна ба бемориҳои нафастангӣ, дард дар қисмати қафаси сина, ҷигар ва рӯда дармон аст. Он кори гурда ва пешобдонро мӯътадил намуда, санги мавҷудбударо нобуд мекунад».
* Дар тибби Чин обҷӯш ва дамхӯрдаи бобунаро барои муолиҷаи ихтилоҷ, дами рӯдаҳо ва рафъкунандаи исҳол ба кор мебаранд.
* Дар тибби муосир табибон гули бобунаро давобахши ҳазорҳо дард дониста, барои муолиҷаи бемориҳои гуногун тавсия медиҳанд.
* Садриддин Насруддиншоҳ — табиби мардумӣ ва гиёҳшиноси Маркази тиббии «Ориён», мегӯяд: «Бобуна бавижа барои бемороне, ки аз хунукӣ сарашон дард мекунад ва гирифторони бемории зардпарвин давои хуб аст. Ҳангоми обравии чашм докаро дар обе, ки гули бобуна дам андохта шудааст, тар карда, ба болои чашм бигузоранд, оби чашмро манъ мекунад».
Чойи бобунаро барои муолиҷаи илтиҳоб (варам, газак)-и пардаи луобии меъда, захми меъда ва рӯдаи дувоздаҳангушта, халадарди меъдаву рӯда, бемориҳои ҷигар, талха, касалиҳои занона, дарди нимсара, рагкашӣ ва ҳамчун доруи хобовар, обҷӯши онро барои ғарғара кардани даҳону гулӯ, шустани захмҳои фасоддор, табобати зардзахму илтиҳоби бандҳо (артрит), бемориҳои чашм, облатаашро барои муолиҷаи омосҳо истифода мебаранд. Пажӯҳишҳои тиббӣ исбот намуданд, ки гули бобуна барои илтиҳоб (газак), манъи хунравӣ, оромбахшии дард, асаб, ташаннуҷ, арақи бадан, кори дил ва захми илтиҳобии меъдаву рӯда даво мебошад. Онҳое, ки ба бемории газаки чашм гирифторанд ва аз захмҳои чиркдор азият мекашанд, метавонанд ҷӯшобаи гули бобунаро дар шакли гармбандӣ истифода баранд. Ҳамчунин ҷӯшобаи гули бобуна дарди ҷонгудози ниқроз (подагра) ва ревматизмро оромӣ мебахшад. Гули бобуна оромибахши асаб аст. Касоне, ки асабонӣ мешаванд ё бехобӣ мекашанд, метавонанд 2 қошуқи калон решаи сунбул (валериан), 3 қошуқи калон бобуна, 2 қошуқи калон гиёҳи хоргулак (пустирник) ва 1 қошуқи калон зираи сиёҳ (тмин) — ро дар 200 грамм оби ҷӯшомада муддати 1 соат дам карда, сипас аз дока гузаронанд ва дар як рӯз ду маротиба — 100 грамм субҳ ва 100 грамм бегоҳӣ пеш аз хоб муддати 2 — 3 рӯз нӯшанд, шифо меёбанд.&lt;ref&gt;
[http://www.jumhuriyat.tj/index.php?art_id=10847 Гули бобуна…]&lt;/ref&gt;

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

{{гиёҳшиносӣ-хурд}}

[[Гурӯҳ:Гул]]</text>
      <sha1>1vho452ln04tw2jqd9ate41yzzoy8nv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алафзор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147936</id>
    <revision>
      <id>1490155</id>
      <parentid>1307761</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T03:52:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4312" sha1="c0fjqeorz3van89b4hsc9c04g3nqpqp" xml:space="preserve">[[Акс:Flood-meadow near Hohenau.jpg|thumb|right|Алафзори халиҷ дар [[Хоэнау-ан-дер-Марх]]]]

'''Алафзор''', '''алафгоҳ''', '''алафхор''' — мавзеест, ки [[алаф]]и онро пай дар пай медараванд.

Асосан марғзор, баъзан замини беша, [[боғ]], чарогоҳ шибарзамин ва ғайраро чун Алафзор истифода мекунанд. Дар Тоҷикистон тақрибан 38 ҳазор га алафзор (асосан дар ноҳияҳои [[Темурмалик]], [[Данғара]], [[Вахш]], [[Қумсангир (ҷамоат)|Қумсангир]], [[Ваҳдат (собиқ Ҷиргатол)|Ҷиргатол]], [[Фархор]] ва [[Мурғоб]]) мавҷуд аст. Алафзор табиӣ, кишта ва обию лалмӣ мешавад. Алафзорҳои табиии Тоҷикистон дар баландкӯҳҳо ва миёнакӯҳу доманакӯҳҳо воқеанд (аз ҳар га алафзор 30 — 60 сентнер хошок тайёр кардан мумкин аст). Алафзорҳои табиии обшори ҷумҳурӣ аз рустаниҳои хӯшадори худрӯй ва алафҳои гуногун таркиб ёфтаанд. Алафзори табиии биёбону нимбиёбон дар пастхамиҳои сернам ҷойгир буда, аз гиёҳҳои хӯшадору лӯбиёӣ ва эфемерҳо иборат аст (соле аз ҳар га 8 — 12 сентнер хошок медиҳад). Алафзори табиии минтақаи миёнакӯҳ нисбатан сернам буда, аз гиёҳҳои хӯшадор ва алафҳои гуногун таркиб ёфтааст (аз ҳар га андаряк 18 — 20 сентнер хошок мегиранд). Алафзори табиии баландкӯҳ аз гиёҳҳои хӯшадору алафҳои гуногун иборат буда, аз ҳар га соле 12 — 15 сентнер хошок медиҳад. Масоҳати алафзори табиии ҷумҳурӣ вобаста ба шароити обу ҳаво тағйир меёбад. Алафзори киштаро бо мақсади киштгардони зироати хӯроки чорво ё бо роҳи кишти алафҳои яксолаю бисёрсола бунёд мекунанд. Дар мавзеъҳои камбориши ҷумҳурӣ дар заминҳои лалмӣ рустаниҳои яксола кишта, аз ҳар га 22 — 25 сентнер хошоки хушсифат гирифтан мумкин аст. Дар ноҳияҳои бориш миёна кишти алафи судонӣ ва булғор самарабахш буда, аз ҳар га 28 — 35 сентнер хошок медиҳад. Дар заминҳои лалмии минтақаи миёнакӯҳ ва баландкӯҳҳо барои таҳияи алафзори кишта зироати бисёрсола (юнучқа, эспарсет) мекоранд ва аз ҳар га 45 — 54 сентнер хошок ба даст меоваранд. Масоҳати алафзори кишта дар ҷумҳурӣ тақрибан 2,2 ҳазор га аст. Яке аз тадбирҳои самарабахши беҳтар намудани алафзор истифодаи нуриҳои минералӣ мебошад. Истифодаи нуриҳои нитрогендор ҳосилнокии алафзори табиии обиро афзун мегардонад. Нуриҳои калию фосфордор боиси нашъунамои хуби рустаниҳои лӯбиёии алафзор мешаванд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Алафзор|1}}
* Атлас Таджикской ССР, Д. — М., 1968;
* Пронуза А. А., Орошаемые культурные пастбища в Южном Таджикистане, Д., 1977;
* Таджикистан (природа и природные ресурсы), Д., 1982.
{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Алафзорҳо| ]]</text>
      <sha1>c0fjqeorz3van89b4hsc9c04g3nqpqp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Амирбек Ҳабибов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149863</id>
    <revision>
      <id>1490289</id>
      <parentid>1276274</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:31:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4695" sha1="ht4pbiu58ruaps0rxj76nvamfadyzk9" xml:space="preserve">{{Олим
 |ном              = Амирбек Ҳабибов
 |номи аслӣ        = Амирбек Абибов 
 |тасвир           = 
 |бар              = 
 |тавсифи тасвир   = 
 |таърихи таваллуд = 5.5.1916
 |зодгоҳ           = деҳаи [[Рин]], {{Зодгоҳ|ноҳияи Ишкошим}}, [[Тоҷикистон]]
 |таърихи даргузашт= 17.11.1998
 |шаҳрвандӣ        = 
 |маҳалли даргузашт= {{МаҳаллиМарг|Душанбе|шаҳри Душанбе}} [[Тоҷикистон]]
 |фазои илмӣ       = адабиётшиносӣ
 |ҷойҳои кор       = 
 |дараҷаи илмӣ     = {{дараҷаи илмӣ|доктор|илмҳои филология}}
 |унвонҳои илмӣ    =
 |алма-матер       = Универститети Давлатии Тоҷикисон (1957)
 |роҳбари илмӣ     = 
 |шогирдони маъруф = 
 |маъруф ба        = 
 |мукофоту ҷоизаҳо = 
 |имзо             = 
 |бари имзо        = 
 |сайт             = 
 |викитека         = 
 |викианбор        = 
}}
'''Амирбек Ҳабибов''' (''Амирбек Абибов''; ([[5 май]]и [[1916]], деҳаи [[Рин]], [[ноҳияи Ишкошим]] — [[17 ноябр]]и [[1998]], [[Душанбе]]) — адабиётшиноси тоҷик, доктори илмҳои филология ([[1990]]).

== Зиндагинома ==
Хатмкардаи Универститети Давлатии Тоҷикисон (1957). Фаъолияти кориаш аз соли 1932 оғоз ёфтааст. Муаллим, директори мактаби миёна ва нозири маориф (1932 — 43), корманди соҳаҳои Иттифоқҳои касаба ва идораҳои Ҳизби коммунистӣ (1943 — 52), корманди Интитути Забон ва Адабиёти ба номи Рӯдакӣ ва ходими илмии Институти шарқшиносии АИ ҶШС Тоҷикистон (1958 — 92). Аз соли 1992 то охири умр ходими пешбари илмии Интитути забон ва адабиёт.

== Фаъолияти илмӣ ==
Аз солҳои 60 садаи XX Амирбек Абибов бо роҳбарии академик Абиб Мирзоев ба ҷамъоварӣ, тадқиқ ва нашри осори адибони асрҳои 18 — 19 ва ибтидои садаи XX шурӯъ карда, зиёда аз 400 мақолаву рисолаву монография ба табъ расонда, осори адибони зиёдеро манзури хонандагон кард. Ҷанбаи асосии фаъолияти илмии Абибов таъйини хусусиятҳои адабии доираҳои адабии Бадахшон, Зарафшон, Хатлон, Ҳисор ва дигар минтақаҳои Тоҷикистон буд.

Вай зимни пажӯҳиш ва тадқиқи сарчашмаҳои адабӣ — тазкираҳо, баёзҳо, ҷунгҳо зиндагинома ва осори шоирони доираҳои адабии Хатлон, Дарвоз, Қаротегинро муайян намуд (маҷмӯаи «[[Ганҷи парешон]]», 1984). Монографияи «Доираҳои адабии Бухорои Шарқӣ» (1984) ҷамъбасти таҳлилу баррасӣ, изҳори назариёти муаллиф оид ба доираҳои адабии номбаршуда мебошад. Шарҳи ҳол, намунаҳои осори шоирони Ҳисорро дар китоби «Аз ганҷинаи адабии Ҳисор» ҷой додааст. Ин китоб инчунин таҳлилу ибрози андешаҳои муҳаққиқонаи адабиётшиносии Абибовро дар бар мегирад. Абибов аз тазкираҳо, баёзҳо, ҷунгҳо маводи зиёде ҷамъ оварда, китобҳои «Рубоиёти халқӣ ва китобӣ» (1981), «Баёзи ҷавоҳироти сухан» (1987) ва ғайраро ба табъ расонидааст.

== Осор ==
* Аз таърихи адабиёти тоҷик дар Бадахшон, Д., 1971;
* Ганҷи Бадахшон, Д., 1972;
* Ганҷи Зарафшон, Д., 1984;
* Аз ганҷинаи адабии Ҳисор, Д., 1995.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Сарчашма ==
* {{ЭМТ|Абибов Амирбек|1}}</text>
      <sha1>ht4pbiu58ruaps0rxj76nvamfadyzk9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490290</id>
      <parentid>1490289</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:32:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>/* Зиндагинома */</comment>
      <origin>1490290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4690" sha1="gtint19bofy97jhf0y7suxpi8hxqwll" xml:space="preserve">{{Олим
 |ном              = Амирбек Ҳабибов
 |номи аслӣ        = Амирбек Абибов 
 |тасвир           = 
 |бар              = 
 |тавсифи тасвир   = 
 |таърихи таваллуд = 5.5.1916
 |зодгоҳ           = деҳаи [[Рин]], {{Зодгоҳ|ноҳияи Ишкошим}}, [[Тоҷикистон]]
 |таърихи даргузашт= 17.11.1998
 |шаҳрвандӣ        = 
 |маҳалли даргузашт= {{МаҳаллиМарг|Душанбе|шаҳри Душанбе}} [[Тоҷикистон]]
 |фазои илмӣ       = адабиётшиносӣ
 |ҷойҳои кор       = 
 |дараҷаи илмӣ     = {{дараҷаи илмӣ|доктор|илмҳои филология}}
 |унвонҳои илмӣ    =
 |алма-матер       = Универститети Давлатии Тоҷикисон (1957)
 |роҳбари илмӣ     = 
 |шогирдони маъруф = 
 |маъруф ба        = 
 |мукофоту ҷоизаҳо = 
 |имзо             = 
 |бари имзо        = 
 |сайт             = 
 |викитека         = 
 |викианбор        = 
}}
'''Амирбек Ҳабибов''' (''Амирбек Абибов''; ([[5 май]]и [[1916]], деҳаи [[Рин]], [[ноҳияи Ишкошим]] — [[17 ноябр]]и [[1998]], [[Душанбе]]) — адабиётшиноси тоҷик, доктори илмҳои филология ([[1990]]).

== Зиндагинома ==
Хатмкардаи Универститети Давлатии Тоҷикисон (1957). Фаъолияти кориаш аз соли 1932 оғоз ёфтааст. Муаллим, директори мактаби миёна ва нозири маориф (1932 — 43), корманди соҳаҳои Иттифоқҳои касаба ва идораҳои Ҳизби коммунистӣ (1943 — 52), корманди Интитути Забон ва Адабиёти ба номи Рӯдакӣ ва ходими илмии Институти шарқшиносии АИ ҶШС Тоҷикистон (1958 — 92). Аз соли 1992 то охири умр ходими пешбари илмии Интитути забон ва адабиёт.

== Фаъолияти илмӣ ==
Аз солҳои 60 садаи XX Амирбек Абибов бо роҳбарии академик А. Мирзоев ба ҷамъоварӣ, тадқиқ ва нашри осори адибони асрҳои 18 — 19 ва ибтидои садаи XX шурӯъ карда, зиёда аз 400 мақолаву рисолаву монография ба табъ расонда, осори адибони зиёдеро манзури хонандагон кард. Ҷанбаи асосии фаъолияти илмии Абибов таъйини хусусиятҳои адабии доираҳои адабии Бадахшон, Зарафшон, Хатлон, Ҳисор ва дигар минтақаҳои Тоҷикистон буд.

Вай зимни пажӯҳиш ва тадқиқи сарчашмаҳои адабӣ — тазкираҳо, баёзҳо, ҷунгҳо зиндагинома ва осори шоирони доираҳои адабии Хатлон, Дарвоз, Қаротегинро муайян намуд (маҷмӯаи «[[Ганҷи парешон]]», 1984). Монографияи «Доираҳои адабии Бухорои Шарқӣ» (1984) ҷамъбасти таҳлилу баррасӣ, изҳори назариёти муаллиф оид ба доираҳои адабии номбаршуда мебошад. Шарҳи ҳол, намунаҳои осори шоирони Ҳисорро дар китоби «Аз ганҷинаи адабии Ҳисор» ҷой додааст. Ин китоб инчунин таҳлилу ибрози андешаҳои муҳаққиқонаи адабиётшиносии Абибовро дар бар мегирад. Абибов аз тазкираҳо, баёзҳо, ҷунгҳо маводи зиёде ҷамъ оварда, китобҳои «Рубоиёти халқӣ ва китобӣ» (1981), «Баёзи ҷавоҳироти сухан» (1987) ва ғайраро ба табъ расонидааст.

== Осор ==
* Аз таърихи адабиёти тоҷик дар Бадахшон, Д., 1971;
* Ганҷи Бадахшон, Д., 1972;
* Ганҷи Зарафшон, Д., 1984;
* Аз ганҷинаи адабии Ҳисор, Д., 1995.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Сарчашма ==
* {{ЭМТ|Абибов Амирбек|1}}</text>
      <sha1>gtint19bofy97jhf0y7suxpi8hxqwll</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490291</id>
      <parentid>1490290</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:32:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4690" sha1="a6kdezrd43zntp0qbdxu00oyqmrqgie" xml:space="preserve">{{Олим
 |ном              = Амирбек Ҳабибов
 |номи аслӣ        = Амирбек Абибов 
 |тасвир           = 
 |бар              = 
 |тавсифи тасвир   = 
 |таърихи таваллуд = 5.5.1916
 |зодгоҳ           = деҳаи [[Рин]], {{Зодгоҳ|ноҳияи Ишкошим}}, [[Тоҷикистон]]
 |таърихи даргузашт= 17.11.1998
 |шаҳрвандӣ        = 
 |маҳалли даргузашт= {{МаҳаллиМарг|Душанбе|шаҳри Душанбе}} [[Тоҷикистон]]
 |фазои илмӣ       = адабиётшиносӣ
 |ҷойҳои кор       = 
 |дараҷаи илмӣ     = {{дараҷаи илмӣ|доктор|илмҳои филология}}
 |унвонҳои илмӣ    =
 |алма-матер       = Универститети Давлатии Тоҷикисон (1957)
 |роҳбари илмӣ     = 
 |шогирдони маъруф = 
 |маъруф ба        = 
 |мукофоту ҷоизаҳо = 
 |имзо             = 
 |бари имзо        = 
 |сайт             = 
 |викитека         = 
 |викианбор        = 
}}
'''Амирбек Ҳабибов''' (''Амирбек Абибов''; ([[5 май]]и [[1916]], деҳаи [[Рин]], [[ноҳияи Ишкошим]] — [[17 ноябр]]и [[1998]], [[Душанбе]]) — адабиётшиноси тоҷик, доктори илмҳои филология ([[1990]]).

== Зиндагинома ==
Хатмкардаи Универститети давлатии Тоҷикисон (1957). Фаъолияти кориаш аз соли 1932 оғоз ёфтааст. Муаллим, директори мактаби миёна ва нозири маориф (1932 — 43), корманди соҳаҳои Иттифоқҳои касаба ва идораҳои Ҳизби коммунистӣ (1943 — 52), корманди Интитути забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ ва ходими илмии Институти шарқшиносии АИ ҶШС Тоҷикистон (1958 — 92). Аз соли 1992 то охири умр ходими пешбари илмии Интитути забон ва адабиёт.

== Фаъолияти илмӣ ==
Аз солҳои 60 садаи XX Амирбек Абибов бо роҳбарии академик А. Мирзоев ба ҷамъоварӣ, тадқиқ ва нашри осори адибони асрҳои 18 — 19 ва ибтидои садаи XX шурӯъ карда, зиёда аз 400 мақолаву рисолаву монография ба табъ расонда, осори адибони зиёдеро манзури хонандагон кард. Ҷанбаи асосии фаъолияти илмии Абибов таъйини хусусиятҳои адабии доираҳои адабии Бадахшон, Зарафшон, Хатлон, Ҳисор ва дигар минтақаҳои Тоҷикистон буд.

Вай зимни пажӯҳиш ва тадқиқи сарчашмаҳои адабӣ — тазкираҳо, баёзҳо, ҷунгҳо зиндагинома ва осори шоирони доираҳои адабии Хатлон, Дарвоз, Қаротегинро муайян намуд (маҷмӯаи «[[Ганҷи парешон]]», 1984). Монографияи «Доираҳои адабии Бухорои Шарқӣ» (1984) ҷамъбасти таҳлилу баррасӣ, изҳори назариёти муаллиф оид ба доираҳои адабии номбаршуда мебошад. Шарҳи ҳол, намунаҳои осори шоирони Ҳисорро дар китоби «Аз ганҷинаи адабии Ҳисор» ҷой додааст. Ин китоб инчунин таҳлилу ибрози андешаҳои муҳаққиқонаи адабиётшиносии Абибовро дар бар мегирад. Абибов аз тазкираҳо, баёзҳо, ҷунгҳо маводи зиёде ҷамъ оварда, китобҳои «Рубоиёти халқӣ ва китобӣ» (1981), «Баёзи ҷавоҳироти сухан» (1987) ва ғайраро ба табъ расонидааст.

== Осор ==
* Аз таърихи адабиёти тоҷик дар Бадахшон, Д., 1971;
* Ганҷи Бадахшон, Д., 1972;
* Ганҷи Зарафшон, Д., 1984;
* Аз ганҷинаи адабии Ҳисор, Д., 1995.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Сарчашма ==
* {{ЭМТ|Абибов Амирбек|1}}</text>
      <sha1>a6kdezrd43zntp0qbdxu00oyqmrqgie</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:МА</title>
    <ns>10</ns>
    <id>199634</id>
    <revision>
      <id>1490267</id>
      <parentid>1480844</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:03:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23921" sha1="exnpgom9u209x8trswg8xw9soqo41vc" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Қуттӣ
|исм              = {{#if: {{{ном|}}} | {{{ном}}} | МА }}
|худсарлавҳа      = нест
|from             = {{{from|}}}

|сабки_имзоҳо     = width:40%;
|сабки_матн       = width:60%;

|болоӣ0           = {{#if: {{{мақом|}}} | {{ucfirst:{{{мақом|}}}}} | Маҳалли аҳолинишин }}
|болоӣ            = {{Қуттӣ/унвон|{{{номи тоҷикӣ|}}}|from={{{from|}}}}}
|болоӣ3           = {{#ifeq: {{{номи аслӣ|}}} | - || {{Қуттӣ/унвони аслӣ|{{Қуттӣ/унвони расмӣ|{{{номи аслӣ|}}}|from={{{from|}}}}}|from={{{from|}}}}} }}
|тасвир           = {{wikidata|p18|{{{тасвир|}}}|size=290x435px|caption={{{тавсифи тасвир|}}}|from={{{from|}}}}}

|матн1            = {{Қуттӣ/парчам ва нишон
  | парчам          = {{{парчам|}}}
  | бари парчам     = {{{бари парчам|}}}
  | зернависи парчам = {{#if: {{{тавсифи парчам|}}} | [[{{{тавсифи парчам|}}}|{{#if: {{{ба ҷои парчам|}}} | {{{ба ҷои парчам|}}} | Парчам }}]] | {{if-wikidata|p163||{{wikidata|p163|text={{#if: {{{ба ҷои парчам|}}} | {{{ба ҷои парчам|}}} | Парчам }}|from={{{from|}}}}}|{{#if: {{{ба ҷои парчам|}}} | {{{ба ҷои парчам}}} | Парчам }}|from={{{from|}}}}} }}
  | нишон           = {{{герб|}}}
  | бари нишон      = {{{бари нишон|}}}
  | зернависи нишон = {{#if: {{{тавсифи нишон|}}} | [[{{{тавсифи нишон|}}}|{{#if: {{{ба ҷои нишон|}}} | {{{ба ҷои нишон|}}} | Нишон }}]] | {{if-wikidata|p237||{{wikidata|p237|text={{#if: {{{ба ҷои нишон|}}} | {{{ба ҷои нишон|}}} | Нишон }}|from={{{from|}}}}}|{{#if: {{{ба ҷои нишон|}}} | {{{ба ҷои нишон}}} | Нишон }}|from={{{from|}}}}} }}
  | from = {{{from|}}}
  }}
|сабки_матн1     = padding:0;

|матн2            = {{wikidata-coords|coord|coord
  |lat_deg = {{{lat_deg|}}}
  |lat_min = {{{lat_min|}}}
  |lat_sec = {{{lat_sec|}}}
  |lat_dir = {{{lat_dir|}}}
  |lon_deg = {{{lon_deg|}}}
  |lon_min = {{{lon_min|}}}
  |lon_sec = {{{lon_sec|}}}
  |lon_dir = {{{lon_dir|}}}
  |coord   = {{{координатаҳо|}}}
  |type    = city
  |region  = {{ISO 3166|{{#if: {{{кишвар|}}} | {{{кишвар}}} | {{#property: p17|from={{{from|}}} }} }}}}
  |scale   = {{#if: {{{CoordScale|}}} | {{{CoordScale}}} | 100000 }}
  |display = {{#if: {{{display|}}} | {{{display}}} | title,inline }}
  |from    = {{{from|}}}
  }}
|сабки_матн2     = text-align: center; padding-bottom:0.25em;

|нишонагузорӣ3            = {{#if: {{{шакли сарзамин|}}} | {{{шакли сарзамин}}} | Кишвар }}
|матн3           = {{#if: {{{сарзамин дар ҷадвал|}}} | {{{сарзамин дар ҷадвал}}} | {{#ifexist: Шаблон:Парчамбандӣ/{{{кишвар|}}} | {{Парчамбандӣ|{{{кишвар|}}}}} | {{{кишвар|}}} }} }}
|викидода3       = p17

|нишонагузорӣ4   = Мақом
|матн4           = {{{тобеият|}}}

|нишонагузорӣ5   = {{#if: {{{шакли минтақа|}}} | [[{{#ifexist: {{{шакли минтақа}}} ({{wikidata|p17|{{{кишвар|}}}|plain=true|from={{{from|}}}}}) | {{{шакли минтақа}}} ({{wikidata|p17|{{{кишвар|}}}|plain=true|from={{{from|}}}}}){{!}}{{ucfirst:{{{шакли минтақа}}}}} | {{ucfirst:{{{шакли минтақа}}}}} }}]] | минтақа }}
|матн5           = {{#if: {{{минтақаи нишондодашуда|}}} | {{{минтақаи нишондодашуда}}} | {{#if: {{{минтақа дар ҷадвал|}}} | [[{{{минтақа дар ҷадвал}}}]] | {{#if: {{{минтақа|}}} | [[{{{минтақа}}}]] }} }} }}

|нишонагузорӣ6   = {{{шакли воҳиди маъмурӣ|Воҳиди маъмурӣ}}}
|матн6           = {{{воҳиди маъмурӣ|}}}

|нишонагузорӣ7   = {{#if: {{{шакли ноҳияи нишондодашуда|}}} | {{{шакли ноҳияи нишондодашуда}}} | {{#if: {{{шакли ноҳия|}}} | [[{{#ifexist: {{{шакли ноҳия}}} ({{wikidata|p17|{{{кишвар|}}}|plain=true|from={{{from|}}}}}) | {{{шакли ноҳия}}} ({{wikidata|p17|{{{кишвар|}}}|plain=true|from={{{from|}}}}}){{!}}{{ucfirst:{{{шакли ноҳия}}}}} | {{ucfirst:{{{шакли ноҳия}}}}} }}]] | [[ноҳия]] }} }}
|матн7           = {{#if: {{{ноҳияи нишондодашуда|}}} | {{{ноҳияи нишондодашуда}}} | {{#if: {{#if: {{{ноҳия дар ҷадвал|}}} | {{{ноҳия дар ҷадвал|}}} | {{{ноҳия|}}} }} | {{#if: {{{ноҳия дар ҷадвал|}}} | [[{{{ноҳия дар ҷадвал|}}}]] | [[{{{ноҳия|}}}]] }} }} }}

|нишонагузорӣ8    = {{#if: {{{ҳавзаи ҷомеа|}}} | [[{{#ifexist: {{{ҳавзаи ҷомеа}}} ({{wikidata|p17|{{{кишвар|}}}|plain=true|from={{{from|}}}}}) | {{{ҳавзаи ҷомеа}}} ({{wikidata|p17|{{{кишвар|}}}|plain=true|from={{{from|}}}}}){{!}}{{ucfirst:{{{ҳавзаи ҷомеа}}}}} | {{ucfirst:{{{ҳавзаи ҷомеа}}}}} }}]] | [[ноҳия]] }}
|матн8            = {{#if: {{#if: {{{ҳавзаи ҷомеа дар ҷадвал|}}} | {{{ҳавзаи ҷомеа дар ҷадвал|}}} | {{{ҳавзаи ҷомеа|}}} }} | {{#if: {{{ҳавзаи ҷомеа дар ҷадвал|}}} | [[{{{ҳавзаи ҷомеа дар ҷадвал|}}}]] | [[{{{ҳавзаи ҷомеа|}}}]] }} }}

|нишонагузорӣ9    = {{#if: {{{шакли ҷомеаи нишондодашуда|}}} | {{{шакли ҷомеаи нишондодашуда}}} | {{#if: {{{шакли ҷомеа|}}} | [[{{#ifexist: {{{шакли ҷомеа}}} ({{wikidata|p17|{{{кишвар|}}}|plain=true|from={{{from|}}}}}) | {{{шакли ҷомеа}}} ({{wikidata|p17|{{{кишвар|}}}|plain=true|from={{{from|}}}}}){{!}}{{ucfirst:{{{шакли ҷомеа}}}}} | {{ucfirst:{{{шакли ҷомеа}}}}} }}]] | [[Община (административно-территориальная единица)|Ҷомеа]] }} }}
|матн9            = {{#if: {{{ҷомеаи нишондодашуда|}}} | {{{ҷомеаи нишондодашуда}}} | {{#if: {{#if: {{{ҷомеа дар ҷадвал|}}} | {{{ҷомеа дар ҷадвал|}}} | {{{ҷомеа|}}} }} | {{#if: {{{ҷомеа дар ҷадвал|}}} | [[{{{ҷомеа дар ҷадвал|}}}]] | [[{{{ҷомеа|}}}]] }} }} }}

|нишонагузорӣ10  = Тақсимоти дохилӣ
|матн10          = {{{тақсимоти дохилӣ|}}}

|нишонагузорӣ11  = {{#if: {{{шакли роҳбарӣ|}}} | {{ucfirst:{{{шакли роҳбарӣ}}}}} | Роҳбар }}
|матн11          = {{wikidata|p6[!p582]|{{{роҳбар|}}}|from={{{from|}}}}}

|сарлавҳа12      = Таърих ва ҷуғрофиё

|нишонагузорӣ13  = Таъсис
|матн13          = {{{замони таъсис|}}}
|викидода13      = p571

|нишонагузорӣ14  = Аввалин номбарӣ
|матн14          = {{#if: {{{аввалин номбарӣ|}}} | {{#ifeq: {{{аввалин номбарӣ|}}} | - | - | {{#ifexist: {{{аввалин номбарӣ}}} | [[{{{аввалин номбарӣ}}}]] | {{{аввалин номбарӣ}}} }} }} }}
|викидода14      = p1249

|нишонагузорӣ15  = Номҳои пешина
|матн15          = {{{номҳои пешина|}}}

|нишонагузорӣ16  = {{#switch: {{ucfirst:{{{мақом|Маҳалли аҳолинишин}}}}} | Шаҳрак | Шаҳрак = [[Шаҳрак]]&amp;nbsp;аз | {{ucfirst:{{{мақом|Маҳалли аҳолинишин}}}}}&amp;nbsp;аз }}
|матн16          = {{{мақом аз|}}}

|нишонагузорӣ17  = {{{мақом 1}}} аз
|матн17          = {{{мақом 1 аз|}}}

|нишонагузорӣ18  = {{{мақом 2}}} аз
|матн18          = {{{мақом 2 с|}}}

|нишонагузорӣ19  = Масоҳат
|матн19          = {{#if: {{{масоҳат|}}} | {{#ifeq: {{{масоҳат|}}} | - | - | {{{масоҳат|}}} км²{{#if: {{{примечание к площади|}}} | {{{примечание к площади}}} }} }} }}
|викидода19      = p2046

|нишонагузорӣ20  = {{#if: {{{шакли баландӣ|}}} | {{ucfirst:{{{шакли баландӣ}}}}} | [[Баландии сатҳи баҳр|Баландии марказ]] }}
|матн20          = {{#if: {{{баландии маркази МА|}}} | {{#ifeq: {{{баландии маркази МА|}}} | - | - | {{{баландии маркази МА}}} м }} }}
|викидода20      = p2044

|нишонагузорӣ21  = [[Иқлим|Навъи иқлим]]
|матн21          = {{{иқлим|}}}
|викидода21      = P2564

|нишонагузорӣ22  = [[Минтақаи замонӣ]]
|матн22          = {{#if: {{{вақти минтақавӣ|}}} | {{МА/Қолаби вақт|вақти минтақавӣ={{{вақти минтақавӣ}}}|DST={{{DST|}}}}} }}
|викидода22      = P421

|сарлавҳа23      = {{#if: {{wikidata|p1082|{{{аҳолӣ|}}}|plain=true|from={{{from|}}}}} | Аҳолӣ }}

|нишонагузорӣ24  = Аҳолӣ
|матн24          = {{#if: {{{аҳолӣ|}}} | {{#ifeq: {{{аҳолӣ|}}} | - | - | {{nobr|1={{{аҳолӣ|}}}&amp;nbsp;{{str ≥ len | {{{аҳолӣ|}}} | 10 | {{#iferror: {{plural:{{formatnum:{{#invoke:String|match|{{{аҳолӣ|}}}|&gt;?([%d%s]+)%c}}|R}}|тан|тан|тан}} | тан }} | {{plural:{{formatnum:{{{аҳолӣ|}}}|R}}|тан|тан|тан}} }} {{#if: {{{соли барӯйхатгирӣ|}}} | (&lt;span data-wikidata-qualifier-id=&quot;P585&quot;&gt;{{{соли барӯйхатгирӣ}}}&lt;/span&gt;) }}}} }} }}
|викидода24      = p1082

|нишонагузорӣ25  = Зичӣ
|матн25          = {{#if: {{{зичӣ|}}} | {{{зичӣ}}}&amp;nbsp;тан/км² }}

|нишонагузорӣ26  = Агломератсия
|матн26          = {{{агломератсия|}}}

|нишонагузорӣ27  = Аҳолии агломератсия
|матн27          = {{{аҳолии агломератсия|}}}

|нишонагузорӣ28  = Миллият
|матн28          = {{{ҳайати миллӣ|}}}

|нишонагузорӣ29  = Эътиқодот
|матн29          = {{{ҳайати динӣ|}}}

|нишонагузорӣ30  = [[Номи қавмӣ]]
|матн30          = {{{номи қавмӣ|{{{этнохороним|}}}}}}

|нишонагузорӣ31  = Забони расмӣ
|матн31          = {{#if: {{{забони расмӣ|}}} | {{#ifeq: {{{забони расмӣ|}}} | - | - | {{#ifexist:Забони {{{забони расмӣ}}} | [[забони {{{забони расмӣ}}}{{!}}{{{забони расмӣ}}}]] | [[{{{забони расмӣ}}}]] }} }} }}{{#if: {{{забони расмӣ-ref|}}} | {{anchor|_lang_ref}} [[#_lang_note|'''*''']] }}
|викидода31      = P37

|сарлавҳа32      = {{#if: {{wikidata|p473|{{{телефонный код|}}}|plain=true|from={{{from|}}}}}{{wikidata|p281|{{{нишонаҳои почта|}}}{{{почтовый индекс|}}}|plain=true|from={{{from|}}}}}{{wikidata|p395|{{{автомобильный код|}}}{{{шиносаи ададӣ|}}}{{{шиносаи ададӣ 2|}}}{{{шиносаи ададӣ 3|}}}|plain=true|from={{{from|}}}}} | Шиносаҳои ададӣ }}

|нишонагузорӣ33  = [[Пешшумораи телефон]]
|матн33          = {{Коди телефон|{{wikidata|p473|{{{коди телефон|}}}|plain=true|from={{{from|}}}}}|{{wikidata|p17|{{{кишвар|}}}|plain=true|from={{{from|}}}}}}}

|нишонагузорӣ34  = {{#if: {{{нишонаҳои почта|}}} | [[Нишонаи почта|Нишонаҳои почта]] | [[Нишонаи почта]] }}
|матн34          = {{#if: {{{нишонаҳои почта|}}} | {{{нишонаҳои почта}}} | {{{почтовый индекс|}}} }}
|викидода34      = P281

|нишонагузорӣ35  = [[Рақами мошин|Коди мошин]]
|матн35          = {{{коди мошин|}}}
|викидода35      = P395

|нишонагузорӣ36  = [[{{ucfirst:{{{шакли шиноса}}}}}]]
|матн36          = {{{шиносаи ададӣ|}}}

|нишонагузорӣ37  = [[{{ucfirst:{{{шакли шиноса 2}}}}}]]
|матн37          = {{{шиносаи ададӣ 2|}}}

|нишонагузорӣ38  = [[{{ucfirst:{{{шакли шиноса 3}}}}}]]
|матн38          = {{{шиносаи ададӣ 3|}}}

|сарлавҳа39      = {{#if: {{{add1n|}}}{{{add1|}}}{{{add2n|}}}{{{add2|}}}{{{add3n|}}}{{{add3|}}} | Дигар }}

|сарлавҳа40      = {{#if: {{{add1|}}} || {{{add1n|}}} }}
|нишонагузорӣ40  = {{{add1n|}}}
|матн40          = {{{add1|}}}

|сарлавҳа41      = {{#if: {{{add2|}}} || {{{add2n|}}} }}
|нишонагузорӣ41  = {{{add2n|}}}
|матн41          = {{{add2|}}}

|сарлавҳа42      = {{#if: {{{add3|}}} || {{{add3n|}}} }}
|нишонагузорӣ42  = {{{add3n|}}}
|матн42          = {{{add3|}}}

|матн43          = {{#if: {{{сайт|}}} | &lt;hr&gt; }}
|синф43          = nomobile

|матн44          = {{#if: {{{сайт|}}} | &lt;span style=&quot;word-break:break-word;&quot;&gt;&lt;!-- Костыль для Хрома, чтобы адрес сайта переносился, а язык — нет --&gt;{{URL|{{{сайт}}}}}&lt;/span&gt;{{#if: {{{забони сайт|}}} | {{#if: {{{забони сайт 2|}}} | &lt;br&gt; }}&amp;#32;&lt;span style=&quot;margin-left:-0.25em;&quot;&gt;{{ref-{{{забони сайт}}}}} }}{{#if: {{{забони сайт 2|}}} | {{ref-{{{забони сайт 2}}}}} }}{{#if: {{{забони сайт 3|}}} | {{ref-{{{забони сайт 3}}}}} }}{{#if: {{{забони сайт 4|}}} | {{ref-{{{забони сайт 4}}}}} }}{{#if: {{{забони сайт 5|}}} | {{ref-{{{забони сайт 5}}}}} }}{{#if: {{{забони сайт|}}} | &lt;/span&gt; }} }}
|викидода44      = p856

|сарлавҳа45       = {{#if: {{{lat_deg|}}}{{wikidata|p625|plain=true|from={{{from|}}}}} | {{#ifeq: {{{харитаи кишвар|}}}{{{харитаи минтақа|}}}{{{харитаи ноҳия|}}} | 000 || {{#ifexpr: {{REVISIONSIZE}} &lt; 10240 | &lt;span style=&quot;border-bottom:1px dotted;&quot;&gt;Нишон додан/Пинҳон кардани харита&lt;/span&gt; }} }} }}
|сабки_сарлавҳа45 = min-width: 297px; font-weight:normal;
|синф45           = mw-customtoggle-maps1 nomobile noprint

|матн46           = {{#if: {{{lat_deg|}}}{{wikidata|p625|plain=true|from={{{from|}}}}} | {{#ifeq: {{{харитаи кишвар|}}}{{{харитаи минтақа|}}}{{{харитаи ноҳия|}}} | 000 || {{#ifexpr: {{REVISIONSIZE}} &lt; 10240 | &lt;div class=&quot;mw-collapsible {{#if: {{{боз кардани харита|}}} || mw-collapsed }}&quot; id=&quot;mw-customcollapsible-maps1&quot;&gt;
&lt;div class=&quot;mw-collapsible-content&quot; style=&quot;margin-top: 2px;&quot;&gt; }} }}{{#if: {{{МА асосӣ дар харита|}}} | {{wikidata-coords|МА/ХМ+|coord
      |номи тоҷикӣ     = {{Қуттӣ/унвон|{{{номи тоҷикӣ|}}}|from={{{from|}}}}}
      |coord                = {{{координатаҳо|}}}
      |lat_deg              = {{{lat_deg|}}}
      |lat_min              = {{{lat_min|}}}
      |lat_sec              = {{{lat_sec|}}}
      |lat_dir              = {{{lat_dir|}}}
      |lon_deg              = {{{lon_deg|}}}
      |lon_min              = {{{lon_min|}}}
      |lon_sec              = {{{lon_sec|}}}
      |lon_dir              = {{{lon_dir|}}}

      |кишвар               = {{#if: {{{кишвар|}}} | {{{кишвар}}} | {{#property: p17|from={{{from|}}} }} }}
      |сарзамин дар ҷадвал  = {{{сарзамин дар ҷадвал|}}}
      |харитаи кишвар        = {{{харитаи кишвар|}}}
      |в страну             = {{{в страну|}}}
      |A в страну           = {{{A в страну|}}}
      |B в страну           = {{{B в страну|}}}
      |C в страну           = {{{C в страну|}}}
      |D в страну           = {{{D в страну|}}}

      |минтақа               = {{{минтақа|}}}
      |минтақа дар ҷадвал    = {{{минтақа дар ҷадвал|}}}
      |харитаи минтақа         = {{{харитаи минтақа|}}}
      |в минтақа             = {{{в минтақа|}}}
      |A в минтақа           = {{{A в минтақа|}}}
      |B в минтақа           = {{{B в минтақа|}}}
      |C в минтақа           = {{{C в минтақа|}}}
      |D в минтақа           = {{{D в минтақа|}}}

      |ноҳия                = {{{ноҳия|}}}
      |ноҳия дар ҷадвал      = {{ucfirst: {{{ноҳия дар ҷадвал|}}} }}
      |карта ноҳия         = {{{харитаи ноҳия|}}}
      |в ноҳия              = {{{в ноҳия|}}}
      |A в ноҳия            = {{{A в ноҳия|}}}
      |B в ноҳия            = {{{B в ноҳия|}}}
      |C в ноҳия            = {{{C в ноҳия|}}}
      |D в ноҳия            = {{{D в ноҳия|}}}

      |нишонагузорӣ A              = {{{метка A|}}}
      |ссылка A             = {{{ссылка A|}}}
      |lat_deg A            = {{{lat_deg A|}}}
      |lat_min A            = {{{lat_min A|}}}
      |lat_sec A            = {{{lat_sec A|}}}
      |lon_deg A            = {{{lon_deg A|}}}
      |lon_min A            = {{{lon_min A|}}}
      |lon_sec A            = {{{lon_sec A|}}}

      |нишонагузорӣ B              = {{{метка B|}}}
      |ссылка B             = {{{ссылка B|}}}
      |lat_deg B            = {{{lat_deg B|}}}
      |lat_min B            = {{{lat_min B|}}}
      |lat_sec B            = {{{lat_sec B|}}}
      |lon_deg B            = {{{lon_deg B|}}}
      |lon_min B            = {{{lon_min B|}}}
      |lon_sec B            = {{{lon_sec B|}}}

      |нишонагузорӣ C              = {{{метка C|}}}
      |ссылка C             = {{{ссылка C|}}}
      |lat_deg C            = {{{lat_deg C|}}}
      |lat_min C            = {{{lat_min C|}}}
      |lat_sec C            = {{{lat_sec C|}}}
      |lon_deg C            = {{{lon_deg C|}}}
      |lon_min C            = {{{lon_min C|}}}
      |lon_sec C            = {{{lon_sec C|}}}

      |нишонагузорӣ D              = {{{метка D|}}}
      |ссылка D             = {{{ссылка D|}}}
      |lat_deg D            = {{{lat_deg D|}}}
      |lat_min D            = {{{lat_min D|}}}
      |lat_sec D            = {{{lat_sec D|}}}
      |lon_deg D            = {{{lon_deg D|}}}
      |lon_min D            = {{{lon_min D|}}}
      |lon_sec D            = {{{lon_sec D|}}}
      |from                 = {{{from|}}}
      }} | {{wikidata-coords|НП/ПозКарта|coord
      |номи тоҷикӣ     = {{Қуттӣ/унвон|{{{номи тоҷикӣ|}}}|from={{{from|}}}}}
      |coord                = {{{координаты|}}}
      |lat_deg              = {{{lat_deg|}}}
      |lat_min              = {{{lat_min|}}}
      |lat_sec              = {{{lat_sec|}}}
      |lat_dir              = {{{lat_dir|}}}
      |lon_deg              = {{{lon_deg|}}}
      |lon_min              = {{{lon_min|}}}
      |lon_sec              = {{{lon_sec|}}}
      |lon_dir              = {{{lon_dir|}}}
      |кишвар               = {{#if: {{{кишвар|}}} | {{{кишвар}}} | {{#property: p17|from={{{from|}}} }} }}
      |кишваркарта          = {{{кишваркарта|}}}
      |название кишваркарта = {{{название кишваркарта|}}}
      |минтақакарта          = {{{минтақакарта|}}}
      |название минтақакарта = {{{название минтақакарта|}}}
      |кишваркарта position = {{{кишваркарта position|}}}
      |минтақакарта position = {{{минтақакарта position|}}}
      |ноҳиякарта position  = {{{ноҳиякарта position|}}}
      |харитаи кишвар         = {{{харитаи кишвар|}}}
      |минтақа               = {{{минтақа|}}}
      |харитаи минтақа        = {{{харитаи минтақа|}}}
      |ноҳия                = {{{ноҳия|}}}
      |карта ноҳия         = {{{харитаи ноҳия|}}}
      |from                 = {{{from|}}}
      }} }}{{#ifeq: {{{харитаи кишвар|}}}{{{харитаи минтақа|}}}{{{харитаи ноҳия|}}} | 000 || {{#ifexpr: {{REVISIONSIZE}} &lt; 10240 | &lt;/div&gt;&lt;/div&gt; }} }} }}
|сабки_матн46    = padding: 0 1px 1px 0;

|поёнӣ             = {{Қуттӣ/Викианбор|{{{гурӯҳ дар Commons|}}}|nocat={{{nocat|}}}|from={{{from|}}}}}
}}&lt;!--
--&gt;{{#if: {{NAMESPACE}}{{{nocat|}}} || &lt;!--
--&gt;[[Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо]]&lt;!--
--&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{замони таъсис|}}}|{{#invoke:math/tonumber|year|{{{замони таъсис|}}}|cat=Маҳалҳои аҳолинишин таъсисёфта дар }}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{wikidata|p281|{{{нишонаи почта|}}}{{{нишонаҳои почта|}}}|plain=true}}||[[Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишин бе нишонаи почта]]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{wikidata|p17|{{{кишвар|}}}|plain=true}}||[[Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин бидуни мушаххас кардани кишвар]]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{lat_deg|}}}{{{lon_deg|}}}{{wikidata|p625|plain=true}}||[[Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишине, ки координатаҳои ҷуғрофӣ ёдовар нашудааст]]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{wikidata|p1082|{{{аҳолӣ|}}}|plain=true}}|{{#ifeq:{{wikidata|p1082|{{{аҳолӣ|}}}|plain=true}}|0|[[Гурӯҳ: Маҳалҳои аҳолинишини беаҳолӣ]]}}|[[Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишине, ки аҳолӣ ёдовар нашудааст]]}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{wikidata|p373|{{{гурӯҳ дар Commons|}}}|plain=true}}||[[Гурӯҳ:Мақолаҳои маҳаллаҳои аҳолинишин, ки дар Викианбор гурӯҳ надоранд]]}}&lt;!--
--&gt;{{#ifexpr:{{#expr:({{REVISIONSIZE}}-1000)/2}}&lt;1000|[[Гурӯҳ:ПРО:Шаҳрҳо:Андозаи мақола: {{#ifexpr:{{#expr:({{REVISIONSIZE}}-1000)/2}}&lt;600|{{#ifexpr:{{#expr:({{REVISIONSIZE}}-1000)/2}}&lt;400|камтар аз 400|камтар аз 600}}|камтар аз 1000}} аломат]]}}[[Гурӯҳ:ПРО:Шаҳрҳо:Вироиши охирин: {{#ifexpr:{{#expr:{{CURRENTYEAR}}-{{REVISIONYEAR}}}}&gt;3|бештар аз се сол|{{#ifexpr:{{#expr:{{CURRENTYEAR}}-{{REVISIONYEAR}}}}=3|дар ду соли гузашта|{{#ifexpr:{{#expr:{{CURRENTYEAR}}-{{REVISIONYEAR}}}}=2|дар ду соли гузашта|{{#ifexpr:{{#expr:{{CURRENTYEAR}}-{{REVISIONYEAR}}}}=1|дар соли гузашта|{{#ifexpr:{{#expr:{{CURRENTMONTH1}}-{{REVISIONMONTH1}}}}=0|дар соли ҷорӣ|дар соли ҷорӣ}}}}}}}}}}]]{{#if:{{{1|}}}|[[Гурӯҳ:ПРО:Шаҳрҳо:Қуттиҳои шикаста]]}}&lt;!--
--&gt;}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;
&lt;includeonly&gt;[[Гурӯҳ:Шаблон-қуттиҳо:Воҳидҳои маъмурӣ| ]]&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>exnpgom9u209x8trswg8xw9soqo41vc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Asparagales</title>
    <ns>10</ns>
    <id>206156</id>
    <revision>
      <id>1490236</id>
      <parentid>1468423</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:52:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110" sha1="q50le1dwvu6difhxr07ekmranaxaq4v" xml:space="preserve">{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Liliopsida |rang=Тартиб|latin=Asparagales|name=Морчӯбагулон}}</text>
      <sha1>q50le1dwvu6difhxr07ekmranaxaq4v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490245</id>
      <parentid>1490236</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:24:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Вироиши [[Special:Contributions/Zosya95|Zosya95]] ([[User talk:Zosya95|Баҳс]]) вогардонида шуд ба охирин тағйире, ки [[User:VASHGIRD|VASHGIRD]] анҷом дода буд</comment>
      <origin>984862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107" sha1="j0q2wx31g5qlicktoty56r9kznx0peh" xml:space="preserve">{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Lilianae|rang=Тартиб|latin=Asparagales|name=Морчӯбагулҳо}}</text>
      <sha1>j0q2wx31g5qlicktoty56r9kznx0peh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490273</id>
      <parentid>1490245</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:12:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="0rlhlwe9d1bo6q4swn712k1l4kl9drt" xml:space="preserve">{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Monocots|rang=Порядок|latin=Asparagales|name=Морчӯбагулҳо}}</text>
      <sha1>0rlhlwe9d1bo6q4swn712k1l4kl9drt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490274</id>
      <parentid>1490273</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:12:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107" sha1="eigko2mmmnlhn6bpb8vytuc8g1pmejw" xml:space="preserve">{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Monocots|rang=Тартиб|latin=Asparagales|name=Морчӯбагулҳо}}</text>
      <sha1>eigko2mmmnlhn6bpb8vytuc8g1pmejw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сияҳгӯш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>207599</id>
    <revision>
      <id>1490233</id>
      <parentid>1489684</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:49:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2648" sha1="iqxcxe8vhnrhuh6qjr626ul3tj76ab5" xml:space="preserve">{{Гурӯҳ нест}}
{{Таксон
 | image file  = Iris nicolai 001 GotBot 2018.jpg
 | regnum      = Рустаниҳо
 | parent      = Iris
 | rang        = Намуд
 | latin       = Iris nicolai
 | author            = 
 | syn               = {{Collapsible list|title=''
 | {{btname|Iris rosenbachiana var. coerulea|Regel}}
 | {{btname|Juno nicolai|Vved.}}
}}
 | synref         = &lt;ref name=&quot;POWO_438910-1&quot; &gt;{{cite POWO |id=438910-1 |title=''Iris nicolai'' (Vved.) Vved. |access-date=13 June 2026 }}&lt;/ref&gt;
 | range map         = 
 | range map caption = 
 | range map width   = 
 | range legend      = 
 | wikispecies = Iris nicolai
 | wikicommons = Iris nicolai
 | iucnstatus        = EN
 }}
'''Сияҳгӯш''' ё '''сиёҳгӯш''' ({{lang-la|Iris nicolai}}) —  як навъ [[гул]]и худрӯи аввали [[баҳор]]; гиёҳи бисёрсолаи пиёзакбех.

=== Аҳамият ва мақоми илмӣ ===
Намуди камёфт ва нодир, дар шароити табиӣ ниҳоят кам дучор меояд.

== Тавсифоти гиёҳшиносӣ ==
Гулаш бунафш (дарозиаш 12-14 см), найчаи пояаш хокистарранг. Моҳи январ-апрел гул карда, апрел-май самар меорад.

== Густариш ==
Дар Тоҷикистони Марказӣ ва ҷанубӣ (қаторкӯҳҳои ҳисор, Вахш, Ҳазратишоҳ, Ғозималик) ва ноҳияҳои ҳамшафати Ӯзбекистон дучор меояд. Дар Афғонистон низ месабзад.

== Муҳити рушд ==
Дар нишебиҳои хокӣ, бештар дар ҷангалзори омехтаи гармсер (бодомзор, тӯғзор ва ғайра) дар баландии аз 900 то 2000 м аз сатҳи баҳр месабзад. Ба J. rosenbachiana (Regel) Vved. (ғарби Помиру Олой) қаробат дорад.

== Корбурд ==
Гули зебои навбаҳор аст. Баҳорон сокинони шаҳру деҳоти ҷумҳурӣ даста-даста сиёҳгӯш мечинанд. Ба таври оммавӣ бо бехаш ҷамъ кардани гули сиёҳгӯш ба нашъунамои он таъсири бад мерасонад.

== Парвариш ==
Аз тухм ва пиёзак зиёд мешавад. Дар боғи набототи шаҳри Душанбе ва шаҳри Кӯлоб сиёҳгӯшро парвариш мекунанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

{{гиёҳшиносӣ-нопурра}}</text>
      <sha1>iqxcxe8vhnrhuh6qjr626ul3tj76ab5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490275</id>
      <parentid>1490233</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:13:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>иловаи [[Гурӯҳ:Савсаниҳо]] бо ёрии [[Википедиа:HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1490275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2683" sha1="4lvqp2gblx3kc50en78bsgttpzqavdi" xml:space="preserve">{{Гурӯҳ нест}}
{{Таксон
 | image file  = Iris nicolai 001 GotBot 2018.jpg
 | regnum      = Рустаниҳо
 | parent      = Iris
 | rang        = Намуд
 | latin       = Iris nicolai
 | author            = 
 | syn               = {{Collapsible list|title=''
 | {{btname|Iris rosenbachiana var. coerulea|Regel}}
 | {{btname|Juno nicolai|Vved.}}
}}
 | synref         = &lt;ref name=&quot;POWO_438910-1&quot; &gt;{{cite POWO |id=438910-1 |title=''Iris nicolai'' (Vved.) Vved. |access-date=13 June 2026 }}&lt;/ref&gt;
 | range map         = 
 | range map caption = 
 | range map width   = 
 | range legend      = 
 | wikispecies = Iris nicolai
 | wikicommons = Iris nicolai
 | iucnstatus        = EN
 }}
'''Сияҳгӯш''' ё '''сиёҳгӯш''' ({{lang-la|Iris nicolai}}) —  як навъ [[гул]]и худрӯи аввали [[баҳор]]; гиёҳи бисёрсолаи пиёзакбех.

=== Аҳамият ва мақоми илмӣ ===
Намуди камёфт ва нодир, дар шароити табиӣ ниҳоят кам дучор меояд.

== Тавсифоти гиёҳшиносӣ ==
Гулаш бунафш (дарозиаш 12-14 см), найчаи пояаш хокистарранг. Моҳи январ-апрел гул карда, апрел-май самар меорад.

== Густариш ==
Дар Тоҷикистони Марказӣ ва ҷанубӣ (қаторкӯҳҳои ҳисор, Вахш, Ҳазратишоҳ, Ғозималик) ва ноҳияҳои ҳамшафати Ӯзбекистон дучор меояд. Дар Афғонистон низ месабзад.

== Муҳити рушд ==
Дар нишебиҳои хокӣ, бештар дар ҷангалзори омехтаи гармсер (бодомзор, тӯғзор ва ғайра) дар баландии аз 900 то 2000 м аз сатҳи баҳр месабзад. Ба J. rosenbachiana (Regel) Vved. (ғарби Помиру Олой) қаробат дорад.

== Корбурд ==
Гули зебои навбаҳор аст. Баҳорон сокинони шаҳру деҳоти ҷумҳурӣ даста-даста сиёҳгӯш мечинанд. Ба таври оммавӣ бо бехаш ҷамъ кардани гули сиёҳгӯш ба нашъунамои он таъсири бад мерасонад.

== Парвариш ==
Аз тухм ва пиёзак зиёд мешавад. Дар боғи набототи шаҳри Душанбе ва шаҳри Кӯлоб сиёҳгӯшро парвариш мекунанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

{{гиёҳшиносӣ-нопурра}}

[[Гурӯҳ:Савсаниҳо]]</text>
      <sha1>4lvqp2gblx3kc50en78bsgttpzqavdi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490276</id>
      <parentid>1490275</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:13:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2659" sha1="6mygnkifl5bp0xr87zcai8kwst5lyx5" xml:space="preserve">{{Таксон
 | image file  = Iris nicolai 001 GotBot 2018.jpg
 | regnum      = Рустаниҳо
 | parent      = Iris
 | rang        = Намуд
 | latin       = Iris nicolai
 | author            = 
 | syn               = {{Collapsible list|title=''
 | {{btname|Iris rosenbachiana var. coerulea|Regel}}
 | {{btname|Juno nicolai|Vved.}}
}}
 | synref         = &lt;ref name=&quot;POWO_438910-1&quot; &gt;{{cite POWO |id=438910-1 |title=''Iris nicolai'' (Vved.) Vved. |access-date=13 June 2026 }}&lt;/ref&gt;
 | range map         = 
 | range map caption = 
 | range map width   = 
 | range legend      = 
 | wikispecies = Iris nicolai
 | wikicommons = Iris nicolai
 | iucnstatus        = EN
 }}
'''Сияҳгӯш''' ё '''сиёҳгӯш''' ({{lang-la|Iris nicolai}}) —  як навъ [[гул]]и худрӯи аввали [[баҳор]]; гиёҳи бисёрсолаи пиёзакбех.

=== Аҳамият ва мақоми илмӣ ===
Намуди камёфт ва нодир, дар шароити табиӣ ниҳоят кам дучор меояд.

== Тавсифоти гиёҳшиносӣ ==
Гулаш бунафш (дарозиаш 12-14 см), найчаи пояаш хокистарранг. Моҳи январ-апрел гул карда, апрел-май самар меорад.

== Густариш ==
Дар Тоҷикистони Марказӣ ва ҷанубӣ (қаторкӯҳҳои ҳисор, Вахш, Ҳазратишоҳ, Ғозималик) ва ноҳияҳои ҳамшафати Ӯзбекистон дучор меояд. Дар Афғонистон низ месабзад.

== Муҳити рушд ==
Дар нишебиҳои хокӣ, бештар дар ҷангалзори омехтаи гармсер (бодомзор, тӯғзор ва ғайра) дар баландии аз 900 то 2000 м аз сатҳи баҳр месабзад. Ба J. rosenbachiana (Regel) Vved. (ғарби Помиру Олой) қаробат дорад.

== Корбурд ==
Гули зебои навбаҳор аст. Баҳорон сокинони шаҳру деҳоти ҷумҳурӣ даста-даста сиёҳгӯш мечинанд. Ба таври оммавӣ бо бехаш ҷамъ кардани гули сиёҳгӯш ба нашъунамои он таъсири бад мерасонад.

== Парвариш ==
Аз тухм ва пиёзак зиёд мешавад. Дар боғи набототи шаҳри Душанбе ва шаҳри Кӯлоб сиёҳгӯшро парвариш мекунанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

{{гиёҳшиносӣ-нопурра}}

[[Гурӯҳ:Савсаниҳо]]</text>
      <sha1>6mygnkifl5bp0xr87zcai8kwst5lyx5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Iridoideae</title>
    <ns>10</ns>
    <id>207600</id>
    <revision>
      <id>1490229</id>
      <parentid>991084</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:44:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="prczml6xdxi3dl1rr8059l2p3tt7wd8" xml:space="preserve">{{Барои ҳазф}}</text>
      <sha1>prczml6xdxi3dl1rr8059l2p3tt7wd8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490243</id>
      <parentid>1490229</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:24:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Вироиши [[Special:Contributions/Zosya95|Zosya95]] ([[User talk:Zosya95|Баҳс]]) вогардонида шуд ба охирин тағйире, ки [[User:VASHGIRD|VASHGIRD]] анҷом дода буд</comment>
      <origin>991084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103" sha1="09c2hk0i5obd0rn2hced6dckl9ottgw" xml:space="preserve">{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Iridaceae|rang=Зероила|latin=Iridoideae|name=Савсаниҳо}}</text>
      <sha1>09c2hk0i5obd0rn2hced6dckl9ottgw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Iris</title>
    <ns>10</ns>
    <id>207601</id>
    <revision>
      <id>1490230</id>
      <parentid>991091</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:45:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="6s5t63wyey6kry2lgyxmv2fwaf9x7f4" xml:space="preserve">{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Iridaceae|rang=Авлод|latin=Iris (Plantae)|name=Савсан}}</text>
      <sha1>6s5t63wyey6kry2lgyxmv2fwaf9x7f4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490242</id>
      <parentid>1490230</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:24:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Вироиши [[Special:Contributions/Zosya95|Zosya95]] ([[User talk:Zosya95|Баҳс]]) вогардонида шуд ба охирин тағйире, ки [[User:VASHGIRD|VASHGIRD]] анҷом дода буд</comment>
      <origin>991091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="gezxcr2ockmfkax3oif06emm3y4fxom" xml:space="preserve">{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Irideae|rang=Ҷинс|latin=Iris (Plantae)|name=Савсан}}</text>
      <sha1>gezxcr2ockmfkax3oif06emm3y4fxom</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Irideae</title>
    <ns>10</ns>
    <id>207603</id>
    <revision>
      <id>1490228</id>
      <parentid>991089</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:43:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="prczml6xdxi3dl1rr8059l2p3tt7wd8" xml:space="preserve">{{Барои ҳазф}}</text>
      <sha1>prczml6xdxi3dl1rr8059l2p3tt7wd8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490244</id>
      <parentid>1490228</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:24:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Вироиши [[Special:Contributions/Zosya95|Zosya95]] ([[User talk:Zosya95|Баҳс]]) вогардонида шуд ба охирин тағйире, ки [[User:VASHGIRD|VASHGIRD]] анҷом дода буд</comment>
      <origin>991089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="q3ahvy27qv1r0vdrnesfpoy4fi3mgrh" xml:space="preserve">{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Iridoideae|rang=Триба|latin=Irideae|name=Савсаниҳо}}</text>
      <sha1>q3ahvy27qv1r0vdrnesfpoy4fi3mgrh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кеҳтар таҳмадор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214214</id>
    <revision>
      <id>1490292</id>
      <parentid>1489207</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:35:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23167" sha1="jnrmzmhm8wbhwt86dhfxxid55sdlcz3" xml:space="preserve">{{Дараҷаи низомӣ
| тасвир1         = Russia-Army-OF-1a-2010.svg
| image_size     = 100px
| зернавис1       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи заминӣ]]&lt;/small&gt;
| тасвир2         = Russia-Airforce-OF-1a-2010.svg
| зернавис2       = &lt;small&gt;Сардӯшии [[Нерӯи ҳавоӣ]]&lt;/small&gt; 
| ном             = '''Кеҳтар таҳмадор'''
| кишвар          = {{парчамбандӣ|Tajikistan}}
| нерӯ           = [[Артиш]]
| кӯтаҳнивишт     = {{lang-fa|'''کهتر تهمه‌دار‎'''}}
| rank           = [[Саркарда]]
| NATO rank      = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OF-1]]
| Non-NATO rank  = 
| бунёдшуда       = 
| бекоршуда       = 
| дараҷаи болотар = [[Таҳмадор]]
| дараҷаи пойинтар = [[Меҳтар размсоз]]
| ҳамто           = {{bulleted list|[[Новбон севум]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Iran}} '''ستوان سوم'''}}|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Младший лейтенант''|{{парчамбандӣ|USA}} ''Sub-lieutenant'' | [[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] ''OF-1''}}|
}}

'''Кеҳтар таҳмадор''' ({{lang-fa|'''کهتر تهمه‌دار‎'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае]] [[Саркарда|афсарӣ]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]], [[Вазорати дифоъ|ниҳодҳои низомӣ]] ва амниятӣ, ки ҷойгоҳе болотар аз [[меҳтар размсоз]] ва пойинтар аз [[таҳмадор]] дорад ва баробар бо [[новбон севум]] дар [[нерӯи дарёӣ]] аст; ''лейтенанти хурд''&lt;ref&gt;[http://majmilli.tj/қонуни-ҷумҳурии-тоҷикистон-дар-бораи-35/ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»]{{Пайванди мурда|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
|+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]'''
|-	
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot; | &lt;small&gt;кеҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Меҳтар размсоз]]
|width=&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot;  style=&quot;background:#bfbfbf;&quot;| [[File:Tajikistan_Armed_Forces_Shoulder_Patch.svg|30px]]&lt;br&gt;'''Кеҳтар таҳмадор'''
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot; | &lt;small&gt;меҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Таҳмадор]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;
|}

''Кеҳтар таҳмадор'' дар [[нерӯҳои мусаллаҳ]] маъмулан мақоми созмонии ''фармондеҳи'' ''[[таҳма]]''ро дорад, ки [[якон|якони тактикиест]], ки аз ду ё чанд [[разма]] ташкил шуда ва бахше аз [[вашт]] аст; даста&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |title=''Фарҳанги ҳазорвожаи низомӣ''. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. |accessdate=2022-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222163608/http://www.mtrd.ir/sites/default/files/journals-files/%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84%20%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AA%D8%B5%D8%AD%DB%8C%D8%AD%20%D8%B4%D8%AF%D9%87.pdf |archivedate=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt;, взвод&lt;ref name=&quot;ВЭ-2&quot;&gt;{{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Том 2, статья «Взвод»|заглавие=Военная энциклопедия|ответственный=Под ред. [[Грачёв, Павел Сергеевич|П.В. Грачёв]]|место= М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1994|страницы=85|страниц=544|тираж=10 000|isbn=5-203-00299-1}}&lt;/ref&gt;.

== Вожашиносӣ ==
''Кеҳтар таҳмадор'' аз '''''кеҳтар''''' ‘''зердаст''’ ({{lang-pal|''kehtar''}} ‘''пойинтар ба мақому мартаба''’ &lt; {{lang-peo|''*kaθi̯ah-tara-''}} &lt; {{lang-peo|''*kaθi̯ah-''}} ‘''кеҳ'', ''хурд''’&lt;ref&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1383. ISBN 978-600-6143-57-6. ҷ. 4, с. 2311.&lt;/ref&gt;) + '''''таҳмадор''''' ‘''лейтенант''’ сохта шудааст.

''Таҳмадор'' аз {{lang-xpr|''tagmadār''}} ‘''фармондеҳи таҳма''’ дар сипоҳи Ашкониён навгузиниш шуда, ки дар сафолнавиштаҳои бойгонии [[Ашкониён]] аз шаҳри бостонии Нисо бозхонӣ шуда ва онро вомвожа аз юнонии бостон донистаанд: 

&lt;blockquote&gt;{{lang-xpr|''tagmadār''}} &lt; {{lang-grc|τάγματάρχης}} ‘''фармондеҳи тагма''’ &lt; {{lang-grc|τάγμα}} ‘''таҳма''’ + {{lang-xpr|''-dār''}} ‘''доранда''; ''фармондеҳ''’&lt;ref&gt;''Лившиц В. А.'' Парфянская ономастика. – СПб.: - Петербургское лингвистическое общество, 2010. – 400 с., ил. – (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1. – сс. 13; 223&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Таҳмадор''» исмест, ки бо равиши ''вожасозии таркиб'' аз [исм (''таҳма'') + пасванд (''-дор'')] сохта шудааст:

&lt;blockquote&gt;''[[таҳма]]'' ‘''нерӯ''’ &lt;small&gt;({{lang-pal|''tahm''}} ‘''нерӯманд''’ &lt; {{lang-peo|''*taxma-''}} ‘''таковар''’ &lt; √''*tak-'' ‘''тохтан''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot;&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад.'' Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-56-9. — ҷ. 2, с. 923—924&lt;/ref&gt;)&lt;/small&gt; + ''-дор'' ‘''фармондеҳ''’ &lt;small&gt;(&lt; {{lang-pal|''*dār''}} &lt; {{lang-peo|''*dār(a)-''}} &lt; ''*dārai̯a-'' «''доштан''; ''доранда''»&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/blockquote&gt;

Вожаҳои {{lang-peo|''*kāra-daranaka-''}} ‘''дорандаи сипоҳ''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt;, {{lang-xpr|''tagmadār''}}, {{lang-fa|[[Сипаҳсолор|''сипаҳдор'']]}}, [[Лашкарсолор|''лашкардор'']], ''[[дарёдор]]'', [[Новдор якум|''новдор'']], ''[[размдор]]'' ''[[шаҳрдор]]'' низ бо ҳамин равиш сохта шудаанд&lt;ref&gt;''Содиқӣ'', ''Алиашраф''. Шеваҳо ва имконоти вожасозӣ дар забони форсии муъосир (5) // «Нашри дониш», хурдод ва тири 1371, шумораи 7, сс. 39 – 45&lt;/ref&gt;. 

«''Сипаҳдор'' ё ''сипоҳдор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва мутародиф бо «[[сипаҳсолор]]» ва «''фармонраво''; [[подшоҳ]]» аст ва «''сипаҳдорӣ''» низ «''амали сипаҳдор, сардории сипоҳ, фармондеҳӣ''»-ро мегуфтанд&lt;ref&gt;''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 – . 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра). ҷ. 5, с. 4034&lt;/ref&gt;. Чунончи, [[Фирдавсӣ]] «''сипаҳдор''»-ро дар «[[Шоҳнома]]» ба маънои «''фармондеҳи сипоҳ''» бисёр ба кор бурдааст:

&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;''Таҳамтан ҳамон гаҳ забон баркушод'',
''Паёми сипаҳдори [[Эрон]] бидод''&lt;ref name=&quot;Шоҳнома&quot;&gt;[https://archive.org/stream/ShahnamaJildESivum-AbulQasimFirdausiTajikFarsi/ShahnamaJildESivum_djvu.txt ''Абулқосим Фирдавсӣ''. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2007. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 2. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5.]&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;

&lt;poem&gt;''Сипаҳдори [[Турон]] чу з-он гуна дид'',
''Сабук сар аз он ҷанг берун кашид''&lt;ref name=&quot;Шоҳнома&quot; /&gt;.&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Лашкардор''» низ аз истилоҳоти куҳани низомӣ ва ба маънои «''идоракунанда ва фармондеҳи лашкар''» аст ва «''амалу шуғли лашкардор; нигаҳдории лашкар; фармондеҳии лашкар''»-ро «''лашкардорӣ''» мегуфтанд&lt;ref&gt;''Анварӣ'', ''Ҳасан''. Фарҳанги бузурги «Сухан». Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 – . 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра).&lt;/ref&gt;. «''Лашкардор''» дар «''Марзбоннома''» ба маънои «''фармондеҳи лашкар''» ба кор рафтааст: 
&lt;blockquote&gt;&lt;poem&gt;«''Корҳои мамлакат ба мардони кору лашкару лашкардор рост ояд''»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa |title=''Деҳхудо'', ''Алиакбар''. Луғатномаи Деҳхудо. – Муассисаи Луғатномаи Деҳхудо, Муассисаи интишороту чопи Донишгоҳи Теҳрон, Эрон: Табаъаи “Ҷадид”, 1399 – 15 ҷ. ISBN 964-03-9617-6 |accessdate=2026-03-14 |archivedate=2024-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240828083601/https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/detail/183737?title=%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86 }}&lt;/ref&gt;.&lt;/poem&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Таҳмадор''» ба маънои “''фармондеҳи таҳма''” навгузиниш шуда ва мақоми созмонии ӯро дар силсиламаротиби низомӣ бозтоб медиҳад. 

Бино бар ин пешина ва додаҳо, «''таҳма''» ба ҷои «''взвод''» ва «''таҳмадор''» ба ҷои «''лейтенант''» (аз {{lang-de|Leutenant}} &gt; {{lang-fr|lieutenant}} «''ҷонишин''») ва дар пайравӣ аз он вожаҳои «''кеҳтар таҳмадор''» ва «''[[меҳтар таҳмадор]]''» сохтаву барои ҷойгузинии [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|дараҷаҳои низомии]] «''лейтенанти хурд''» ва «''лейтенанти калон''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудаанд&lt;ref name=&quot;Таджикские воинские звания&quot;&gt;[https://turanica.wordpress.com/2026/10/05/таджикские-воинские-звания-система-у/ Таджикские воинские звания. Система Умеда Джайхани]&lt;/ref&gt;.

== Пешина ==

«''Таҳмадор''» навгузида аз {{lang-xpr|''tagmadār''}} дар [[сипоҳи Ашкониён]] ([[Соли 250 п.м.|250 то милод]] — [[224]]) аст, ки дар сафолнавиштаҳои бойгонии [[Ашкониён]] аз шаҳри бостонии Нисо бозхонӣ шуда ва онро вомвожа аз юнонии бостон донистаанд: 

&lt;blockquote&gt;{{lang-xpr|''tagmadār''}} &lt; {{lang-grc|τάγματάρχης}} ‘''фармондеҳи тагма''’ &lt; {{lang-grc|τάγμα}} ‘''таҳма''’ + {{lang-xpr|''-dār''}} ‘''доранда''; ''фармондеҳ''’&lt;ref&gt;''Лившиц В. А.'' Парфянская ономастика. – СПб.: - Петербургское лингвистическое общество, 2010. – 400 с., ил. – (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1. – сс. 13; 223&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

«''Тагма''» ({{lang-grc|τάγμα}}) дар сипоҳи [[Византия|подшоҳии Руми Шарқӣ]] яконе номида мешуд, ки 100—500 сарбозро дар бар мегирифт. Ин истилоҳ дар паи ҷангҳои доманадори Руму Эрон дар замони Ашкониён аз румиён вом гирифта шуда ва дертар бо вожаи {{lang-xpr|''tahmīh''}}  ‘''нерӯ''’ (&lt; эронии бостон: ''*taxma-'' &lt; √''*tak-'' ‘''тохтан'', ''давидан''’&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot; /&gt; &lt; {{lang-pal|''tahmīh''}} &lt; {{lang-fa|'''تهم'''}} [''таҳм''] ‘''нерӯманд''’&lt;ref&gt;''Фарҳанги забони тоҷикӣ''. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969.&lt;/ref&gt;) инҳамон ва бо «''нерӯ''» мутародиф гаштааст.

Дар сипоҳи [[Давлати Сосониён|Сосониён]] ([[224]]—[[651]]), ки созмони бахшбандии даҳгониро аз сипоҳи Ашкониён ба ирс бурда буд&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/1264468/К_вопросу_о_парфянском_наследии_в_сасанидском_Иране_военное_дело_On_the_Parthian_Legacy_in_Sasanian_Iran_the_Case_of_Warfare_ ''Никоноров В. П.'' К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2-5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005. С. 156]&lt;/ref&gt;, низ яке аз яконҳо ''таҳм'' ({{lang-pal|''tḥmy''}}) ном доштааст&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf |title=''Asha R.'' The Dates in the Pahlavīg and Pārsīg Inscriptions of Durā (Europos) |accessdate=2019-01-29 |archivedate=2016-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160807133914/http://www.rahamasha.net/uploads/2/3/2/8/2328777/the_dates_in_the_pahlavg_and_prsg.pdf }}&lt;/ref&gt;. Ҳар ''таҳма'' 50 — 100 сарбозро дар бар мегирифта ва аз чанд ''[[разма]]'' ({{lang-pal|''radag''}}) ташкил мешуда, ки ҳар кадоме 10 сарбоз доштааст&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/35927114/Терминология_организационной_структуры_Армянской_Армии_в_IV_V_вв._The_Terminology_of_the_Organizational_Structure_of_the_Armenian_Army_in_the_4-5th_centuries_А._Айвазян._Армяно-персидская_война_449_451_гг._Кампании_и_сражения._Eреван_Воскан_Ереванци_2016_СПб._Алетейя_2017._С._360-464 ''Айвазян А.'' Терминология организационной структуры Армянской Армии в IV—V вв. // А. Айвазян. Армяно-персидская война 449—451 гг. Кампании и сражения.- Eреван: Воскан Ереванци, 2016; СПб.: Алетейя, 2017.]&lt;/ref&gt;.

Бино бар ин пешина ва додаҳо, «''таҳма''» ба ҷои «''взвод''» ба [[Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон]] пешниҳод шудааст&lt;ref name=&quot;Таджикские воинские звания&quot; /&gt;.

== Ному нишони ''Кеҳтар таҳмадор'' дар нерӯҳои мусаллаҳи кишварҳои ҷаҳон ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
File:9.AzAF-JLT.png|{{lang|az|Kiçik leytenant}}&lt;br /&gt;([[Azerbaijani Land Forces]])&lt;ref name=&quot;Azerbaijan&quot;&gt;{{cite web |title=Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri hərbi qulluqçularının hərbi geyim forması və fərqləndirmə nişanları haqqında Əsasnamə |url=https://mod.gov.az//images/pdf/854d34d118da32783a511172925270d7.pdf |website=mod.gov.az |publisher=Ministry of Defense |access-date=16 February 2021 |language=az |pages=64–70 |date=25 June 2001}}&lt;/ref&gt;
File:Post-Soviet-Army-OF-1a.svg|{{lang|be|Малодшы лейтэнант}}&lt;br /&gt;{{lang|be-Latn|Malodšy liejtenant}}&lt;br /&gt;([[Belarusian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Belarus&quot;&gt;{{cite web |title=Указ Президента Республики Беларусь от 21.07.2009 N 388 &quot;О военной форме одежды, знаках различия по воинским званиям и внесении дополнений в Указ Президента Республики Беларусь от 9 июня 2006 г. N 383&quot; |url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby11/republic09/text814.htm |website=pravo.levonevsky.org/ |publisher=Government of Belarus |access-date=30 May 2021 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
File:10.RBrLF-2LT.svg|{{lang|ms|Leftenan muda}}&lt;br /&gt;([[Royal Brunei Land Force]])&lt;ref name=&quot;Brunei_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Akta angkatan bersenjata diraja Brunei (Penggal 149) |url=http://www.agc.gov.bn/AGC%20Images/LAWS/Gazette_PDF/2013/BM/b088.pdf |website=agc.gov.bn |access-date=14 July 2021 |pages=1999–2000 |language=ms |date=16 December 2013}}&lt;/ref&gt;
File:07.Kyrgyzstan Army-JLT.svg|{{lang|ky|Кенже лейтенант}}&lt;br /&gt;{{lang|ky-Latn|Kenje leytenant}}&lt;br /&gt;([[Kyrgyz Army]])&lt;ref name=&quot;Kyrgyzstan&quot;&gt;{{cite web |title=Кыргыз Республикасынын жарандарынын жалпыга бирдей аскердик милдети жөнүндө, аскердик жана альтернативдик кызматтар жөнүндө |url=http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ky-kg/202536 |website=cbd.minjust.gov.kg/ |publisher=Ministry of Justice (Kyrgyzstan) |access-date=3 June 2021 |language=ky |date=9 February 2009}}&lt;/ref&gt;
File:Malaysia-army-OF-1a.svg|{{lang|ms|Leftenan muda}}&lt;br /&gt;([[Malaysian Army]])&lt;ref name=&quot;Malaysia_Officer&quot;&gt;{{cite web |title=Pangkat |url=http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat |website=mafhq.mil.my |publisher=Malaysian Armed Forces |access-date=4 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429231449/http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat |archive-date=29 April 2020 |language=ms |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2020-04-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200429231449/http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat }}&lt;/ref&gt;
File:Russia-Army-OF-1a-2010.svg|{{lang|ru|Mла́дший лейтена́нт}}&lt;br /&gt;{{lang|ru-Latn|Mládshiy leytenánt}}&lt;br /&gt;([[Russian Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Russia_Army&quot;&gt;{{cite web |title=Указ Президента Российской Федерации от 11 марта 2010 года № 293 &quot;О военной форме одежды, знаках различия военнослужащих и ведомственных знаках отличия&quot; |url=https://rg.ru/2010/03/12/forma-dok.html |website=rg.ru |publisher=Российской газеты |access-date=26 May 2021 |language=ru |date=12 March 2010}}&lt;/ref&gt;
File:Post-Soviet-Army-OF-1a.svg|{{lang|tg|Лейтенанти хурд}}&lt;br /&gt;{{lang|tg-Latn|Lejtenanti xurd}}&lt;br /&gt;([[Tajik Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Tajikistan&quot;&gt;{{cite web |title=ҚОНУНИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАР БОРАИ ЎҲДАДОРИИ УМУМИИ ҲАРБӢ ВА ХИЗМАТИ ҲАРБӢ |url=https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ |website=majmilli.tj |publisher=The National Assembly of the Republic of Tajikistan |access-date=2 June 2021 |language=tg |date=13 April 2017 |accessdate=2026-03-24 |archivedate=2017-10-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171022032326/https://majmilli.tj/%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BD%D0%B8-%D2%B7%D1%83%D0%BC%D2%B3%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%82%D0%BE%D2%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B8-35/ }}&lt;/ref&gt;
File:Post-Soviet-Army-OF-1a.svg|{{lang|tk|Kiçi leýtenant}}&lt;br /&gt;([[Turkmen Ground Forces]])&lt;ref name=&quot;Turkmenistan&quot;&gt;{{cite web |title=TÜRKMENISTANYŇ KANUNY Harby borçlulyk we harby gulluk hakynda (Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary 2010 ý., № 3, 58-nji madda) (Türkmenistanyň 01.10.2011 ý. № 234-IV Kanuny esasynda girizilen üýtgetmeler we goşmaçalar bilen) |trans-title=LAW OF TURKMENISTAN On military service and military service (Information of the Mejlis of Turkmenistan, 2010, No. 3, Article 58) (as amended by the Law of Turkmenistan of October 1, 2011 No. 234-IV)  |url=https://milligosun.gov.tm/storage/file/04-harby-borclulyk-we-harby-gulluk-hakynda-ky9J0pKxTQ.pdf |website=milligosun.gov.tm |publisher=Ministry of Defense (Turkmenistan) |access-date=2 June 2021 |pages=28–29 |language=tk}}&lt;/ref&gt;
File:UA shoulder mark 11.svg|{{lang|uk|Молодший лейтенант}}&lt;br /&gt;{{lang|uk-Latn|Molodshyy leytenant}}&lt;br /&gt;([[Ukrainian Ground Forces]] and [[Ukrainian Air Assault Forces]])&lt;ref name=&quot;Ukraine&quot;&gt;{{cite web |title=НАКАЗ 20.11.2017 № 606 |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z1502-17#Text |website=zakon.rada.gov.ua |publisher=Ministry of Justice of Ukraine |access-date=2 June 2021 |language=uk |date=13 December 2017 |accessdate=2026-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201016045651/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z1502-17#Text |archivedate=2020-10-16}}&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Пайвандҳо ==
* [[Нерӯҳои мусаллаҳ]]
* [[Дараҷаи низомӣ]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
{{Дараҷаҳои низомӣ}}

[[Гурӯҳ:Нерӯҳои мусаллаҳ]]
[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]
[[Гурӯҳ:Саркардагон]]</text>
      <sha1>jnrmzmhm8wbhwt86dhfxxid55sdlcz3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вабо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>215303</id>
    <revision>
      <id>1490106</id>
      <parentid>1470993</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T01:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Zosya95 moved page [[Бемории вабо]] to [[Вабо]]</comment>
      <origin>1470993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69532" sha1="rv3ayg6b00jekbud1tllkh85jx2s8c1" xml:space="preserve">
{{Ҳолати тиббӣ
 |ном            = 
 |синонимҳо        = &lt;!-- ё |синоним= --&gt;
 |тасвир           = 
 |андозаи тасвир   = 
 |матани алт       = 
 |тасвир_thumbtime = 
 |зернависи_тасвир = 
 |бар           = 
 |тасвир2           = 
 |андозаи тасвир2   = 
 |матани алт2       = 
 |тасвир_thumbtime2 = 
 |зернависи_тасвир2 = 
 |бар2            = 
 |талаффуз        = 
 |талаффуз2      = 
 |ихтисос         = &lt;!-- аз Wikidata; аз нав навиштан мумкин аст --&gt;
 |нишонаҳо        = 
 |вазниншавӣ   = 
 |оғози беморӣ    = 
 |давомнокӣ        = 
 |навъҳо           = 
 |сабабҳо          = &lt;!-- ё |сабаб= --&gt;
 |хавфҳо           = &lt;!-- ё |хавф= --&gt;
 |ташхис           = 
 |дифференсиалӣ    = 
 |пешгирӣ      = 
 |табобат       = &lt;!-- ё |муолиҷа= --&gt;
 |доруворӣ      = 
 |пешгӯиҳо       = 
 |паҳншавӣ       = &lt;!-- инчунин |адади беморон= ё |Frequency= --&gt;
 |маргҳо          = 
}}

{{ТаснифиБеморӣ}}
'''Бемории вабо''', '''холера''' {{Lang-grc|χολή «заҳра» ва ῥέω «ҷорӣ шудан»}} — бемории шадиду хавфноки сироятӣ.

Ангезандаи Вабо. ({{Lang-la|Vibrio cholerae}}) [[вибрион]] ном дошта, онро соли 1883 микробиологи олмонӣ Р. Кох кашф кардааст. Вибриони В. зери таъсири нури офтоб, ҳарорати баланд (мас., ҷӯшонидан) ва беобӣ зуд маҳв мешавад; дар оби равон 3–5 ва дар наҷосат то 30 рӯз, дар ҷойи торику намнок то 2 моҳ зинда мемонад, ба таъсири маводди гандзудо (дезинфексия) ва маҳлули кислотаҳо тоб намеорад. Манбаи сироят бемор, бемори шифоёфта ва ҳомилони ангезаи Вабо мебошанд. Ангезаҳои беморӣ ба муҳит ба воситаи наҷосат ва қай хориҷ мешаванд. Ангезаҳоро хусусан ашхоси гирифтори Вабои сабук ва ниҳонӣ, инчунин магасҳо паҳн мекунанд. Ангезаи Вабо ба воситаи хӯрокворӣ, об, ҳамчунин дасти чиркин ва асбобҳои рӯзгор, ки аз наҷосат ва қайи бемор олуда гаштаанд, мегузарад. Вогириҳои Вабо тамосӣ, маишӣ, обӣ, ғизоӣ ва омехта мешаванд. Бештар вогириҳои обӣ ва обиву тамосии Вабо дучор меоянд. В. асосан тобистону тирамоҳ авҷ мегиранд. Ангезаҳои Вабо ба ҷисми [[одам]] аз роҳи узвҳои гувориш (ҳозима) ворид мешаванд. Онҳо аксаран дар меъда зери таъсири кислотаи хлорид маҳв мегарданд. Беморӣ ҳамон вақт сар мезанад, ки агар ангезаҳо аз меъда гузашта, дар рӯдаи борик ҷой гиранд ва афзоиш ёфта хориҷ шаванд. Давраи ниҳонии Вабо аз чанд соат то 5 шаборӯз (бештар 2–3 рӯз) давом мекунад. Вобаста ба зоҳир шудани аломатҳои В., ки асосан камшавии об дар бадан аст, он сабук, миёна, вазнин ва беҳад вазнин мешавад. Олими рус В. И. Покровский чаҳор дараҷаи камоб гардидани баданро муайян кардааст: дараҷаи I – об баробари 1–3 дарсади массаи бадан кам мешавад (Вабои сабук); дараҷаи II– камшавии моеот ба 4–6 дарсад мерасад (Вабои андаке вазнин); дараҷаи III – тақр. 7–9 дарсади оби андомгон кам мешавад (Вабои вазнин); дараҷаи IV– камшавии моеот 9 дарсадро ташкил мекунад (Вабои беҳад вазнин).

Ташхиси Вабо дар давраи вогирӣ (эпидемия) чандон душвор нест. Онро ҳатто метавон фақат дар асоси аломатҳои беморӣ (клиникӣ) муайян намуд. Дар маҳалҳои вабозада беморон ва ашхоси гирифтори амрози шадиди меъдаву рӯда бояд ҳатман ошкор карда шаванд; кормандони тиббӣ ҳавлӣ ба ҳавлӣ гарданд, беморонро ба қайд гирифта, дар шифохона бистарӣ гардонанд.

Доруҳое, ки барои табобати В. истифода мешаванд, мувозанати обу намакро дар организм барқарор сохта, заҳролудиро рафъ ва ангезаи бемориро маҳв менамоянд. Одатан, пас аз 15–25 дақиқаи истифодаи маҳлули намак набз ва фишори шараён рӯ ба беҳбудӣ меорад. Баъди 30–45 дақиқа дамкӯтаҳӣ рафъ, кабудии пӯст (сианоз) кам, забон тар ва овозу набз пайдо мешавад.

Бо мақсади ба дигар маҳалҳо паҳн нагаштан, манбаи В.-ро зуд барҳам додан лозим аст.

Солҳои 90 садаи XX ва миёнаи солҳои 2000-ум дар баъзе ноҳияҳои Тоҷикистон ҳодисаҳои ба Вабо гирифтор шудани одамон ҷой доштанд. Дар як муддати кӯтоҳ садҳо нафар бемор гаштанд, вале бо андешидани тадбирҳои зарурӣ эпидемия пешгирӣ карда шуд.

Ҳангоми пайдоиши Вабо маҳалро мамнӯъ (карантин) эълон карда, рафтуомади одамонро манъ менамоянд. Беморон, инчунин ашхоси ба бемории Вабо гумонбар, зуд дар бемористон бистарӣ ва манзили онҳо гандзудоӣ (дизенфексия) карда мешавад. Ҳомилони вибрион ва одамонеро, ки бо онҳо алоқа доштанд, дар ҷойи алоҳида бистарӣ мекунанд, манзил ва асбобу анҷоми онҳоро безарар мегардонанд. Беморони шифоёфта баъди 3 бор натиҷаи манфӣ додани таҳқиқ (кишт)-и наҷосат аз касалхона ҷавоб дода мешаванд. Онҳо ва ҳамчунин ашхосе, ки бо беморон алоқа доштанд, тӯли як сол зери назорати дармонгоҳи махсус қарор мегиранд.
== Таърих ==
[[акс:Cholera.jpg|мини|слева|[[Марг (тамсол)|Тамсоли марг]], ки беморони марговари ваборо медаравад. Муқоваи маҷаллаи аввали асри XX]]
[[акс:Africa cholera2008b.jpg|мини|Бемории вабо дар Африқо дар соли 2008]]
[[акс:Bräcke askgravlund2.jpg|мини|Қабристони собиқи вабо дар Шветсия]]
Инсоният дар тӯли таърихи худ гоҳ-гоҳ аз хуруҷҳои харобиовари вабо азият мекашид. Ҳамаи пандемияҳои вабо дар саросари ҷаҳон аз водии [[Ганг (дарё)|дарёи Ганг]] паҳн шудаанд, ки дар он ҷо ин беморӣ аз замони антиқа маълум аст&lt;ref&gt;{{Статья |автор=David A. Sack, R. Bradley Sack, G. Balakrish Nair, A. K. Siddique |год=2004-01-17 |doi=10.1016/s0140-6736(03)15328-7 |issn=1474-547X |выпуск=9404 |страницы=223—233 |издание=[[The Lancet]] |заглавие=Cholera |ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/14738797 |том=363 |издательство=[[Elsevier]] |archive-date=2015-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729041238/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/14738797 }}&lt;/ref&gt;. Гармии доимӣ, олудагии обҳои дарё ва ҷамъшавии оммавии одамон дар назди дарёҳо ҳангоми маросимҳое мисли [[Кумбха-мела]], ба паҳншавии беморӣ дар нимҷазираи Ҳиндустон мусоидат мекарданд.

Гарчанде ки дар Аврупо дар бораи вабо ҳанӯз [[Гиппократ]] ва [[Гален]] навишта буданд&lt;ref&gt;{{Статья |автор=Antonis A. Kousoulis |год=2012-3 |doi=10.3201/eid1803.111636 |issn=1080-6040 |выпуск=3 |страницы=540 |издание={{Нп3|Бемориҳои сироятии пайдошаванда (маҷалла)|Emerging Infectious Diseases||Emerging Infectious Diseases (journal)}} |заглавие=Etymology of Cholera |ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3309598/ |том=18 |язык=en |издательство=[[Марказҳои назорат ва пешгирии бемориҳои ИМА|Centers for Disease Control and Prevention]] |archive-date=2021-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213034208/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3309598/ }}&lt;/ref&gt;, то асри XIX ин беморӣ дар ҷануби Осиё маҳдуд буд. Аз соли 1817 мавҷи [[пандемия|пандемияҳои]] пайваста оғоз мешавад, ки дар асри XIX нисбат ба хуруҷи ҳар бемории дигар бештар ҷони одамонро рабудаанд. Чунин фарзия мавҷуд аст, ки сабаби пандемияҳо мутатсияи барангезандаи вабо дар Бангола дар «соли бе тобистон» гардид, ки бар асари шароити ғайримуқаррарии обу ҳавои соли 1816 ба вуҷуд омада буд&lt;ref&gt;{{Книга|автор=William K. Klingaman, Nicholas P. Klingaman |год=2013-02-26 |isbn=9781250012067 |страниц=352 |издательство=St. Martin's Press |заглавие=The Year Without Summer: 1816 and the Volcano That Darkened the World and Changed History |ссылка=https://books.google.com/books?id=O8WoqlSDXH0C&amp;pg=RA1-PT218}}&lt;/ref&gt;.

Дар соли 1817 [[пандемияи якуми вабо]] бидуни истисно ҳамаи кишварҳои Осиёро фаро гирифт ва то ба [[Астрахан]] расид. Танҳо дар [[Бангкок]] на камтар аз 30 ҳазор сокин ба ҳалокат расиданд ва шумораи умумии қурбониёни пандемия бо рақамҳои шашрақамӣ ҳисоб карда мешавад. Танҳо зимистони ғайримуқаррарии сарди солҳои 1823—1824, ки ҳатто дар кишварҳои ҷанубӣ дарёҳоро ях баст, нагузошт, ки беморӣ ба Аврупо ворид шавад.

[[Пандемияи дуюми вабо]] дар ҳамвориҳои Ганг дар соли 1829 хуруҷ кард ва пурра 20 сол давом ёфт. Такмили роҳҳои алоқа, ҳаракати доимии артишҳо ва тиҷорати мустамликавӣ паҳншавии бемориро дар байни кишварҳо осон мекарданд. Дар давоми ин пандемия беморӣ бори аввал ба [[Аврупо]], ба [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|ИМА]] ва ба Ҷопон ворид шуд.

Авҷи эпидемия дар Русия ба нимаи дуюми соли 1830 ва нимаи аввали соли 1831 рост омад. Одамони ноогоҳ дастаҳоеро, ки ба [[Дезинфексия|безараргардонии]] чоҳҳо бо оҳакхлорид машғул буданд, заҳролудкунанда пиндошта, барои ҷустуҷӯи душманон ба беморхонаҳои давлатӣ ҳуҷум мекарданд — дар кишвар мавҷи шӯришҳои вабо ба амал омад.

[[Пандемияи сеюми вабо]] ба солҳои 1850 рост омад ва бо замони [[Ҷанги Қрим]] мувофиқат кард. Танҳо дар Русия шумораи қурбониён аз як миллион нафар гузашт&lt;ref&gt;Geoffrey A. Hosking. ''Russia and the Russians: a history''. Harvard University Press, 2001. ISBN 0-674-00473-6. P. 9.&lt;/ref&gt;. Ин эпидемия марговартарин дар асри XIX буд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cbc.ca/health/story/2008/05/09/f-cholera-outbreaks.html|title=Cholera's seven pandemics|date=2008-05-09|access-date=2019-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216071746/http://www.cbc.ca/health/story/2008/05/09/f-cholera-outbreaks.html|archive-date=2008-12-16|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;. Сироятёбии панҷсад нафар дар моҳи сентябри соли 1854 дар маркази [[Лондон]] Англияи Викторияро ба даҳшат овард ва ба шарофати тадқиқоти [[Ҷон Сноу (пизишк)|Ҷ. Сноу]], такмили системаҳои обтаъминкунӣ ва канализатсияро суръат бахшид. Дар маҷмӯъ олимон ҳафт пандемияи ваборо ҷудо мекунанд:

[[Пандемияи якуми вабо|Пандемияи якум]], солҳои 1816—1824

[[Пандемияи дуюми вабо|Пандемияи дуюм]], солҳои 1829—1851

[[Пандемияи сеюми вабо|Пандемияи сеюм]], солҳои 1852—1860

[[Пандемияи чоруми вабо|Пандемияи чорум]], солҳои 1863—1875

[[Пандемияи панҷуми вабо|Пандемияи панҷум]], солҳои 1881—1896

[[Пандемияи шашуми вабо|Пандемияи шашум]], солҳои 1899—1923

[[Пандемияи ҳафтуми вабо|Пандемияи ҳафтум]], солҳои 1961—1975

Дар соли 1905 дар истгоҳи карантинии Эл-Тор намуди нави барангезанда ҷудо карда шуд, ки ба шарафи истгоҳ номгузорӣ гардид. Пандемияи ҳафтум, бархилофи пандемияҳои қаблӣ, тавассути {{не переведено 3|Вибриони Эл-Тор|вибриони Эл-Тор|en|El Tor}} ба вуҷуд омадааст&lt;ref&gt;Онищенко Г. Г., Москвитина Э. А., Кругликов В. Д., Титова С. В., Адаменко О. Л., Водопьянов А. С., Водопьянов С. О. Эпидемиологический надзор за холерой в России в период седьмой пандемии//Вестник РАМН. — 2015. — Т. 70(2). — С. 249—256&lt;/ref&gt;.

Бо оғози пандемияҳо донишҳои илмӣ дар бораи вабо ташаккул ёфтанд. Вақте ки беморӣ ба қисмҳои артиши Бритониё дар Ҳиндустон зарба зад, тадқиқотҳои аввалин пайдо шуданд, ки ба дарки беҳтари сабабҳои пайдоиш ва паҳншавии ин беморӣ ва роҳҳои табобати муносиби он равона шуда буданд. Аммо то нимаи асри XX вабо яке аз хатарноктарин бемориҳои эпидемикӣ боқӣ мемонд, ки садҳо ҳазор ва ҳатто миллионҳо ҷонро мерабуд.

[[акс:Cholera.png|мини|320px|Вабо дар ҷаҳони муосир:
{{легенда|#FF0000|минтақаҳои эндемикӣ}}
{{легенда|#E0C000|хуруҷҳои даврии беморӣ}}]]
Дар ҷаҳони муосир вабо дигар он хатареро, ки қаблан дошт, надорад, аммо то ҳол ҳолатҳои алоҳида ва ҳатто хуруҷи эпидемияи вабо дар кишварҳои рӯ ба тараққӣ ва камбизоат, махсусан ҳангоми офатҳои табиии оммавӣ, масалан, ҳангоми [[заминларза|заминларзаҳо]] ба қайд гирифта мешаванд. Чунончи, эпидемия дар Гаити, ки моҳи октябри соли 2010 оғоз ёфт, 7 % аҳолии ин давлатро фаро гирифт ва то моҳи майи соли 2015 ҷони 9700 нафарро рабуд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.paho.org/hq/dmdocuments/2014/2014-nov-6-cha-cholera-epi-update.pdf|title=Epidemiological Update. Cholera|website=Pan American Health Organization|date=2014-11-06|lang=en|access-date=2019-08-09|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060935/http://www.paho.org/hq/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_view&amp;gid=28070+&amp;Itemid=999999&amp;lang=fr|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
== Этиология ==
{{main|Вибриони вабо}}
Зиёда аз 150 серогурӯҳҳои ''[[Вибриони вабо|Vibrio cholerae]]'' маълуманд, ки бо О-[[антиген]] фарқ мекунанд; онҳоро ба вибрионҳои вабои бо хунобаи типи О1 [[Агглютинатсия|агглютинатсияшаванда]] (''V. cholerae'' O1) ва ба вибрионҳои ба вабо монанд — НАГ-вибрионҳо, ки бо хунобаи типи О1 агглютинатсия намешаванд (''V. cholerae non О1'', мувофиқан: ''V. cholerae'' О2, О3 ва ғайра қайд мешаванд) ҷудо мекунанд&lt;ref name=&quot;БМЭ-3изд-ТОМ-27&quot;&gt;Антропонозы // Большая медицинская энциклопедия : в 30 т. / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1981. — Т. 27 : Хлоракон — Экономика здравоохранения. — 576 с. : ил.&lt;/ref&gt;.

Вабои «классикӣ» тавассути вибриони вабои серогурӯҳи О1 ба вуҷуд меояд. Ду биовар (биотип)-и ин серогурӯҳро фарқ мекунанд: классикӣ (''V. cholerae biovar cholerae'') ва Эл-Тор (''V. cholerae biovar eltor'')&lt;ref&gt;{{Статья |год=2010-03-26 |issn=0049-8114 |выпуск=13 |страницы=117—128 |издание=Releve Epidemiologique Hebdomadaire |заглавие=Cholera vaccines: WHO position paper |ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20349546 |том=85 |archive-date=2020-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221184412/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20349546 }}&lt;/ref&gt;.

Аз рӯи хусусиятҳои морфологӣ, културалӣ ва серологӣ онҳо ба ҳам монанданд: чӯбчаҳои кӯтоҳи каҷшудаи ҳаракаткунанда, ки қамчинча доранд, аэробҳои грамманфӣ, бо [[Рангҳо|рангҳои]] анилинӣ нағз ранг мегиранд, спора ва капсула ҳосил намекунанд, дар муҳитҳои ишқорӣ ([[Водородный показатель|pH]] 7,6-9,2) дар ҳарорати 10-40 °C мерӯянд. Вибрионҳои вабои Эл-Тор бархилофи вибрионҳои классикӣ қодиранд эритроситҳои [[Гӯсфанд|гӯсфандро]] гемолиз кунанд (на ҳамеша).

Ҳар яке аз ин биотипҳо аз рӯи О-антиген (соматикӣ) ба серотипҳо ҷудо мешаванд. Серотипи Инаба (Inaba) дорои фраксияи С, серотипи Огава (Ogawa) — фраксияи B ва серотипи Гикошима (Hikojima) — фраксияҳои А, B ва С мебошанд. Н-антигени вибрионҳои вабо (қамчинчагӣ) — барои ҳамаи серотипҳо умумӣ аст. Вибрионҳои вабо токсини вабо — энтеротоксини сафедавиро ҳосил мекунанд.

НАГ-вибрионҳо дараҷаҳои гуногуни вазнини диареяи ба вабо монандро ба вуҷуд меоранд, ки баъзан метавонад бо марг анҷом ёбад.

Ҳамчун мисол метавон эпидемияи калонеро овард, ки тавассути ''V. cholerae'' серогурӯҳи О139 Bengal ба вуҷуд омадааст. Он моҳи октябри соли [[1992]] дар бандари [[Мадрас]]-и Ҷануби [[Ҳиндустон]] оғоз ёфта, бо суръат дар соҳилҳои [[Бангола]] паҳн шуд ва моҳи декабри соли [[1992]] ба [[Бангладеш]] расид, ки дар он ҷо танҳо дар 3 моҳи аввали соли [[1993]] зиёда аз 100 000 ҳолати бемориро ба вуҷуд овард.

== Эпидемиология ==
Мувофиқи баҳои [[Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ]], дар соли 2010 дар ҷаҳон аз 3 то 5 миллион ҳолати бемории вабо ва 100—130 ҳазор ҳолати марг ба қайд гирифта шудааст&lt;ref name=WHO2010&gt;{{cite web|url=http://www.who.int/immunization/Cholera_PP_Accomp_letter__Mar_10_2010.pdf|title=Cholera vaccines. A brief summary of the March 2010 position paper|format=PDF|work=[[Всемирная организация здравоохранения|World Health Organization]]|archive-url=https://www.webcitation.org/683ZsKPiv?url=http://www.who.int/immunization/Cholera_PP_Accomp_letter__Mar_10_2010.pdf|archive-date=2012-05-30|access-date=2012-03-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ин бемориҳо асосан дар кишварҳои рӯ ба тараққӣ рух додаанд&lt;ref&gt;{{статья|заглавие=Vibrio cholerae and cholera: out of the water and into the host |издание={{Нп3|Microbiology and Molecular Biology Reviews}} |том=26 |номер=2 |страницы=125—139 |pmid=12069878 |doi=10.1111/j.1574-6976.2002.tb00605.x |язык=en |тип=journal |автор=Reidl J., Klose K.E. |месяц=6 |год=2002 |издательство={{Нп3|American Society for Microbiology}}}}&lt;/ref&gt;. Дар аввали солҳои 1980-ум сатҳи фавт зиёда аз 3 миллион нафар дар як сол баҳо дода мешуд&lt;ref name=Lancet2004&gt;{{статья|заглавие=Cholera |ссылка=https://archive.org/details/sim_the-lancet_2004-01-17_363_9404/page/222 |издание=[[The Lancet]] |том=363 |номер=9404 |страницы=223—233 |pmid=14738797 |doi=10.1016/S0140-6736(03)15328-7 |язык=en |автор=Sack D.A., Sack R.B., Nair G.B., Siddique A.K. |месяц=1 |год=2004 |издательство=[[Elsevier]]}}&lt;/ref&gt;. Шумораи дақиқи ҳолатҳои бемориро муайян кардан душвор аст, зеро дар бораи бисёре аз онҳо бинобар хавфи таъсири манфии хуруҷи вабо ба ҷараёни сайёҳон дар ин кишварҳо гузориш дода намешавад&lt;ref name=NEJM2006&gt;{{статья|заглавие=Getting serious about cholera |ссылка=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2006-08-17_355_7/page/648 |издание=[[The New England Journal of Medicine]] |том=355 |номер=7 |страницы=649—651 |pmid=16914700 |doi=10.1056/NEJMp068144 |язык=en |автор=Sack D.A., Sack R.B., Chaignat C.L. |месяц=8 |год=2006}}&lt;/ref&gt;. Дар айни замон вабо дар бисёр минтақаҳои ҷаҳон хусусияти эпидемикӣ ва эндемикӣ дорад&lt;ref name=Lancet2004/&gt;.

Ҳамаи роҳҳои интиқоли вабо — вариантҳои механизми фекалӣ-оралӣ мебошанд. Манбаи сироят одам аст — бемори вабо ва барандаи солим (транзиторӣ)-и вибрион, ки ба муҳити атроф ''Vibrio cholerae''-ро бо наҷосат ва қай ҷудо мекунанд.

Дар паҳншавии беморӣ барандагони беаломати вибрион нақши калон доранд. Таносуби барандагон/беморон метавонад ҳангоми варианти ''V. cholerae biovar cholerae'' ба 10-20:1 ва ҳангоми ''V. cholerae biovar eltor'' ба 20-40:1 расад&lt;ref&gt;[https://gmpb2.ru/images/news/2022/1107/1.pdf Холера СЗГМУ им. И.И. Мечникова]&lt;/ref&gt;.

Сироятёбӣ асосан ҳангоми нӯшидани [[об]]и безарарнашуда, фурӯ бурдани об ҳангоми оббозӣ дар ҳавзҳои олудашуда, ҳангоми рӯйшӯӣ ва инчунин шустани зарфҳо бо оби сироятёфта ба амал меояд. Сироятёбӣ метавонад ҳангоми истеъмоли ғизои (олудашуда), ки дар вақти коркарди пазандагӣ, нигоҳдорӣ, шустан ё тақсими он сироят ёфтааст, ба хусус бо маҳсулоте, ки коркарди ҳароратӣ намебинанд (моллюскҳо, креветкаҳо, моҳии хушк ва камнамак), рӯй диҳад. Роҳи интиқоли тамосӣ-маишӣ (тавассути дастҳои олуда) низ имконпазир аст. Ба ғайр аз ин, вибрионҳои вабо метавонанд тавассути магасҳо интиқол ёбанд.

Ҳангоми паҳншавии беморӣ шароитҳои бади санитарию гигиенӣ, зичии аҳолӣ ва муҳоҷирати зиёди аҳолӣ нақши муҳим мебозанд. Дар ин ҷо бояд марказҳои эндемикӣ ва воридотии ваборо қайд кард. Дар минтақаҳои эндемикӣ ([[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], [[Африқо]], [[Амрикои Лотинӣ]]) вабо дар давоми сол ба қайд гирифта мешавад. Эпидемияҳои воридотӣ ба муҳоҷирати интенсивии аҳолӣ вобастаанд. Дар минтақаҳои эндемикӣ кӯдакон бештар бемор мешаванд, зеро аҳолии калонсол аллакай дорои иммунитети табиии пайдошуда мебошанд. Дар аксари ҳолатҳо болоравии бемориро дар мавсими гарм мушоҳида мекунанд.

Тақрибан дар 4—5 %-и беморони шифоёфта барандагии музмини вибрион дар халтаи талха ташаккул меёбад. Ин махсусан барои шахсони калонсол хос аст. Пас аз бемории гузаронидашуда дар организми шахси шифоёфта иммунитет пайдо мешавад, ки ин сироятёбиро бо дигар серотипҳои ''Vibrio cholerae'' истисно намекунад.
== Аломатҳо ==
Вабо ногаҳон авҷ гирифта, шабона ё субҳдам дар бемор хоҳиши беисти қазои ҳоҷат пайдо мешавад. Шикам дард намекунад ва тоб ҳам намедиҳад. Наҷосат аввал бетағйир буда, якҷо бо боқимондаҳои ғизо меояд. Сипас он обакии [[зард]] ва минбаъд мисли ҷӯшобаи биринҷ шуда, бӯйи моҳӣ мекунад. Бемор дар як шабонарӯз аз 3 то 10 маротиба таҳорат мешиканад, камиштиҳо ва ташна мешавад. Ҳарорати бадан муътадил, набз тез, забон хушк буда, шикам садо медиҳад. Дар сурати сабук ҷараён ёфтани беморӣ, исҳол аз чанд соат то 1–2 шабонарӯз давом мекунад (камобии дараҷаи I). Дар ҳолатҳои рӯ ба вазнинӣ овардани В. бемор дар як шаборӯз 15–20 бор ба қазои ҳоҷат меравад, қай мекунад; қай обакӣ, омехта бо талха аст (камобии дараҷаи II). Вазъи умумии бемор бад ва ӯ беҳол мешавад, ташна мемонад, даҳонаш мехушкад; мушакҳои соқи пой, каф ва панҷаи баъзе беморон раг мекашанд, пешоб кам мегардад. Ҳарорати бадан, одатан, бетағйир, пӯст бетароват, халташакл ва кабудча мешавад, луобпардаҳо хушк шуда овоз мегирад. Ҳангоми ба таъхир гузоштани муолиҷа дар тӯли чанд соат об ба 7–8 дарсади массаи бадан кам мешавад (камобии дараҷаи III). Вазъи бемор хеле бад шуда, нишонаҳои заҳролудӣ падид меоянд; тарҳи рӯй теғадор шуда, чашмон фурӯ мераванд, луобпардаҳову пӯст мехушканд, пӯсти панҷаҳо халта мезанад; фишори шараён якбора паст мешавад. Ҳарорати бадан муътадил ё аз меъёр паст мешавад (камобии дараҷаи IV). Вазъи бемор рӯ ба табоҳӣ меорад, исҳол ва қай, ки зуд-зуд рух менамуданд, кам ё батамом қатъ мегарданд, нӯги бинӣ, гӯш, лаб ва пилки чашм бунафш ё пурра сиёҳ, чеҳра теғ дода, атрофи чашм кабуд мешавад; чашмҳо дар косахонаашон нишаста ҷониби боло тоб мехӯранд, овоз гирифта аст, ҳарорати бадан 35–34°С паст мефарояд. Пӯст сард ва халтамонанд шуда, ҳангоми қабза кардан, мисли хамир то дер ҳамвор намегардад. Набз хеле суст ва нафаскашӣ номураттаб (дар 1 дақ. 40–60 бор) аст; бемор бо даҳони боз нафас мегирад. Агар муолиҷа ба таъхир афтад, бемор аз ҳуш рафта, нафасгир мешавад.

Вабо барқосо низ пайдо мешавад. Он бисёр тезу тунд ҷараён мегирад, [[Андомгон|организм]] оби бисёр талаф медиҳад. Ин шакли Вабо хусусан барои кӯдакони то яксола хавфнок аст.
== Патогенез ==
{{main|Токсини вабо}}

Аломатҳои беморӣ на тавассути худи вибриони вабо, балки тавассути токсини вабо, ки он ҳосил мекунад, ба вуҷуд меоянд.

Дарвозаи даромади сироят роҳи ҳозима мебошад. Як қисми вибрионҳо дар муҳити турши меъда зери таъсири [[Кислотаи хлорид|кислотаи хлорид]] нобуд мешаванд. Агар микроорганизмҳо аз монеаи меъда гузаранд, онҳо ба қисми борики [[Рӯда]] ворид мешаванд ва дар он ҷо муҳити мусоиди ишқориро ёфта, ба афзоиш шурӯъ мекунанд. Дар беморони вабо барангезанда метавонад дар тамоми тӯли роҳи меъдаю рӯда пайдо карда шавад, аммо дар меъда ҳангоми pH на бештар аз 5,5 вибрионҳо ёфт намешаванд.

Вибрионҳо сатҳи эпителияи қисми борики рӯдаро мустамлика мекунанд, вале ба дохили он ворид намешаванд ва токсини ваборо ({{lang-en|CTX}}) ҷудо мекунанд — энтеротоксини сафедавие, ки аз ду қисм: субъединитсаи А ва субъединитсаи В иборат аст.

Субъединитсаи В бо ретсептор — ганглиозиди GM1, ки дар сатҳи ҳуҷайраҳои эпителиалӣ ҷойгир аст, пайваст мешавад. Пас аз часпидани субъединитсаи В ба ганглиозид, субъединитсаи А тавассути мембрана ба дохили ҳуҷайраи эпителиалӣ ворид мешавад.

Субъединитсаи А-и фаъолшуда (А1) нисфи АДФ-рибозии никотинамидадениндинуклеотиди (НАД) таҷзияшударо ба [[Сафедаҳо|сафедаи]] танзимкунандаи комплекси аденилатсиклаза, ки дар тарафи дохилии мембранаи эпителиотсит ҷойгир аст, интиқол медиҳад.

Дар натиҷа фаъолшавии Аденилатсиклаза ба амал меояд, ки боиси баланд шудани миқдори аденозинмонофосфати сиклӣ (тсАМФ) — яке аз стимуляторҳои дохилиҳуҷайравии секретсияи рӯда мегардад. Мавҷудияти тсАМФ-и зиёд боиси ба холигии рӯда ҷудо шудани миқдори зиёди моеъи изотоникӣ бо миқдори ками сафеда ва контсентратсияи баланди ионҳои натрий, калий, хлоридҳо ва гидрокарбонатҳо мегардад. Дарунравӣ, қайкунӣ ва беобшавӣ инкишоф меёбад. Талафоти моеъ, гидрокарбонатҳо ва [[Калий|калий]] боиси инкишофи [[Атсидоз|атсидоз]]и метаболикӣ ва гипокалиемия мегардад.

== Манзараи клиникӣ ==
То истифодаи антибиотикҳо ва ваксинапрофилактикаи муассир, дар ҷараёни вабо шаклҳои зеринро фарқ мекарданд:

исҳоли вабоӣ

холерина

вабои алгидӣ ё асфиктикӣ (аз ҷумла вабои хушк)

тифоиди вабоӣ.

Ҳангоми сари вақт расонидани ёрии муосири тиббӣ, аз нимаи асри XX инҷониб шаклҳои ниҳоят вазнин амалан во намехӯранд.

=== Давраи инкубатсионӣ ===
Давраи инкубатсионӣ (ниҳонӣ) аз чанд соат то 5 шабонарӯз, бештар 24—48 [[Соат|соат]] давом мекунад. Вазнинии беморӣ гуногун мешавад — аз шаклҳои ноаёни субклиникӣ то ҳолатҳои вазнин бо беобшавии шадид (бар асари талафоти об ҳангоми дарунравии беист ва инчунин қайкунии бисёркарата) ва марг дар тӯли 24—48 соат.

Мувофиқи маълумоти [[Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ|СУТ]] «бисёр беморони бо V. cholerae сироятёфта ба вабо гирифтор намешаванд, бо вуҷуди он ки [[Бактерияҳо|бактерияҳо]] дар наҷосати онҳо дар тӯли 7—14 рӯз мавҷуданд. Дар 80—90 %-и он ҳолатҳое, ки беморӣ инкишоф меёбад, он шаклҳои сабук ё миёнавазнинро мегирад, ки аз дигар шаклҳои дарунравии шадид аз ҷиҳати клиникӣ фарқ карданашон душвор аст. Камтар аз 20 %-и одамони беморшуда ба вабои типикӣ бо нишонаҳои беобшавии мӯътадил ё вазнин гирифтор мешаванд»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/ru|title=Главная страница|publisher=www.who.int|lang=ru|access-date=2019-08-09|archive-date=2019-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505212846/https://www.who.int/ru|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Барои манзараи клиникии типикии вабо се дараҷаи вазнинӣ хос аст.

=== Дараҷаи сабук ===
Дар ин шакл исҳоли обакӣ ва қайкунӣ мушоҳида мешавад, ки метавонанд яккарата бошанд. Беобшавӣ аз 1—3 %-и вазни бадан зиёд нест (дегидрататсияи дараҷаи 1-ум). Аҳволи бемор қаноатбахш аст. Шикоятҳо аз хушкии даҳон, ташнагии зиёд, сустии мушакҳо. Чунин беморон на ҳамеша барои ёрии тиббӣ муроҷиат мекунанд. Пас аз 1—2 рӯз ҳамаи нишонаҳои клиникӣ нест мешаванд, гарчанде ки барандагии вибрион боз чанд вақт боқӣ мемонад.

=== Дараҷаи миёнавазнин ===
Оғози беморӣ шадид буда, бо исҳоли зуд-зуд (то 15—20 бор дар як шабонарӯз), ки тадриҷан хусусияти наҷосатиро гум карда, намуди оби биринҷро мегирад. Ҳангоми дарунравӣ дард дар шикам ва тенезмҳо мавҷуд нестанд. Баъзан метавонад дардҳои ночиз дар соҳаи ноф, нороҳатӣ, қур-қури шикам ва «ҷобаҷошавии моеъ» дар шикам бошад. Ба зудӣ ба дарунравӣ қайкунии фаровон бидуни дилбеҳузурӣ ҳамроҳ мешавад. Беобшавӣ меафзояд, талафоти моеъ 4—6 %-и вазни баданро ташкил медиҳад (дегидрататсияи дараҷаи 2-юм). Судорогиҳои гурӯҳҳои алоҳидаи мушакҳо пайдо мешаванд. Овоз хирирӣ мегардад. Беморон аз хушкии даҳон, ташнагӣ ва бемадорӣ шикоят мекунанд. Сианози лабҳо, баъзан акросианоз мушоҳида мешавад. Тургори пӯст кам мешавад. [[Тахикардия]].

=== Дараҷаи вазнин ===
Бо дараҷаи баланди беобшавӣ бо талафоти 7—9 % моеъ ва вайроншавии гемодинамика тавсиф меёбад (дегидрататсияи дараҷаи 3-юм). Дар беморон исҳоли зуд-зуд, фаровон ва обакӣ, қайкунӣ ва судорогиҳои шадиди мушакҳо мушоҳида мешавад. Фишори хун паст мешавад, набз суст ва тез мегардад. Тангнафасӣ, сианози пӯст, олигурия ё [[анурия]] пайдо мешавад. Нуқтаҳои рӯй тез мешаванд, чашмон фурӯ мераванд, овоз то ба афония хирирӣ мегардад. Тургори пӯст паст аст, чини пӯст рост намешавад, ангуштони дасту по чиндор мешаванд. Забон хушк аст. Дардмандии ночиз дар эпигастрия ва соҳаи атрофи ноф мушоҳида мешавад. Беморон аз бемадории зиёд ва ташнагии беист шикоят мекунанд.

=== Дараҷаҳои беобшавӣ ===
Дараҷаи I — талафоти моеъ аз 3 %-и [[Масса|вазн]]и аввалияи бадан зиёд нест;

Дараҷаи II — талафоти 4—6 %-и вазни аввалияи бадан;

Дараҷаи III — талафоти 7—9 %-и вазни аввалияи бадан;

Дараҷаи IV — зиёда аз 10 %-и вазни аввалияи бадан.

Ҳангоми талафоти зиёди моеъ алгид (лот. algidus — хунук) инкишоф меёбад — маҷмӯи аломатҳое, ки дар натиҷаи дараҷаи IV-и беобшавии организм бо талафоти хлоридҳои натрий, калий ва гидрокарбонатҳо ба вуҷуд омада, бо гипотермия; ихтилоли гемодинамикӣ; анурия; судорогиҳои тоникии мушакҳои дастҳо, пойҳо, шикам, рӯй; тангнафасии шадид; паст шудани тургори пӯст (нишонаи «дасти ҷомашӯй» пайдо мешавад); кам шудани ҳаҷми наҷосат то қатъшавии пурраи он ҳамроҳӣ мекунад.

=== Хусусиятҳои вабо дар [[Кӯдак|кӯдакон]] ===

Ҷараёни вазнин.

Инкишофи барвақт ва шадиди дегидрататсия.

Бештар ихтилоли САМ инкишоф меёбад: карахтӣ, вайроншавии ҳуш дар намуди ступор ва кома.

Бештар судорогиҳо мушоҳида мешаванд.

Моил будани зиёд ба гипокалиемия.

Баланд шудани ҳарорати бадан.

=== Дараҷаҳои беобшавӣ дар кӯдакон ===
Дараҷаи I — талафот аз 2 %-и вазни аввалияи бадан зиёд нест;

Дараҷаи II — талафоти 3—5 %-и вазни аввалияи бадан;

Дараҷаи III — талафоти 6—8 %-и вазни аввалияи бадан;

Дараҷаи IV — талафоти зиёда аз 8 %-и вазни аввалияи бадан.

== Оризаҳо ==

[[Шоки гиповолемикӣ]]

[[Норасоии шадиди гурда]]: [[олигурия]], [[анурия]]

Вайроншавии функсияи САМ: судорогиҳо, [[кома]]
== Ташхис ==

Маълумоти анамнез: минтақаи эндемикӣ, [[эпидемия]]и маълум.

Манзараи клиникӣ.

=== Ташхиси лабораторӣ ===
Ҳадафи ташхис: муайян кардани Vibrio cholerae дар наҷосат ва (ё) қайкунӣ, об, муайян кардани [[агглютинин]]ҳо ва [[антитело|антителоҳои]] вибриосидӣ дар хунобаҳои ҷуфти хуни беморон.

Методикаи ташхис:

Кишти маводи бактериологӣ (наҷосат, қайкунӣ, об) дар [[Агар-агар|агари]] [[Тиосульфатҳо|тиосулфат]]-[[ситрат]]-сафро-сахароза ({{lang-en|TCBS}}), инчунин дар оби пептонии ишқории 1%; кишти такрории минбаъда дар оби дуюми пептонӣ ва кишт дар косачаҳо бо агари ишқорӣ.

Ҷудо кардани култураи тоза, идентификатсия (айниятсозӣ).

Таҳқиқи хосиятҳои биохимиявии култураи ҷудошуда — қобилияти таҷзия кардани ин ё он карбогидратҳо, ба истилоҳ «қатори қандҳо» — [[сахароза]], [[арабиноза]], [[маннит]].

Реаксияи [[Агглютинатсия|агглютинатсия]] бо хунобаҳои махсус.

Муайян кардани ДНК-и Vibrio cholerae бо усули [[ПСР дар вақти воқеӣ|ПСР]], ки инчунин имкон медиҳад мансубият ба штаммҳои патогенӣ ва серогурӯҳҳои О1 ва О139 муайян карда шавад.

Барои тафриқаи (дифферентсиатсияи) вибрионҳои вабо аз бактериофагҳо истифода мебаранд (дар айни замон маҷмӯи ҳафт бактериофаг имкон медиҳад, ки дар байни V. cholerae 16 фаготип ҷудо карда шавад), барои табобат фагҳо амалан истифода намешаванд.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://elib.usma.ru/bitstream/usma/961/1/UMK_2013_004.pdf |title=Государственное бюджетное образовательное учреждение высшего профессионального образования «Уральская Государственная медицинская академия» Министерства здравоохранения РФ. Иллюстрированное учебное пособие «ВОЗБУДИТЕЛЬ ХОЛЕРЫ» |access-date=2020-04-27 |archive-date=2020-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200331154224/http://elib.usma.ru/bitstream/usma/961/1/UMK_2013_004.pdf |url-status=live |accessdate=2026-04-07 |archivedate=2020-03-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200331154224/http://elib.usma.ru/bitstream/usma/961/1/UMK_2013_004.pdf }}&lt;/ref&gt;

=== Ташхиси тафриқӣ (Дифферентсиалӣ) ===

[[Салмонеллёз]]ҳо

[[Шигеллёз|Дизентерияи Зонне]]

[[Гастроэнтерит]], ки тавассути [[чӯбчаи рӯда]] ба вуҷуд омадааст

[[Инфексияи ротавирусӣ|Дарунравии вирусӣ]] ([[ротавирус]]ҳо)

Заҳролудшавӣ аз [[занбӯруғ]]ҳои заҳрнок

Заҳролудшавӣ аз [[пестисид]]ҳои [[пайвастҳои фосфорорганикӣ|фосфорорганикӣ]]

[[Ботулизм]]

== Табобат ==
Ҳангоми гумонбарӣ ба вабо беморон фавран дар шуъбаи махсус бистарӣ карда мешаванд.&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web |url=http://ibolezn.ru/holera.html |title=Холера. Симптомы и лечение заболевания |access-date=2011-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110518092640/http://ibolezn.ru/holera.html |archive-date=2011-05-18 |url-status=dead |accessdate=2026-04-07 |archivedate=2011-05-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110518092640/http://ibolezn.ru/holera.html }}&lt;/ref&gt;

Одатан, ҳангоми барқарор кардани моеъи гумшуда, беморони вабо ҳатто бидуни истифодаи антибиотикҳо шифо меёбанд, бинобар ин Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ истифодаи онҳоро танҳо дар ҳолатҳои беобшавии вазнин тавсия медиҳад&lt;ref name=W8&gt;{{cite web|title=First steps for managing an outbreak of acute diarrhea|url=http://www.who.int/topics/cholera/publications/en/first_steps.pdf|publisher=World Health Organization Global Task Force on Cholera Control|access-date=2013-11-23|archive-date=2014-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20140805150434/http://www.who.int/topics/cholera/publications/en/first_steps.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Барқарорсозӣ ва нигоҳдории ҳаҷми гардиши хун ва таркиби электролитии бофтаҳо ===
Дар ду марҳила гузаронида мешавад:

Барқарор кардани моеъи гумшуда — регидрататсия (дар ҳаҷме, ки ба дефисити аввалияи вазни бадан мувофиқ аст).
Ислоҳи (коррексияи) талафоти давомдори об ва [[электролит]]ҳо.
Метавонад ба воситаи даҳон (оралӣ) ё ба воситаи раг (парентералӣ) гузаронида шавад. Интихоби роҳи воридкунӣ аз вазнинии беморӣ, дараҷаи беобшавӣ ва мавҷудияти қайкунӣ вобаста аст. Воридкунии фаврии маҳлулҳо ба дохили раг барои беморони дорои беобшавии дараҷаи III ва IV комилан зарур аст.

Барои регидрататсияи оралӣ Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ маҳлули зеринро тавсия додааст:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!width=65%|Ҷузъи таркибӣ
!width=35%|Консентратсия, ммол/л
|-
|[[Натрий]]
|90
|-
|[[Калий]]
|20
|-
|[[Хлор]]
|80
|-
|[[Ситратҳо|Ситрат]]
|10
|-
|[[Глюкоза]]
|110
|}

Барои регидрататсияи аввалияи дохилирагӣ дар беморони дорои беобшавии шадид [[маҳлули Рингер]], ки онро {{нп3|маҳлули лактатии Рингер|маҳлули лактатии Рингер||Ringer's lactate solution}} ({{lang-en|Ringer's lactate solution}}) ё маҳлули Хартманн ({{lang-en|Hartmann's solution}}) меноманд, беҳтар мувофиқат мекунад. Гипокалиемия бо ворид кардани иловагии доруҳои [[Калий|калий]] ислоҳ карда мешавад.

Тавсифи муқоисавии таркиби электролитии наҷосати вабо ва маҳлули Рингер (ммол/л)

{|border=&quot;1&quot; class=&quot;standard&quot; style=&quot;width:40%;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Модда
|width=15%|[[Натрий]]
|width=15%|[[Калий]]
|width=15%|[[Хлор|Cl]]
|Асосҳо
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |Наҷосат
| Калонсолон
|135
|15
|90
|30
|-
| [[Кӯдак|Кӯдакон]]
|100
|25
|90
|30
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Маҳлули Рингер
|130
|4
|109
|28
|}

=== Табобат бо антибиотикҳо ===
Табобат бо антибиотикҳо имкон медиҳад, ки ҷараёни беморӣ 1—3 рӯз кӯтоҳ карда шуда, шиддати аломатҳо паст карда шавад&lt;ref name=Lancet2004/&gt;. Истифодаи антибиотикҳо инчунин эҳтиёҷ ба моеъро кам мекунад&lt;ref name=W7&gt;{{cite report|date=2011-11-28|title=Cholera Treatment|url=https://www.cdc.gov/cholera/treatment/index.html|publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)|access-date=2017-10-03|archive-date=2015-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150311042338/http://www.cdc.gov/cholera/treatment/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Бар зидди вибриони вабо антибиотикҳое ба монанди [[азитромитсин]], [[ко-тримоксазол]], [[эритромитсин]], [[тетратсиклин]], [[докситсиклин]], [[сипрофлоксатсин]] ва [[фуразолидон]] муассир баромаданд&lt;ref name=W9&gt;{{cite web|url=http://sprojects.mmi.mcgill.ca/tropmed/disease/chol/treatment.htm|title=Cholera treatment|publisher=Molson Medical Informatics|year=2007|access-date=2008-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20121106021041/http://sprojects.mmi.mcgill.ca/tropmed/disease/chol/treatment.htm|archive-date=2012-11-06|url-status=dead|accessdate=2026-04-07|archivedate=2012-11-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121106021041/http://sprojects.mmi.mcgill.ca/tropmed/disease/chol/treatment.htm}}&lt;/ref&gt;. [[Азитромитсин]] ва [[тетратсиклин]] нисбат ба [[докситсиклин]] ё [[сипрофлоксатсин]] муассиртар буданд&lt;ref name=W10&gt;{{статья |заглавие=Antimicrobial drugs for treating cholera |издание=The Cochrane database of systematic reviews |том=6 |страницы=CD008625 |pmid=24944120 |doi=10.1002/14651858.CD008625.pub2 |язык= |автор=Leibovici-Weissman, Y; Neuberger, A; Bitterman, R; Sinclair, D; Salam, MA; Paul, M. |число=19 |месяц=6 |год=2014}}&lt;/ref&gt;. Истифодаи [[тетратсиклин]] ва [[докситсиклин]] ба кӯдакони то 8-сола тавсия дода намешавад. Дар бисёр кишварҳои ҷаҳон гузориш дода шудааст, ки дар баъзе [[Штамм|штаммҳои]] вибрионҳои вабо устуворӣ (муқовимат) нисбат ба [[докситсиклин]]&lt;ref name=Lancet2004/&gt;, [[фторхинолон]]ҳо (масалан, ба [[сипрофлоксатсин]])&lt;ref name=W11&gt;{{статья |заглавие=Fluoroquinolone-resistant Vibrio cholerae isolated during a cholera outbreak in India |издание=Trans. R. Soc. Trop. Med. Hyg. |том=100 |номер=3 |страницы=224—226 |pmid=16246383 |doi=10.1016/j.trstmh.2005.07.007 |ссылка=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0035-9203(05)00237-3 |ref=Krishna |язык=en |тип=journal |автор=Krishna B.V., Patil A.B., Chandrasekhar M.R. |месяц=3 |год=2006 |archive-date=2017-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801025316/http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0035-9203(05)00237-3 }}&lt;/ref&gt;, инчунин ба [[тетратсиклин]], [[ко-тримоксазол]] ва [[эритромитсин]] пайдо шудааст&lt;ref name=NEJM2006/&gt;.

=== Энтеросорбсия ===
Дар табобат Энтеросорбсия истифода мешавад — усуле, ки ба пайваст кардан ва хориҷ кардани моддаҳои экзогенӣ ва эндогенӣ, микроорганизмҳои патогенӣ ва маҳсулоти ҳаёти онҳо аз роҳи меъдаю рӯда бо ёрии [[Энтеросорбентҳо]] асос ёфтааст.&lt;ref&gt;{{статья | автор = ФГБУ НИИДИ ФМБА РОССИИ | заглавие = Клинические рекомендации (протокол лечения) оказания медицинской помощи детям больным холерой | ссылка = http://niidi.ru/dotAsset/d87b7c4a-1ddc-4e48-8519-6474948352ca.pdf | издание = ФМБА РОССИИ | тип = сб | место = М. | издательство =  | год = 2015 | 9 =  | archive-date = 2022-03-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220301230643/http://niidi.ru/dotAsset/d87b7c4a-1ddc-4e48-8519-6474948352ca.pdf }}&lt;/ref&gt;

== [[Пешгирӣ|Пешгирии вабо]] ==
[[акс:Unhygienic practices which lead to cholera. Colour lithograp Wellcome L0032150.jpg|мини|300px|&lt;center&gt;Плакати шӯравии соли 1921&lt;/center&gt;]]
[[акс:Vaccinazione anti-colera con siringa a pistola.jpg|мини|Ваксинатсияи оммавӣ бар зидди вабо дар [[Неапол]] дар соли 1973]]

Пешгирии воридшавии [[Инфексия|сироят]] аз марказҳои эндемикӣ.

Риояи чораҳои санитарию гигиенӣ: безараргардонии об (хусусан — манбаъҳои обтаъминкунӣ), шустани дастҳо, коркарди ҳароратии ғизо, безараргардонии ҷойҳои истифодаи умум ва ғайра.

Барвақт ошкор кардан, ҷудо кардан ва табобат кардани беморон ва барандагони вибрион.

Пешгирии махсус бо ваксинаи вабо ва холероген-анатоксин. [[Ваксина]]и вабо давраи амали нисбатан кӯтоҳ дорад.

=== Ваксина ===
{{main|Ваксинаи зидди вабо}}
Дар айни замон (то соли 2018) ваксинаҳои пероралии [[Ваксинаи зидди вабо|зидди вабои]] зерин мавҷуданд&lt;ref&gt;''Щуковская Т. Н., Саяпина Л. В., Кутырев В. В.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/vaktsinoprofilaktika-holery-sovremennoe-sostoyanie-voprosa Вакцинопроилактика холерой: современное состояние вопроса] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210615050808/https://cyberleninka.ru/article/n/vaktsinoprofilaktika-holery-sovremennoe-sostoyanie-voprosa |date=2021-06-15 }} / [[Российский НИПЧИ «Микроб» Роспотребнадзора|РосНИПЧИ «Микроб»]], [[Государственный НИИ стандартизации и контроля медицинских биологических препаратов имени Л. А. Тарасевича|ГИСК им. Л. А. Тарасевича]] // Журнал «Эпидемиология и Вакцинопрофилактика», 2009, № 2 (45). ISSN 2073-3046. С. 62-67.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Беспалова И. А., Иванова И. А., Омельченко Н. Д., Филиппенко А. В., Труфанова А. А.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennoe-sostoyanie-spetsificheskoy-profilaktiki-holery Современное состояние специфической профилактики холеры] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210615050814/https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennoe-sostoyanie-spetsificheskoy-profilaktiki-holery |date=2021-06-15 }} / Ростовский-на-Дону НИПЧИ // Журнал «Эпидемиология и Вакцинопрофилактика», 2018, № 1 (98). ISSN 2073-3046. С. 55-60.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Горяев А. А., Саяпина Л. В., Обухов Ю. И., Бондарев В. П.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/effektivnost-i-bezopasnost-vaktsin-dlya-profilaktiki-holery Эффективность и безопасность вакцин для профилактики холеры] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210615050809/https://cyberleninka.ru/article/n/effektivnost-i-bezopasnost-vaktsin-dlya-profilaktiki-holery |date=2021-06-15 }} / НЦЭСМП Минздрава России, научная статья. DOI: 10.30895/2221-996X-2018-18-1-42-49 // Журнал «БИОпрепараты. Профилактика, диагностика, лечение», 2018, № 1, том 18. ISSN 2221-996X. С. 42-49.&lt;/ref&gt;:

''Dukoral'' (Швеция, 1991, син. WC/rBS) — ваксинаи моеи моновалентии кушташудаи томҳуҷайрагӣ. [[Ваксинатсия]] дубор (барои кӯдакони 2-6 сола 3-бор), реваксинатсия ҳар 2 сол, барои кӯдакони 2-5 сола ҳар 6 моҳ. Аналоги он дар Чин ҳамчун ''OraVacs'' литсензия шудааст ва дар [[Капсула|капсулаҳо]] бароварда мешавад, ваксинатсия себор аст.

''mORC-Vax'' (Ветнам, 1997/2009) — ваксинаи моеи бивалентии кушташудаи томҳуҷайрагӣ, варианти ваксинаи Dukoral, ки дар Ветнам литсензия шудааст. Дар соли 2004 ваксина дар Ветнам ҳамчун ''mORC-Vax'' ба қайд гирифта шуд, дар Ҳиндустон ҳамчун ''Shanchol'' (аз соли 2009) ва дар Корея ҳамчун ''Euvichol'' (аз соли 2015) истеҳсол мешавад. Ваксинатсия дубор, реваксинатсия пас аз 2 сол.

''Vaxchora'' (ИМА, 2016) — ваксинаи зиндаи аттенуатсияшуда (микроорганизми сустшудаи) [[Лиофилизатсия|лиофилизатсияшуда]]. Ваксинатсия якбора танҳо барои калонсолон (18-64 сола). Шароити махсуси нигоҳдории [[Занҷири сармо|занҷири сарморо]] талаб мекунад: −15 ÷ −25 °С.

''Ваксинаи вабои инактивишудаи бивалентии кимиёвии ҳабӣ'' (Русия, 1992) — омехтаи [[холероген]]-[[анатоксин]] бо О-антиген. Ваксинатсия якбора (аз 2-солагӣ). Реваксинатсия ҳар 6 моҳ.

== Пешгӯӣ (Прогноз) ==
Ҳангоми табобати саривақтӣ ва муносиб пешгӯӣ мусоид аст. Қобилияти корӣ дар тӯли тақрибан 30 шабонарӯз пурра барқарор мешавад. Дар сурати набудани ёрии тиббии муносиб, эҳтимолияти баланди фавти зуд мавҷуд аст.

== Муҳаққиқони маъруф ==

[[Роберт Кох]], [[Асри XIX]].

[[Карл Фридрих Канштатт]], [[Асри XIX]].

[[Владимир Хавкин]], [[Асри XIX]].

[[Зинаида Ермольева]], [[Асри XX]].

[[Луи Пастер]], [[Асри XIX]].

== Вабо дар фарҳанг ва санъат ==
[[Файл:Fedotov cholera.jpg|мини|Расми «Ҳамааш айби вабо». [[Федотов, Павел Андреевич|П. А. Федотов]], 1848]]

Вабо дар асарҳо низ зикр шудааст, аз ҷумла дар [[Кинояи Исо, писари Сирах]]&lt;ref&gt;{{ВТ-БЭАН|Холера}}&lt;/ref&gt;, дар шеъри [[Владимир Соловьёв|В. С. Соловьёв]] дар соли 1892, дар романи Г. Г. Маркес «Ишқ дар замони вабо» (1985) ва ғайра.

Дар новеллаи Томас Манн «[[Марг дар Венетсия]]» қаҳрамони асосӣ аз вабо мемирад.
== Адабиёт ==
* Руднев Г. П. Клиника карантинных инфекций. М., 1972;    
* Руководство по клинике, диагностике и лечению опасных инфекционных болезней. М., 1994;    
* Камардинов Х. К., Ахмедов А. А. Холера Эль-Тор. Клиника, лечение, диагностика, диспансеризация переболевших и санация вибриононосителей. Д., 1994;    
* Қамардинов Х. Қ. Бемориҳои сироятӣ. Д., 2000;    
* Камардинов Х. К. Клиника опасных инфекционных болезней. Д., 2007. Ҳамон. Инфекционные и паразитарные болезни. Д., 2009.                          	
* {{книга |автор=[[Коробкова, Евгения Ильинична|Коробкова Е. И.]] |заглавие=Микробиология и эпидемиология холеры |ссылка=[http://search.rsl.ru/ru/record/01006241546](http://search.rsl.ru/ru/record/01006241546) |ответственный=Переплёт худ. [[Егоров, Константин Михайлович|К. М. Егорова]] |издание=2-е изд., доп. и перераб |место=М. |издательство=[[Медгиз]] |год=1959 |страниц=304, [2] |тираж=6000 }}{{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (ба забони русӣ)
* ''[[Михель, Дмитрий Викторович|Михель Д. В.]]'' [[http://cyberleninka.ru/article/n/obschestvennoe-zdorovie-i-holernyy-vibrion-rossiyskaya-imperiya-meditsina-i-bakteriologiya-nachala-xx-veka-pered-ugrozoy-holery](http://cyberleninka.ru/article/n/obschestvennoe-zdorovie-i-holernyy-vibrion-rossiyskaya-imperiya-meditsina-i-bakteriologiya-nachala-xx-veka-pered-ugrozoy-holery){{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Общественное здоровье и холерный вибрион: Российская империя, медицина и бактериология начала XX века перед угрозой холеры] // Известия Саратовского университета. Новая серия. — 2008. — Т. 8. Серия История. — С. 64-74.
* {{книга|заглавие=Холера в СССР в период VII пандемии |ответственный=Зери таҳрири [[Покровский, Валентин Иванович|В. И. Покровского]] |место=М. |издательство=[[Медицина (нашриёт)|Медицина]] |год=2000 |страниц=472 |isbn=5-225-04537-5 |тираж=1000}}
* {{книга|автор=[[Богомолов, Борис Павлович|Богомолов Б. П.]] |заглавие=Холера: клиника, диагностика, лечение |издание=2-е изд., испр. и доп |место=М.; Тверь |издательство=Триада |год=2012 |страниц=312 |isbn=978-5-94789-539-1 |тираж=500}}
== Сарчашма ==
* {{ЭМТ| Вабо|3|муаллиф= }}
== Инчунин нигаред ==

* [[Зукоми мурғ|Вабои мурғ (парранда)]]\&lt;ref\&gt;{{ВТ-МЭСБЕ|Куриная холера}}\&lt;/ref\&gt;\&lt;ref\&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Холера кур|[[Полферов, Яков Яковлевич|Полферов Я. Я.]]}}\&lt;/ref\&gt;\&lt;ref\&gt;[[]{{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Луғати энсиклопедии ветеринарӣ]] — М.: Советская энциклопедия, 1981. — 640 с.\&lt;/ref\&gt;

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳои беруна ==
{{Навигация|Викисловарь=вабо|Тема=Вабо}}

  * [[http://www.who.int/topics/cholera/ru/](http://www.who.int/topics/cholera/ru/) Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ дар бораи вабо] (ба забони русӣ)
  * [[http://textbookofbacteriology.net/cholera.html](http://textbookofbacteriology.net/cholera.html) ''Vibrio cholerae'' and Asiatic Cholera]{{ref|en}}
  * [[http://www.who.int/topics/cholera/impact/ru/index.html](http://www.who.int/topics/cholera/impact/ru/index.html) Таърихи вабо]
  * [[http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/69073/2/WHO\_CDS\_CSR\_NCS\_2003.7\_Rev.1\_rus.pdf](http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/69073/2/WHO_CDS_CSR_NCS_2003.7_Rev.1_rus.pdf) Чораҳои аввалиндараҷаи назорати хуруҷи дарунравии шадид. СУТ].

{{Authority control}}

[[Гурӯҳ:Пандемияҳо]]
[[Гурӯҳ:Инфексияҳои ниҳоят хатарнок]]
[[Гурӯҳ:Инфексияҳои меъдаю рӯда]]
[[Гурӯҳ:Бемориҳои эпидемикӣ]]
[[Гурӯҳ:Вабо|\*]]
[[Гурӯҳ:Фавтидагон аз вабо]]</text>
      <sha1>rv3ayg6b00jekbud1tllkh85jx2s8c1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490180</id>
      <parentid>1490106</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T04:47:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69516" sha1="lqc0jryaz5s93o3sejevd76n95jtlhv" xml:space="preserve">{{Ҳолати тиббӣ
 |ном            = 
 |синонимҳо        = &lt;!-- ё |синоним= --&gt;
 |тасвир           = 
 |андозаи тасвир   = 
 |матани алт       = 
 |тасвир_thumbtime = 
 |зернависи_тасвир = 
 |бар           = 
 |тасвир2           = 
 |андозаи тасвир2   = 
 |матани алт2       = 
 |тасвир_thumbtime2 = 
 |зернависи_тасвир2 = 
 |бар2            = 
 |талаффуз        = 
 |талаффуз2      = 
 |ихтисос         = &lt;!-- аз Wikidata; аз нав навиштан мумкин аст --&gt;
 |нишонаҳо        = 
 |вазниншавӣ   = 
 |оғози беморӣ    = 
 |давомнокӣ        = 
 |навъҳо           = 
 |сабабҳо          = &lt;!-- ё |сабаб= --&gt;
 |хавфҳо           = &lt;!-- ё |хавф= --&gt;
 |ташхис           = 
 |дифференсиалӣ    = 
 |пешгирӣ      = 
 |табобат       = &lt;!-- ё |муолиҷа= --&gt;
 |доруворӣ      = 
 |пешгӯиҳо       = 
 |паҳншавӣ       = &lt;!-- инчунин |адади беморон= ё |Frequency= --&gt;
 |маргҳо          = 
}}

{{ТаснифиБеморӣ}}
'''Вабо''', '''холера''' {{Lang-grc|χολή «заҳра» ва ῥέω «ҷорӣ шудан»}} — бемории шадиду хавфноки сироятӣ.

Ангезандаи Вабо. ({{Lang-la|Vibrio cholerae}}) [[вибрион]] ном дошта, онро соли 1883 микробиологи олмонӣ Р. Кох кашф кардааст. Вибриони В. зери таъсири нури офтоб, ҳарорати баланд (мас., ҷӯшонидан) ва беобӣ зуд маҳв мешавад; дар оби равон 3–5 ва дар наҷосат то 30 рӯз, дар ҷойи торику намнок то 2 моҳ зинда мемонад, ба таъсири маводди гандзудо (дезинфексия) ва маҳлули кислотаҳо тоб намеорад. Манбаи сироят бемор, бемори шифоёфта ва ҳомилони ангезаи Вабо мебошанд. Ангезаҳои беморӣ ба муҳит ба воситаи наҷосат ва қай хориҷ мешаванд. Ангезаҳоро хусусан ашхоси гирифтори Вабои сабук ва ниҳонӣ, инчунин магасҳо паҳн мекунанд. Ангезаи Вабо ба воситаи хӯрокворӣ, об, ҳамчунин дасти чиркин ва асбобҳои рӯзгор, ки аз наҷосат ва қайи бемор олуда гаштаанд, мегузарад. Вогириҳои Вабо тамосӣ, маишӣ, обӣ, ғизоӣ ва омехта мешаванд. Бештар вогириҳои обӣ ва обиву тамосии Вабо дучор меоянд. В. асосан тобистону тирамоҳ авҷ мегиранд. Ангезаҳои Вабо ба ҷисми [[одам]] аз роҳи узвҳои гувориш (ҳозима) ворид мешаванд. Онҳо аксаран дар меъда зери таъсири кислотаи хлорид маҳв мегарданд. Беморӣ ҳамон вақт сар мезанад, ки агар ангезаҳо аз меъда гузашта, дар рӯдаи борик ҷой гиранд ва афзоиш ёфта хориҷ шаванд. Давраи ниҳонии Вабо аз чанд соат то 5 шаборӯз (бештар 2–3 рӯз) давом мекунад. Вобаста ба зоҳир шудани аломатҳои В., ки асосан камшавии об дар бадан аст, он сабук, миёна, вазнин ва беҳад вазнин мешавад. Олими рус В. И. Покровский чаҳор дараҷаи камоб гардидани баданро муайян кардааст: дараҷаи I – об баробари 1–3 дарсади массаи бадан кам мешавад (Вабои сабук); дараҷаи II– камшавии моеот ба 4–6 дарсад мерасад (Вабои андаке вазнин); дараҷаи III – тақр. 7–9 дарсади оби андомгон кам мешавад (Вабои вазнин); дараҷаи IV– камшавии моеот 9 дарсадро ташкил мекунад (Вабои беҳад вазнин).

Ташхиси Вабо дар давраи вогирӣ (эпидемия) чандон душвор нест. Онро ҳатто метавон фақат дар асоси аломатҳои беморӣ (клиникӣ) муайян намуд. Дар маҳалҳои вабозада беморон ва ашхоси гирифтори амрози шадиди меъдаву рӯда бояд ҳатман ошкор карда шаванд; кормандони тиббӣ ҳавлӣ ба ҳавлӣ гарданд, беморонро ба қайд гирифта, дар шифохона бистарӣ гардонанд.

Доруҳое, ки барои табобати В. истифода мешаванд, мувозанати обу намакро дар организм барқарор сохта, заҳролудиро рафъ ва ангезаи бемориро маҳв менамоянд. Одатан, пас аз 15–25 дақиқаи истифодаи маҳлули намак набз ва фишори шараён рӯ ба беҳбудӣ меорад. Баъди 30–45 дақиқа дамкӯтаҳӣ рафъ, кабудии пӯст (сианоз) кам, забон тар ва овозу набз пайдо мешавад.

Бо мақсади ба дигар маҳалҳо паҳн нагаштан, манбаи В.-ро зуд барҳам додан лозим аст.

Солҳои 90 садаи XX ва миёнаи солҳои 2000-ум дар баъзе ноҳияҳои Тоҷикистон ҳодисаҳои ба Вабо гирифтор шудани одамон ҷой доштанд. Дар як муддати кӯтоҳ садҳо нафар бемор гаштанд, вале бо андешидани тадбирҳои зарурӣ эпидемия пешгирӣ карда шуд.

Ҳангоми пайдоиши Вабо маҳалро мамнӯъ (карантин) эълон карда, рафтуомади одамонро манъ менамоянд. Беморон, инчунин ашхоси ба бемории Вабо гумонбар, зуд дар бемористон бистарӣ ва манзили онҳо гандзудоӣ (дизенфексия) карда мешавад. Ҳомилони вибрион ва одамонеро, ки бо онҳо алоқа доштанд, дар ҷойи алоҳида бистарӣ мекунанд, манзил ва асбобу анҷоми онҳоро безарар мегардонанд. Беморони шифоёфта баъди 3 бор натиҷаи манфӣ додани таҳқиқ (кишт)-и наҷосат аз касалхона ҷавоб дода мешаванд. Онҳо ва ҳамчунин ашхосе, ки бо беморон алоқа доштанд, тӯли як сол зери назорати дармонгоҳи махсус қарор мегиранд.
== Таърих ==
[[акс:Cholera.jpg|мини|слева|[[Марг (тамсол)|Тамсоли марг]], ки беморони марговари ваборо медаравад. Муқоваи маҷаллаи аввали асри XX]]
[[акс:Africa cholera2008b.jpg|мини|Бемории вабо дар Африқо дар соли 2008]]
[[акс:Bräcke askgravlund2.jpg|мини|Қабристони собиқи вабо дар Шветсия]]
Инсоният дар тӯли таърихи худ гоҳ-гоҳ аз хуруҷҳои харобиовари вабо азият мекашид. Ҳамаи пандемияҳои вабо дар саросари ҷаҳон аз водии [[Ганг (дарё)|дарёи Ганг]] паҳн шудаанд, ки дар он ҷо ин беморӣ аз замони антиқа маълум аст&lt;ref&gt;{{Статья |автор=David A. Sack, R. Bradley Sack, G. Balakrish Nair, A. K. Siddique |год=2004-01-17 |doi=10.1016/s0140-6736(03)15328-7 |issn=1474-547X |выпуск=9404 |страницы=223—233 |издание=[[The Lancet]] |заглавие=Cholera |ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/14738797 |том=363 |издательство=[[Elsevier]] |archive-date=2015-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729041238/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/14738797 }}&lt;/ref&gt;. Гармии доимӣ, олудагии обҳои дарё ва ҷамъшавии оммавии одамон дар назди дарёҳо ҳангоми маросимҳое мисли [[Кумбха-мела]], ба паҳншавии беморӣ дар нимҷазираи Ҳиндустон мусоидат мекарданд.

Гарчанде ки дар Аврупо дар бораи вабо ҳанӯз [[Гиппократ]] ва [[Гален]] навишта буданд&lt;ref&gt;{{Статья |автор=Antonis A. Kousoulis |год=2012-3 |doi=10.3201/eid1803.111636 |issn=1080-6040 |выпуск=3 |страницы=540 |издание={{Нп3|Бемориҳои сироятии пайдошаванда (маҷалла)|Emerging Infectious Diseases||Emerging Infectious Diseases (journal)}} |заглавие=Etymology of Cholera |ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3309598/ |том=18 |язык=en |издательство=[[Марказҳои назорат ва пешгирии бемориҳои ИМА|Centers for Disease Control and Prevention]] |archive-date=2021-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213034208/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3309598/ }}&lt;/ref&gt;, то асри XIX ин беморӣ дар ҷануби Осиё маҳдуд буд. Аз соли 1817 мавҷи [[пандемия|пандемияҳои]] пайваста оғоз мешавад, ки дар асри XIX нисбат ба хуруҷи ҳар бемории дигар бештар ҷони одамонро рабудаанд. Чунин фарзия мавҷуд аст, ки сабаби пандемияҳо мутатсияи барангезандаи вабо дар Бангола дар «соли бе тобистон» гардид, ки бар асари шароити ғайримуқаррарии обу ҳавои соли 1816 ба вуҷуд омада буд&lt;ref&gt;{{Книга|автор=William K. Klingaman, Nicholas P. Klingaman |год=2013-02-26 |isbn=9781250012067 |страниц=352 |издательство=St. Martin's Press |заглавие=The Year Without Summer: 1816 and the Volcano That Darkened the World and Changed History |ссылка=https://books.google.com/books?id=O8WoqlSDXH0C&amp;pg=RA1-PT218}}&lt;/ref&gt;.

Дар соли 1817 [[пандемияи якуми вабо]] бидуни истисно ҳамаи кишварҳои Осиёро фаро гирифт ва то ба [[Астрахан]] расид. Танҳо дар [[Бангкок]] на камтар аз 30 ҳазор сокин ба ҳалокат расиданд ва шумораи умумии қурбониёни пандемия бо рақамҳои шашрақамӣ ҳисоб карда мешавад. Танҳо зимистони ғайримуқаррарии сарди солҳои 1823—1824, ки ҳатто дар кишварҳои ҷанубӣ дарёҳоро ях баст, нагузошт, ки беморӣ ба Аврупо ворид шавад.

[[Пандемияи дуюми вабо]] дар ҳамвориҳои Ганг дар соли 1829 хуруҷ кард ва пурра 20 сол давом ёфт. Такмили роҳҳои алоқа, ҳаракати доимии артишҳо ва тиҷорати мустамликавӣ паҳншавии бемориро дар байни кишварҳо осон мекарданд. Дар давоми ин пандемия беморӣ бори аввал ба [[Аврупо]], ба [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|ИМА]] ва ба Ҷопон ворид шуд.

Авҷи эпидемия дар Русия ба нимаи дуюми соли 1830 ва нимаи аввали соли 1831 рост омад. Одамони ноогоҳ дастаҳоеро, ки ба [[Дезинфексия|безараргардонии]] чоҳҳо бо оҳакхлорид машғул буданд, заҳролудкунанда пиндошта, барои ҷустуҷӯи душманон ба беморхонаҳои давлатӣ ҳуҷум мекарданд — дар кишвар мавҷи шӯришҳои вабо ба амал омад.

[[Пандемияи сеюми вабо]] ба солҳои 1850 рост омад ва бо замони [[Ҷанги Қрим]] мувофиқат кард. Танҳо дар Русия шумораи қурбониён аз як миллион нафар гузашт&lt;ref&gt;Geoffrey A. Hosking. ''Russia and the Russians: a history''. Harvard University Press, 2001. ISBN 0-674-00473-6. P. 9.&lt;/ref&gt;. Ин эпидемия марговартарин дар асри XIX буд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cbc.ca/health/story/2008/05/09/f-cholera-outbreaks.html|title=Cholera's seven pandemics|date=2008-05-09|access-date=2019-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216071746/http://www.cbc.ca/health/story/2008/05/09/f-cholera-outbreaks.html|archive-date=2008-12-16|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;. Сироятёбии панҷсад нафар дар моҳи сентябри соли 1854 дар маркази [[Лондон]] Англияи Викторияро ба даҳшат овард ва ба шарофати тадқиқоти [[Ҷон Сноу (пизишк)|Ҷ. Сноу]], такмили системаҳои обтаъминкунӣ ва канализатсияро суръат бахшид. Дар маҷмӯъ олимон ҳафт пандемияи ваборо ҷудо мекунанд:

[[Пандемияи якуми вабо|Пандемияи якум]], солҳои 1816—1824

[[Пандемияи дуюми вабо|Пандемияи дуюм]], солҳои 1829—1851

[[Пандемияи сеюми вабо|Пандемияи сеюм]], солҳои 1852—1860

[[Пандемияи чоруми вабо|Пандемияи чорум]], солҳои 1863—1875

[[Пандемияи панҷуми вабо|Пандемияи панҷум]], солҳои 1881—1896

[[Пандемияи шашуми вабо|Пандемияи шашум]], солҳои 1899—1923

[[Пандемияи ҳафтуми вабо|Пандемияи ҳафтум]], солҳои 1961—1975

Дар соли 1905 дар истгоҳи карантинии Эл-Тор намуди нави барангезанда ҷудо карда шуд, ки ба шарафи истгоҳ номгузорӣ гардид. Пандемияи ҳафтум, бархилофи пандемияҳои қаблӣ, тавассути {{не переведено 3|Вибриони Эл-Тор|вибриони Эл-Тор|en|El Tor}} ба вуҷуд омадааст&lt;ref&gt;Онищенко Г. Г., Москвитина Э. А., Кругликов В. Д., Титова С. В., Адаменко О. Л., Водопьянов А. С., Водопьянов С. О. Эпидемиологический надзор за холерой в России в период седьмой пандемии//Вестник РАМН. — 2015. — Т. 70(2). — С. 249—256&lt;/ref&gt;.

Бо оғози пандемияҳо донишҳои илмӣ дар бораи вабо ташаккул ёфтанд. Вақте ки беморӣ ба қисмҳои артиши Бритониё дар Ҳиндустон зарба зад, тадқиқотҳои аввалин пайдо шуданд, ки ба дарки беҳтари сабабҳои пайдоиш ва паҳншавии ин беморӣ ва роҳҳои табобати муносиби он равона шуда буданд. Аммо то нимаи асри XX вабо яке аз хатарноктарин бемориҳои эпидемикӣ боқӣ мемонд, ки садҳо ҳазор ва ҳатто миллионҳо ҷонро мерабуд.

[[акс:Cholera.png|мини|320px|Вабо дар ҷаҳони муосир:
{{легенда|#FF0000|минтақаҳои эндемикӣ}}
{{легенда|#E0C000|хуруҷҳои даврии беморӣ}}]]
Дар ҷаҳони муосир вабо дигар он хатареро, ки қаблан дошт, надорад, аммо то ҳол ҳолатҳои алоҳида ва ҳатто хуруҷи эпидемияи вабо дар кишварҳои рӯ ба тараққӣ ва камбизоат, махсусан ҳангоми офатҳои табиии оммавӣ, масалан, ҳангоми [[заминларза|заминларзаҳо]] ба қайд гирифта мешаванд. Чунончи, эпидемия дар Гаити, ки моҳи октябри соли 2010 оғоз ёфт, 7 % аҳолии ин давлатро фаро гирифт ва то моҳи майи соли 2015 ҷони 9700 нафарро рабуд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.paho.org/hq/dmdocuments/2014/2014-nov-6-cha-cholera-epi-update.pdf|title=Epidemiological Update. Cholera|website=Pan American Health Organization|date=2014-11-06|lang=en|access-date=2019-08-09|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060935/http://www.paho.org/hq/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_view&amp;gid=28070+&amp;Itemid=999999&amp;lang=fr|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
== Этиология ==
{{main|Вибриони вабо}}
Зиёда аз 150 серогурӯҳҳои ''[[Вибриони вабо|Vibrio cholerae]]'' маълуманд, ки бо О-[[антиген]] фарқ мекунанд; онҳоро ба вибрионҳои вабои бо хунобаи типи О1 [[Агглютинатсия|агглютинатсияшаванда]] (''V. cholerae'' O1) ва ба вибрионҳои ба вабо монанд — НАГ-вибрионҳо, ки бо хунобаи типи О1 агглютинатсия намешаванд (''V. cholerae non О1'', мувофиқан: ''V. cholerae'' О2, О3 ва ғайра қайд мешаванд) ҷудо мекунанд&lt;ref name=&quot;БМЭ-3изд-ТОМ-27&quot;&gt;Антропонозы // Большая медицинская энциклопедия : в 30 т. / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1981. — Т. 27 : Хлоракон — Экономика здравоохранения. — 576 с. : ил.&lt;/ref&gt;.

Вабои «классикӣ» тавассути вибриони вабои серогурӯҳи О1 ба вуҷуд меояд. Ду биовар (биотип)-и ин серогурӯҳро фарқ мекунанд: классикӣ (''V. cholerae biovar cholerae'') ва Эл-Тор (''V. cholerae biovar eltor'')&lt;ref&gt;{{Статья |год=2010-03-26 |issn=0049-8114 |выпуск=13 |страницы=117—128 |издание=Releve Epidemiologique Hebdomadaire |заглавие=Cholera vaccines: WHO position paper |ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20349546 |том=85 |archive-date=2020-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221184412/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20349546 }}&lt;/ref&gt;.

Аз рӯи хусусиятҳои морфологӣ, културалӣ ва серологӣ онҳо ба ҳам монанданд: чӯбчаҳои кӯтоҳи каҷшудаи ҳаракаткунанда, ки қамчинча доранд, аэробҳои грамманфӣ, бо [[Рангҳо|рангҳои]] анилинӣ нағз ранг мегиранд, спора ва капсула ҳосил намекунанд, дар муҳитҳои ишқорӣ ([[Водородный показатель|pH]] 7,6-9,2) дар ҳарорати 10-40 °C мерӯянд. Вибрионҳои вабои Эл-Тор бархилофи вибрионҳои классикӣ қодиранд эритроситҳои [[Гӯсфанд|гӯсфандро]] гемолиз кунанд (на ҳамеша).

Ҳар яке аз ин биотипҳо аз рӯи О-антиген (соматикӣ) ба серотипҳо ҷудо мешаванд. Серотипи Инаба (Inaba) дорои фраксияи С, серотипи Огава (Ogawa) — фраксияи B ва серотипи Гикошима (Hikojima) — фраксияҳои А, B ва С мебошанд. Н-антигени вибрионҳои вабо (қамчинчагӣ) — барои ҳамаи серотипҳо умумӣ аст. Вибрионҳои вабо токсини вабо — энтеротоксини сафедавиро ҳосил мекунанд.

НАГ-вибрионҳо дараҷаҳои гуногуни вазнини диареяи ба вабо монандро ба вуҷуд меоранд, ки баъзан метавонад бо марг анҷом ёбад.

Ҳамчун мисол метавон эпидемияи калонеро овард, ки тавассути ''V. cholerae'' серогурӯҳи О139 Bengal ба вуҷуд омадааст. Он моҳи октябри соли [[1992]] дар бандари [[Мадрас]]-и Ҷануби [[Ҳиндустон]] оғоз ёфта, бо суръат дар соҳилҳои [[Бангола]] паҳн шуд ва моҳи декабри соли [[1992]] ба [[Бангладеш]] расид, ки дар он ҷо танҳо дар 3 моҳи аввали соли [[1993]] зиёда аз 100 000 ҳолати бемориро ба вуҷуд овард.

== Эпидемиология ==
Мувофиқи баҳои [[Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ]], дар соли 2010 дар ҷаҳон аз 3 то 5 миллион ҳолати бемории вабо ва 100—130 ҳазор ҳолати марг ба қайд гирифта шудааст&lt;ref name=WHO2010&gt;{{cite web|url=http://www.who.int/immunization/Cholera_PP_Accomp_letter__Mar_10_2010.pdf|title=Cholera vaccines. A brief summary of the March 2010 position paper|format=PDF|work=[[Всемирная организация здравоохранения|World Health Organization]]|archive-url=https://www.webcitation.org/683ZsKPiv?url=http://www.who.int/immunization/Cholera_PP_Accomp_letter__Mar_10_2010.pdf|archive-date=2012-05-30|access-date=2012-03-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ин бемориҳо асосан дар кишварҳои рӯ ба тараққӣ рух додаанд&lt;ref&gt;{{статья|заглавие=Vibrio cholerae and cholera: out of the water and into the host |издание={{Нп3|Microbiology and Molecular Biology Reviews}} |том=26 |номер=2 |страницы=125—139 |pmid=12069878 |doi=10.1111/j.1574-6976.2002.tb00605.x |язык=en |тип=journal |автор=Reidl J., Klose K.E. |месяц=6 |год=2002 |издательство={{Нп3|American Society for Microbiology}}}}&lt;/ref&gt;. Дар аввали солҳои 1980-ум сатҳи фавт зиёда аз 3 миллион нафар дар як сол баҳо дода мешуд&lt;ref name=Lancet2004&gt;{{статья|заглавие=Cholera |ссылка=https://archive.org/details/sim_the-lancet_2004-01-17_363_9404/page/222 |издание=[[The Lancet]] |том=363 |номер=9404 |страницы=223—233 |pmid=14738797 |doi=10.1016/S0140-6736(03)15328-7 |язык=en |автор=Sack D.A., Sack R.B., Nair G.B., Siddique A.K. |месяц=1 |год=2004 |издательство=[[Elsevier]]}}&lt;/ref&gt;. Шумораи дақиқи ҳолатҳои бемориро муайян кардан душвор аст, зеро дар бораи бисёре аз онҳо бинобар хавфи таъсири манфии хуруҷи вабо ба ҷараёни сайёҳон дар ин кишварҳо гузориш дода намешавад&lt;ref name=NEJM2006&gt;{{статья|заглавие=Getting serious about cholera |ссылка=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2006-08-17_355_7/page/648 |издание=[[The New England Journal of Medicine]] |том=355 |номер=7 |страницы=649—651 |pmid=16914700 |doi=10.1056/NEJMp068144 |язык=en |автор=Sack D.A., Sack R.B., Chaignat C.L. |месяц=8 |год=2006}}&lt;/ref&gt;. Дар айни замон вабо дар бисёр минтақаҳои ҷаҳон хусусияти эпидемикӣ ва эндемикӣ дорад&lt;ref name=Lancet2004/&gt;.

Ҳамаи роҳҳои интиқоли вабо — вариантҳои механизми фекалӣ-оралӣ мебошанд. Манбаи сироят одам аст — бемори вабо ва барандаи солим (транзиторӣ)-и вибрион, ки ба муҳити атроф ''Vibrio cholerae''-ро бо наҷосат ва қай ҷудо мекунанд.

Дар паҳншавии беморӣ барандагони беаломати вибрион нақши калон доранд. Таносуби барандагон/беморон метавонад ҳангоми варианти ''V. cholerae biovar cholerae'' ба 10-20:1 ва ҳангоми ''V. cholerae biovar eltor'' ба 20-40:1 расад&lt;ref&gt;[https://gmpb2.ru/images/news/2022/1107/1.pdf Холера СЗГМУ им. И.И. Мечникова]&lt;/ref&gt;.

Сироятёбӣ асосан ҳангоми нӯшидани [[об]]и безарарнашуда, фурӯ бурдани об ҳангоми оббозӣ дар ҳавзҳои олудашуда, ҳангоми рӯйшӯӣ ва инчунин шустани зарфҳо бо оби сироятёфта ба амал меояд. Сироятёбӣ метавонад ҳангоми истеъмоли ғизои (олудашуда), ки дар вақти коркарди пазандагӣ, нигоҳдорӣ, шустан ё тақсими он сироят ёфтааст, ба хусус бо маҳсулоте, ки коркарди ҳароратӣ намебинанд (моллюскҳо, креветкаҳо, моҳии хушк ва камнамак), рӯй диҳад. Роҳи интиқоли тамосӣ-маишӣ (тавассути дастҳои олуда) низ имконпазир аст. Ба ғайр аз ин, вибрионҳои вабо метавонанд тавассути магасҳо интиқол ёбанд.

Ҳангоми паҳншавии беморӣ шароитҳои бади санитарию гигиенӣ, зичии аҳолӣ ва муҳоҷирати зиёди аҳолӣ нақши муҳим мебозанд. Дар ин ҷо бояд марказҳои эндемикӣ ва воридотии ваборо қайд кард. Дар минтақаҳои эндемикӣ ([[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], [[Африқо]], [[Амрикои Лотинӣ]]) вабо дар давоми сол ба қайд гирифта мешавад. Эпидемияҳои воридотӣ ба муҳоҷирати интенсивии аҳолӣ вобастаанд. Дар минтақаҳои эндемикӣ кӯдакон бештар бемор мешаванд, зеро аҳолии калонсол аллакай дорои иммунитети табиии пайдошуда мебошанд. Дар аксари ҳолатҳо болоравии бемориро дар мавсими гарм мушоҳида мекунанд.

Тақрибан дар 4—5 %-и беморони шифоёфта барандагии музмини вибрион дар халтаи талха ташаккул меёбад. Ин махсусан барои шахсони калонсол хос аст. Пас аз бемории гузаронидашуда дар организми шахси шифоёфта иммунитет пайдо мешавад, ки ин сироятёбиро бо дигар серотипҳои ''Vibrio cholerae'' истисно намекунад.
== Аломатҳо ==
Вабо ногаҳон авҷ гирифта, шабона ё субҳдам дар бемор хоҳиши беисти қазои ҳоҷат пайдо мешавад. Шикам дард намекунад ва тоб ҳам намедиҳад. Наҷосат аввал бетағйир буда, якҷо бо боқимондаҳои ғизо меояд. Сипас он обакии [[зард]] ва минбаъд мисли ҷӯшобаи биринҷ шуда, бӯйи моҳӣ мекунад. Бемор дар як шабонарӯз аз 3 то 10 маротиба таҳорат мешиканад, камиштиҳо ва ташна мешавад. Ҳарорати бадан муътадил, набз тез, забон хушк буда, шикам садо медиҳад. Дар сурати сабук ҷараён ёфтани беморӣ, исҳол аз чанд соат то 1–2 шабонарӯз давом мекунад (камобии дараҷаи I). Дар ҳолатҳои рӯ ба вазнинӣ овардани В. бемор дар як шаборӯз 15–20 бор ба қазои ҳоҷат меравад, қай мекунад; қай обакӣ, омехта бо талха аст (камобии дараҷаи II). Вазъи умумии бемор бад ва ӯ беҳол мешавад, ташна мемонад, даҳонаш мехушкад; мушакҳои соқи пой, каф ва панҷаи баъзе беморон раг мекашанд, пешоб кам мегардад. Ҳарорати бадан, одатан, бетағйир, пӯст бетароват, халташакл ва кабудча мешавад, луобпардаҳо хушк шуда овоз мегирад. Ҳангоми ба таъхир гузоштани муолиҷа дар тӯли чанд соат об ба 7–8 дарсади массаи бадан кам мешавад (камобии дараҷаи III). Вазъи бемор хеле бад шуда, нишонаҳои заҳролудӣ падид меоянд; тарҳи рӯй теғадор шуда, чашмон фурӯ мераванд, луобпардаҳову пӯст мехушканд, пӯсти панҷаҳо халта мезанад; фишори шараён якбора паст мешавад. Ҳарорати бадан муътадил ё аз меъёр паст мешавад (камобии дараҷаи IV). Вазъи бемор рӯ ба табоҳӣ меорад, исҳол ва қай, ки зуд-зуд рух менамуданд, кам ё батамом қатъ мегарданд, нӯги бинӣ, гӯш, лаб ва пилки чашм бунафш ё пурра сиёҳ, чеҳра теғ дода, атрофи чашм кабуд мешавад; чашмҳо дар косахонаашон нишаста ҷониби боло тоб мехӯранд, овоз гирифта аст, ҳарорати бадан 35–34°С паст мефарояд. Пӯст сард ва халтамонанд шуда, ҳангоми қабза кардан, мисли хамир то дер ҳамвор намегардад. Набз хеле суст ва нафаскашӣ номураттаб (дар 1 дақ. 40–60 бор) аст; бемор бо даҳони боз нафас мегирад. Агар муолиҷа ба таъхир афтад, бемор аз ҳуш рафта, нафасгир мешавад.

Вабо барқосо низ пайдо мешавад. Он бисёр тезу тунд ҷараён мегирад, [[Андомгон|организм]] оби бисёр талаф медиҳад. Ин шакли Вабо хусусан барои кӯдакони то яксола хавфнок аст.
== Патогенез ==
{{main|Токсини вабо}}

Аломатҳои беморӣ на тавассути худи вибриони вабо, балки тавассути токсини вабо, ки он ҳосил мекунад, ба вуҷуд меоянд.

Дарвозаи даромади сироят роҳи ҳозима мебошад. Як қисми вибрионҳо дар муҳити турши меъда зери таъсири [[Кислотаи хлорид|кислотаи хлорид]] нобуд мешаванд. Агар микроорганизмҳо аз монеаи меъда гузаранд, онҳо ба қисми борики [[Рӯда]] ворид мешаванд ва дар он ҷо муҳити мусоиди ишқориро ёфта, ба афзоиш шурӯъ мекунанд. Дар беморони вабо барангезанда метавонад дар тамоми тӯли роҳи меъдаю рӯда пайдо карда шавад, аммо дар меъда ҳангоми pH на бештар аз 5,5 вибрионҳо ёфт намешаванд.

Вибрионҳо сатҳи эпителияи қисми борики рӯдаро мустамлика мекунанд, вале ба дохили он ворид намешаванд ва токсини ваборо ({{lang-en|CTX}}) ҷудо мекунанд — энтеротоксини сафедавие, ки аз ду қисм: субъединитсаи А ва субъединитсаи В иборат аст.

Субъединитсаи В бо ретсептор — ганглиозиди GM1, ки дар сатҳи ҳуҷайраҳои эпителиалӣ ҷойгир аст, пайваст мешавад. Пас аз часпидани субъединитсаи В ба ганглиозид, субъединитсаи А тавассути мембрана ба дохили ҳуҷайраи эпителиалӣ ворид мешавад.

Субъединитсаи А-и фаъолшуда (А1) нисфи АДФ-рибозии никотинамидадениндинуклеотиди (НАД) таҷзияшударо ба [[Сафедаҳо|сафедаи]] танзимкунандаи комплекси аденилатсиклаза, ки дар тарафи дохилии мембранаи эпителиотсит ҷойгир аст, интиқол медиҳад.

Дар натиҷа фаъолшавии Аденилатсиклаза ба амал меояд, ки боиси баланд шудани миқдори аденозинмонофосфати сиклӣ (тсАМФ) — яке аз стимуляторҳои дохилиҳуҷайравии секретсияи рӯда мегардад. Мавҷудияти тсАМФ-и зиёд боиси ба холигии рӯда ҷудо шудани миқдори зиёди моеъи изотоникӣ бо миқдори ками сафеда ва контсентратсияи баланди ионҳои натрий, калий, хлоридҳо ва гидрокарбонатҳо мегардад. Дарунравӣ, қайкунӣ ва беобшавӣ инкишоф меёбад. Талафоти моеъ, гидрокарбонатҳо ва [[Калий|калий]] боиси инкишофи [[Атсидоз|атсидоз]]и метаболикӣ ва гипокалиемия мегардад.

== Манзараи клиникӣ ==
То истифодаи антибиотикҳо ва ваксинапрофилактикаи муассир, дар ҷараёни вабо шаклҳои зеринро фарқ мекарданд:

исҳоли вабоӣ

холерина

вабои алгидӣ ё асфиктикӣ (аз ҷумла вабои хушк)

тифоиди вабоӣ.

Ҳангоми сари вақт расонидани ёрии муосири тиббӣ, аз нимаи асри XX инҷониб шаклҳои ниҳоят вазнин амалан во намехӯранд.

=== Давраи инкубатсионӣ ===
Давраи инкубатсионӣ (ниҳонӣ) аз чанд соат то 5 шабонарӯз, бештар 24—48 [[Соат|соат]] давом мекунад. Вазнинии беморӣ гуногун мешавад — аз шаклҳои ноаёни субклиникӣ то ҳолатҳои вазнин бо беобшавии шадид (бар асари талафоти об ҳангоми дарунравии беист ва инчунин қайкунии бисёркарата) ва марг дар тӯли 24—48 соат.

Мувофиқи маълумоти [[Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ|СУТ]] «бисёр беморони бо V. cholerae сироятёфта ба вабо гирифтор намешаванд, бо вуҷуди он ки [[Бактерияҳо|бактерияҳо]] дар наҷосати онҳо дар тӯли 7—14 рӯз мавҷуданд. Дар 80—90 %-и он ҳолатҳое, ки беморӣ инкишоф меёбад, он шаклҳои сабук ё миёнавазнинро мегирад, ки аз дигар шаклҳои дарунравии шадид аз ҷиҳати клиникӣ фарқ карданашон душвор аст. Камтар аз 20 %-и одамони беморшуда ба вабои типикӣ бо нишонаҳои беобшавии мӯътадил ё вазнин гирифтор мешаванд»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/ru|title=Главная страница|publisher=www.who.int|lang=ru|access-date=2019-08-09|archive-date=2019-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505212846/https://www.who.int/ru|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Барои манзараи клиникии типикии вабо се дараҷаи вазнинӣ хос аст.

=== Дараҷаи сабук ===
Дар ин шакл исҳоли обакӣ ва қайкунӣ мушоҳида мешавад, ки метавонанд яккарата бошанд. Беобшавӣ аз 1—3 %-и вазни бадан зиёд нест (дегидрататсияи дараҷаи 1-ум). Аҳволи бемор қаноатбахш аст. Шикоятҳо аз хушкии даҳон, ташнагии зиёд, сустии мушакҳо. Чунин беморон на ҳамеша барои ёрии тиббӣ муроҷиат мекунанд. Пас аз 1—2 рӯз ҳамаи нишонаҳои клиникӣ нест мешаванд, гарчанде ки барандагии вибрион боз чанд вақт боқӣ мемонад.

=== Дараҷаи миёнавазнин ===
Оғози беморӣ шадид буда, бо исҳоли зуд-зуд (то 15—20 бор дар як шабонарӯз), ки тадриҷан хусусияти наҷосатиро гум карда, намуди оби биринҷро мегирад. Ҳангоми дарунравӣ дард дар шикам ва тенезмҳо мавҷуд нестанд. Баъзан метавонад дардҳои ночиз дар соҳаи ноф, нороҳатӣ, қур-қури шикам ва «ҷобаҷошавии моеъ» дар шикам бошад. Ба зудӣ ба дарунравӣ қайкунии фаровон бидуни дилбеҳузурӣ ҳамроҳ мешавад. Беобшавӣ меафзояд, талафоти моеъ 4—6 %-и вазни баданро ташкил медиҳад (дегидрататсияи дараҷаи 2-юм). Судорогиҳои гурӯҳҳои алоҳидаи мушакҳо пайдо мешаванд. Овоз хирирӣ мегардад. Беморон аз хушкии даҳон, ташнагӣ ва бемадорӣ шикоят мекунанд. Сианози лабҳо, баъзан акросианоз мушоҳида мешавад. Тургори пӯст кам мешавад. [[Тахикардия]].

=== Дараҷаи вазнин ===
Бо дараҷаи баланди беобшавӣ бо талафоти 7—9 % моеъ ва вайроншавии гемодинамика тавсиф меёбад (дегидрататсияи дараҷаи 3-юм). Дар беморон исҳоли зуд-зуд, фаровон ва обакӣ, қайкунӣ ва судорогиҳои шадиди мушакҳо мушоҳида мешавад. Фишори хун паст мешавад, набз суст ва тез мегардад. Тангнафасӣ, сианози пӯст, олигурия ё [[анурия]] пайдо мешавад. Нуқтаҳои рӯй тез мешаванд, чашмон фурӯ мераванд, овоз то ба афония хирирӣ мегардад. Тургори пӯст паст аст, чини пӯст рост намешавад, ангуштони дасту по чиндор мешаванд. Забон хушк аст. Дардмандии ночиз дар эпигастрия ва соҳаи атрофи ноф мушоҳида мешавад. Беморон аз бемадории зиёд ва ташнагии беист шикоят мекунанд.

=== Дараҷаҳои беобшавӣ ===
Дараҷаи I — талафоти моеъ аз 3 %-и [[Масса|вазн]]и аввалияи бадан зиёд нест;

Дараҷаи II — талафоти 4—6 %-и вазни аввалияи бадан;

Дараҷаи III — талафоти 7—9 %-и вазни аввалияи бадан;

Дараҷаи IV — зиёда аз 10 %-и вазни аввалияи бадан.

Ҳангоми талафоти зиёди моеъ алгид (лот. algidus — хунук) инкишоф меёбад — маҷмӯи аломатҳое, ки дар натиҷаи дараҷаи IV-и беобшавии организм бо талафоти хлоридҳои натрий, калий ва гидрокарбонатҳо ба вуҷуд омада, бо гипотермия; ихтилоли гемодинамикӣ; анурия; судорогиҳои тоникии мушакҳои дастҳо, пойҳо, шикам, рӯй; тангнафасии шадид; паст шудани тургори пӯст (нишонаи «дасти ҷомашӯй» пайдо мешавад); кам шудани ҳаҷми наҷосат то қатъшавии пурраи он ҳамроҳӣ мекунад.

=== Хусусиятҳои вабо дар [[Кӯдак|кӯдакон]] ===

Ҷараёни вазнин.

Инкишофи барвақт ва шадиди дегидрататсия.

Бештар ихтилоли САМ инкишоф меёбад: карахтӣ, вайроншавии ҳуш дар намуди ступор ва кома.

Бештар судорогиҳо мушоҳида мешаванд.

Моил будани зиёд ба гипокалиемия.

Баланд шудани ҳарорати бадан.

=== Дараҷаҳои беобшавӣ дар кӯдакон ===
Дараҷаи I — талафот аз 2 %-и вазни аввалияи бадан зиёд нест;

Дараҷаи II — талафоти 3—5 %-и вазни аввалияи бадан;

Дараҷаи III — талафоти 6—8 %-и вазни аввалияи бадан;

Дараҷаи IV — талафоти зиёда аз 8 %-и вазни аввалияи бадан.

== Оризаҳо ==

[[Шоки гиповолемикӣ]]

[[Норасоии шадиди гурда]]: [[олигурия]], [[анурия]]

Вайроншавии функсияи САМ: судорогиҳо, [[кома]]
== Ташхис ==

Маълумоти анамнез: минтақаи эндемикӣ, [[эпидемия]]и маълум.

Манзараи клиникӣ.

=== Ташхиси лабораторӣ ===
Ҳадафи ташхис: муайян кардани Vibrio cholerae дар наҷосат ва (ё) қайкунӣ, об, муайян кардани [[агглютинин]]ҳо ва [[антитело|антителоҳои]] вибриосидӣ дар хунобаҳои ҷуфти хуни беморон.

Методикаи ташхис:

Кишти маводи бактериологӣ (наҷосат, қайкунӣ, об) дар [[Агар-агар|агари]] [[Тиосульфатҳо|тиосулфат]]-[[ситрат]]-сафро-сахароза ({{lang-en|TCBS}}), инчунин дар оби пептонии ишқории 1%; кишти такрории минбаъда дар оби дуюми пептонӣ ва кишт дар косачаҳо бо агари ишқорӣ.

Ҷудо кардани култураи тоза, идентификатсия (айниятсозӣ).

Таҳқиқи хосиятҳои биохимиявии култураи ҷудошуда — қобилияти таҷзия кардани ин ё он карбогидратҳо, ба истилоҳ «қатори қандҳо» — [[сахароза]], [[арабиноза]], [[маннит]].

Реаксияи [[Агглютинатсия|агглютинатсия]] бо хунобаҳои махсус.

Муайян кардани ДНК-и Vibrio cholerae бо усули [[ПСР дар вақти воқеӣ|ПСР]], ки инчунин имкон медиҳад мансубият ба штаммҳои патогенӣ ва серогурӯҳҳои О1 ва О139 муайян карда шавад.

Барои тафриқаи (дифферентсиатсияи) вибрионҳои вабо аз бактериофагҳо истифода мебаранд (дар айни замон маҷмӯи ҳафт бактериофаг имкон медиҳад, ки дар байни V. cholerae 16 фаготип ҷудо карда шавад), барои табобат фагҳо амалан истифода намешаванд.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://elib.usma.ru/bitstream/usma/961/1/UMK_2013_004.pdf |title=Государственное бюджетное образовательное учреждение высшего профессионального образования «Уральская Государственная медицинская академия» Министерства здравоохранения РФ. Иллюстрированное учебное пособие «ВОЗБУДИТЕЛЬ ХОЛЕРЫ» |access-date=2020-04-27 |archive-date=2020-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200331154224/http://elib.usma.ru/bitstream/usma/961/1/UMK_2013_004.pdf |url-status=live |accessdate=2026-04-07 |archivedate=2020-03-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200331154224/http://elib.usma.ru/bitstream/usma/961/1/UMK_2013_004.pdf }}&lt;/ref&gt;

=== Ташхиси тафриқӣ (Дифферентсиалӣ) ===

[[Салмонеллёз]]ҳо

[[Шигеллёз|Дизентерияи Зонне]]

[[Гастроэнтерит]], ки тавассути [[чӯбчаи рӯда]] ба вуҷуд омадааст

[[Инфексияи ротавирусӣ|Дарунравии вирусӣ]] ([[ротавирус]]ҳо)

Заҳролудшавӣ аз [[занбӯруғ]]ҳои заҳрнок

Заҳролудшавӣ аз [[пестисид]]ҳои [[пайвастҳои фосфорорганикӣ|фосфорорганикӣ]]

[[Ботулизм]]

== Табобат ==
Ҳангоми гумонбарӣ ба вабо беморон фавран дар шуъбаи махсус бистарӣ карда мешаванд.&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web |url=http://ibolezn.ru/holera.html |title=Холера. Симптомы и лечение заболевания |access-date=2011-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110518092640/http://ibolezn.ru/holera.html |archive-date=2011-05-18 |url-status=dead |accessdate=2026-04-07 |archivedate=2011-05-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110518092640/http://ibolezn.ru/holera.html }}&lt;/ref&gt;

Одатан, ҳангоми барқарор кардани моеъи гумшуда, беморони вабо ҳатто бидуни истифодаи антибиотикҳо шифо меёбанд, бинобар ин Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ истифодаи онҳоро танҳо дар ҳолатҳои беобшавии вазнин тавсия медиҳад&lt;ref name=W8&gt;{{cite web|title=First steps for managing an outbreak of acute diarrhea|url=http://www.who.int/topics/cholera/publications/en/first_steps.pdf|publisher=World Health Organization Global Task Force on Cholera Control|access-date=2013-11-23|archive-date=2014-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20140805150434/http://www.who.int/topics/cholera/publications/en/first_steps.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Барқарорсозӣ ва нигоҳдории ҳаҷми гардиши хун ва таркиби электролитии бофтаҳо ===
Дар ду марҳила гузаронида мешавад:

Барқарор кардани моеъи гумшуда — регидрататсия (дар ҳаҷме, ки ба дефисити аввалияи вазни бадан мувофиқ аст).
Ислоҳи (коррексияи) талафоти давомдори об ва [[электролит]]ҳо.
Метавонад ба воситаи даҳон (оралӣ) ё ба воситаи раг (парентералӣ) гузаронида шавад. Интихоби роҳи воридкунӣ аз вазнинии беморӣ, дараҷаи беобшавӣ ва мавҷудияти қайкунӣ вобаста аст. Воридкунии фаврии маҳлулҳо ба дохили раг барои беморони дорои беобшавии дараҷаи III ва IV комилан зарур аст.

Барои регидрататсияи оралӣ Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ маҳлули зеринро тавсия додааст:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!width=65%|Ҷузъи таркибӣ
!width=35%|Консентратсия, ммол/л
|-
|[[Натрий]]
|90
|-
|[[Калий]]
|20
|-
|[[Хлор]]
|80
|-
|[[Ситратҳо|Ситрат]]
|10
|-
|[[Глюкоза]]
|110
|}

Барои регидрататсияи аввалияи дохилирагӣ дар беморони дорои беобшавии шадид [[маҳлули Рингер]], ки онро {{нп3|маҳлули лактатии Рингер|маҳлули лактатии Рингер||Ringer's lactate solution}} ({{lang-en|Ringer's lactate solution}}) ё маҳлули Хартманн ({{lang-en|Hartmann's solution}}) меноманд, беҳтар мувофиқат мекунад. Гипокалиемия бо ворид кардани иловагии доруҳои [[Калий|калий]] ислоҳ карда мешавад.

Тавсифи муқоисавии таркиби электролитии наҷосати вабо ва маҳлули Рингер (ммол/л)

{|border=&quot;1&quot; class=&quot;standard&quot; style=&quot;width:40%;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Модда
|width=15%|[[Натрий]]
|width=15%|[[Калий]]
|width=15%|[[Хлор|Cl]]
|Асосҳо
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |Наҷосат
| Калонсолон
|135
|15
|90
|30
|-
| [[Кӯдак|Кӯдакон]]
|100
|25
|90
|30
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Маҳлули Рингер
|130
|4
|109
|28
|}

=== Табобат бо антибиотикҳо ===
Табобат бо антибиотикҳо имкон медиҳад, ки ҷараёни беморӣ 1—3 рӯз кӯтоҳ карда шуда, шиддати аломатҳо паст карда шавад&lt;ref name=Lancet2004/&gt;. Истифодаи антибиотикҳо инчунин эҳтиёҷ ба моеъро кам мекунад&lt;ref name=W7&gt;{{cite report|date=2011-11-28|title=Cholera Treatment|url=https://www.cdc.gov/cholera/treatment/index.html|publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)|access-date=2017-10-03|archive-date=2015-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150311042338/http://www.cdc.gov/cholera/treatment/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Бар зидди вибриони вабо антибиотикҳое ба монанди [[азитромитсин]], [[ко-тримоксазол]], [[эритромитсин]], [[тетратсиклин]], [[докситсиклин]], [[сипрофлоксатсин]] ва [[фуразолидон]] муассир баромаданд&lt;ref name=W9&gt;{{cite web|url=http://sprojects.mmi.mcgill.ca/tropmed/disease/chol/treatment.htm|title=Cholera treatment|publisher=Molson Medical Informatics|year=2007|access-date=2008-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20121106021041/http://sprojects.mmi.mcgill.ca/tropmed/disease/chol/treatment.htm|archive-date=2012-11-06|url-status=dead|accessdate=2026-04-07|archivedate=2012-11-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121106021041/http://sprojects.mmi.mcgill.ca/tropmed/disease/chol/treatment.htm}}&lt;/ref&gt;. [[Азитромитсин]] ва [[тетратсиклин]] нисбат ба [[докситсиклин]] ё [[сипрофлоксатсин]] муассиртар буданд&lt;ref name=W10&gt;{{статья |заглавие=Antimicrobial drugs for treating cholera |издание=The Cochrane database of systematic reviews |том=6 |страницы=CD008625 |pmid=24944120 |doi=10.1002/14651858.CD008625.pub2 |язык= |автор=Leibovici-Weissman, Y; Neuberger, A; Bitterman, R; Sinclair, D; Salam, MA; Paul, M. |число=19 |месяц=6 |год=2014}}&lt;/ref&gt;. Истифодаи [[тетратсиклин]] ва [[докситсиклин]] ба кӯдакони то 8-сола тавсия дода намешавад. Дар бисёр кишварҳои ҷаҳон гузориш дода шудааст, ки дар баъзе [[Штамм|штаммҳои]] вибрионҳои вабо устуворӣ (муқовимат) нисбат ба [[докситсиклин]]&lt;ref name=Lancet2004/&gt;, [[фторхинолон]]ҳо (масалан, ба [[сипрофлоксатсин]])&lt;ref name=W11&gt;{{статья |заглавие=Fluoroquinolone-resistant Vibrio cholerae isolated during a cholera outbreak in India |издание=Trans. R. Soc. Trop. Med. Hyg. |том=100 |номер=3 |страницы=224—226 |pmid=16246383 |doi=10.1016/j.trstmh.2005.07.007 |ссылка=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0035-9203(05)00237-3 |ref=Krishna |язык=en |тип=journal |автор=Krishna B.V., Patil A.B., Chandrasekhar M.R. |месяц=3 |год=2006 |archive-date=2017-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801025316/http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0035-9203(05)00237-3 }}&lt;/ref&gt;, инчунин ба [[тетратсиклин]], [[ко-тримоксазол]] ва [[эритромитсин]] пайдо шудааст&lt;ref name=NEJM2006/&gt;.

=== Энтеросорбсия ===
Дар табобат Энтеросорбсия истифода мешавад — усуле, ки ба пайваст кардан ва хориҷ кардани моддаҳои экзогенӣ ва эндогенӣ, микроорганизмҳои патогенӣ ва маҳсулоти ҳаёти онҳо аз роҳи меъдаю рӯда бо ёрии [[Энтеросорбентҳо]] асос ёфтааст.&lt;ref&gt;{{статья | автор = ФГБУ НИИДИ ФМБА РОССИИ | заглавие = Клинические рекомендации (протокол лечения) оказания медицинской помощи детям больным холерой | ссылка = http://niidi.ru/dotAsset/d87b7c4a-1ddc-4e48-8519-6474948352ca.pdf | издание = ФМБА РОССИИ | тип = сб | место = М. | издательство =  | год = 2015 | 9 =  | archive-date = 2022-03-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220301230643/http://niidi.ru/dotAsset/d87b7c4a-1ddc-4e48-8519-6474948352ca.pdf }}&lt;/ref&gt;

== [[Пешгирӣ|Пешгирии вабо]] ==
[[акс:Unhygienic practices which lead to cholera. Colour lithograp Wellcome L0032150.jpg|мини|300px|&lt;center&gt;Плакати шӯравии соли 1921&lt;/center&gt;]]
[[акс:Vaccinazione anti-colera con siringa a pistola.jpg|мини|Ваксинатсияи оммавӣ бар зидди вабо дар [[Неапол]] дар соли 1973]]

Пешгирии воридшавии [[Инфексия|сироят]] аз марказҳои эндемикӣ.

Риояи чораҳои санитарию гигиенӣ: безараргардонии об (хусусан — манбаъҳои обтаъминкунӣ), шустани дастҳо, коркарди ҳароратии ғизо, безараргардонии ҷойҳои истифодаи умум ва ғайра.

Барвақт ошкор кардан, ҷудо кардан ва табобат кардани беморон ва барандагони вибрион.

Пешгирии махсус бо ваксинаи вабо ва холероген-анатоксин. [[Ваксина]]и вабо давраи амали нисбатан кӯтоҳ дорад.

=== Ваксина ===
{{main|Ваксинаи зидди вабо}}
Дар айни замон (то соли 2018) ваксинаҳои пероралии [[Ваксинаи зидди вабо|зидди вабои]] зерин мавҷуданд&lt;ref&gt;''Щуковская Т. Н., Саяпина Л. В., Кутырев В. В.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/vaktsinoprofilaktika-holery-sovremennoe-sostoyanie-voprosa Вакцинопроилактика холерой: современное состояние вопроса] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210615050808/https://cyberleninka.ru/article/n/vaktsinoprofilaktika-holery-sovremennoe-sostoyanie-voprosa |date=2021-06-15 }} / [[Российский НИПЧИ «Микроб» Роспотребнадзора|РосНИПЧИ «Микроб»]], [[Государственный НИИ стандартизации и контроля медицинских биологических препаратов имени Л. А. Тарасевича|ГИСК им. Л. А. Тарасевича]] // Журнал «Эпидемиология и Вакцинопрофилактика», 2009, № 2 (45). ISSN 2073-3046. С. 62-67.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Беспалова И. А., Иванова И. А., Омельченко Н. Д., Филиппенко А. В., Труфанова А. А.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennoe-sostoyanie-spetsificheskoy-profilaktiki-holery Современное состояние специфической профилактики холеры] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210615050814/https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennoe-sostoyanie-spetsificheskoy-profilaktiki-holery |date=2021-06-15 }} / Ростовский-на-Дону НИПЧИ // Журнал «Эпидемиология и Вакцинопрофилактика», 2018, № 1 (98). ISSN 2073-3046. С. 55-60.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Горяев А. А., Саяпина Л. В., Обухов Ю. И., Бондарев В. П.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/effektivnost-i-bezopasnost-vaktsin-dlya-profilaktiki-holery Эффективность и безопасность вакцин для профилактики холеры] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210615050809/https://cyberleninka.ru/article/n/effektivnost-i-bezopasnost-vaktsin-dlya-profilaktiki-holery |date=2021-06-15 }} / НЦЭСМП Минздрава России, научная статья. DOI: 10.30895/2221-996X-2018-18-1-42-49 // Журнал «БИОпрепараты. Профилактика, диагностика, лечение», 2018, № 1, том 18. ISSN 2221-996X. С. 42-49.&lt;/ref&gt;:

''Dukoral'' (Швеция, 1991, син. WC/rBS) — ваксинаи моеи моновалентии кушташудаи томҳуҷайрагӣ. [[Ваксинатсия]] дубор (барои кӯдакони 2-6 сола 3-бор), реваксинатсия ҳар 2 сол, барои кӯдакони 2-5 сола ҳар 6 моҳ. Аналоги он дар Чин ҳамчун ''OraVacs'' литсензия шудааст ва дар [[Капсула|капсулаҳо]] бароварда мешавад, ваксинатсия себор аст.

''mORC-Vax'' (Ветнам, 1997/2009) — ваксинаи моеи бивалентии кушташудаи томҳуҷайрагӣ, варианти ваксинаи Dukoral, ки дар Ветнам литсензия шудааст. Дар соли 2004 ваксина дар Ветнам ҳамчун ''mORC-Vax'' ба қайд гирифта шуд, дар Ҳиндустон ҳамчун ''Shanchol'' (аз соли 2009) ва дар Корея ҳамчун ''Euvichol'' (аз соли 2015) истеҳсол мешавад. Ваксинатсия дубор, реваксинатсия пас аз 2 сол.

''Vaxchora'' (ИМА, 2016) — ваксинаи зиндаи аттенуатсияшуда (микроорганизми сустшудаи) [[Лиофилизатсия|лиофилизатсияшуда]]. Ваксинатсия якбора танҳо барои калонсолон (18-64 сола). Шароити махсуси нигоҳдории [[Занҷири сармо|занҷири сарморо]] талаб мекунад: −15 ÷ −25 °С.

''Ваксинаи вабои инактивишудаи бивалентии кимиёвии ҳабӣ'' (Русия, 1992) — омехтаи [[холероген]]-[[анатоксин]] бо О-антиген. Ваксинатсия якбора (аз 2-солагӣ). Реваксинатсия ҳар 6 моҳ.

== Пешгӯӣ (Прогноз) ==
Ҳангоми табобати саривақтӣ ва муносиб пешгӯӣ мусоид аст. Қобилияти корӣ дар тӯли тақрибан 30 шабонарӯз пурра барқарор мешавад. Дар сурати набудани ёрии тиббии муносиб, эҳтимолияти баланди фавти зуд мавҷуд аст.

== Муҳаққиқони маъруф ==

[[Роберт Кох]], [[Асри XIX]].

[[Карл Фридрих Канштатт]], [[Асри XIX]].

[[Владимир Хавкин]], [[Асри XIX]].

[[Зинаида Ермольева]], [[Асри XX]].

[[Луи Пастер]], [[Асри XIX]].

== Вабо дар фарҳанг ва санъат ==
[[Файл:Fedotov cholera.jpg|мини|Расми «Ҳамааш айби вабо». [[Федотов, Павел Андреевич|П. А. Федотов]], 1848]]

Вабо дар асарҳо низ зикр шудааст, аз ҷумла дар [[Кинояи Исо, писари Сирах]]&lt;ref&gt;{{ВТ-БЭАН|Холера}}&lt;/ref&gt;, дар шеъри [[Владимир Соловьёв|В. С. Соловьёв]] дар соли 1892, дар романи Г. Г. Маркес «Ишқ дар замони вабо» (1985) ва ғайра.

Дар новеллаи Томас Манн «[[Марг дар Венетсия]]» қаҳрамони асосӣ аз вабо мемирад.
== Адабиёт ==
* Руднев Г. П. Клиника карантинных инфекций. М., 1972;    
* Руководство по клинике, диагностике и лечению опасных инфекционных болезней. М., 1994;    
* Камардинов Х. К., Ахмедов А. А. Холера Эль-Тор. Клиника, лечение, диагностика, диспансеризация переболевших и санация вибриононосителей. Д., 1994;    
* Қамардинов Х. Қ. Бемориҳои сироятӣ. Д., 2000;    
* Камардинов Х. К. Клиника опасных инфекционных болезней. Д., 2007. Ҳамон. Инфекционные и паразитарные болезни. Д., 2009.                          	
* {{книга |автор=[[Коробкова, Евгения Ильинична|Коробкова Е. И.]] |заглавие=Микробиология и эпидемиология холеры |ссылка=[http://search.rsl.ru/ru/record/01006241546](http://search.rsl.ru/ru/record/01006241546) |ответственный=Переплёт худ. [[Егоров, Константин Михайлович|К. М. Егорова]] |издание=2-е изд., доп. и перераб |место=М. |издательство=[[Медгиз]] |год=1959 |страниц=304, [2] |тираж=6000 }}{{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (ба забони русӣ)
* ''[[Михель, Дмитрий Викторович|Михель Д. В.]]'' [[http://cyberleninka.ru/article/n/obschestvennoe-zdorovie-i-holernyy-vibrion-rossiyskaya-imperiya-meditsina-i-bakteriologiya-nachala-xx-veka-pered-ugrozoy-holery](http://cyberleninka.ru/article/n/obschestvennoe-zdorovie-i-holernyy-vibrion-rossiyskaya-imperiya-meditsina-i-bakteriologiya-nachala-xx-veka-pered-ugrozoy-holery){{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Общественное здоровье и холерный вибрион: Российская империя, медицина и бактериология начала XX века перед угрозой холеры] // Известия Саратовского университета. Новая серия. — 2008. — Т. 8. Серия История. — С. 64-74.
* {{книга|заглавие=Холера в СССР в период VII пандемии |ответственный=Зери таҳрири [[Покровский, Валентин Иванович|В. И. Покровского]] |место=М. |издательство=[[Медицина (нашриёт)|Медицина]] |год=2000 |страниц=472 |isbn=5-225-04537-5 |тираж=1000}}
* {{книга|автор=[[Богомолов, Борис Павлович|Богомолов Б. П.]] |заглавие=Холера: клиника, диагностика, лечение |издание=2-е изд., испр. и доп |место=М.; Тверь |издательство=Триада |год=2012 |страниц=312 |isbn=978-5-94789-539-1 |тираж=500}}
== Сарчашма ==
* {{ЭМТ| Вабо|3|муаллиф= }}
== Инчунин нигаред ==

* [[Зукоми мурғ|Вабои мурғ (парранда)]]\&lt;ref\&gt;{{ВТ-МЭСБЕ|Куриная холера}}\&lt;/ref\&gt;\&lt;ref\&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Холера кур|[[Полферов, Яков Яковлевич|Полферов Я. Я.]]}}\&lt;/ref\&gt;\&lt;ref\&gt;[[]{{Пайванди мурда|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[Луғати энсиклопедии ветеринарӣ]] — М.: Советская энциклопедия, 1981. — 640 с.\&lt;/ref\&gt;

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳои беруна ==
{{Навигация|Викисловарь=вабо|Тема=Вабо}}

  * [[http://www.who.int/topics/cholera/ru/](http://www.who.int/topics/cholera/ru/) Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ дар бораи вабо] (ба забони русӣ)
  * [[http://textbookofbacteriology.net/cholera.html](http://textbookofbacteriology.net/cholera.html) ''Vibrio cholerae'' and Asiatic Cholera]{{ref|en}}
  * [[http://www.who.int/topics/cholera/impact/ru/index.html](http://www.who.int/topics/cholera/impact/ru/index.html) Таърихи вабо]
  * [[http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/69073/2/WHO\_CDS\_CSR\_NCS\_2003.7\_Rev.1\_rus.pdf](http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/69073/2/WHO_CDS_CSR_NCS_2003.7_Rev.1_rus.pdf) Чораҳои аввалиндараҷаи назорати хуруҷи дарунравии шадид. СУТ].

{{Authority control}}

[[Гурӯҳ:Пандемияҳо]]
[[Гурӯҳ:Инфексияҳои ниҳоят хатарнок]]
[[Гурӯҳ:Инфексияҳои меъдаю рӯда]]
[[Гурӯҳ:Бемориҳои эпидемикӣ]]
[[Гурӯҳ:Вабо|\*]]
[[Гурӯҳ:Фавтидагон аз вабо]]</text>
      <sha1>lqc0jryaz5s93o3sejevd76n95jtlhv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Замирахон Ӯлмасова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>215305</id>
    <revision>
      <id>1490248</id>
      <parentid>1435022</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:30:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11220" sha1="kqxt9l5kn3v2fpysg2hzwdb2hmnxrwy" xml:space="preserve">{{Олим
 |ном              = Замирахон Ӯлмасова
 |тасвир           = 
 |номи аслӣ        = Ӯлмасова Замирахон Ҳабибуллоевна
 |бар              = 200px
 |тавсифи тасвир   = 
 |таърихи таваллуд   = 5.02.1972
 |зодгоҳ           = {{Зодгоҳ|Ноҳияи Бобоҷон Ғафуров}}, [[вилояти Суғд]], [[ҶШС Тоҷикистон]]
 |таърихи даргузашт       = 
 |шаҳрвандӣ        = {{Парчам|Тоҷикистон}}
 |маҳалли даргузашт     = 
 |фазои илмӣ       = [[Адабиётшинос]]
 |ҷойҳои кор       = Муассисаи давлатии таълимӣ «[[Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров]]»
 |дараҷаи илмӣ     = [[Доктори илмҳои филологӣ]],(2014)
 |унвонҳои илмӣ    = {{Унвонҳои илмӣ||1}} (2012)
 |алма-матер       =  Институти давлатии педагогии шаҳри Ленинобод ба номи С. М. Киров (1988-1993), (ҳоло Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров)
 |роҳбари илмӣ     = 
 |шогирдони маъруф = 
 |маъруф ба        = 
 |ҷоизаҳо = [[Аълочии маориф ва илми Тоҷикистон]] (2018)
 |имзо             = 
 |бари имзо        = 
 |сайт             = 
 |викитека         = 
 |викианбор        = 
}}
'''Замирахон Ӯлмасова''' (''Ӯлмасова Замирахон Ҳабибуллоевна''; зод. 5 феврали 1972, [[ноҳияи Бобоҷон Ғафуров]], [[вилояти Суғд]]) — адабиётшинос ва мунаққид, [[номзади илм]]ҳои филологӣ (1998), [[доктори илм]]ҳои филологӣ (2014), дотсент (2012).

== Зиндагинома ==
Ўлмасова Замирахон Ҳабибуллоевна 5 феврали соли 1972 дар деҳаи Рӯмон, алҳол ҷамоати Ҳайдар Усмони [[ноҳияи Ғафуров]] дар оилаи зиёӣ таваллуд шудааст. Таҳсили ибтидоиро дар мактаби таҳсилоти ҳамагонии № 16-и ноҳияи Мастчоҳ гирифта, соли 1988 ба факултаи филологияи тоҷики Институти педагогии ба номи С. М. Киров (ҳоло ДДХ ба номи академик Б.Ғафуров) шаҳри Ленинобод (алҳол Хуҷанд) дохил шуда, онро соли 1993 бомуваффақият хатм кардааст. Аз соли 1993 ба сифати муаллимаи кафедраи забонҳои филиали дар Хуҷанд будаи Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ ибни Сино фаъолияти кориашро оғоз кард. Солҳои 1998—2000 саромӯзгори кафедраи забони муосири форсии факултаи шарқшиносӣ буд. Солҳои 2000—2009 ба ҳайси дотсенти кафедраи адабиёти муосири факултаи суханшиносӣ фаъолият бурдааст. Соли 2009 ҳамчун ходими калони илмии ДДХ ба номи академик Б.Ғафуров шинохта шуд. Аз соли 1993 то имрӯз дар Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Fафуров ба сифати муаллим, сармуаллим, дотсенти кафедраи адабиёти муосири тоҷик ба корҳои илмӣ-тадқиқӣ машғул мебошад.

== Фаъолияти илмӣ ==
Соли 1998 дар мавзӯи «Дузабонӣ ҳамчун муҳимтарин шакли равобити адабиёти тоҷику ӯзбек» таҳти раҳбарии доктори илмҳои филологӣ, профессор Атахон Сайфуллоев дар Шӯрои дифои назди ДДХ ба номи академик Бобоҷон Ғафуров рисола барои дарёфти дараҷаи илмии номзади илмҳои филологӣ ҳимоя кардааст. Рисолаи докториаш ба масъалаи насри замони истиқлол бахусус романҳои таърихӣ бахшида шудааст. Соли 2014 дар мавзӯи &quot;Консепсияи бадеии шахсият дар романҳои таърихии тоҷикии охири асри ХХ ва аввали ХХI &quot; рисолаи доктории хешро ҳимоя намудааст.
Фаъолияти илмӣ — тадқиқотии Ўлмасова З.Ҳ. доманаи васеъ дошта, ҷанбаҳои мухталифи адабиёти муосирро дар бар мегирад. Аз давраи аввали фаъолияташ ба муҳимтарин масъалаҳои адабиётшиносӣ таваҷҷуҳи хосе карда, дар ин самт як силсила осори илмӣ офарид. Самтҳои аслии тадқиқоти мавсуфро насри бадеъ, ба хусус, жанри романи таърихӣ дар давраи истиқлоли миллии Тоҷикистон, муҳимтарин проблемаҳои таҳаввули насру назми замони муосир ва таъйини рӯзгор, осор ва вижагиҳои нависандагони замони истиқлол дар бар мегирад.
Иштироккунандаи конфаронсҳои байналмилалии «Мақоми Абӯмаҳмуди Хуҷандӣ дар рушди илмҳои дақиқ» бахшида ба Соли маориф ва фарҳанги техникӣ (Хуҷанд 21-22 октябри 2010 дар ДДХ ба номи академик Б.Ғафуров); дар конфаронси IV байналмилалии илмӣ- методии «Русский язык как иностранный в современной образовательной и геополитической парадигме» бахшида ба 300- солагии тавлиди М. В. Ломоносов, (ш. Москва, 8-20 ноябри соли 2010 ДДМ ба номи Ломоносов), конфаронси Донишгоҳи давлатии ба номи Навойии Тошкент (ш. Тошкент, 12-14 майи соли 2011), дар конфаронси V байналмилалии илмӣ-методии «Русский язык и культура современной образовательной и геополитической парадигме» (ш. Москва, 23-24 ноябри соли 2014 ДДМ ба номи Ломоносов) ва дар конфаронси илмӣ—назариявии байналмилалӣ зери унвони «Нақш ва аҳамияти осори Абубакр Муҳаммад Закариёи Розӣ дар тамаддуни олами асримиёнагӣ ва муосир» (ш. Қӯрғонтеппа, 19 ноябри соли 2016) мебошад.

== Осор ==
Дотсент Замирахон Ӯлмасова муаллифи зиёда аз 200 асари илмӣ, илмӣ-методӣ ва публитсистӣ мебошад. Мақолаҳояш мунтазам дар маҷаллаву рӯзномаҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон, Ўзбекистон, Қирғизистон ва Федератсияи Русия чоп мешаванд.

=== Китобҳо (Монографияҳо) ===
# Назаре ба таърихи дузабонӣ дар адабиёти тоҷик ва ӯзбек. — Хуҷанд: Нашриёти Р. Ҷалил, 1998. — 138с.
# Ғояҳои ватанхоҳӣ дар эҷодиёти Мирзо Турсунзода. — Хуҷанд: Нашриёти Р. Ҷалил, 2001. — 88с.
# Истиқлол ва инкишофи романи таърихӣ. — Хуҷанд: Нури маърифат, 2011.—344с.
# Поэтика исторического романа. — Худжанд: Нури маърифат, 2013. −128с.
# Исторический роман эпохи независимости. — Худжанд: Ношир, 2016 −288с.
# Таърихи адабиёти муосири тоҷик [Раҳнамои таълим] // Хуҷанд: Нури маърифат, 2011.-244 с.-12 ҷ. ч.
# Дастури методӣ доир ба таълифи корҳои курсӣ ва дипломӣ // Хуҷанд: Нури маърифат, 2011.-85 с.-3 ҷ. ч.
# Муқаддимаи адабиётшиносӣ [Маҷмуаи тестҳо] // Хуҷанд: Нури маърифат, 2016.-56 с.-2,08 ҷ. ч.
# Таърихи адабиёти муосири тоҷик [Маҷмуаи тестҳо] // Хуҷанд: Нури маърифат, 2016.-112 с.-4 ҷ. ч.
# Таърихи адабиёти хориҷа [Раҳнамои таълим] // Хуҷанд: Нури маърифат, 2018.-178 с.-14 ҷ. ч.
# Куллиёт: Бахшида ба 80-солагии Муҳиддин Хоҷазод Маҷмӯаи мақолаҳо, хотирот ва мубоҳисаву аснод / таҳрир ва таҳияи З.Ҳ. Ўлмасова. Ҷ. 6, 2018 — Хуҷанд: Ношир. — 642 с. — 33 ҷ.ч.
# Фаррухрисолат: Осорнома ва нақди осори профессор Бароат Ҳоҷибоева /. Гирдоварӣ ва вироиши Дӯстматова Ш. В., Ҳамробоев Н. А., Ўлмасова З.Ҳ. — Хуҷанд: Нури маърифат, 2018.-450 с.-26,25 ҷ.ч.

== Ҷоизаҳо ==
* [[Аълочии маориф ва илми Тоҷикистон]] (2018)

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* [http://www.hgu.tj  Шахсиятҳои Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров]
* [https://famous-scientists.ru/list/17295 Рисолаи доктори дар мавзӯъи «КОНЦЕПЦИЯ ЛИЧНОСТИ В ТАДЖИКСКИХ ИСТОРИЧЕСКИХ РОМАНАХ КОНЦА XX — НАЧАЛАXXI ВВ»]
* [http://hum.vestnik.tj/tj/arhiv/arhiv2016/item/tasviri-vo-eiyati-ta-rikh-dar-romani-khatoi-temuri-lang-i-ato-amdam-va-leonid-chigrin.html Чопи маколаҳои илмӣ дар маҷаллаи «Ахбори ДДҲБСТ»]
* [https://web.archive.org/web/20190715013510/http://search.rae.ru/ Публикации Ульмасова З. Х в журналах ВАК Российской Федерации — РИНЦ]

[[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>kqxt9l5kn3v2fpysg2hzwdb2hmnxrwy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Liliales</title>
    <ns>10</ns>
    <id>216285</id>
    <revision>
      <id>1490209</id>
      <parentid>1489948</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:18:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="32cclu2g9kuwsiap1jyjgi4attuvqv5" xml:space="preserve">{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Liliopsida|rang=Тартиб|latin=Liliales|name=Занбақгулон}}</text>
      <sha1>32cclu2g9kuwsiap1jyjgi4attuvqv5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490246</id>
      <parentid>1490209</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:24:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Вироиши [[Special:Contributions/Zosya95|Zosya95]] ([[User talk:Zosya95|Баҳс]]) вогардонида шуд ба охирин тағйире, ки [[User:VASHGIRD|VASHGIRD]] анҷом дода буд</comment>
      <origin>1035138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102" sha1="rkkg96f1gk9edbm1xmls2ov24nxljou" xml:space="preserve">{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Lilianae|rang=Тартиб|latin=Liliales|name=Савсангулҳо}}</text>
      <sha1>rkkg96f1gk9edbm1xmls2ov24nxljou</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ганҷи парешон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>276732</id>
    <revision>
      <id>1490270</id>
      <parentid>1212048</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:07:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3398" sha1="e6iah7vmz35m1qpe7w48687i4uvoez5" xml:space="preserve">{{Интишор}}
«'''Ганҷи парешон'''» — маҷмӯаи тазкирамонандест, ки дар он оид ба 63 нафар шоири доираҳои адабии [[Дарвоз]] (31 нафар), [[Қаротегин]] (9 нафар), [[Кӯлоб]] (22 нафар) маълумоти шарҳиҳолӣ дода шуда, намунаҳои эҷодиёташон дарҷ гардидааст (нашр — Д., 1984). Мураттиб доктори илмҳои филология А. Абибов.

Шоироне, ки дар бораашон маълумот фароҳам оварда шудааст, дар охири садаи XVIII, садаи XIX ва ибтидои садаи XX дар минтақаҳои номбурда зиндагӣ ва эҷод кардаанд. «Ганҷи парешон» аз муқаддима ва се қисм иборат аст. Дар «Муқаддима» мураттиб оид ба зарурати тадвини маҷмӯа изҳори назар намудааст. Масъалаи омӯзиши ҳаёт ва эҷодиёти шоирони минтақаҳои кӯҳистони Тоҷикистон соли 1940 дар мақолаи шоир ва донишманди тоҷик А. Деҳотӣ «Шоирони кӯҳистонӣ» таъкид гардида буд. Аксари шоирони ин минтақаҳо берун аз доираи адабии марказии Аморати Бухоро, дар дарбори ҳокимони маҳаллии минтақаҳо ва ё берун аз он дар маҳаллаҳову деҳаҳои ҷойи зисти хеш зиндагиву эҷод мекарданд. Ба сабаби он, ки на ҳамаи онҳо имкони таҳсил дар мадрасаҳои марказӣ доштанд, номашон дар тазкираҳои муътабари дар асрҳои 19 — ибтидои садаи XX тартибдодашуда, сабт нагардидааст. Мураттиб шарҳи ҳоли ин қабил шоиронро аз рӯйи ашъори боқимондаи онҳо дар баёзу ҷунгҳо, аз рӯйи нақлу ривоятҳои мардум, хешону ақрабои онҳо, барқарор намудааст. 12 нафар шоире, ки дар бораашон маълумот дарҷ гардидааст — Ноҷӣ, Ғармӣ, Ҳаҷрӣ, Ҳабо, Мавлавӣ, Ҳаҷрӣ, Ранҷӣ, [[Ғабро]], Маъдум, Бухорӣ, Фитрат, Носеҳ, Ҳоҷӣ ва Абдулҳай соҳибдевонанд.

Маълумоти шарҳиҳолии овардаи мураттиб таҳқиқию таҳлилӣ аст. Аз эҷодиёти шоироне, ки соҳибдевонанд, намунаҳои ашъор кам, вале аз онҳое, ки девон надоранд, намунаҳо бештар сабт гардидаанд. Дар ҷобаҷогузории шоирон дар «Ганҷи парешон» тартиби алифбо риоя нашудааст.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* Абибов А. Доираҳои адабии Бухорои Шарқӣ. Д., 1984.

== Сарчашма ==
* {{ЭМТ| Ганҷи парешон |4|муаллиф=М. Диловаров}}</text>
      <sha1>e6iah7vmz35m1qpe7w48687i4uvoez5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490288</id>
      <parentid>1490270</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:30:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3432" sha1="4atbvbgxym31q6bcrj8k5u5e8q1zwfv" xml:space="preserve">{{Интишор}}
«'''Ганҷи парешон'''» — маҷмӯаи тазкирамонандест, ки дар он оид ба 63 нафар шоири доираҳои адабии [[Дарвоз]] (31 нафар), [[Қаротегин]] (9 нафар), [[Кӯлоб]] (22 нафар) маълумоти шарҳиҳолӣ дода шуда, намунаҳои эҷодиёташон дарҷ гардидааст (нашр — Д., 1984). Мураттиб доктори илмҳои филология [[Амирбек Ҳабибов|А. Абибов]].

Шоироне, ки дар бораашон маълумот фароҳам оварда шудааст, дар охири садаи XVIII, садаи XIX ва ибтидои садаи XX дар минтақаҳои номбурда зиндагӣ ва эҷод кардаанд. «Ганҷи парешон» аз муқаддима ва се қисм иборат аст. Дар «Муқаддима» мураттиб оид ба зарурати тадвини маҷмӯа изҳори назар намудааст. Масъалаи омӯзиши ҳаёт ва эҷодиёти шоирони минтақаҳои кӯҳистони Тоҷикистон соли 1940 дар мақолаи шоир ва донишманди тоҷик А. Деҳотӣ «Шоирони кӯҳистонӣ» таъкид гардида буд. Аксари шоирони ин минтақаҳо берун аз доираи адабии марказии Аморати Бухоро, дар дарбори ҳокимони маҳаллии минтақаҳо ва ё берун аз он дар маҳаллаҳову деҳаҳои ҷойи зисти хеш зиндагиву эҷод мекарданд. Ба сабаби он, ки на ҳамаи онҳо имкони таҳсил дар мадрасаҳои марказӣ доштанд, номашон дар тазкираҳои муътабари дар асрҳои 19 — ибтидои садаи XX тартибдодашуда, сабт нагардидааст. Мураттиб шарҳи ҳоли ин қабил шоиронро аз рӯйи ашъори боқимондаи онҳо дар баёзу ҷунгҳо, аз рӯйи нақлу ривоятҳои мардум, хешону ақрабои онҳо, барқарор намудааст. 12 нафар шоире, ки дар бораашон маълумот дарҷ гардидааст — Ноҷӣ, Ғармӣ, Ҳаҷрӣ, Ҳабо, Мавлавӣ, Ҳаҷрӣ, Ранҷӣ, [[Ғабро]], Маъдум, Бухорӣ, Фитрат, Носеҳ, Ҳоҷӣ ва Абдулҳай соҳибдевонанд.

Маълумоти шарҳиҳолии овардаи мураттиб таҳқиқию таҳлилӣ аст. Аз эҷодиёти шоироне, ки соҳибдевонанд, намунаҳои ашъор кам, вале аз онҳое, ки девон надоранд, намунаҳо бештар сабт гардидаанд. Дар ҷобаҷогузории шоирон дар «Ганҷи парешон» тартиби алифбо риоя нашудааст.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* Абибов А. Доираҳои адабии Бухорои Шарқӣ. Д., 1984.

== Сарчашма ==
* {{ЭМТ| Ганҷи парешон |4|муаллиф=М. Диловаров}}</text>
      <sha1>4atbvbgxym31q6bcrj8k5u5e8q1zwfv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гардбарг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>276954</id>
    <revision>
      <id>1490056</id>
      <parentid>1389927</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T19:45:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1810" sha1="ehfxl3xfawtc9r6pir68p158w0jrgwp" xml:space="preserve">[[Акс:2012-04-03 16-43-53-amaryllis-sp.jpg&lt;!--изображение со статусом качественного--&gt;|thumb|Гардбаргаи [[амариллис]] (''Amaryllis sp.'')]]
'''Гардбарга''' ({{lang-la|stamen}}) — қисми [[гул]], узви ҷинсии наринаи рустаниҳои гулдор.

Дар гардбарга гард ҳосил мешавад. Гардбарга аз ришта ва гарддон иборат аст. Ришта ҳамтои микроспорофилли плаунашаклон ва лучтухмҳо мебошад. Баъди давраи мейоз дар ҳар чаҳор лонаи гарддон аз ҳуҷайраҳои [[археспорий]] микроспораҳо падид меоянд. Баъдан онҳо ба гаметофити нарина — зарраҳои гард табдил меёбанд. Дар як гул (мас., дар баъзе намуди кактусҳо) мумкин аз як то ҳазорҳо адад гардбарга мавҷуд бошад. Маҷмӯи гардбарга-и гулро андротсей меноманд. 

Маъмулан, гардбаргаҳо дар гулбанд ба таври морпеч ё доирашакл ҷой мегиранд. гардбарга метавонад пурра ё қисман васл гардад. Дар кадугулҳо гардбарга комилан, дар мураккабгулҳо бо гарддон, дар ғилофакдорон бо риштаҳо васл шудаанд. гардбарга барои гардолуд шудани рустаниҳо муҳим аст.

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Гардбарга|4|муаллиф= }}

{{botanics-stub}}
[[Гурӯҳ:Сохти гул]]</text>
      <sha1>ehfxl3xfawtc9r6pir68p158w0jrgwp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мушаррафа Ҷӯраева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>277006</id>
    <revision>
      <id>1490002</id>
      <parentid>1388724</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T12:26:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1490002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10463" sha1="ny0gosoabo9gk0kbjn9ryont5k7khiy" xml:space="preserve">{{Олим
|ном               = Мушаррафа Ҷӯраева
|номи аслӣ         = Ҷӯраева Мушаррафа Рустамовна
|тасвир            = 
|бар               = 
|тавсифи тасвир    = Профессор Мушаррафа Ҷӯраева
|таърихи таваллуд  = 29.08.1965
|зодгоҳ            = [[Душанбе]], [[ҶШС Тоҷикистон]]
|таърихи даргузашт = 19.10.2026
|маҳалли даргузашт = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]]
|шаҳрвандӣ         = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}}
|фазои илмӣ        = [[забоншиносӣ]], [[услубшиносӣ]], [[журналистика]]
|ҷойҳои кор        = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]
|дараҷаи илмӣ      = {{дараҷаи илмӣ|доктор|илмҳои филология}} (2017)
|унвонҳои илмӣ     = {{унвонҳои илмӣ||1}}
|алма-матер        = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]
|роҳбари илмӣ      = [[Баҳриддин Камолиддинов]]
|шогирдони маъруф  = 
|маъруф ба         = 
|ҷоизаҳо           = 
|имзо              = 
|бари имзо         = 
|сайт              = 
|викитека          = 
|викианбор         = 
}}
'''Мушаррафа Ҷӯраева''' (''Ҷӯраева Мушаррафа Рустамовна''; [[29 август]]и [[1965]], [[Душанбе]] — [[19 октябр]]и [[2026]], [[Душанбе]]) — [[забоншиносон|забоншиноси]] тоҷик, [[доктори илмҳои филология]] (2017), [[профессор]]. Мудири кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабии факултети журналистикаи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]&lt;ref name=&quot;pressa&quot;&gt;{{cite web |url=https://pressa.tj/professor-musharrafa-dzhuraeva-az-olam-guzasht/ |title=Профессор Мушаррафа Ҷӯраева аз олам гузашт |publisher=Pressa.tj |date=2026-10-19 |accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==
Мушаррафа Ҷӯраева 29 августи соли 1965 дар шаҳри [[Душанбе]], дар оилаи забоншиноси маъруф Рустам Ҷӯраев ба дунё омадааст. Соли 1982 мактаби миёнаи №15-и шаҳри Душанберо бо баҳои аъло ва соли 1987 факултети филологияи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленинро (ҳоло [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]) хатм намудааст.

Солҳои 1987—1993 дар мактабҳои миёнаи №15 ва №55-и шаҳри Душанбе аз забон ва адабиёти тоҷик дарс гуфтааст. Аз соли 1993 фаъолияти омӯзгорӣ ва илмии худро дар ДМТ ҳамчун ассистент, аспирант ва омӯзгори кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабӣ идома додааст. 

Солҳои 2000—2003 ба ҳайси ёвари калони сардори Раёсати равобити байналмилалии Вазорати мудофиаи Тоҷикистон ва солҳои 2003—2007 дар Донишкадаи иқтисоди Тоҷикистон фаъолият намудааст. Аз соли 2007 дубора ба факултети журналистикаи ДМТ баргашта, солҳои 2013—2015 докторант ва баъдан дотсент, профессор ва мудири кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабӣ буд.

Мавсуф 19 октябри соли 2026 дар шаҳри Душанбе бар асари бемории саратон аз олам гузашт&lt;ref name=&quot;pressa&quot; /&gt;.

== Фаъолияти илмӣ ==
Соли 1998 зери роҳбарии профессор [[Баҳриддин Камолиддинов]] рисолаи номзадии худро дар мавзуи «Восита ва тарзҳои забонии ифодаи маънои эҳтиром ва хушмуомилагӣ дар забони тоҷикии асри XVI (дар асоси “Бадоеъ-ул-вақоеъ”-и Зайниддин Восифӣ)» ҳимоя кард.

Соли 2017 рисолаи доктории худро дар мавзуи «Таҳлили коммуникативӣ-прагматикии формулаҳои устувори муошират дар воситаҳои ахбори оммаи Тоҷикистон (солҳои 2010–2016)» дифоъ намуда, соҳиби дараҷаи илмии [[доктори илмҳои филология]] гардид.

Самтҳои асосии таҳқиқоти илмии ӯро масъалаҳои одоби муошират, прагматикаи забон, услубшиносии ВАО, медиалингвистика, медиариторика ва таҳрири адабии медиаматнҳо ташкил медоданд.

== Осори аслиӣ ==
=== Монография ва китобҳо ===
* «Воситаҳои ифодаи эҳтиром ва фурӯтанӣ дар забони тоҷикии асри XVI» (Душанбе, 2004)
* «Теоретические основы лингвистического анализа речевого этикета и некоторых аспектов журналистского общения» (Душанбе, 2017)
* «Коммуникативно-прагматический анализ устойчивых формул общения в СМИ Таджикистана» (Душанбе, 2017)
* «Таджикский речевой этикет: лингвистический и методический аспекты (на материале текстов таджикских СМИ)» (Душанбе, 2023)
* «Таҳрири адабии медиаматнҳо: назария ва амалия» (Душанбе, 2023)
* «Одоби муҳоварати тоҷикӣ. Хрестоматияи мухтасари одоби муошират» (Душанбе, 2023)

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Задагони Душанбе]]
[[Гурӯҳ:Зодагони 29 август]]
[[Гурӯҳ:Зодагони соли 1965]]
[[Гурӯҳ:Даргузаштагони 19 октябр]]
[[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 2026]]
[[Гурӯҳ:Даргузаштагони Душанбе]]
[[Гурӯҳ:Докторони илми филология]]
[[Гурӯҳ:Забоншиносони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Профессорони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]

==Зиндагинома==
Ҷӯраева Мушаррафа  Рустамовна 29 августи соли 1965 дар шаҳри Душанбе дар оилаи зиёӣ ба дунё омадааст. Соли 1987 факултети филологияи Донишгоҳи миллии Тоҷикистонро хатм кардааст. Солҳои 1987-1993 муаллимаи забон ва адабиёти тоҷики мактабҳои миёнаи рақами 15 ва 55 шаҳри Душанбе, соли 1993 ассистенти кафедраи умумидонишгохии забон, адабиёт ва хати ниёгони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон, солҳои 1994-1996 аспиранти ҳамин кафедра, солҳои 1997-2002 ассистент ва дотсенти кафедраи умумидонишгоҳии ДМТ, солҳои 2003-2007 дотсенти кафедраи забонҳои Донишкадаи иқтисоди Тоҷикистон, аз соли 2007 инҷониб дотсенти кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабии ДМТ, солҳои 2013-2015 докторанти кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабии ДМТ. Аз соли 2015 то соли 2018 дотсент ва аз соли 2018 профессор, мудири кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабии факултети журналистикаи ДМТ.

Соли 1998 диссертатсияи номзадиашро таҳти унвони &quot;Роҳҳои ифодаи эҳтиром ва фурутанию хоксорӣ дар забони тоҷикии асри XVI (дар заминаи &quot;Бадоеъ-ул-вақоеъ&quot;-и Зайниддин Восифӣ&quot; ва соли 2017 рисолаи докториашро дар мавзуи &quot;Коммуникативно-прагматический анализ устойчивых формул общения в СМИ Таджикистана&quot; ҳимоя кардааст.

== Осор ==
=== Китобҳо ===
* Ҷўраева М.Р. Воситаҳои ифодаи эҳтиром ва фурўтанӣ дар забони тоҷикии асри XVI (дар заминаи маводи асари Зайниддин Маҳмуди Восифӣ «Бадоеъ-ул-вақоеъ»). Душанбе: Деваштич, 2004, 130 с.
* Джураева М.Р. Теоретические основы лингвистического анализа речевого этикета и некоторых аспектов журналистского общения. – Душанбе: Алвон, 2017. – 112с.
* Джураева М.Р. Коммуникативно-прагматический анализ устойчивых формул общения в СМИ Таджикистана. – Душанбе: Алвон, 2017. – 256с.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Филологони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Занҳо-олимаҳо]]</text>
      <sha1>ny0gosoabo9gk0kbjn9ryont5k7khiy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490003</id>
      <parentid>1490002</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T12:27:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>/* Осор */</comment>
      <origin>1490003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10450" sha1="2p8rlfxbwid5z3r5y7o4eednmavkgf7" xml:space="preserve">{{Олим
|ном               = Мушаррафа Ҷӯраева
|номи аслӣ         = Ҷӯраева Мушаррафа Рустамовна
|тасвир            = 
|бар               = 
|тавсифи тасвир    = Профессор Мушаррафа Ҷӯраева
|таърихи таваллуд  = 29.08.1965
|зодгоҳ            = [[Душанбе]], [[ҶШС Тоҷикистон]]
|таърихи даргузашт = 19.10.2026
|маҳалли даргузашт = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]]
|шаҳрвандӣ         = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}}
|фазои илмӣ        = [[забоншиносӣ]], [[услубшиносӣ]], [[журналистика]]
|ҷойҳои кор        = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]
|дараҷаи илмӣ      = {{дараҷаи илмӣ|доктор|илмҳои филология}} (2017)
|унвонҳои илмӣ     = {{унвонҳои илмӣ||1}}
|алма-матер        = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]
|роҳбари илмӣ      = [[Баҳриддин Камолиддинов]]
|шогирдони маъруф  = 
|маъруф ба         = 
|ҷоизаҳо           = 
|имзо              = 
|бари имзо         = 
|сайт              = 
|викитека          = 
|викианбор         = 
}}
'''Мушаррафа Ҷӯраева''' (''Ҷӯраева Мушаррафа Рустамовна''; [[29 август]]и [[1965]], [[Душанбе]] — [[19 октябр]]и [[2026]], [[Душанбе]]) — [[забоншиносон|забоншиноси]] тоҷик, [[доктори илмҳои филология]] (2017), [[профессор]]. Мудири кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабии факултети журналистикаи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]&lt;ref name=&quot;pressa&quot;&gt;{{cite web |url=https://pressa.tj/professor-musharrafa-dzhuraeva-az-olam-guzasht/ |title=Профессор Мушаррафа Ҷӯраева аз олам гузашт |publisher=Pressa.tj |date=2026-10-19 |accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==
Мушаррафа Ҷӯраева 29 августи соли 1965 дар шаҳри [[Душанбе]], дар оилаи забоншиноси маъруф Рустам Ҷӯраев ба дунё омадааст. Соли 1982 мактаби миёнаи №15-и шаҳри Душанберо бо баҳои аъло ва соли 1987 факултети филологияи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленинро (ҳоло [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]) хатм намудааст.

Солҳои 1987—1993 дар мактабҳои миёнаи №15 ва №55-и шаҳри Душанбе аз забон ва адабиёти тоҷик дарс гуфтааст. Аз соли 1993 фаъолияти омӯзгорӣ ва илмии худро дар ДМТ ҳамчун ассистент, аспирант ва омӯзгори кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабӣ идома додааст. 

Солҳои 2000—2003 ба ҳайси ёвари калони сардори Раёсати равобити байналмилалии Вазорати мудофиаи Тоҷикистон ва солҳои 2003—2007 дар Донишкадаи иқтисоди Тоҷикистон фаъолият намудааст. Аз соли 2007 дубора ба факултети журналистикаи ДМТ баргашта, солҳои 2013—2015 докторант ва баъдан дотсент, профессор ва мудири кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабӣ буд.

Мавсуф 19 октябри соли 2026 дар шаҳри Душанбе бар асари бемории саратон аз олам гузашт&lt;ref name=&quot;pressa&quot; /&gt;.

== Фаъолияти илмӣ ==
Соли 1998 зери роҳбарии профессор [[Баҳриддин Камолиддинов]] рисолаи номзадии худро дар мавзуи «Восита ва тарзҳои забонии ифодаи маънои эҳтиром ва хушмуомилагӣ дар забони тоҷикии асри XVI (дар асоси “Бадоеъ-ул-вақоеъ”-и Зайниддин Восифӣ)» ҳимоя кард.

Соли 2017 рисолаи доктории худро дар мавзуи «Таҳлили коммуникативӣ-прагматикии формулаҳои устувори муошират дар воситаҳои ахбори оммаи Тоҷикистон (солҳои 2010–2016)» дифоъ намуда, соҳиби дараҷаи илмии [[доктори илмҳои филология]] гардид.

Самтҳои асосии таҳқиқоти илмии ӯро масъалаҳои одоби муошират, прагматикаи забон, услубшиносии ВАО, медиалингвистика, медиариторика ва таҳрири адабии медиаматнҳо ташкил медоданд.

== Осор ==
=== Монография ва китобҳо ===
* «Воситаҳои ифодаи эҳтиром ва фурӯтанӣ дар забони тоҷикии асри XVI» (Душанбе, 2004)
* «Теоретические основы лингвистического анализа речевого этикета и некоторых аспектов журналистского общения» (Душанбе, 2017)
* «Коммуникативно-прагматический анализ устойчивых формул общения в СМИ Таджикистана» (Душанбе, 2017)
* «Таджикский речевой этикет: лингвистический и методический аспекты (на материале текстов таджикских СМИ)» (Душанбе, 2023)
* «Таҳрири адабии медиаматнҳо: назария ва амалия» (Душанбе, 2023)
* «Одоби муҳоварати тоҷикӣ. Хрестоматияи мухтасари одоби муошират» (Душанбе, 2023)

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Задагони Душанбе]]
[[Гурӯҳ:Зодагони 29 август]]
[[Гурӯҳ:Зодагони соли 1965]]
[[Гурӯҳ:Даргузаштагони 19 октябр]]
[[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 2026]]
[[Гурӯҳ:Даргузаштагони Душанбе]]
[[Гурӯҳ:Докторони илми филология]]
[[Гурӯҳ:Забоншиносони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Профессорони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]

==Зиндагинома==
Ҷӯраева Мушаррафа  Рустамовна 29 августи соли 1965 дар шаҳри Душанбе дар оилаи зиёӣ ба дунё омадааст. Соли 1987 факултети филологияи Донишгоҳи миллии Тоҷикистонро хатм кардааст. Солҳои 1987-1993 муаллимаи забон ва адабиёти тоҷики мактабҳои миёнаи рақами 15 ва 55 шаҳри Душанбе, соли 1993 ассистенти кафедраи умумидонишгохии забон, адабиёт ва хати ниёгони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон, солҳои 1994-1996 аспиранти ҳамин кафедра, солҳои 1997-2002 ассистент ва дотсенти кафедраи умумидонишгоҳии ДМТ, солҳои 2003-2007 дотсенти кафедраи забонҳои Донишкадаи иқтисоди Тоҷикистон, аз соли 2007 инҷониб дотсенти кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабии ДМТ, солҳои 2013-2015 докторанти кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабии ДМТ. Аз соли 2015 то соли 2018 дотсент ва аз соли 2018 профессор, мудири кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабии факултети журналистикаи ДМТ.

Соли 1998 диссертатсияи номзадиашро таҳти унвони &quot;Роҳҳои ифодаи эҳтиром ва фурутанию хоксорӣ дар забони тоҷикии асри XVI (дар заминаи &quot;Бадоеъ-ул-вақоеъ&quot;-и Зайниддин Восифӣ&quot; ва соли 2017 рисолаи докториашро дар мавзуи &quot;Коммуникативно-прагматический анализ устойчивых формул общения в СМИ Таджикистана&quot; ҳимоя кардааст.

== Осор ==
=== Китобҳо ===
* Ҷўраева М.Р. Воситаҳои ифодаи эҳтиром ва фурўтанӣ дар забони тоҷикии асри XVI (дар заминаи маводи асари Зайниддин Маҳмуди Восифӣ «Бадоеъ-ул-вақоеъ»). Душанбе: Деваштич, 2004, 130 с.
* Джураева М.Р. Теоретические основы лингвистического анализа речевого этикета и некоторых аспектов журналистского общения. – Душанбе: Алвон, 2017. – 112с.
* Джураева М.Р. Коммуникативно-прагматический анализ устойчивых формул общения в СМИ Таджикистана. – Душанбе: Алвон, 2017. – 256с.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Филологони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Занҳо-олимаҳо]]</text>
      <sha1>2p8rlfxbwid5z3r5y7o4eednmavkgf7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490004</id>
      <parentid>1490003</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T12:28:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>/* Зиндагинома */</comment>
      <origin>1490004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8350" sha1="hyf5vacge39rm6vymaqgt9gnrkp6k4x" xml:space="preserve">{{Олим
|ном               = Мушаррафа Ҷӯраева
|номи аслӣ         = Ҷӯраева Мушаррафа Рустамовна
|тасвир            = 
|бар               = 
|тавсифи тасвир    = Профессор Мушаррафа Ҷӯраева
|таърихи таваллуд  = 29.08.1965
|зодгоҳ            = [[Душанбе]], [[ҶШС Тоҷикистон]]
|таърихи даргузашт = 19.10.2026
|маҳалли даргузашт = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]]
|шаҳрвандӣ         = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}}
|фазои илмӣ        = [[забоншиносӣ]], [[услубшиносӣ]], [[журналистика]]
|ҷойҳои кор        = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]
|дараҷаи илмӣ      = {{дараҷаи илмӣ|доктор|илмҳои филология}} (2017)
|унвонҳои илмӣ     = {{унвонҳои илмӣ||1}}
|алма-матер        = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]
|роҳбари илмӣ      = [[Баҳриддин Камолиддинов]]
|шогирдони маъруф  = 
|маъруф ба         = 
|ҷоизаҳо           = 
|имзо              = 
|бари имзо         = 
|сайт              = 
|викитека          = 
|викианбор         = 
}}
'''Мушаррафа Ҷӯраева''' (''Ҷӯраева Мушаррафа Рустамовна''; [[29 август]]и [[1965]], [[Душанбе]] — [[19 октябр]]и [[2026]], [[Душанбе]]) — [[забоншиносон|забоншиноси]] тоҷик, [[доктори илмҳои филология]] (2017), [[профессор]]. Мудири кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабии факултети журналистикаи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]&lt;ref name=&quot;pressa&quot;&gt;{{cite web |url=https://pressa.tj/professor-musharrafa-dzhuraeva-az-olam-guzasht/ |title=Профессор Мушаррафа Ҷӯраева аз олам гузашт |publisher=Pressa.tj |date=2026-10-19 |accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==
Мушаррафа Ҷӯраева 29 августи соли 1965 дар шаҳри [[Душанбе]], дар оилаи забоншиноси маъруф Рустам Ҷӯраев ба дунё омадааст. Соли 1982 мактаби миёнаи №15-и шаҳри Душанберо бо баҳои аъло ва соли 1987 факултети филологияи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленинро (ҳоло [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]) хатм намудааст.

Солҳои 1987—1993 дар мактабҳои миёнаи №15 ва №55-и шаҳри Душанбе аз забон ва адабиёти тоҷик дарс гуфтааст. Аз соли 1993 фаъолияти омӯзгорӣ ва илмии худро дар ДМТ ҳамчун ассистент, аспирант ва омӯзгори кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабӣ идома додааст. 

Солҳои 2000—2003 ба ҳайси ёвари калони сардори Раёсати равобити байналмилалии Вазорати мудофиаи Тоҷикистон ва солҳои 2003—2007 дар Донишкадаи иқтисоди Тоҷикистон фаъолият намудааст. Аз соли 2007 дубора ба факултети журналистикаи ДМТ баргашта, солҳои 2013—2015 докторант ва баъдан дотсент, профессор ва мудири кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабӣ буд.

Мавсуф 19 октябри соли 2026 дар шаҳри Душанбе бар асари бемории саратон аз олам гузашт&lt;ref name=&quot;pressa&quot; /&gt;.

== Фаъолияти илмӣ ==
Соли 1998 зери роҳбарии профессор [[Баҳриддин Камолиддинов]] рисолаи номзадии худро дар мавзуи «Восита ва тарзҳои забонии ифодаи маънои эҳтиром ва хушмуомилагӣ дар забони тоҷикии асри XVI (дар асоси “Бадоеъ-ул-вақоеъ”-и Зайниддин Восифӣ)» ҳимоя кард.

Соли 2017 рисолаи доктории худро дар мавзуи «Таҳлили коммуникативӣ-прагматикии формулаҳои устувори муошират дар воситаҳои ахбори оммаи Тоҷикистон (солҳои 2010–2016)» дифоъ намуда, соҳиби дараҷаи илмии [[доктори илмҳои филология]] гардид.

Самтҳои асосии таҳқиқоти илмии ӯро масъалаҳои одоби муошират, прагматикаи забон, услубшиносии ВАО, медиалингвистика, медиариторика ва таҳрири адабии медиаматнҳо ташкил медоданд.

== Осор ==
=== Монография ва китобҳо ===
* «Воситаҳои ифодаи эҳтиром ва фурӯтанӣ дар забони тоҷикии асри XVI» (Душанбе, 2004)
* «Теоретические основы лингвистического анализа речевого этикета и некоторых аспектов журналистского общения» (Душанбе, 2017)
* «Коммуникативно-прагматический анализ устойчивых формул общения в СМИ Таджикистана» (Душанбе, 2017)
* «Таджикский речевой этикет: лингвистический и методический аспекты (на материале текстов таджикских СМИ)» (Душанбе, 2023)
* «Таҳрири адабии медиаматнҳо: назария ва амалия» (Душанбе, 2023)
* «Одоби муҳоварати тоҷикӣ. Хрестоматияи мухтасари одоби муошират» (Душанбе, 2023)

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Задагони Душанбе]]
[[Гурӯҳ:Зодагони 29 август]]
[[Гурӯҳ:Зодагони соли 1965]]
[[Гурӯҳ:Даргузаштагони 19 октябр]]
[[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 2026]]
[[Гурӯҳ:Даргузаштагони Душанбе]]
[[Гурӯҳ:Докторони илми филология]]
[[Гурӯҳ:Забоншиносони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Профессорони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]

== Осор ==
=== Китобҳо ===
* Ҷўраева М.Р. Воситаҳои ифодаи эҳтиром ва фурўтанӣ дар забони тоҷикии асри XVI (дар заминаи маводи асари Зайниддин Маҳмуди Восифӣ «Бадоеъ-ул-вақоеъ»). Душанбе: Деваштич, 2004, 130 с.
* Джураева М.Р. Теоретические основы лингвистического анализа речевого этикета и некоторых аспектов журналистского общения. – Душанбе: Алвон, 2017. – 112с.
* Джураева М.Р. Коммуникативно-прагматический анализ устойчивых формул общения в СМИ Таджикистана. – Душанбе: Алвон, 2017. – 256с.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Филологони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Занҳо-олимаҳо]]</text>
      <sha1>hyf5vacge39rm6vymaqgt9gnrkp6k4x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490005</id>
      <parentid>1490004</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T12:28:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>/* Осор */</comment>
      <origin>1490005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7481" sha1="pcs76h0m4ief9nlczmue3wkgk3614fa" xml:space="preserve">{{Олим
|ном               = Мушаррафа Ҷӯраева
|номи аслӣ         = Ҷӯраева Мушаррафа Рустамовна
|тасвир            = 
|бар               = 
|тавсифи тасвир    = Профессор Мушаррафа Ҷӯраева
|таърихи таваллуд  = 29.08.1965
|зодгоҳ            = [[Душанбе]], [[ҶШС Тоҷикистон]]
|таърихи даргузашт = 19.10.2026
|маҳалли даргузашт = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]]
|шаҳрвандӣ         = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}}
|фазои илмӣ        = [[забоншиносӣ]], [[услубшиносӣ]], [[журналистика]]
|ҷойҳои кор        = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]
|дараҷаи илмӣ      = {{дараҷаи илмӣ|доктор|илмҳои филология}} (2017)
|унвонҳои илмӣ     = {{унвонҳои илмӣ||1}}
|алма-матер        = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]
|роҳбари илмӣ      = [[Баҳриддин Камолиддинов]]
|шогирдони маъруф  = 
|маъруф ба         = 
|ҷоизаҳо           = 
|имзо              = 
|бари имзо         = 
|сайт              = 
|викитека          = 
|викианбор         = 
}}
'''Мушаррафа Ҷӯраева''' (''Ҷӯраева Мушаррафа Рустамовна''; [[29 август]]и [[1965]], [[Душанбе]] — [[19 октябр]]и [[2026]], [[Душанбе]]) — [[забоншиносон|забоншиноси]] тоҷик, [[доктори илмҳои филология]] (2017), [[профессор]]. Мудири кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабии факултети журналистикаи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]&lt;ref name=&quot;pressa&quot;&gt;{{cite web |url=https://pressa.tj/professor-musharrafa-dzhuraeva-az-olam-guzasht/ |title=Профессор Мушаррафа Ҷӯраева аз олам гузашт |publisher=Pressa.tj |date=2026-10-19 |accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==
Мушаррафа Ҷӯраева 29 августи соли 1965 дар шаҳри [[Душанбе]], дар оилаи забоншиноси маъруф Рустам Ҷӯраев ба дунё омадааст. Соли 1982 мактаби миёнаи №15-и шаҳри Душанберо бо баҳои аъло ва соли 1987 факултети филологияи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленинро (ҳоло [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]) хатм намудааст.

Солҳои 1987—1993 дар мактабҳои миёнаи №15 ва №55-и шаҳри Душанбе аз забон ва адабиёти тоҷик дарс гуфтааст. Аз соли 1993 фаъолияти омӯзгорӣ ва илмии худро дар ДМТ ҳамчун ассистент, аспирант ва омӯзгори кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабӣ идома додааст. 

Солҳои 2000—2003 ба ҳайси ёвари калони сардори Раёсати равобити байналмилалии Вазорати мудофиаи Тоҷикистон ва солҳои 2003—2007 дар Донишкадаи иқтисоди Тоҷикистон фаъолият намудааст. Аз соли 2007 дубора ба факултети журналистикаи ДМТ баргашта, солҳои 2013—2015 докторант ва баъдан дотсент, профессор ва мудири кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабӣ буд.

Мавсуф 19 октябри соли 2026 дар шаҳри Душанбе бар асари бемории саратон аз олам гузашт&lt;ref name=&quot;pressa&quot; /&gt;.

== Фаъолияти илмӣ ==
Соли 1998 зери роҳбарии профессор [[Баҳриддин Камолиддинов]] рисолаи номзадии худро дар мавзуи «Восита ва тарзҳои забонии ифодаи маънои эҳтиром ва хушмуомилагӣ дар забони тоҷикии асри XVI (дар асоси “Бадоеъ-ул-вақоеъ”-и Зайниддин Восифӣ)» ҳимоя кард.

Соли 2017 рисолаи доктории худро дар мавзуи «Таҳлили коммуникативӣ-прагматикии формулаҳои устувори муошират дар воситаҳои ахбори оммаи Тоҷикистон (солҳои 2010–2016)» дифоъ намуда, соҳиби дараҷаи илмии [[доктори илмҳои филология]] гардид.

Самтҳои асосии таҳқиқоти илмии ӯро масъалаҳои одоби муошират, прагматикаи забон, услубшиносии ВАО, медиалингвистика, медиариторика ва таҳрири адабии медиаматнҳо ташкил медоданд.

== Осор ==
=== Монография ва китобҳо ===
* «Воситаҳои ифодаи эҳтиром ва фурӯтанӣ дар забони тоҷикии асри XVI» (Душанбе, 2004)
* «Теоретические основы лингвистического анализа речевого этикета и некоторых аспектов журналистского общения» (Душанбе, 2017)
* «Коммуникативно-прагматический анализ устойчивых формул общения в СМИ Таджикистана» (Душанбе, 2017)
* «Таджикский речевой этикет: лингвистический и методический аспекты (на материале текстов таджикских СМИ)» (Душанбе, 2023)
* «Таҳрири адабии медиаматнҳо: назария ва амалия» (Душанбе, 2023)
* «Одоби муҳоварати тоҷикӣ. Хрестоматияи мухтасари одоби муошират» (Душанбе, 2023)

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Задагони Душанбе]]
[[Гурӯҳ:Зодагони 29 август]]
[[Гурӯҳ:Зодагони соли 1965]]
[[Гурӯҳ:Даргузаштагони 19 октябр]]
[[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 2026]]
[[Гурӯҳ:Даргузаштагони Душанбе]]
[[Гурӯҳ:Докторони илми филология]]
[[Гурӯҳ:Забоншиносони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Профессорони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Филологони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Занҳо-олимаҳо]]</text>
      <sha1>pcs76h0m4ief9nlczmue3wkgk3614fa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490006</id>
      <parentid>1490005</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T12:29:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>/* Эзоҳ */</comment>
      <origin>1490006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7462" sha1="io2y5hulc95jphsu7bkubhhfwxp9c6d" xml:space="preserve">{{Олим
|ном               = Мушаррафа Ҷӯраева
|номи аслӣ         = Ҷӯраева Мушаррафа Рустамовна
|тасвир            = 
|бар               = 
|тавсифи тасвир    = Профессор Мушаррафа Ҷӯраева
|таърихи таваллуд  = 29.08.1965
|зодгоҳ            = [[Душанбе]], [[ҶШС Тоҷикистон]]
|таърихи даргузашт = 19.10.2026
|маҳалли даргузашт = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]]
|шаҳрвандӣ         = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}}
|фазои илмӣ        = [[забоншиносӣ]], [[услубшиносӣ]], [[журналистика]]
|ҷойҳои кор        = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]
|дараҷаи илмӣ      = {{дараҷаи илмӣ|доктор|илмҳои филология}} (2017)
|унвонҳои илмӣ     = {{унвонҳои илмӣ||1}}
|алма-матер        = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]
|роҳбари илмӣ      = [[Баҳриддин Камолиддинов]]
|шогирдони маъруф  = 
|маъруф ба         = 
|ҷоизаҳо           = 
|имзо              = 
|бари имзо         = 
|сайт              = 
|викитека          = 
|викианбор         = 
}}
'''Мушаррафа Ҷӯраева''' (''Ҷӯраева Мушаррафа Рустамовна''; [[29 август]]и [[1965]], [[Душанбе]] — [[19 октябр]]и [[2026]], [[Душанбе]]) — [[забоншиносон|забоншиноси]] тоҷик, [[доктори илмҳои филология]] (2017), [[профессор]]. Мудири кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабии факултети журналистикаи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]&lt;ref name=&quot;pressa&quot;&gt;{{cite web |url=https://pressa.tj/professor-musharrafa-dzhuraeva-az-olam-guzasht/ |title=Профессор Мушаррафа Ҷӯраева аз олам гузашт |publisher=Pressa.tj |date=2026-10-19 |accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==
Мушаррафа Ҷӯраева 29 августи соли 1965 дар шаҳри [[Душанбе]], дар оилаи забоншиноси маъруф Рустам Ҷӯраев ба дунё омадааст. Соли 1982 мактаби миёнаи №15-и шаҳри Душанберо бо баҳои аъло ва соли 1987 факултети филологияи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленинро (ҳоло [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]) хатм намудааст.

Солҳои 1987—1993 дар мактабҳои миёнаи №15 ва №55-и шаҳри Душанбе аз забон ва адабиёти тоҷик дарс гуфтааст. Аз соли 1993 фаъолияти омӯзгорӣ ва илмии худро дар ДМТ ҳамчун ассистент, аспирант ва омӯзгори кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабӣ идома додааст. 

Солҳои 2000—2003 ба ҳайси ёвари калони сардори Раёсати равобити байналмилалии Вазорати мудофиаи Тоҷикистон ва солҳои 2003—2007 дар Донишкадаи иқтисоди Тоҷикистон фаъолият намудааст. Аз соли 2007 дубора ба факултети журналистикаи ДМТ баргашта, солҳои 2013—2015 докторант ва баъдан дотсент, профессор ва мудири кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабӣ буд.

Мавсуф 19 октябри соли 2026 дар шаҳри Душанбе бар асари бемории саратон аз олам гузашт&lt;ref name=&quot;pressa&quot; /&gt;.

== Фаъолияти илмӣ ==
Соли 1998 зери роҳбарии профессор [[Баҳриддин Камолиддинов]] рисолаи номзадии худро дар мавзуи «Восита ва тарзҳои забонии ифодаи маънои эҳтиром ва хушмуомилагӣ дар забони тоҷикии асри XVI (дар асоси “Бадоеъ-ул-вақоеъ”-и Зайниддин Восифӣ)» ҳимоя кард.

Соли 2017 рисолаи доктории худро дар мавзуи «Таҳлили коммуникативӣ-прагматикии формулаҳои устувори муошират дар воситаҳои ахбори оммаи Тоҷикистон (солҳои 2010–2016)» дифоъ намуда, соҳиби дараҷаи илмии [[доктори илмҳои филология]] гардид.

Самтҳои асосии таҳқиқоти илмии ӯро масъалаҳои одоби муошират, прагматикаи забон, услубшиносии ВАО, медиалингвистика, медиариторика ва таҳрири адабии медиаматнҳо ташкил медоданд.

== Осор ==
=== Монография ва китобҳо ===
* «Воситаҳои ифодаи эҳтиром ва фурӯтанӣ дар забони тоҷикии асри XVI» (Душанбе, 2004)
* «Теоретические основы лингвистического анализа речевого этикета и некоторых аспектов журналистского общения» (Душанбе, 2017)
* «Коммуникативно-прагматический анализ устойчивых формул общения в СМИ Таджикистана» (Душанбе, 2017)
* «Таджикский речевой этикет: лингвистический и методический аспекты (на материале текстов таджикских СМИ)» (Душанбе, 2023)
* «Таҳрири адабии медиаматнҳо: назария ва амалия» (Душанбе, 2023)
* «Одоби муҳоварати тоҷикӣ. Хрестоматияи мухтасари одоби муошират» (Душанбе, 2023)

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Задагони Душанбе]]
[[Гурӯҳ:Зодагони 29 август]]
[[Гурӯҳ:Зодагони соли 1965]]
[[Гурӯҳ:Даргузаштагони 19 октябр]]
[[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 2026]]
[[Гурӯҳ:Даргузаштагони Душанбе]]
[[Гурӯҳ:Докторони илми филология]]
[[Гурӯҳ:Забоншиносони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Профессорони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]

{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Филологони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Занҳо-олимаҳо]]</text>
      <sha1>io2y5hulc95jphsu7bkubhhfwxp9c6d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490007</id>
      <parentid>1490006</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T12:30:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7080" sha1="qmy57lkgw88h26k7pxyqigyih468l2y" xml:space="preserve">{{Олим
|ном               = Мушаррафа Ҷӯраева
|номи аслӣ         = Ҷӯраева Мушаррафа Рустамовна
|тасвир            = 
|бар               = 
|тавсифи тасвир    = Профессор Мушаррафа Ҷӯраева
|таърихи таваллуд  = 29.08.1965
|зодгоҳ            = [[Душанбе]], [[ҶШС Тоҷикистон]]
|таърихи даргузашт = 19.10.2026
|маҳалли даргузашт = [[Душанбе]], [[Тоҷикистон]]
|шаҳрвандӣ         = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}}
|фазои илмӣ        = [[забоншиносӣ]], [[услубшиносӣ]], [[журналистика]]
|ҷойҳои кор        = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]
|дараҷаи илмӣ      = {{дараҷаи илмӣ|доктор|илмҳои филология}} (2017)
|унвонҳои илмӣ     = {{унвонҳои илмӣ||1}}
|алма-матер        = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]
|роҳбари илмӣ      = [[Баҳриддин Камолиддинов]]
|шогирдони маъруф  = 
|маъруф ба         = 
|ҷоизаҳо           = 
|имзо              = 
|бари имзо         = 
|сайт              = 
|викитека          = 
|викианбор         = 
}}
'''Мушаррафа Ҷӯраева''' (''Ҷӯраева Мушаррафа Рустамовна''; [[29 август]]и [[1965]], [[Душанбе]] — [[19 октябр]]и [[2026]], [[Душанбе]]) — [[забоншиносон|забоншиноси]] тоҷик, [[доктори илмҳои филология]] (2017), [[профессор]]. Мудири кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабии факултети журналистикаи [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]&lt;ref name=&quot;pressa&quot;&gt;{{cite web |url=https://pressa.tj/professor-musharrafa-dzhuraeva-az-olam-guzasht/ |title=Профессор Мушаррафа Ҷӯраева аз олам гузашт |publisher=Pressa.tj |date=2026-10-19 |accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==
Мушаррафа Ҷӯраева 29 августи соли 1965 дар шаҳри [[Душанбе]], дар оилаи забоншиноси маъруф Рустам Ҷӯраев ба дунё омадааст. Соли 1982 мактаби миёнаи №15-и шаҳри Душанберо бо баҳои аъло ва соли 1987 факултети филологияи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленинро (ҳоло [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]) хатм намудааст.

Солҳои 1987—1993 дар мактабҳои миёнаи №15 ва №55-и шаҳри Душанбе аз забон ва адабиёти тоҷик дарс гуфтааст. Аз соли 1993 фаъолияти омӯзгорӣ ва илмии худро дар ДМТ ҳамчун ассистент, аспирант ва омӯзгори кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабӣ идома додааст. 

Солҳои 2000—2003 ба ҳайси ёвари калони сардори Раёсати равобити байналмилалии Вазорати мудофиаи Тоҷикистон ва солҳои 2003—2007 дар Донишкадаи иқтисоди Тоҷикистон фаъолият намудааст. Аз соли 2007 дубора ба факултети журналистикаи ДМТ баргашта, солҳои 2013—2015 докторант ва баъдан дотсент, профессор ва мудири кафедраи услубшиносӣ ва таҳрири адабӣ буд.

Мавсуф 19 октябри соли 2026 дар шаҳри Душанбе бар асари бемории саратон аз олам гузашт&lt;ref name=&quot;pressa&quot; /&gt;.

== Фаъолияти илмӣ ==
Соли 1998 зери роҳбарии профессор [[Баҳриддин Камолиддинов]] рисолаи номзадии худро дар мавзуи «Восита ва тарзҳои забонии ифодаи маънои эҳтиром ва хушмуомилагӣ дар забони тоҷикии асри XVI (дар асоси “Бадоеъ-ул-вақоеъ”-и Зайниддин Восифӣ)» ҳимоя кард.

Соли 2017 рисолаи доктории худро дар мавзуи «Таҳлили коммуникативӣ-прагматикии формулаҳои устувори муошират дар воситаҳои ахбори оммаи Тоҷикистон (солҳои 2010–2016)» дифоъ намуда, соҳиби дараҷаи илмии [[доктори илмҳои филология]] гардид.

Самтҳои асосии таҳқиқоти илмии ӯро масъалаҳои одоби муошират, прагматикаи забон, услубшиносии ВАО, медиалингвистика, медиариторика ва таҳрири адабии медиаматнҳо ташкил медоданд.

== Осор ==
=== Монография ва китобҳо ===
* «Воситаҳои ифодаи эҳтиром ва фурӯтанӣ дар забони тоҷикии асри XVI» (Душанбе, 2004)
* «Теоретические основы лингвистического анализа речевого этикета и некоторых аспектов журналистского общения» (Душанбе, 2017)
* «Коммуникативно-прагматический анализ устойчивых формул общения в СМИ Таджикистана» (Душанбе, 2017)
* «Таджикский речевой этикет: лингвистический и методический аспекты (на материале текстов таджикских СМИ)» (Душанбе, 2023)
* «Таҳрири адабии медиаматнҳо: назария ва амалия» (Душанбе, 2023)
* «Одоби муҳоварати тоҷикӣ. Хрестоматияи мухтасари одоби муошират» (Душанбе, 2023)

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Забоншиносони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Профессорони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Хатмкардагони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Филологони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Омӯзгорони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Олимони Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Омӯзгорон аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Занҳо-олимаҳо]]</text>
      <sha1>qmy57lkgw88h26k7pxyqigyih468l2y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гарди гул</title>
    <ns>0</ns>
    <id>277030</id>
    <revision>
      <id>1490089</id>
      <parentid>1228377</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T21:16:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1628" sha1="ryr0p7dbpkcttp2lkjd4hq030sny74g" xml:space="preserve">'''Гарди гул''', '''гардак''' — маҳсули микроспораи рустаниҳои тухмдор. Гард шакли ғаметофити наринаро дошта, дар микроспорангия (нигар Спорангий) аз микроспораҳо ташаккул меёбад.

Таркиби гарди гул аз сафеда, равған, витаминҳо, аминокислотаҳои озод, намакҳои минералӣ, пигменту ҳормонҳо иборат аст. Дар таркиби гади гул ҳамчунин моддаҳои фаъоли биологӣ, бахусус ферментҳо ва каротиноидҳо мавҷуданд, ки барои гардолудӣ аҳаммият доранд. Занбӯри асал аз гарди гул мум (перга) тайёр мекунад. Гарди гули рустаниҳое, ки тавассути ҳашарот гардолуд мешаванд, часпаку калон ва спородермааш хушрангу хушбӯй аст. Гарди гул чанд рӯз қобили гардолуд кардани гул аст (мас., гарди гули нилуфар 60-65 рӯз, ҷуворӣ 2 шаборӯз ва ғайра). Бинобар ин, усулҳои гуногуни нигоҳдории гард мавҷуданд, ки ҳангоми гардолудкунии сунъӣ истифода мешаванд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Сарчашма ==
* {{ЭМТ|Гарди гул|4|муаллиф= }}

[[Гурӯҳ:Сохти гул]]</text>
      <sha1>ryr0p7dbpkcttp2lkjd4hq030sny74g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мактаби мусиқӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>277916</id>
    <revision>
      <id>1490301</id>
      <parentid>1199984</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T10:42:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4509" sha1="plxo1k80m6yc22iwow98xdu22ug0ots" xml:space="preserve">'''Мактаби мусиқӣ''' — таълимгоҳ, муассисаи махсуси ибтидоию миёнаи тарбиявӣ, ки дар он асосҳои назарию амалии созу овозро меомӯзанд. Ба қавли А. Раҷабов: «Аз давраҳои қадим барои ниёгони халқи тоҷик омӯзиши созу овоз (мусиқӣ) яке аз қисмҳои муҳими тарбияи садоии санъати нафиса ба шумор мерафт. Омӯзиши мусиқӣ хусусан дар аҳди [[Сосониён]] (а.-ҳои II-VI) хеле равнақ ёфта буд. Яке аз калонтарин мактаби мусиқӣ дар музофоти Тайсафун таҳти роҳбарии Борбад амал мекард, ки дар он аввалин дастурҳои назарию амалӣ дар ин давра мураттабу тадвин мешуданд («Траникнамак», «Китоби таронаҳо»)… Дар аҳди Сомониён мактаби калону машҳури мусиқие дар Бухоро таъсис ёфт, ки ба он устоди номвари мусиқӣ Абулаббоси Бахтиёр сарварӣ мекард… А.-ҳои XII-XIV омӯзиши мусиқӣ дубора барқарор шуд. Асрҳои XIV-XVII дар ш.-ҳои Бухоро, Самарқанд, Ҳирот, Исфаҳон, Шероз, Деҳлӣ ва диг. калонтарин М. м. таъсис ёфтанд, ки ба онҳо Амир Хусрав, Абдулқодири Гӯянда, Носируддини Қаввол, Маҳмуди Ҳусайнӣ ва диг. сарварӣ мекарданд.

Навъҳои нави мактаби мусиқӣ пас аз Инқилоби Октябр чун таълимгоҳи махсус таъсис ёфтанд, ки он давоми анъанаи пешиниён буд. С. 1922 мактаби мусиқии Шарқӣ (ҳоло омӯзишгоҳи мусиқӣ ва бадеии ба номи Домулло Ҳалим Ибодов) кушода шуд. Дастпарварони аввалини он [[Шоҳназар Соҳибов]], [[Фазлиддин Шаҳобов]], [[Мухтор Ашрафӣ]], М. Бурҳонов ва диг. буданд. Соли 1929 дар ҷумҳурӣ аввалин техникуми мусиқӣ-театрӣ ба номи А. Лоҳутӣ дар шаҳри Ленинобод (ҳоз. [[Коллеҷи санъати ба номи Содирхон Ҳофиз]] шаҳри Хуҷанд) таъсис ёфт, ки дар он омӯзгорон таълимро бо нота (дар созҳои халқӣ) низ ба шогирдон меомӯзонданд. С. 1937 дар шаҳри Сталинобод (ҳоз. Душанбе) мактаби мусиқии №1 ба номи П. Чайковский ва соли 1945 омӯзгоҳи мусиқӣ (ҳоз. [[Коллеҷи санъати ба номи Аҳмад Бобоқулов, шаҳри Душанбе]]) таъсис дода шуд, ки дар онҳо асосан таълим бо нота мегузашт, яъне услуби нотанависӣ дар ҷумҳурӣ аз соли 1929 ҷорӣ шуда буд. Айни ҳол (2015) дар тобеияти Вазорати фарҳанг 3 мактаби олӣ, 6 коллеҷи фарҳанг ва санъат, 2 мактаб-интернати махсуси миёнаи мусиқӣ ва санъат ва 86 мактаби бачагонаи мусиқӣ (санъат) амал мекунанд.&lt;ref&gt;[[Ҷӯрахон Обидпур|Обидпур Ҷ.]] Луғатномаи тафсирии мусиқӣ / зери назари Б.Қобилова. – Душанбе: Аржанг, 2019. – С. 222 – 480 с. ISBN 978-999-47-43-90-2 {{ref-tg}}&lt;/ref&gt;
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
== Пайвандҳо ==
* [http://www.vfarhang.tj/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=178%3A2009-08-21-010520-1-422&amp;catid=41%3A2009-07-27-20-00-39&amp;Itemid=62&amp;lang=tj Вебгоҳи Вазорати фарҳанги ҶТ] {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Гурӯҳ:Муассисаҳои таълимии Душанбе]]
[[Гурӯҳ:Муассисаҳои таҳсилоти миёнаи касбии Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>plxo1k80m6yc22iwow98xdu22ug0ots</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Канъон Имирзалиуғлу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>278267</id>
    <revision>
      <id>1490286</id>
      <parentid>1366563</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:21:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9262" sha1="d8i3rz1sz85g9ab1pnfkhdlwgq1bydu" xml:space="preserve">{{Синамогар
|ном                  = Канъон Имирзалиуғлу
|номи аслӣ            = {{lang-tr|Kenan İmirzalioğlu}}
|тасвир               =
|бар                  = 
|тавсифи тасвир       = 
|ном ҳангоми таваллуд = Канъон Имирзалиуғлу
|таърихи таваллуд       = 18.06.1974
|зодгоҳ               = {{Зодгоҳ|Бала}}, [[Анқара]], [[Туркия]] 
|таърихи даргузашт           = 
|маҳалли даргузашт         = 
|шаҳрвандӣ            = {{Парчам|Туркия}}
|касб                 = [[ҳунарпеша]], [[мудел (шахс)|мудел]]
|солҳои фаъолият      = 1998-то ҳол
|самт                 = [[телевизион]]&lt;br&gt;[[синамо]] 
|мукофотҳо            = 
}}
'''Канъон Имирзалиуғлу''' ({{lang-tr|Kenan İmirzalioğlu}}); тав. [[18 июн]]и [[1974]], Бала, [[Анқара]], [[Туркия]]) — ҳунарпешаи [[телевизион]] ва [[синамо]]и турк&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://arsiv.sabah.com.tr/2000/04/05/m04.html | title=Miroğlu Kenan Uzun Hasan'ın torunu çıktı | date=5 April 2000 | publisher=Sabah | access-date=24 June 2019 | accessdate=2021-03-16 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120517030956/http://arsiv.sabah.com.tr/2000/04/05/m04.html | archivedate=2012-05-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sinematurk.com/kisi/5458-kenan-imirzalioglu/|title=Kenan İmirzalioğlu|publisher=sinemalar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.beyazperde.com/sanatcilar/sanatci-182476/|title=Kenan İmirzalioğlu|publisher=beyazperde}}&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==
Канъон 18 июни соли 1974 дар деҳаи Учем (Бала, [[Анқара]]) таваллуд шудааст. Ӯ кӯдаки хурдии оилаи деҳқонон Йилдиз ва Мустафо Имирзалиуғлу мебошад. Канъон як бародар (Дарвеш) ва як хоҳар (Ёсуман) дорад. Ҳусни зебои Канъони хурдсол ҳамагонро ба ҳайрат оварда буд. ӯ то синни 12-солагӣ дар деҳа зиндагӣ кардааст.

Маълумоти ибтидоиро дар деҳаи зодгоҳаш Учем гирифта, Канъон дар синни 12-солагӣ ба пойтахти [[Туркия]] — [[Анқара]] рафт ва таҳсилро идома дода, ба мактаби миёна дохил шуд. Пас аз хатми таҳсилоти миёна, Канъон барои таҳсилоти олӣ ба [[Истамбул]] рафтааст. Ӯ ба [[Донишгоҳи техникии Йилдиз]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://onedio.com/haber/guzellik-yarismasindan-oyunculugun-doruguna-bir-basari-hikayesi-kenan-imirzalioglu-714256|title=Güzellik Yarışmasından Oyunculuğun Doruğuna Bir Başarı Hikayesi: Kenan İmirzalıoğlu}}&lt;/ref&gt; дохил шудааст, инчунин Канъон дар соҳаи риёзӣ дараҷаи [[бакалавр]]ро соҳиб гардидааст.

== Фаъолияти ҳунарӣ ==

=== Фаъолияти муделӣ ===
Кеон дар озмуни «Беҳтарин мудели Туркия 1997» ширкат варзид ва дар он ҷо аз миёни 4000 номзад дар 20 — гонаи беҳтарин дохил гардид. Ӯ ба финали барнома баромад ва ғолиби ин рақобат шуд. Худи ҳамон сол ӯ дар озмуни «Беҳтарин модели ҷаҳон 1997» ширкат варзид ва дар он ҷо низ ғолиб омад ва ба Туркия аввалин мукофоти олии ин озмунро овард&lt;ref&gt;[http://www.milliyet.com.tr/galeri/yeni/goster.asp?prm=0,4048342&amp;id=2&amp;galeriid=8157#galeriStart]&lt;/ref&gt;.

=== Эҷодиёт дар синамо ва телевизион ===
Ба туфайли ғалабаҳои ӯ дар озмунҳои муделӣ, ӯ аз ҷониби продюсер ва филмноманавис Усмон Синав мушоҳида шуд ва нақши асосиро дар силсилафилми телевизионии «Deli Yürek» ба ӯ пешниҳод намуд, ки ба туфайли он Канъон тасмим гирифт ҳунарпеша шавад. Маъруфиятро пас аз чандин соли кори пурсамар ба даст овард. Соли 2005 ӯ дар силсилафилми «Рӯзгори талх», бо Селин Дамиратар нақши асосиро бозидааст, ки дар [[Show TV]] ба намоиш гузошта шудааст. Ӯ дар филмҳои «Ejder Kapanı», «Kabadayı» ва «Deli Yürek: Bumerang Cehennemi» низ нақш бозидааст. Соли 2009, ӯ бо силсилафилми машҳури «Эзел» ба телевизион баргашт, ки шуҳрати ӯро аз марзи Туркия баровард. Ҳамҷуфти ӯродар ин силсилафилм [[Ҷонсу Дере]] бозидааст, ки дар шабакаҳои [[Show TV]] ва [[ATV (Туркия)|ATV]] пахш шудааст.

Соли 2018 дар силсилафилми таърихии «Mehmed: Bir Cihan Fatihi» нақши асосиро бозидааст, ки дар [[Kanal D]] ба намоиш гузошта шудааст.

Соли 2020 ӯ дар силсилафилми хурди интернетии Алеф нақши Камолро бо ҳунарпеша [[Аҳмад Мумтоз Тайлон]] бозидааст, ки дар шабакаҳои [[BluTV]] ва [[FX]] пахш шудааст.

== Ҳаёти шахсӣ ==
Канъон бо ҳунарпеша Зайнаб Бешерлер ҳафт сол робита дошт, аммо ҷуфт ҳангоми банаворгирии Канъон дар силсилафилми телевизионии Эзел барҳам хӯрд. Аз моҳи феврали соли 2015, ӯ бо [[Санам Кобал]] вохӯрдааст. Моҳи феврали соли 2016, ҷуфти номзадияшонро эълом намуданд. Тӯйи 14 майи соли 2016 баргузор гардид&lt;ref name=&quot;Gecce magazine&quot;&gt;{{cite web|title=Kenan İmirzalıoğlu ile Sinem Kobal evlendi|url=http://www.gecce.com/haber-kenan-imirzalioglu-ile-sinem-kobal-evlendi-dugun-fotografi|access-date=18 May 2016}}&lt;/ref&gt;.

Фарзанди нахустини ҳамсарон, духтаре бо номи Лалин, моҳи октябри соли 2020 таваллуд шудааст&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.takvim.com.tr/galeri/magazin/sinem-kobal-anne-oldu-lalin-imirzalioglu-icin-yeni-ev-tutan-kenan-imirzalioglu-ve-sinem-kobalin-mutlu-gunu|title=Sinem Kobal anne oldu! Lalin İmirzalıoğlu için yeni ev tutan Kenan İmirzalıoğlu ve Sinem Kobal'ın mutlu günü...|newspaper=Takvim|date=22 October 2020|access-date=23 October 2020}}&lt;/ref&gt;.

== Филмнома ==
{| class=&quot;wikitable
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! Сол
! Номгӯй
! Нақш
! Шарҳҳо
|-
| 1998-2002
| Deli Yürek
| Юсуф Мируғлу
| Сериал
|-
| 2001
| Hayat Bağları
| Худаш
| Сериал
|-
| 2001
| Deli Yürek: Bumerang Cehennemi
| Юсуф Мируғлу
| Филм
|-
| 2003-2005
| Alacakaranlık
| Фарид Чағлаян
| Сериал
|-
| 2004
| Yazı Tura
| Ҷавҳар
| Филм
|-
| 2005-2007
| [[:tr:Acı Hayat (dizi)|Рӯзгори талх]]
| Меҳмет Косоволӣ
| Сериал
|-
| 2006
| Son Osmanlı Yandım Ali
| Алӣ
| Филм
|-
| 2007
| Kabadayı
| Даврон
| Филм
|-
| 2009
| Ejder Kapanı
| Ақраб Ҷалол
| Филм
|-
| 2009-2011
| [[:tr:Ezel (dizi)|Эзел]]
| Эзел Байраткар
| Сериал
|-
| 2012
| Uzun Hikâye
| Алӣ
| Филм
|-
| 2012-2015
| [[:tr:Karadayı (dizi)|Кородойӣ]]
| Моҳир Қара
| Сериал
|-
| 2017
| Cingöz Recai
| Реҷай
| Филм
|-
| 2018
| Mehmed Bir Cihan Fatihi
| [[Меҳмед II]]
| Сериал
|-
|}

=== Барнома ===
{| class=&quot;wikitable
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! Сол
! Номгӯй
! Нақш
! Шарҳҳо
|-
| 2019-
| Kim Milyoner Olmak İster?
|
| Барнома-озмун
|}

=== Интернетӣ ===
{| class=&quot;wikitable
|- bgcolor=&quot;#B0C4DE&quot; align=&quot;center&quot;
! Сол
! Номгӯй
! Нақш
! Шарҳҳо
|-
| 2020
| [[Alef (dizi)|Алеф]]
| Камол
| Сериал
|-
|}

== Нигаред низ ==
* [[Феҳристи ҳунарпешаҳои марди Туркия]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Иқтибосҳо ==
{{Authority control}}

[[Гурӯҳ:Ҳунарпешаҳо аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Ҳунарпешамардони синамои Туркия]]
[[Гурӯҳ:Ҳунарпешамардони телевизиони Туркия]]
[[Гурӯҳ:Ҳунарпешаҳои мард асри XXI]]
[[Гурӯҳ:Зодагони Анқара]]
[[Гурӯҳ:Муделҳои Туркия]]</text>
      <sha1>d8i3rz1sz85g9ab1pnfkhdlwgq1bydu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крӣ Саммер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>286012</id>
    <revision>
      <id>1490298</id>
      <parentid>1367838</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T09:44:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32819" sha1="5iwe62h25sbzc62353qnv7w7nav98bj" xml:space="preserve">{{Синамогар
|ном                  = Крӣ Саммер
|номи аслӣ            = {{lang-en|Cree Summer}}
|тасвир               = 
|бар                  = 
|тавсифи тасвир       = 
|ном ҳангоми таваллуд = 
|таърихи таваллуд     = 07.07.1969
|зодгоҳ               = {{Зодгоҳ|Лос-Анҷелес}}, [[Калифорния]], [[ИМА]] 
|таърихи даргузашт    = 
|маҳалли даргузашт    = 
|шаҳрвандӣ            = {{Парчамбандӣ|ИМА}}&lt;br&gt;{{Парчамбандӣ|Канада}} 
|касб                 = [[ҳунарпеша]], [[садопеша]], [[сароянда]] 
|солҳои фаъолият      = 1983 — то ҳол
|самт                 = [[Соул]], [[Мусиқии поп|Поп]] 
| module          = {{Мусиқидон
|мукофотҳо            = 
}}
}} 
'''Крӣ Саммер Фрэнкс''' ({{lang-en|Cree Summer Francks}}, тав. [[7 июл]]и [[соли 1969]], [[Лос-Анҷелес]], [[Калифорния]], [[ИМА]]) — [[ҳунарпеша]], [[садопеша]] ва [[сароянда]]и [[ИМА|амрикоӣ]]-[[Канада|канадӣ]]. 
== Зиндагинома ==
Крӣ Саммер Фрэнкс 7 июли соли 1969 дар Лос-Анҷелес (Калифорния, ИМА) дар оилаи ҳунарпеша [[Дон Фрэнкс]] (1932-2016) ва узви «Plains Cree First Nations» Лилӣ Ред Фрэнкс (аввал Игл)таваллуд шудааст. Крӣ се бародар доранд: бародари хурдӣ, ҳунарпеша [[Рейнбов Сан Фрэнкс]] (тав. 1979) ва ду хоҳари калонии аз издивоҷи аввалини падараш, Трейн Фрэнкс ва Тайлер Фрэнкс. 
== Фаъолият ==
Фаъолияти ҳунарии Крӣ соли 1983 вақте оғоз ёфт, ки вай дар мавсими аввали версияи аслии ''Inspector Gadget'' ҳамчун Пеннӣ интихоб шуд. Овози беназири ӯ фавран барои тамошобинон шинохта шуд, инчунин агентҳои кастинг, ки зуд-зуд ӯро дар барномаҳои аниматсионӣ даъват мекарданд.  Бисёре аз онҳо қисми франшизаҳои мазҳабӣ буданд, ба монанди &quot;The Care Bears Movie&quot; (1985) ва &quot;Ewoks&quot; (1985), (қисми франшизаи &quot;Star wars&quot;).

Дар тӯли намоиши &quot;A Different World&quot; Крӣ корашро дар нақши садодиҳанда идома додааст. Вай дар силсилафилми кӯтоҳмуддати &quot;Sweet Justice&quot; соли 1994 то лағви он соли 1995 нақшофарӣ кардааст. Дар охири ҳамон сол, Крӣ ва ҳамҷабҳаи &quot;A Different Worl&quot; [[Ҷенифер Люис]] дар филмҳои ибтидоии драмавии &quot;Courthouse&quot; нақш офарид, ки ин ду филм бекор карда шуд. Ба ғайр аз баромадҳои меҳмонӣ дар дигар намоишҳои телевизиони мустақим, аз қабили &quot;Living Single&quot; ва &quot;The Prince Prince of Bel-Air&quot;, кори касбии Крӣ аз он вақт танҳо бо нақши овозӣ маҳдуд шудааст.

Крӣ дар тӯли солҳои 1983 ва 2006 беш аз 101 аломатҳои аниматсиониро садо додааст. Инҳо бозиҳои видеоӣ, силсилафилмҳои мутаҳаррик, филмҳои тасвирӣ ва таблиғотиро дар бар мегиранд.  Дар байни нақшҳои машҳуртарини ӯ дар ''Inspector Gadget'' (Мавсими 1) ҳамчун Пенӣ (нақше, ки вай дар эпизоди [[Робот Чикен]] &quot;Adoption's an Option&quot;), &quot;Tiny Toon Adventures&quot;-и WB (1990) ҳамчун Элмира Дафф ва Mary Melody, Aka Pella дар Histeria!, Susie Carmichael дар &quot;Rugrats&quot;-и [[Nickelodeon]] ва All Grown Up!, Cleo the Poodle дар PBS Kids' Clifford the Big Red Dog, Miranda аз As Told by Ginger, Foxxy Love дар Drawn Together, Dulcy the Dragon дар Sonic the Hedgehog, Princess 'Kida' Kidagakash барои Atlantis: The Lost Empire, Valerie Gray дар Danny Phantom, Numbuh 5 дар Codename: Kids Next Door, Penelope дар Barbie As Rapunzel, золим Granny May дар WordGirl, Tiff аз My Life ҳамчун Teenage Robot ва Blackarachnia дар Transformers: Animated.

Моҳи декабри соли 2016, Крӣ нақши худро ҳамчун Пеннӣ аз ''Inspector Gadget'' дар як қисми веб-қисми, ''Nostalgia Critic'' такрор кард.

Крӣ зуд-зуд шарики ситораи канадӣ ва амрикоӣ [[Тара Стронг]] гардид; ҳарду дӯстони кӯдакӣ мебошанд, ҳарду дар [[Торонто]]и [[Онтарио]] ба воя расидаанд.

== Ҳаёти шахсӣ ==
Крӣ бо Анҷело Паллинс издивоҷ кардааст. Ин ҳамсарон ду духтар доранд - Брейв Литтлуинг Паллинс (тав. 2011) ва Ҳиро Перегрин Паллинс (тав. 26.01.2013)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://nameberry.com/nametalk/threads/121480-Comprehensive-Celebrity-Baby-List-2013/ |title=Jan 26. Hero Peregrine - Girl - Cree Summer - Sister: Brave Littlewing |accessdate=2021-01-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130723012923/http://nameberry.com/nametalk/threads/121480-Comprehensive-Celebrity-Baby-List-2013 |archivedate=2013-07-23}}&lt;/ref&gt;. Крӣ инчунин аз муносибатҳои қаблӣ писаре дорад - Майлс Франклин Саммер-Паллинс (тав. 21.04.1998), ки ӯро шавҳараш пас аз издивоҷ ба фарзандӣ қабул кардааст.
== Филмнома ==

=== Нақшҳо дар филмҳои тасвирӣ ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;font-size: 95%;&quot;
|+ Рӯйхати намоишҳои овозӣ дар филмҳо
|-
! Сол 
! Номгӯй 
! Нақш 
!  class=&quot;unsortable&quot;| Шарҳҳо 
!  class=&quot;unsortable&quot;| Сарчашма 
|-
|1984
|''[[Strawberry Shortcake and the Baby Without a Name]]''
|Orange Blossom
|Телефилм
|
|-
|1985
|''[[The Care Bears Movie]]''
|Young Kim
|Филми бадеӣ
|
|-
|1986
|''[[Care Bears Movie II: A New Generation]]''
|Christy
|Филми бадеӣ
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;&gt;{{cite web|title=Behind The Voice Actors – Cree Summer|url=http://www.behindthevoiceactors.com/Cree-Summer/|publisher=Behind The Voice Actors|access-date=January 31, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126085015/http://www.behindthevoiceactors.com/cree-summer|archive-date=January 26, 2016}} – green check mark indicates roles that have been verified by BTVA through closing credits&lt;/ref&gt;
|-
|1986
|''[[Madballs#Madballs: Escape from Orb|Madballs: Escape from Orb]]''
|Freakella
|[[Direct-to-video]]
|
|-
|1992
|''[[Tiny Toon Adventures: How I Spent My Vacation]]''
|Elmyra Duff, Mary Melody
|Direct-to-video
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|1998
|''[[The Rugrats Movie]]''
|Susie Carmichael
|Филми бадеӣ
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2000
|''[[An Extremely Goofy Movie]]''
|Co-Ed
|Direct-to-video
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2000
|''[[Rugrats in Paris: The Movie]]''
|Susie Carmichael
|Филми бадеӣ
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2001
|''[[Atlantis: The Lost Empire]]''
|Princess Kida
|Филми бадеӣ
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2001
|''[[All Growed Up]]''
|Susie Carmichael
|Телефилм
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2002
|''[[The Wild Thornberrys Movie]]''
|Phaedra (Фил)
|Филми бадеӣ
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2002
|''[[Barbie as Rapunzel]]''
|Penelope
|Direct-to-video
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2003
|''[[Atlantis: Milo's Return]]''
|Princess Kida
|Direct-to-video
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2003
|''[[Rugrats Go Wild]]''
|Susie Carmichael
|Филми бадеӣ
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2003
|''[[Blizzard (film)|Blizzard]]''
|Aphrodite
|Филми бадеӣ
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2004
|''[[Clifford's Really Big Movie]]''
|Cleo, Ms. Diller
|Филми бадеӣ
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2005
|''[[The Land Before Time XI: Invasion of the Tinysauruses]]''
|Lizzie, Bonehead
|Direct-to-video
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2005
|''[[Bratz]]''
|Alonce
|Direct-to-video
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2006
|''[[Bambi II]]''
|Mena
|Филми бадеӣ
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2006
|''[[Bratz: Genie Magic]]''
|Zell
|Direct-to-video
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2006
|''[[List of Codename: Kids Next Door episodes#Movies (2006–2008)|Operation: Z.E.R.O]]''
|Numbuh 5, Cree Lincoln, Delightful Children From Down The Lane
|Телефилм
|
|-
|2006
|''[[Bratz: Passion 4 Fashion Diamondz]]''
|Mandy
|Direct-to-video
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2007
|''[[Hellboy: Blood and Iron]]''
|[[Hecate]]
|Direct-to-video
|
|-
|2007
|''[[Superman: Doomsday]]''
|[[Mercy Graves]]
|Direct-to-video
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2008
|''[[Turok#Animated DVD|Turok: Son of Stone]]''
|Sepinta
|Direct-to-video
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2010
|''[[Curious George 2: Follow That Monkey!]]''
|Mrs. Fisher, Cargo Pilot, Young Girl
|Direct-to-video
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2010
|''[[The Drawn Together Movie: The Movie]]''
|Foxxy Love, Suck My Taint Girl, Network Head's Wife, Old Lady
|Direct-to-video
|
|-
|2011
|''[[DC Showcase: Catwoman]]''
|Lily
|Direct-to-video
|
|-
|2012
|''Medusa's Revenge''
|[[List of Kid Icarus characters#Medusa|Medusa]]
|Direct-to-video
|
|-
|2012
|''[[Strange Frame: Love &amp; Sax]]''
|Reesa Abi Kiran Ariana Livingston III
|Филми бадеӣ
|
|-
|2013
|''[[List of Curious George episodes#TV Specials|Curious George: A Halloween Boo Fest]]''
|Ada
|Телефилм
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2014
|''[[Stan Lee's Mighty 7#Animated film|Stan Lee's Mighty 7: Beginnings]]''
|Veronica
|Телефилм
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2015
|''[[Madea's Tough Love]]''
|Woman in Crowd
|Direct-to-video
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2015
|''[[The SpongeBob Movie: Sponge Out of Water]]''
|Seagull
|Филми бадеӣ
|
|-
|2015
|''[[Lego DC Comics Super Heroes: Justice League – Attack of the Legion of Doom]]''
|[[Cheetah (character)|Cheetah]]
|Direct-to-video
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2019
|''[[Toy Story 4]]''
|Овозҳои иловагӣ
|Филми бадеӣ
|
|}

=== Нақшҳо дар силсилафилмҳои тасвирӣ ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;font-size: 95%;&quot;
|+ Рӯйхати намоишҳои овозӣ дар аниматсия
|-
! Сол
! Номгӯй 
! Нақш 
!  class=&quot;unsortable&quot;| Шарҳҳо 
!  class=&quot;unsortable&quot;| Сарчашма 
|-
|1983
|''[[Inspector Gadget (1983 TV series)|Inspector Gadget]]''
|[[Penny (Inspector Gadget)|Penny]] 
|Мавсиси 1, ''[[Inspector Gadget spinoff incarnations#Inspector Gadget: Gadget's Greatest Gadgets|Gadget's Greatest Gadgets]]''
|
|-
|1985–1986
|''[[Star Wars: Droids]]'' &amp; ''[[Ewoks (TV series)|Ewoks]]''
|Gerin (Droids), Kneesaa a Jari Kintaka (Ewoks)
|
|
|-
|1986
|''[[Care Bears (TV series)|The Care Bears Family]]''
|Gay
|Қисм: &quot;The Big Star Round-Up&quot;
|
|-
|1987
|''[[Hello Kitty's Furry Tale Theater]]''
|Catnip
|
|
|-
|1988
|''[[Garbage Pail Kids (TV series)|Garbage Pail Kids]]''
|Clogged Duane, Heartless Hal, Trashed Tracy, Squishy, Plain Jane
|
|
|-
|1988
|''[[The New Yogi Bear Show]]''
|Scruffy
|Қисм: &quot;Pokey the Bear&quot;
|
|-
|1990
|''[[Kid 'n Play (TV series)|Kid 'n Play]]''
|Marika, Downtown
|
|
|-
|1990
|''[[Peter Pan and the Pirates]]''
|Tiger Lily
|3 қисм
|
|-
|1990
|''[[Camp Candy]]''
|Robin
|6 қисм
|
|-
|1990–1992
|''[[Tiny Toon Adventures]]''
|[[Elmyra Duff]], [[Mary Melody]]
|
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|1991–1994
|''[[Captain Planet and the Planeteers]]''
|Karen
|2 қисм
|
|-
|1992
|''[[The Little Mermaid (TV series)|The Little Mermaid]]''
|Pearl
|2 қисм
|
|-
|1992
|''[[The Plucky Duck Show]]''
|Elmyra Duff
|
|
|-
|1993
|''[[Cro (TV series)|Cro]]''
|Soolie
|
|
|-
|1993–2004
|''[[Rugrats]]''
|[[Susie Carmichael]], Edwin Carmichael, Vendor
|
|
|-
|1994
|''[[Bonkers (TV series)|Bonkers]]''
|Alto, Young Toon Saxophone
|Қисм: &quot;Frame That Toon&quot;
|
|-
|1994
|''[[Sonic the Hedgehog (TV series)|Sonic the Hedgehog]]''
|[[Dulcy the Dragon]]
|
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|1994–1995
|''[[Animaniacs]]''
|Elmyra Duff
|
|
|-
|1994–1996
|''[[Gargoyles (TV series)|Gargoyles]]''
|Hyena
|
|
|-
|1995
|''[[Happily Ever After: Fairy Tales for Every Child]]''
|Princess Ebony
|Қисм: &quot;The Frog Prince&quot;
|
|-
|1995
|''[[Freakazoid!]]''
|Jill 
|Қисм: &quot;Five Day Forecast/Dance of Doom/Hand Man&quot;
|
|-
|1995
|''[[The Twisted Tales of Felix the Cat]]''
|Master Cylinder, Sheba Beboporeba
|
|
|-
|1996
|''[[Gargoyles: The Goliath Chronicles]]''
|Hyena
|Қисм: &quot;Broadway Goes to Hollywood&quot;
|
|-
|1996
|''[[Project G.e.e.K.e.R.]]''
|Lady MacBeth
|
|
|-
|1996
|''[[Mortal Kombat: Defenders of the Realm]]''
|[[Kitana (Mortal Kombat)|Princess Kitana]]
|
|
|-
|1996–1997
|''[[The Mask: The Animated Series]]''
|Jennifer Peenman, Gorgonzola, Cookie BaBoom, Davida Steelmine
|
|
|-
|1997
|''[[Adventures from the Book of Virtues]]''
|Bessie
|Қисм: &quot;Faith&quot;
|
|-
|1997
|''[[The Wacky World of Tex Avery]]''
|Khanie
|2 қисм
|
|-
|1997
|''[[The New Batman Adventures]]''
|Ice Maiden #2 
|Қисм: &quot;Cold Comfort&quot;
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|1997
|''[[Superman: The Animated Series]]''
|[[Natasha Irons]], Psychic Girl
|2 қисм
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|1997
|''[[Men in Black: The Series]]''
|Vonda
|
|
|-
|1997
|''[[The Incredible Hulk (1996 TV series)|The Incredible Hulk]]''
|[[She-Hulk]] 
|Мавсими 2
|
|-
|1997–1998
|''[[Jungle Cubs]]''
|[[King Louie|Louie]] 
|Мавсими 2
|
|-
|1997–1998
|''[[101 Dalmatians: The Series]]''
|Princess
|
|
|-
|1997
| ''[[Mummies Alive!]]''
|Nefertina
|
|
|-
|1998
|''[[Oh Yeah! Cartoons]]''
|Polly, Tilly, Cleo
|
|
|-
|1998
|''[[Pinky and the Brain]]''
|Bunny, Receptionist
|
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|1998
|''[[Hercules (1998 TV series)|Hercules]]''
|Anaxerete
|
|
|-
|1998–2000
|''[[Histeria!]]''
|[[Aka Pella]]
|
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|1998–2000
|''[[Pepper Ann]]''
|Tessa James, Vanessa James
|
|
|-
|1998–1999
|''[[Pinky, Elmyra &amp; the Brain]]''
|Elmyra Duff
|
|
|-
|1999
|''[[The Wild Thornberrys]]''
|Feral Girl, Panther, Rosie
|2 қисм
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|1999–2001
|''[[Batman Beyond]]''
|[[Maxine &quot;Max&quot; Gibson]], Tigress, Tayko, Dottie, Marinna Loez
|
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|1999–2000
|''[[Sabrina: The Animated Series]]''
|Chloe Flan
|
|
|-
|2000
|''[[Buzz Lightyear of Star Command]]''
|Savy SL2 
|Қисм: &quot;The Slayer&quot;
|
|-
|2000–2003
|''[[Clifford the Big Red Dog (TV series)|Clifford the Big Red Dog]]''
|Cleo, Ms. Diller
|
|
|-
|2000–2004
|''[[As Told by Ginger]]''
|Miranda Killgallen
|
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2001
|''[[The Weekenders]]''
|Penny DeCartes, Carver's Mom
|
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2001
|''[[The Zeta Project]]''
|Skye Hoaps
|Қисм: &quot;Ro's Reunion&quot;
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2001
|''[[Johnny Bravo]]''
|Amy Elephant, Salvador, Puppy
|Қисм: &quot;A Johnny Bravo Christmas&quot;
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2001–2002
|''[[Horrible Histories (2001 TV series)|Horrible Histories]]''
|Mo
|
|
|-
|2002
|''[[Totally Spies!]]''
|Model, Tuesday Tate
|Қисм: &quot;Model Citizens&quot;
|
|-
|2002
|''[[Ozzy &amp; Drix]]''
|Mayor Santorini
|
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2002–2008
|''[[Codename: Kids Next Door]]''
|[[Numbuh Five]]/Abigail &quot;Abby&quot; Lincoln, DCFDTL, Numbuh Eleven/Cree Lincoln
|
|
|-
|2002
|''[[Kim Possible]]''
|Овозҳои иловагӣ
|
|
|-
|2002–2003
|''[[The Proud Family]]''
|Peabo/Овозҳои иловагӣ
|3 қисм/бештар
|
|-
|2003
|''[[Spider-Man: The New Animated Series]]''
|Professor Patricia Williams, Joana
|3 қисм
|
|-
|2003–2007
|''[[My Life as a Teenage Robot]]''
|Tiff, Vicky, QT2, Stephanie
|
|
|-
|2003–2008
|''[[All Grown Up!]]''
|Susie Carmichael
|
|
|-
|2004
|''[[ChalkZone]]''
|Sonny
|Қисм: &quot;Let's Twister Again/The Legend of the Golden Worms/Beanie Boys to Men&quot;
|
|-
|2004
|''[[Star Wars: Clone Wars (2003 TV series)|Star Wars: Clone Wars]]''
|[[Luminara Unduli]]
|Қисм: &quot;Chapter 14&quot;
|
|-
|2004
|''[[Static Shock]]''
|Candide
|Қисм: &quot;Wet and Wild&quot;
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2004
|''[[The Grim Adventures of Billy and Mandy]]''
|Cave Witch
|Қисм: &quot;House of Pain/Grim Prophecy, A/Mandy Bites Dog&quot;
|
|-
|2004
|''[[Dave the Barbarian]]''
|Овозҳои гуногун 
|
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2004-2007
|''[[Danny Phantom]]''
|Valerie Gray
|
|
|-
|2004–2008
|''[[Drawn Together]]''
|[[Foxxy Love]], Evil Stepmother, Strawberry Sweetcake, Super Nanny, Ni-Pul, Xandir's Girlfriend, Captain She-Ro, Letta Lame, Foxxy Five members, Queen of Mexico, Georgina Georgiopolis, [[Daphne Blake]]
|
|
|-
|2004
|''[[Justice League Unlimited]]''
|Female Singer, Watchtower Computer
|Қисм: &quot;Fearful Symmetry&quot;
|
|-
|2005
|''[[Lilo &amp; Stitch: The Series]]''
|Lana
|Қисм: &quot;Retro: Experiment #210&quot;
|
|-
|2005
|''[[Bratz (TV series)|Bratz]]''
|[[Beyoncé|Aloncé]]
|Қисм: &quot;Sasha's Big Interview&quot;
| 
|-
|2005–2008
|''[[My Gym Partner's a Monkey]]''
|Mrs. Eugenia Tusk, Kerry, Mrs. Catherine Loon, Latanya Hippo, Eddie Panther
|
|
|-
|2005
|''[[Danger Rangers]]''
|Alisha, Alisha's Mother
|
|
|-
|2005
|''Rugrats Pre-School Daze''
|Susie Carmichael
|4 қисм
|
|-
|2005
|''[[Ben 10 (2005 TV series)|Ben 10]]''
|Frightwig
|2 қисм
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2005
|''[[Four Eyes!]]''
|Miss Wendy Doager
|
|
|-
|2005–2006
|''[[The Buzz on Maggie]]''
|Rayna Cartflight
|
|
|-
|2006
|''[[Robot Chicken]]''
|[[Penny (Inspector Gadget)|Penny]], Evil Little Girl, Mother
|Қисм: &quot;Adoption's an Option&quot;
|
|-
|2006
|''[[Bratz Genie Magic]]''
|Zell
|
|
|-
|2006
|''[[W.I.T.C.H. (TV series)|W.I.T.C.H.]]''
|Ember
|4 қисм
|
|-
|2006
|''[[The Replacements (TV series)|The Replacements]]''
|Nature Activist
|Қисм: &quot;Zoo or False?&quot;
|
|-
|2007
|''[[Class of 3000]]''
|Kaylie, Tanya (singing voice)
|Қисм: &quot;Prank Yankers&quot;
|
|-
|2007
|''[[The Land Before Time (TV series)|The Land Before Time]]''
|Tippy
|Қисм: &quot;The Forbidden Friendship&quot;
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2007
|''[[Friday: The Animated Series]]''
|Betty &quot;Mom&quot; Jones, Dana Jones
|
|
|-
|2007–2011
|''[[Curious George (TV series)|Curious George]]''
|Ada, The Announcer, Sisley
|3 қисм
|
|-
|2007
|''[[Transformers: Animated]]''
|[[Blackarachnia]], Elita-1
|
|
|-
|2007–2010
|''[[Betsy's Kindergarten Adventures]]''
|Sarah
|
|
|-
|2007
|''[[Karas (anime)|Karas]]''
|Yurine
|
|
|-
|2007–2015
|''[[WordGirl]]''
|Granny May
|
|
|-
|2008
|''[[The Marvelous Misadventures of Flapjack]]''
|Diver, Buff Delinquent
|Қисм: &quot;Several Leagues Under the Sea/Eye Sea You&quot;
|
|-
|2008–2009
|''[[The Spectacular Spider-Man]]''
|[[Glory Grant]]
|
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2009
|''[[DJ &amp; the Fro]]''
|Doreen, Cecilia, Gigi, Skillet
|Қисм: &quot;101&quot;
|
|-
|2009–2011
|''[[The Super Hero Squad Show]]''
|[[Storm (Marvel Comics)|Storm]]
|
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2009
|''[[The Goode Family]]''
|Souki
|
|
|-
|2010
|''[[Batman: The Brave and the Bold]]''
|[[Vixen (comics)|Vixen]]
|
|
|-
|2011
|''[[Scooby-Doo! Mystery Incorporated]]''
|Lady Marmalade, Paige Kruller
|2 қисм
|
|-
|2011
|''[[The Cleveland Show]]''
|Twin #1, Guest #1
|Қисм: &quot;Sex and the Biddy&quot;
|
|-
|2011
|''[[Good Vibes (U.S. TV series)|Good Vibes]]''
|HJ Kuntz, BJ Kuntz, Tang, Wanda
|
|
|-
|2011–2013
|''[[Pound Puppies (2010 TV series)|Pound Puppies]]''
|Cupcake, Izzy, Sumalee, овозҳои иловагӣ
|
|
|-
|2011–2012
|''[[Young Justice (TV series)|Young Justice]]''
|[[Madame Xanadu]], Mary West, [[Tula (Young Justice)|Tula/Aquagirl]], Mattie Harcourt, [[Rocket (comics)|Rocket]], Highway Patrolman
|3 қисм
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2011–2012
|''[[ThunderCats (2011 TV series)|ThunderCats]]''
|Panthera, Gusto
|3 қисм
|
|-
|2011–2012
|''[[Dan Vs.]]''
|Becky, Kelly
|2 қисм
|
|-
|2012–2013
|''[[Robot and Monster]]''
|Spitfire, Globetha
|
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2012
|''[[DC Nation Shorts#スーパーマン @ Tokyo/Baby Superman|Superman of Tokyo]]''
|Jemmy
|
|
|-
|2013
|''[[Henry Hugglemonster]]''
|Denzel Dugglemonster
|
|
|-
|2013
|''[[The High Fructose Adventures of Annoying Orange]]''
|Old Beef Jerky, Pomegranate Singer, Strawberry Reporter, Grumblala, Banana
|
|
|-
|2013
|''[[DC Nation Shorts#Thunder and Lightning|Thunder and Lightning]]''
|[[Thunder (comics)|Thunder]]
|
|
|-
|2013
|''[[Beware the Batman]]''
|Bethanie Ravencroft
|3 қисм
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2013–2014
|''[[Xiaolin Chronicles]]''
|Wuya, Tigress
|
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2014
|''[[Kung Fu Panda: Legends of Awesomeness]]''
|Ho, Chang, Piggy
|Қисм: &quot;Po Picks a Pocket&quot;
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2014
|''[[Ben 10 Omniverse]]''
|Frightwig
|Қисм: &quot;Something Zombozo This Way Comes&quot;
|
|-
|2014
|''[[Rick and Morty]]''
|Rose
|Қисм: &quot;[[Meeseeks and Destroy]]&quot;
|
|-
|2014
|''[[TripTank]]''
|Matilda
|Қисм: &quot;The Director&quot;
|
|-
|2014
|''[[Avengers Assemble (TV series)|Avengers Assemble]]''
|Darlene Wilson
|Қисм: &quot;One Little Thing&quot;
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2014
|''[[The Tom and Jerry Show (2014 TV series)|The Tom and Jerry Show]]''
|Beatie
|11 қисм
|
|-
|2014
|''[[The Boondocks (TV series)|The Boondocks]]''
|Desperate Friend #2
|Қисм: &quot;Early Bird Special&quot;
|
|-
|2014–2015
|''[[Breadwinners (TV series)|Breadwinners]]''
|SwaySway's Mom, Mrs. Juniper Furfle
|
|&lt;ref&gt;{{cite episode|title=Birds of a Feather|series=Breadwinners|network=Nickelodeon|season=1|number=20|airdate=April 26, 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
|2014–2015
|''[[Sheriff Callie's Wild West]]''
|Priscilla Skunk
|
|
|-
|2015
|''[[Penn Zero: Part-Time Hero]]''
|Овозҳои иловагӣ
|2 қисм
|&lt;ref&gt;''Penn Zero: Part-Time Hero'' Қисм 4 Closing Credits&lt;/ref&gt;
|-
|2015
|''[[Transformers: Rescue Bots]]''
|Maura the Magnificent
|Қисм: &quot;More Than Meets the Eye&quot;
|
|-
|2015
|''[[Golan the Insatiable]]''
|Овозҳои гуногун 
|
|
|-
|2015–present
|''[[Dinotrux]]''
|Ace
|36 қисм
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2015
|''[[Fresh Beat Band of Spies]]''
|Dakota Koder
|Қисм: &quot;Dance Bots&quot;
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2015
|''[[Moonbeam City]]''
|Quasar Daniels, Aiaiaia
|3 қисм
|
|-
|2015
|''[[Miles from Tomorrowland]]''
|Maya Kitumba, Tech Bot
|Қисм: &quot;The Pluto Rescue/The Taking of the Solar Express&quot;
|
|-
|2015
|''[[Atlanta (TV series)|Atlanta]]''
|Kid 1/Kid 2
|Қисм: &quot;B.A.N.&quot;
|
|-
|2015
|''[[Guardians of the Galaxy (TV series)|Guardians of the Galaxy]]''
|[[Nebula (comics)|Nebula]], Victoria
|
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://twitter.com/vanmarshall/status/635908363411259392|title=@IAmCreeSummer Hey Nebula, GuuuRRRRLLLLL! You are amazing! xoxo|publisher=[[Twitter]]|author=Vanessa Marshall|author-link=Vanessa Marshall|date=August 24, 2015|access-date=September 7, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305172757/https://twitter.com/vanmarshall/status/635908363411259392|archive-date=March 5, 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
|2015-2017
|''[[Dawn of the Croods]]''
|Ugga, Pat, Clip, Pup Howler
|51 қисм
|
|-
|2016
|''[[Mixels]]'' 
|Jamzy, Teacher
|
|&lt;ref name=&quot;btva&quot;/&gt;
|-
|2016
|''[[Rolling with the Ronks!]]''
|Mama
|
|
|-
|2016–2018
|''[[Voltron: Legendary Defender]]''
|Witch Haggar
|34 қисм
|
|-
|2016
|''[[Kulipari: An Army of Frogs]]''
|Skink Mercenary
|
|
|-
|2016
|''[[Nostalgia Critic]]''
|Penny, Herself 
|Қисм: &quot;Inpector Gadget Saves Christmas&quot;
|
|-
|2016
|''[[Ultimate Spider-Man (TV series)|Ultimate Spider-Man]]''
|Madame Web, Ava Ayala, Vampire White Tiger
|3 қисм
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Madame Web|url=https://www.behindthevoiceactors.com/tv-shows/Ultimate-Spider-Man/Madame-Web/|access-date=2020-07-11|website=Behind The Voice Actors|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=White Tiger / Ava Ayala|url=https://www.behindthevoiceactors.com/tv-shows/Ultimate-Spider-Man/White-Tiger-Ava-Ayala/|access-date=2020-07-11|website=Behind The Voice Actors|language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
|2017
|''[[The Powerpuff Girls (2016 TV series)|The Powerpuff Girls (2016)]]''
|Green Wing
|Қисм: &quot;Green Wing&quot;
|
|-
|2017
|''[[Ginger Snaps (TV series)|Ginger Snaps]]''
|Rachel
|Нақши асосӣ 
|
|-
|2017
|''[[Vampirina]]''
|Edna
|Нақши асосӣ
|
|-
|2017
|''[[DuckTales (2017 TV series)|DuckTales]]''
|Amunet
|2 қисм
|
|-
|2018-2020
|''[[The Loud House]]''
|Paula, Megan; Cheerleader #1
|Қисм: &quot;Net Gains&quot;; &quot;Ghosted!&quot;
|
|-
|2018-2019
|''[[Teen Titans Go! (TV series)|Teen Titans Go!]]''
|Beast Girl, Elasti-Girl
|5 қисм 
|
|-
|2018
|''[[Rise of the Teenage Mutant Ninja Turtles]]''
|Jessica Jaclyne, Fire Yokai, Mrs. Linda Stockboy, овозҳои иловагӣ
|7 қисм
|
|-
|2019
|''[[Milo Murphy's Law]]''
|Овозҳои иловагӣ
|Қисм: &quot;Look at This Ship&quot; 
|
|-
|2019
|''[[Tigtone]]''
|Lore Mastra, Axeanne, Beconka, Kid Tigtone
| 
|
|-
|2019
|''[[Harvey Street Kids]]''
|Zoe
|8 қисм
|
|-
|2019
|''[[DC Super Hero Girls (TV series)|DC Super Hero Girls]]''
|[[Catwoman]]
|Нақши дуюмдараҷа 
|
|-
|2020
|''[[Muppet Babies (2018 TV series)|Muppet Babies]]''
|Skeeter
|Қисм: &quot;Win a Twin/Skeeter and the Super Girls&quot;
|
|-
|2020–present
|''[[Lazor Wulf]]''
|Овозҳои иловагӣ
|
|
|}
&lt;!--
* ''[[ALVINNN!!! and the Chipmunks]]'': Ginger
* ''[[All Dogs Go to Heaven: The Series]]'': Cat, &quot;Active News&quot; Anchor
* ''[[Angelica and Susie's Pre-School Daze]]'': [[Susie Carmichael]]
* ''[[Big &amp; Small]]'': Ruby/Dr. Amy Ruby
* ''[[Bratz]]'': Aloncè
* ''[[Bob and Margaret]]'': Peaches (one episode)
* ''[[The Boondocks (TV series)|The Boondocks]]'': Vanessa's Friend
* ''[[California Raisins]]'': Crystal
* ''[[Chowder (TV series)|Chowder]]'': Additional voices
* ''[[Celebrity Deathmatch]]'': [[Missy Elliott]]
* ''[[Danny Phantom]]'': [[Valerie Gray]] (starting from &quot;Shades of Grey&quot;)
* ''[[Dave the Barbarian]]'': Mona, Sheebor (one episode)
* ''[[Doc McStuffins]]''
* ''[[El Tigre: The Adventures of Manny Rivera]]'': Additional voices
* ''[[Foster's Home for Imaginary Friends]]'': Additional voices
* ''[[Gravity Falls]]'': Additional voices
* ''[[The High Fructose Adventures of Annoying Orange]]'': Promegrante
* ''[[If You Give a Mouse a Cookie (TV series)|If You Give a Mouse a Cookie]]'': Museum Guard
* ''[[Johnny Talk]]'': Herself
* ''[[Kick Buttowski: Suburban Daredevil]]'': Additional voices
* ''[[Kid vs. Kat]]'': Additional voices
* ''[[Mad (TV series)|MAD]]'': Sam Puckett, [[Thumper (Bambi)|Thumper]], [[Fictional universe of Avatar#Na'vi|Neytiri]]
* ''[[Mrs. Munger's Class]]''. Yvonne and Gordon (voices)
* ''[[Muppet Babies (2018 TV series)|Muppet Babies]]'': Skeeter
* ''[[My Little Pony and Friends]]'': Medley
* ''[[The New Adventures of Beany and Cecil]]'': Additional Voices
* ''[[The New Adventures of Captain Planet]]'': Georgina Cabor (one episode)
* ''[[The New Kids on the Block]]'': Additional Voices
* ''[[The New Woody Woodpecker Show]]'': Additional Voices
* ''[[The New Yogi Bear Show]]'': Additional Voices
* ''[[No P in the OOL]]'': Numbah 5
* ''[[Noonbory and the Super Seven]]'': Kikibory, Evil Kikibory, Whiskers, Evil Whiskers
* ''[[Ozzy and Drix]]'': Mayor Sartonni
* ''[[Phineas and Ferb]]'': Additional voices
* ''[[Poochini's Yard]]'': Additional voices
* ''[[Pound Puppies (2010 TV series)|Pound Puppies (2010)]]'': Cupcake (recurring role), Various guest roles
* ''[[The Powerpuff Girls]]'': Additional voices
* ''[[Problem Child (TV series)|Problem Child]]'': Spencer
* ‘’[[Puppy Dog Pals]]’’: Ana/Hero (one episode)
* ''[[Slimer! and the Real Ghostbusters]]'': Chilly Cooper
* ''[[The Replacements (TV series)|The Replacements]]'': Nature Activist (one episode)
* ''[[Rise of the Teenage Mutant Ninja Turtles]]'': Fire Yokai/Mrs. Stockboy/Jessica Jaclyne
* ''[[Rocket Power]]'': Crystal Bianca (one episode)
* ''[[Rocko's Modern Life]]'': Additional voices
* ''[[Rugrats]]'', ''[[All Grown Up!]]'', and ''[[Rugrats Pre-School Daze]]'': [[Susie Carmichael]]
* ''[[Sheriff Callie's Wild West]]'': Priscilla Skunk
* ''[[Ewoks (TV series)|Ewoks]]'': Princess Kneesaa (season one)
* ''[[Star Wars: Droids]]'': Princess Gerin
* ''[[Sylvanian Families]]'': Jessica, Donny
* ''[[Teacher's Pet (TV series)|Teacher's Pet]]'': Additional Voices
* ''[[Wayside (TV series)|Wayside]]'': Bebe Gunn
* ''[[What-a-Mess]]'': Additional Voices
* ''[[Widget the World Watcher]]'': Additional Voices
* ''[[My Singing Monsters (TV Series)]]'': Tweedle,Petite,Pompom,Hoola
--&gt;

=== Нақшҳо дар филмҳои мустақим ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;font-size: 95%;&quot;
|+ Рӯйхати намоишҳои зинда
|-
! Сол 
! Номгӯй 
! Нақш 
!  class=&quot;unsortable&quot;| Шарҳҳо 
!  class=&quot;unsortable&quot;| Сарчашма 
|-
|1987
|''[[Wild Thing (film)|Wild Thing]]''
|Lisa
|[[Филми бадеӣ]]
|
|-
|1987
|''Bay Coven''
|Jazz Singer
|[[Телефилм]]
|
|-
|1987
|''[[Hearts of Fire]]''
|Colt's Band Member
|Филми бадеӣ
|
|-
|1991
|''Perfect Crimes''
|Cheryl
|Телефилм
|
|-
|1995
|''Tuesday Morning Ride''
|Ноаён
|Филми хурд
|
|-
|2002
|''[[Kermit's Swamp Years]]''
|Pilgrim, Kermit's Mom, Star (овоз)
|Direct-to-video
|
|-
|2003
|''[[Blizzard (film)|Blizzard]]''
|Penelope (овоз)
|Филми бадеӣ
|
|-
|2005
|''Free Lunch for Brad Whitman''
|Kristi
|Филми хурд
|
|-
|2007
|''Callback''
|Донишҷӯ 
|
|
|-
|2013
|''[[I Know That Voice]]''
|Худаш
|Филми ҳуҷҷатӣ
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://laughingsquid.com/i-know-that-voice-a-documentary-about-the-world-of-voice-acting/|title=I Know That Voice, A Documentary About the World of Voice Acting|first=Rusty|last=Blazenhoff|date=2013-10-03|work=[[Laughing Squid]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006124426/http://laughingsquid.com/i-know-that-voice-a-documentary-about-the-world-of-voice-acting/|archive-date=2014-10-06}}&lt;/ref&gt;
|}

=== Нақшҳо дар силсилафилмҳои тасвирии мустақим ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;font-size: 95%;&quot;
|+ Рӯйхати намоишҳои мустақим дар телевизион
|-
! Сол 
! Номгӯй 
! Нақш 
!  class=&quot;unsortable&quot;| Шарҳҳо 
!  class=&quot;unsortable&quot;| Сарчашма 
|-
|1985
|''[[Night Heat]]''
|Karen Simmons
|Қисм: &quot;Crossfire&quot;
|
|-
|1986
|''[[Seeing Things (TV series)|Seeing Things]]''
|Ноаён
|Қисм: &quot;Optical Illusion&quot;
|
|-
|1988–1993
|''[[A Different World]]''
|Winifred &quot;Freddie&quot; Brooks
|Мавсимҳои 2–6
|
|-
|1994
|''[[Living Single]]''
|Summer
|Қисм: &quot;Love Thy Neighbor&quot;
|
|-
|1994
|''[[The Fresh Prince of Bel-Air]]''
|Lisa Adams
|Қисм: &quot;The Harder They Fall&quot;
|
|-
|1994–1995
|''[[Sweet Justice]]''
|Reese Daulkins
|
|
|-
|1995
|''[[Courthouse (TV series)|Courthouse]]''
|Danni
|4 қисм
|
|-
|2016
|''[[Atlanta (TV series)|Atlanta]]''
|Kid #1/Kid #2 (voices)
|Қисм: &quot;B.A.N.&quot;
|
|-
|2019
|''[[Better Things (TV series)|Better Things]]''
|Lenny
|2 қисм
|
|-
|2019
|''[[Queen Sugar]]''
|Dr. Octavia Laurent
|Қисм: &quot;Face Speckled&quot;
|
|}

== Дискография ==

=== Албомҳо ===
* ''I Lost My Pet Lizard'' (1979)
* ''Big Bird &amp; Oscar the Grouch: Camping in Canada'' (1981)
* ''Womb Amnesia'' – (1993) (бо дастааш [[Subject to Change]])
* ''[[Street Faërie]]'' – (1999)

=== Сурудҳо ===
* &quot;Revelation Sunshine&quot;
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
== Пайвандҳо ==
{{Authority control}}

[[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанҳо аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Мусиқидонон аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Сарояндаҳо аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанҳои телевизиони ИМА]]
[[Гурӯҳ:Ҳунарпешакӯдакон (занҳо)-и ИМА]]
[[Гурӯҳ:Садопешазанҳои ИМА]]
[[Гурӯҳ:Ҳунарпешакӯдакон (занҳо)-и Канада]]
[[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанҳои телевизиони Канада]]
[[Гурӯҳ:Садопешазанҳои Канада]]
[[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанони асри ХХ]]
[[Гурӯҳ:Ҳунарпешазанони асри ХХI]]
[[Гурӯҳ:Сарояндаҳои ИМА]]
[[Гурӯҳ:Сарояндаҳои Канада]]
[[Гурӯҳ:Сарояндаҳои асри XX]]
[[Гурӯҳ:Сарояндаҳои асри XXI]]
[[Гурӯҳ:Кӯдакон-сарояндаҳои ИМА]]
[[Гурӯҳ:Кӯдакон-сарояндаҳои Канада]]</text>
      <sha1>5iwe62h25sbzc62353qnv7w7nav98bj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яунелгава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>288897</id>
    <revision>
      <id>1490110</id>
      <parentid>1346792</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T01:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7639" sha1="cfcdhwds64w1r270ri2o3k93q1ge0od" xml:space="preserve">{{МА
| мақом = Город
| номи тоҷикӣ = Яунелгава
| номи аслӣ = {{lang-lv|Jaunjelgava}}
| lat_deg = 56
| lon_deg = 25
| lat_min = 37
| lat_sec = 3
| lat_dir = 
| lon_min = 4
| lon_sec = 53
| lon_dir = 
| CoordAddon = type:city(2245)_region:LV
| CoordScale = 
| этнохороним = 
| DST = есть
| сайт = http://www.jaunjelgava.lv
}}
'''Яунелгава''' (инчунин ''Яунъелгава''&lt;ref name=&quot;инструкция2&quot;&gt;{{Инструкция по русской передаче географических названий Латвийской ССР|Передача букв и буквосочетаний|10}}&lt;/ref&gt;, {{lang-lv|{{audio-nohelp|Lv-Jaunjelgava.ogg|Jaunjelgava}}}}) — шаҳрест дар Латвия, маркази маъмурии вилояти Яунелгава. Он аз [[соли 1647]] мақоми шаҳрӣ дорад. Дар соҳили чапи дарёи Даугава, дар зери обанбори Плавинас ҷойгир аст. То 1 июли соли [[Соли 2009|2009, он]] қисми минтақаи Айзкраукле б..

== Таърих ==
Дар [[Садаи XIII|асри 13,]] дар ҷои Яунелгаваи муосир, як қалъае буд, ки салибдорон онро хароб карданд. Баъдан, дар ин ҷо шаҳраке ба вуҷуд омад, ки бо номҳои ''Серена, Нойштедтҳен'' ({{Lang-de|Neustädtchen}}, &quot;Шаҳри Нав&quot;), баъд ''Ной-Митау'' ({{Lang-de|Neu-Mitau}}, Митаваи Нав). Дар [[соли 1590]] онро расман Фредерик, герсоги Курланд эътироф кард. Маълум аст, ки дар соли 1596 тақрибан 60 оила дар Ной-Митау зиндагӣ мекарданд, ки даромади асосии онҳо аз савдои дарёӣ (канори Двина) бо [[Рига]] ба даст омадааст.

Дар соли 1621, Ной-Митау дар ҷанги Полша ва Шветсия нобуд карда шуд, аммо баъд аз нав барқарор карда шуд. Дар [[соли 1647]], бо фармони бевазани Фредерик Магдалена, ӯ мақоми шаҳрро бо номи '''Фридрихштадт''' ({{Lang-de|Friedrichstadt}})-ро гирифт. Якчанд обхезӣ ва сӯхторро аз сар бурд.

Он бо герсогии Курланд дар соли 1795 ҳамроҳ шуд&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Фридрихштадт}}&lt;/ref&gt;. Аз соли 1795 то 1924 ин шаҳристон дар [[Вилояти Курланд|губернияи Курландияи]] Империяи Русия буд. Дар соли 1812 ин шаҳрро нерӯҳои Наполеон гирифтанд. Солҳои 1831 ва 1848 дар шаҳр эпидемияи [[Вабо|вабо]] авҷ гирифт.

Дар соли 1861 роҳи оҳани Рига-Двина кушода шуд, ки Рига ва Двинскро (Даугавпилс) пайваст мекард, ки дар робита бо он роҳи обӣ дар канори Даугава аҳамияти худро гум кард. Дар солҳои 1896-1897 калисои православии Спас Преображения сохта шуд.&lt;ref&gt;[http://www.pravoslavie.lv/index.php?newid=153&amp;id=41 Яунелгавский Спасо-Преображенский храм]&lt;/ref&gt; Соли 1897 дар шаҳр 5175 нафар, аз ҷумла яҳудиён — 2748, латишҳо — 1469, олмониҳо — 770, русҳо — 110 зиндагӣ мекарданд &lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=671 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей]&lt;/ref&gt;.

== Нақлиёт ==

=== Роҳҳо ===
Роҳи минтақавии {{Лавҳача-lv|P|87|}} [[Бауска]]—[[Айзкраукле]] ба воситаи Яунелгава мегузарад. Роҳи минтақавии {{Лавҳача-lv|P|85}} нерӯгоҳи Рига—Яунелгава дар Яунелгава тамом мешавад.

=== Хидмати автобусҳои байнишаҳрӣ ===
Хатсайрҳои асосии Яунелгава—[[Рига]]; Яунелгава—Бауска; Яунелгава—[[Акнисте]]—[[Субате]]; Яунелгава—[[Айзкраукле]]—Екабпилс.

=== Гузариши паром ===
Шаҳр яке аз чанд гузаргоҳи Даугава дар дохили Латвия - пароми &quot;Бузи сафед&quot; дорад.&lt;ref&gt;[https://www.facebook.com/kugisbaltakaza/ Kuģis «Baltā kaza»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.jaunjelgava.lv/?page_id=6190 Pārceltuve Jaunjelgava-Klidziņa/kuģītis «Balta Kaza» — Jaunjelgavas novads]{{Пайванди мурда|date=April 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Дар соҳили муқобил деҳаи Клидзиняи волости Скривер ҷойгир аст.

== Галерея ==
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot; perrow=&quot;3&quot;&gt;
Акс:Jaunjelgavas pareiztic baznica.JPG|&lt;center&gt;&lt;small&gt;Калисои тағирёбанда (православӣ)&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
Акс:Jaunjelgavas katolu baznica.jpg|&lt;center&gt;&lt;small&gt;Калисои католикӣ&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
Акс:Jaunjelgavai_caurskrienot_5.jpg|&lt;center&gt;&lt;small&gt;Бинои шаҳрдорӣ&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
Акс:jaunjelgavas lauva.JPG|&lt;center&gt;&lt;small&gt;Ҳайкалчаи шер - рамзи Яунелгава&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
Акс:Jelgavas brāļu kapi.jpg|&lt;center&gt;&lt;small&gt;Муҷассамаи сарбозони ҳалокшудаи шӯравӣ&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
Акс:Jaunjelgavas autoosta.jpg|&lt;center&gt;&lt;small&gt;Истгоҳи автобус&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
Акс:jelgavas iela.JPG|&lt;center&gt;&lt;small&gt;Дар кӯчаи шаҳр&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
Акс:Jaunjelgavas pilsetas karte.jpg|&lt;center&gt;&lt;small&gt;Харитаи шаҳр&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
Акс:Daugava pie Jaunjelgavas.JPG|&lt;center&gt;&lt;small&gt;Дарёи Даугава&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Эзоҳ ==
{{Эзоҳ|refs=&lt;ref name=&quot;udarenie&quot;&gt;{{ССИРЯ}}&lt;/ref&gt;}}

== Адабиёт ==

* [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_II/421 Frydrychsztat] / Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. T. II: Derenek - Gżack. Варшава 1881

== Пайвандҳо ==

* [http://www.jaunjelgava.lv/ Сомонаи расмии шаҳристони Яунелгава] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20090813114502/http://www.jaunjelgava.lv/ |date=2009-08-13 }}{{ref-lv}} &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на латышском языке&quot;&gt;)&lt;/span&gt;
* [http://www.mesta.lv/index.php?p=11&amp;id=8061 Маълумот дар бораи Яунелгава дар портали сайёҳии mesta.lv]{{ref-ru}} &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на русском языке&quot;&gt;)&lt;/span&gt;
* [http://vietvardi.lgia.gov.lv/vv/to_www_obj.objekts?p_id=39028 Маълумот дар бораи Яунелгава дар базаи топонимикӣ]{{ref-lv}} &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на латышском языке&quot;&gt;)&lt;/span&gt;
{{Шаҳрҳои Латвия}}

[[Гурӯҳ:Википедия:Пайванди мустақими мақола ба Викианбор]]
[[Гурӯҳ:Яунелгава]]
[[Гурӯҳ:Шаҳрҳо дар Двинаи Ғарбӣ]]</text>
      <sha1>cfcdhwds64w1r270ri2o3k93q1ge0od</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҳименолепидоз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>289690</id>
    <revision>
      <id>1490181</id>
      <parentid>1324719</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T04:47:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1783" sha1="rim6xfxz1lnj3rvywh2gibst2prffuj" xml:space="preserve">{{Ҳолати тиббӣ
 |ном            = 
 |синонимҳо        = &lt;!-- ё |синоним= --&gt;
 |тасвир           = 
 |андозаи тасвир   = 
 |матани алт       = 
 |тасвир_thumbtime = 
 |зернависи_тасвир = 
 |бар           = 
 |тасвир2           = 
 |андозаи тасвир2   = 
 |матани алт2       = 
 |тасвир_thumbtime2 = 
 |зернависи_тасвир2 = 
 |бар2            = 
 |талаффуз        = 
 |талаффуз2      = 
 |ихтисос         = &lt;!-- аз Wikidata; аз нав навиштан мумкин аст --&gt;
 |нишонаҳо        = 
 |вазниншавӣ   = 
 |оғози беморӣ    = 
 |давомнокӣ        = 
 |навъҳо           = 
 |сабабҳо          = &lt;!-- ё |сабаб= --&gt;
 |хавфҳо           = &lt;!-- ё |хавф= --&gt;
 |ташхис           = 
 |дифференсиалӣ    = 
 |пешгирӣ      = 
 |табобат       = &lt;!-- ё |муолиҷа= --&gt;
 |доруворӣ      = 
 |пешгӯиҳо       = 
 |паҳншавӣ       = &lt;!-- инчунин |адади беморон= ё |Frequency= --&gt;
 |маргҳо          = 
}}

{{ТаснифиБеморӣ
| Name           = Ҳименолепидоз
| Image          = 
| Caption        = 
| ICD10          = {{ICD10|B|71|0}}
| ICD9 = {{ICD9|123.6}}
| ICDO =
| OMIM =
| DiseasesDB = 32212
| MedlinePlus =
| eMedicineSubj =
| eMedicineTopic =
| MeshID = D006925
}}
'''Ҳименолепидо́з''' ({{lang-lat|Hymenolepiasis}}) — як навъ бемории одаму ҷонварон ва баъзе парандаҳо.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Сарчашма ==
* {{ЭМТ|Гименолепидоз|4|муаллиф= }}

{{хурд}}</text>
      <sha1>rim6xfxz1lnj3rvywh2gibst2prffuj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гинетсей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>289883</id>
    <revision>
      <id>1490065</id>
      <parentid>1250984</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T20:32:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="902" sha1="sj9t3ucciofw5k3lmbtv1llu6tnkjph" xml:space="preserve">'''Гинетсей''' (аз {{lang-la|gyne}} — зан ва {{lang-la2|oikion}} — манзил, макон) — маҷмӯъи [[мевабарг]] (мегаспорофилҳо)-и гул, ки як ё якчанд тухмдон ҳосил мекунанд.

Гинетсей дар маркази гулҷоя қарор дорад. Мевабаргҳо морпеч ё тӯда-тӯда ҷой гирифтаанд. Гинетсей апокарпӣ (озодбарг) ва синкарпӣ (часпидабарг) мешавад, масалан, гинетсейи ток синкарпӣ буда, аз 2 мевабарги ба якдигар часпида ташаккул ёфтааст, ки як тухмдонро ба вуҷуд меоранд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Сарчашма ==
* {{ЭМТ|Гинетсей|4|муаллиф= }}

[[Гурӯҳ:Сохти гул]]</text>
      <sha1>sj9t3ucciofw5k3lmbtv1llu6tnkjph</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Донишгоҳи Корнелл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>289979</id>
    <revision>
      <id>1490215</id>
      <parentid>1349552</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:23:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 12 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34788" sha1="skcrrljy06d1yayjbdvpf2sfbjmgqaz" xml:space="preserve">{{Донишгоҳ}}

'''Донишгоҳи Корнелл''' ({{lang-en|Cornell University}}, кӯтоҳшуда бо номи '''Корнелл) —''' яке аз бузургтарин ва машҳуртарин донишгоҳҳои [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|Иёлоти Муттаҳида мебошад]], ки ба Лигаи Айви дохил шудааст.

Шаҳраки ин донишгоҳ дар [[Итако,Ню-Йорк|шаҳри Итакаи]] [[Иёлати Ню-Йорк|Ню-Йорк]] (ИМА) ҷойгир аст. Донишгоҳ соли 1865 аз ҷониби [[Эзро Корнелл|Эзра Корнелл]], соҳибкор ва яке аз асосгузорони саноати телеграф ва [[Сафед, Эндрю Диксон|Эндрю Вайт]], олим ва сиёсатмадори маъруф таъсис ёфтааст. Донишгоҳ [[Донишгоҳи хусусӣ|моликияти хусусист]], вале инчунин аз ҷониби иёлати Ню-Йорк сарпарастӣ карда мешавад. Донишгоҳ аз ҳафт коллеҷи бакалаврӣ ва ҳафт [[:en:Graduate school|мактаби баъдидипломӣ иборат аст]]: тиббӣ, байторӣ, муҳандисии баъдидипломӣ ва ғайра. ва ғайра дар шаҳраки асосии он ҷойгир шудааст. Ҳар як коллеҷ талаботи қабул ва барномаҳои мустақили худро дорад. Донишгоҳ инчунин ду шаҳраки тиббӣ дорад, ки яке дар Ню Йорк ва дигаре дар шаҳри Маорифи [[Қатар]] мебошанд.

Аз ибтидо принсипҳои донишгоҳ чунин буданд: табиати дунявии таҳсил, қабули шахсони ҳарду ҷинс, новобаста аз эътиқоди динӣ ва нажодӣ. Корнелл дар айни замон беш аз {{Nobr|245 000}} хатмкунандагони зинда дорад. Дар тӯли таърихи ин муассисаи таълимӣ аз он 31 нафар лауреатҳои стипендияи Маршалл, 28 нафар лауреатҳои стипендияи Родос {{НП4|List of Nobel laureates affiliated with Cornell University|41 лауреат|en|List of Nobel laureates affiliated with Cornell University}}-и [[Ҷоизаи Нобел|Нобел]] буданд &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ezra.cornell.edu/posting.php?timestamp=1165899600 |title=Dear Uncle Ezra — Questions for Tuesday, December 12, 2006 — Cornell University |accessdate=2021-06-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110525092446/http://ezra.cornell.edu/posting.php?timestamp=1165899600 |archivedate=2011-05-25}}&lt;/ref&gt;. Дар айни замон, 14,000 донишҷӯён, 7,000 донишҷӯёни барномаҳои баъдидипломӣ (магистратура, докторантура) аз 50 иёлот ва 122 [[Феҳристи кишварҳои мустақил|кишвари ҷаҳон]] ҳастанд &lt;ref&gt;[http://www.cornell.edu/about/facts/stats.cfm Cornell University — Facts about Cornell — Statistics]&lt;/ref&gt;.

Ихтисоси &quot;Физикаи муҳандисӣ&quot; яке аз беҳтарин барномаҳои таълимии донишгоҳ мебошад &lt;ref&gt;[http://www.news.cornell.edu/stories/Aug07/ranking.USN.aj.html Engineering physics tops U.S. News ranking]&lt;/ref&gt;, нашрияи US News &amp;amp;amp; World Report онро борҳо дар рейтинги барномаҳои муҳандисӣ бо дараҷаи бакалавр дар ҷои 1, дар [[соли 2010]] дар ҷои 3 мондааст &lt;ref name=&quot;usn&quot;&gt;{{Cite web|url=http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/best-colleges/rankings/engineering-doctorate-science-physics|title=Engineering Science/Engineering Physics Rankings|publisher=U.S.News &amp; World Report|lang=en|accessdate=2011-08-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/618xGODbH?url=http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/best-colleges/rankings/engineering-doctorate-science-physics|archivedate=2011-08-23}}&lt;/ref&gt;.

== Таърих ==
Донишгоҳи Корнелл 27 апрели соли 1865, бо шарофати лоиҳаи қонуни сенати [[Иёлати Ню-Йорк|иёлоти Ню-Йорк]] дар бораи додани заминҳои давлатӣ барои эҳтиёҷоти муассисаҳои таҳсилоти олӣ, таъсис ёфтааст. Сенатор [[Эзро Корнелл|Эзра Корнелл]] хоҷагии худ [[Итако,Ню-Йорк|Итака]] ва {{Nobr|500 000}} доллар маблағҳои шахсиро ҳамчун фонди ибтидоии эътимоднок (эндаумент) пешниҳод кард. Ташаббуси ӯро як сенатори дигар, ки илмро хуб медонад, бо номи Эндрю Вайт дастгирӣ кард ва ӯ аввалин президенти муассисаи таълимии рушдёбанда гардид. Дар тӯли се соли оянда, Уайт сохтмони ду бинои аввалро назорат кард ва барои ҷалби донишҷӯён ва муаллимон дар саросари ҷаҳон гашт. Донишгоҳ 7 октябри соли [[Соли 1868|1868]] кушода шуд ва худи ҳамон рӯз 412 донишҷӯ ба таҳсил фаро гирифта шуданд &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.cornell.edu/about/facts/faq_profile.cfm?id=915 |title=Cornell University — Facts about Cornell — How old is Cornell? |accessdate=2021-06-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130729060705/http://www.cornell.edu/about/facts/faq_profile.cfm?id=915 |archivedate=2013-07-29}}&lt;/ref&gt;.

Дере нагузашта, Корнелл рамзи навовариҳои илмӣ гардид, ки тадқиқоти худро на танҳо дар сатҳи назария, балки дар соҳаи хеле амалӣ, дар ҳудуди шаҳраки шахсии худ татбиқ мекард. Масалан, он яке аз аввалин донишгоҳҳоест, ки равшании барқиро истифода мебарад. Бо мақсади фаро гирифтани тамоми шаҳраки донишҷӯён, соли 1883 як динамо-машина ба фаъолият шурӯъ намуд &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://jsp/Interstitial.jsp?seconds=5&amp;date=1183557929000&amp;url=http%3A%2F%2Fwww.utilities.cornell.edu%2Futl_heatinghistory.html&amp;target=http%3A%2F%2Fweb.archive.org%2Fweb%2F20070704140529%2Fhttp%3A%2F%2Fwww.utilities.cornell.edu%2Futl_heatinghistory.html|title=Internet Archive Wayback Machine|deadlink=yes|accessdate=2018-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100622073254/http://www.utilities.cornell.edu/utl_heatinghistory.html|archivedate=2010-06-22}}&lt;/ref&gt;. Аллакай шумораи баромадҳои аввалини Корнелл бо фаъолият ва муттаҳидӣ фарқ мекарданд. Дар ин ҷо яке аз аввалин Шӯрои парасторони кишвар пайдо шуд, ки онро хатмкунандагон идора мекарданд, ки ба тақдири [[Алма-матер|донишгоҳ]] бетараф набуданд.{{Саросарнамо|Cornell1902Panorama.jpg|1400px|&lt;center&gt;&lt;small&gt;Панорама Главного кампуса университета, 1902 год.&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;}}Афзоиши Корнелл махсусан дар оғози [[Ҷанги ҷаҳонии дувум|Ҷанги Дуюми Ҷаҳон]] шадид буд, вақте ки шумораи донишҷӯён ба арзиши ҳозираи тақрибан {{Nobr|20 000}} расид. Табиист, ки касе бояд чунин артиши донишҷӯёнро таълим медод, бинобар ин, он замон шумораи ҳайати омӯзгорон низ афзоиш ёфт, ки ба 3400 расид. Доираи барномаҳои пешниҳодшудаи таълимӣ низ афзудааст, гарчанде ки он ҳанӯз ҳоло ҳам кам буд &lt;ref&gt;[http://www.cornell.edu/about/ Cornell University — About Cornell University — Overview]&lt;/ref&gt;

Аммо, таваҷҷӯҳро ба ин муассисаи таълимӣ на танҳо сифати баланди таҳсилот, балки рӯйдодҳое, ки гардиши назаррас ба амал оварданд, ҷалб кард. Ҳамин тариқ, моҳи апрели соли 1969, донишҷӯёни миллаташон африқоамрикоӣ яке аз шаҳракҳои донишгоҳиро ба нишони эътироз алайҳи он чизе, ки ба эътиқоди онҳо нажодпарастӣ буданд, забт карданд &lt;ref&gt;[http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F00A12F93E5E1B7493C0AB178FD85F4D8685F9 Cornell faculty votes down pact ending-take over — Resolution Assails Seizure of Student Center and the Carrying of Guns Capitulation' Assailed White Students Denounce as 'App …]&lt;/ref&gt;. Дар натиҷаи ин амал, президенти Корнелл Ҷеймс Перкинс аз вазифа сабукдӯш карда шуд ва тамоми системаи идоракунии ин муассиса таҷдид карда шуд.&lt;ref&gt;[https://books.google.ru/books?id=_IV5MDFCUpAC&amp;redir_esc=y Cornell '69: Liberalism and the Crisis of the American University — Donald Alexander Downs — Google Книги]&lt;/ref&gt;

Аз соли 2000, Корнелл фаъолияташро дар арсаи ҷаҳонӣ тақвият дода, якчанд барномаҳои байналмилалиро оғоз намуд. Дар соли 2004, донишгоҳ дар [[Қатар]] коллеҷи тиббӣ кушод, ки он аввалин мактаби тиббии амрикоӣ дар берун аз Иёлоти Муттаҳида гардид &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20060615043839/http://www.qatar-med.cornell.edu/aboutUs/index.html Weill Cornell Medical College in Qatar — About Us — Message from the Dean]&lt;/ref&gt;. Ғайр аз он, шабакасозӣ идома дорад ва мубодилаи таҷрибаи пешқадам бо муассисаҳои асосии илмии [[Ҳиндустон]], [[Сингапур]] ва [[Ҷумҳурии Халқии Чин|Ҷумҳурии Мардумии Чин]] сурат мегиранд&lt;ref&gt;[http://www.news.cornell.edu/stories/July05/RawlingsIndia.bpf.html Cornell faculty teach in India]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.news.cornell.edu/Chronicle/04/11.11.04/HotelSchool-Nanyang.html |title=Hotel School-Nanyang University joint program |accessdate=2021-06-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120716202804/http://www.news.cornell.edu/Chronicle/04/11.11.04/HotelSchool-Nanyang.html |archivedate=2012-07-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.news.cornell.edu/stories/Nov05/Rawlings_China_main.html China trip]&lt;/ref&gt;. Корнелл бо мақоми баланди байналмилалии худ худро &quot;аввалин донишгоҳи [[Фаромиллият|фаромиллӣ]]&quot; меномад. 9 марти соли 2004 масъулини Корнелл ва [[Донишгоҳи Стэнфорд|Стэнфорд]] барои бунёди як маркази нави байналмилалӣ, ки дар марзи Исроил ва Урдун ҷойгир аст, санги асос гузоштанд.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.news.cornell.edu/features/BTR/BTR_cover.html |title=Bridging the Rift Center groundbreaking |accessdate=2021-06-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080718210043/http://www.news.cornell.edu/features/BTR/BTR_cover.html |archivedate=2008-07-18}}&lt;/ref&gt;

== Барномаҳои омӯзишӣ ==
Аз соли 2020, Донишгоҳи Корнелл аз рӯи ихтисосҳои бакалаврии зерин омӯзиш медиҳад &lt;ref&gt;[https://www.cornell.edu/academics/fields.cfm Fields of Study | Cornell University]&lt;/ref&gt; :

* Африқошиносӣ
* Илмҳои кишоварзӣ
* Амрикошиносӣ
* Зоология
* Антропология
* Иқтисоди амалӣ ва менеҷмент
* Бостоншиносӣ
* Меъморӣ
* Осиёшиносӣ
* Астрономия
* Илми атмосфера
* Муҳандисии биологӣ
* Биология
* Биология ва Ҷамъият
* Муҳандисии биотиббӣ
* Биометрика ва омор
* Муҳандисии химия
* Химия ва биологияи кимиёвӣ
* Синология ва омӯзиши кишварҳои минтақаи Осиё ва Уқёнуси Ором
* Муҳандиси мулкӣ
* Қадимшиносӣ
* Барномаи таҳқиқоти коллеҷ (барномаи инфиродии байнисоҳавӣ барои донишҷӯёни аълохон)
* Алоқа
* Адабиёти муқоисавӣ
* Улуми компютерӣ
* Тарроҳӣ ва таҳлили муҳити зист
* Ҷомеашиносии рушд
* Илм ва Замин ва Атмосфера
* Иқтисод
* Муҳандисии барқӣ ва компютерӣ
* физикаи амалӣ
* Забон ва адабиёти англисӣ
* Энтомология
* Муҳити зист ва рушди устувор
* Муҳити зист (экологияи амалӣ)
* Таҳқиқоти феминистӣ, гендерӣ ва ҷинсӣ
* Бофандагӣ ва тарроҳии мӯд
* Санъати тасвирӣ
* Илми хӯрокворӣ
* Забон ва адабиёти фаронсавӣ
* Забон ва адабиёти олмонӣ
* Тандурустии глобалӣ ва ҷамъиятӣ
* Идораи давлатӣ
* Таърих
* Таърихи меъморӣ (танҳо барои донишҷӯёни мубодила)
* Таърихи санъат
* Идоракунии меҳмонхонаҳо
* Биология, саломатӣ ва ҷомеаи инсон
* Рушди инсон
* Санъат ва илм (барномаи инфиродӣ)
* Муҳандисӣ (барномаи инфиродӣ)
* Муносибатҳои истеҳсолӣ ва меҳнатӣ
* Илмҳои иттилоотӣ
* Илмҳои иттилоотӣ, системаҳо ва технология
* Тадқиқоти байнисоҳавӣ
* Кишоварзии байналмилалӣ ва рушди деҳот
* Забон ва адабиёти Италия
* меъмории манзаравӣ
* Забоншиносӣ
* Маводшиносӣ ва муҳандисӣ
* Математика
* Мошинсозӣ
* Мусиқӣ
* Омӯхтани Шарқи Наздик
* Илм оид ба ғизо
* Амалиётҳои тадқиқотӣ ва муҳандисӣ
* Санъати иҷроӣ ва санъати расонаӣ
* Фалсафа
* Физика
* Ботаника
* Таҳлили сиёсӣ ва идоракунӣ
* Равоншиносӣ
* Омӯзиши динӣ
* Антропологияи технология
* Ҷомеашиносӣ
* Забон ва адабиёти испанӣ
* Омор
* Банақшагирии шаҳрӣ ва минтақавӣ
* Токпарварӣ ва винопарварӣ

Донишгоҳи Корнелл инчунин дорои барномаҳои таҳсилоти олӣ мебошад, бо номм second entry degree, қабул ба таҳсиле, ки дар он танҳо бо дипломи маълумоти олӣ аз рӯи ягон ихтисоси дигар имконпазир аст. Ба онҳо, аз ҷумла, барномаҳои таҳсилоти олии ҳуқуқӣ (J.D.) ва тиббӣ ( барномаи дараҷаи MD) дохил мешаванд. Донишгоҳи Корнелл инчунин магистратура, [[аспирантура]] ва докторантура таҳсил мекунад &lt;ref&gt;[https://gradschool.cornell.edu/degrees-fields/graduate-degrees/ Graduate Degrees : Graduate School]&lt;/ref&gt;.

== Маълумоти иловагии ҳарбӣ ==
Донишҷӯёни Донишгоҳи Корнелл, ки шаҳрвандони [[Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|Иёлоти Муттаҳидаянд]], дар давраи таҳсил дар [[Бакалавр|донишгоҳ]] имкон доранд, ки инчунин аз курсҳои омӯзишии афсарони эҳтиётӣ (ROTC) &lt;ref&gt;[https://admissions.cornell.edu/cornell-reserve-officer-training-corps-rotc Cornell Reserve Officer Training Corps (ROTC) | Undergraduate Admissions]&lt;/ref&gt; гузаранд. Донишгоҳ се воҳиди таълимии алоҳида дорад, ки [[Афсар|мутаносибан афсаронро]] барои эҳтиёҷоти артиши ИМА  (Army ROTC), Нерӯҳои баҳрии Иёлоти Муттаҳида ва (Naval ROTC ), [[Нерӯи ҳавоии Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|нерӯҳои ҳавоии ИМА]] (Air Force ROTC) омода месозанд.

== Шаҳракҳои донишгоҳӣ ==

=== Шаҳраки Итака ===
[[Акс:Cornell_arts_and_sciences_quadrangle_sunny.jpg|рост|мини| Яке аз саҳни шаҳраки марказӣ дар рӯзи офтобии баҳор]]
[[Акс:CornellNorth1.JPG|рост|мини| Намуди ҳавоии шаҳраки Шимолӣ]]
[[Акс:Westcampus.jpg|рост|мини| Ёдбуди ҷанги шаҳраки Ғарбӣ]]
[[Акс:Cornell_Plantations_lake.jpg|рост|мини| Яке аз кӯлҳо дар қаламрави плантатсияҳои Корнелл]]
Кампуси асосии Донишгоҳи Корнелл дар [[иёлати Ню-Йорк]], дар теппаи Шарқии [[Итако]] ҷойгир аст. Дар вақти таъсисёбӣ, донишгоҳ масоҳати 0,85 км² барои эҳтиёҷоти худ дар хоҷагии Эзра Корнелл ҷудо карда буд. Бо вуҷуди ин, бо гузашти вақт, ин муассиса дар чунин миқёси камеравӣ танг шудааст, бинобар ин ҳоло шаҳраки Итака тақрибан 3 [[Километр|км]] ²-ро ташкил медиҳад, ки теппаро, ки биноҳои аввал сохта шуда буданд ва қисми зиёди атрофи онро фаро мегирад &lt;ref&gt;[http://www.cornell.edu/visiting/ithaca/ Cornell University — Life in Ithaca — Life in Ithaca]&lt;/ref&gt;. Дар маҷмӯъ, дар ин се километри мураббаъ тақрибан 260 бинои донишгоҳ ҷойгиранд, ки байни шаҳраки марказӣ ва шимолӣ дар болои теппа, шаҳраки ғарбӣ дар кӯҳ ва Коллегтаун, дар ҷануби шаҳраки марказӣ тақсим шудаанд. Шаҳраки марказӣ лабораторияҳо, майдончаҳои варзишӣ, музейҳо дорад ва дар ҳудуди он биноҳои маъмурӣ ва тақрибан ҳамаи биноҳои донишгоҳ бо синфхонаҳо ҷойгиранд. Ягона бинои истиқоматӣ дар шаҳраки марказӣ боқӣ мемонад — толори истиқомати Мактаби ҳуқуқии Корнелл мебошад. Дар ҳудуди шаҳраки шимолӣ хобгоҳҳо барои донишҷӯёни нав ва аспирантҳо, аудиторияҳои махсус (студияҳо, устохонаҳо ва ғ.), Хонаҳои 25 ташкилоти бародарӣ ва бинои ассотсиатсияи донишҷӯёни ҳамширагӣ мавҷуданд. Коллеҷтаун ду хобгоҳи элитаи сабки меҳмонхона &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://dining.cornell.edu/campuslife/housing/undergraduate/cascadilla-hall.cfm |title=Housing — Cascadilla Hall |accessdate=2021-06-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121115110617/http://dining.cornell.edu/campuslife/housing/undergraduate/cascadilla-hall.cfm |archivedate=2012-11-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.campuslife.cornell.edu/campuslife/housing/undergraduate/sheldon-court.cfm |title=Housing — Sheldon Court |accessdate=2021-06-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121115105852/http://www.campuslife.cornell.edu/campuslife/housing/undergraduate/sheldon-court.cfm |archivedate=2012-11-15}}&lt;/ref&gt; ва Маркази Санъатҳои Швартсро дорад. Дар маҳалла [[Хонаи истиқоматӣ|биноҳои истиқоматии]] маҳаллӣ, [[Хӯроки умумӣ|муассисаҳои хӯрокворӣ]] ва [[идора]]ҳои ташкилотҳои тиҷоратӣ ҷойгиранд.

=== Кампусҳои Ню Йорк ===
[[Акс:Cornell_med_02.jpg|рост|мини| Маркази тиббии Вейл Корнелл аз дарёи Ист]]
[[Ню-Йорк|Шаҳри Ню-Йорк]] шаҳраки тиббии Донишгоҳи Корнелл мебошад, ки онро Вейл Корнелл низ меноманд; он дар шарқи болоии Ист, дар ҷазираи Манҳеттен ҷойгир аст. Ин шаҳраки донишҷӯён инчунин ду бахш дорад: Коллеҷи тиббии Вейл Корнелл ва Мактаби олии тиббии Вайл Корнелл, илова бар ин, таҳти роҳбарии донишгоҳ аз соли 1927, беморхонаи Ню Йорк Пресбитериан ҷойгир шудааст &lt;ref&gt;[http://www.med.cornell.edu/about-us/index.html About Us | Weill Cornell Medical College | Cornell University]&lt;/ref&gt;.

=== Кампус дар Қатар ===
Дар шаҳри Эдюкейшен-Ситӣ, дар наздикии пойтахти [[Қатар]], [[Дуҳа|Доҳа]], филиали Коллеҷи тиббии Вилл Корнелл мавҷуд аст, ки дар соли 2004 кушода шуда, аввалин муассисаи таълимии тиббии амрикоӣ берун аз Иёлоти Муттаҳида гардид. Ин коллеҷ як барномаи тавсеаи нуфузи байналмилалии донишгоҳро ҳамчун ташаббуси муштараки донишгоҳ ва ҳукумати Қатар, ки ба баланд бардоштани сифати таълим ва ҳифзи саломатӣ дар кишвар манфиатдор аст, татбиқ мекунад &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;. Дар баробари таҳсилоти пурраи чорсола, Коллеҷ дар Қатар инчунин як барномаи дусолаи таҷрибаомӯзии донишҷӯёнро пешниҳод менамояд, ки моҳи сентябри [[соли 2002]] ҷорӣ шуда буд ва санги аввалини барномаи ҳамоҳангии таҳсилоти олии Қатар гардид &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://cunews.cornell.edu/releases/April01/weill.qatar.html |title=Cornell News: Weill Cornell Medical College in Qatar |accessdate=2021-06-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120119025229/http://cunews.cornell.edu/releases/April01/weill.qatar.html |archivedate=2012-01-19}}&lt;/ref&gt;.

== Ҳаёти донишҷӯӣ ==

=== Фаъолияти донишҷӯён ===
Дар соли таҳсили ноябри 2012-13, дар Донишгоҳи Корнелл 897 созмони донишҷӯён сабти ном шуда буданд. Онҳо манфиатҳо ва самтҳои гуногуни фаъолият доранд, мухлисони рафтинг ( байдарка) -и шадид, реанакторҳои мусобиқаҳои ритсарӣ, маҳфилҳои гуногуни варзишӣ, ширкатҳои эҷодӣ ва театрӣ, клубҳои мубоҳисавии сиёсӣ, рӯзномаҳои мустақили донишҷӯён, ташкилотҳои шатранҷбозон, дӯстдорони [[Бозии видеоӣ|бозиҳои компютерӣ ва]] дигар клубҳо, ассотсиатсияҳо, маҳфилҳо &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sao.cornell.edu/SO/browse |title=Cornell Student Activities Office — Browse Student Organizations |accessdate=2021-06-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121102045103/http://sao.cornell.edu/SO/browse |archivedate=2012-11-02}}&lt;/ref&gt;. Ҳамаи онҳо аз тарафи факултетҳо, ташкилотҳои донишҷӯи худидораи, хатмкардаи, донишҷӯёни ва созмонҳои дигари донишгоҳ бо буҷети умумии ИМА бо маблағгузорӣ [[Доллари ИМА|$]] 3 миллион - ҳар сол маблағгузорӣ мешаванд &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://assembly.cornell.edu/SA/ActivityFee |title=Cornell Assemblies {{!}} SA / Activity Fee browse |accessdate=2021-06-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110208023927/http://assembly.cornell.edu/SA/ActivityFee |archivedate=2011-02-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://assembly.cornell.edu/GPSA/ActivityFee |title=Cornell Assemblies {{!}} GPSA / Activity Fee browse |accessdate=2021-06-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110215013937/http://assembly.cornell.edu/GPSA/ActivityFee |archivedate=2011-02-15}}&lt;/ref&gt;. Донишгоҳи Корнелл хонаи бисёр бародарии донишҷӯён ва ҷамъиятҳои хоҳар аст, ки дар маҷмӯъ 33% донишҷӯдухтарон ва 24% духтарон донишҷӯ мебошанд &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20060504194959/http://www.scorpiontke.org/rush/greek Go Greek! | Scorpion TKE]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;https://web.archive.org/web/20060514131039/http://www.dos.cornell.edu/FSA/PDFs/OFSA_AR05_smaller.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://cornellfrat.com/ |title=Official Cornell Fraternity Rankings 2011—2012 |accessdate=2021-06-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171014181451/http://cornellfrat.com/ |archivedate=2017-10-14 }}&lt;/ref&gt;. Бародарии донишҷӯён Alpha Phi Alpha (ΑΦΑ), ки дар соли 1906 таъсис ёфтааст, аввалин &quot; созмони ҳарфҳои юнонӣ &quot; буд, ки дар донишгоҳ таъсис ёфтааст, дар омади гап, он аслан ҳамчун ассотсиатсияи африқоамрикоиҳо таъсис ёфтааст.

Бародарии донишҷӯёни Корнелл дар корҳои ҷамъиятӣ иштирок мекунанд, ин ҳаракатро дар байни донишҷӯён ва хонандагон оммавӣ мегардонанд ва барои хайрия маблағ мегузаронанд. Бо вуҷуди ин, фаъолияти аъзои онҳо на ҳамеша ба таври башардӯстона сурат мегирад, маъмурияти донишгоҳ борҳо аз фаъолияти бархе аз бародарон изҳори норозигӣ кардааст, ки аъмоли онҳо баъзан боиси даъво ва ихроҷ аз донишгоҳ мегарданд. Аксар вақт ҳодисаҳои марбут ба хароб шудан ба амволи муассисаи таълимӣ, табъиз ҳангоми қабул ба ташкилот, инчунин ҳолатҳои дедовшина &lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;, аз ҷумла маросим рух медиҳанд.

Бо парвандаҳои бадрафторӣ аз ҷониби донишҷӯён, муаллимон ва кормандон маъмурияти судие, ки аз ҷониби Системаи адлияи Корнелл таъйин шудааст, ҳал карда мешавад. Аммо, ҳолатҳое, ки донишҷӯёнро дар нокомии таълимӣ ё вайрон кардани оинномаи донишгоҳ айбдор мекунанд, аз ҷониби дигар парванда баррасӣ карда мешавад ва донишҷӯ ҳуқуқ дорад ба як адвокат ҳуқуқи худро ҳимоя кунад, ки одатан аз ҳисоби донишҷӯёни Мактаби ҳуқуқии Корнелл таъйин карда мешавад. Ҳангоми баррасии парвандаҳо дар ҳарду ҳолат, донишҷӯёни айбдоршаванда ҳақ доранд, ки алайҳи худ шаҳодат надиҳанд &lt;ref&gt;[http://cuinfo.cornell.edu/Admin/judicial_system.html#ja5 Cornell University — CUinfo — The Campus Judicial System]&lt;/ref&gt;, ки ин хусусияти хеле муҳими низоми адлияи ин муассисаи таълимӣ мебошад &lt;ref&gt;[http://brucealanblock.com/ Michigan Medical Marijuana Lawyer — Criminal Defense Lawyer]&lt;/ref&gt;.

=== Рӯзномаҳо ва радио ===
Дар қаламрави Корнелл онҳо радиоҳои худро пахш мекарданд ва рӯзномаҳои донишҷӯёнро нашр мекарданд, ки дар байни онҳо The Cornell Daily Sun, ки қадимтарин рӯзномаи мустақили донишҷӯён дар Иёлоти Муттаҳида аст, фарқ мекунад &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20060515205920/http://www.cornellsun125.com/index.php?q=node%2F27 The Sun Also Rises: A history of America’s Oldest Continuously Publishing, Independent College Daily | The Cornell Daily Sun 125th Anniversary]&lt;/ref&gt;. Дар байни дигарон, нашрияҳои ҳаҷвӣ, хабарӣ ва мустанад дар заминаи донишгоҳ чоп карда мешаванд. Ман махсусан мехоҳам маҷаллаи ҳарсолаи Cornellian-ро, ки аз ҷониби ташкилоти донишҷӯёни ҳамном бо номи худ нашр карда мешавад, ки беҳтарин аксҳо, мақолаҳо дар бораи ҳаёти донишҷӯён, гузоришҳо аз рӯйдодҳои варзишии соли гузашта, инчунин портретҳои анъанавии донишҷӯёнро нашр кунад ки дар охири соли хониш хатм мекунанд, ҷудо кунам. Маҷалла як қатор ҷоизаҳои рӯзноманигориро ба даст овард, аз ҷумла ҷоизаҳои бонуфузи ''Бенҷамин Франклин Принтро'', ки ҳеч нашрияи донишҷӯёни Айви Лига то ин дам ба даст наовардааст &lt;ref&gt;[http://www.cornell.edu/search/index.cfm?tab=facts&amp;q=&amp;id=225 Cornell University — Search Cornell]&lt;/ref&gt;

=== Шароити зиндагӣ ===
Биноҳои истиқоматии шаҳраки Итака байни се ноҳия тақсим шудаанд: Кампуси Шимолӣ, Кампуси Ғарбӣ ва Коллегтаун. Аз соли 1997, дар шаҳраки Ғарбӣ асосан донишҷӯёни мубодила ва калондонишҷӯён зиндагӣ мекунанд, дар ҳоле ки шаҳраки Шимолӣ тақрибан пурра ба эҳтиёҷоти донишҷӯёни курси якум бахшида шудааст. Дар Донишгоҳи Корнелл 67 ташкилоти донишҷӯёни ҳарфҳои юнонӣ (бародарӣ ва хоҳарӣ) мавҷуданд, ки 54-и онҳо дар шаҳраки асосӣ иқомат доранд, дар маҷмӯъ, агар шумораи умумии аъзои ин ташкилотҳоро гирем, пас тақрибан 42% -и онҳо зиндагӣ мекунанд дар ин иқоматгоҳҳо - хонаҳои бародарӣ &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://dos.cornell.edu/cms/greek/alumni_friends/upload/alumni_volunteer_handbook07.pdf |title=Identity Resources {{!}} Student &amp; Campus Life {{!}} Cornell University |accessdate=2021-06-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100622165606/http://dos.cornell.edu/cms/greek/alumni_friends/upload/alumni_volunteer_handbook07.pdf |archivedate=2010-06-22}}&lt;/ref&gt;, ва ин на камтар аз якуним ҳазор донишҷӯ, ё 9% шумораи донишҷӯёни барномаи бакалавриро ташкил медиҳад. Ин рақам метавонад аз ин ҳам баландтар бошад, аммо донишҷӯёни курси якум дар семестри аввал ба бародариятҳо пайвастан манъ карда шудаанд.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://dos.cornell.edu/greek/info_for_students/index.cfm |title=DOS: For Students |accessdate=2021-06-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100620071706/http://dos.cornell.edu/greek/info_for_students/index.cfm |archivedate=2010-06-20}}&lt;/ref&gt;

== Эзоҳ ==
{{Эзоҳ|3}}

== Адабиёт ==

* {{БРЭ|статья=Корнеллский университет|id=2098431|автор=|том=15|страницы=330|ref=БРЭ}}
* Bishop M. G. A history of Cornell. Ithaca; N. Y., 1962
* Parsons K. C. The Cornell campus: a history of its planning and development. Ithaka; N. Y., 1968.

== Пайвандҳо ==
 

* {{Вебгоҳи расмӣ|http://www.cornell.edu|Донишгоҳи Корнелл}}
{{ПБ}}
{{Ассотсиатсияи донишгоҳҳои Амрико}}

[[Гурӯҳ:Ассотсиатсияи донишгоҳҳои Амрико]]
[[Гурӯҳ:Википедия:Пайванди мустақими мақола ба Викианбор]]
[[Гурӯҳ:Донишгоҳи Корнелл]]
[[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]]</text>
      <sha1>skcrrljy06d1yayjbdvpf2sfbjmgqaz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Владимир Хавкин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>290696</id>
    <revision>
      <id>1490115</id>
      <parentid>1446362</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T01:15:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27163" sha1="l6e002e2ylcwfodelnk3dglswftqfdz" xml:space="preserve">{{Олим|Викитека=}}
'''Владимир (Валдемар, Маркус-Вулф) Аронович Хавкин''' ({{Lang-en|Waldemar Haffkine}} солҳои охир Мордеҳай-''Волфро'' ҳамчун номи дуюм истифода мебурд; тав. 3 [ 15 ] Марти 1860, [[Одесса]], [[Империяи Русия]] — 26 октябр]]и [[Соли 1930|1930]], Лозанна, [[Суис|Швейтсария]]) — бактериолог, иммунолог ва эпидемиологи рус ва фаронсавӣ. Офаридгори аввалин ваксинаҳо зидди [[Вабо|вабо]].

== Зиндагинома ==
Бо номи Маркус-Вулф ([[Забони Идиш|иддиш]]: מרדכי-וואלף, ''Mordhe-Wolf)'' дар [[Одесса]] дар оилаи муаллими мактаби яҳудии давлатӣ Арон Хавкин ва ҳамсари ӯ Розалия Дувид-Айзиковна Ландсберг, духтари муаллими забони ибронӣ дар ҳамон мактаби Дувид-Исаак Абрамович Ландсберг, таваллуд шудааст. Вай дар хедер таҳсил карда, соли 1879 гимназияи [[Бердянск]]ро хатм кардааст.

Хавкин аз хурдӣ бо қобилиятҳои олиҷаноб, меҳнати бениҳоят ва таваҷҷуҳи возеҳи манфиатҳо фарқ мекард. Дар соли 1884 ӯ Донишгоҳи Новороссийскро (ҳоло — Донишгоҳи Миллии Мечникови Одесса) дар Одесса хатм кардааст, ки дар он ҷо устодаш Иля Мечников буд, ки таҳти таъсири Хавкин ба зоологияи содатаринҳо таваҷҷуҳ зоҳир кард. Дар солҳои донишҷӯӣ, ӯ ба ҳалқаи [[Халқчигӣ|инқилобиён-популистҳо]] шомил шуд, ки барои он ду бор аз донишгоҳ ронда ва ҳабс карда шуд. Аммо, пас аз он ки онҳо ба [[терроризм]] рӯ оварданд, ӯ фаъолиятҳои сиёсиро тарк кард. Соли 1881, ҳангоми погроми Одесса дар Одесса, Хавкин узви худидоракунии яҳудиён буд ва маҷрӯҳ шуд.

Ҳамчун яҳудӣ, Хавкин имкони гузаронидани таҳқиқоти илмӣ дар Русияро надошт. Роҳбарияти донишгоҳ, дар пайи кушодани роҳи донишҷӯи боистеъдод ба мартабаи илмӣ, Хавкинро ба дини православӣ даъват кард. Аммо, Хавкин ин пешниҳодро рад кард. Соли 1881 Мечников ба [[Суис|Швейтсария]] кӯчид. Соли 1888 Хавкин ба Мечников пайравӣ карда, вазифаи ассистенти Донишгоҳи Лозанна шуд. Соли 1889 бо тавсияи Мечников корманди Институти Пастер дар [[Порис|Париж]] шуд. Самти асосии кори Хавкин муҳофизати бадани инсон аз бемориҳои сироятӣ бо истифода аз зардоб ва ваксинаҳо буд. То соли 1892, Владимир Хавкин аввалин ваксинаи самарабахши зидди вабо офарид ва дар худ бехатарии онро барои одамон исбот кард.

Аз он вақт, то он замон тиб дар муқобили ин беморӣ нотавон буд, ҳукумати Бритониё ба Хавкин иҷозат дод, ки ваксинаи худро дар Ҳиндустон, ки он замон эпидемияи вабо ҷараён дошт, садҳо ҳазор нафарро ба ҳалокат расонад, истифода бубуарад. Дар аввали соли 1893, Хавкин ба ҳайси бактериологи давлатӣ ба Ҳиндустон рафт ва дар тӯли каме бештар аз 2 сол, истеҳсоли ваксина таъсис дода, шахсан дар эмгузаронии зиёда аз 42,000 нафар ширкат варзид. Дар натиҷа, дар байни шахсони ваксина гирифторӣ, вабо ва марг аз он даҳ маротиба коҳиш ёфт. Пас аз он, ваксинаҳои Хавкин васеъ паҳн шуданд ва то ҳол дар шакли такмилёфта истифода мешаванд.

Саҳми Хавкин дар мубориза бар зидди вабо, ки эпидемияи он соли 1896 дуввумин шаҳри калонтарини Ҳиндустон, [[Мумбай|Бомбей]] ва атрофи он буд, ба таври баробар ҳалкунанда буд. Бо дархости мақомот ба он ҷо омада, Хавкин ҳарчи зудтар нахустин ваксинаи самараноки зидди вабо (чума, марги сиёҳ) офарид, бори дигар бехатарии онро бори аввал худ исбот кард ва сипас чанд сол мустақиман дар эмгузаронии аҳолӣ ширкат варзид. Лабораторияи хурди зидди вабо (чума), ки онро Хавкин дар Бомбей сохтааст, баъдтар маркази калонтарини илмии бактериология ва эпидемиология дар Осиёи Ҷанубӣ ва Ҷанубу Шарқӣ гардид ва аз соли 1925 Институти ба номи Хавкинро мегирад.

Дар [[соли 1897]] Малика Виктория Хавкинро яке аз баландтарин орденҳои Империяи Бритониё, [[Ордени Империяи Ҳиндустон]] (Ордени Барҷастаи Империяи Ҳиндустон) мукофотонид. Ба шарафи ӯ дар Лондон зиёфате дода шуд, ки дар он бузургтарин табибони бритониёӣ ширкат варзиданд. [[Листер, Юсуф|Ҷарроҳи машҳур]] Листер сухани ифтитоҳӣ кард. Листер ба Хавкин барои ҳама некие, ки ӯ барои Ҳиндустон ва ба ин васила барои Бритониёи Кабир анҷом додааст, изҳори сипос намуда, қайд кард, ки аз ҳама чизҳои зишт дар ҷаҳон, чизи нафратовар [[Яҳудситезӣ|антисемитизм]] аст.

Соли 1904 ӯ ба Швейтсария баргашт. Дар соли 1915, дар Идораи Ҷанги Бритониё, ӯ эмгузаронии сарбозони бритониёиро, ки ба ҷанги [[Ҷанги ҷаҳонии якум|якуми ҷаҳонӣ]] фиристода шуда буданд, назорат мекард.

== Фаъолияти иҷтимоӣ ==
[[Акс:Владимир Хавкин.jpg|чап|мини|231x231пкс| Хавкин (охири асри 19)]]
Тарзи зиндагии Владимир Хавкин хеле хоксорона ва ҳатто зоҳирӣ буд. Маблағҳои ӯ, ба шарофати музди баланд, сарвати бузурге гаштанд, ӯ ба мақсадҳои хайрхоҳона сарф кард, бе ному нишон ба ҷомеаҳои хайрия ва танҳо ба ниёзмандон кумак кард. Тамоми намуди зоҳирии ӯ аз хоксорӣ ва бузургворӣ нафас кашид. &quot; ''Ман шахси бо рӯҳи хоксортар, нозуктар ва рушдкардаро дар ёд надорам, ки ба принсипҳои худ ин қадар содиқ бошад'' &quot; навиштааст доктор Ҳилл Ҳафе дар бораи ӯ.

Хавкин 15 сол дар Париж зиндагӣ кард ва худро ба иҷрои фармонҳои яҳудӣ бахшид. Хавкин дар бораи роҳи худ ба дини яҳудӣ каме ҳарф зад. Дар ин вақт, Хавкин мақолаи машҳури худ «Узрхоҳии дини яҳудии ортодоксӣ» -ро навишт, ки дар он ӯ аҳамияти дини яҳудиятро дар таърихи халқи яҳудӣ таҳлил намуда, ба хулосае омад, ки риояи тарзи ҳаёти динӣ ягона роҳи ҳифзи яҳудиён аст. Ин мақола чунин эродҳоро дар бар мегирад: &quot; ''Ҳамеша, новобаста аз он чӣ кор кардам, ман фаҳмидам, ки бори масъулияте, ки халқи ман бар дӯш дорад, доимо бар дӯши ман аст.'' ''Ин андеша дар тӯли ҳаётам ситораи роҳнамои ман буд''. &quot;

Дар он рӯзҳо, ҳаракати саҳюнистӣ бо эъломияи Балфур ба муваффақияти калон ноил гашт. Аммо Хавкин бо рағбати умум шарик набуд: вай дар Ҳиндустон сиёсати мустамликавии Британияи Кабирро хуб омӯхтааст. Вай идеяи барқарор кардани давлати яҳудиро дар сарзамини Исроил дастгирӣ намуда, изҳор дошт, ки он яҳудӣ хоҳад буд, агар он дар асоси принсипҳои динӣ бошад. Вай дар бораи ноумедӣ, ки яҳудиёнро интизор аст, ошкоро суҳбат кард ва бисёре аз пешгӯиҳои ғамангези ӯ бо мурури замон иҷро шуданд.

Якҷоя бо дӯстон Хавкин дар бораи ҳуқуқи яҳудиён дар Эретс Исроил ва диаспора мақолае навишт ва ба диққати иштирокчиёни Конфронси сулҳи Женева овард. Дар соли 1920, ӯ узви кумитаи марказии Иттиҳоди ҷаҳонии яҳудиён (Иттифоқ), нахустин созмони байналмилалии яҳудиён буд, ки соли 1860 бо ҳадафҳои хайриявию маърифатӣ таъсис ёфтааст. Дар ин вазифа Хавкин зидди тамоюлҳои ассимилятсионистӣ мубориза мебурд, ҳуқуқҳои шаҳрвандии яҳудиёнро дар Аврупои Шарқӣ ҳимоя мекард. Хавкин аз номи Иттифоқ ва як созмони дигари хайрхоҳона — Ҷамъияти мустамликадорони яҳудӣ — ба Русия, Полша ва Литва сафар мекунад. Дар он ҷо вай бо яҳудиёни ин кишварҳо наздиктар мешавад ва шуҳрат пайдо мекунад. Бо таваҷҷуҳи хоса ба вазъи солимии ҷамъиятӣ дар байни яҳудиён, вай хеле бештар — алахусус тағирот дар ҳаёти яҳудиёнро мушоҳида мекунад.

Аз соли 1928, Хавкин ба таври доимӣ дар Швейтсария, дар Лозанна зиндагӣ мекард. Соли 1930 аз ҷониби ҳукумати Бритониё нашр шуд, ки ба ном &quot; Китоби Сафед «, ки вуруди яҳудиёнро ба Эретс Исроил якбора маҳдуд кард, ӯро комилан дар ҳайрат афтонд, гарчанде ки худи ӯ тақрибан чунин гардиши ҳодисаҳоро пешгӯӣ карда буд.

== Иродаи Владимир Хавкин ==
Дар моҳи апрели 1929, Хавкин ба [[Берлин]] ташриф овард. Вай ба бюрои ҷамъияти Эзра, ки онро яҳудиёни Олмон ҳанӯз дар соли 1884 барои ташвиқи мустамликадории яҳудиён дар Эретз Исроил (аз ҷумла Сурия) таъсис дода буданд, рафт ва гуфт, ки ӯ дар як бонк дар Лозанна пул гузоштааст, ки пас аз маргаш, бояд табдил ба фонди кумаки моддӣ ба ашёваҳои ниёзманд шавад. Хавкин ба роҳбарони Эзра нақши мудирони фондҳоро пешниҳод кард ва ин масъаларо бо раиси ҷамъият доктор Ҷеймс Симон ва саркотиб, муаррих Мордеҳай Вишнитсер муфассал баррасӣ кард. Дар ин маҷлис оиннома ва шакли кори фонд муайян карда шуд.

Хавкин васияти рӯҳонии худро дар номаи охирини худ чунин таҳия кардааст:&lt;blockquote&gt;»… Ман пулро дар бонк дар шакли коғазҳои қиматнок гузоштам. Фоизи ин маблағҳо бояд ба Фонди Кумаки Таҳсили Яҳудиён гузаронида шавад. Кумак бояд дар шакли субсидия ба иешиваҳо ва мактабҳои ибтидоии динӣ (Талмуд Тора) дар Полша, Галисия, Руминия, Литва, Маҷористон ва дигар кишварҳои Аврупои Шарқӣ расонида шавад.

… Ман вазифаи худ мешуморам таъкид кунам, ки ин кумаки моддӣ ба ҳеч ваҷҳ наметавонад воситаи фишор ба иешиваҳо бошад, то онҳо тартиби нав ё мундариҷаи дарсҳоро тағир диҳанд. Масалан, ман шахсан чунин мешуморам, ки фанҳои илмӣ, аз қабили физика, химия, биология, геология, космография иловаҳои муфид ба барномаҳои асосии таълимии иешиваҳо мебошанд. Тарк кардани деворҳои иешива, донишҷӯён, ба шарофати ошноӣ бо ин фанҳо, чашм пӯшида нахоҳанд шуд, чунон ки баъзан чунин мешавад, дастовардҳои илми дунявӣ нобино нахоҳанд шуд ва аҳамияти бузурги дониши дар иешива гирифтаро ба осонӣ нест нахоҳанд кард.. Инчунин дуруст аст, ки чунин фикр кунем, ки хуб мешуд ва муфид мебуд, ки агар ба донишҷӯёни иешива ягон намуди ҳунар омӯхта мешуданд, ба монанди кори соатсоз ё заргар, ё дигар тиҷорати амалӣ, тавре ки дар замонҳои қадим дар хотираи мубораки мо одате буд ҳакимон. Дар оянда ин як воситаи ғизо додан бо меҳнати худашон, пешгирӣ аз камбизоатӣ ва камбизоатӣ хоҳад буд. Аммо, чунон ки оқилона аст, ки ин идеяро одилона пеш бурдан лозим аст, ман медонам, ки баъзе роҳбарони иешива онро зараровар меҳисобанд. Бинобар ин, ман бори дигар таъкид мекунам, ки озодии комили онҳо дар ин масъала, инчунин он аст, ки кумаки моддӣ наметавонад ҳамчун василаи тағир додани иродаи онҳо истифода шавад.

 Ба иешиваҳои субсидияшуда бояд танҳо бо розигии роҳбарони онҳо ва дар масоили ба монанди режими хобгоҳ, тарзи либоспӯшӣ, гигиена ва ғайра бо кор ва машварат кумак расонанд.

… Кафолати қатъии мавҷудияти ҷамъиятҳои яҳудиён дар ҳама давру замон (ва алалхусус ҳоло) дар он аст, ки онҳо пешвоёни рӯҳониро пешбарӣ мекарданд, ки эҳтиром ва таърифашон ба дониши бузурги онҳо дар Таврот асос ёфта буд. Мактабҳо ва коллеҷҳои динӣ — ва танҳо онҳо пешвоёни рӯҳонӣ, муаллимон ва раббиёнро таълим медиҳанд, ки салоҳияти онҳо барои миллионҳо яҳудиён дар Аврупои Шарқӣ сарфи назар аз харобӣ ва вуқӯъот аст — ва ин марказҳои таълими анъанавӣ мавҷуданд, ки барои бисёре аз наслҳо ғизо ва зиндагии ахлоқии мардуми яҳудӣ… Ниёзҳо ва озмоишҳои онҳоро ба ҳар касе, ки дар он ҷо будааст, медонанд: дар чунин шароит онҳо бояд кори худро идома диҳанд ва аз ин рӯ ман таҳия кардани ин васиятро вазифаи худ медонам. Танҳо он изҳори орзуе ҳаст, ки дигарон пайравӣ кунанд ва ибтидои гузоштаи маро такмил ва такмил диҳанд. &quot;&lt;/blockquote&gt;Владимир Хавкин 28 октябри соли 1930 дар Лозанна вафот кард. Пас аз марги ӯ, бонк ба Эзро хабар дод, ки Фонди Йешивам дар суратҳисоби худ 1 568 852 [[Франки Свис|франки Швейтсария]] (тақрибан 300 000 доллар) дорад. Хавкин инчунин бойгонии азимеро дар [[Донишгоҳи ибрии Уршалим|Донишгоҳи]] [[Уршалим|Ибрии Ерусалим]] (шаҳраки Гиват Рам) гузоштааст.

== Аъзоёни оила ==
Ҷияниҳо аз ҷониби падар — муаллими Институти тиббии Одесса Янина Александровна Хавкина (вафот соли 1956), табиб Меир Илич Хавкин (соли 1934 дар Смоленск ҳангоми эпидемияи домана, аз бемор сироят ёфтааст) ва муҳандиси лоиҳа Рафаил Семенович Дуэль (соли 1975 дар Рига вафот кардааст). Набераи М. И. Хавкин, Анатолий Илич Хавкин (соли таваллудаш 1958), педиатр, профессори Донишгоҳи миллии илмии тиббии Русия ба номи Пирогов (Русия, Маскав). Р. C. Дуэл, Александр Викторович Дуэл (соли таваллудаш 1988), маблағгузор, [https://mahatmahaffkine.com/ соли 2019 лоиҳаеро бо номи &quot;Доктор Владимир Хавкин.] [https://mahatmahaffkine.com/ Шахси ношинос &quot;], ки ба маъруфияти номи олим дар Русия, Украина, кишварҳои ИДМ ва ҷаҳон бахшида шудааст, кушод.

Амакбачаҳо — рӯзноманигорон А. А. Барский ва С. А. Барский…

== Хотира ==
* Соли 2016 кӯчаи Фрунзе дар Бердянск ба кӯчаи Владимир Хавкин иваз карда шуд&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://bmr.gov.ua/index.php?id=800000125&amp;tx_news_pi1%5Bnews%5D=6989&amp;tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&amp;tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&amp;cHash=07663d7b440ac34d87b3ccd2d993caa0 |title=У Бердянську перейменовано 70 вулиць та присвоєні назви скверам та балкам |accessdate=2021-07-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160808111530/https://bmr.gov.ua/index.php?id=800000125&amp;tx_news_pi1%5Bnews%5D=6989&amp;tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&amp;tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&amp;cHash=07663d7b440ac34d87b3ccd2d993caa0 |archivedate=2016-08-08 }}&lt;/ref&gt;.
* Дар Бердянск ва [[Одесса]] кӯчаҳо ба номи Владимир Хавкин гузошта шудаанд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kartagoroda.com.ua/%D0%9E%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B0/%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A5%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0|title=Одесса улица Владимира Хавкина на карте|publisher=kartagoroda.com.ua|lang=ru|accessdate=2017-10-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kartagoroda.com.ua/%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA/%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A5%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0|title=Бердянск улица Владимира Хавкина на карте|publisher=kartagoroda.com.ua|lang=ru|accessdate=2017-10-20}}&lt;/ref&gt;.
* Дар [[Мумбай]] Институти марказии иммунология номи ӯро дорад&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://to-name.ru/biography/vladimir-havkin.htm|title=Владимир Аронович Хавкин биография бактериолога, иммунолога и эпидемиолога, создателя первых вакцин против чумы и холеры|author=to-name.ru 1999-2017 {{!}} to-name.ru|publisher=to-name.ru|accessdate=2017-10-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://wikimapia.org/25694749/ru/%D0%98%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82-%D0%A5%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0|title=Институт Хавкина - Wikimapia|publisher=wikimapia.org|lang=ru|accessdate=2017-10-20}}&lt;/ref&gt;.
* 160-ум отряди алоҳидаи муттаҳидшудаи [[Орюр|скаутҳои ҷавони]] шуъбаи ҷанубу русии ОРЮР дар деҳаи [[Холмская]]и [[Ноҳияи Абинский|ноҳияи Абинскии]] [[Вилояти Краснодар|қаламрави Краснодар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://orurz.org/?q=category/%D0%BE%D0%B1-%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8/%D0%BE%D1%82%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8B-%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0|title=orurz|publisher=orurz.org|lang=ru|accessdate=2017-10-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.scouts.ru/units/12700|title=160 отдельный сводный отряд доктора В.А. Хавкина {{!}} Центральный сайт скаутов-разведчиков России|publisher=www.scouts.ru|lang=ru|accessdate=2017-10-20}}&lt;/ref&gt; ба номи доктор В. А. Хавкин гузошта шудааст.
* Бунёди Владимир Хавкин, яке аз пайвандони доктор Хавкин, лоиҳаеро барои маъруф сохтани номи олим дар Русия, Украина ва дигар кишварҳо оғоз кардааст. [https://mahatmahaffkine.com/ Дар айни замон, романи «МАХАТМА» дар] бораи ҳаёт ва сарнавишти доктор Хавкин нашр шудааст. Муаллиф Дэвид Маркиш.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{Книга|автор=[[Поповский, Марк Александрович|Поповский М. А.]]|заглавие=Судьба доктора Хавкина|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Издательство восточной литературы]]|год=1963|страницы=|страниц=132|серия=|тираж=|ref=}} (обл.)
* Лукаш Ольга. З Історії розвитку українсько-індійських зв’язків // Індія: давнина і сучасність: збірник наукових праць. Вип. І. — 2-ге вид., доповн. та уточ. / відп. наук. ред. О.І. Лукаш; НАН України, ДУ «Інститут всесвітньої історії НАН України», Всеукраїнська асоціація індологів. — К., 2016. — С.75 — 86.
* Резник В. И. Великая душа Владимира Хавкина // Мелитопольский краеведческий журнал, 2013, № 1, с. 3-11
* ''Маркиш Давид.'' [https://mahatmahaffkine.com/ МАХАТМА. Вольные фантазии из жизни самого неизвестного человека.] Роман. — М., Фонд Владимира Хавкина, Дуэль Александр и БукиВеди, 2019, ISBN 978-5-4465-2323-8
* Hanhart Joël: Haffkine, une esquisse&lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:DisplaySpace&quot; id=&quot;mw4w&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;: biographie intellectuelle et analytique de Waldemar Mordekhaï Haffkine, [Thèse de médecine] (2 vol.), 2013, Université de Lausanne.
* Гангарт Йоел. WALDEMAR MORDEKHAÏ HAFFKINE (1860—1930). BIOGRAPHIE INTELLECTUELLE, Paris, Honoré Champion, 2016, 692 p. (&lt;nowiki&gt;ISBN 9782745330741&lt;/nowiki&gt;).
* Гангарт Йоел. Un illustre inconnu, Paris, Lichma, 2017, (ISBN 978-2-912553-84-3).

== Пайвандҳо ==
* [https://mahatmahaffkine.com/ Китоби MAHATMA.] [https://mahatmahaffkine.com/ Дэвид Маркиш]
* [http://www.judaicaru.org/library/baalei_tshuva_3.htm Олим ва эътирофи ӯ] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20211105200257/http://www.judaicaru.org/library/baalei_tshuva_3.htm |date=2021-11-05 }}
* [https://web.archive.org/web/20070312215645/http://www.sem40.ru/ourpeople/destiny/16218/ Шахси аз ҳама номаълум]
* [http://bse.sci-lib.com/article118065.html мақола дар TSB]

[[Гурӯҳ:Бактериологҳои Фаронса]]
[[Гурӯҳ:Микробиологҳои Империяи Русия]]
[[Гурӯҳ:Табибони Британияи Кабир]]</text>
      <sha1>l6e002e2ylcwfodelnk3dglswftqfdz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қайкунӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>290814</id>
    <revision>
      <id>1490178</id>
      <parentid>1253881</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T04:46:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Zosya95 moved page [[Қай кардан]] to [[Қайкунӣ]]</comment>
      <origin>1253881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3221" sha1="hqfuvz3jr95hwxaep1f1ain6le1pn8a" xml:space="preserve">{{симптом
 | Name        = Қай кардан
 | Image       = 49-aspetti di vita quotidiana, vomito,Taccuino Sanitatis, Ca.jpg
 | Alt         = 
 | Caption     = Қай кардан. Мусаввара аз китоби ''[[Tacuinum sanitatis]]'' ([[асри XIV]])
 | ICD10       = {{ICD10|R|11}}
 | ICD9        = {{ICD9|787}}
}}
'''Қай кардан''' ({{lang-la|vomitus}}) — хуруҷи рефлектории мундариҷа (эвакуатсия)-и меъда (баъзан рудаи дувоздаҳангушта) тавассути даҳон (кам тавассути бинӣ).

Қай кардан асосан аз сабаби кашишхӯрии мушакҳои шикам ба амал меояд; дар айни замон, баромади меъда сахт пӯшида мешавад, бадани меъда истироҳат мекунад, даромадгоҳи меъда боз мешавад, сурфа ва пуфаки даҳон васеъ мешаванд. Ин тамоми амали рефлекториро маркази қайкунӣ, ки дар медулла облонгата ҷойгиранд, танзим мекунад. Одатан пеш аз қай кардан дилбеҳузурӣ, ҳаракатҳои ғайриихтиёр фурӯ бурдан, нафасгирии зуд, зиёд шудани оби даҳон ва ашк пеш меоянд. Вусит одатан аз партовҳои хӯрокворӣ, афшураи меъда, луоб иборат аст; метавонад дорои сафро ва дигар наҷосат (хун, чирк) бошад.

Қай кардан дар як қатор сироятҳо (таби скарлатин, домана ва ғайра), заҳролудшавӣ (хӯрок, доруворӣ, машрубот, нашъамандӣ), ҷамъшавии маҳсулоти заҳролуди метаболизм дар хун (қайкунӣ бо осеби гурда, инчунин ҳангоми ацетонемия дар мушоҳида мешавад) кӯдакон ва (камтар аксар вақт) калонсолон), дар занони ҳомила, бо хашми перитонеум, гастрит, захми меъда (бо сабаби асабоният) ва ғайра.  Дар баъзе ҳолатҳо, қайкунӣ баданро аз моддаҳои зарарнок раҳо мекунад, аммо аксар вақт ин танҳо як аломати нохуши дигар бемориҳо мебошад.  Бегӣ инчунин метавонад бо ҳаяҷони шадид, фобия, эҳсосоти манфӣ ба амал ояд, аломати ихтилоли марказҳои системаи асаб аст (садамаи мағзи сар, меларзиш, менингит ва ғ.), Ҳангоми асабонияти дастгоҳи вестибуляр ба амал меояд (масалан, бо бемории баҳр).

Соҳаи тиб, ки дилбеҳузурӣ ва қайкуниро меомӯзад, эметология номида мешавад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}</text>
      <sha1>hqfuvz3jr95hwxaep1f1ain6le1pn8a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дарёсолор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293208</id>
    <revision>
      <id>1490170</id>
      <parentid>1489578</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T04:33:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28164" sha1="jsyzajy49onuq1g45dbx0cvtxqw90d4" xml:space="preserve">{{Дараҷаи низомӣ
| тасвир1         = Russia-Navy-OF-8-2010.svg
| image_size     = 100px
| зернавис1       = &lt;small&gt;Сардӯшии дарёсолор дар Нерӯи дарёии Русия&lt;/small&gt;
| тасвир2         = Russia-Navy-OF-8-Sleeve.svg
| зернавис2       = &lt;small&gt;Нишони остини дарёсолор дар Нерӯи дарёии Русия&lt;/small&gt; 
| ном             = Дарёсолор
| кишвар          = {{парчамбандӣ|Russia}}
| нерӯ           = [[Артиш]]
| кӯтаҳнивишт     = {{lang-fa|'''دریاسالار'''}}
| rank           = «''Сеситора''»
| NATO rank      = [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон|OF-8]]
| Non-NATO rank  = 
| бунёдшуда       = 
| бекоршуда       = 
| дараҷаи болотар = [[Новгонсолор]]
| дараҷаи пойинтар = [[Дарёбон]]
| ҳамто           = {{bulleted list|[[Сипаҳсолор]]|{{nowrap|{{парчамбандӣ|Russia}} ''Адмирал''}}&lt;ref name=&quot;Алиев&quot;&gt;{{книга|автор= Алиев Г. Г. канд. филол. наук |часть= |заглавие=Персидско-русский и русско-персидский военный словарь|ответственный=Под ред. канд. филол. наук, доц. А. М. Шойтова|место= М.|издательство=Воениздат|год=1972|страницы=131; 323|страниц=655|тираж=3500|isbn=}}&lt;/ref&gt;|{{парчамбандӣ|USA}} ''Vice admiral''|[[File:NATO flag.svg|24px]] [[НАТО|NATO]] OF-8}}|
}}
'''Дарёсолор''' ({{lang-fa|'''دریاسالار'''}}) — [[дараҷаи низомӣ|дараҷае]] [[солор]]ӣ дар [[нерӯи дарёӣ]], ки ҷойгоҳе болотар аз [[дарёбон]] ва пойинтар аз [[новгонсолор]] дорад ва баробар бо [[сипаҳсолор]] дар [[Нерӯи заминӣ|нерӯҳои заминӣ]] ва [[Нерӯи ҳавоӣ|ҳавоӣ]] аст&lt;ref&gt;''Анварӣ'', ''Ҳасан''. [[Фарҳанги бузурги сухан|Фарҳанги бузурги «Сухан»]]. Ба сарпарастии Ҳасан Анварӣ, Теҳрон: «Сухан», 1381 –. 8 ҷ. мусаввар. ISBN 964-6961-98-3 (давра).&lt;/ref&gt;; '''адмирал'''.

''Дарёсолор'' дар [[нерӯҳои мусаллаҳ]] маъмулан мақоми фармондеҳи бузургнов дар нерӯи дарёиро дорад.

{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
|+ '''[[Дараҷаи низомӣ|Размпоягон]]'''
|-	
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot; | &lt;small&gt;кеҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Дарёбон]]
|width=&quot;35%&quot; align=&quot;center&quot;  style=&quot;background:#bfbfbf;&quot;| [[File:Middle Emblem of the Russian Navy.svg|55px]]&lt;br&gt;'''Дарёсолор'''&lt;br&gt;
|width=&quot;30%&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot; | &lt;small&gt;меҳтар:&lt;/small&gt;&lt;br&gt; [[Новгонсолор]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;/small&gt;
|}

== Вожашиносӣ ==
«''Дарёсолор''» ба маънои «''фармондеҳи нерӯи дарёӣ''»&lt;ref name=&quot;Луғатнома&quot;&gt;[https://dehkhoda.ut.ac.ir ''Деҳхудо'', ''Алиакбар''. Луғатномаи Деҳхудо (нусхаи диҷитол) бар асоси нусхаи физикии 15-ҷилдии интишори соли 1377. — Муассисаи Луғатномаи Деҳхудо ва Маркази байнулмилалии омӯзиши забони форсии Донишгоҳи Теҳрон, 1399.]{{Пайванди мурда|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; аз ду [[вожа]] сохта шудаву мақулаи дастурии он [[исм]] ва сохтвожаи он ба сурати [исм (''[[дарё]]'') + [[исм]] (''[[солор]]'')] аст: 
&lt;blockquote&gt;''[[дарё]]'' ({{lang-pal|''drayāb-''}} &lt; {{lang-peo|''drayah-''}})&lt;ref name=&quot;Ҳасандӯст&quot;&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1383. ISBN 978-600-6143-55-2.&lt;/ref&gt; + ''[[солор]]'' ({{lang-pal|''sardār''}} &lt; [[Забони эронии бостон|эронии бостон]]: ''*sara-dāra-'' &gt; {{lang-xpr|''sārδār''}}&lt;ref&gt;''Ҳасандӯст, Муҳаммад''. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-57-6. — ҷ. 3, сc. 1648, 1718.&lt;/ref&gt;)&lt;/blockquote&gt;

Дар сохти ин исм аз фароянди вожасозии таркиб истифода шудааст. «''Солор''» гунае дигар аз «''[[сардор]]''» аст, ки аз куҳантарин замонҳо ба маънои «''раҳбар, пешво, фармондеҳ; генерал''» дар номгузории симату дараҷаҳои низомӣ ба кор меравад&lt;ref name=&quot;Луғатнома&quot; /&gt;.

Истилоҳи «''дарёсолор''»-ро соли 1935 [[Фарҳангистони забон ва адаби форсӣ|''Фарҳангистони забони Эрон'']] ҷойгузини дараҷаи низомии «''амирулбаҳри якум''» (аз {{lang-ar|'''أمیرالبحر'''}} &lt; {{lang-fr|admiral}} «''фармондеҳи нерӯи дарёӣ''») кардааст&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ganjineh.nlai.ir/article_1831.html |title=''Рустоӣ, Муҳсин''. Вожагони низомии мусаввиби Фарҳангистони Эрон (1314—1320 ҳ.ш.) // Ганҷинаи аснод. |accessdate=2021-12-22 |archivedate=2018-04-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180411091817/http://ganjineh.nlai.ir/article_1831.html }}&lt;/ref&gt;.

== Пешина ==
'''Адмирал''' ({{lang-ru|адмира́л}} &lt; {{lang-nl|admiraal}}&lt;ref&gt;''М. Фасмер''. Этимологический словарь русского языка. Под ред. О. Н. Трубачёва. Москва, «Прогресс», 1986. Т. I, С. 62.&lt;/ref&gt; &lt; {{lang-fr|amiral}}, ''admiral'' &lt; {{lang-ar|‏'''أمير البحر'''}} ''амиру-л-баҳр'' «''дарёсолор''»&lt;ref&gt;''A. Dauzat'', ''J. Dubois'', ''H. Mitterand''. Nouveau Diccionaire Étymologique et Historique. Libraire Larousse, Paris, 1964. С. 29.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Адмирал}}&lt;/ref&gt;) ҳамчун дараҷаи низомӣ дар нерӯи дарёӣ дар Аврупо садаи XII расм шуд (дар [[Венетсия]] ва [[Генуя]]). [[Пётри I]] охири садаи XVII дар [[Русия]] ин дараҷаро (генерал-адмирал, адмирал, витсе-адмирал ва контр-адмирал) ҷорӣ намуд.

[[7 май]]и [[1940]] дар [[Флоти ҳарбии баҳрии СССР]] дараҷаҳои контр-адмирал, витсе-адмирал, адмирал, адмирали флот таъсис ёфтанд, барои адмиралҳои хидмати инженерии киштӣ унвонҳои инженер-контр-адмирал, инженер-витсе-адмирал, инженер-ад­мирал ҷорӣ шуд. 3 марти 1955 ба ивази унвони адмирали флот – Адмирали Флоти Иттифоқи Советӣ қабул шуд. Аз 28 апрели 1962 унвони Адмирали Флоти СССР низ ҷорӣ гардид. Барои адмиралҳои хидмати инженерӣ аз 18 ноябри 1971 унвонҳои конт-адмирал-инженер, витсе-адмирал-инженер, адмирал-инженер муқаррар шуданд.

== Ному нишони дарёсолор дар нерӯҳои дарёии кишварҳои ҷаҳон ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
File:Generic-Navy-12.svg|{{lang|sq|Admiral}}&lt;br /&gt;[[Albanian Navy]]&lt;ref name=&quot;Albanian_Navy&quot;&gt;{{cite web |title=GRADAT, FORCA DETARE |url=https://aaf.mil.al/gradat/1466-gradat-e-fa |website=aaf.mil.al |access-date=25 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210428065156/https://aaf.mil.al/images/pdf/gradat_FD.pdf |archive-date=28 April 2021 |language=sq |accessdate=2022-12-08 |archivedate=2021-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428065156/https://aaf.mil.al/images/pdf/gradat_FD.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aaf.mil.al/english/index.php/komanda-e-fd/382-rank-insignias/2034-navy-forces-ranks|title=Naval Force|accessdate=2022-12-08|archivedate=2022-02-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220218021035/https://aaf.mil.al/english/index.php/komanda-e-fd/382-rank-insignias/2034-navy-forces-ranks}}&lt;/ref&gt;
File:Generic-Navy-12.svg|{{lang|es|Almirante}}&lt;br /&gt;[[Argentine Navy]]&lt;ref name=&quot;Argentina&quot;&gt;{{cite web |title=Grados Militares |url=https://www.fuerzas-armadas.mil.ar/GradosMilitares.aspx |website=fuerzas-armadas.mil.ar |publisher=Joint Chiefs of Staff (Argentina) |access-date=27 May 2021 |language=es |accessdate=2022-12-08 |archivedate=2022-03-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220331072546/https://www.fuerzas-armadas.mil.ar/GradosMilitares.aspx }}&lt;/ref&gt;
File:Generic-Navy-12.svg|Admiral&lt;br /&gt;[[Royal Australian Navy]]&lt;ref name=&quot;Australia&quot;&gt;{{cite web |title=Badges of rank |url=https://www.defence.gov.au/images/Badges_of_rank.pdf |website=defence.gov.au |publisher=Department of Defence (Australia) |access-date=31 May 2021}}&lt;/ref&gt;
File:Azerbaijan-Navy-OF-8.svg|{{lang|az|Admiral}}&lt;br /&gt;[[Azerbaijani Navy]]&lt;ref name=&quot;Azerbaijan&quot;&gt;{{cite web |title=Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri hərbi qulluqçularının hərbi geyim forması və fərqləndirmə nişanları haqqında Əsasnamə |url=https://mod.gov.az//images/pdf/854d34d118da32783a511172925270d7.pdf |website=mod.gov.az |publisher=Ministry of Defense |access-date=16 February 2021 |language=az |pages=64–70 |date=25 June 2001}}&lt;/ref&gt;
File:Generic-Navy-12.svg|Admiral&lt;br /&gt;[[Bangladesh Navy]]&lt;ref name=&quot;Bangladesh_Navy&quot;&gt;{{cite web |author1=Bangladesh Navy |title=Rank of Navy &amp; Equivalent Rank |url=https://www.navy.mil.bd/Rank-of-Navy-&amp;-Equivalent-Rank |website=navy.mil.bd |access-date=27 May 2021}}&lt;/ref&gt;
File:Generic-Navy-12.svg|{{lang|nl-BE|Admiraal}}&lt;br /&gt;{{lang|fr-BE|Amiral}}&lt;br /&gt;[[Belgian Navy]]
File:Generic-Navy-(star)-O11.svg|{{lang|es|Almirante}}&lt;br /&gt;[[Bolivian Naval Force]]&lt;ref&gt;{{Cite tweet |author=Ministry of Defense (Bolivia) |author-link=Ministry of Defense (Bolivia) |user=mindefbolivia |number=1215275830206779392 |date=9 January 2020 |title=Conoce la jerarquía de los grados de la #ArmadaBoliviana |language=es |access-date=28 May 2021}}&lt;/ref&gt;
File:Generic-Navy-13.svg|{{lang|pt-BR|Almirante}}&lt;br /&gt;[[Brazilian Navy]]&lt;ref name=&quot;Brazil_Navy&quot;&gt;{{cite web |title=Postos e Graduações |url=https://www.marinha.mil.br/postos-e-graduacoes |website=marinha.mil.br |date=11 July 2017 |publisher=Brazilian Navy |access-date=7 May 2021 |language=pt |accessdate=2022-12-08 |archivedate=2021-10-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211027034833/https://www.marinha.mil.br/postos-e-graduacoes }}&lt;/ref&gt;
File:Bulgaria-Navy-OF-9 sleeve.svg|{{lang|bg|Адмирал}}&lt;br /&gt;{{lang|bg-Latn|Admiral}}&lt;br /&gt;[[Bulgarian Navy]]&lt;ref name=&quot;Bulgaria&quot;&gt;{{cite web |title=ЗАКОН ЗА ОТБРАНАТА И ВЪОРЪЖЕНИТЕ СИЛИ НА РЕПУБЛИКА БЪЛГАРИЯ |url=https://www.lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 |website=lex.bg |access-date=25 May 2021 |location=Глава седма. ВОЕННА СЛУЖБА |language=bg |date=12 May 2009 |accessdate=2022-12-08 |archivedate=2023-05-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230525090426/https://lex.bg/bg/laws/ldoc/2135631954 }}&lt;/ref&gt;
File:Generic-Navy-12.svg|Admiral&lt;br /&gt;{{lang|fr|Amiral}}&lt;br /&gt;[[Royal Canadian Navy]]&lt;ref name=&quot;Canada&quot;&gt;{{cite web |title=Ranks and appointment |url=https://www.canada.ca/en/services/defence/caf/military-identity-system/rank-appointment-insignia.html |website=canada.ca |date=23 November 2017 |publisher=Government of Canada |access-date=28 May 2021}}&lt;/ref&gt;
File:Generic-Navy-(star)-O11.svg|{{lang|es|Almirante}}&lt;br /&gt;[[Chilean Navy]]&lt;ref name=&quot;Chile_Navy&quot;&gt;{{cite web |title=Los grados jerárquicos de la Armada |url=https://www.armada.cl/armada/nuestra-armada/los-grados-jerarquicos-de-la-armada/2017-08-29/095559.html |website=armada.cl/ |publisher=Chilean Navy |access-date=27 May 2021 |language=es |date=7 May 2014 |accessdate=2022-12-08 |archivedate=2021-05-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210527131741/https://www.armada.cl/armada/nuestra-armada/los-grados-jerarquicos-de-la-armada/2017-08-29/095559.html }}&lt;/ref&gt;
File:Generic-Navy-12.svg|{{lang|es|Almirante}}&lt;br /&gt;[[Colombian Navy]]
File:18.DRCN-VADM.svg|{{lang|fr|Amiral}}&lt;br /&gt;[[Navy of the Democratic Republic of the Congo|Navy of DR of Congo]]
File:Rukav zimske odore admirala HRM.svg|{{lang|hr|Admiral}}&lt;br /&gt;[[Croatian Navy]]&lt;ref name=&quot;Croatia&quot;&gt;{{cite web |title=Oznake činova |url=http://www.osrh.hr/#rubData/HTML/HR/RAZNO/OZNAKE/20190401_Galerija_oznaka/Galerija_oznaka_HR.htm |website=osrh.hr |publisher=Republic of Croatia Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=hr |date=1 April 2019}}&lt;/ref&gt;
File:Cuba-Navy-OF-8.svg|{{lang|es|Almirante}}&lt;br /&gt;[[Cuban Revolutionary Navy]]&lt;ref name=&quot;Cuba_Navy&quot;&gt;{{cite web |title=Grados militares |url=https://www.minfar.gob.cu/far/grados-militares?field_clasificacion_value=marina |website=minfar.gob.cu |publisher=Ministry of the Revolutionary Armed Forces (Cuba) |access-date=28 May 2021 |language=es}}&lt;/ref&gt;
File:Generic-Navy-12.svg|{{lang|da|Admiral}}&lt;br /&gt;[[Royal Danish Navy]]&lt;ref name=&quot;Denmark_Navy&quot;&gt;{{cite web |title=Søværnets Gradstegn |url=https://forsvaret.dk/globalassets/fko---forsvaret/dokumenter/gradstegn/-sovarnets-gradstegn--.pdf |website=forsvaret.dk |publisher=Danish Defence |access-date=26 May 2021 |language=da |date=2018}}&lt;/ref&gt;
File:Generic-Navy-(star)-O11.svg|{{lang|es|Almirante}}&lt;br /&gt;[[Dominican Navy]]&lt;ref name=&quot;DominicanRepublic_Officers&quot;&gt;{{cite web |title=Insignias |url=https://www.mide.gob.do/detail.aspx?id=477&amp;sl=96 |website=mide.gob.do |publisher=Ministry of Defense (Dominican Republic) |access-date=28 May 2021 |language=es |archive-date=26 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226162440/https://www.mide.gob.do/detail.aspx?id=477&amp;sl=96 |url-status=dead |accessdate=2022-12-08 |archivedate=2021-02-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210226162440/https://www.mide.gob.do/detail.aspx?id=477&amp;sl=96 }}&lt;/ref&gt;
File:Ecuador-Navy-OF-9.svg|{{lang|es|Almirante}}&lt;br /&gt;[[Ecuadorian Navy]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Officerer |url=https://www.armada.mil.ec/?page_id=39107 |website=armada.mil.ec |date = 8 April 2019|publisher=Ecuadorian Navy |access-date=28 May 2021 |language=es}}&lt;/ref&gt;
File:Generic-Navy-12.svg|{{lang|et|Admiral}}&lt;br /&gt;[[Estonian Navy]]&lt;ref name=&quot;Estonia_Navy&quot;&gt;{{cite web |title=Sümboolika: Mereväe Auastmed |url=https://mil.ee/kaitsevagi/kaitsevae-symboolika/#t-merevae-auastmed |website=mil.ee |publisher=Estonian Defence Forces |access-date=26 May 2021 |language=et}}&lt;/ref&gt;
File:Finland-Navy-OF-9.svg|{{lang|fi|Amiraali}}&lt;br /&gt;{{small|({{lang-sv|Amiral}})}}&lt;br /&gt;[[Finnish Navy]]&lt;ref name=&quot;Finland&quot;&gt;{{cite web |title=Sotilasarvot Puolustusvoimissa |url=https://puolustusvoimat.fi/sotilasarvot |website=puolustusvoimat.fi |publisher=Finnish Defence Forces |access-date=26 May 2021 |language=fi |accessdate=2022-12-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230704182757/https://puolustusvoimat.fi/sotilasarvot |archivedate=2023-07-04}}&lt;/ref&gt;
File:France-Navy-OF-9 Sleeve.svg|{{lang|fr|Amiral}}&lt;br /&gt;[[French Navy]]&lt;ref name=&quot;FranceNavy&quot;&gt;{{cite web |title=Instruction n°1 DEF/EMM/RH/CPM relative aux uniformes et tenues dans la Marine du 15 juin 2004 |url=http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fwww.boc.sga.defense.gouv.fr%2Fvisu%2Fboc_visu4.php%3Fnor%3DB0451497J%26id%3D2408 |access-date=4 June 2021 |pages=3793–3867 |language=fr |date=15 June 2004}}&lt;/ref&gt;
File:23.GN-ADM.svg|{{lang|fr|Amiral}}&lt;br /&gt;[[Gabonese Navy]]
File:Generic-Navy-(star)-O11.svg|{{lang|de|Admiral}}&lt;br /&gt;[[German Navy]]&lt;ref name=&quot;Germany_Navy&quot;&gt;{{cite web |title=Dienstgradabzeichen Marine |url=https://www.bundeswehr.de/de/aktuelles/mediathek/dienstgradabzeichen-marine-69062 |website=bundeswehr.de |publisher=Bundeswehr |access-date=30 May 2021 |language=de }}{{Пайванди мурда|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
File:Generic-Navy-12.svg|Admiral&lt;br /&gt;[[Ghana Navy]]
File:Generic-Navy-12.svg|Admiral&lt;br /&gt;{{lang|hi|एडमिरल}}&lt;br /&gt;[[Indian Navy]]&lt;ref name=&quot;India_Navy&quot;&gt;{{cite web |title=Ranks &amp; Insignia |url=https://www.joinindiannavy.gov.in/en/about-us/ranks-insignia.html |website=Join Indian Navy |access-date=12 April 2021}}&lt;/ref&gt;
File:Rank insignia of ammiraglio of the Italian Navy.svg|{{lang|it|Ammiraglio}}&lt;br /&gt;[[Italian Navy]]
File:Ivory Coast-Navy-OF-9.svg|{{lang|fr|Amiral}}&lt;br /&gt;[[Armed Forces of the Republic of Ivory Coast|Navy of Ivory Coast]]&lt;ref name=&quot;IvoryCoast&quot;&gt;{{cite web |title=GRADES / APPELLATIONS / DISTINCTIONS |url=http://www.defense.gouv.ci/culture/grades |website=defense.gouv.ci |publisher=Ministère de la Défense |access-date=23 September 2020 |language=fr |accessdate=2022-12-08 |archivedate=2022-10-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221001165925/https://www.defense.gouv.ci/culture/grades }}&lt;/ref&gt;
File:Russia-Navy-OF-8-Sleeve.svg|{{lang|kk|Адмирал}}&lt;br /&gt;{{lang|kk-Latn|Admïral}}&lt;br /&gt;[[Kazakh Naval Forces]]&lt;ref name=Kazakhstan&gt;{{cite web |title=Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да әскерлері мен әскери құралымдары әскери қызметшілерінің әскери киім нысаны және айырым белгілері туралы |url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U1100000144 |website=adilet.zan.kz |publisher=Ministry of Justice (Kazakhstan) |access-date=29 May 2021 |language=kk |date=25 August 2011}}&lt;/ref&gt;
File:19. Madagascar Navy - ADM.svg|{{lang|fr|Amiral}}&lt;br /&gt;[[Madagascar Navy]]&lt;ref name=&quot;Madagascar&quot;&gt;{{cite web |title=LOI N° 96-029 portant Statut Général des Militaires |url=http://www.defense.gov.mg/wp-content/uploads/2020/06/LOI-96-029.pdf |website=defense.gov.mg |publisher=Ministry of Defence (Madagascar) |access-date=10 July 2021 |pages=2 |language=fr |date=15 November 1996 |accessdate=2022-12-08 |archivedate=2021-07-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210710195555/http://www.defense.gov.mg/wp-content/uploads/2020/06/LOI-96-029.pdf }}&lt;/ref&gt;
File:Generic-Navy-12.svg|{{lang|es|Almirante}}&lt;br /&gt;[[Mexican Navy]]&lt;ref name=&quot;Mexico_Navy&quot;&gt;{{cite web |author1=Secretary of the Navy |author1-link=Secretariat of the Navy |title=Ley Orgánica De La Armada De México |trans-title=Organic Law of the Mexican Navy  |url=https://www.gob.mx/cms/uploads/attachment/file/355395/LEY_ORG_NICA_DE_LA_ARMADA_DE_M_XICO.pdf |access-date=22 May 2021 |pages=16–17 |language=es |date=21 July 2018}}&lt;/ref&gt;
File:Montenegro-Navy-OF-9.svg|{{lang|cnr|Amiral}}&lt;br /&gt;[[Montenegrin Navy]]
File:Morocco-Navy-OF-9.svg|{{lang|fr|Amiral}}&lt;br /&gt;[[Royal Moroccan Navy]]
File:Mozambique-Navy-OF-9.svg|{{lang|pt|Almirante}}&lt;br /&gt;[[Mozambique Defence Armed Forces|Mozambique Naval Command]]
File:Generic-Navy-12.svg|Admiral&lt;br /&gt;[[Nigerian Navy]]
File:Generic-Navy-12.svg|{{lang|no|Admiral}}&lt;br /&gt;[[Royal Norwegian Navy]]&lt;ref name=&quot;Norway&quot;&gt;{{cite web |title=Militære grader |url=https://www.forsvaret.no/om-forsvaret/uniformer-grader-medaljer/grader |website=forsvaret.no |publisher=Norwegian Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=no |date=4 February 2021}}&lt;/ref&gt;
File:Generic-Navy-12.svg|Admiral&lt;br /&gt;[[Pakistan Navy]]
File:Generic-Navy-(star)-O12.svg|{{lang|es|Almirante}}&lt;br /&gt;[[Paraguayan Navy]]
File:Peru-Navy-OF-9.svg|{{lang|es|Almirante}}&lt;br /&gt;[[Peruvian Navy]]&lt;ref name=&quot;Peru&quot;&gt;{{cite web |title=Grados Militares |url=https://www.ccffaa.mil.pe/cultura-militar/grados-militares/ |website=ccffaa.mil.pe |publisher=Joint Command of the Armed Forces of Peru |access-date=29 May 2021 |language=es}}&lt;/ref&gt;
File:PN ADM BlkDr-Slv.svg|Admiral&lt;br /&gt;[[Philippine Navy]]
File:Poland-Navy-OF-9.svg|{{lang|pl|Admirał}}&lt;br /&gt;[[Polish Navy]]&lt;ref name=&quot;Poland_Navy&quot;&gt;{{cite web |title=Sposób noszenia odznak stopni wojskowych na umundurowaniu Marynarki Wojennej |url=https://www.wojsko-polskie.pl/iwsp/u/27/96/27964313-a4b1-4c28-9ea2-08de33e7aa58/08c_oznaki_stopni_wojskowych_na_umundurowaniu_mw_ok.pdf |website=wojsko-polskie.pl |publisher=Armed Forces Support Inspectorate |access-date=7 June 2021 |language=pl}}&lt;/ref&gt;
File:Generic-Navy-12.svg|{{lang|pt|Almirante}}&lt;br /&gt;[[Portuguese Navy]]&lt;ref name=&quot;Portugal_Navy&quot;&gt;{{cite web |title=Os Postos |url=https://www.marinha.pt/pt/a-marinha/Paginas/postos.aspx |website=marinha.pt |access-date=26 February 2021 |language=pt}}&lt;/ref&gt;
File:Romania-Navy-OF-9-Sleeve.svg|{{lang|ro|Amiral}}&lt;br /&gt;[[Romanian Naval Forces]]&lt;ref name=&quot;Romania&quot;&gt;{{cite web |title=Grade militare (Military ranks) |url=https://www.defense.ro/foto/album6 |website=defense.ro |publisher=Romanian Defence Staff |access-date=1 February 2021 |language=ro}}&lt;/ref&gt;
File:Russia-Navy-OF-8-Sleeve.svg|{{lang|ru|Адмирал}}&lt;br /&gt;{{lang|ru-Latn|Admiral}}&lt;br /&gt;[[Russian Navy]]
File:18-Serbian Navy-ADM.svg|{{lang|sr|Адмирал}}&lt;br /&gt;{{lang|sr-Latn|Admiral}}&lt;br /&gt;[[Serbian River Flotilla]]&lt;ref name=&quot;Serbia&quot;&gt;{{cite web |title=ЧИНОВИ У ВОЈСЦИ СРБИЈЕ |url=http://www.vs.rs/sr_cyr/o-vojsci/obelezja-i-oznake/cinovi-u-vojsci-srbije |website=vs.rs |publisher=Serbian Armed Forces |access-date=7 June 2021 |language=sr}}&lt;/ref&gt;
File:Generic-Navy-13.svg|{{lang|sl|Admiral}}&lt;br /&gt;[[Slovenian Navy]]&lt;ref name=&quot;Slovenia&quot;&gt;{{cite web |title=Čini in razredi |url=https://www.slovenskavojska.si/o-vojski/cini-in-razredi/ |website=slovenskavojska.si |publisher=Slovenian Armed Forces |access-date=26 May 2021 |language=sl}}&lt;/ref&gt;
File:Generic-Navy-12.svg|Admiral&lt;br /&gt;[[South African Navy]]&lt;ref name=&quot;SouthAfrica_Navy&quot;&gt;{{cite web |title=Rank Insignia |url=http://www.navy.mil.za/aboutus/Rank_Insignia.gif |website=navy.mil.za |publisher=Department of Defence (South Africa) |access-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190518212959/http://www.navy.mil.za/aboutus/Rank_Insignia.gif |archive-date=18 May 2019 |accessdate=2022-12-08 |archivedate=2019-05-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190518212959/http://www.navy.mil.za/aboutus/Rank_Insignia.gif }}&lt;/ref&gt;
File:Spanish-Navy-OF9.svg|{{lang|es|Almirante}}&lt;br /&gt;[[Spanish Navy]]&lt;ref name=&quot;Spain&quot;&gt;{{cite web |title=Army Ranks &amp; Insignia |url=https://ejercito.defensa.gob.es/en/personal/divisas-empleos.html |website=ejercito.defensa.gob.es |publisher=Ministry of Defence (Spain) |access-date=30 May 2021}}&lt;/ref&gt;
File:Generic-Navy-12.svg|Admiral&lt;br /&gt;[[Sri Lanka Navy]]&lt;ref name=&quot;SriLanka_Navy&quot;&gt;{{cite web |title=Branches/ Ranks |url=https://www.navy.lk/branches-ranks.html |website=navy.lk |publisher=Sri Lanka Navy |access-date=24 September 2021 |accessdate=2022-12-08 |archivedate=2022-06-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220619063013/https://www.navy.lk/branches-ranks.html }}&lt;/ref&gt;
File:Generic-Navy-12.svg|{{lang|sv|Amiral}}&lt;br /&gt;[[Swedish Navy]]&lt;ref name=&quot;FMgrader2019&quot;&gt;{{cite web|title=Nya gradbeteckningar införs|url=https://www.forsvarsmakten.se/sv/aktuellt/2019/10/nya-gradbeteckningar-infors/|publisher=Försvarsmakten|date=2019-10-01|access-date=2019-10-02}}&lt;/ref&gt;
File:Generic-Navy-12.svg|{{lang|fr|Amiral}}&lt;br /&gt;{{small|({{lang-ar|فريق أول بالبحرية|Fariq 'awal bialbahria}})}}&lt;br /&gt;[[Tunisia Navy]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Les grades des officers de la marine |url=http://www.emam.defense.tn/index.php/fr/your-profile |website=emam.defense.tn |publisher=Ministry of Defence (Tunisia) |access-date=10 June 2021 |language=fr |accessdate=2022-12-08 |archivedate=2022-09-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220929183805/http://www.emam.defense.tn/index.php/fr/your-profile }}&lt;/ref&gt;
File:Russia-Navy-OF-8-1994-everyday.svg|{{lang|tk|Admiral}}&lt;br /&gt;[[Turkmen Naval Forces]]&lt;ref name=&quot;Turkmenistan&quot;&gt;{{cite web |title=TÜRKMENISTANYŇ KANUNY Harby borçlulyk we harby gulluk hakynda (Türkmenistanyň Mejlisiniň Maglumatlary 2010 ý., № 3, 58-nji madda) (Türkmenistanyň 01.10.2011 ý. № 234-IV Kanuny esasynda girizilen üýtgetmeler we goşmaçalar bilen) |trans-title=LAW OF TURKMENISTAN On military service and military service (Information of the Mejlis of Turkmenistan, 2010, No. 3, Article 58) (as amended by the Law of Turkmenistan of October 1, 2011 No. 234-IV)  |url=https://milligosun.gov.tm/storage/file/04-harby-borclulyk-we-harby-gulluk-hakynda-ky9J0pKxTQ.pdf |website=milligosun.gov.tm |publisher=Ministry of Defense (Turkmenistan) |access-date=2 June 2021 |pages=28–29 |language=tk}}&lt;/ref&gt;
File:Ukraine-Navy-OF-9.svg|{{lang|uk|Адмірал}}&lt;br /&gt;{{lang|uk-Latn|Admiral}}&lt;br /&gt;[[Ukrainian Navy]]&lt;ref name=&quot;Ukraine&quot;&gt;{{cite web |title=НАКАЗ 20.11.2017 № 606 |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z1502-17#Text |website=zakon.rada.gov.ua |publisher=Ministry of Justice of Ukraine |access-date=2 June 2021 |language=uk |date=13 December 2017 |accessdate=2022-12-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201016045651/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/z1502-17#Text |archivedate=2020-10-16}}&lt;/ref&gt;
File:Generic-Navy-12.svg|Admiral&lt;br /&gt;[[Royal Navy]]&lt;ref&gt;{{cite book |title=System of government, command and organisation |series=The Queen's regulations for the Royal Navy |date=2017 |pages=3–17 |url=https://www.royalnavy.mod.uk/-/media/royal-navy-responsive/documents/reference-library/brd2/ch03.pdf |access-date=1 September 2021 |chapter=Chapter 3: Rank and Command}}&lt;/ref&gt;
File:US Navy O10 insignia.svg|Admiral&lt;br /&gt;[[United States Navy]]&lt;ref name=&quot;Dod_Ranks&quot;&gt;{{cite web |title=U.S. Military Rank Insignia |url=https://www.defense.gov/Resources/Insignia/ |website=defense.gov |publisher=Department of Defense |access-date=13 January 2022}}&lt;/ref&gt;
File:USCG O-10 insignia.svg|Admiral&lt;br /&gt;[[United States Coast Guard]]&lt;ref name=&quot;Dod_Ranks&quot; /&gt;
File:Generic-Navy-12.svg|{{lang|es|Almirante}}&lt;br /&gt;[[National Navy of Uruguay]]&lt;ref name=&quot;Uruguay&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Hudson |editor1-first=Rex A. |editor2-last=Meditz |editor2-first=Sandra W. |title=Uruguay: A Country Study |date=1992 |publisher=Federal Research Division, Library of Congress |isbn=0-8444-0737-2 |pages=222–223 |edition=2nd |url=https://www.marines.mil/portals/1/Publications/Uruguay%20Study_3.pdf?ver=2012-10-11-163307-517 |access-date=13 June 2021 |chapter=Chapter 5. National Security}}&lt;/ref&gt;
File:Generic-Navy-12.svg|{{lang|es|Almirante}}&lt;br /&gt;[[Bolivarian Navy of Venezuela]]&lt;ref name=&quot;Venezuela_Officer1&quot;&gt;{{cite web |title=Grados de Generales y Almirantes |url=http://www.ejercito.mil.ve/grados-de-generales-y-almirantes/ |website=ejercito.mil.ve |publisher=Government of Venezuela |archive-url=https://web.archive.org/web/20190717185821/http://www.ejercito.mil.ve/grados-de-generales-y-almirantes/ |archive-date=17 July 2019 |date=28 August 2017 |accessdate=2022-12-08 |archivedate=2019-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190717185821/http://www.ejercito.mil.ve/grados-de-generales-y-almirantes/ }}&lt;/ref&gt; 
&lt;/gallery&gt;
== Сарчашма ==
* {{ЭМТ|Адмирал|1}}
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* [[Дараҷаи низомӣ]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон]]
* [[Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон]]
{{Дараҷаҳои низомӣ}}

[[Гурӯҳ:Рутбаҳои ҳарбӣ]]
[[Гурӯҳ:Адмиралҳо]]
[[Гурӯҳ:Артиш]]
[[Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ]]
[[Гурӯҳ:Солорон]]</text>
      <sha1>jsyzajy49onuq1g45dbx0cvtxqw90d4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гриппи мурғон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293642</id>
    <revision>
      <id>1490182</id>
      <parentid>1324678</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T04:47:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8204" sha1="b1mx7527taiufk4385j68y4tvozlimf" xml:space="preserve">{{Ҳолати тиббӣ
 |ном            = 
 |синонимҳо        = &lt;!-- ё |синоним= --&gt;
 |тасвир           = 
 |андозаи тасвир   = 
 |матани алт       = 
 |тасвир_thumbtime = 
 |зернависи_тасвир = 
 |бар           = 
 |тасвир2           = 
 |андозаи тасвир2   = 
 |матани алт2       = 
 |тасвир_thumbtime2 = 
 |зернависи_тасвир2 = 
 |бар2            = 
 |талаффуз        = 
 |талаффуз2      = 
 |ихтисос         = &lt;!-- аз Wikidata; аз нав навиштан мумкин аст --&gt;
 |нишонаҳо        = 
 |вазниншавӣ   = 
 |оғози беморӣ    = 
 |давомнокӣ        = 
 |навъҳо           = 
 |сабабҳо          = &lt;!-- ё |сабаб= --&gt;
 |хавфҳо           = &lt;!-- ё |хавф= --&gt;
 |ташхис           = 
 |дифференсиалӣ    = 
 |пешгирӣ      = 
 |табобат       = &lt;!-- ё |муолиҷа= --&gt;
 |доруворӣ      = 
 |пешгӯиҳо       = 
 |паҳншавӣ       = &lt;!-- инчунин |адади беморон= ё |Frequency= --&gt;
 |маргҳо          = 
}}

{{ТаснифиБеморӣ
| Name           = Гриппи мурғон
| Image          = Influenza A - late passage.jpg
| Caption        = 
| ICD10          = {{МКБ10|J|09|0|j|09}}
| ICD9 = {{ICD9|488.0}}
| DiseasesDB = 6791
| ICDO =
| OMIM =
| MedlinePlus = 007263
| eMedicineSubj = article
| eMedicineTopic = 238049
| eMedicine_mult = {{eMedicine2|article|789275}}
| MeshID = D005585
}}

'''Гриппи мурғон''' ({{lang-la|Grippus avium}}) — як навъ касалии сироятии вазнини парандагон. 

Бемории шадид буда, бо иллати узвҳои ҳозима ва роҳи нафас падид меояд. Ангезандааш – вируси Jnfluenza virus А; он дорои КРН (кислотаи рибонуклеат) аст ва ба вируси А-и гриппи одаму ҳайвонот қаробат дорад. Гриппи мурғонро соли 1878 байтори итолиёвӣ Э. Перрончито тавсиф карда, тифи мурғон номид. Баъдтар он тоуни классикӣ ё тоуни аврупоии парандагон ном гирифт. Соли 1901 табиати вирусӣ доштани гриппи мурғон муқаррар гашт. Соли 1955 исбот шуд, ки ангезандаи тоуни парандагон вируси грипп мебошад. Номи имрӯзаи касалӣ аз соли 1971 мавриди истифода аст. Ангезандаҳои гриппи мурғон шаклҳои гуногун дошта бошанд ҳам, ағлаб мудавваранд (андозаашон 60–180 нм). Геноми вирион зиёда аз 6 навъ КРН дорад. Вирус дар ҷанини 10–11-рӯзаи мурғ хуб афзоиш меёбад. Он зери таъсири маҳлули 3%-и ишқори натрий ва фенол, маҳлули 0,1%-и формалдегид зуд маҳв мегардад; ба таъсири сармо ва хушконидан тоб меорад. Вируси гриппи навъи А дорои 16 варианти сохтори ҳемагглютинин (НА 1–16) ва 9 нейраминидаза (NA 1–9) аст. Маҳз омезиши ҳамин ду гликопротеин зертипи вируси гриппи мурғонро муқаррар мекунад. Ба парандаҳо вариантҳои Н&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt; ва Н&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;-и гриппи мурғон таъсири бештар мерасонанд. Манбаи сироят аз гриппи мурғон парандаи касал аст. Ангезандаҳои касалӣ ба воситаи қатраҳои луоб, ки дар ҳаво паҳн шудаанд, сироят менамоянд. Онҳо ҳамчунин тавассути гӯшти мурғ, тухм, зарфҳои нигоҳубини парандаҳо, дон, пару бол, тибит ва ғ. интиқол меёбанд. Парандаҳои ёбоӣ (кафтар, гунҷишк, зоғ ва ғ.), мушу калламуш ва гурбаҳо низ паҳнкунандаи касалӣ мебошанд. Давраи ниҳонии гриппи мурғон аз 20–30 соат то 2 шаборӯз аст. Парандаи касал аз тухм монда, дарунрав, камиштиҳо, ташна ва лоғар мешавад; мурғ бо сари хам ва чашмони пӯшида беҳаракат мегардад, ранги наҷосат сабзи ҷигарӣ аст. Парандаҳои касалро нобуд мекунанд.

Гриппи мурғон дар одамон бори аввал соли 1997 дар Сянган (Ҳонконг) ошкор карда шуд. Маълум гашт, ки ангезандаи он – вируси H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;N&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; бевосита аз паранда сироят мекардааст. Аломатҳои гриппи мурғон дар одам аз гриппи муқаррарӣ фарқ надоранд. Лекин оризаҳои он (пневмония, осеби гурдаю ҷигар, узвҳои хунофар ва ғ.) хавфнок мебошанд. Давраи ниҳонии гриппи мурғон (H&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;N&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;) 8 рӯз аст. Дар бисёр ҳолатҳо беморӣ аз табларзаи шадид ва иллати роҳҳои нафас оғоз меёбад. Баъзе беморон дарунрав шуда, қай мекунанд, дарди шикаму устухони кос, хунравии бинӣ ва милки дандонҳо ба мушоҳида мерасад. Тӯли солҳои 2003–08 зиёда аз 360 ҳолати ба гриппи мурғон гирифтор шудани одамон муқаррар гашт (227 нафар фавтиданд). Соли 2014 дар Конодо низ чанд ҳодисаи бо марг анҷом ёфтани гриппи мурғон ба қайд гирифта шуд.

Тадбирҳои пешгирӣ: бо парандаҳои ёбоӣ ва парандаҳои хонагии касал наздик нашудани кӯдакон; даст нарасондан ва истифода набурдани гӯшти парандаи касал; гӯрондани ҷасади парандаҳои фавтида бо истифода аз даҳонбанду дастак; истеъмол накардани гӯшт ва тухми хом ё нағз напухтаи парандаҳо; дар яхдон ҷудо нигоҳ доштани гӯшту тухми мурғ; ҳангоми ошкор шудани парандаи касал бетаъхир ба духтури байтор хабар додан. Агар баъди тамос бо паранда дар худ аломатҳои монанд ба бемории гриппро мушоҳида кардед, пас оҷилан ба духтур муроҷиат намоед.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Гриппи мурғон |4|муаллиф=Р. Раҳмонов}}
* Горбунова А. С., Пысина Т. В. Грипп животных. М., 1973;
* Сюрин В. Н., Осидзе Н. Г. Грипп птиц//Малоизвестные заразные болезни животных. М., 1973;
* Бакулин В. А., Савостьянов Г. А. Атлас ультраструктурной патологии вирусных болезней птиц. СПб., 2001;
* Каверин Н. В., Смирнов Ю. А. Межвидовая трансмиссия вирусов гриппа А и проблемы пандемий//Вопросы вирусологии. Т. 3. 2003.
{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Бемориҳои парандагон]]</text>
      <sha1>b1mx7527taiufk4385j68y4tvozlimf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гриппи хукҳо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293643</id>
    <revision>
      <id>1490187</id>
      <parentid>1324679</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T04:52:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4579" sha1="rwdttffypq93kdzozal0d00d8zlurzz" xml:space="preserve">{{Ҳолати тиббӣ
 |ном            = 
 |синонимҳо        = &lt;!-- ё |синоним= --&gt;
 |тасвир           = 
 |андозаи тасвир   = 
 |матани алт       = 
 |тасвир_thumbtime = 
 |зернависи_тасвир = 
 |бар           = 
 |тасвир2           = 
 |андозаи тасвир2   = 
 |матани алт2       = 
 |тасвир_thumbtime2 = 
 |зернависи_тасвир2 = 
 |бар2            = 
 |талаффуз        = 
 |талаффуз2      = 
 |ихтисос         = &lt;!-- аз Wikidata; аз нав навиштан мумкин аст --&gt;
 |нишонаҳо        = 
 |вазниншавӣ   = 
 |оғози беморӣ    = 
 |давомнокӣ        = 
 |навъҳо           = 
 |сабабҳо          = &lt;!-- ё |сабаб= --&gt;
 |хавфҳо           = &lt;!-- ё |хавф= --&gt;
 |ташхис           = 
 |дифференсиалӣ    = 
 |пешгирӣ      = 
 |табобат       = &lt;!-- ё |муолиҷа= --&gt;
 |доруворӣ      = 
 |пешгӯиҳо       = 
 |паҳншавӣ       = &lt;!-- инчунин |адади беморон= ё |Frequency= --&gt;
 |маргҳо          = 
}}

{{ТаснифиБеморӣ
| Название       = Гриппи хукҳо
| Изображение    = 
| Подпись        = 
| DiseasesDB     = 
| МКБ11          = {{ICD11|xxx|xxxxxxxxxx}} 
| МКБ10          = {{ICD10|J|09|x}}
| МКБ10КМ        = {{ICD10CM|xxx}}
| МКБ9           = {{ICD9|xxx}}
| МКБ9КМ         = {{ICD9|xxx}}
| МКБО           = 
| OMIM           = 
| MedlinePlus    = 
| eMedicineSubj  = 
| eMedicineTopic = 
| MeshID         = 
}}

'''Гриппи хукҳо''' ({{lang-en|Swine influenza}}) — номи шартии бемории шадиди сироятии одаму ҳайвонот. 

Соли 1931 олими амрикоӣ Ричард Шоуп ошкор кардааст. Гриппи хукҳо дар ИМА, Мексика, Конодо, Амрикои Ҷанубӣ, Аврупо, Кения, Хитой, Ҷопон, Тайван ва дигар мамолики Осиё дучор меояд. Мутобиқи таснифоти расмӣ ба гриппи навъи А мансуб аст. Ангезандааш штаммҳои вируси A/H&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;N&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, A/H&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, A/H&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ва A/H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;N&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;. Гриппи хукҳо соли 2009 дар Мексика хурӯҷ карда, дар муддати 2 моҳ вируси он (A/H&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;N&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;) дар 74 кишвари дунё паҳн гардид. Дар натиҷа 34 ҳазор кас сироят ёфта, 163 нафарашон фавтиданд. Аломатҳои гриппи хукҳо дар одам ба мисли дигар шаклҳои грипп аст. Ангезандаҳои он ба воситаи ҳаво ба роҳи нафас афтода, боиси сар задани беморӣ мешаванд. Одами бемор барои атрофиён то 7–10 рӯз хавфнок мебошад. Баъди 1–5 рӯзи сироят ёфтан ҳарорат баланд (39–40°С) шуда, одам табларза мекунад, месурфад; нишонаҳои зуком, гулӯдард, ашкшорӣ, дарди сару мушакҳо, инчунин дарди банду буғум падид меоянд. Мумкин аст бемор дарунрав шуда, қай кунад. Ҳолатҳои аз ҳайвонот ё гӯшти хук ба одам гузаштани беморӣ ошкор нашудаанд. Барои пешгирии гриппи хукҳо бо собун шустани даст, истеъмоли нӯшокиҳо ва витамини С муфид аст. Ҳангоми нигоҳубини бемор то омадани духтур бинӣ ва даҳонро бо ниқоби махсус бастан лозим. Муолиҷаи гриппи хукҳо мисли дигар навъҳои грипп аст. Вақтҳои охир бештар аз доруҳои оселтамивир (тамифлю), зинамивир (реленза), арбидол истифода мекунанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Гриппи хукҳо|4|муаллиф= Ш. Матинов.}}
* Инфекционные болезни свиней. М., 2007.
{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Бемориҳои ҷонварон]]</text>
      <sha1>rwdttffypq93kdzozal0d00d8zlurzz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Конгресси миллии Ҳинд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>294458</id>
    <revision>
      <id>1490114</id>
      <parentid>1483319</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T01:15:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40238" sha1="ozzz59waerb4uy0m7ded06dtu8y5j77" xml:space="preserve">{{Ҳизби сиёсӣ|номи ҳизб=Конгресси миллӣ}}

'''Конгресси миллии Ҳинд''' ё '''Конгресси миллии Ҳиндустон''' (аксар вақт '''Ҳизби конгресс''' ё танҳо '''Конгресс''' номида мешавад, абр. '''INC''' ) — як ҳизби сиёсӣ дар Ҳиндустон аст, ки решаҳои густурда дорад. &lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Indian-National-Congress|title=Indian National Congress|accessdate=26 February 2018|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]}}&lt;/ref&gt; Он дар соли 1885 таъсис ёфта, аввалин ҳаракати муосири миллатгароӣ буд, ки дар империяи Бритониё дар Осиё ва Африқо ба вуҷуд омадааст. Аз охири асри 19 ва махсусан пас аз соли 1920, таҳти роҳбарии [[Маҳатма Гандӣ|Маҳатма Гандӣ]], Конгресс раҳбари асосии ҳаракати истиқлолияти Ҳиндустон гардид . Конгресс Ҳиндустонро ба истиқлолият аз [[Бритониё|Шоҳигарии Муттаҳида]] раҳбарӣ намудааст,  ва ба дигар ҳаракатҳои миллатгароёнаи зидди мустамликадор дар [[Бритониё|Империяи Бритониё ]] таъсири қавӣ расонд.
  
Президенти кунунии Конгресси миллии Ҳинд (Inc) — [[Соня Гандӣ]] (1998-2017&amp;2019-22) мебошад.

== Таърих ==
===Пеш аз истиқлолият===
[[Акс:1st_INC1885.jpg|алт=Leaders of the Congress Party gathered in 1885|мини| Иҷлосия якуми Конгресси миллии Ҳиндустон, [[Мумбай|Бомбай]], 28-31 декабри 1885]]
Конгресси Миллии Ҳинд ҷаласаи аввалини худро дар [[Мумбай|Бомбай]] аз 28 то 31 декабри соли 1885 бо ташаббуси афсари нафақахӯри хидмати давлатӣ Аллан Октавиан Ҳйум баргузор кард. Дар соли 1883, Хйум идеяи худро дар бораи созмоне, ки манфиатҳои Ҳиндустонро намояндагӣ мекунад, дар номаи кушод ба хатмкунандагони Донишгоҳи Калкутта баён карда буд. &lt;ref name=&quot;INC facts&quot;&gt;{{Cite news|title=Indian National Congress: 12 facts about one of the oldest political parties of the country|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/indian-national-congress-was-formed-on-this-day-facts-about-inc-1117601-2017-12-28|accessdate=20 July 2021|work=India Today|date=August 26, 2019}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-in-school/The-long-march-to-freedom/article14571467.ece|title=The long march to freedom – IN SCHOOL|work=The Hindu|date=16 August 2016|accessdate=16 August 2018}}&lt;/ref&gt; Ҳадафи он ба даст овардани саҳми бештар дар ҳукумат барои ҳиндуҳои таҳсилкарда ва эҷоди як платформа барои муколамаи шаҳрвандӣ ва сиёсӣ байни онҳо ва Раҷи Бритониё буд. Хйум ташаббус нишон дод ва дар мохи марти соли 1885 дар бораи даъват намудани мачлиси якуми иттифоки миллии Хиндустон, ки мохи декабри оянда дар Пуна барпо мегардад, хабар дода шуд. &lt;ref name=&quot;pattabhi&quot;&gt;Sitaramayya, B. Pattabhi. 1935. &lt;/ref&gt; Аз сабаби сар задани [[Вабо|вабо]] дар он ҷо, он ба [[Мумбай]] кӯчонида шуд. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://archive.org/stream/historyoftheindi035503mbp/historyoftheindi035503mbp_djvu.txt|title=Full text of &quot;The History of the Indian National Congress&quot;|publisher=The Working Committee Of The Congress Madras|accessdate=16 August 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://archive.org/details/TheHistoryOfTheIndianNationalCongress|title=The History of the Indian National Congress (1885–1935)|author=Pattabhi Sita Ramaiah|date=1 November 2018}}&lt;/ref&gt;
[[Акс:A_O_Hume.jpg|алт=A British civil servant|мини| А.О. Хйум, яке аз асосгузорони Конгресси миллии Хинд]]
[[Акс:WCBonnerjee.jpg|алт=Pioneer of Indian National Congress pre-independence|мини| Вомеш Чундер Боннерҷӣ, аввалин президенти Конгресси миллии Ҳинд]]
Хйум вохурии аввалинро дар [[Мумбай|Бомбай]] бо ризоияти ноиби лорд Дафферин ташкил кард . Умеш Чандра Банерҷӣ аввалин президенти Конгресс буд; дар сессияи якум 72 нафар вакилон, ки намояндагони хар як музофоти Хиндустон мебошанд, иштирок доштанд. &lt;ref&gt;{{Cite news|author=Singh|first=Kanishka|url=https://www.indianexpress.com/article/india/here-is-a-list-of-past-presidents-of-indian-national-congress-4967084/lite/|title=Indian National Congress: From 1885 till 2017, a brief history of past presidents|work=The Indian Express|date=5 December 2017|accessdate=16 August 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://m.rediff.com/news/report/cong/20061228.htm|title=Sonia sings Vande Mataram at Congress function – Rediff.com India News|date=28 December 2006|publisher=M.rediff.com|accessdate=16 August 2018}}&lt;/ref&gt;  Ин гурӯҳи хурд, ки дар он вақт намояндаи оммаи ҳиндӣ набуд, &lt;ref name=&quot;SissonWolpert1988&quot;&gt;{{Cite book|last=Richard Sisson|last2=Stanley A. Wolpert|title=Congress and Indian Nationalism: The Pre-independence Phase|url={{Google books|QfOSxFVQa8IC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=1988|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06041-8|page=21|quote=Those fewer than 100 English-educated gentlemen of means and property, mostly lawyers and journalists, could hardly claim to 'represent' some 250 million illiterate impoverished peasants}}&lt;/ref&gt; бештар ҳамчун як саҳна барои ғаразҳои элитаи ҳиндӣ фаъолият мекард, на як ҳизби сиёсӣ дар даҳсолаи аввали мавҷудияти худ. &lt;ref name=&quot;SissonWolpert1988 2&quot;&gt;{{Cite book|last=Richard Sisson|last2=Stanley A. Wolpert|title=Congress and Indian Nationalism: The Pre-independence Phase|url={{Google books|QfOSxFVQa8IC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=1988|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-06041-8|pages=22–23|quote=Without any funds or any secretariat, however (other than Hume) Congress remained, during its first decade at least, more of a sounding board for elite Indian aspirations than a political party.}}&lt;/ref&gt;

=== Солҳои аввал ===
[[Акс:Sri_Aurobindo_presiding_over_a_meeting_of_the_Nationalists_after_the_Surat_Congress,_with_Tilak_speaking,_1907.jpg|алт=Early Nationalists|чап|мини| Конгресси &quot;экстремист&quot; Бал Гангадҳар Тилак дар соли 1907 дар ҳоле ки ҳизб ба мӯътадил ва ифротгароён тақсим шуд. Дар сари миз Ауробиндо Гҳош нишастааст ва дар тарафи росташ (дар курсӣ) ГС Хапарде, ҳарду иттифоқчиёни Тилак ҳастанд.]]
[[Акс:Gopal_krishan_gokhale.jpg|мини| Гопал Кришна Гохале, як ислоҳоти иҷтимоии конститутсионӣ ва миллатгарои мӯътадил, дар соли 1905 президенти Конгресси миллии Ҳиндустон интихоб шуд.]]
Дар ибтидои асри 20, талабҳои Конгресс дар муқобили муқовимати доимии ҳукумати Бритониё шадидтар шуданд ва ҳизб тасмим гирифт, ки аз ҷунбиши истиқлолият ҳимоят кунад, зеро он имкон медиҳад, ки як низоми нави сиёсие, ки Конгресс дар он метавонад ба кор дарояд. як ҳизби бузург. То соли 1905 дар байни мӯътадилҳо бо роҳбарии Гокхале, ки ташвиқу тарғиботи оммавиро паст мезананд ва ифротгароёни нав, ки тарғиботро ҷонибдорӣ мекарданд ва талоши ислоҳоти иҷтимоиро ҳамчун парешон аз миллатгароӣ меҳисобанд, тақсимот кушода шуд. Бал Гангадҳар Тилак, ки кӯшиши сафарбар кардани ҳиндуҳои ҳиндуҳоро бо муроҷиат ба як шахсияти сиёсии ҳиндуҳо, ки дар ҷашнвораҳои солонаи ҷамъиятии Ганапати, ки ӯ дар ғарби Ҳиндустон ифтитоҳ мекард, намоиш дода мешуд, дар байни ифротгароён маъруф буд. &lt;ref&gt;Stanley A. Wolpert, ''Tilak and Gokhale: Revolution and Reform in the Making of Modern India'' (1962) p 67&lt;/ref&gt;

Конгресс як қатор ходимони намоёни сиёсй. Дадабхай Наороҷӣ, узви хоҳар Ассотсиатсияи Миллии Ҳиндустон, дар соли 1886 президенти ин ҳизб интихоб шуд ва аввалин вакили парлумони Ҳиндустон дар парлумони Бритониё (1892–1895) буд. Ба Конгресс инчунин Бал Гангадҳар Тилак, Бипин Чандра Пал, Лала Лаҷпат Рай, Гопал Кришна Гокхале ва Муҳаммад Алӣ Ҷинна шомил буданд. Ҷинна узви гурӯҳи мӯътадил дар Конгресс буд, ки ба ваҳдати ҳиндуҳо ва мусулмонон дар расидан ба худидоракунӣ ҷонибдорӣ мекард. {{Sfn|Singh|pp=41–42}} Баъдтар ӯ раҳбари Лигаи мусалмонон шуд ва дар таъсиси Покистон саҳм гузошт. Конгресс аз ҷониби Сурендранат Банерҷӣ ҳангоми тақсими Банголистон дар соли 1905 ба як ҳаракати оммавӣ табдил ёфт ва дар натиҷа ҳаракати Свадешӣ . &lt;ref name=&quot;INC&quot;&gt;{{Cite book|first=Judith E.|last=Walsh|title=A Brief History of India|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438108254|page=[https://archive.org/details/briefhistoryofin0000wals/page/154 154]|year=2006|url=https://archive.org/details/briefhistoryofin0000wals/page/154}}&lt;/ref&gt;

=== Конгресс ҳамчун ҳаракати оммавй ===
[[Акс:Gandhi_spinning.jpg|алт=Mohandas Karamchand Gandhi was born to a Hindu family on 2nd October 1869, in Porbandar, Gujarat, India|рост|мини| [[Маҳатма Гандӣ]] бо дастгоҳи ресандагӣ, дар охири солҳои 1920]]
[[Маҳатма Гандӣ]] соли 1915 аз Африқои Ҷанубӣ баргашт. &lt;ref name=&quot;Sailed 1915&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.sahistory.org.za/people/mohandas-karamchand-gandhi|title=Mohandas Karamchand Gandhi|publisher=South African History Online|accessdate=25 May 2020}}&lt;/ref&gt; Пас аз [[Ҷанги ҷаҳонии якум|Ҷанги Якуми Ҷаҳонӣ]], ҳизб бо Гандӣ алоқаманд шуд, ки пешво ва симои рӯҳонии ғайрирасмии он боқӣ монд. &lt;ref name=&quot;M.Ghandi1&quot;&gt;{{Cite book|last=Mahatma Gandhi|author-link=Gandhi|title=The Gandhi Reader: A Sourcebook of His Life and Writings|publisher=Grove Press|isbn=9780802131614|page=[https://archive.org/details/gandhireadersou00gand/page/254 254]|year=1994|url=https://archive.org/details/gandhireadersou00gand/page/254}}&lt;/ref&gt; Вай дар соли 1920 бо Ҷунбиши Хилофат иттиҳод таъсис дод, то барои ҳифзи хилофати Усмонӣ ва ҳуқуқи ҳиндуҳо нофармонии шаҳрвандӣ ё сатяграхаро ҳамчун асбоби ташвиқот мубориза барад. &lt;ref&gt;Gail Minault, ''The Khilafat movement'' p 69&lt;/ref&gt; Дар соли 1923, пас аз марги полис дар Чаури Чаура, Ганди таблиғро боздошт. Ба нишони эътироз чанде аз раҳбарон Читтаранҷан Дас, Энни Бесант ва Мотилал Неҳру истеъфо доданд, то Ҳизби Сваражро таъсис диҳанд . Ҳаракати Хилофат шикаст хӯрд ва Конгресс тақсим шуд. &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gAW8GreFqjkC&amp;q=The+Khilafat+movement+collapsed+and+Congress+was+split.&amp;pg=PA168|title=The Khilafat Movement: Religious Symbolism and Political Mobilization in India – Gail Minault – Google Books|access-date=16 August 2018|isbn=9780231050722|last=Minault|first=Gail|year=1982}}&lt;/ref&gt;

Бо кӯмаки гурӯҳи мӯътадил бо сарварии Гокхал, соли 1924 Ганди президенти Конгресс шуд. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/who-is/who-was-gopal-krishna-gokhale-liberal-nationalist-mahatma-gandhi-6403225/|title=Gopal Krishna Gokhale: The liberal nationalist regarded by Gandhi as his political guru|date=13 May 2021}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/here-is-a-list-of-past-presidents-of-indian-national-congress-4967084/|title=Indian National Congress: From 1885 till 2017, a brief history of past presidents|date=5 December 2017}}&lt;/ref&gt; Афзоиши маъруфияти Ганди ва ''санъати сатяграхаи'' инқилобии ӯ боиси дастгирии Дар натиҷаи бартарии миллатгароӣ, маъруфияти Гандӣ ва кӯшишҳои ҳизб барои аз байн бурдани фарқиятҳои кастаҳо, дастнорасӣ, камбизоатӣ ва тақсимоти динӣ ва этникӣ, Конгресс ба як гурӯҳи пурқувват ва бартаридошта табдил ёфт. &lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/3517065|title=The Congress and the Revolutionaries in the 1920s|author=Mittal, S. K.|year=1982|journal=Social Scientist|volume=10|issue=6|pages=20–37|doi=10.2307/3517065}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://scholar.valpo.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1192&amp;context=jvbl&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/features/kids/gandhiji-an-inspiration/article12542442.ece|title=Gandhiji - an inspiration|date=1 October 2012}}&lt;/ref&gt; Гарчанде ки аъзоёни он асосан ҳиндуҳо буданд, дар он аз дигар динҳо, синфҳои иқтисодӣ ва гурӯҳҳои этникӣ ва забонӣ буданд. 

Дар конгресси соли 1929 иҷлосияи Лоҳур тахти раёсати [[Ҷавоҳирлаъл Неҳру|Ҷавоҳирлаъл Нехру]] Пурна Свараж (истиқлолияти комил) хамчун мақсади ҳизб эълон карда шуда, 26 январи соли 1930 &quot;Пурна Свараж Дивас&quot; (Рӯзи истиқлолият) эълон карда шуд. &lt;ref name=&quot;Remarks&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.constitutionofindia.net/historical_constitutions/declaration_of_purna_swaraj__indian_national_congress__1930__26th%20January%201930|title=Declaration of Purna Swaraj (Indian National Congress, 1930) Clipboard|publisher=CAD India|accessdate=25 May 2020}}&lt;/ref&gt; Дар ҳамон сол, Srinivas Iyenger аз ҳизб барои талаб истиқлолияти пурра, на танҳо ронда шуд, хона ҳукмронӣ тавре ки [[Маҳатма Гандӣ|Гандӣ]] талаб. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mainbharathun.org/inc.html|title=Main Bharat Hun|publisher=Main Bharat Hun|accessdate=3 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100721001422/http://www.mainbharathun.org/inc.html|archivedate=21 July 2010}}&lt;/ref&gt;
[[Акс:Subhas_Chandra_Bose.jpg|алт=Also known as Netaji, founder of Azad Hind force|мини| Субхас Чандра Бозе дар давоми солҳои 1938-39 ҳамчун президенти Конгресс кор кардааст.]]
Пас аз қабули ин Ҳукумат Санади Ҳиндустон 1935, интихоботи вилояти: дар Ҳиндустон дар зимистони 1936-1937 дар ёздаҳ вилоят гузаронида шуданд Мадрас, вилоятҳои Осиёи Марказӣ, Бихар, Orissa, вилоятҳои СММ, Бомбей раёсати, Assam, NWFP, Bengal, Панҷоб, ва Синд. Натиҷаҳои ниҳоии интихобот дар моҳи феврали соли 1937 эълон карда шуданд &lt;ref name=&quot;Manglik2020&quot;&gt;{{Cite book|last=Rohit Manglik|title=SSC Sub Inspector CPO (Tier I and II) 2020|url=https://books.google.com/books?id=Cx_kDwAAQBAJ&amp;pg=PA639|date=21 May 2020|publisher=EduGorilla|page=639|id=GGKEY:AWW79B82A9H}}&lt;/ref&gt; Конгресси миллии Ҳиндустон дар ҳашттои онҳо қудрат ба даст овард - се истисно ба Бенгол, Панҷоб ва Синд. &lt;ref name=&quot;Manglik2020&quot; /&gt; Лигаи умумии мусулмонони Хиндустон дар ягон музофот хукумат ташкил карда натавонист. &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Indian Muslims and Partition of India|publisher=Atlantic Publishers|isbn=9788171563746|page=240|last=S. M. Ikram|year=1995}}&lt;/ref&gt; Вазоратҳои конгресс дар моҳҳои октябрь ва ноябри соли 1939 ба нишони эътироз ба мукобили изхороти ноиби лорд Линлитгоу, ки Ҳиндустон дар Ҷанги дуйуми ҷаҳон иштирокчии ҷангкунанда буд, бе машварат бо халқи хинд истеъфо доданд. &lt;ref&gt;{{Cite book|last=SN Sen|title=History Modern India|publisher=New Age International|isbn=9788122417746|page=202|year=2006}}&lt;/ref&gt;

Дар соли 1939, Субхас Чандра Бозе, ки дар соли 1938 ва 1939 президент интихоб шуда буд, аз конгресс бинобар интихоби кумитаи корӣ истеъфо дод. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.open.ac.uk/researchprojects/makingbritain/content/subhas-chandra-bose|title=Subhas Chandra Bose &amp;#124;|author=Dates of time spent in Britain:&amp;nbsp;1919–21|publisher=Open.ac.uk|accessdate=3 May 2014|archivedate=2014-04-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140405000953/http://www.open.ac.uk/researchprojects/makingbritain/content/subhas-chandra-bose}}&lt;/ref&gt; Конгресс як ташкилоте буд, ки ба сотсиалистҳои радикалӣ, суннатгароён ва консерваторҳои ҳиндую мусулмон паноҳ медод. Гандӣ соли 1939 тамоми гурўњњои сотсиалистиро, аз љумла Ҳизби сотсиалистии Конгресс, Ҳизби Кришак Праҷа ва Ҳизби Сварадяро бо Субҳас Чандра Бозе пеш кард
Дар соли 1946, Конгресс дар ташкили Кумитаи дифоъи Конгресс кӯмак кард, ки як гурӯҳи ҳуқуқшиносиро барои дифоъ аз парвандаи сарбозони ҳукумати &quot;Озод Ҳинд&quot; ҷамъ овард. Ба ҳайати даста якчанд ҳуқуқшиносони машҳур, аз ҷумла Бҳулабхай Десаӣ, Асаф Алӣ ва [[Ҷавоҳирлаъл Неҳру|Ҷавоҳирлаъл Нехру]] шомиланд. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.barcouncilofindia.org/about/about-the-legal-profession/lawyers-in-the-indian-freedom-movement/|title=Lawyers in the Indian Freedom Movement – The Bar Council of India|publisher=Barcouncilofindia.org|accessdate=3 May 2014}}&lt;/ref&gt; Худи ҳамон сол, аъзои Конгресс дар аввал маллоҳонро, ки шӯриши Нерӯи Шоҳии баҳрии Ҳиндустонро сарварӣ мекарданд, дастгирӣ карданд, аммо онҳо дар як лаҳзаи муҳим пуштибонӣ карданд ва шӯриш ноком шуд.  

=== Пас аз истиқлолият ===
Пас аз ба даст овардани истиқлолияти Ҳиндустон дар соли 1947 Конгресси миллии Ҳинд ҳизби бартаридоштаи сиёсии кишвар гардид. Дар соли 1952, дар аввалин интихоботи умумихалқӣ, ки пас аз истиқлолият баргузор шуд, ҳизб дар парлумони миллӣ ва аксари қонунгузорони иёлот ба қудрат расид. Он то соли 1977, ваќте ки онро эътилофи Љаната шикаст дод, њокимиятро дар миллї нигоњ дошт. Он соли 1980 ба сари қудрат баргашт ва то соли 1989 ҳукмронӣ кард, ки бори дигар шикаст хӯрд. Ин ҳизб ҳукуматро дар соли 1991 дар сарварии эътилоф ва ҳамчунин солҳои 2004 ва 2009, вақте ки Иттиҳоди муттаҳидаи прогрессивӣ раҳбарӣ мекард, ташкил дод. Дар ин давра конгресс дар сиёсати ичтимоии худ аз маркази чапи худ монд ва устуворона аз чахонбинии социалистй ба чахонбинии иктисодии неолибералй гузашт. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blogs.timesofindia.indiatimes.com/captains-musings/new-year-aspirations-can-india-hope-for-a-centrist-progressive-liberal-party/|title=New year aspirations – Can India hope for a centrist progressive liberal party?|author=1:48&amp;nbsp;pm|publisher=Blogs.timesofindia.indiatimes.com|accessdate=16 August 2018}}&lt;/ref&gt; Рақибони ҳизб дар сатҳи давлатӣ ҳизбҳои миллӣ буданд, аз ҷумла Ҳизби Бҳаратия Ҷаната (BJP), Ҳизби коммунистии Ҳиндустон (Марксист) (CPIM) ва ҳизбҳои гуногуни минтақавӣ, аз қабили Ҳизби Телугу Десам, Конгресси Тринамоол ва Ҳизби Аам Аадми. &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Why India's opposition is nearly irrelevant|url=https://www.economist.com/asia/2017/04/28/why-indias-opposition-is-nearly-irrelevant|work=[[The Economist]]|accessdate=6 June 2018|date=28 April 2017}}&lt;/ref&gt;

Вориси пас аз тақсимоти ин ҳизб ҳамчун Конгресси Миллии Покистон, ҳизбе, ки ҳуқуқи ақаллиятҳои мазҳабиро дар иёлот намояндагӣ мекард, боқӣ монд. Дастгирии ҳизб аз ҳама бештар дар музофоти банголизабони Покистони Шарқӣ буд . Пас аз ҷанги истиқлолияти Бангладеш, он ҳамчун Конгресси миллии Бангладеш маълум шуд, аммо соли 1975 аз ҷониби ҳукумат пароканда карда шуд.
=== КМҲ (1998 то ҳоло) ===
Интихоботи умумии соли 1998 нишон дод, ки Конгресс 141 курсиро дар Лок Сабҳа ба даст овард, ки пасттарин нишондод то он вақт буд. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2145_98.htm|title=India Parliamentary Chamber: Lok Sabha|website=[[Inter-Parliamentary Union]]|accessdate=4 March 2018}}&lt;/ref&gt; Барои баланд бардоштани маъруфияти он ва беҳтар кардани нишондодҳои он дар интихоботи дарпешистода, роҳбарони Конгресс аз Соня Гандӣ, бевазани Раҷив Гандӣ даъват карданд, ки роҳбарии ҳизбро бар дӯш гирад. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1998/01/31/another-gandhi-comes-to-congress-partys-aid/6dd58f02-b8d2-4a1e-b6ee-32e6f26cefcf/|title=ANOTHER GANDHI COMES TO CONGRESS PARTY'S AID|author=Cooper|first=Kenneth J.|date=January 31, 1998|work=The Washington Post}}&lt;/ref&gt; Вай қаблан пешниҳодҳои иштироки фаъол дар корҳои ҳизбиро рад карда, аз сиёсат дурӣ мекашид. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/19950131-sonia-gandhi-emerges-as-cynosure-of-all-eyes-could-play-pivotal-role-in-party-politics-808336-1995-01-31|title=Sonia Gandhi emerges as cynosure of all eyes, could play pivotal role in party politics|author=Rahman|first=M.|website=India Today|date=January 31, 1995}}&lt;/ref&gt; Пас аз интихоб шуданаш ба ҳайси раҳбари ҳизб, як бахши ҳизб, ки ба далели миллаташ итолиёвӣ ба ин интихоб мухолифат кард, аз ҳам ҷудо шуд ва Ҳизби Конгресси Миллӣ (NCP) -ро таъсис дод, ки таҳти сарварии Шарад Павар аст . &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1999/05/21/world/congress-party-expels-3-who-opposed-gandhi.html|title=Congress Party Expels 3 Who Opposed Gandhi|author=Dugger|first=Celia W.|date=21 May 1999}}&lt;/ref&gt;
[[Акс:Manmohan_Singh_in_2009.jpg|алт=The first and only Sikh in Prime Minister's office|чап|мини|235x235пкс| [[Манмоҳан Сингҳ]] дар байни солҳои 2004 ва 2014 дар мақоми 13-умин сарвазири Ҳиндустон кор кардааст.]]

== Натиҷаҳои интихоботи умумихалқӣ ==
{{тарҷума}}
[[Акс:Congress_Loksabha_Vote_percent_all_time.png|алт=INC general elections vote percentage|рост|мини|275x275пкс| Фоизи овозҳои Конгресси Лок Сабҳа ҳама вақт]]
[[Акс:Congress_Loksabha_seats_all_time.png|алт=INC seasts in lower house of Indian parliament|рост|мини|275x275пкс| Ҷойҳои Конгресси Локсабҳа ҳама вақт]]
[[Акс:Congress_Rajya_sabha_seats_all_time.png|алт=INC seats in upper house of Indian parliament|рост|мини|275x275пкс| Конгресси Раҷя Сабҳа ҳама вақт ҷой дорад]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! style=&quot;background-color:#00BFFF; color:white&quot; |Сол
! style=&quot;background-color:#00BFFF; color:white&quot; |Қонунгузор
! style=&quot;background-color:#00BFFF; color:white&quot; |Раҳбари ҳизб
! style=&quot;background-color:#00BFFF; color:white&quot; |Ҷойҳои ғолиб
! style=&quot;background-color:#00BFFF; color:white&quot; |Тағйир додани ҷойҳо
! style=&quot;background-color:#00BFFF; color:white&quot; |Фоизи овозҳо
! style=&quot;background-color:#00BFFF; color:white&quot; |Раванди овоздиҳӣ
! style=&quot;background-color:#00BFFF; color:white&quot; |Натиҷа
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;background-color:#00BFFF; color:white&quot; |Ref
|- 
|1934
|5-умин Маҷлиси марказии қонунгузорӣ
| [[Бхулабхай Десаӣ|Бхулабхай Десаӣ]]
|{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|42|147|{{Indian National Congress/meta/color}}}}
|{{increase}} 42
|{{n/a}}
|{{n/a}}
| {{n/a}}
|
|- 
|1945
|6-умин Маҷлиси марказии қонунгузорӣ
| [[Сарат Чандра Бозе|Сарат Чандра Бозе]]
|{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|59|102|{{Indian National Congress/meta/color}}}}
|{{increase}} 17
|{{n/a}}
|{{n/a}}
| {{partial|Ҳукумати Ҳиндустон (1946–1947)}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/fullscreen.html?object=110|title=-- Schwartzberg Atlas -- Digital South Asia Library|website=dsal.uchicago.edu|accessdate=2021-12-06|archivedate=2021-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210107120130/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/fullscreen.html?object=110}}&lt;/ref&gt;
|- 
|1951
|1-Лок Сабҳа (Lok Sabha)
| rowspan=&quot;3&quot; |[[Ҷавоҳирлаъл Неҳру|Ҷавоҳирлаъл Неҳру]]
|{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|364|489|{{Indian National Congress/meta/color}}}}
|{{increase}} 364
|44.99%
|{{n/a}}
|{{yes2|Ҳукумат}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1951/VOL_11_51_LS.PDF|title=Statistical Report on Lok Sabha Elections 1951-52|publisher=Election Commission of India}}&lt;/ref&gt;
|- 
|1957
|2-Лок Сабҳа (Lok Sabha)
|{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|371|494|{{Indian National Congress/meta/color}}}}
|{{increase}} 7
|47.78%
|{{increase}} 2.79%
|{{yes2|Ҳукумат}}
|&lt;ref name=&quot;GE1957V1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1957/Vol_I_57_LS.pdf|title=Statistical Report on General Election, 1957 : To the Second Lok Sabha Volume-I|website=Election Commission of India|accessdate=11 July 2015}}&lt;/ref&gt;
|- 
|1962
|3-Лок Сабҳа (Lok Sabha)
|{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|361|494|{{Indian National Congress/meta/color}}}}
|{{decrease}} 10
|44.72%
|{{decrease}} 3.06%
|{{yes2|Ҳукумат}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1962/Vol_I_LS_62.pdf|title=Statistical Report On General Elections, 1962 To The Third Lok Sabha|publisher=Election Commission of India|accessdate=30 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140718185518/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1962/Vol_I_LS_62.pdf|archivedate=18 July 2014}}&lt;/ref&gt;
|- 
|1967
|4-Лок Сабҳа (Lok Sabha)
| rowspan=&quot;4&quot; |[[Индира Гандӣ|Индира Гандӣ]]
|{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|283|520|{{Indian National Congress/meta/color}}}}
|{{decrease}} 78
|40.78%
|{{decrease}} 2.94%
|{{yes2|Ҳукумат}}
|&lt;ref name=&quot;General Election of India 1967&quot;&gt;{{Cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1967/Vol_I_LS_67.pdf|title=General Election of India 1967, 4th Lok Sabha|publisher=Election Commission of India|accessdate=13 January 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140718185108/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1967/Vol_I_LS_67.pdf|archivedate=18 July 2014}}&lt;/ref&gt;
|- 
|1971
|5-Лок Сабҳа (Lok Sabha)
|{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|352|518|{{Indian National Congress/meta/color}}}}
|{{increase}} 69
|43.68%
|{{increase}} 2.90%
|{{yes2|Ҳукумат}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1971/Vol_I_LS71.pdf|title=General Election of India 1971, 5th Lok Sabha|publisher=Election Commission of India|accessdate=13 January 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140718175452/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1971/Vol_I_LS71.pdf|archivedate=18 July 2014}}&lt;/ref&gt;
|- 
|1977
|6-Лок Сабҳа (Lok Sabha)
|{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|153|542|{{Indian National Congress/meta/color}}}}
|{{decrease}} 199
|34.52%
|{{decrease}} 9.16%
|{{partial|Мухолифин}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1977/Vol_I_LS_77.pdf|title=General Election of India 1977, 6th Lok Sabha|publisher=Election Commission of India|accessdate=13 January 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140718185438/http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1977/Vol_I_LS_77.pdf|archivedate=18 July 2014}}&lt;/ref&gt;
|- 
|1980
|7-Лок Сабҳа (Lok Sabha)
|{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|351|542|{{Indian National Congress/meta/color}}}}
|{{increase}} 198
|42.69%
|{{increase}} 8.17%
|{{yes2|Ҳукумат}}
|
|- 
|1984
|8-Лок Сабҳа (Lok Sabha)
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Раҷив Гандӣ|Раҷив Гандӣ]]
|{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|415|533|{{Indian National Congress/meta/color}}}}
|{{increase}} 64
|49.01%
|{{increase}} 6.32%
|{{yes2|Ҳукумат}}
|
|- 
|1989
|9-Лок Сабҳа (Lok Sabha)
|{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|197|545|{{Indian National Congress/meta/color}}}}
|{{decrease}} 218
|39.53%
|{{decrease}} 9.48%
|{{partial|Мухолифин}}
|&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9dDH9q7nVQ8C&amp;pg=PA124|title=Indian Parliamentary Democracy|publisher=Atlantic Publishers &amp; Dist|year=2003|isbn=978-81-269-0193-7|page=124}}&lt;/ref&gt;
|- 
|1991
|10-Лок Сабҳа (Lok Sabha)
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Нарасимха Рао|Нарасимха Рао]]
|{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|244|545|{{Indian National Congress/meta/color}}}}
|{{increase}} 47
|35.66%
|{{decrease}} 3.87%
|{{yes2|Ҳукумат}}
|&lt;ref name=&quot;IPU&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.elections.in/parliamentary-constituencies/1991-election-results.html|title=1991 India General (10th Lok Sabha) Elections Results|website=www.elections.in|accessdate=2020-09-07|archivedate=2021-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210423033347/https://www.elections.in/parliamentary-constituencies/1991-election-results.html}}&lt;/ref&gt;
|- 
|1996
|11-Лок Сабҳа (Lok Sabha)
|{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|140|545|{{Indian National Congress/meta/color}}}}
|{{decrease}} 104
|28.80%
|{{decrease}} 7.46%
|{{partial|Мухолифин, Ҷабҳаи муттаҳид (Ҳиндустон)}}
|&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Vohra|first=Ranbir|title=The Making of India|url=https://archive.org/details/makingofindiahis0002vohr|year=2001|publisher=M.E. Sharpe|location=Armonk|pages=[https://archive.org/details/makingofindiahis0002vohr/page/282 282]–284|isbn=978-0-7656-0712-6}}&lt;/ref&gt;
|- 
|1998
|12-Лок Сабҳа (Lok Sabha)
|[[Ситарам Кесри|Ситарам Кесри]]
|{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|141|545|{{Indian National Congress/meta/color}}}}
|{{increase}} 1
|25.82%
|{{decrease}} 2.98%
|{{partial|Мухолифин}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.eci.nic.in/archive/ge98/index_ge.htm|title=Archived copy|accessdate=16 January 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180727214722/http://eci.nic.in/archive/ge98/index_ge.htm|archivedate=27 July 2018}}&lt;/ref&gt;
|- 
|1999
|13-Лок Сабҳа (Lok Sabha)
| rowspan=&quot;3&quot; |[[Соня Гандӣ|Соня Гандӣ ]]
|{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|114|545|{{Indian National Congress/meta/color}}}}
|{{decrease}} 27
|28.30%
|{{increase}} 2.48%
|{{partial|Мухолифин}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.eci.nic.in/archive/ge1999/index_ge1.htm|title=Archived copy|accessdate=16 January 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190201105036/http://eci.nic.in/archive/ge1999/index_ge1.htm|archivedate=1 February 2019}}&lt;/ref&gt;
|- 
|2004
|14-Лок Сабҳа (Lok Sabha)
|{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|145|543|{{Indian National Congress/meta/color}}}}
|{{increase}} 31
|26.7%
|{{decrease}} 1.6%
|{{yes2|Эътилоф}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.eci.nic.in/archive/GE2004/pollupd/pc/GE_NatSnapshot.htm|title=Archived copy|accessdate=16 January 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180727220231/http://eci.nic.in/archive/GE2004/pollupd/pc/GE_NatSnapshot.htm|archivedate=27 July 2018}}&lt;/ref&gt;
|- 
|2009
|15-Лок Сабҳа (Lok Sabha)
|{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|206|543|{{Indian National Congress/meta/color}}}}
|{{increase}} 61
|28.55%
|{{increase}} 2.02%
|{{yes2|Эътилоф}}
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/india/news/second-upa-wincrowning-glory-for-sonia%5Cs-ascendancy/61892/on|title=Second UPA win, a crowning glory for Sonia's ascendancy|date=16 May 2009|work=[[Business Standard]]|accessdate=13 June 2009}}&lt;/ref&gt;
|- 
|2014
|16-Лок Сабҳа (Lok Sabha)
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Раҳул Гандӣ|Раҳул Гандӣ ]]
|{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|44|543|{{Indian National Congress/meta/color}}}}
|{{decrease}} 162
|19.3%
|{{decrease}} 9.25%
|{{partial|Мухолифин}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main1/terms_of_houses.aspx|title=Terms of Houses, Election Commission of India|accessdate=10 June 2013}}&lt;/ref&gt;
|- 
|2019
|17-Лок Сабҳа (Lok Sabha)
|{{Ҳизби сиёсӣ/Курсӣ|52|543|{{Indian National Congress/meta/color}}}}
|{{increase}} 8
|19.5%
|{{increase}} 0.2%
|{{partial|Мухолифин}}
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-48389130|title=Modi thanks India for 'historic mandate'|date=23 May 2019|accessdate=29 May 2019|language=en-GB|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190528223438/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-48389130|archivedate=28 May 2019}}&lt;/ref&gt;
|}

=== Сиёсати иқтисодӣ ===
Таърихи сиёсати иқтисодии ҳукуматҳои Конгрессро ба ду давра тақсим кардан мумкин аст. Давраи аввал аз замони истиқлолият, яъне аз соли 1947 то соли 1991 давом кард ва ба бахши давлатӣ аҳамияти калон дод. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.livemint.com/news/india/a-short-history-of-indian-economy-1947-2019-tryst-with-destiny-other-stories-1565801528109.html|title=A short history of Indian economy 1947-2019: Tryst with destiny &amp; other stories|website=mint|date=14 August 2019}}&lt;/ref&gt; Давраи дуюм аз либерализатсияи иқтисодӣ дар соли 1991 оғоз ёфтааст. Дар айни замон, Конгресс як иқтисоди омехтаро тасдиқ мекунад, ки дар он ҳам бахши хусусӣ ва ҳам давлат ба иқтисодиёт роҳбарӣ мекунанд, ки хусусиятҳои ҳам [[Иқтисоди бозор|иқтисоди бозорӣ]] ва ҳам ба нақшабандии давлат гирифташударо доранд. Конгресс тарафдори индустрикунонии ивазкунандаи воридот — иваз кардани импорти хориҷй бо маҳсулоти ватанӣ мебошад ва чунин мешуморад, ки иқтисодиёти Ҳиндустон барои баланд бардоштани суръати тараққиёт бояд либерализатсия карда шавад. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/nehrus-economic-philosophy/article18589548.ece|title=Nehru's economic philosophy|first=H.|author=Venkatasubbiah|work=The Hindu|date=27 May 2017}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/manmohan-singh-credits-jawarharlal-nehru-for-the-idea-of-mixed-economy/articleshow/45197661.cms|title=Manmohan Singh credits Jawarharlal Nehru for the &quot;idea of mixed economy&quot;|work=The Economic Times}}&lt;/ref&gt;

== Пайвандҳои беруна ==
* {{Dmoz|Regional/Asia/India/Society_and_Culture/Politics/Parties/Indian_National_Congress}}

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
{{ПБ}}
{{Сарвазирони Ҳиндустон}}
[[Гурӯҳ:Конгресси Миллии Ҳинд]]
[[Гурӯҳ:Сиёсати Ҳиндустон]]
[[Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд]]</text>
      <sha1>ozzz59waerb4uy0m7ded06dtu8y5j77</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гулбарг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>296850</id>
    <revision>
      <id>1490063</id>
      <parentid>1290823</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T19:55:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="703" sha1="936kthbegfbd9pok8yvr2k75xf9uh07" xml:space="preserve">[[Акс:Bluete-Schema.svg|мини|260px|Тасвири нақшаии гул ба шали буришӣ:&lt;br&gt;1 [[Цветоложе]]&lt;br&gt;2 [[Чашелистик]]и&lt;br&gt;3 Гулбаргҳо&lt;br&gt;4 [[Тычинки]]&lt;br&gt;5 [[Пестик]]]]
'''Гулбарг''' ({{lang-la|pétalum}} аз {{lang-grc|πέταλον}} — барг, гул) — аз ҷумлаи қисматҳои [[гул]], ки рангу бӯй, шаклу андозаи гуногун дорад. Барои [[гардолудшавӣ]] муҳим аст.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Гулбарг|4|муаллиф= }}

{{ПБ}}
{{гиёҳшиносӣ-хурд}}

[[Гурӯҳ:Сохти гул]]</text>
      <sha1>936kthbegfbd9pok8yvr2k75xf9uh07</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҳорӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>298932</id>
    <revision>
      <id>1490183</id>
      <parentid>1458595</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T04:48:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14831" sha1="gkc7mbw0nef7hlb842etbggh89hs9hh" xml:space="preserve">{{Ҳолати тиббӣ
 |ном            = 
 |синонимҳо        = &lt;!-- ё |синоним= --&gt;
 |тасвир           = 
 |андозаи тасвир   = 
 |матани алт       = 
 |тасвир_thumbtime = 
 |зернависи_тасвир = 
 |бар           = 
 |тасвир2           = 
 |андозаи тасвир2   = 
 |матани алт2       = 
 |тасвир_thumbtime2 = 
 |зернависи_тасвир2 = 
 |бар2            = 
 |талаффуз        = 
 |талаффуз2      = 
 |ихтисос         = &lt;!-- аз Wikidata; аз нав навиштан мумкин аст --&gt;
 |нишонаҳо        = 
 |вазниншавӣ   = 
 |оғози беморӣ    = 
 |давомнокӣ        = 
 |навъҳо           = 
 |сабабҳо          = &lt;!-- ё |сабаб= --&gt;
 |хавфҳо           = &lt;!-- ё |хавф= --&gt;
 |ташхис           = 
 |дифференсиалӣ    = 
 |пешгирӣ      = 
 |табобат       = &lt;!-- ё |муолиҷа= --&gt;
 |доруворӣ      = 
 |пешгӯиҳо       = 
 |паҳншавӣ       = &lt;!-- инчунин |адади беморон= ё |Frequency= --&gt;
 |маргҳо          = 
}}

{{ТаснифиБеморӣ
|Name           = Ҳорӣ
|Image          = Rabies Virus EM PHIL 1876.JPG 
|Caption        = 
|DiseasesDB     = 11148 
|ICD10          = {{ICD10|A|82}} 
|ICD9           = {{ICD9|071}} 
|ICDO           = 
|OMIM           = 
|MedlinePlus    = 001334 
|eMedicineSubj  = med 
|eMedicineTopic = 1374 
|eMedicine_mult = 
}}
'''Ҳорӣ''' (дигар номҳо — '''рабиес'''  аз {{lang-la|rabies}}), '''обтарсӣ''', '''ҳидрофобия''' (аз {{lang-grc|ὕδωρ}} «об» и {{lang-grc2|φόβος}} «ҳарос») — [[Бемориҳои сироятӣ|бемории сироятиест]], ки боиси иллати сахти системаи асабҳо, [[рагкашӣ]], [[фалаҷ]], инчунин ташаннуҷи мушакҳои гулӯ ва нафаскашӣ мегардад. Бо ин маризӣ одам ва ҳайвон гирифтор мешавад. Дар мавриди беморӣ силсилаи марказии асаб иллат меёбад (энсефалит), ки баҳри одам марговар аст.

== Ангезаи беморӣ ==
Ангезаи ҳорӣ мансуби рабдовирусҳо (оилаи Rabodoviridae, ҷинси Lyssavirus) аст. Вай дорои вириони шаклаш тирмонанд ва ҷилди берунии липопротеидӣ мебошад. КРН (кислотаи рибонуклеат) дорад. Вируси ҳорӣ ду навъ – «дайду» («ваҳшӣ») ва беҳаракат аст. Вируси аввалӣ барои ҷонварони ширхор (пистондорҳо) хеле зиёновар буда, мағзи сарро хароб месозад ва ҳаргуна унсурҳои ситоплазмавӣ – ҷисмчаҳои Бабеш-Негри ҳосил менамояд. Вируси дуюм барои харгӯшҳо бемориовар нестанд. Ҷисмчаҳои Бабеш-Негри ҳосил намекунанд ва тавассути оби даҳон ихроҷ намешаванд.

Вируси ҳорӣ дар глитсерин то 3 моҳ маҳфуз монда, ҳини ба 60&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt;С расидани ҳарорат дар тӯли 5 – 10 дақ. маҳв мегардад. Дар мавриди ҷӯшондан пас аз 2 дақ. нобуд мешавад. Вай хусусан ба таъсири нурҳои ултрабунафш ва моддаҳои гуногуни гандзудо (эфир, лизол, осиди карбол, хлорамин, сулема) ҳассос мебошад.

Манбаъи сироят ҳайвоноти ҳомили вирусҳои ҳорӣ (саг, рӯбоҳ, гурба, гург, қашқалдоқ, ҷонварони алафхор) мебошанд. Мувофиқи баъзе маълумот солиёни охир дар ҷамоҳири собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ манбаи 60 фоизи ин беморӣ саг, 24 фоиз рӯбоҳ, 10 фоиз гурба, 3 фоиз гург ва 3 фоиз ҳайвоноти дигар будаанд. Одам асосан баҳору тобистон сироят меёбад.

Ангезаи ҳорӣ дар натиҷаи газидани ҳайвонот ва ба ҷои захм расидани оби даҳони онҳо сироят мекунад. Ҳорӣ баъзан дар натиҷаи ба пӯст расидани оби даҳони ҳайвони касал низ ба вуҷуд меояд. Хусусан аз рӯй ва панҷаи даст газидани ҷонварон хавфнок аст. Ҳайвони сироятёфта вирусҳоро дар охири давраи ниҳонӣ, 7 – 8 рӯз қабл аз зуҳуроти аломатҳои сарири (клиники)-и беморӣ ихроҷ менамояд.

Баъди аз пӯсти осебёфта ба организм ворид шудан вируси ҳорӣ тавассути танаи асабҳо ба мағзи сар ва ҳароммағз меравад. Вай дар ин ҷо афзоиш карда зиёд мешавад. Минбаъд вирусҳо ба ғадуди оби даҳон гузашта, ба воситаи луоби даҳон хориҷ мегарданд. Ҳини дар бофтаҳои асаб афзоиш бинмудани вирус , тағйироти гуногуни махсус (варам, хунрезӣ, тағйироти таназзуловари ҳуҷайраҳои асаб) рух менамояд. Дар ситоплазмаи ҳуҷайраҳои майнаи иллатёфта (бештар дар нейронҳои шохаи Аммон ё худ аспаки обӣ) унсурҳои окси-филӣ (ҷисмчаҳои Бабеш-Негри) ҳосил мешаванд, ки дорои подгун (подген)-и махсус мебошанд. Дар давру бари ҳуҷайраҳои осебёфта инфилтратҳои лимфотситӣ (ғуддаҳои ҳорӣ) пайдо мешаванд.

Давраи ниҳонии беморӣ бисёр вақт 1 – 3 моҳ (баъзан аз 10 рӯз то 1 сол) аст. Маризӣ се давраи инкишоф дорад: пешхабар (депрессия), ошуфтагӣ (пурҳаяҷонӣ) ва фалаҷ. Дар давраи пешхабар ҷои газидаи ҳайвон сӯзишу хориш мекунад, пӯст ангезишпазир мешавад, ҳол он ки ҷои захм кайҳо карахш бастааст. Мариз ошуфтахотир, андӯҳгин мегардад, бехобӣ мекашад. Ин давра 1 – 3 рӯз тӯл мекашад. Дар давраи ошуфтагӣ  дар бемор  хислатҳои обтарсӣ (ҳидрофобия), ҳавотарсӣ (аэрофобия), тундмизоҷӣ ба вуҷуд меоянд. Мариз дар вақти об хостан ва ба лаб бурдани пиёлаи об бехуд мешавад, мушакҳои гулӯ ва ҳалқ кашиш мехӯранд, нафаскашӣ хирросӣ ва ҳатто андаке қатъ мегардад. Минбаъд чунин ҳолат аз садои рехтани об ва шунидани номи «об» низ ба вуҷуд меояд. Мариз доду фарёд карда сарашро ба пушт хам мекунад, бо дастони ларзон зарфи обдорро қафо тела медиҳад. Аз қиёфаи ӯ нишонаи ваҳм бармеояд, гавҳараки чашм васеъ мешавад, зориву тавалло мекунад, ки мадад расонанд. Баъзан ӯ қай менамояд. Хурӯҷи беморӣ чанд сония идома меёбад. Ташаннуҷ мумкин аст ҳини ба рӯй расидани мавҷи ҳаво (аэрофобия) низ сар занад. Ва ҳатто рӯшноии тез (фотофобия), садои шурӯ мағал (акустикофобия), даст расондан ба пӯст, сурфидан, тоб додани сар, таранҷиши мушакҳо ҳам боиси хурӯҷи ҳорӣ мешаванд. Бисёр вақт мариз арақ карда, оби даҳонаш мешорад; ӯ оби даҳонашро фурӯ бурда наметавонад ва ҳамеша туф мекунад. Бемор сахт ошуфта мешавад, ба гӯшаш ҳаргуна садоҳои ваҳмангез ва таҳдидӣ мерасанд, дар пеши назараш симоҳои гуногун намудор мешаванд. Ӯ ба дигарон дарафтода сару рӯи онҳоро мехарошад, газидан мехоҳад, чизҳои дар наздаш бударо зада мешиканад; қувваи вай ғайритабиӣ – «девонавор» аст. Вай гоҳо аз ҳад зиёд пурхашм ва бадҷаҳл мегардад. Пас аз 2 – 3 рӯз мушакҳои дасту по, забон, рӯй фалаҷ мешаванд. Марг дар натиҷаи фалаҷи му-шакҳои нафаскашӣ ва қатъи фаъолияти дил, ки баъди 12 – 20 соат рух менамоянд, фаро мерасад. Беморӣ 3 – 7 рӯз тӯл мекашад. Давраи ниҳонии ҳорӣ дар кӯдакон кӯтоҳ аст. Мариз баъди як шаборӯзи оғози беморӣ мефавтад.

== Ташхис ==
Ҳориро дар асоси маълумоти анамнезӣ (газидани ҳайвоноти аз касалӣ гумонбар, дуру дароз будани давраи ниҳонӣ), зуҳуроти ҳидрофобия, аэрофобия, фалаҷ ташхис мекунанд. Баъди фавти мариз майнаи ӯ таҳқиқ карда мешавад. Аз қисмҳои гуногуни майна (қишри нимкураҳои калон, мағзча, мағзи дарозрӯя, шохчаи Аммон) порчаҳо (0,5 – 1 см) мегиранд. Ёфт шудани унсурҳои махсус – ҷисмчаи Бабеш-Негри, ки дар дохил ва беруни ҳуҷайраҳо ба назар расиданашон мумкин аст, далолат бар мавҷудияти ҳорӣ хоҳад буд. Бо мақсади зудтар муқаррар кардани маризӣ аз усули подтанҳои флюорессенсиявӣ истифода менамоянд, ки барои дар бофтаи майна ё ғадудҳои оби даҳони зери ҷоғ дарёфтани подгун (антиген)-и вируси ҳорӣ мадад мерасонанд. Ҳини бо маводи сироятнок сарукор доштан, эҳтиёт шуда қоидаҳои муносибат бо ангезаҳои хеле хавфнокро набояд фаромӯш сохт.

Ҳориро аз кузоз, энсефалит, фалаҷи Ландри, полиомиелит, интероневроз фарқ кардан лозим аст.

Дар вақти рух намудани нишонаҳои саририи беморӣ маризро аз марг наҷот додан имконнопазир аст. Муолиҷаи алоимиро бо мақсади камтар кардани ранҷи бемор мегузаронанд. Мариз дар хонаи торики ором ҷой дода мешавад. Ба миқдори зиёд ҳидрохлориди морфин, амнопон, аминазин, димедрол, хлоралгидрат (бо ҳуқна) фиристода хоҳад шуд. Истифодаи доруҳои шабеҳи кураре ва додани нафаси сунъӣ ум-ри беморро мумкин қадре дароз бикунад.

Анҷоми беморӣ ҳамеша нохуш аст. Марг дар тӯли 1 – 3 рӯзи ба вуҷуд омадани хурӯҷи ҳидрофобия фаро мерасад.

Барои пешгирии ҳорӣ нест кардани ҳайвоноти дайду, роҳ надодан ба касалии ҷонварон, ба низом даровардани саршумори рӯбоҳ, гург ва ҳайвоноти дигар муҳим аст. Сагҳои солим бояд моякӯбӣ карда шаванд. Ҷои газидаи ҳайвонро бо собун шуста, йод молидан лозим аст. Рӯзҳои аввал буридани атрофи захм ё дӯхтани он манъ мебошад.

Моякӯбии ҳорӣ ғайришартӣ ва шартӣ мешавад. Аз рӯи аломатҳои ғайришартӣ одам ҳангоми газидани ҳайвони ҳақиқатан девона ё маълум набудани касалии он моякӯбӣ карда мешавад. Моякӯбӣ аз рӯи аломатҳои шартиро ҳангоми газидани ҳайвоне, ки дар вай нишонаҳои ҳорӣ дида намешаванд, ҳамчунин дар муддати то 10 рӯз нигоҳ доштани он ҳайвон амалӣ мегардонанд. Подтан (антитела) баъди 12 – 14 рӯзи моягузаронӣ ба вуҷуд омада, пас аз 30 рӯз ба ҳадди бештарин мерасад. Бинобар ҳамин, дар он ҷое ки давраи ниҳонии маризӣ кӯтоҳ аст (газидани сар, рӯй, ангушти даст, бисёр хоидан) иммуноглобулини зидди ҳорӣ кор фармуда хоҳад шуд (аз рӯи аломатҳои ғайришартӣ – 0,5 мл/кг; аз рӯи аломатҳои шартӣ – 0,25 мл/кг). Як қисми иммуноглобулинро метавон ба зери пӯсти атрофи захм фиристод.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* Энсиклопедияи мухтасари тиб. — Душанбе, 2012. — Ҷ.5. — 487 с.

{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Бемориҳои сироятӣ]]
[[Гурӯҳ:Зоонозҳо]]</text>
      <sha1>gkc7mbw0nef7hlb842etbggh89hs9hh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҷованни Леоне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299121</id>
    <revision>
      <id>1490113</id>
      <parentid>1320071</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T01:14:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4336" sha1="38blqz0505ww7exup9s64jiyqp3ddt1" xml:space="preserve">{{Ходими давлатӣ|президент=}}

'''Ҷованни Леоне''' ({{Lang-it|Giovanni Leone}} ; [[3 ноябр|3 ноябри соли]] [[Соли 1908|1908]], [[Неапол]]ь — [[9 ноябр]]и [[Соли 2001|2001]], [[Рум|Рим]]) — [[Сиёсатмадор]]и [[Итолиё|Италия]], ду маротиба [[Феҳристи сарвазирони Итолиё|ба ҳукумат сарварӣ мекард]]. [[Феҳристи президентҳои Итолиё|Президенти Италия]] аз [[соли 1971]] то [[Соли 1978|1978]].

== Зиндагинома ==
Ӯ 3 ноябри соли [[Соли 1908|1908]] дар [[Неапол]] таваллуд шудааст. Падари ӯ яке аз асосгузорони Ҳизби насронии демократӣ дар зодгоҳаш буд, ки баъдтар ба Леоне ҳамроҳ шуда, ҷонибдори ҷиноҳи рости вай шуд.

Дар [[соли 1929]] унвони хукукшиносй гирифт ва муаллимӣ кард ва соли [[Соли 1946|1946]] аъзои Мачлиси муассисони Итолиё шуда, узви комиссияи тайёр кардани конститутсияи кишвар буд. Дар [[соли 1948]] Леоне узви палатаи вакилон буд, солҳои 1950—1955 ҷонишини раиси парлумон интихоб шуд, аз соли [[Соли 1955|1955]] раиси палатаи вакилон. Ҷованни Леоне [[соли 1963]] [[Феҳристи сарвазирони Итолиё|сарвазири Итолиё]] интихоб шуд, дар ин мақом боқӣ монд. Вай дар ин вазифа муддати кутоҳ, аз [[21 июн]] то [[4 декабр|4 декабри соли]] [[Соли 1963|1963]] кор кард.

Дар моҳи декабри [[соли 1971]], Леоне дар парлумон 518 овоз аз 996 овозро гирифта, [[Президенти Италия|президенти]] [[Феҳристи сарвазирони Итолиё|Итолиё]] интихоб шуд.

Ҳамчун президенти Ҷумҳурии [[Феҳристи сарвазирони Итолиё|Итолиё]] Ҷованни Леоне ба як ҷанҷол дучор шуд: ҳангоми боздид аз [[Неапол]]ь дар давраи [[Вабо|бемори вабо]], ӯ бо яке аз беморон даст фишурд ва бо дасти дигар аз паси худ ''«шоҳҳо»'' нишон дод. Ин имову ишора, ки аксбардорон дар филм инъикос ёфтаанд, ҳамчун таҳқири беморон маънидод шуда, кайҳо боз дар расонаҳои хабарӣ интишор ёфтааст.

Аммо ин ҳодиса ба мисли ҷанҷоле, ки соли [[Соли 1978|1978]] сар зад, вақте ки ширкати амрикоии Lockheed Corporation ба Ҳизби христианҳои демократи Итолиё ва роҳбарияти он замон, аз ҷумла ба сарвазир ва президент, барои харидани ҳавопаймои C-130 Геркулес Нерӯҳои Ҳавоии Итолиё пора дод, он қадар пур сару садо набуд. . Дар натиҷа ин қаллобкорӣ фош шуд ва [[15 июн|15 июни соли]] [[Соли 1978|1978]] Ҷованни Леоне маҷбур шуд, ки аз вазифаи президенти Ҷумҳурии Итолиё истеъфо диҳад.

Аз [[15 июн]]и [[соли 1978]] — сенатори якумра.

Ӯ [[9 ноябр]]и [[соли 2001]] дар [[Рум]] дар синни 93-солагӣ даргузашт.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

{{Сарвазирони Итолиё}}
{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Президентҳои Италия]]
[[Гурӯҳ:Сарвазирони Итолиё]]
[[Гурӯҳ:Сарварони асри XX]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XX]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Итолиё]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорон аз рӯи алифбо]]</text>
      <sha1>38blqz0505ww7exup9s64jiyqp3ddt1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рустаниҳои овеза</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299286</id>
    <revision>
      <id>1490081</id>
      <parentid>1303869</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T21:12:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1807" sha1="itjejbjcf802b93t1lrkt00ww2epoc1" xml:space="preserve">'''Гуловез''', '''рустаниҳои овеза''' — рустаниҳое, ки онҳоро дар гулдону тубак ва кӯзаву сабадчаҳои овеза парвариш мекунанд.

Пояи гуловез палакмонанд ё хазанда аст. Барг (мас., сангкафонак, традескансия, аспарагус, шпренгери, хлорофитум, селагинелла ва ғ.) ва шукуфаи гуловез (мас., гули бегона, момогул, анҷибари сипарбарг) зебо ва ҷолиб мебошанд. Гуловезро барои ороиши хона, айвон, даромадгоҳи бино, толорҳо ва ғ. истифода мебаранд. Гулдони гуловез ро бевосита ба девор устувор мекунанд ё ба такягоҳи махсус меовезанд. Ҷой, ҳарорат, намнокӣ ва рӯшноӣ бояд ба хусусиятҳои биологии гуловез мувофиқ бошанд. Тубакҳоеро, ки ба он гул мешинонанд, аз зер сӯрох мекунанд. Гуловезро дар об ҳам гузоштан мумкин. Дар ин маврид обро мунтазам иваз кардан лозим аст. Гуловез аз қаламча афзоиш меёбад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Гуловез|4|муаллиф= }}
* Хессайон Г. Всё о комнатных растениях. М., 2003;
* Андреева И., Родман Л. Ботаника. М., 2005;
* Хессайон Д. Г. Всё о болезнях и вредителях растений. М., 2010.

[[Гурӯҳ:Гул]]</text>
      <sha1>itjejbjcf802b93t1lrkt00ww2epoc1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гулчанбар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>300572</id>
    <revision>
      <id>1490090</id>
      <parentid>1309709</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T21:16:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2693" sha1="sqbxtg00p6m86u1ru5vzy27idtdoviw" xml:space="preserve">[[Акс:A colorful funeral wreaths in the flower shop in Hung Hom.jpg|мини|Гулчанбар дар фурӯшгоҳ]]
'''Гулчанбар''' — ороише, ки дар шакли доира аз баргу поя, [[гул]], шохчаи рустаниҳои ҳамешасабз, маснуоти сунъӣ, коғаз ва ғайра таҳия мекунанд.

Гулчанбар вобаста ба мақсади истифода идона, ҷашнӣ, сӯгворӣ ва ғайра мешавад. Дар Юнони Қадим ғолибони мусобиқаҳои навозандагӣ ва варзиширо бо гулчанбар сарфароз мекарданд. Ба ғолибони бозиҳои Пифий чанбари баргҳои лавр (ғор) супорида мешуд. Дар асри 5 то м. Гулчанбар рамзи ҳақиқии пирӯзӣ гашт. Дар империяи Рум гулчанбар мақоми ҷоизаро дошт. Мас., барои аз марг раҳонидани шаҳрванди Рум ба наҷотгар гулчанбари баргҳои булут дода мешуд; ба ҷанговароне, ки аввалин шуда девори шаҳри душманро фатҳ мекарданд, гулчанбарҳои махсус месупориданд. Минбаъд ҷои чанбаракҳои гулу гиёҳиро ашёи филиззӣ гирифт ва ҳамин тавр, тоҷ пайдо шуд. Гулчанбар дар байни бисёр халқҳо шуҳрати беандоза дорад. Бино ба баъзе расму ойинҳои қадимӣ баъзе халқҳои славянӣ бо гулчанбар фол мекушоянд. Чунончи, дар рӯзи Иван Купала (иди қадимии халқии заминдорони динпараст, ки ба 24 июн рост меояд) духтарон ба об гулчанбар сар дода, бо ҳамин роҳ фол медиданд: гулчанбари зери об маънии марг, гулчанбари рӯи об маънии издивоҷро дошт. Гулчанбарҳои муосир бештар рукни ҷашниро соҳиб гашта, вобаста ба мақсад навиштаҷот доранд. Онро чун рамзи эҳтиром, поси хотир ба пояи муҷассамаҳои шахсиятҳои бузурги таърихӣ ва муосир мегузоранд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Гулчанбар|4|муаллиф= }}

[[Гурӯҳ:Гул]]</text>
      <sha1>sqbxtg00p6m86u1ru5vzy27idtdoviw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Владислав Лисовец</title>
    <ns>0</ns>
    <id>310022</id>
    <revision>
      <id>1490134</id>
      <parentid>1441855</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T03:24:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6455" sha1="9yeqdj6svvspza5c6shpda6zxn3dged" xml:space="preserve">{{Шахс
| имя = Владислав Лисовец
| ширина = 
| описание изображения = 
| имя при рождении = 
| род деятельности = 
| гражданство = 
| отец = 
| мать = 
| награды и премии = 
}}
'''Владислав Васильевич Лисовец''' ({{Lang-ru|Владислав Васильевич Лисовец}}, тав. [[9 август|9 августи]] [[Соли 1972|1972]], [[Боку]], ҶШС Озарбойҷон, [[Иттиҳоди Шӯравӣ|ИҶШС]]&lt;ref name=&quot;7days&quot;&gt;«[[Семь дней (журнал)|Семь дней]]»: [http://7days.ru/stars/vlad-lisovets ''«Всё о звёздах — Влад Лисовец»''] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20130928011013/http://7days.ru/stars/vlad-lisovets |date=2013-09-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.popcornnews.ru/news/otstalaya-nekrasivaya-myshka-razgnevannyy-lisovec-katkom-proehalsya-po_id317226_a151|title=Отсталая, серая мышка: разгневанный Лисовец нанес сокрушительный удар по подписчице|website=www.popcornnews.ru|lang=ru|accessdate=2023-08-23|archivedate=2023-08-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230823235341/https://www.popcornnews.ru/news/otstalaya-nekrasivaya-myshka-razgnevannyy-lisovec-katkom-proehalsya-po_id317226_a151}}&lt;/ref&gt;) — стилисти рус&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://life.ru/p/1598070|title=Стилист Влад Лисовец назвал главные антитренды среди девушек в России|author=|website=Life.ru|date=2023-08-03|lang=ru|accessdate=2023-08-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vnimanie.pro/stil-zhizni/nid69905_au109auauau_cr12157crcrcr_odevayutsya-kak-klouny-lisovec-ne-smog-nazvat-ni-odnoy-stilnoy-rossiyskoy-zvezdy|title=Одеваются как клоуны: Лисовец не смог назвать ни одной стильной российской звезды|author=Глебов Олег|website=vnimanie.pro|date=2023-08-03|lang=ru-RU|accessdate=2023-08-23|archivedate=2023-08-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230823235343/https://vnimanie.pro/stil-zhizni/nid69905_au109auauau_cr12157crcrcr_odevayutsya-kak-klouny-lisovec-ne-smog-nazvat-ni-odnoy-stilnoy-rossiyskoy-zvezdy}}&lt;/ref&gt;, донандаи ботаҷрибаи мӯд, барандаи телевизион ва радио&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://teleprogramma.pro/style/nid4429675_au73651auauau_cr73651crcrcr_ne-nosite-ne-pozortes-lisovec-predupredil-kakaya-obuv-sdala-pozicii-i-skoro-otoydet-na-vtoroy-plan|title=Не носите, не позорьтесь: Лисовец предупредил, какая обувь сдала позиции и скоро отойдет на второй план|author=Юлия Тодорович|website=teleprogramma.pro|date=2023-08-20|lang=ru-RU|accessdate=2023-08-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230823235343/https://teleprogramma.pro/style/nid4429675_au73651auauau_cr73651crcrcr_ne-nosite-ne-pozortes-lisovec-predupredil-kakaya-obuv-sdala-pozicii-i-skoro-otoydet-na-vtoroy-plan|archivedate=2023-08-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vm.ru/news/1073472-stilist-lisovec-posovetoval-odevatsya-v-sekond-hendah|title=Стилист Лисовец объяснил, почему стало модным одеваться в секонд-хендах|website=Вечерняя Москва|lang=ru|accessdate=2023-08-23}}&lt;/ref&gt;, соҳибкор, соҳиби силсилаи салонҳои зебоии CONTORA lisovets&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://boda.su/posts/id16591-vladislav-lisovets-prokommentiroval-obrazy-rossijskih-zvezd|title=Владислав Лисовец прокомментировал образы российских звезд|website=boda.su — Довольно интересное местечко!|date=2021-01-14|lang=ru|accessdate=2023-08-23}}&lt;/ref&gt;, асосгузори мактаби услуби LISOschool&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thevoicemag.ru/stars/news/30-03-2023/zaberemenela-posle-sluchainogo-seksa-ves-mir-pomojet-vlad-lisovec-obratilsya-k-devushkam/|title=«Забеременела после случайного секса — весь мир поможет»: Влад Лисовец обратился к девушкам|website=The Voice|lang=ru|accessdate=2023-08-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.popcornnews.ru/news/otstalaya-nekrasivaya-myshka-razgnevannyy-lisovec-katkom-proehalsya-po_id317226_a151|title=Отсталая, серая мышка: разгневанный Лисовец нанес сокрушительный удар по подписчице|website=www.popcornnews.ru|lang=ru|accessdate=2023-08-23|archivedate=2023-08-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230823235341/https://www.popcornnews.ru/news/otstalaya-nekrasivaya-myshka-razgnevannyy-lisovec-katkom-proehalsya-po_id317226_a151}}&lt;/ref&gt;, фазои санъат ва қаҳвахонаҳои LISObon&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.woman.ru/rest/freetime/article/225023/|title=Лисовец приглашает на вкусный капучино и десерт|deadlink=no|access-date=2020-05-05|archive-date=2021-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127100305/https://www.woman.ru/rest/freetime/article/225023/|accessdate=2023-08-23|archivedate=2021-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210127100305/https://www.woman.ru/rest/freetime/article/225023/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.elle.ru/moda/novosty/u-vlada-lisovca-poyavilas-svoya-programma-na-radio-id6757511/|title=У Влада Лисовца появилась своя программа на радио|date=2018-03-19|publisher=Elle|deadlink=no|access-date=2018-07-17|archive-date=2018-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717071009/https://www.elle.ru/moda/novosty/u-vlada-lisovca-poyavilas-svoya-programma-na-radio-id6757511/|accessdate=2023-08-23|archivedate=2018-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180717071009/https://www.elle.ru/moda/novosty/u-vlada-lisovca-poyavilas-svoya-programma-na-radio-id6757511/}}&lt;/ref&gt;.

== Эзоҳ ==
{{Эзоҳ}}
[[Гурӯҳ:Зодагони Боку]]
[[Гурӯҳ:Википедиа:Зиндагиномаи муосирон]]
[[Гурӯҳ:Зодагони соли 1972]]
[[Гурӯҳ:Зодагони 9 август]]</text>
      <sha1>9yeqdj6svvspza5c6shpda6zxn3dged</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қулмаҳмад Элназаров</title>
    <ns>0</ns>
    <id>311339</id>
    <revision>
      <id>1490140</id>
      <parentid>1374869</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T03:35:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3392" sha1="dgjhb83casaobyjzxuc2s25vjp7vnrl" xml:space="preserve">{{Мусиқидон
|замина               = 
|ном                  = Қулмамад Элназаров
|номи аслӣ            = 
|тасвир               = 
|бар                  = 
|тавсифи тасвир       = 
|ном ҳангоми таваллуд = 
|номи пурра           =  
|таърихи таваллуд     = 26.03.1906
|зодгоҳ               = деҳаи Емс, [[ноҳияи Рӯшон]]
|таърихи даргузашт    = 17.10.1976
|маҳалли даргузашт    = [[ноҳияи Рӯшон]]
|солҳои фаъолият      = 
|кишвар               = 
|касб                 = овозхон
|навъи садо           = 
|асбоб                = 
|сабк                 = 
|номи мустаъор        = 
|гурӯҳ                = 
|ҳамкорӣ              = 
|ношир                = 
|ҷоизаҳо              = {{ордени Байрақи Сурхи Меҳнат}}&lt;br&gt;[[Ҳофизи халқии Тоҷикистон]] (1965)
|викианбор            = 
|викитека             = 
|вебгоҳ               = 
}}
'''Қулмамад Элназаров''' ([[26 март]]и [[1906]], деҳаи Емс, [[ноҳияи Рӯшон]], [[ВАКБ]] — [[17 октябр]]и [[1976]], ҳамон ҷо) — [[овозхон]]и тоҷик, [[Ҳофизи халқии Тоҷикистон]] (1965).

== Зиндагинома ==
Мактаби партиявию советии шаҳри Хоруғро соли 1933 тамом карда, дар вазифаҳои ҳизбию давлатӣ фаъолият доштааст. Солҳои 1942—1972 дар муассисаҳои мадании ноҳияи Рӯшон ба сифати мудири шӯъбаи маданият, директори Хонаи маданият, мудири клуб, роҳбари бадеии дастаи ҳаваскорони санъат заҳмат кашидааст. Асбобҳои мусиқии миллиро хуб менавохт, барномааш аз суруду таронаҳои халқию классикӣ ва муосир иборат буд, оҳангҳои дилпазир зиёд эҷод намудааст. «Фалаки Помир», «Ошиқам», «Меҳнат шараф аст», «Ба доҳӣ», «Гул бе рухи ёр», «Давлати шӯро зиёд», «Муборак бошад», «Ватанам», «Зиндагӣ», «Боди шӯрта», «Афсона нест», «Шаҳри ман» барин сурудҳояшро ҳоло овозхонони маҳалӣ ҳамчун ёдгоре аз ин санъаткори номӣ замзама менамоянд.

== Ҷоизаҳо ==
Бо ордени Байрақи Сурхи Меҳнат, медалҳо ва Грамотаи Фахрии Президиуми Совети Олии Тоҷикистон қадр шудааст.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* Арбобони фарҳанги тоҷик. Донишнома / Муаллиф-мураттиб Ёрмуҳаммади Сучонӣ. — Душанбе, 2016. — 863 с.

[[Гурӯҳ:Овозхонҳои тоҷик]]
[[Гурӯҳ:Овозхонҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Ҳофизони халқии ҶШС Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>dgjhb83casaobyjzxuc2s25vjp7vnrl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Барг</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315274</id>
    <revision>
      <id>1490060</id>
      <parentid>1392882</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T19:52:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="cpm4sd4sebf0ael7hrwhraoryaumfr4" xml:space="preserve">{{Catmain}}

[[Гурӯҳ:Анатомияи рустаниҳо]]</text>
      <sha1>cpm4sd4sebf0ael7hrwhraoryaumfr4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Анатомияи рустаниҳо</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315285</id>
    <revision>
      <id>1490057</id>
      <parentid>1392921</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T19:51:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Zosya95 moved page [[Гурӯҳ:Колбадшиносии гиёҳон]] to [[Гурӯҳ:Анатомияи рустаниҳо]]</comment>
      <origin>1392921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="jmck4nuclv39j525s67psoprl3zihd8" xml:space="preserve">[[Гурӯҳ:Колбадшиносӣ]]
[[Гурӯҳ:Шохаҳои гиёҳшиносӣ]]</text>
      <sha1>jmck4nuclv39j525s67psoprl3zihd8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Малик Тоҷуддини Деҳлавӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>320651</id>
    <revision>
      <id>1490302</id>
      <parentid>1414401</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T10:49:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1164" sha1="5i0fakbm6naq57husitjhhiiw37u71n" xml:space="preserve">{{Адиб}}
'''Малик Тоҷуддини Деҳлавӣ''' ({{lang-fa|ملک‌تاج‌الدین دهلوی}}), мутахаллис ба '''Реза''' ({{lang-fa|ریزه}}; ? — 1265) — {{шоир}} ва дабири форсизабони Ҳиндустон

== Зиндагинома ==
Ӯ дар аҳди салтанати Султон Ултутмиш ва фарзандаш — Рукнуддин шоири дарбор ва дабири мамлакат буд. Бештари қасоидаш ба забони ширину содаву равон ва аз тасаннуъу такаллуф орист&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kmt.tj/sheri-forsy-dar-ind-to-arni-nuhum-va-nashati-sheri-forsy-dar-sind/|title=Шеъри форсӣ дар Ҳинд то қарни нуҳум ва нашъати шеъри форсӣ дар Синд|website=Китобхонаи миллии Тоҷикистон|date=2024-08-22|lang=|accessdate=2024-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241112183625/https://kmt.tj/sheri-forsy-dar-ind-to-arni-nuhum-va-nashati-sheri-forsy-dar-sind/|archivedate=2024-11-12}}&lt;/ref&gt;.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}</text>
      <sha1>5i0fakbm6naq57husitjhhiiw37u71n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пластидҳо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>323324</id>
    <revision>
      <id>1490061</id>
      <parentid>1425598</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T19:52:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2430" sha1="tb9aja5djnd2rze8bopf96eiac9rxuv" xml:space="preserve">[[Акс:Plastids types ru.svg|right|300 px]]
'''Пластидҳо''' (аз {{lang-gr|πλαστός}} — «шаклгирифта») — [[органеллаҳо]]и ниммустақили растаниҳои олӣ, [[обсабзҳо]] ва баъзе [[соддатаринҳо]]и фотосинтезкунанда мебошанд. Онҳо бо пардаи дуқабата иҳота шудаанд ва [[геном]]и худро доранд, ки ба онҳо имкони тақсим шудан ва баъзе сафедаҳои худро синтез кардан медиҳад.

== Навъҳои пластидҳо ==
1. [[Хлоропластҳо]] — органеллаҳои сабзранг, ки фотосинтезро иҷро мекунанд. Онҳо пигментҳои хлорофилл ва каротиноид доранд, ки нури офтобро ҷаббида, ба энергия табдил медиҳанд.

2. [[Хромопластҳо]] — дорои пигментҳои гуногун (масалан, каротиноидҳо) мебошанд, ки ба гулҳо, меваҳо ва баргҳо рангҳои сурх, норанҷӣ ва зард медиҳанд.

3. [[Лейкопластҳо]] — пластидҳои беранганд ва асосан дар узвҳои ниҳонӣ (решаҳо, тухмҳо ва ғ.) мавҷуд буда, моддаҳои захиравиро (нишишта, чарб ва сафеда) нигоҳ медоранд.

== Функсияҳои пластидҳо ==
Иштирок дар фотосинтез (хлоропластҳо)
Захираи моддаҳои ғизоӣ (лейкопластҳо)
Таъмини ранг барои ҷалби гардолудкунандагон ва муҳофизат аз ултрабунафш (хромопластҳо)
Синтези баъзе аминокислотаҳо ва липидҳо

Пластидҳо аз рӯи зарурат метавонанд ба якдигар табдил ёбанд, масалан, лейкопластҳо метавонанд ба хлоропластҳо табдил ёбанд, агар растанӣ ба рӯшноӣ дучор шавад.

== Эзоҳ ==
{{Эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Пластидҳо]]
[[Гурӯҳ:Физиологияи рустаниҳо]]
[[Гурӯҳ:Анатомияи рустаниҳо]]</text>
      <sha1>tb9aja5djnd2rze8bopf96eiac9rxuv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Достони пас аз охирзамон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>325599</id>
    <revision>
      <id>1490231</id>
      <parentid>1438903</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:46:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18888" sha1="1l3r3fxmgf0hf1tohizxehkzkdw7lnn" xml:space="preserve">[[Акс:Planetoid_crashing_into_primordial_Earth.jpg|рост|мини|300x300пкс| Таъсири астероид яке аз сенарияҳои Армагеддон]]
'''Достони пас аз охирзамон ё постапокалиптика''' — як [[Жанр|зержанри]] [[тахайюлии илмӣ]] мебошад, ки унсурҳои [[Илмӣ-тахайюлӣ|фантастикаи илмӣ]], фэнтэзии илмӣ, [[вайроншаҳр]] ва [[Достони тарснок|даҳшатро]] муттаҳид мекунад, ки дар он сужа дар ҷаҳоне сурат мегирад, ки фалокати саросариро аз сар гузаронидааст. Достони пас аз охирзамонӣ инчунин номест ба услуби эҷодӣ, ки дар тасвирҳои таҷҳизот ё биноҳои кӯҳна ва партофташуда рӯҳияи харобӣ, танҳоӣ ва даҳшатро ифода мекунад.

Сужаи маъмултарин дар ҷаҳони пас аз охирзамонӣ зомбӣ- ё Ҷанги ҷаҳонии сеюм мебошад.

[[Истилоҳ|Истилоҳи]] &quot;Пост-апокалиптика&quot; ({{Lang-en|post-apocalyptic}})  бори аввал дар робита ба фантастикаи илмӣ дар соли 1978 аз ҷониби мунаққиди амрикоӣ Алан Франк дар маҷаллаи ''SciFiNow'' истифода шудааст&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://library.vladimir.ru/fant-apocalyptic.htm|title=Фантастический апокалипсис и постапокалипсис в литературе {{!}} Владимирская областная научная библиотека|publisher=library.vladimir.ru|deadlink=yes|accessdate=2016-12-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220095506/https://library.vladimir.ru/fant-apocalyptic.htm|archivedate=2016-12-20}}&lt;/ref&gt;. Аммо ин истилоҳ дар авоили солҳои 1990-ум ва 2000-ум мавриди истифода қарор гирифт, дар нутқи ҳамарӯза решаи устувор гирифт ва ба забони илмӣ ворид шуд.

Асарҳо дар бораи фалокати ҷаҳонӣ пас аз [[Ҷанги ҷаҳонии дувум|Ҷанги Дуюми Ҷаҳонӣ]] ба далели нигарониҳо дар бораи истифода аз [[Ҷангафзори ҳастаӣ|силоҳи ҳастаӣ]] маъруфияти густарда пайдо карданд, аммо ин гуна асарҳо ҳанӯз дар асри 19 навишта шуда буданд (аз ҷумла, «Одами охирин»-и Мэрӣ Шеллӣ &lt;ref name=&quot;TLM&quot;&gt;M. Keith Booker, Anne-Marie Thomas [https://books.google.com/books?id=uW9xST9UsOIC&amp;pg=PA53&amp;dq=the+last+man+apocalyptic+fiction&amp;hl=en&amp;ei=qXP-TNq4NdC7hAeqyISlCw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=the%20last%20man%20apocalyptic%20fiction&amp;f=false The science fiction handbook] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20160515054120/https://books.google.com/books?id=uW9xST9UsOIC&amp;pg=PA53&amp;dq=the+last+man+apocalyptic+fiction&amp;hl=en&amp;ei=qXP-TNq4NdC7hAeqyISlCw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=the%20last%20man%20apocalyptic%20fiction&amp;f=false |date=2016-05-15 }} John Wiley and Sons, 2009&lt;/ref&gt;).

== Хусусиятҳо ==

=== Ақидаи асосӣ ===
Хусусияти асосии бадеии баъд аз достони охирзамонӣ инкишофи сюжет дар чахон (ё як қисми маҳдуди он) бо таърихи махсус мебошад. Дар гузаштаи ин ҷаҳон тамаддун ба сатҳи баланди рушди иҷтимоию техникӣ расид, вале баъдан ҷаҳон як навъ фалокати глобалиро аз сар гузаронд, ки дар натиҷаи он тамаддун ва қисми зиёди сарватҳои офаридааш нобуд шуд. Фалокатҳои маъмултарине, ки ҷаҳонро хароб мекунанд, инҳоянд: Ҷанги сеюми ҷаҳонӣ бо истифода аз силоҳи қатли ом ([[Ҷангафзори ҳастаӣ|ҳастаӣ]], кимиёвӣ ё биологӣ), ҳамлаи бегонагон, шӯриши мошинҳо таҳти роҳбарии [[Ҳуши маснӯъӣ|зеҳни сунъӣ]] ([[Робот|роботҳо]]), пандемия, зуҳури астероидҳои аз ҷониби баъзе намудҳои астероидҳо пайдошуда, одамон, аз олами параллелӣ, [[Динозаврҳо|пеш аз таърих]] ё [[Сафар дар замон|замонҳои дигар]], [[Инопланетные чудовища|бегона]] ё дигар), иқлимӣ, ки дар натиҷаи таъсири замони дигар, табиати кайҳонӣ (беҷон) ё фалокатҳои дигар ба вуҷуд омадаанд.

Сюжети маъмули достони пас аз охирзамон, чун қоида, пас аз фалокат, вақте ки &quot;[[Поражающие факторы|омилҳои зиёновар]]&quot;-и он аз фаъолият бозмонданд, оғоз меёбад. Одатан дар ин ё он шакл ба хонанда (тамошобин) таърихи мухтасари ҷамъият аз лаҳзаи фалокат пешкаш карда мешавад: дарҳол пас аз он давраи ваҳшиёна мегузарад, пас наҷотдидагон дар атрофи манбаъҳои боқимондаи таъминоти ҳаёт тамаркуз мекунанд ва сохти нави ҷамъиятӣ ба таври табиӣ ташаккул меёбад. То он даме, ки сюжет сар мешавад, ин раванд одатан аллакай ба итмом мерасад, конгломератҳои муайяни ҷамоатҳо дар қаламрави қобили зист ба вуҷуд омадаанд ва тавозуни каму беш устувори қувваҳо муқаррар карда шудааст.
[[Акс:Apocalypse-Albert_Goodwin.jpg|мини| Алберт Гудвин - ''Апокалипсис'' (1903)]]

=== Тафсилоти хос ===
* Ҷамъиятҳои деҳот ё хоҷагиҳои феодалӣ (асрҳои нави миёна, неофеодализм) маҳсулоти хӯрокворӣ.
* Маҳаллаҳои шаҳрӣ марказҳои савдо, ҳунармандӣ мебошанд, ки одатан ҷинояткоранд, аммо тибқи қонунҳои муайян зиндагӣ мекунанд ва барои нигоҳ доштани тартибот мубориза мебаранд.
* Гурӯҳҳо — ҷомеаҳои ҷиноятпеша мебошанд, ки роҳбарии қавӣ доранд, ки дар асоси объектҳои технологии зинда мондаанд, ки ҳадди ақал ҳаётро таъмин мекунанд (харобаҳои корхонаҳо, киштиҳои азим дар соҳил ё дар об шуста ва ғайра) ва бо ғоратгарӣ дар роҳҳои тиҷоратӣ, ҳамла ба маҳалҳои аҳолинишин ва тиҷорати ғайриқонунӣ.
* Қабилаҳои ваҳшӣ, ки одатан дар биёбонҳо, кӯҳҳо ва дигар минтақаҳои душворгузар зиндагӣ мекунанд ва аз одамони ваҳшӣ ва/ё мутаатсияшуда иборатанд.
* Ҷамъиятҳои паймонҳои баландтехнологии каму беш ҷудошуда, ки дар заминаи пойгоҳҳои бузурги ҳарбӣ, шаҳракҳои илмӣ, стансияҳои мадорӣ ё паноҳгоҳҳо, ки махсус барои пешгӯии фалокат сохта шудаанд, ташкил карда шудаанд. Одатан нисбатан мутамаддин тавсиф карда мешавад (бар хилофи аксари дигар форматсияҳои иҷтимоӣ онҳо ташкили ҷамъиятиро барқарор накарданд, балки он чиро, ки пеш аз фалокат вуҷуд дошт, нигоҳ дошта ва тағйир доданд). Онҳо метавонанд ҳам демократӣ ва ҳам тоталитарӣ бошанд, ки аз ҷониби низомиён ё олимони радикалӣ назорат карда мешаванд. Дар дасти онҳо технологияҳои хатарноктаринро мебошанд, ки аз замони пеш аз фалокат ҳифз шудаанд. Чун қоида, чунин ҷамоатҳо то ҳадди имкон ҷудо буданро аз ҷаҳони беруна нигоҳ медоранд. Баъзан онҳо ба қадри кофӣ қувва доранд, ки на танҳо ба таҷовузи эҳтимолӣ муқобилат кунанд, балки нисбат ба ҳамсояҳои наздиктарини худ сиёсатро аз мавқеи зурӣ пеш гиранд. * Шаҳрҳои калон ё сохторҳои аз ин ҳам муҳимтари территориявӣ, ки бо ин ё он сабаб аз фалокат осеб надида ё кам осеб дидаанд ва тарзи ҳаёти «кӯҳна»-ро нигоҳ дошта, тадриҷан дар зери таъсири омилҳои беруна тағйир меёбанд.

Тавсифи ҷойгиршавӣ одатан инҳоро дар бар мегирад:

* Биёбонҳои васеъ ба ҷои маҳалҳои пештар аҳолинишин.
* Шаҳрҳои партофташуда, қисман харобшуда, корхонаҳо, объектҳои ҳарбӣ.
* Ҳудудҳое, ки пештар дар хушкӣ буданд, вале дар натиҷаи фалокат зери об монданд. 
Биноҳо ва объектҳои сунъӣ дар қаъри баҳр.
* Одамон, ҳайвонот, растаниҳо, ҷангалҳои мутант.
* Артефактҳои сершумори тамаддуни гумшуда, баъзе хатарнок, баъзеи дигар муфид, аммо одатан танҳо ҳамчун замина барои ҳикоя хидмат мекунанд.

=== Сужаҳо ===
Сужаро дар атрофи саргузаштҳои қаҳрамонони ҷаҳон сохтан мумкин аст, аз ҷумла, мотиви хеле маъмул ин саёҳати қаҳрамон дар ҷустуҷӯи «Граали муқаддас» - макон ё объектест, ки ба ӯ зиндагии дароз ва бароҳат фароҳам меорад, ба ӯ имкон медиҳад, ки ҷомеаи худро, ки дар арафаи харобшавӣ аст, наҷот диҳад ё метавонад дар эҳёи тамоми тамаддун кӯмак кунад. Баъзан воситаҳо ва технологияҳое, ки ба фалокат оварда расониданд, дар ҷомеа мамнӯъ ҳисобида мешаванд ва оромии чунин як ҷомеаи чарогоҳро шӯришиёни ҷавон, ки нияти эҳёи технологияи мамнӯъро доранд, халалдор мекунанд (аллакай ишораи чунин рушд дар достони [[Стивен Винсент Бене]] «Дар дарёҳои Вавилон», намунаҳои классикӣ аз «Субҳи дароз»-и Лӣ Брэкетт ва «The Chrysalids» -и Ҷон Уиндем.

Аксар вақт дар як асар [[апокалиптика]] бо пост-апокалиптика, тасвири фалокат ҳамчунин — бо тасвири оқибатҳои бевоситаи он ва таъсири он ба хаёти наҷотдидагон омезиш меёбад. Баъзан ҳикоя як бахши воқеияти муосирро тавассути призмаи дарки наслҳои дур баррасӣ мекунад. Дар адабиёт ин жанр бо киберпанк робитаи зич дорад ва баъзан бо киберпанк омехта мешавад.

Пост-апокалиптикаро инчунин метавон тасвири ҳудудҳои партофташуда, корхонаҳои боздошташуда, «шаҳарҳои арвоҳ» номид, ки дар гузашта сохта шуда буданд ва зиндагии фаъол доштанд, вале бо ин ё он сабаб аз ҷониби аҳолӣ партофташуда - бо биноҳои фарсуда, ки аз алаф пахш карда шудаанд, ҷисмҳои зангзадаи таҷҳизот ва механизмҳо дар ин ҷо хобидаанд. Ин шохаи пас аз апокалиптика тасвири &quot;фазоҳои биёбон&quot; -и Крапивин ва &quot;Пикник дар канори роҳ&quot; -и [[Аркадий ва Борис Стругаскийҳо|бародарон Стругатскийҳоро]] дар бар мегирад.

== Таърих ==
Аввалин асари муосир дар таърихи ин жанр шояд романи сеҷилдаи [[Мэрӣ Шеллӣ]] «Одами охирин» (1826) бошад.

Ташаккули фантастикаи пас аз охирзамонӣ ҳамчун жанр ба охири асри 19 ва ибтидои асри 20 рост меояд. Асари классикии ин жанр романи [[Ричард Ҷефферис]] «Пас аз Лондон» (1885) мебошад, ки дар он амал пас аз ҳазорон сол пас аз фалокат сурат мегирад. Сенарияи Ҷефферис, ки мувофиқи он фалокат дарҳол давраи [[барбарият]] ва баъдан [[феодализм]]и нав (ғайришаҳонӣ) ба вуқӯъ мепайвандад, баъдан борҳо истифода шуд, аз ҷумла дар «Ҷанги дар ҳаво»-и [[Ҳерберт Ҷорҷ Уэллс|Ҳ.Ҷ.Уэллс]], &quot;The Scarlet Plague&quot;-и [[Ҷек Лондон]], ва «Марги растаниҳо»-и [[Ҷон Кристофер]]. Қаҳрамонони Гурзандозии Люсифер аз ҷониби [[Ларрӣ Нивен]] ва [[Ҷеррӣ Поурнел]] кӯшиш мекунанд, ки слайд ба ин сенарияро пешгирӣ кунанд.

Тасвири пас аз апокалиптикӣ қисман аз тасвирҳои инсонияти таназзулшуда ва сардшавии Замин дар романи [[Ҳерберт Ҷорҷ Уэллс|Уэллс]] «Мошини вақт» таъсир кардааст (ва дар мутобиқсозии филми он, бар хилофи асл, сабаби таназзул як фалокати ҷаҳонӣ аст). Дар нимаи дуюми асри 20, яке аз ҷойҳои аввал дар байни сабабҳои фалокати глобалӣ, ки пеш аз нақшаи асарҳои пас аз апокалиптикӣ буд, ин ҷанг бо истифода аз силоҳи ҳастаӣ ё дигар намудҳои силоҳи ҳастаӣ буд. 

Дар фантастикаи илмии шӯравӣ, ки дар он дидгоҳи мусбат ва некбинонаи ояндаи инсоният ҳукмфармо буд, фалокати глобалӣ, одатан ҳарбӣ, ба ҷаҳони дигаре, ки мардуми замин дидан мекарданд, интиқол ёфт ва худи ин гуна асарҳо номи умумии «романҳои огоҳкунанда»-ро гирифтанд, ки шояд ҷузъи идеявии ин асарҳоро дурусттар инъикос намуда, пешниҳод менамояд, ки муаллиф ин шакли «сиёсати бадеиро ба ҳайси василаи «сиёсати бадеӣ», ки барои ифротгароӣ истифода мекунад, ба хотири фоидаи худ инсониятро ба варта тела медиҳанд». Асарҳои «Фаэты»-и [[Александр Казантсев]], «Ҷанги охирин»-и [[Кир Буличёв]], «Рузи корнамоиҳо»-и Виктор Жилин мисол шуда метавонанд.

== Эзоҳ ==
{{Эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==

* {{Cite web|url=http://mirf.ru/Articles/art4122.htm|title=За последней чертой. Апокалипсис в аниме|author=Ксения Аташева.|publisher=[[Мир фантастики]]|deadlink=no|accessdate=2012-06-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121009185003/http://mirf.ru/Articles/art4122.htm|archivedate=2012-10-09}}
* {{Cite web|url=http://mirf.ru/Articles/art4135.htm|title=Восемь сценариев постапокалипсиса|author=Виталий Шишкин, Борис Невский.|publisher=[[Мир фантастики]]|deadlink=no|accessdate=2012-06-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121010033319/http://mirf.ru/Articles/art4135.htm|archivedate=2012-10-10}}
* Березовская Л. С., Демченков С. А. Постапокалиптика как жанр научной/паранаучной фантастики // [http://omsk.edu/volume/download/4_(13)_2016.pdf Вестник Омского государственного педагогического университета.] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20220121084738/https://omsk.edu/volume/download/4_(13)_2016.pdf |date=2022-01-21 }} [http://omsk.edu/volume/download/4_(13)_2016.pdf Гуманитарные исследования. 2016. № 4 (13)] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20220121084738/https://omsk.edu/volume/download/4_(13)_2016.pdf |date=2022-01-21 }}. С. 64-67.
[[Гурӯҳ:Жанрҳои телевизионӣ]]
[[Гурӯҳ:Жанрҳои синамо]]
[[Гурӯҳ:Жанрҳои фантастика]]</text>
      <sha1>1l3r3fxmgf0hf1tohizxehkzkdw7lnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зарина Идизода</title>
    <ns>0</ns>
    <id>326001</id>
    <revision>
      <id>1490250</id>
      <parentid>1439119</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:45:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7148" sha1="m5qbkz07vrwqzx0m3ny1eqlujya1w34" xml:space="preserve">{{Ҳамномҳо|Зарина (Ҳамном)| Зарина}}
{{Ҳамнасабҳо |Идизода (Ҳамнасаб)|Идизода}}
{{Сиёсатмадор
 |ном                  = Зарина Идизода
|номи аслӣ            =  Идизода Зарина Фузайлшо
|тасвир               = 
 |бар                  = 
 |тавсифи тасвир       = 
 |ном ҳангоми таваллуд = 
 |номи мустаъор        = 
 |таърихи таваллуд     =  02.05.1979   
 |зодгоҳ               = {{Зодгоҳ|ноҳияи Рашт| ноҳияи Рашт}}, [[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]]
 |таърихи даргузашт    =  
 |маҳалли даргузашт    =  
 |шаҳрвандӣ            = {{Парчам|Тоҷикистон}}  
 |таҳсилот             = [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон |Донишгоҳи давлатии омўзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ]] (2000), [[Академияи идоракунии давлатии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (2024)
 |дараҷаи илмӣ         =  
 |унвонҳои илмӣ        =  
 |миллат               = тоҷик
 |эътиқод              = 
 |ҳизб                 = [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]]
 |ғояҳои асосӣ         = 
 |навъи фаъолият       = Раиси [[ноҳияи Рашт]], Раиси Комиссияи[[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] оид ба назорати Дастур  
 |падар                = 
 |модар                = 
 |ҳамсар               = 
 |фарзандон            = 
 |ҷоизаҳо            = Медали ҷашнии «30-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» (2021) 
 |соядаст              = 
 |бари соядаст         = 
 |вебгоҳ               = 
 |викианбор            = 
}}

'''Зарина Идизода''' ( ''Идизода Зарина Фузайлшо'' зод. [[2 май]]и [[1979]], [[ноҳияи Рашт]]) — омӯзгор, [[арбоби давлатӣ]]. Вакили [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VII. Вакили Маҷлиси вакилони  халқи ноҳияи Рашт даъвати ҳафтум, солҳои 2025-2030. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://majmilli.tj/idizoda-zarina/|title=Идизода Зарина Фузайлшо|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251207212754/https://majmilli.tj/idizoda-zarina/|archivedate=2025-12-07}}&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==
* Солҳои 1996-2002 - Омӯзгори фанни забон ва адабиёти тоҷик дар муассисаи таҳсилоти миёнаи умумии №3, [[Қазноқ|деҳаи Қазноқ]], [[ноҳияи Рашт]].
* Солҳои 2002-2010 - Ҷонишини директор оид ба корҳои тарбиявии муассисаи таҳсилоти миёнаи умумии №3, [[Қазноқ|деҳаи Қазноқ]], [[ноҳияи Рашт]].
* Солҳои 2010-2011 - Омӯзгори фанни забон ва адабиёти тоҷик дар филиали [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ]] дар [[ноҳияи Рашт]].
* Солҳои 2011-2012 - Сардори шуъбаи тарбияи филиали Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ дар [[ноҳияи Рашт]].
* Солҳои 2012-2013 - Муовини ректор оид ба кори тарбия дар филиали Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ [[ноҳияи Рашт]].
* Солҳои 2013-2014 - Ассистенти кафедраи адабиёти тоҷик ва методикаи таълимии он дар филиали Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ дар [[ноҳияи Рашт]].
* Солҳои 2014-2016 - Сармутахассиси бахши идоракунии сифати таҳсилоти филиали Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ дар [[ноҳияи Рашт]].
* Солҳои 2016-2017 - Мудири кафедраи ҷомеашиносии филиали [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ]] дар [[ноҳияи Рашт]].
* Солҳои 2017-2019 - Мудири шуъбаи маорифи мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии [[ноҳияи Рашт]].
* Солҳои 2019-2020 - Муовини раиси [[ноҳияи Рашт]].
* Солҳои 2020-2022 - Муовини якуми раиси [[ноҳияи Рашт]].
* Солҳои 2022-2024 - Раиси Кумитаи иҷроияи Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон дар [[ноҳияи Рашт]].
* Аз соли 2024 - Раиси [[ноҳияи Рашт]].
* Аз 11 апрели соли 2025 - Раиси Комиссияи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба назорати Дастур (ҳамзамон узви Кумитаи Маҷлиси миллӣ оид ба таъмини асосҳои конститутсионӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон, шаҳрванд ва қонуният)
*

== Мукофот ==
* Медали ҷашнии «30-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» (2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://majmilli.tj/idizoda-zarina/|title=Идизода Зарина Фузайлшо|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251207212754/https://majmilli.tj/idizoda-zarina/|archivedate=2025-12-07}}&lt;/ref&gt;.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
[[Гурӯҳ:Арбобони давлатии Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорон аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]]
[[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VII]]
[[Гурӯҳ:Занҳо-сиёсатмадорони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Занони Тоҷикистон дар сиёсат]]
[[Гурӯҳ:Ходимони ҷамъиятии Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>m5qbkz07vrwqzx0m3ny1eqlujya1w34</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Замира Рустамзода</title>
    <ns>0</ns>
    <id>326083</id>
    <revision>
      <id>1490247</id>
      <parentid>1441430</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:28:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6297" sha1="hn95uhmhg5s7dz31bhgmuel6nksmwbl" xml:space="preserve">{{Ҳамномҳо|Замира (Ҳамном)| Замира}}
{{Ҳамнасабҳо |Рустамзода (Ҳамнасаб)|Рустамзода}}
{{Сиёсатмадор
 |ном                  = Замира Рустамзода
|номи аслӣ            =  Рустамзода Замира Темурмалик
|тасвир               = 
 |бар                  = 
 |тавсифи тасвир       = 
 |ном ҳангоми таваллуд = 
 |номи мустаъор        = 
 |таърихи таваллуд     =  22.04.1978  
 |зодгоҳ               = {{Зодгоҳ|ноҳияи Бобоҷон Ғафуров| ноҳияи Бобоҷон Ғафуров}}, [[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]]
 |таърихи даргузашт    =  
 |маҳалли даргузашт    =  
 |шаҳрвандӣ            = {{Парчам|Тоҷикистон}}  
 |таҳсилот             = [[Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров]] (2005) 
 |дараҷаи илмӣ         =  
 |унвонҳои илмӣ        =  
 |миллат               = тоҷик
 |эътиқод              = 
 |ҳизб                 = [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]]
 |ғояҳои асосӣ         = 
 |навъи фаъолият       = Вакили [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VII. 
 |падар                = 
 |модар                = 
 |ҳамсар               = 
 |фарзандон            = 
 |ҷоизаҳо            = Медали ҷашнии «30-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» (2021) 
 |соядаст              = 
 |бари соядаст         = 
 |вебгоҳ               = 
 |викианбор            = 
}}

'''Замира Рустамзода''' (''Рустамзода Замира Темурмалик'' зод. [[22 апрел]]и [[1978]], [[ноҳияи Бобоҷон Ғафуров]]) — омӯзгор, [[арбоби давлатӣ]]. Вакили [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VII. Узви Кумитаи [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] оид ба иқтисодиёт ва коммуникатсия, вакили Маҷлиси вакилони халқи шаҳри Бӯстони вилояти Суғд даъвати ҳафтум, солҳои 2025-2030. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://majmilli.tj/rustamzoda-zamira/|title=Рустамзода Замира Темурмалик|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251224103710/https://majmilli.tj/rustamzoda-zamira/|archivedate=2025-12-24}}&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==
* Солҳои 1996-2008-	Омўзгори фанни алифбои ниёгон ва матни классикии тоҷики муассисаи таҳсилоти миёнаи умумии №80 [[ноҳияи Бобоҷон Ғафуров]].
* Солҳои 2008-2009-	Омӯзгори фанни забон ва адабиёти тоҷики муассисаи таҳсилоти миёнаи умумии №32 [[ноҳияи Бобоҷон Ғафуров]].
* Солҳои 2009-2013- Омӯзгори фанни забон ва адабиёти тоҷики муассисаи таълимии давлатии махсусгардонидашудаи хонандагони болаёқати [[ноҳияи Бобоҷон Ғафуров]].
* Солҳои 2013-2017- Омӯзгори фанни забон ва адабиёти тоҷики муассисаи таълимии давлатии махсусгардонидашудаи хонандагони болаёқати [[ноҳияи Бобоҷон Ғафуров]].
* Солҳои 2017-2018-	Омӯзгори фанни забон ва адабиёти тоҷик, роҳбари иттиҳодияи методии фанни забон ва адабиёти тоҷик дар МД таълимии «Мактаби Президентӣ барои хонандагони болёқат»  дар шаҳри [[Бӯстон (шаҳр)|Бӯстон]]. 
* Солҳои 2018-2020- Роҳбари гурӯҳи идоракунии сифати таҳсилот дар МД таълимии «Мактаби Президентӣ барои хонандагони болёқат»  дар шаҳри Бӯстон. 
* Солҳои 2020-2022-	Муовини директор оид ба таълими МД таълимии «Мактаби Президентӣ барои хонандагони болёқат»  дар шаҳри Бӯстон.
* Аз 13 июли соли 2025 - Директори МД таълимии «Мактаби Президентӣ барои хонандагони болёқат» дар шаҳри [[Бӯстон (шаҳр)|Бӯстон]].
* Аз 11 апрели соли 2025 - Узви Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба иқтисодиёт ва коммуникатсия.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://majmilli.tj/rustamzoda-zamira/|title=Рустамзода Замира Темурмалик|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251224103710/https://majmilli.tj/rustamzoda-zamira/|archivedate=2025-12-24}}&lt;/ref&gt;.
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
[[Гурӯҳ:Арбобони давлатии Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорон аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]]
[[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VII]]
[[Гурӯҳ:Занҳо-сиёсатмадорони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Занони Тоҷикистон дар сиёсат]]
[[Гурӯҳ:Ходимони ҷамъиятии Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>hn95uhmhg5s7dz31bhgmuel6nksmwbl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дилором Ғафурзода</title>
    <ns>0</ns>
    <id>326195</id>
    <revision>
      <id>1490196</id>
      <parentid>1440040</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:03:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5104" sha1="sztlkjf0pgznsepu1nx2a8qeff0lt40" xml:space="preserve">{{Ҳамномҳо|Дилором (Ҳамном)|Дилором}}
{{Ҳамнасабҳо |Ғафурзода (Ҳамнасаб)|Ғафурзода}}
{{Сиёсатмадор
 |ном                   = Дилором Ғафурзода
|номи аслӣ            =  Ғафурзода Дилором
|тасвир               = 
 |бар                  = 
 |тавсифи тасвир       = 
 |ном ҳангоми таваллуд = 
 |номи мустаъор        = 
 |таърихи таваллуд     =  29.07.1973  
 |зодгоҳ               = {{Зодгоҳ|Конибодом|шаҳри Конибодом}}, [[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]]
 |таърихи даргузашт    =  
 |маҳалли даргузашт    =  
 |шаҳрвандӣ            = {{Парчам|Тоҷикистон}}  
 |таҳсилот             = [[Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ]] (1996) 
 |дараҷаи илмӣ         =  
 |унвонҳои илмӣ        =  
 |миллат               = тоҷик
 |эътиқод              = 
 |ҳизб                 = 
 |ғояҳои асосӣ         = 
 |навъи фаъолият       = Узви Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба ҳамоҳангсозии фаъолияти Маҷлиси миллӣ бо Маҷлиси намояндагон, ҳокимияти иҷроия, иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ, воситаҳои ахбори омма ва робитаҳои байнипарламентӣ
 |падар                = 
 |модар                = 
 |ҳамсар               = 
 |фарзандон            = 
 |ҷоизаҳо            =
 |соядаст              = 
 |бари соядаст         = 
 |вебгоҳ               = 
 |викианбор            = 
}}

'''Дилором Ғафурзода''' (''Ғафурзода Дилором'' зод. [[29 июл]]и [[1973]], [[Конибодом|шаҳри Конибодом]]) — омӯзгор, [[арбоби давлатӣ]]. Вакили [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VII. вакили Маҷлиси вакилони халқи шаҳри Конибодоми вилояти Суғд даъвати ҳафтум, солҳои 2025-2030. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://majmilli.tj/gafurzoda-dilorom/|title=Ғафурзода Дилором|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251207213153/https://majmilli.tj/gafurzoda-dilorom/|archivedate=2025-12-07}}&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==
* Солҳои 1993-1999 - Омӯзгори фанни забон ва адабиёти тоҷики Омўзишгоҳи касбӣ-техникии №50.
* Солҳои 1999-2015 - Омӯзгори фанни забон ва адабиёти тоҷики муассисаи №8 шаҳри Хуҷанд.
* Солҳои 2015-2019 - Омӯзгори фанни забон ва адабиёти тоҷики муассисаи таҳсилоти умумии №7 [[Конибодом|шаҳри Конибодом]].
* Солҳои 2019-2021 - Муовини директор оид ба тарбияи муассисаи  таҳсилоти миёнаи умумии №7 [[Конибодом|шаҳри Конибодом]].
* Аз моҳи августи соли  2021 - Директори муассисаи таҳсилоти миёнаи умумии №7 [[Конибодом|шаҳри Конибодом]].
* Аз 11 апрели соли 2025 - Узви Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба ҳамоҳангсозии фаъолияти Маҷлиси миллӣ бо Маҷлиси намояндагон, ҳокимияти иҷроия, иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ, воситаҳои ахбори омма ва робитаҳои байнипарламентӣ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://majmilli.tj/gafurzoda-dilorom/|title=Ғафурзода Дилором|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251207213153/https://majmilli.tj/gafurzoda-dilorom/|archivedate=2025-12-07}}&lt;/ref&gt;.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
[[Гурӯҳ:Арбобони давлатии Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорон аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]]
[[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VII]]
[[Гурӯҳ:Занҳо-сиёсатмадорони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Занони Тоҷикистон дар сиёсат]]
[[Гурӯҳ:Ходимони ҷамъиятии Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>sztlkjf0pgznsepu1nx2a8qeff0lt40</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зунайда Раҷабзода</title>
    <ns>0</ns>
    <id>326196</id>
    <revision>
      <id>1490255</id>
      <parentid>1440043</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:13:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5764" sha1="jgkxq684aifgdf4oi94cs0skl338se9" xml:space="preserve">{{Ҳамномҳо|Зунайда (Ҳамном)| Зунайда}}
{{Ҳамнасабҳо |Раҷабзода (Ҳамнасаб)|Раҷабзода}}
{{Сиёсатмадор
 |ном                  = Зунайда Раҷабзода
|номи аслӣ            =  Раҷабзода Зунайда Абунаср
|тасвир               = 
 |бар                  = 
 |тавсифи тасвир       = 
 |ном ҳангоми таваллуд = 
 |номи мустаъор        = 
 |таърихи таваллуд     =  5.06.1985 и соли 1985   
 |зодгоҳ               = {{Зодгоҳ|ноҳияи Рушон|ноҳияи Рушон}}, [[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]]
 |таърихи даргузашт    =  
 |маҳалли даргузашт    =  
 |шаҳрвандӣ            = {{Парчам|Тоҷикистон}}  
 |таҳсилот             = [[Донишгоҳи давлатии Хоруғ ба номи М. Назаршоев]] (2008), Академияи идоракунии давлатии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон (2014) 
 |дараҷаи илмӣ         =  
 |унвонҳои илмӣ        =  
 |миллат               = тоҷик
 |эътиқод              = 
 |ҳизб                 = [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]] 
 |ғояҳои асосӣ         = 
 |навъи фаъолият       = Узви Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба масъалаҳои аграрӣ, шуғли аҳолӣ ва экология
 |падар                = 
 |модар                = 
 |ҳамсар               = 
 |фарзандон            = 
 |ҷоизаҳо            =
 |соядаст              = 
 |бари соядаст         = 
 |вебгоҳ               = 
 |викианбор            = 
}}

'''Зунайда Раҷабзода''' (''Раҷабзода Зунайда Абунаср'' зод. [[5 июн]]и [[1985]], [[ноҳияи Рушон|ноҳияи Рушон]]), [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|ВМКБ]] — омӯзгор, [[арбоби давлатӣ]]. Вакили [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VII. вакили Маҷлиси вакилони халқи Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://majmilli.tj/rajabzoda-zunajda/|title=Раҷабзода Зунайда Абунаср|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251223022727/https://majmilli.tj/rajabzoda-zunajda/|archivedate=2025-12-23}}&lt;/ref&gt;.

== Зиндагинома ==
* Солҳои 2010-2011-	Мутахассиси шуъбаи рушди иҷтимоӣ ва робита бо ҷомеаи  дастгоҳи раиси [[ноҳияи Рушон|ноҳияи Рушон]].
* Солҳои 2012-2013-	Мутахассиси пешбари шуъбаи рушди  иҷтимоӣ ва робита бо ҷомеаи  дастгоҳи раиси [[ноҳияи Рушон|ноҳияи Рушон]].
* Солҳои 2013-2014-	Магистранти Донишкадаи идоракунии давлатии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон (ҳоло Академияи идоракунии давлатии назди Президенти Тоҷикистон).
* Солҳои 2015-2016-	Мутахассиси пешбари  Раёсати ҳамоҳангсозии фаъолияти  идоракунии маҳаллии Кумитаи рушди маҳали назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон.
* Солҳои 2016-2021-	Сармутахассиси шуъбаи рушди иҷтимоӣ ва робита бо ҷомеаи дастгоҳи раиси [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон|ВМКБ]].  
* Солҳои 2021-2022-	 Муовини раиси Кумитаи иҷроияи [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]] дар [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]].
* Аз феврали соли 2022-	Раиси Кумитаи иҷроияи [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]] дар [[Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон]].
* Аз 11 апрели соли 2025- Узви Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба масъалаҳои аграрӣ, шуғли аҳолӣ ва экология.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://majmilli.tj/rajabzoda-zunajda/|title=Раҷабзода Зунайда Абунаср|author=|website=www.majmilli.tj|date=|publisher=|lang=tg|accessdate=2025-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251223022727/https://majmilli.tj/rajabzoda-zunajda/|archivedate=2025-12-23}}&lt;/ref&gt;.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
[[Гурӯҳ:Арбобони давлатии Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорон аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]]
[[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VII]]
[[Гурӯҳ:Занҳо-сиёсатмадорони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Занони Тоҷикистон дар сиёсат]]
[[Гурӯҳ:Ходимони ҷамъиятии Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>jgkxq684aifgdf4oi94cs0skl338se9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Икромиддин Вализода</title>
    <ns>0</ns>
    <id>326413</id>
    <revision>
      <id>1490256</id>
      <parentid>1441290</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:23:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6255" sha1="dikn3jomnpjp13ljwivhb2p742k4ukb" xml:space="preserve">{{Ҳамномҳо|Икромиддин  (Ҳамном)|Икромиддин}}
{{Ҳамнасабҳо |Вализода (Ҳамнасаб)|Вализода}}
{{Сиёсатмадор
 |ном                  = Икромиддин Вализода
|номи аслӣ            =  Вализода Икромиддин Сироҷиддин
|тасвир               = 
 |бар                  = 
 |тавсифи тасвир       = 
 |ном ҳангоми таваллуд = 
 |номи мустаъор        = 
 |таърихи таваллуд     =  10.10.1974    
 |зодгоҳ               = {{Зодгоҳ| ноҳияи Кӯшониён |ноҳияи Кӯшониён }}, [[ҶШС Тоҷикистон]], [[ИҶШС]]
 |таърихи даргузашт    =  
 |маҳалли даргузашт    =  
 |шаҳрвандӣ            = {{Парчам|Тоҷикистон}}  
 |таҳсилот             = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] (1998)  
|дараҷаи илмӣ         =  
 |унвонҳои илмӣ        =  
 |миллат               = тоҷик
 |эътиқод              = 
 |ҳизб                 = [[Ҳизби халқии демократии Тоҷикистон]]
 |ғояҳои асосӣ         = 
 |навъи фаъолият       = вакили [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VI. 
 |падар                = 
 |модар                = 
 |ҳамсар               = 
 |фарзандон            = 
 |ҷоизаҳо            = 
 |соядаст              = 
 |бари соядаст         = 
 |вебгоҳ               = 
 |викианбор            = 
}}

'''Вализода Икромиддин Сироҷиддин''' — сиёсатшинос, [[арбоби давлатӣ]]. Вакили [[Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон]] даъвати VII. Узви Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба ҳамоҳангсозии фаъолияти Маҷлиси миллӣ бо Маҷлиси намояндагон, ҳокимияти иҷроия, иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ, воситаҳои ахбори омма ва робитаҳои байнипарламентӣ Вакили Маҷлиси вакилони халқи ноҳияи Кўшониён ва вакили Маҷлиси вакилони халқи вилояти Хатлон даъвати ҳафтум, солҳои 2025-2030.  Раиси [[ноҳияи Ёвон]].
== Зиндагинома ==
Икромиддин Сироҷиддин Вализода [[10 октябр]]и [[соли 1974]] дар [[ноҳияи Кӯшониён]] таваллуд шудааст. Миллат: тоҷик.
Соли 1998 [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]] хатм  кардааст. Ихтисос: иқтисодчӣ.

* Солҳои 1992-1994 - Ҷамъияти матлуботи [[Бохтар (шаҳр)|Бохтар]]р, фурушандаи мағозаи «Умед».
* Солҳои 1994-1995 - Мудири шуъбаи комиссионӣ ва таъминотчии базаи яклухти савдои вилояти Хатлон.
* Солҳои 1995-1998 - Мудири мағозаи «Наврўз»- и шаҳри [[Бохтар (шаҳр)|Бохтар]].
* Солҳои 1998-2000 - Муовини директори генералии Комбинати орди [[Бохтар (шаҳр)|Бохтар]].
* Солҳои 2000-2002 -	Директори Генералии ҶС «Вахш»-и шаҳри [[Бохтар (шаҳр)|Бохтар]].
* Солҳои 2002-2005 - Директори Генералии ҶДММ «Орди Хатлон».
* Солҳои 2005-2010 - Директори Генералии «Истеко-Текстайл» шаҳри [[Бохтар (шаҳр)|Бохтар]].
* Солҳои 2010-2011 - Сардори шуъбаи маркази стандартизатсия, метрология, сертификатсия ва нозироти савдои [[вилояти Хатлон]].
* Солҳои 2011-2015 - Директори маркази стандартизатсия, метрология, сертификатсия ва нозироти савдои [[вилояти Хатлон]].
* Солҳои 2015-2019 - Муовини директори Агентии стандартизатсия, метрология, сертификатсия ва нозироти савдои назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон.
* Соли 2019 (04-07) -	Сардори Хадамоти зиддиинҳисории назди [[Ҳукумати Ҷумҳурии  Тоҷикистон]].
* Солҳои 2019-2025 - Раиси [[ноҳияи Кӯшониён]].
* Соли 2019 (01-03) - И.в. раиси [[ноҳияи Ёвон]].
* Аз 19 марти соли 2025 – Раиси [[ноҳияи Ёвон]].
* Аз 11 апрели соли 2025 - Узви Кумитаи Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба ҳамоҳангсозии фаъолияти Маҷлиси миллӣ бо Маҷлиси намояндагон, ҳокимияти иҷроия, иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ, воситаҳои ахбори омма ва робитаҳои байнипарламентӣ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://majmilli.tj/valizoda-ikromiddin/ |title= Икромиддин Сироҷиддин Вализода |author=  |website= www. majmilli.tj |date=  |publisher=  |lang= tg |accessdate= 2025-08-22 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20251207221416/https://majmilli.tj/valizoda-ikromiddin/ |archivedate= 2025-12-07}}&lt;/ref&gt;
*

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}} 

[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорон аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Сиёсатмадорони асри XXI]]
[[Гурӯҳ:Вакилони Маҷлиси миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон даъвати VII]]</text>
      <sha1>dikn3jomnpjp13ljwivhb2p742k4ukb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Заъфарон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>327482</id>
    <revision>
      <id>1490091</id>
      <parentid>1467464</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T21:16:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6420" sha1="8coa05ww73uhmezc063rkqs81sbxcqc" xml:space="preserve">{{Таксон
 | тасвир = Crocus sativus1.jpg
 | тавсифи тасвир = 
 | салтанат = Рустаниҳо
 | parent = Crocus
 | rang = Гуна
 | лотинӣ = Crocus sativus 
 | муаллиф = [[Карл Линней|Линней]]
 | соли муаллифӣ = 1753
 }}
'''Заъфарон''', '''заъфар''' ({{lang-la|Crocus sativus}}) — [[Рустаниҳо|рустание]], ки гулҳои зебои хушбӯй дорад ва дар хӯрок барои таъму рангу бӯй истифода бурда мешавад.

== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
[[Акс:Köhler's_Medizinal-Pflanzen_in_naturgetreuen_Abbildungen_mit_kurz_erläuterndem_Texte_(Plate_164)_(8231748099).jpg|чап|мини|{{Тасв.гиёҳ.|1}}]]
Заъфарон гиёҳи бисёрсолаи пиёзакбех аст. Дар гузашта заъфароне бо номи заъфарони Қоин хеле машҳуру камёфт будааст, ки онро аз шаҳри Қоини Эрон мегирифтаанд. Бо ин мақсад чизҳои хеле нодир «заъфарони Қоин» ном бурда мешуд. «Заъфаронрез» маънии ранги зарди баланд ва «заъфаронӣ» маънии бо Заъфарон тайёркардаро дошт. Чеҳраи зарди рангбохтаро низ «заъфарӣ» ё «заъфаронӣ» мегуфтанд.

Заъфарон пояи кӯтоҳ (10-30 см қад мекашад) ва барги борики сабзи рӯшан дорад. Гулаш (дар ҳар бех 1 ё 2-то) зард, бунафш ё сафед, моҳҳои сентябр — октябр мешукуфад. Ғӯракаш поинӣ, бо сутунчаи дарози зардтоб ба се гардгирак тақсим мешавад. Гардгиракаш дароз (3-3,5 см) буда, дар миёни наздбарга овезон аст. Заъфарон ғӯзаи сертухм, тухми майдаи мудаввар дорад. Дар табиат Заъфарони худрӯй маълум нест. Тахмин меравад, ки онро дар Сурия, Эрон ва Осиёи Хурд боғӣ кардаанд. Заъфаронро дар Испания, Туркия, Эрон, Афғонистон, Покистон, Ҳиндустон, Хитой, Фаронса, Ҷопон, Африқои Шимолӣ, инчунин дар Доғистон, Қрим, Озарбойҷон ҳамчун гиёҳи хушбӯи ғизоӣ, шифобахшу ороишӣ мекоранд. Дар таркиби Заъфарон витаминҳо (B1 B2), флавоноидҳо, [[глюкоза]], равғани эфир (1 %), каротиноидҳо, тиамин, рибофлавин, моддаҳои рангдеҳ, агликонҳо ва ғ. мавҷуданд.

== Корбурди пизишкӣ ==
Заъфарон гиёҳи шифобахши қадимист. Онро 2 ҳазор сол муқаддам дар Сурия ва Фаластин кишт мекарданд, чун адвиёт ба таом меандохтанд, барои мумиёӣ кардани маит ва тайёр намудани доруҳои гуногун истифода мебурданд. Дар дастхатҳои бостонии Эберс Заъфаронро ҷузъи таркиби 30 навъи дору хондаанд. Бино ба ақидаи табибони мардумӣ истеъмоли Заъфарон фараҳи бисёр меоварад, ҳамаи узвҳои ҳисси одамиро қавӣ мегардонад; пешобро меронад, қабзкунанда аст, воситаи иштиҳоовар, қувватбахши ҷигар, аъзои дарунӣ ва нафас мебошад, масона ва гурдаро пок менамояд. Заъфаронро бо асал истеъмол намоянд, санги гурда ва пешобдонро майда карда мерезондааст, бо кокутӣ бихӯранд, барои дарди бачадон ва мақъад нафъ доштааст. Ба гуфтаи табибони мардумӣ истеъмоли аз меъёр зиёди Заъфарон ба гурда зиёновар буда, мумкин аст дилро беҳузур кунад. Аз Заъфарон равған ҳам мекашанд. Бо ин мақсад 225 г онро дар 1050 г равғани кунҷид ё зайтун 45 рӯз андохта мемонанд (ҳар рӯз кофтан лозим аст). Агар равғани Заъфаронро бимоланд, асабро мулоим мекунад, хоб меоварад. Дар тибби муосир гардгираки гули Заъфарон (Flos croci)-ро барои табобати касалиҳои меъдаю рӯда ва чун воситаи пешоброн истифода мебаранд. Аз 1 га заъфаронзор то 20 кг ашёи хом (гардгираки гул) меғундоранд. Барои тайёр намудани 1 кг гардгираки хушки гул 150—200 ҳазор шукуфа лозим аст. Гардгиракҳои заъфаронро дар ҳавои бебориш, маъмулан, пас аз пешин меғундоранд. Бо ин мақсад гулҳои навшукуфтаро бо эҳтиёт чида дар ҷой ё хонаи махсус мегузоранд. Сипас гардгираки ҳар гулро бо эҳтиёт канда гирифта, дар рӯи симтӯри чашмакҳояш хурд ё хушккунак (15 дақиқа) хушк мекунанд. Заъфаронро чун адвиёт ба таом (оши палов, намудҳои гуногуни шӯрбо, моҳишӯрбо, карамшӯрбо ва ғ.) меандозанд. Ғизое, ки ба он Заъфарон илова карда шудааст, дер вайрон намешавад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Заъфарон|7|муаллиф= М. Ҳоҷиматов}}
{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Гул]]
[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои шифобахш]]</text>
      <sha1>8coa05ww73uhmezc063rkqs81sbxcqc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490092</id>
      <parentid>1490091</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T21:17:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6422" sha1="j40u8pl8jnaok8hlco0nntjdu94uquw" xml:space="preserve">{{Таксон
 | тасвир = Crocus sativus1.jpg
 | тавсифи тасвир = 
 | салтанат = Рустаниҳо
 | parent = Crocus
 | rang = Намуд
 | лотинӣ = Crocus sativus 
 | муаллиф = [[Карл Линней|Линней]]
 | соли муаллифӣ = 1753
 }}
'''Заъфарон''', '''заъфар''' ({{lang-la|Crocus sativus}}) — [[Рустаниҳо|рустание]], ки гулҳои зебои хушбӯй дорад ва дар хӯрок барои таъму рангу бӯй истифода бурда мешавад.

== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
[[Акс:Köhler's_Medizinal-Pflanzen_in_naturgetreuen_Abbildungen_mit_kurz_erläuterndem_Texte_(Plate_164)_(8231748099).jpg|чап|мини|{{Тасв.гиёҳ.|1}}]]
Заъфарон гиёҳи бисёрсолаи пиёзакбех аст. Дар гузашта заъфароне бо номи заъфарони Қоин хеле машҳуру камёфт будааст, ки онро аз шаҳри Қоини Эрон мегирифтаанд. Бо ин мақсад чизҳои хеле нодир «заъфарони Қоин» ном бурда мешуд. «Заъфаронрез» маънии ранги зарди баланд ва «заъфаронӣ» маънии бо Заъфарон тайёркардаро дошт. Чеҳраи зарди рангбохтаро низ «заъфарӣ» ё «заъфаронӣ» мегуфтанд.

Заъфарон пояи кӯтоҳ (10-30 см қад мекашад) ва барги борики сабзи рӯшан дорад. Гулаш (дар ҳар бех 1 ё 2-то) зард, бунафш ё сафед, моҳҳои сентябр — октябр мешукуфад. Ғӯракаш поинӣ, бо сутунчаи дарози зардтоб ба се гардгирак тақсим мешавад. Гардгиракаш дароз (3-3,5 см) буда, дар миёни наздбарга овезон аст. Заъфарон ғӯзаи сертухм, тухми майдаи мудаввар дорад. Дар табиат Заъфарони худрӯй маълум нест. Тахмин меравад, ки онро дар Сурия, Эрон ва Осиёи Хурд боғӣ кардаанд. Заъфаронро дар Испания, Туркия, Эрон, Афғонистон, Покистон, Ҳиндустон, Хитой, Фаронса, Ҷопон, Африқои Шимолӣ, инчунин дар Доғистон, Қрим, Озарбойҷон ҳамчун гиёҳи хушбӯи ғизоӣ, шифобахшу ороишӣ мекоранд. Дар таркиби Заъфарон витаминҳо (B1 B2), флавоноидҳо, [[глюкоза]], равғани эфир (1 %), каротиноидҳо, тиамин, рибофлавин, моддаҳои рангдеҳ, агликонҳо ва ғ. мавҷуданд.

== Корбурди пизишкӣ ==
Заъфарон гиёҳи шифобахши қадимист. Онро 2 ҳазор сол муқаддам дар Сурия ва Фаластин кишт мекарданд, чун адвиёт ба таом меандохтанд, барои мумиёӣ кардани маит ва тайёр намудани доруҳои гуногун истифода мебурданд. Дар дастхатҳои бостонии Эберс Заъфаронро ҷузъи таркиби 30 навъи дору хондаанд. Бино ба ақидаи табибони мардумӣ истеъмоли Заъфарон фараҳи бисёр меоварад, ҳамаи узвҳои ҳисси одамиро қавӣ мегардонад; пешобро меронад, қабзкунанда аст, воситаи иштиҳоовар, қувватбахши ҷигар, аъзои дарунӣ ва нафас мебошад, масона ва гурдаро пок менамояд. Заъфаронро бо асал истеъмол намоянд, санги гурда ва пешобдонро майда карда мерезондааст, бо кокутӣ бихӯранд, барои дарди бачадон ва мақъад нафъ доштааст. Ба гуфтаи табибони мардумӣ истеъмоли аз меъёр зиёди Заъфарон ба гурда зиёновар буда, мумкин аст дилро беҳузур кунад. Аз Заъфарон равған ҳам мекашанд. Бо ин мақсад 225 г онро дар 1050 г равғани кунҷид ё зайтун 45 рӯз андохта мемонанд (ҳар рӯз кофтан лозим аст). Агар равғани Заъфаронро бимоланд, асабро мулоим мекунад, хоб меоварад. Дар тибби муосир гардгираки гули Заъфарон (Flos croci)-ро барои табобати касалиҳои меъдаю рӯда ва чун воситаи пешоброн истифода мебаранд. Аз 1 га заъфаронзор то 20 кг ашёи хом (гардгираки гул) меғундоранд. Барои тайёр намудани 1 кг гардгираки хушки гул 150—200 ҳазор шукуфа лозим аст. Гардгиракҳои заъфаронро дар ҳавои бебориш, маъмулан, пас аз пешин меғундоранд. Бо ин мақсад гулҳои навшукуфтаро бо эҳтиёт чида дар ҷой ё хонаи махсус мегузоранд. Сипас гардгираки ҳар гулро бо эҳтиёт канда гирифта, дар рӯи симтӯри чашмакҳояш хурд ё хушккунак (15 дақиқа) хушк мекунанд. Заъфаронро чун адвиёт ба таом (оши палов, намудҳои гуногуни шӯрбо, моҳишӯрбо, карамшӯрбо ва ғ.) меандозанд. Ғизое, ки ба он Заъфарон илова карда шудааст, дер вайрон намешавад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Заъфарон|7|муаллиф= М. Ҳоҷиматов}}
{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Гул]]
[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои шифобахш]]</text>
      <sha1>j40u8pl8jnaok8hlco0nntjdu94uquw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фаридун Бобозода</title>
    <ns>0</ns>
    <id>328572</id>
    <revision>
      <id>1490001</id>
      <parentid>1489999</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T12:02:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6299" sha1="0i2rcidrzhpt2qkr5s66mqfswz22s5f" xml:space="preserve">{{Давлатмард
 |ном              = Бобозода Фаридун Толибҷон
 |тасвир           = 
 |тавсифи тасвир   = 
  |вазифа           = Муовини [[вазири фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон]]
 |тартиб           = 
 |парчам           = Flag of Tajikistan.svg
 |парчам2          = Coat of arms of Tajikistan.svg
 |нахуствазир      = 
 |аввалдавр        = [[25 феврал]]и [[2026]]
 |охирдавр         = 
 |пешгузашта       = [[Манучеҳр Шарифзода]]
 |таърихи таваллуд = 
 |зодгоҳ           = 
 |ҷойи кор         = 
 |дараҷаи илмӣ     = 
 |унвони илмӣ      = {{унвонҳои илмӣ||1}}
}}
'''Фаридун Бобозода''' (''Бобозода Фаридун Толибҷон''; зод. [[27 июл]]и [[1982]], [[Кӯлоб]]) — {{муаррих|Тоҷикистон}}, номзади илмҳои таърих (2019), дотсент. Муовини [[Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон|вазири фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон]] (аз 2026).

== Зиндагинома ==
Фаридуни Бобозода 27 июли соли 1982 дар шаҳри Кӯлоб ба дунё омадааст. Таҳсилоти миёнаи умумиро дар мактаби №1 ва литсейи назди Донишгоҳи давлатии Кӯлоб гирифтааст. Солҳои 1999—2004 дар шуъбаи муносибатҳои байналмилалии факултети таърихи Донишгоҳи давлатии миллии Тоҷикистон (ҳоло факултети муносибатҳои байналмилалии ДМТ) таҳсил намудааст. Дар солҳои 2004—2009 коромӯз ва аспиранти кафедраи таърихи нав ва навтарини кишварҳои хориҷии ДМТ буд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tajikdiplomat.wordpress.com/%d0%b2%d1%8b%d0%bf%d1%83%d1%81%d0%ba%d0%bd%d0%b8%d0%ba%d0%b8-graduates/|title=Выпускники / Graduates|website=THE NEW GENERATION OF TAJIK DIPLOMACY|date=2012-03-12|lang=ru|accessdate=2026-02-25}}&lt;/ref&gt;.
== Фаъолияти корӣ ==
Аз соли 2004 то 2007 дар дастгоҳи Раиси шаҳри Душанбе ба ҳайси мутахассис, мутахассиси пешбар ва сармутахассиси шуъбаи иттилоотию таҳлилӣ ва шуъбаи робитаҳои хориҷӣ фаъолият намудааст. Аз соли 2007 ёвари директори Фонди ҷамъиятии хайрияи Тоҷикистон ва ҳамзамон, аз соли 2008 ба соҳибкорӣ машғул шуда, солҳои 2008—2010 директори генералии ҶДММ «Кони-Дон» (ширкати соҳибмулки меҳмонхонаи «Asia Grand Hotel») ва аз соли 2010 узви шӯрои директорони ин ширкат буд.

Солҳои 2025—2026 муовини сардори раёсати маориф, фарҳанг ва иттилооти [[Дастгоҳи иҷроияи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон]] буд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mmih.tj/Search/DocumentView?DocumentId=169422|title=Амри Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 10 июни соли 2025, № АП-809|website=mmih.tj|date=2025-06-10|publisher=ADLIA|accessdate=2026-02-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://prezident.tj/event/documents/commands/54814|title=Амри Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 25 феврали соли 2026, № АП-980|website=prezident.tj|date=2026-02-25|publisher=Хадамоти матбуоти Президенти Тоҷикистон|accessdate=2026-02-25}}&lt;/ref&gt;.

Бо Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз [[25 феврал|25 феврали]] соли [[2026]] муовини вазири фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон таъйин шуд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://prezident.tj/event/documents/resolutions/54808|title=Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 25 феврали соли 2026, № 33 «Дар бораи муовини вазири фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон таъин намудани Бобозода Ф.Т.»|website=prezident.tj|date=2026-02-25|publisher=Хадамоти матбуоти Президенти Тоҷикистон|accessdate=2026-02-25}}&lt;/ref&gt;.

== Фаъолияти илмӣ ==
Фаридун Бобозода дар соли 2019 рисолаи номзадии худро дар мавзуи «Таърихи ташаккул ва рушди муносибатҳои Тоҷикистон ва Узбекистон дар давраи истиқлолият (солҳои 1991—2006)» дифоъ намудааст.

Самти асосии таҳқиқоти илмии ӯро масъалаҳои муносибатҳои дуҷонибаи кишварҳои Осиёи Марказӣ, дипломатияи муосир ва сиёсати хориҷии Тоҷикистон ташкил медиҳанд.

== Осор ==
* Бобозода, Ф. Т. История становления и развития взаимоотношений Таджикистана и Узбекистана в период независимости (1991—2006 гг.) : Монография / Ф. Т. Бобозода. — Душанбе : Изд-во типографии Технопарка АГУ при Президенте РТ, 2019. — 221 с.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tnu.tj/DisserPhD/6D.KOA-024/ZokirovII/ma%27l_roh_ilmi.pdf|title=Маълумотнома дар бораи рохбари илмии диссертатсияи Зокиров Иброхим Исмоилович|accessdate=2026-02-25|archivedate=2025-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251206214032/https://tnu.tj/DisserPhD/6D.KOA-024/ZokirovII/ma%27l_roh_ilmi.pdf}}&lt;/ref&gt;

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}</text>
      <sha1>0i2rcidrzhpt2qkr5s66mqfswz22s5f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дарди сар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>328984</id>
    <revision>
      <id>1490169</id>
      <parentid>1482755</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T04:28:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31132" sha1="c8tzaiuw36g2rfyxc6q3do3p8uxawid" xml:space="preserve">{{Беморӣ
| ном            = Дарди сар
| Image         = Cruikshank - The Head Ache.png
| имзо           = Карикатура, ки дарди сарро тасвир мекунад {{s|''[[Крукшенк, Джордж|Ҷорҷ Крукшенк]], 1819''}}
| DiseasesDB     = 19825
| ICD11          = {{ICD11|8A|28995849}}
| ICD10          = {{ICD10|R|51||r|50|}}
| ICD9           = {{ICD9|784.0}}
| ICDO           = '''Навишти ғафс'''
| OMIM           = 
| MedlinePlus    = 003024
| eMedicineSubj  = neuro
| eMedicineTopic = 517
| MeshID         = D006261|
}}
'''Дарди сар''' (цефалгия) — дардест, ки дар соҳаи сар болотар аз хатти пайвасткунандаи кунҷи берунии чашм, гузаргоҳи берунии шунавоӣ ва аввалин муҳраи гардан (хатти орбитомеаталӣ) ба вуҷуд меояд.&lt;ref name=&quot;mme2&quot;&gt;{{cite web|url=http://medarticle.moslek.ru/articles/14230.htm|title=Статья Малой медицинской энциклопедии|lang=|author=|authorlink=|work=|description=|datepublished=|format=|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20090510123816/http://medarticle.moslek.ru/articles/14230.htm|archive-date=2009-05-10|access-date=|url-status=dead|accessdate=2026-03-10|archivedate=2009-05-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090510123816/http://medarticle.moslek.ru/articles/14230.htm}}&lt;/ref&gt; Чунин тақсимот барои фарқ кардани он аз дарди рӯй ва гардан қабул шудааст.

'''Сефалголог''' (аз [[Забони юнонии қадим|юн.-қад.]] κεφαλή — «сар» ва ἄλγος — «дард») — духтури невролог, ки ба ташхис ва табобати намудҳои гуногуни дарди сар тахассус дорад&lt;ref name=&quot;Кушнир, Скоробогатых, 2022&quot;&gt;{{публикация
|1=статья
|автор=Кушнир
|автор имя=Е.
|заглавие=9 важных вопросов неврологу Кириллу Скоробогатых о головных болях
|издание=[[Тинькофф Журнал]]
|год=2022
|месяц=03
|день=30
|ссылка=https://journal.tinkoff.ru/list/headaches/
|архив дата=2022-04-01
|архив=https://web.archive.org/web/20220401083539/https://journal.tinkoff.ru/list/headaches/
}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20220401083539/https://journal.tinkoff.ru/list/headaches/ |date=2022-04-01 }}&lt;/ref&gt;.

== Маълумоти таърихӣ ==
[[file:Thomas Willis ODNB.jpg|thumb|right|[[Уиллис, Томас|Томас Уиллис]]|220 px]]
Зикрҳои алоҳида дар бораи дарди сар беш аз 5000 сол пеш пайдо шудаанд. Дар асрҳои XIX—XVI то м. дар адабиёти бобилӣ тавсифи хурӯҷҳое ёфт шудаанд, ки ба дурахши барқ шабоҳат доштанд. «Бемории нисфи сар» бо қайкунӣ дар [[папируси Эберс]] тавсиф шудааст. Дар китоби «Тсзичжуан»-и соли 581 то м. табобат бо усули «чжен-тзю—терапия» ([[сӯзанзанӣ]] ва сӯзондан) баён шудааст. [[Ҳеродот|Геродот]] навиштааст, ки дар [[Мисри Қадим]] дар байни коҳинон шахсоне буданд, ки танҳо ба дарди сар тахассус доштанд. [[Гиппократ]] дар «Афоризмҳо» намудҳои дарди сарро пешниҳод карда, аломатҳои мигренро тавсиф намудааст. [[Аретей Каппадокийский]] дар китоби «Дар бораи бемориҳои шадид ва музмин» 3 намуди дарди сарро тавсиф кардааст. Истилоҳи «гемикрания» аз ҷониби [[Гален]] ворид карда шуд. Аввалин тасниф бо номи «De Cephalalgia» аз ҷониби [[Томас Уиллис]] дар соли [[1672]] таҳия шуда буд. Дар соли [[1787]] [[Кристиан Баур]] дарди сари идиопатикӣ (аввалиндараҷа) ва симптоматикӣ (дуюминдараҷа)-ро ҷудо карда, 84 категорияи дарди сарро пешниҳод намуд. Дар охири [[асри XIX]] дар китоби [[Эдвард Ливинг]] «Дар бораи дарди сари мигренӣ ва дигар бемориҳои шабеҳ» фарқи мигрен аз дигар дарди сарҳо нишон дода шудааст. Аломатҳои дарди сари кластерӣ аз ҷониби [[Харрис]] ва [[Ридер]] дар солҳои 1920, дар соли [[1939]] Хортон онро ҳамчун эритромелалгия ва сипас ҳамчун дарди сари гистаминӣ, ки баъдтар синдроми Хортон номида шуд, маънидод кард; бори аввал Экбом дар соли [[1947]] ба шабоҳати ин ҳолатҳо ишора кард ва аз соли [[1952]] бо пешниҳоди Кункел ин беморӣ «цефалгияи кластерӣ» номида шуд.

Дар соли [[1962]] Кумитаи дарди сар дар Институти миллии бемориҳои системаи асаби ИМА таърифи нави дарди сарро ворид карда, таснифи цефалгия ва прозопалгияро таҳия кард, ки давоми 26 сол истифода мешуд&lt;ref&gt;{{публикация|статья |автор=Brown |автор имя=M. R.|заглавие=The classification and treatment of headache |год=1951|язык=en|издание={{Нп3|Medical Clinics of North America}}|месяц=9 |volume=35 |issue=5 |pages=1485–1493 |pmid=14862569}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{публикация|статья |ответственный=Ad Hoc Committee on Classification of Headache |заглавие=Classification of Headache|год=1962|язык=en|издание=[[Journal of the American Medical Association|JAMA]] |volume=179 |issue=9 |pages=717–718 |doi=10.1001/jama.1962.03050090045008}}&lt;/ref&gt;. Дар соли [[1988]] Кумитаи байналмилалии таснифи дарди сар таснифи нави дарди сар ва рӯйро ба амалия ворид мекунад&lt;ref name=&quot;Levine et al., p 60&quot;&gt;{{публикация|книга|заглавие=Comprehensive Review of Headache Medicine|ссылка=https://archive.org/details/comprehensiverev00levi|год=2008|автор=Levin,|автор имя=M.|язык=en|издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]]|страницы=[https://archive.org/details/comprehensiverev00levi/page/n74 60]|страниц=|isbn=0-19-536673-5|isbn2=978-0-19-536673-0|lccn=2007036891|автор2 имя=S. M.|автор2=Baskin|автор3 имя=M. E.|автор3=Bigal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;история&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.headachejournal.ru/no1/index.htm|title=История головной боли|access-date=2013-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130819024948/http://www.headachejournal.ru/no1/index.htm|archive-date=2013-08-19|url-status=dead|accessdate=2026-03-10|archivedate=2013-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130819024948/http://www.headachejournal.ru/no1/index.htm}}&lt;/ref&gt;. Дар соли 2018 аз ҷониби Кумитаи таснифоти Ҷамъияти байналмилалии дарди сар нашри 3-юми таснифи дарди сар — МКГБ-3 пешниҳод гардид&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=https://ichd-3.org/wp-content/uploads/2018/01/The-International-Classification-of-Headache-Disorders-3rd-Edition-2018.pdf|автор=International Headache Society|заглавие=The International Classification of Headache Disorders, 3rd edition|год=2018|язык=en|издание=Cephalalgia|тип=научная статья|том=38|номер=1—211|страницы=211|doi=10.1177/0333102417738202|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210324030507/https://www.ichd-3.org/wp-content/uploads/2018/01/The-International-Classification-of-Headache-Disorders-3rd-Edition-2018.pdf|archivedate=2021-03-24}}&lt;/ref&gt;, ки тарҷумаи пурраи он ба забони русӣ аз ҷониби Ҷамъияти Русия оид ба омӯзиши дарди сар дар соли 2023 нашр шуд.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://painrussia.ru/upload/pdf/%D0%9C%D0%9A%D0%93%D0%91-3.pdf|title=Международная классификация головной боли 3 пересмотра (2018), русский перевод (2023) - Российское Межрегиональное Общество по изучению боли|lang=ru|website=painrussia.ru|date=2023|access-date=2023-08-09|archive-date=2023-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230313121758/https://painrussia.ru/upload/pdf/%D0%9C%D0%9A%D0%93%D0%91-3.pdf|url-status=live|accessdate=2026-03-10|archivedate=2023-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230313121758/https://painrussia.ru/upload/pdf/%D0%9C%D0%9A%D0%93%D0%91-3.pdf}}&lt;/ref&gt;

== Этиология ==
[[file:Migraine.jpg|thumb|right|200px|Хурӯҷи дарди сар]]Дарди сар ба ду гурӯҳи калон тақсим мешавад: аввалиндараҷа ва дуюминдараҷа. Дарди сари аввалиндараҷа сабаби органикии мушаххас надорад ва рушди он бо вайроншавии ҳисси ташаккули дард алоқаманд аст. Дарди сари дуюминдараҷа натиҷаи бемориҳои дигар мебошад.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Бештари ҳолатҳо (95-98 %) дарди сари аввалиндараҷа мебошанд.

=== Дарди сари аввалиндараҷа ===
Дарди сари намуди фишорӣ ва мигрен ба намудҳои маъмултарин мансубанд. Цефалгияҳои вегетативии тригеминалӣ (масалан, дарди сари кластерӣ) камтар дучор мешаванд.&lt;ref name=&quot;SIGN&quot;&gt;{{книга|ссылка=http://www.sign.ac.uk/guidelines/fulltext/107/|автор=Scottish Intercollegiate Guideline Network|заглавие=Diagnosis and management of headache in adults|год=2008|язык=en|место=Edinburgh|isbn=978-1-905813-39-1|archive-url=https://web.archive.org/web/20110419031343/http://www.sign.ac.uk/guidelines/fulltext/107/|archive-date=2011-04-19|месяц=11}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20110419031343/http://www.sign.ac.uk/guidelines/fulltext/107/ |date=2011-04-19 }} {{Cite web|url=http://www.sign.ac.uk/guidelines/fulltext/107/|title=Архивированная копия|archive-url=https://web.archive.org/web/20110419031343/http://www.sign.ac.uk/guidelines/fulltext/107/|archive-date=2011-04-19|access-date=2013-04-28|url-status=dead|accessdate=2026-03-10|archivedate=2011-04-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419031343/http://www.sign.ac.uk/guidelines/fulltext/107/}}&lt;/ref&gt;

=== Дарди сари дуюминдараҷа ===
Дарди сари дуюминдараҷа симптоматикӣ мебошанд, яъне ҳамчун аломати беморӣ ё ҳолати дигар зоҳир мешаванд.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Книга|ссылка=https://painrussia.ru/upload/iblock/54c/54ca60164cbf4307a347c6f2514025eb.pdf|автор=Осипова В.В., Табеева Г.Р., Тринитатский Ю.В., Шестель Е.А.|заглавие=Первичные головные боли: клиника, диагностика, терапия. Информационное письмо (для неврологов, терапевтов, врачей общей практики).|год=2011|место=Ростов-на-Дону|издательство=Антей|страниц=46|archive-date=2021-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111125239/https://painrussia.ru/upload/iblock/54c/54ca60164cbf4307a347c6f2514025eb.pdf}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20211111125239/https://painrussia.ru/upload/iblock/54c/54ca60164cbf4307a347c6f2514025eb.pdf |date=2021-11-11 }}&lt;/ref&gt;

Баъзе намудҳои дарди сари дуюминдараҷа хатарнок нестанд (масалан, [[дарди сари сервикогенӣ]] − дарде, ки бо патологияи гардан алоқаманд аст). Дарди сари абузусӣ дар натиҷаи истеъмоли аз ҳад зиёди доруҳои дардкуш ба вуҷуд меояд, ки ба таври парадоксалӣ боиси боз ҳам пурқувват шудани дарди сар мегардад&lt;ref name=&quot;SIGN&quot; /&gt;.

Мавҷудияти аломатҳои огоҳкунанда − «парчамҳои сурх» (ба бахши Ташхис нигаред) метавонад аз хусусияти хатарноки дарди сар шаҳодат диҳад ва асос барои таъйини таҳқиқоти иловагӣ гардад.

Дарди сари «раъдусо» метавонад ягона аломати хунрезии субарахноидалӣ бошад (яке аз шаклҳои [[инсулт]], ки одатан дар натиҷаи кафидани [[аневризма]]-и артериалӣ ба вуҷуд меояд). Дарди сар ҳамроҳ бо табларза метавонад натиҷаи [[менингит]] бошад, хусусан агар синдроми менингеалӣ (сахтшавии мушакҳои пушти сар) мушоҳида шавад. Парешонии ҳуш метавонад аломати энсефалит (илтиҳоби [[мағзи сар]], бештар бо этиологияи вирусӣ) бошад. Сабаби дарди саре, ки ҳангоми кашиши мушакҳо ё тағйири ҳолати бадан пурзӯр мешавад, метавонад баланд шудани фишори дохиликосахонагӣ бошад; одатан чунин дардҳо субҳгоҳон шадидтар шуда, бо қайкунӣ ҳамроҳӣ мекунанд. Фишори баланди дохиликосахонагӣ метавонад аз сабаби орами мағз, гипертензияи идиопатикии дохиликосахонагӣ ва дар ҳолатҳои нодир — тромбози синусҳои пардаи сахти мағз ба вуҷуд ояд. Дарди сар бо сустии умумӣ метавонад аз инсулт (аз ҷумла хунрезии дохиликосахонагӣ ё гематомаи субдуралӣ) ё мавҷудияти орами мағзи сар шаҳодат диҳад. Дарди сар дар пиронсолон, хусусан бо халалдор шудани биноӣ, метавонад нишони [[артериит]]-и азимҳуҷайра бошад. Заҳролудшавӣ бо оксиди карбон (газ) метавонад боиси дарди сар, дилбеҳузурӣ, қайкунӣ, сарчархзанӣ, сустии мушакҳо ва хирагии биноӣ гардад. [[Глаукома]]-и пӯшидакунҷа (баландшавии ногаҳонии фишори дохиличашмӣ) метавонад сабаби дарди сар, аз ҷумла дардҳо дар соҳаи чашм ва дигар аломатҳо: хирагии биноӣ, сурхшавии чашм ва васеъшавии гавҳараки чашм гардад&lt;ref name=SIGN/&gt;. Истифодаи тӯлонии воситаҳои муҳофизати фардии узвҳои нафас боиси баландшавии консентратсияи гази карбонат дар ҳавои нафаскашишаванда мегардад&lt;ref name=&quot;Sinkule-2013&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://academic.oup.com/annweh/article/57/3/384/230992|автор=E.J. Sinkule, J.B. Powell, F.L. Goss|заглавие=Evaluation of N95 respirator use with a surgical mask cover: effects on breathing resistance and inhaled carbon dioxide|год=2013|язык=en|автор издания=British Occupational Hygiene Society|издание=The Annals of Occupational Hygiene|издательство=Oxford University Press|выпуск=3|pages=384—398|volume=57|issn=0003-4878|doi=10.1093/annhyg/mes068|pmid=23108786|archivedate=2020-11-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201101085606/https://academic.oup.com/annweh/article/57/3/384/230992}}.&lt;/ref&gt; ва метавонад боиси дарди сар ва ҳатто аз даст додани муваққатии қобилияти корӣ гардад&lt;ref name=&quot;AN-2006&quot;&gt;{{Статья|ссылка=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/j.1600-0404.2005.00560.x|автор=E.C.H. Lim, R.C.S. Seet, K.‐H. Lee, E.P.V. Wilder‐Smith, B.Y.S. Chuah, B.K.C. Ong|заглавие=Headaches and the N95 face-mask amongst healthcare providers|год=2006|язык=en|издание=Acta Neurologica Scandinavica|издательство=John Wiley &amp; Sons|выпуск=3|pages=199—202|volume=113|issn=0001-6314|doi=10.1111/j.1600-0404.2005.00560.x|pmid=16441251|archivedate=2020-11-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201101065441/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/j.1600-0404.2005.00560.x}}&lt;/ref&gt;.

== Эпидемиология ==
Бино ба омор, давоми сол 90 % одамон ақаллан як бор дарди сарро ҳис мекунанд. Дар зиёда аз 90 % ҳолатҳо дарди сари аввалиндараҷа ташхис карда мешавад, ки шакли маъмултарини он дарди сари эпизодии намуди фишорӣ мебошад. Инчунин муайян шудааст, ки занон нисбат ба мардон 3 маротиба бештар аз мигрен азият мекашанд. Дар маҷмӯъ, аз 12 то 18 % аҳолии ҷаҳон ба хурӯҷҳои мигрен дучор мешаванд. Дарди сари кластерӣ дар навбати худ дар камтар аз 0,5 % одамон пайдо мешавад. Муқаррар кардани паҳншавии ин аломати дард дар байни сокинони кишварҳои гуногун хеле душвор аст, зеро дарди сари кластериро аксар вақт ба ҷои дарди сари синусӣ қабул мекунанд. Бо вуҷуди ин, мардон бештар ба дарди сари кластерӣ майл доранд — шумораи мардони аз ин шакли цефалгия азияткашанда нисбат ба занон 5-8 маротиба зиёдтар аст&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=Emergency medicine: avoiding the pitfalls and improving the outcomes |ссылка=https://archive.org/details/emergencymedicin00matt |издательство=Blackwell Pub./BMJ Books |место=Malden, Mass |год=2007 |страницы=[https://archive.org/details/emergencymedicin00matt/page/39 39] |isbn=1-4051-4166-2 |язык=en |автор=Amal Mattu; Deepi Goyal; Barrett, Jeffrey W.; Joshua Broder; DeAngelis, Michael; Peter Deblieux; Gus M. Garmel; Richard Harrigan; David Karras; Anita L'Italien; David Manthey}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;D&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.clevelandclinicmeded.com/medicalpubs/diseasemanagement/neurology/headache-syndromes/|title=Headache|date=|access-date=2010-08-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6GWt0mToC?url=http://www.clevelandclinicmeded.com/medicalpubs/diseasemanagement/neurology/headache-syndromes/|archive-date=2013-05-11|accessdate=2026-03-10|archivedate=2013-05-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130504085702/http://www.clevelandclinicmeded.com/medicalpubs/diseasemanagement/neurology/headache-syndromes/}}&lt;/ref&gt;.

== Патофизиология ==
Дарди сар эҳсоси дарди худи [[мағзи сар]] нест, зеро дар он ретсепторҳои дард мавҷуд нестанд. Одам дарди сареро ҳис мекунад, ки аз чанд соҳаи сар ва гардан, ки дар онҳо нотситсепторҳо ҷойгиранд (артерияҳои экстракраниалӣ, венаҳо, аъсобҳои краниалӣ ва аъсобҳои ҳароммағз, мушакҳои гардан ва сар, пардаҳои мағз), сар мезанад&lt;ref name=&quot;ACEP2008&quot;&gt;{{статья |заглавие=Clinical policy: critical issues in the evaluation and management of adult patients presenting to the emergency department with acute headache |издание={{Нп3|Annals of Emergency Medicine}} |том=52 |номер=4 |страницы=407—436 |pmid=18809105 |doi=10.1016/j.annemergmed.2008.07.001 |язык=en |тип=journal |автор=Edlow J.A., Panagos P.D., Godwin S.A., Thomas T.L., Decker W.W. |месяц=10 |год=2008}}&lt;/ref&gt;.

Дар аксари ҳолатҳо дарди сар дар натиҷаи фишор ё хашмгинии рецепторҳои дард, ки дар пардаҳои мағз ё рагҳо ҷойгиранд, пайдо мешавад. Патофизиологияи дарди сари аввалиндараҷа нисбат ба дуюминдараҷа мураккабтар аст ва то ҳол пурра омӯхта нашудааст.

== Ташхис ==
Ташхиси дарди сар дар асоси натиҷаи пурсиш ва муоинаи невролог гузошта мешавад. Дарди сари аввалиндараҷа одатан таҳқиқоти иловагиро талаб намекунад. Дар ҳолатҳои шубҳанок, ҳангоми мавҷудияти «парчамҳои сурх» таҳқиқоти иловагӣ таъйин карда мешавад.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Номгӯи аломатҳои огоҳкунанда («парчамҳои сурх») ===
# дарди саре, ки бори аввал пас аз 50-солагӣ пайдо шудааст,
# «раъдусо» (дар давоми 1-2 сония то ҳадди аксар расидан),
# қатъиян яктарафа,
# пайваста бадшаванда бидуни сабукшавӣ,
# ногаҳон пайдошуда ва барои бемор ғайриоддӣ,
# аураи атипикии мигренӣ (давомнокии зиёда аз 1 соат),
# тағйирот дар ҳуш (карахтӣ, парешонӣ, гум шудани хотира),
# ихтилоли рӯҳӣ,
# аломатҳои неврологии марказӣ,
# нишонаҳои бемории системавӣ (табларза, сахтшавии гардан),
# аломатҳои гипертензияи дохиликосахонагӣ,
# варами диски аъсоби биноӣ,
# сирояти ВИЧ, бемориҳои онкологӣ ё осеби наздики сар,
# оғози дарди сар ҳангоми ҳомиладорӣ ё пас аз зоиш,
# бесамар будани табобати мувофиқ.

=== Усулҳои таҳқиқот ===
Барои муайян кардани равандҳои рукуд дар диски аъсоби биноӣ муоинаи қаъри чашм ва ченкунии [[Фишори хун|фишори шараёнӣ]] гузаронида мешавад.

Нейровизуализация (КТ-и мағзи сар) ба беморони дорои аломатҳои неврологӣ, инчунин ба беморони дорои хурӯҷи ногаҳонии дарди сари сахт тавсия дода мешавад.&lt;ref name=&quot;ACEP2008&quot; /&gt;

== Табобати дарди сар ==

=== Дардзудоӣ ===
Барои пешгирии дард аз доруҳои дардкуш, бештар аз гурӯҳи НПВП, парацетамол ё триптанҳо (ҳангоми мигрен) истифода мешаванд. Истеъмоли аз ҳад зиёди доруҳои дардкуш (масалан, беш аз 2-3 рӯз дар як ҳафта) мумкин нест, зеро ин метавонад боиси рушди дарди сари вобаста ба дору гардад.

== Дарди сар дар кӯдакон ==
Дарди сар (ДС) бисёр вақт дар давраи кӯдакӣ ё наврасӣ ба вуҷуд меояд. Кӯдакон ба ҳамон шаклҳои ДС дучор мешаванд, ки калонсолон, аммо симптоматикаи онҳо метавонад фарқ кунад. Ҳамин тариқ, 20%-и калонсолон тасдиқ мекунанд, ки ДС-и онҳо дар синни то 10-солагӣ оғоз шудааст, ва 50%-и пурсидашудагон дар бораи пайдоиши ДС дар синни то 20-солагӣ хабар медиҳанд. Сатҳи беморшавӣ ба ДС мӯътадил боқӣ мемонад. Мувофиқи як таҳқиқот, 56%-и писарон ва 74%-и духтарони синни аз 12 то 17-сола дар давоми чанд моҳи охир ДС-ро ҳис кардаанд&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.webmd.com/migraines-headaches/guide/your-childs-headache|title=How Common Are Headaches in Children and Adolescents?|date=|access-date=2010-06-30|archive-url=https://www.webcitation.org/6GWt3GZq8?url=http://www.webmd.com/migraines-headaches/guide/your-childs-headache|archive-date=2013-05-11}}&lt;/ref&gt;.

Пайдоиши ДС дар кӯдакон бо як ё якчанд омил алоқаманд аст. Омилҳои мумкин инҳоянд: майли [[генетика|генетикӣ]] (хусусан дар мавриди мигрен); осеби сар дар натиҷаи афтидан; [[беморӣ]] ё сироят-и ҳамроҳикунанда, масалан, вақте ки аломатҳои сирояти гӯш ё синусҳо ([[зуком]] ё шамолхӯрӣ) мушоҳида мешаванд; омилҳои берунӣ (тағйирёбии обу ҳаво, ҳолати эмотсионалӣ: стресс, изтироб, депрессия); ғизо ва нӯшокиҳо, кофеин, иловаҳои ғизоӣ; тағйири низоми хоб ё низоми рӯз; садоҳои баланд. Ба ғайр аз ин, бори вазнини ҷисмонӣ ё дар зери офтоб мондан низ метавонад хурӯҷи мигренро ба вуҷуд орад&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/headaches-in-children/DS01132/DSECTION=causes|title=Causes|date=|access-date=2010-06-30|archive-url=https://www.webcitation.org/6GWt4CGEf?url=http://www.mayoclinic.com/health/headaches-in-children/DS01132/DSECTION=causes|archive-date=2013-05-11|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Баъзан сабаби ДС-и даврӣ дар наврасон метавонад брекетҳо ё дугаҳои ортодонтии рӯй бошанд, ки дар соҳаи ҷоғ фишори доимӣ меоранд, инчунин кулоҳҳои танг.

Агар ДС бо чунин аломатҳо, аз қабили ихтилоли нутқ, сустии мушакҳо, гум шудани биноӣ ҳамроҳӣ кунад, эҳтимоли мавҷуд будани бемории хатарнок (гидротсефалия, менингит, энсефалит, абссесс, хунрезӣ, орам, тромб ё осеби сар) вуҷуд дорад. Дар чунин ҳолат ташхис метавонад КТ ё МРТ-ро дар бар гирад, ки имкон медиҳад вайроншавии сохтории эҳтимолиро дар системаи марказии асаб-и кӯдак муайян кунад&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.webmd.com/migraines-headaches/guide/your-childs-headache|title=What Causes Headaches in Children and Adolescents?|date=|access-date=2010-06-30|archive-url=https://www.webcitation.org/6GWt3GZq8?url=http://www.webmd.com/migraines-headaches/guide/your-childs-headache|archive-date=2013-05-11}}&lt;/ref&gt;.

Як қатор чораҳои пешгирикунанда мавҷуданд, ки барои пешгирии ДС-и аввалиндараҷа нигаронида шудаанд. Масалан: риояи низоми нӯшокии об; сӯиистифода накардан аз нӯшокиҳои кофеиндор; риояи низоми хоб; риояи рациони мутавозини ғизо; бори ҷисмонии мувофиқ; канораҷӯӣ аз стресси эмотсионалӣ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.achenet.com/education/patients/headachesinchildren.asp|title=Headaches in Children|date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20080516223426/http://www.achenet.com/education/patients/headachesinchildren.asp|archive-date=2008-05-16|access-date=2010-06-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Эзоҳ ==
{{wiktionary|дарди сар}}
{{reflist}}

== Пайвандҳо ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=b8n2AKeOaK0&amp;t=3s Дарди сар — барномаи телевизионӣ бо иштироки духтури неврологи дараҷаи олӣ Бобина Л. А.]
* [https://www.kp.ru/guide/golovnaja-bol.html Дарди сар: сабабҳо, намудҳо, ташхис ва табобат]{{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20210115220345/https://www.kp.ru/guide/golovnaja-bol.html |date=2021-01-15 }}
* Дарди сар [https://sites.google.com/view/mega888he/home Пайванд] [[ба манбаи иқтибосшуда дар интернет]].
[[Гурӯҳ:Аломатҳо аз рӯи алифбо]]
[[Гурӯҳ:Бемориҳои системаи марказии асаб]]
[[Гурӯҳ:Аломатҳои бемориҳои системаи асаб]]
[[Гурӯҳ:Истиораҳо]]
[[Гурӯҳ:Дарди сар]]</text>
      <sha1>c8tzaiuw36g2rfyxc6q3do3p8uxawid</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бемории музмини обструктивии шуш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>329462</id>
    <revision>
      <id>1490116</id>
      <parentid>1461736</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T01:19:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105610" sha1="nd7d4br5qtiqkuo6iiz8quofl0szyq7" xml:space="preserve">{{Беморӣ
| Name            = Бемории музмини обструктивии шуш
| Image           = Centrilobular emphysema 865 lores.jpg
| Caption         = {{iw|Макропрепарати патологоанатомӣ|||Gross pathology}}-и шуш, ки [[Эмфиземаи шуш|эмфиземаи сентрилобулярӣ]]-ро нишон медиҳад, ки хоси тамокукашӣ аст. Дар намуди наздики буриши сатҳи [[Фиксатсия (гистология)|фиксатсияшудаи]] шуш бисёр ҷавфҳои пур аз таҳшинҳои зичи [[Карбони сиёҳ|карбони сиёҳ]] дида мешаванд.
| DiseasesDB      = 2672
| ICD10           = {{ICD10|J|44}}
| ICD9            = {{ICD9|496}}
| ICDO            =
| OMIM            = 606963
| MedlinePlus     = 000091
| eMedicineSubj   = med
| eMedicineTopic  = 373
| eMedicine_mult  = {{eMedicine2|emerg|99}}
| MeshName        = COPD
| MeshNumber      = C08.381.495.389
}}
'''Бемории музмини обструктивии шуш''' ('''БМОШ''') — бемориест бо маҳдудияти хос ва қисман баргардонандаи ҷараёни ҳаво дар роҳҳои нафас, ки одатан хусусияти мунтазам авҷгиранда дошта, дар натиҷаи аксуламали илтиҳобии ғайримуқаррарии бофтаҳои [[Шуш|шуш]] ба ангезиши зарраҳои патогенӣ ва газҳои гуногун ба вуҷуд меояд.

Раванди патологӣ дар пардаи луобии бронхҳо оғоз меёбад: дар ҷавоб ба таъсири омилҳои патогении беруна функсияи дастгоҳи секреторӣ тағйир меёбад (гиперсекретсияи луоб, тағйирёбии секрети бронхҳо), инфексия ҳамроҳ мешавад ва силсилаи аксуламалҳое инкишоф меёбанд, ки боиси осеби бронхҳо, бронхиолаҳо ва алвеолаҳои ҳамшафат мегарданд. Вайроншавии таносуби ферментҳои протеолитикӣ ва антипротеазаҳо, нуқсонҳо дар [[Антиоксидантҳо|муҳофизати антиоксидантии]] шуш осебро шадидтар мекунанд.

Меъёрҳои асосии ташхис нишонаҳои клиникӣ (сурфа, балгам ва [[нафастангӣ]]), анамнестикӣ (мавҷудияти омилҳои хавф) ва функсионалӣ (коҳиши {{abbr|ҲЗМ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;|ҳаҷми зарурӣ дар сонияи аввал|0}} камтар аз 80 % пас аз ингалятсияи бронходилататор дар якҷоягӣ бо таносуби пасти {{abbr|ҲЗМ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;|Ҳаҷми Зарурии Маҷбурӣ дар сонияи аввал|0}}/{{abbr|ҒУМ|Ғунҷоиши Умумии Маҷбурӣ|0}} камтар аз 70 %) мебошанд. Ҳуҷҷати асосие, ки паҳлӯҳои маълуми ин бемориро баррасӣ мекунад, Ташаббуси Глобалӣ оид ба Бемории Музмини Обструктивии Шуш (Global initiative for Obstructive Lung Disease — GOLD) — лоиҳаи муштараки {{iw|Институти дил, шуш ва хун (ИМА)|Институти дил, шуш ва хун (ИМА)||National Heart, Lung, and Blood Institute}} ва [[ТҶУ]] ([[соли 1998]]) мебошад&lt;ref name=&quot;II&quot;&gt;{{citeweb
|author=Илькович М. М., Игнатьев В. А.
|url=http://medinfa.ru/article/29/118295/
|publisher=Мединфа
|access-date=2008-12-21
|title=БМОШ
|subtitle=Шакли нозологӣ ё гурӯҳи бемориҳо?
|archive-url=https://web.archive.org/web/20080622154204/http://medinfa.ru/article/29/118295/
|archive-date=2008-06-22
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;.

БМОШ як масъалаи муҳим мебошад, зеро оқибатҳои беморӣ маҳдудияти қобилияти ҷисмонӣ ва маъюбшавии беморон аст&lt;ref name=&quot;TBKB&quot;&gt;{{статья
|автор=
|ответственный=А. Р. Татарский, С. Л. Бабак, А. В. Кирюхин, А. В. Баскаков
|заглавие=Хроническая обструктивная болезнь лёгких
|ссылка=http://www.consilium-medicum.com/media/consilium/04_04/259.shtml
|издание=Consilium Medicum
|год=2004
|том=6
|номер=4
|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229023958/http://consilium-medicum.com/media/consilium/04_04/259.shtml
|archive-date=2008-12-29
|archivedate=2008-12-29
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081229023958/http://consilium-medicum.com/media/consilium/04_04/259.shtml
}}&lt;/ref&gt;.

== Таъриф ==
Стратегияи глобалии GOLD чунин таъриф медиҳад:

«БМОШ (бемории музмини обструктивии шуш) — бемориест, ки бо маҳдудияти на пурра баргардонандаи ҷараёни ҳаво тавсиф мешавад. Ин маҳдудият одатан авҷ мегирад ва бо аксуламали патологии шуш ба зарраҳо ва газҳои зараровар алоқаманд аст»&lt;ref name=&quot;GOLDru2006&quot;&gt;{{книга
 |заглавие     = Глобальная инициатива по хронической обструктивной болезни лёгких
 |оригинал     = Global initiative for chronic Obstructive puLmonary Disease
 |ссылка       = http://webmed.irkutsk.ru/doc/pdf/gold2006rus.pdf
 |место        = М.
 |издательство = Атмосфера
 |год          = 2003
 |страниц      = 96
 |archive-date = 2018-09-20
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20180920233542/http://webmed.irkutsk.ru/doc/pdf/gold2006rus.pdf
}} {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20180920233542/http://webmed.irkutsk.ru/doc/pdf/gold2006rus.pdf |date=2018-09-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FP&quot;&gt;{{citeweb
|title=Федеральная программа «Хронические обструктивные болезни лёгких»
|subtitle=Определение
|url=http://www.medlinks.ru/sections.php?op=printpage&amp;artid=62
|publisher=
|website=MedLinks.ru
|access-date=2004-12-20
|archive-date=2005-11-03
|archive-url=https://web.archive.org/web/20051103105325/http://www.medlinks.ru/sections.php?op=printpage&amp;artid=62
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья
|автор=Цветкова О. А., Воронкова О. О.
|заглавие=Лечение больных хронической обструктивной болезнью лёгких beta2-агонистами длительного действия
|ссылка=http://www.consilium-medicum.com/media/consilium/04_10/742.shtml
|издание=Consilium Medicum
|год=2004
|том=6
|номер=10
|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229030006/http://consilium-medicum.com/media/consilium/04_10/742.shtml
|archive-date=2008-12-29
|archivedate=2008-12-29
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081229030006/http://consilium-medicum.com/media/consilium/04_10/742.shtml
}}&lt;/ref&gt;.

То чанде пеш [[аббревиатура]]и «БМОШ» дар шакли ҷамъ (бемориҳои музмини обструктивии шуш) истифода мешуд ва ҳамчун мафҳуми ҷамъкунанда фаҳмида мешуд, ки [[бемориҳои системаи нафас]]-и бо омилҳои экологӣ алоқамандро бо фарогирии қисмҳои дисталии роҳҳои нафас ва обструксияи қисман баргардонандаи бронхҳо дар бар мегирифт&lt;ref name=&quot;FP&quot;/&gt;.

Ба гурӯҳи бемориҳои музмини обструктивии шуш як қатор бемориҳои аз ҷиҳати клиникӣ ва патогенез фарқкунанда дохил мешуданд, ки ба туфайли мавҷудияти обструксияи авҷгирандаи роҳҳои нафас муттаҳид гашта буданд. Ба ин таъриф бронхити музмини обструктивӣ, эмфиземаи шуш, шаклҳои вазнини астмаи бронхиалӣ, бронхиолити облитератсиякунандаи музмин, бемории бронхоэктатикӣ, [[муковисидоз]] ва биссиноз дохил мешуданд&lt;ref name=&quot;II&quot;/&gt;.

Мувофиқи таърифи БМОШ дар стратегияи GOLD, эмфиземаи аввалияи шуш аз ин мафҳум хориҷ карда шуд, зеро сабаби он норасоии {{iw|α1-антитрипсин|α1-антитрипсин||Alpha 1-antitrypsin}} мебошад (на таъсири омилҳои зараровар)&lt;ref name=&quot;II&quot;/&gt;. Истилоҳи бронхити музмини обструктивӣ (БМО) куҳна шудааст, зеро ин ҳолат танҳо ҳамчун раванди дар бронхҳо инкишофёбанда арзёбӣ мешуд, ҳол он ки БМОШ тамоми унсурҳои функсионалӣ ва сохтории бофтаи шуш, аз ҷумла бофтаи алвеоларо, маҷрои рагҳо, плевра ва мушакҳои нафас-ро фаро мегирад. Аз мафҳуми БМОШ инчунин сил, гистиоситози X, лимфангиолейомиоматоз ва дигар ҳолатҳое, ки дар онҳо обструксия танҳо ҳамчун як синдром зоҳир мешавад, хориҷ карда шудаанд&lt;ref name=&quot;II&quot;/&gt;.

Дар Русия БМОШ қисман ҳамчун «марҳилаи ниҳоии беморӣ» баррасӣ мешавад. Тибқи GOLD, ташхиси БМОШ бояд ҳангоми таносуби ҲЗМ1/ҒУМ &lt; 0,7 аз ҷониби ҳар як духтур гузошта шавад&lt;ref name=&quot;II&quot;/&gt;. Шахсоне, ки танҳо сурфаи музмин ва балгам доранд, вале нишондиҳандаҳои нафасашон муқаррарӣ аст, қаблан ба марҳилаи 0 ё хавфи инкишофи БМОШ дохил карда мешуданд. Дар GOLD-и солҳои охир ин категория аз таснифоти БМОШ хориҷ шуда, бронхити музмин ҳамчун нозологияи алоҳида қайд мешавад&lt;ref name=&quot;GOLDru2008&quot;&gt;Глобальная инициатива по хронической обструктивной болезни легких (пересмотр 2008 г.) / Пер. с англ. под ред. Белевского А. С. — М.: Атмосфера, 2009. — 100 с.&lt;/ref&gt;.

Истилоҳи «БМОШ» ҳоло бронхити музмини обструктивӣ, [[бронхити музмини фасодии обструктивӣ]], [[эмфиземаи шуш]] (дуюминдараҷа), [[пневмосклероз]], гипертензияи шуш ва дили шушии музмин-ро дар бар мегирад&lt;ref name=&quot;TBKB&quot;/&gt;.

== Эпидемиология ==
[[Акс:Chronic obstructive pulmonary disease world map - DALY - WHO2004.svg|thumb|[[Солҳои ҳаёти бо маъюбӣ ислоҳшуда]] (DALY) барои беморони БМОШ ба 100 ҳазор аҳолӣ дар соли 2004&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html|title=WHO Disease and injury country estimates|year=2009|work=World Health Organization|access-date=2009-11-11|archive-url=https://www.webcitation.org/613y7C8Ym?url=http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html|archive-date=2011-08-19|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
{{колонки|3}}
{{legend|#b3b3b3|маълумот нест}}
{{legend|#ffff65|камтар аз 110}}
{{legend|#fff200|110-220}}
{{legend|#ffdc00|220-330}}
{{legend|#ffc600|330-440}}
{{legend|#ffb000|440-550}}
{{legend|#ff9a00|550-660}}
{{legend|#ff8400|660-770}}
{{legend|#ff6e00|770-880}}
{{legend|#ff5800|880-990}}
{{legend|#ff4200|990-1100}}
{{legend|#ff2c00|1100-1350}}
{{legend|#cb0000|бештар аз 1350}}
{{колонки/конец}}]]
Бинобар чунин номуайянии истилоҳот, пешниҳод кардани маълумоти дақиқи эпидемиологӣ ниҳоят душвор аст. Дар стандартҳои гуногуни кишварҳо ([[Канада]], [[соли 1992]]; [[ИМА]], [[соли 1995]]; {{iw|Ҷамъияти респиратории Аврупо|||European Respiratory Society}}, [[соли 1995]]) таъкид мешавад, ки маълумоти дақиқ мавҷуд нест&lt;ref name = &quot;FP1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LO&quot;/&gt;.

Дар ИМА дар [[соли 1995]] 14 млн бемори БМОШ ба қайд гирифта шуда буд. Аз соли [[соли 1982|1982]] то [[соли 1995|1995]] шумораи беморон 41,5 % афзоиш ёфтааст. Ҳоло дар ИМА тақрибан 6 % мардон ва 3 % занон аз ин беморӣ азият мекашанд&lt;ref name = &quot;FP1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LO&quot;/&gt;.

Аъзои Ҷамъияти респиратории Аврупо таъкид мекунанд, ки тақрибан 25 % ҳолатҳои БМОШ сари вақт ташхис мешаванд. Фавт дар [[Аврупо]] аз 2,3 ([[Юнон]]) то 41,4 ([[Маҷористон]]) ба 100 000 аҳолӣ рост меояд&lt;ref name = &quot;FP1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;LO&quot;&gt;Чучалин А. Г. Хроническая обструктивная болезнь легких. — М.: Атмосфера, 2008.&lt;/ref&gt;.

Дар [[Россия|Русия]] тибқи ҳисобҳо тақрибан 11 млн бемор мавҷуд аст, вале омори расмӣ танҳо 1 млн-ро нишон медиҳад. Ин ихтилоф бо он вобаста аст, ки беморӣ дар марҳилаҳои дер ташхис мешавад&lt;ref name = &quot;FP1&quot;&gt;{{citeweb
|url=http://www.medlinks.ru/sections.php?op=printpage&amp;artid=63
|title=Бемориҳои музмини обструктивии шуш. Барномаи федералӣ. Эпидемиология. Этиология ва патогенез.
|publisher=MedLinks.ru
|access-date=2008-12-22
|archive-date=2007-09-28
|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928141439/http://www.medlinks.ru/sections.php?op=printpage&amp;artid=63
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;.

== Этиология ==
{{wikibooks|Дастур оид ба муҳофизат аз чанг|Дастур оид ба муҳофизат аз чанг 2012}}
Ҷамъияти респиратории Аврупо таснифоти зерини омилҳои хавфро пешниҳод мекунад&lt;ref name=&quot;FP1&quot;/&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Омилҳои хавфи БМОШ
! Эҳтимолияти омилҳо !! Омилҳои беруна !! Омилҳои дохилӣ
|-
! Муайяншуда
| Тамокукашӣ


Хатарҳои касбӣ ([[кадмий]], [[кремний]])
| Норасоии α&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;-антитрипсин
|-
! Баланд
| Ифлосшавии ҳаво (SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)


Хатарҳои касбӣ


Вазъи пасти иҷтимоию иқтисодӣ


[[Тамокукашии ғайрифаъол]] дар кӯдакӣ
| Норасигӣ ҳангоми таваллуд


Сатҳи баланди [[IgE]]


[[Гиперреактивӣ|Гиперреактивии]] бронхҳо


Хусусияти оилавии беморӣ
|-
! Имконпазир
| [[Инфексияи аденовирусӣ]]


Норасоии [[витамини C]]
| Майлияти генетикӣ (гурӯҳи хуни A(II), набудани [[IgA]])
|}

=== Тамокукашӣ ===
Омили асосии хавф (80—90 % ҳолатҳо) — тамокукашӣ мебошад. Нишондиҳандаҳои фавт аз БМОШ дар байни тамокукашон максималӣ буда, дар онҳо обструксияи роҳҳои нафас ва [[нафастангӣ]] тезтар инкишоф меёбад&lt;ref name=&quot;FP1&quot;/&gt;.

=== Омилҳои касбӣ ===
[[Акс:VysokePece1.jpg|thumb|right|200px|Гудозиши [[чуян]]]]
Хатарноктарин омили касбӣ — чанг-и дорои [[кадмий]] ва кремний мебошад. Дар ҷойи аввал саноати кӯҳкорӣ меистад. Касбҳои дорои хавфи баланд: конканҳо, бинокороне, ки бо [[семент]] кор мекунанд, коргарони металлургия ва селлюлозаю коғаз. Тамокукашӣ таъсири зараровари чангро пурзӯр мекунад&lt;ref name=&quot;FP1&quot;/&gt;. Муфассалтар нигаред ба — [[Силикоз]], [[Пневмокониозҳо|Пневмокониоз]], [[Бериллиоз]].

[[Ҳифзи меҳнат]] имкон медиҳад, ки хавфи инкишофи ин бемориҳо ба таври назаррас коҳиш дода шавад. Чораҳои асосӣ ба пешгирии воридшавии чанг ва аэрозолҳо ба роҳҳои нафас равона шудаанд. Ин тавассути воситаҳои муҳофизати фардӣ (масалан, респираторҳо) ва коллективӣ (вентилятсия) ба даст оварда мешавад.

=== Майлияти ирсӣ ===
Далели он ки на ҳама тамокукашони собиқадор ба БМОШ гирифтор мешаванд, нақши ирсиятро нишон медиҳад. Омили генетикии бештар омӯхташуда норасоии нодири ирсии α&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;-антитрипсин (A1AT) мебошад&lt;ref&gt;{{статья|автор=Stoller JK, Aboussouan LS.|заглавие=Alpha1-antitrypsin deficiency|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15978931|год=2005|том=365}}&lt;/ref&gt;.

== Патогенез ==
Дар патогенези БМОШ равандҳои зерин нақши муҳим мебозанд:

[[илтиҳоб|раванди илтиҳобӣ]],

номутавозинагии протеиназаҳо ва антипротеиназаҳо дар [[Шуш|шуш]],

стресси оксидативӣ.

Илтиҳоби музмин ба тамоми қисмҳои роҳҳои нафас, паренхима ва рагҳои шуш таъсир мерасонад. Бо мурури замон илтиҳоб шушро вайрон карда, ба тағйироти патологии баргардонанда мебарад&lt;ref name=&quot;GOLDru2006&quot;/&gt;.

=== Ҳуҷайраҳои илтиҳоб ===
Ҳангоми БМОШ шумораи нейтрофилҳо, макрофагҳо ва Т-лимфоситҳо (асосан CD8&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;) зиёд мешавад.

'''[[Т-лимфоситҳо]]'''. Ҳуҷайраҳои CD8&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;, ки ҳангоми биопсияи бронхҳо ёфт мешаванд, перфоринҳо, гранзим-B ва ФНВ-ро хориҷ мекунанд. Ин агентҳо боиси ситолиз ва апоптоз-и ҳуҷайраҳои эпителийи алвеолаҳо мегарданд.
=== Ҳуҷайраҳои илтиҳоб ===
Ҳангоми БМОШ зиёдшавии шумораи нейтрофилҳо, макрофагҳо ва Т-лимфоситҳо, асосан CD8&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; мушоҳида мешавад.

'''[[Нейтрофилҳо]]'''. Дар [[Балғам|балғам]], лаважи бронхоалвеолярӣ миқдори зиёди нейтрофилҳои фаъолшуда ёфт мешавад. Нақши онҳо ҳангоми БМОШ ҳанӯз комилан рӯшан нест. Дар тамокукашони бидуни БМОШ низ нейтрофилияи балғам мушоҳида мешавад. Ҳангоми тадқиқи балғами индуксияшуда консентратсияи баланди миелопероксидаза ва липокаини нейтрофилии инсон муайян карда мешавад, ки аз фаъолшавии нейтрофилҳо шаҳодат медиҳад. Ҳангоми хурӯҷи беморӣ низ шумораи нейтрофилҳо дар лаважи бронхоалвеолярӣ меафзояд. Нейтрофилҳо протеиназаҳо: эластазаи нейтрофилӣ, катепсин G-и нейтрофилӣ ва протеиназаи нейтрофилии 3-ро хориҷ мекунанд.

'''[[Макрофагҳо]]''' дар бронхҳои калон ва майда, паренхимаи шуш, инчунин дар ҷойҳои харобшавии девори алвеолаҳо ҳангоми инкишофи эмфизема ёфт мешаванд, ки ин дар тадқиқоти гистологии балғам ва лаваж, [[Биопсия|биопсияи]] бронх ва тадқиқи балғами индуксияшуда муайян мегардад. Макрофагҳо фактори некрози варами α (ФНВ-α), интерлейкин 8 (ИЛ-8), {{iw|лейкотриен-B4|||Leukotriene B4}} (ЛТВ&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;) хориҷ мекунанд, ки ба хемотаксиси нейтрофилҳо мусоидат менамояд.

'''[[T-лимфоситҳо]]'''. Ҳуҷайраҳои CD8&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;, ки ҳангоми биопсияи бронхҳо мушоҳида мешаванд, перфоринҳо, гранзим-B ва ФНВ ҷудо мекунанд; ин агентҳо боиси ситолиз ва апоптоз-и эпителиоситҳои алвеолаҳо мегарданд.

'''[[Эозинофилҳо]]'''. Сатҳи пептиди катионии эозинофилӣ ва {{iw|Эозинофильная пероксидаза|пероксидазаи эозинофилӣ||Eosinophil peroxidase}} дар балғами индуксияшудаи беморони БМОШ баланд аст. Ин аз эҳтимоли ҳузури онҳо шаҳодат медиҳад. Ин метавонад бо эозинофилия алоқаманд набошад — зиёдшавии фаъолияти эластазаи нейтрофилӣ метавонад боиси дегранулятсияи эозинофилҳо ҳангоми шумораи муқаррарии онҳо гардад.

'''[[Эпителий|Ҳуҷайраҳои эпителиалӣ]]'''. Таъсири ифлоскунандаҳои ҳаво, ба монанди диоксиди азот (NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), озон (O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;), {{iw|дизельные выхлопные газы|дудҳои дизелӣ||Diesel exhaust}} ба эпителиоситҳои бинӣ ва бронхҳо боиси синтез ва хориҷшавии медиаторҳои илтиҳоб (эйкозаноидҳо, ситокинҳо, молекулаҳои адгезия ва ғайра) мегардад. Вайроншавии танзими молекулаҳои адгезияи E-селектин аз ҷониби эпителиоситҳо ба амал меояд, ки барои ҷалби нейтрофилҳо ба раванд масъуланд. Ҳамзамон, секрецияи фарҳанги ҳуҷайраҳои эпителийи бронхҳо, ки аз беморони БМОШ дар таҷриба гирифта шудааст, миқдори камтари медиаторҳои илтиҳобиро (ФНВ-α ё ИЛ-8) нисбат ба фарҳангҳои шабеҳ аз ашхоси тамокукаш ё ғайритамокукаши бидуни БМОШ тавлид мекунад&lt;ref name=&quot;GOLDru2006&quot;/&gt;.

=== Медиаторҳои илтиҳоб ===
Нақши муҳимтаринро дар БМОШ фактори некрози варами α (ФНВ-α), интерлейкин 8 (ИЛ-8), лейкотриен-B4 (ЛТВ&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;) мебозанд. Онҳо қодиранд сохтори шушро вайрон кунанд ва илтиҳоби нейтрофилиро нигоҳ доранд. Осеби аз ҷониби онҳо расонидашуда минбаъд илтиҳобро тавассути ихроҷи пептидҳои хемотактикӣ аз матриксаи байниҳуҷайравӣ ҳавасманд мекунад.

'''ЛТВ&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;''' — омили пурқуввати хемотаксиси нейтрофилҳо мебошад. Миқдори он дар балғами беморони БМОШ зиёд аст. Истеҳсоли ЛТВ&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; ба макрофагҳои алвеолярӣ нисбат дода мешавад.

'''ИЛ-8''' дар ҷалби интихобии нейтрофилҳо иштирок мекунад ва эҳтимолан аз ҷониби макрофагҳо, нейтрофилҳо ва эпителиоситҳо синтез мешавад. Дар консентратсияи баланд дар балғами индуксияшуда ва лаваж-и беморони БМОШ мавҷуд аст.

'''ФНВ-α''' омили ядроии ''к''В-и омили транскрипсияро (NF-''к''B) фаъол мекунад, ки дар навбати худ гени IL-8-и эпителиоситҳо ва макрофагҳоро фаъол месозад. ФНВ-α дар консентратсияи баланд дар балғам ва инчунин дар [[биопсия|биоптатҳои]] бронхҳои беморони БМОШ муайян карда мешавад. Дар беморони дорои талафоти шадиди вазн, сатҳи ФНВ-α дар хун баланд аст, ки аз иштироки ин омил дар рушди кахексия (лоғарии шадид) шаҳодат медиҳад&lt;ref name=&quot;GOLDru2006&quot;/&gt;.

Дар илтиҳоб ҳангоми БМОШ дигар агентҳо низ иштирок мекунанд. Дар зер баъзе аз онҳо оварда шудаанд:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Медиаторҳои илтиҳоб ҳангоми БМОШ&lt;ref name=&quot;GOLDru2006&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{статья
|автор=Е. Б. Жибурт, Н. Б. Серебряная, И. В. Каткова, В. В. Дьякова
|заглавие=Цитокины в кроветворении, иммуногенезе и воспалении
|ссылка=http://medi.ru/doc/8760310.htm
|издание=Терра Медика Нова
|год=1996
|номер=3
|archive-date=2008-12-04
|archive-url=https://web.archive.org/web/20081204055732/http://medi.ru/doc/8760310.htm
|archivedate=2008-12-04
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081204055732/http://medi.ru/doc/8760310.htm
}}&lt;/ref&gt;
! Медиатор !! Ихтисора !! Функсия !! Маводи тадқиқотӣ !! Дар кадом гурӯҳ миқдораш зиёд аст !! Гурӯҳи назоратӣ
|-
! Протеини хемотактикии макрофагӣ-1
! MCP-1
| Ҷалби моноситҳо, рекрутинги макрофагҳо
| Лаважи бронхоалвеолярӣ
| Беморони БМОШ, тамокукашон
| Гурӯҳи назоратӣ
|-
! Протеини илтиҳобии макрофагӣ-1β
! MIP-1β
| Ҷалби моноситҳо, T-лимфоситҳо
| Лаважи бронхоалвеолярӣ
| Беморони БМОШ
| Тамокукашони собиқ
|-
! Протеини илтиҳобии макрофагӣ-1α
! MIP-1α
| Ҷалби моноситҳо, T-лимфоситҳо
| Экспрессия дар эпителиоситҳо
| Беморони БМОШ
| Тамокукашон
|-
! Омили ҳавасмандкунандаи колонияҳои гранулоситӣ-макрофагӣ
! GM-CSF
| Фаъолияти нейтрофилҳо, эозинофилҳо ва макрофагҳоро ҳавасманд мекунад
| Лаважи бронхоалвеолярӣ
| Беморони БМОШ, ҳангоми хурӯҷ зиёд мешавад
|
|-
! Омили табдилдиҳандаи рушд-β
! TGF-β
| Фаъолияти киллерҳои табииро пахш мекунад, пролифератсияи В- ва Т-лимфоситҳоро коҳиш медиҳад
| Экспрессия дар эпителиоситҳо, эозинофилҳо, фибробластҳо
| Беморони БМОШ
|
|-
! Эндотелин-1
! ET-1
| Тангшавии рагҳо
| Балғами индуксияшуда
| Беморони БМОШ
|
|}

=== Номутавозинагӣ дар системаи протеиназа-антипротеиназа ===
Дар [[соли 1963]] Laurell ва Eriksson мушоҳидаеро оварданд, ки шахсони дорои норасоии α1-антитрипсин, ки як қатор протеиназаҳои хунро (масалан, эластазаи нейтрофилӣ) бозмедоранд, хавфи баланди инкишофи эмфизема доранд, зеро эластазаи нейтрофилӣ эластин-ро вайрон мекунад, ки ҷузъи асосии девори алвеолаҳо мебошад. Ғайр аз ин, пораҳои эластин ба макрофагҳо ва нейтрофилҳо таъсир расонида, [[илтиҳоб]]-ро нигоҳ медоранд. Ҳарчанд имрӯз норасоии α1-антитрипсин аз мафҳуми БМОШ ҷудо карда шудааст, номутавозинагии системаи ферментӣ дар БМОШ дар маънои ҳозираи ин истилоҳ ҷой дорад. Маълум аст, ки макрофагҳо, нейтрофилҳо ва эпителиоситҳо маҷмӯи протеазаҳоро хориҷ мекунанд. Фаъолияти системаи антипротеазавӣ бинобар стресси оксидативӣ, таъсири дуди тамоку ва дигар омилҳо коҳиш меёбад. Эҳтимол аст, ки эластазаи нейтрофилӣ дар БМОШ аҳамият надошта бошад, ва дар патогенези он аз ҷумлаи протеазаҳо катепсини нейтрофилии G, протеиназаи нейтрофилии 3, катепсинҳои макрофагҳо (махсусан катепсинҳои B, L ва S) ва металлопротеиназаҳои гуногуни матриксӣ нақши муҳим мебозанд&lt;ref name=&quot;GOLDru2006&quot;/&gt;.

=== Стресси оксидативӣ ===
Дар бораи нақши стресси оксидативӣ маркерҳое, ки дар моеъи сатҳи эпителий, ҳавои хориҷшаванда ва пешоби тамокукашон ва беморони БМОШ ёфт мешаванд — пероксиди гидроген (Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;О&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ва оксиди азот (NO), ки ҳангоми тамокукашӣ ё аз лейкоситҳо ва эпителиоситҳо ҳангоми илтиҳоб хориҷ мешаванд, шаҳодат медиҳанд. Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;О&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; дар миқдори зиёд дар ҳавои хориҷшавандаи беморон ҳам ҳангоми ремиссия ва ҳам ҳангоми хурӯҷ пайдо мешавад, ва сатҳи NO дар ҳавои хориҷшаванда ҳангоми хурӯҷ меафзояд. Консентратсияи изомери простагландин — изопростани F2α-III (биомаркери стресси оксидативӣ дар шуш ''in vivo''), ки ҳангоми оксидшавии радикалии озоди кислотаи арахидонӣ ба вуҷуд меояд, дар конденсати ҳавои хориҷшаванда ва пешоби беморони БМОШ дар муқоиса бо одамони солим баланд мешавад ва ҳангоми хурӯҷ боз ҳам бештар мегардад.

Оксидантҳо молекулаҳои биологиро: [[сафедаҳо]], [[чарбҳо]], кислотаҳои нуклеиниро хароб мекунанд, ки боиси дисфунксия ва марги ҳуҷайраҳо, вайроншавии матриксаи беруназҳуҷайравӣ мегардад. Инчунин, ба туфайли стресси оксидативӣ номутавозинагии протеиназа-антипротеиназа аз ҳисоби ғайрифаъолшавии антипротеиназаҳо ва фаъолшавии протеиназаҳо, ба монанди металлопротеиназаҳо, шадидтар мешавад. Оксидантҳо илтиҳобро ба воситаи фаъолсозии омили NF-''к''В пурзӯр мекунанд, ки ба экспрессияи генҳои илтиҳобӣ, ба монанди ИЛ-8 ва ФНВ-α мусоидат менамояд. Ниҳоят, стресси оксидативӣ метавонад боиси обструксияи баргардонидашавандаи бронхҳо гардад: Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;О&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; боиси кашишхӯрии ҳуҷайраҳои мушакҳои суфта дар шароити ''in vitro'' мегардад, ва изопростани F2α-III дар инсон агентест, ки боиси обструксияи шадиди бронхҳо мешавад&lt;ref name=&quot;GOLDru2006&quot;/&gt;.

=== Раванди рафти патологӣ ===
Тағйиротҳои патологии зеринро ҳангоми БМОШ ҷудо мекунанд:

* гиперсекресияи луоб,

* дисфунксияи эпителийи мижгони (реснитчатый),

* обструксияи бронхиалӣ,

* деструктсияи паренхима ва эмфиземаи шуш,

* вайроншавии мубодилаи газҳо,

* гипертензияи шуш,

* дили шушӣ,

* зуҳуроти системӣ.

==== Гиперсекресияи луоб ====
Гиперсекресияи луоб дар натиҷаи ҳавасмандсозии ғадудҳои секреторӣ ва ҳуҷайраҳои қадаҳшакл аз ҷониби лейкотриенҳо, протеиназаҳо ва нейропептидҳо ба вуҷуд меояд&lt;ref name=&quot;GOLDru2006&quot;/&gt;.

==== Дисфунксияи мижгонҳо ====
Эпителийи мижгони ба метаплазияи ҳуҷайраҳои ҳамвор дучор мешавад, ки боиси вайроншавии клиренси мукосилиарӣ (вайроншавии эвакуатсияи балғам аз шуш) мегардад. Ин зуҳуроти аввалияи БМОШ метавонанд дар давоми солҳои зиёд бе пешрафт боқӣ монанд&lt;ref name=&quot;GOLDru2006&quot;/&gt;.

==== Обструксияи бронхиалӣ ====
{{main|Обструксияи бронхиалӣ}}
Обструксияи бронхиалӣ, ки ба марҳилаҳои БМОШ аз 1 то 4 мувофиқат мекунад, хусусияти барнагарданда дошта, ҷузъи хурди баргарданда дорад. Сабабҳои зерини обструксияи бронхиалиро ҷудо мекунанд:

Барнагарданда:

* Ремоделизатсия ва фибрози роҳҳои нафас,

* Аз даст додани кашиши эластикии шуш дар натиҷаи вайроншавии алвеолаҳо,

* Харобшавии дастгирии алвеоларии холигии роҳҳои хурди нафас;

Баргарданда:

* Ҷамъшавии ҳуҷайраҳои илтиҳоб,
* луоб ва экссудати плазма дар бронхҳо,
* Кашишхӯрии мушакҳои суфтаи бронхҳо,
* Гиперинфлятсияи динамикӣ ҳангоми бори ҷисмонӣ.

* Обструксия ҳангоми БМОШ,асосан, дар сатҳи бронхҳои майда ва майдатарин ташаккул меёбад.

==== Гиперинфлятсияи шуш ====
Гиперинфлятсияи шуш (ГШ) — зиёдшавии ҳавонокии бофтаи шуш, ташаккул ва афзоиши «болишти ҳавоӣ» дар шуш. Вобаста ба сабаби пайдоиш ба ду намуд тақсим мешавад:

ГШ-и статикӣ: дар натиҷаи пурра холӣ нашудани алвеолаҳо ҳангоми бознафас (выдох) бинобар коҳиши кашиши эластикии шуш

ГШ-и динамикӣ: дар натиҷаи кам шудани вақти бознафас дар шароити маҳдудияти шадиди ҷараёни ҳавои экспираторӣ

Аз нуқтаи назари патофизиология, ГШ механизми мутобиқшавӣ мебошад, зеро боиси коҳиши муқовимати роҳҳои ҳавоӣ мегардад. Аммо ГШ ба оқибатҳои нохуши зерин оварда мерасонад:

Заифии мушакҳои нафаскашӣ. Кӯтоҳ ва ҳамвор шудани диафрагма ба амал меояд.

Маҳдудияти афзоиши ҳаҷми нафас ҳангоми бори ҷисмонӣ.

Гиперкапния ҳангоми бори ҷисмонӣ.

Эҷоди фишори мусбати дохилӣ дар охири бознафас (intrinsic positive end-expiratory pressure, PEEPi).

Афзоиши бори эластикӣ ба шуш.

Гипертензияи шуш&lt;ref name=&quot;ЛГИ&quot;&gt;{{статья |автор=С. Н. Авдеев |заглавие=Лёгочная гиперинфляция у больных ХОБЛ |издание=Consilium Medicum |год=2006 |том=8 |номер=3}}&lt;/ref&gt;.

==== Эмфиземаи шуш ====
{{main|Эмфиземаи шуш}}
Деструктсияи паренхима боиси коҳиши кашиши эластикии шуш мегардад ва аз ин рӯ ба маҳдуд кардани суръати ҷараёни ҳаво ва афзоиши муқовимат ба ҳаво дар шуш робитаи мустақим дорад&lt;ref name=&quot;GOLDru2006&quot;/&gt;.

==== Вайроншавии мубодилаи газҳо ====
Обструксияи роҳҳои нафас, деструктсияи паренхима ва вайроншавии гардиши хуни шуш қобилияти шушро ба мубодилаи газҳо кам мекунанд, ки аввал ба [[Гипоксемия|гипоксемия]] ва сипас ба [[Гиперкапния|гиперкапния]] оварда мерасонад&lt;ref name=&quot;GOLDru2006&quot;/&gt;.

==== Гипертензияи шуш ====
{{main|Гипертензияи шуш}}
Гипертензияи шуш дар марҳилаи IV — ҷараёни ниҳоят вазнини БМОШ инкишоф меёбад. Ин мушкилии асосии дилу рагҳои БМОШ буда, бо пешгӯии бад алоқаманд аст. Ба инкишофи он тангшавии [[Сосуды лёгких|рагҳои шуш]] ва ғафсшавии девори рагҳо бинобар ремоделизатсияи артерияҳои шуш таъсир мерасонад&lt;ref name=&quot;GOLDru2006&quot;/&gt;.

==== Дили шушӣ ====
{{main|Дили шуш}}
Дили шушӣ ҳамчун «гипертрофияи меъдачаи рост дар натиҷаи бемориҳое, ки ба функсия ва/ё сохтори шуш таъсир мерасонанд» муайян карда мешавад. Гипертензияи шуш ва редуксияи маҷрои рагҳо бинобар эмфизема танҳо дар як қисми беморон боиси гипертрофияи меъдачаи рост ва норасоии он мегарданд&lt;ref name=&quot;GOLDru2006&quot;/&gt;.

==== Зуҳуроти системӣ ====
Ҳангоми БМОШ илтиҳоби системӣ ва дисфунксияи [[Скелетная мускулатура|мушакҳои скелетӣ]] мушоҳида мешавад. Илтиҳоби системӣ бо мавҷудияти стресси оксидативии системӣ ва фаъолшавии ҳуҷайраҳои илтиҳоб зоҳир мегардад. Зуҳури дисфунксияи мушакҳои скелетӣ аз даст додани [[Мышечная масса|массаи мушакҳо]] мебошад&lt;ref name=&quot;GOLDru2006&quot;/&gt;.

== Патоморфология ==
[[Акс:Centrilobular emphysema 865 lores.jpg|thumb|right|Эмфиземаи сентрилобулярӣ ҳангоми БМОШ, макропрепарат]]
Дар асоси он раванди илтиҳобӣ меистад, ки тамоми сохторҳои бофтаи шушро фаро мегирад: бронхҳо, бронхиолаҳо, алвеолаҳо, рагҳои шуш.

Тағйиротҳои морфологӣ бо метаплазияи эпителий, нобудшавии мижгонҳои эпителий, гипертрофияи ғадудҳои зерилуобӣ, пролифератсияи мушакҳои суфта дар девори роҳҳои нафас тавсиф мешаванд. Ин ҳама боиси гиперсекресияи луоб, пайдоиши балғам, вайроншавии функсияи дренажии бронхҳо мегардад. Тангшавии бронхҳо дар натиҷаи фиброз ба амал меояд. Осеби паренхимаи шуш бо инкишофи эмфиземаи сентрилобулярӣ ва вайроншавии қобилияти диффузионӣ тавсиф мешавад, ки боиси инкишофи гипоксемия мегардад&lt;ref name=&quot;TBKB&quot;/&gt;.

== Манзараи клиникӣ ==
'''[[Сурфа|Сулфа]]''' — нишонаи аввалини беморӣ мебошад&lt;ref name=&quot;LO&quot;/&gt;. Он аксар вақт аз ҷониби беморон нодида гирифта мешавад. Дар марҳилаҳои аввали беморӣ он гоҳ-гоҳ пайдо мешавад, вале дертар ҳаррӯза мегардад. Дар вақти бе хурӯҷ сулфа одатан бо ҷудошавии балғам ҳамроҳӣ намекунад&lt;ref name=&quot;GOLDru2006&quot;/&gt;.

'''[[Балғам]]''' — нишонаи нисбатан барвақти беморӣ. Дар марҳилаҳои ибтидоӣ он ба миқдори кам, одатан субҳгоҳон ҷудо мешавад. Балғами фасоднок ва зиёд — нишони хурӯҷи беморӣ аст&lt;ref name=Лещенко И. В., Овчаренко С. И. Современные проблемы диагностики хронической обструктивной болезни лёгких // РМЖ. — 2003. — Т. 4, № 11.&lt;/ref&gt;.

'''[[Тангнафасӣ]]''' тақрибан 10 сол пас аз сулфа пайдо мешавад ва дар аввал танҳо ҳангоми бори ҷисмонии зиёд мушоҳида мегардад. Тангнафасӣ бештар навъи омехта дорад. Дар марҳилаҳои дертар тангнафасӣ аз эҳсоси норасоии ҳаво то [[Дыхательная недостаточность|норасоии шадиди нафас]] тағйир меёбад.

Барои арзёбии дараҷаи тангнафасӣ шкалаи Medical Research Council (MRC) Dyspnea Scale пешниҳод шудааст&lt;ref name=Лещенко И. В., Овчаренко С. И. Современные проблемы диагностики хронической обструктивной болезни лёгких // РМЖ. — 2003. — Т. 4, № 11./&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Шкалаи тангнафасии Medical Research Council (MRC) Dyspnea Scale
! Дараҷа !! Вазнинӣ !! Тавсиф
|-
! 0
| Нест
| Тангнафасӣ танҳо ҳангоми бори хеле шадид
|-
! 1
| Сабук
| Тангнафасӣ ҳангоми тез гаштан, болоравии андак
|-
! 2
| Миёна
| Тангнафасӣ беморро маҷбур мекунад, ки нисбат ба ҳамсолони солим сусттар ҳаракат кунад
|-
! 3
| Вазнин
| Тангнафасӣ маҷбур мекунад, ки ҳангоми роҳ гаштан тақрибан пас аз ҳар 100 метр таваққуф кунад
|-
! 4
| Хеле вазнин
| Тангнафасӣ имкон намедиҳад, ки аз хона берун равад ё ҳангоми либосивазкунӣ пайдо мешавад
|}

== Тадқиқи функсияи нафаси беруна ==
Маҳдудияти суръати ҷараёни ҳаво бо усули спирометрия муайян карда мешавад. Нишондиҳандаҳои муҳимтарини спирометрӣ — ҳаҷми бознафаси форсишуда дар сонияи 1-ум ({{abbr|ОФВ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;|ҳаҷми бознафаси форсишуда|0}}) ва ғунҷоиши ҳаётии форсишудаи шуш ({{abbr|ФЖЁЛ|ғунҷоиши ҳаётии форсишуда|0}}) мебошанд.

Аксар вақт то ин тағйиротҳо таносуби {{abbr|ОФВ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;|ҳаҷми бознафаси форсишуда|0}} ба {{abbr|ФЖЁЛ|ғунҷоиши ҳаётии форсишуда|0}} ([[индекс Тиффно]]) коҳиш меёбад&lt;ref name=&quot;GOLDru2006&quot;/&gt;.

== Ташхис ==
Ҳангоми ҷамъоварии анамнез бояд ба таҳлили омилҳои хавфи инфиродӣ диққат дод. Барои арзёбии тамокукашӣ ҳамчун омили хавф '''индекси тамокукаш''' (ИК) истифода мешавад:

ИК (қутти*сол) = (шумораи сигаретҳои кашидашуда дар як шабонарӯз * собиқаи тамокукашӣ (солҳо))/20

ИК-и беш аз 10 қутти-сол омили боэътимоди хавфи инкишофи БМОШ мебошад&lt;ref name=&quot;LO&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url          = http://www.medlinks.ru/article.php?sid=30825&amp;query=%D5%CE%C1%CB
|title        = Современные проблемы диагностики хронической обструктивной болезни лёгких
|author       = С. И. Овчаренко
|publisher    = Medlinks.ru
|access-date   = 2009-01-02
|archive-date = 2021-02-04
|archive-url  = https://web.archive.org/web/20210204225630/http://www.medlinks.ru/article.php?sid=30825&amp;query=%D5%CE%C1%CB
|url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;.

=== Ташхиси тафриқавӣ бо астмаи бронхиалӣ ===
Нақши муҳимро дар ташхиси тафриқавӣ маълумоти клиника ва натиҷаҳои функсияи нафаси беруна мебозанд. Бархӯрди хос хусусияти тангнафасӣ аст. Ҳангоми астмаи бронхиалӣ, тангнафасӣ 5-20 дақиқа пас аз бори ҷисмонӣ пайдо мешавад. Ҳангоми БМОШ тангнафасӣ бевосита дар лаҳзаи оғози бори ҷисмонӣ ба вуҷуд меояд.

Барои астма баргардондапазирии обструксия пас аз санҷиш бо бронходилататор хос аст. Ҳангоми БМОШ баргардондапазирии обструксия минималӣ буда, коҳиши назарраси [[индекси Тиффно]] ба амал меояд&lt;ref&gt;{{статья
|автор=Е. И. Шмелев
|заглавие=Сочетание бронхиальной астмы и хронической обструктивной болезни лёгких
|ссылка=http://www.consilium-medicum.com/media/consilium/04_10/754.shtml
|издание=Consilium Medicum
|год=2004
|том=6
|номер=10
|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229024215/http://consilium-medicum.com/media/consilium/04_10/754.shtml
|archive-date=2008-12-29
|archivedate=2008-12-29
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081229024215/http://consilium-medicum.com/media/consilium/04_10/754.shtml
}}&lt;/ref&gt;.

== Таснифот ==

=== Стратификатсияи вазнинӣ (марҳила) ===
Дар асоси стратификатсия ду меъёр меистад: клиникӣ ва функсионалӣ. Нишондиҳандаҳои ОФВ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; пас аз истифодаи бронходилататор мебошанд&lt;ref name=&quot;TBKB&quot;/&gt;:

'''Марҳилаи I. Сабук'''

ОФВ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;/ФЖЁЛ камтар аз 70 % аз нишондод

ОФВ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; беш аз 80 % аз нишондод

Мавҷудият ё набудани нишонаҳои музмин (сулфа, балғам)

'''Марҳилаи II. Миёна'''

ОФВ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;/ФЖЁЛ камтар аз 70 % аз нишондод

ОФВ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; камтар аз 80 % аз нишондод

Мавҷудият ё набудани нишонаҳои музмин (сулфа, балғам, [[одышка|тангнафасӣ]])

'''Марҳилаи III. Вазнин'''

ОФВ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;/ФЖЁЛ камтар аз 70 % аз нишондод

ОФВ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; камтар аз 50 % аз нишондод

'''Марҳилаи IV. Ниҳоят вазнин'''

ОФВ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;/ФЖЁЛ камтар аз 70 % аз нишондод

ОФВ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; камтар аз 30 % аз нишондод ё камтар аз 50 % дар якҷоягӣ бо [[Дыхательная недостаточность|норасоии музмини нафас]]

=== Шаклҳои клиникӣ ===
Ҳангоми муоинаи БМОШ дар марҳилаҳои дер 2 намуди манзараи клиникӣ муайян карда мешавад: эмфизематозӣ ва бронхитӣ.&lt;ref name=&quot;LO&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Вариантҳои клиникии БМОШ
! Признак !! Намуди бронхитӣ !! Намуди эмфизематозӣ
|-
! Таносуби сулфа ва тангнафасӣ
| сулфа бартарӣ дорад
| тангнафасӣ бартарӣ дорад
|-
! Обструксияи бронхҳо
| ифодаёфта
| камтар ифодаёфта
|-
! Гипервентилятсияи шуш
| суст ифодаёфта
| сахт ифодаёфта
|-
! Сианоз
| кабуди диффузӣ
| гулобию хокистарӣ
|-
! Дили шушӣ
| дар синни ҷавонӣ
| дар синни пиронсолӣ
|-
! Полиситемия
| тез-тез
| хеле кам
|-
! Кахексия
| хос нест
| тез-тез
|}
=== Марҳилаи беморӣ ===
Хурӯҷи БМОШ — бадшавии вазъи саломатӣ дар давоми на камтар аз ду рӯзи пайдарпай, ки ба таври шадид ба амал меояд. Барои хурӯҷ пурзӯр шудани [[Сулфа|сулфа]], зиёд шудани миқдор ва таркиби [[Балғам|балғам]], пурзӯр шудани [[Тангнафасӣ|тангнафасӣ]] хос аст. Дар вақти хурӯҷ терапия тағйир дода шуда, доруҳои дигар илова карда мешаванд. Фосилаҳои байни марҳилаҳои хурӯҷи БМОШ мувофиқан марҳилаҳои ремиссия номида мешаванд&lt;ref name=&quot;CSKRR&quot;&gt;{{cite web
 |url          = http://www.antibiotic.ru/files/pdf/copd-2005-project.pdf
 |title        = Инфекционное обострение ХОБЛ
 |subtitle     = Практические рекомендации по диагностике, лечению и профилактике
 |author       = Чучалин А. Г., Синопальников А. И., Козлов Р. С., Романовских А. Г., Рачина С. А.
 |published    = М.
 |date         = 2005
 |access-date  = 2008-01-12
 |archive-url  = https://www.webcitation.org/64wfZOkqV?url=http://www.antibiotic.ru/files/pdf/copd-2005-project.pdf
 |archive-date = 2012-01-25
 |url-status   = live
 |accessdate   = 2026-03-23
 |archivedate  = 2009-05-21
 |archiveurl   = https://web.archive.org/web/20090521071312/http://www.antibiotic.ru/files/pdf/copd-2005-project.pdf
}}&lt;/ref&gt;.

Дар зер меъёрҳои баъзе гурӯҳҳои корӣ оварда шудаанд&lt;ref&gt;{{cite web
|url          = http://www.medlinks.ru/article.php?sid=25518&amp;query=%D5%CE%C1%CB
|title        = Обострение ХОБЛ
|subtitle     = Значение инфекционного фактора и антибактериальная терапия
|author       = Авдеев С. Н.
|publisher    = Medlinks.ru
|access-date   = 2009-01-02
|archive-date = 2016-03-04
|archive-url  = https://web.archive.org/web/20160304191424/http://www.medlinks.ru/article.php?sid=25518&amp;query=%D5%CE%C1%CB
|url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Меъёрҳои хурӯҷи БМОШ
! Меъёрҳои Anthonisen ва диг., [[соли 1987]] !! Меъёрҳои BTS (Ҷамъияти торакалии Бритониё), [[соли 1997]] !! Меъёрҳои гурӯҳи корӣ, [[соли 2000]]
|-
| '''Меъёрҳои калон'''


Пурзӯр шудани тангнафасӣ


Зиёд шудани миқдори балғам


Пурзӯр шудани «чиркнокии» балғам


'''Меъёрҳои хурд'''


Инфексияи роҳҳои болоии нафас


Табларза


Нафаскашии ҳуштакмонанд


Пурзӯр шудани сулфа


Зудшавии ЧСС ё ЧДД ба 20 % ва бештар
| Зиёд шудани миқдори балғам


Пурзӯр шудани «чиркнокии» балғам


Пурзӯр шудани тангнафасӣ


Нафаскашии ҳуштакмонанд


Грифтагии қафаси сина


Нигоҳ доштани моеъ
| '''Нишонаҳои респираторӣ'''


Пурзӯр шудани тангнафасӣ


Зиёд шудани миқдор ва «чиркнокии» балғам


Пурзӯр шудани сулфа


Нафаскашии зуд-зуди рӯяки


'''Нишонаҳои системӣ'''


Баланд шудани ҳарорати бадан


Зудшавии ЧСС


Вайроншавии шуур
|}

Хурӯҷ дар асоси маҷмӯи меъёрҳо ташхис карда мешавад. Anthonisen ва диг. инчунин 3 навъи хурӯҷи БМОШ-ро ҷудо мекунанд:&lt;ref name=&quot;CSKRR&quot;/&gt;

хурӯҷи навъи I — омезиши ҳар се меъёри калон;

хурӯҷи навъи II — мавҷудияти ду аз се меъёри калон;

хурӯҷи навъи III — омезиши як меъёри калон бо як ё якчанд меъёри хурд.

=== Формулабандии ташхис ===
Тибқи барномаи байналмилалии GOLD (2003), дар беморони БМОШ бояд марҳилаи беморӣ ва дараҷаи вазнинии беморӣ, варианти ҷараён, ҳолати бемор (хурӯҷ ё ремиссия) нишон дода шавад ва сипас оризаҳои дар рафти рушди беморӣ ба амаломада номбар карда шаванд.

Намунаи формулабандии ташхис&lt;ref&gt;{{cite web
| author          = 
| date          = 
| url          = http://www.monographies.ru/41-1327
| title          = Клиническая классификация больных ХОБЛ
| work          = 
| publisher          = 
| access-date          = 2010-07-23
| lang          = ru
| archive-date          = 2011-11-16
| archive-url          = https://web.archive.org/web/20111116183248/http://www.monographies.ru/41-1327
| url-status          = live
| accessdate          = 2026-03-23
| archiveurl          = https://web.archive.org/web/20111116183248/http://www.monographies.ru/41-1327
| archivedate          = 2011-11-16
}}&lt;/ref&gt;:

&lt;blockquote&gt; БМОШ, асосан навъи бронхитӣ, марҳилаи IV, ҷараёни ниҳоят вазнин, хурӯҷ, бронхити музмини чиркдор, хурӯҷ. Дили шушии музмини декомпенсатсияшуда, Н III, ДН III.&lt;/blockquote&gt;

== Табобат ==
{{main|Табобати БМОШ}}
Мақсадҳои табобати БМОШ инҳоянд&lt;ref name=&quot;GOLDru2006&quot; /&gt;:

пешгирии бадшавии ҷараёни беморӣ,

сабук кардани симптомҳо,

беҳтар кардани таҳаммулпазирии бори физикӣ,

пешгирӣ ва терапияи оризаҳо,

пешгирӣ ва терапияи хурӯҷҳо,

коҳиш додани фавт&lt;ref&gt;{{статья
|автор=Авдеев С. Н.
|заглавие=Терапия обострения хронической обструктивной болезни лёгких
|ссылка=http://www.rmj.ru/articles_537.htm
|издание=РМЖ
|год=2003
|том=11
|номер=4
|archive-url=https://web.archive.org/web/20081010180525/http://www.rmj.ru/articles_537.htm
|archive-date=2008-10-10
|archivedate=2008-10-10
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081010180525/http://www.rmj.ru/articles_537.htm
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url          = http://www.medlinks.ru/article.php?sid=30297&amp;query=%D5%CE%C1%CB
|title        = Терапия обострения хронической обструктивной болезни лёгких
|author       = С. Н. Авдеев
|publisher    = Medlinks.ru
|access-date   = 2009-01-02
|archive-date = 2012-08-25
|archive-url  = https://web.archive.org/web/20120825014813/http://www.medlinks.ru/article.php?sid=30297
|url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;.

=== Тадбирҳои профилактикӣ ===

==== Дасткашӣ аз тамокукашӣ ====
Додани мақоми ғайрисигорӣ ба мактабҳо, ҷойҳои ҷамъиятӣ ва ҷойҳои кор бояд аз ҷониби [[ҳукумат]], ташкилкунандагони [[Тандурустӣ|тандурустӣ]] ва умуман тамоми ҷомеа дастгирӣ карда шавад. Дасткашӣ аз тамокукаширо усули аз ҷиҳати иқтисодӣ фоидаовартарин барои коҳиш додани таъсири омилҳои рушди БМОШ меноманд.

Ба ақидаи [[ВОЗ]], «қатъи тамокукашӣ — муҳимтарин қадам дар самти коҳиши хатар барои саломатӣ мебошад. Тадқиқотҳо нишон доданд, ки 75—80 % сигоркашҳо мехоҳанд сигорро партоянд, ва аз ҳар сеи онҳо ақаллан се кӯшиши ҷиддии қатъи сигоркашӣ доштанд. ВОЗ аз ҳукуматҳо, ҷомеаҳо, ташкилотҳо, мактабҳо, оилаҳо ва шахсони алоҳида даъват мекунад, ки ба сигоркашҳои ҳозира дар партофтани сигор кӯмак кунанд».

Тибқи маълумоти тадқиқотҳо, маблағҳои ба маъракаҳои зидди тамоку сарфшуда худро бо зиёд шудани давомнокии умр сафед мекунанд. Тадбирҳои зидди тамоку инҳоро дар бар мегиранд:

истифодаи аппликаторҳои пӯст ҳамчун терапияи ивазкунандаи никотин,

машваратҳои табибон ва дигар кормандони тиб,

барномаҳои гурӯҳӣ ва барномаҳои худкӯмакӣ,

ташаккули афкори ҷамъиятӣ ба фоидаи дасткашӣ аз тамокукашӣ.

Дар рафти таҳлили барномаҳои зидди тамоку дар кишварҳои гуногун (бо арзиши аз 990 то 13 000 [[доллар]]) муайян карда шуд, ки онҳо давомнокии умрро дар популятсия ба ҳисоби миёна 1 сол зиёд мекунанд. Мувофиқи маълумоти Хадамоти миллии тандурустии Бритониё, барномаҳо бо арзиши 212—873 [[Фунт стерлинг|фунт стерлинг]] (320—1400 доллари ИМА), як соли иловагии умрро медиҳанд&lt;ref name=&quot;GOLDru2006&quot;/&gt;.

==== Мубориза бо омилҳои касбӣ ====
Мубориза бо омилҳои касбии зараровар, ки ба рушди осеби роҳҳои нафас оварда мерасонанд, аз се гурӯҳи тадбирҳо иборат аст:

* паст кардани консентратсияи моддаҳои зарарнок дар ҳавои минтақаи корӣ аз ҳисоби тадбирҳои гуногуни технологӣ;

* истифодаи [[Аспиратсия (вентилятсия)|вентилятсияи]] муассир — макандаҳои маҳаллӣ, [[Души ҳавоӣ|душҳои ҳавоӣ]]&lt;ref name=&quot;Воздушный душ&quot;&gt;{{Cite web |url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9E%D1%82%D1%87%D1%91%D1%82_%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2_NIOSH_%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BA%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B4%D1%83%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D0%BB%D1%8F_%D0%B7%D0%B0%D1%89%D0%B8%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D1%85%D1%82%D1%91%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BE%D1%82_%D0%BF%D1%8B%D0%BB%D0%B8 |title=Отчёт NIOSH о разработке и испытаниях воздушного душа для защиты шахтёров от пыли |access-date=2015-06-21 |archive-date=2017-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170805071602/https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9E%D1%82%D1%87%D1%91%D1%82_%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2_NIOSH_%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BA%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B4%D1%83%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D0%BB%D1%8F_%D0%B7%D0%B0%D1%89%D0%B8%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D1%85%D1%82%D1%91%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BE%D1%82_%D0%BF%D1%8B%D0%BB%D0%B8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ва вентилятсияи умумӣ;
* таъмини ҳифзи инфиродии узвҳои нафас (''ҳамчун воситаи охирин ва нобоэътимодтарин'') таъмини ҳифзи инфиродии узвҳои нафас (''ҳамчун воситаи охирин ва нобоэътимодтарин'')&lt;ref name=&quot;Стандарты&quot;&gt;National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH) Respirator Selection Logic. — 2005. — DOI:10.26616/NIOSHPUB2005100&lt;/ref&gt;..

Ҳар кадоме аз ин усулҳо ба бадани инсон ворид шудани моддаҳои зарарнокро пешгирӣ мекунанд ва ҳамин тавр хатари рушди БМОШ-ро коҳиш медиҳанд&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kuban.su/medicine/shtm/baza/insthb/hob2.htm |title=Русский медицинский журнал |access-date=2009-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090412072308/http://www.kuban.su/medicine/shtm/baza/insthb/hob2.htm |archive-date=2009-04-12 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Истифодаи воситаҳои ҳифзи инфиродӣ усули бесамарнитарини профилактикаи бемориҳои касбӣ мебошад. Масалан, тадқиқот&lt;ref name=&quot;Руководство2003&quot;&gt;{{Книга|ссылка=https://www.cdc.gov/niosh/docs/mining/works/coversheet1041.html|автор=Fred N. Kissell|заглавие=Handbook for Dust Control in Mining|год=2003|язык=en|издание=DHHS (NIOSH) Publication No. 2003—147|место=Cincinnati, Ohio|издательство=National Institute for Occupational Safety and Health|allpages=134}}&lt;/ref&gt; нишон дод, ки истифодаи респираторҳои нимниқобӣ аз ҷониби шахтёрҳои амрикоӣ консентратсияи чанги ангиштро дар ҳавои нафаскашӣ ба таври ночиз коҳиш медиҳад. Вобаста ба ин, тавсияҳо оид ба истифодаи вентилятсия ва дигар воситаҳои техникии ҳифзи коллективӣ таҳия карда шуданд&lt;ref name=&quot;Руководство 2010&quot;&gt;[https://www.cdc.gov/niosh/mining/UserFiles/works/pdfs/2010-110.pdf Best Practices for Dust Control in Coal Mining] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20170829170026/https://www.cdc.gov/niosh/mining/UserFiles/works/pdfs/2010-110.pdf |date=2017-08-29 }}. Тарҷума: «Лучшие способы снижения запылённости в угольных шахтах. Руководство NIOSH 2010г» [[:Файл:DUST 2010.pdf|PDF]] [https://ru.wikibooks.org/wiki/Лучшие_способы_снижения_запылённости_в_угольных_шахтах Wiki] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20140405181427/https://ru.wikibooks.org/wiki/%D0%9B%D1%83%D1%87%D1%88%D0%B8%D0%B5_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B_%D1%81%D0%BD%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D0%BB%D1%91%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%B2_%D1%83%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D1%88%D0%B0%D1%85%D1%82%D1%91%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%BE%D1%82_%D0%BF%D1%8B%D0%BB%D0%B8 |date=2014-04-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Руководство 2012&quot;&gt;Andrew B. Cecala, Andrew D. O’Brien et al. [https://www.cdc.gov/niosh/mining/works/coversheet1765.html Dust Control Handbook for Industrial Minerals Mining and Processing (2012).] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20221024035813/https://www.cdc.gov/niosh/mining/works/coversheet1765.html |date=2022-10-24 }} Тарҷума: Руководство NIOSH по защите от пыли при добыче и переработке полезных ископаемых [[:Файл:Dust Control 2012+.pdf|PDF]] [https://ru.wikibooks.org/wiki/Руководство_по_защите_от_пыли Wiki] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20150521080759/https://ru.wikibooks.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%BF%D0%BE_%D0%B7%D0%B0%D1%89%D0%B8%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%82_%D0%BF%D1%8B%D0%BB%D0%B8 |date=2015-05-21 }}&lt;/ref&gt; то ин ки консентратсияи чанг дар минтақаи нафаскашӣ аз меъёри ҷоиз зиёд набошад. Ва вобаста ба ошкор шудани афзоиши беморшавии шахтёрҳо (пас аз коҳиши назаррас то соли 1999) қарор дар бораи кам кардани ПДКрз барои чанги ангишт ва сахттар кардани назорат бар чанголудшавӣ дар шахтаҳои ангишт қабул карда шуд
&lt;ref name=&quot;Рекомендации2011&quot;&gt;{{Cite web |url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%97%D0%B0%D1%89%D0%B8%D1%82%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%85%D1%82%D1%91%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%A1%D0%A8%D0%90_%D0%BE%D1%82_%D1%83%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%BF%D1%8B%D0%BB%D0%B8 |title=Рекомендации NIOSH по ограничению концентрации пыли (ПДКрз) при подземной добыче угля (Обзор исследований, проведённых в 1995-2011г) |access-date=2015-06-21 |archive-date=2017-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170805064556/https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%97%D0%B0%D1%89%D0%B8%D1%82%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%85%D1%82%D1%91%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%A1%D0%A8%D0%90_%D0%BE%D1%82_%D1%83%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%BF%D1%8B%D0%BB%D0%B8 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Дар ФР вобаста ба камбудиҳои ҷиддии қонунгузории миллӣ ба коргарон зуд-зуд воситаҳои ҳифзи инфиродии пешакӣ нокифоя муассир медиҳанд, ки ин ба рушди БМОШ ва дигар бемориҳои касбӣ мусоидат мекунад.

=== Фармакотерапия ===
Асоси табобати БМОШ-и аллакай ташаккулёфта фармакотерапия мебошад. Дар сатҳи ҳозираи рушди тиб воситаҳои доруворӣ метавонанд танҳо аз бадшавии вазнинии ҳолат пешгирӣ кунанд ва сифати зиндагиро баланд бардоранд, аммо қодир нестанд тағйироти морфологии дар рафти рушди беморӣ ба амаломадаро пурра бартараф кунанд.

==== Бронхолитикҳо ====
Гурӯҳҳои гуногуни доруҳо истифода мешаванд, ки боиси васеъшавии бронхҳо мегарданд, асосан аз ҳисоби истироҳати мушакҳои суфтаи деворҳои онҳо — [[бронхолитикҳо]] (бронходилататорҳо)&lt;ref&gt;{{статья
|автор=Овчаренко С. И., Капустина В. А.
|заглавие=Бронхолитическая терапия в лечении обострений хронической обструктивной болезни лёгких
|ссылка=http://www.consilium-medicum.com/media/consilium/06_10/57.shtml
|издание=Consilium Medicum
|год=2006
|том=8
|номер=10
|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229030846/http://consilium-medicum.com/media/consilium/06_10/57.shtml
|archive-date=2008-12-29
|archivedate=2008-12-29
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081229030846/http://consilium-medicum.com/media/consilium/06_10/57.shtml
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья
|автор=Аверьянов А. В.
|заглавие=Роль beta2-агонистов длительного действия в лечении хронической обструктивной болезни лёгких
|ссылка=http://www.consilium-medicum.com/media/consilium/06_10/50.shtml
|издание=Consilium Medicum
|год=2006
|том=8
|номер=10
|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229040905/http://consilium-medicum.com/media/consilium/06_10/50.shtml
|archive-date=2008-12-29
|archivedate=2008-12-29
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081229040905/http://consilium-medicum.com/media/consilium/06_10/50.shtml
}}&lt;/ref&gt;:

М-холиноблокаторҳо, ипратропия бромид (Атровент) ва тиотропия бромид (Спирива)&lt;ref&gt;{{статья
|автор=Авдеев С. Н.
|заглавие=Роль тиотропия в терапии больных хронической обструктивной болезнью лёгких: Новые данные (по материалам XIV конгресса Европейского респираторного общества, Глазго, 2004)
|ссылка=http://www.consilium-medicum.com/media/consilium/04_10/745.shtml
|издание=Consilium Medicum
|год=2004
|том=6
|номер=10
|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229034919/http://consilium-medicum.com/media/consilium/04_10/745.shtml
|archive-date=2008-12-29
|archivedate=2008-12-29
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081229034919/http://consilium-medicum.com/media/consilium/04_10/745.shtml
}}&lt;/ref&gt;,

β2-агонистҳои давомдор: Салметерол ва Формотерол.

==== Глюкокортикостероидҳо ====
Ҳангоми хурӯҷи беморӣ ҳам глюкокортикостероидҳои маҳаллӣ ва ҳам системӣ истифода мешаванд. Дар сурати норасоии шадиди нафас купиронӣ тавассути истеъмоли [[преднизолон]] дар ҳабҳо дар вояи 10-20 мг дар як рӯз ё тавассути ворид кардани вояи шабеҳ ба дохили раг анҷом дода мешавад. Ҳангоми истифодаи глюкокортикостероидҳои системӣ бояд таъсири манфии онҳоро ба бадан дар хотир дошт. Пас аз купиронии хурӯҷ онҳоро бояд тадриҷан бекор кард ва беморро ба доруҳои ингалятсионии гормонҳои стероидӣ гузаронд&lt;ref&gt;{{статья
|автор=А. И. Синопальников, А. В. Воробьев
|заглавие=Фармакотерапия хронической обструктивной болезни лёгких: глюкокортикостероиды
|ссылка=http://www.consilium-medicum.com/media/consilium/06_03/70.shtml
|издание=Consilium Medicum
|год=2006
|том=8
|номер=3
|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229024744/http://consilium-medicum.com/media/consilium/06_03/70.shtml
|archive-date=2008-12-29
|archivedate=2008-12-29
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081229024744/http://consilium-medicum.com/media/consilium/06_03/70.shtml
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
| url          = http://www.medlinks.ru/article.php?sid=25012&amp;query=%D5%CE%C1%CB
| title          = Препарат Seretide™ улучшает показатели выживаемости у пациентов с ХОБЛ
| publisher          = Medlinks.ru
| access-date          = 2009-01-02
| archive-date          = 2016-03-10
| archive-url          = https://web.archive.org/web/20160310200555/http://www.medlinks.ru/article.php?sid=25012
| url-status          = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
| url          = http://www.medlinks.ru/article.php?sid=28912&amp;query=%D5%CE%C1%CB
| title          = Ингаляционные кортикостероиды не влияют на течение ХОБЛ
| publisher          = Medlinks.ru
| access-date          = 2009-01-02
| archive-date          = 2019-11-27
| archive-url          = https://web.archive.org/web/20191127000340/http://www.medlinks.ru/article.php?sid=28912
| url-status          = live
}}&lt;/ref&gt;.

Масалан, [[флутиказон]] ё [[будесонид]] истифода мешаванд, аммо ҳангоми истифодаи ин доруҳо хатари рушди пневмония (ки ба зиёд шудани хатари марг оварда намерасонад) меафзояд&lt;ref name=&quot;Kew et al., 2014&quot;&gt;{{публикация|статья |язык=en |автор=Kew |автор имя=K. M. |автор2=Seniukovich |автор2 имя=A. |заглавие=Inhaled steroids and risk of pneumonia for chronic obstructive pulmonary disease |издание=Cochrane Database of Systematic Reviews |год=2014 |месяц=03 |день=10 |doi=10.1002/14651858.CD010115.pub2 |pmid=24615270 }}&lt;/ref&gt;.

==== Антибиотикҳо ====
Антибиотикҳо ҷузъи зарурии терапияи доруворӣ ҳангоми хурӯҷи беморӣ мебошанд. Аз патогенез маълум аст, ки эмфизема ба амал меояд, хориҷшавии луоб душвор мегардад ва дар натиҷа рукуди он пайдо мешавад. Маводи дар шуш ҷамъшуда муҳити мусоид барои афзоиши бактерияҳо ва рушди қонунии бронхитҳо, ва дар баъзе ҳолатҳо — [[пневмония|пневмония]] мебошад. Барои профилактикаи чунин оризаҳо ба беморон гурӯҳҳои антибиотикҳо таъйин карда мешаванд, ки асосан ба флораи бактериявии хоси шуш таъсир мерасонанд. Ба онҳо пенисиллинҳои бо кислотаи клавуланат ҳифзшуда, сефалоспоринҳои насли 2 дохил мешаванд, дар сурати агрессияи шадиди бактериявӣ истифодаи фторхинолонҳои респираторӣ ҷоиз аст. Ворид кардани доруҳо метавонад бо усулҳои гуногун анҷом дода шавад: тавассути даҳон, дохили раг, дохили мушак, ингалятсионӣ (тавассути небулайзер)&lt;ref&gt;{{статья
|автор=Шмелёв Е. И., Нефёдова М. Н., Куницына Ю. Л.
|заглавие=Возможности ингаляционной антибактериальной терапии при обострении хронической обструктивной болезни лёгких
|ссылка=http://www.consilium-medicum.com/media/consilium/05_10/863.shtml
|издание=Consilium Medicum
|год=2005
|том=7
|номер=10
|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229035726/http://consilium-medicum.com/media/consilium/05_10/863.shtml
|archive-date=2008-12-29
|archivedate=2008-12-29
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081229035726/http://consilium-medicum.com/media/consilium/05_10/863.shtml
}}&lt;/ref&gt;.

==== Муколитикҳо ====
Гиперпродуксияи луоб ҳангоми рушди БМОШ ба ҷамъшавии он дар роҳҳои нафас мусоидат мекунад, ки дар натиҷа муҳити мусоид барои рушди инфексияи бактериявӣ ташаккул меёбад. Барои пешгирии ин аз доруҳои муколитикӣ истифода мешаванд, ки боиси тунук шудани луоб мегарданд ва эвакуатсияи онро аз бронхҳо осон мекунанд.

Ҳамаи муколитикҳо шартан ба 2 гурӯҳ тақсим мешаванд: доруҳои таъсири мустақим ва ғайримустақим. Муколитикҳои таъсири ғайримустақим ба секретсия дар роҳҳои нафас таъсир мерасонанд ва амалан бо луоби аллакай дар холигии бронхҳо ҷудошуда ҳамкории мутақобила намекунанд. Ба чунин доруҳо [[бромгексин]] ва [[амброксол]], ки метаболити он мебошад, дохил мешаванд. Дар асоси механизми таъсири ин доруҳо қобилияти ҳавасмандгардонии синтези сурфактант аз ҷониби пневмоситҳои (алвеолоситҳои) алвеолавии навъи II меистад, ки ин ба фраксионии луоб ва кам шудани хосиятҳои адгезивии он оварда мерасонад. Ба доруҳои таъсири мустақим моддаҳое дохил мешаванд, ки мустақиман ба секрети дар бронхҳо буда таъсир мерасонанд. Одатан, ин доруҳои ферментӣ мебошанд, масалан, [[трипсин]] ва [[химотрипсин]]. Онҳо тавассути роҳҳои нафас асосан бо усули ингалятсия ворид карда мешаванд. Ҳамкории мутақобилаи фермент бо луоб ба деградасияи он ва гум кардани хосиятҳои адгезивии он оварда мерасонад.

Набояд фаромӯш кард, ки аз бисёр ҷиҳат ин тақсимот ба 2 гурӯҳ шартӣ аст ва бисёр муколитикҳо таъсирҳои клиникии ҳарду гурӯҳро дар худ муттаҳид мекунанд. Терапия бо муколитикҳо чораи ёрирасон мебошад, ки ба баланд бардоштани сифати зиндагии бемор, пешгирии рушди инфексияи бактериявӣ ё дар сурати мавҷуд будани он тезонидани элиминатсияи манбаи сироят нигаронида шудааст&lt;ref&gt;{{статья
|автор=И. Л. Клячкина
|заглавие=Муколитические препараты при продуктивном кашле у больных хронической обструктивной болезнью лёгких
|ссылка=http://www.consilium-medicum.com/media/consilium/07_03/58.shtml
|издание=Consilium Medicum
|год=2007
|том=9
|номер=3
|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229025257/http://consilium-medicum.com/media/consilium/07_03/58.shtml
|archive-date=2008-12-29
|archivedate=2008-12-29
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081229025257/http://consilium-medicum.com/media/consilium/07_03/58.shtml
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url          = http://www.medlinks.ru/article.php?sid=26156&amp;query=%D5%CE%C1%CB
|title        = Муколитики в комплексном лечении ХОБЛ
|author       = Ю. К. Новиков, А. С. Белевский
|publisher    = Medlinks.ru
|access-date   = 2009-01-02
|archive-date = 2019-11-27
|archive-url  = https://web.archive.org/web/20191127000359/http://www.medlinks.ru/article.php?sid=26156
|url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;.

==== Доруҳои дигар ====
Аз патогенези БМОШ бармеояд, ки дар асоси беморӣ илтиҳоби музмин меистад, ки дар ниҳоят ба тағйироти ҷиддии морфологӣ дар бофтаи шуш оварда мерасонад. Глюкокортикостероидҳо илтиҳобро аз ҳама муассир купиронӣ карда метавонанд, аммо ба ғайр аз таъсири асосӣ онҳо бисёр таъсирҳои манфии номатлуб доранд. Барои иваз кардани онҳо доруҳое сохта шуданд, ки ингибиторҳои медиаторҳои илтиҳобӣ ё ресепторҳо ба онҳо мебошанд. Намунаи чунин дору фенспирид (Эреспал) мебошад. Механизми таъсири дору аз нуқтаи назари фармакологӣ чунин аст: ба монанди стероидҳо, он таъсири ингибиторӣ ба фаъолнокии фосфолипазаи A2 (ФЛА2) мерасонад, дар ҳоле ки агар кортикостероидҳо фаъолнокии ФЛА2-ро тавассути индуксияи синтези сафедаи махсуси ингибитор ингибиронӣ кунанд, пас фенспирид интиқоли ионҳои Са2+-ро, ки барои фаъолсозии ФЛА2 заруранд, блок мекунад. Аз ин рӯ, аз рӯи нуқтаи татбиқи таъсири зиддиилтиҳобӣ ва муассирии каскади кислотаи арахидонат фенспирид бо кортикостероидҳо қобили муқоиса аст ва ба монанди онҳо ташаккули ҳам простагландинҳо ва [[тромбоксан]], ва ҳам лейкотриенҳоро қатъ мекунад. Аммо дар баробари ин фенспирид гормони стероидӣ нест, бинобар ин истифодаи он бо таъсирҳои манфии хоси стероидҳо ҳамроҳӣ намекунад. Тадқиқотҳои клиникии гузаронидашудаи муассирии дору нишон доданд, ки истеъмоли мунтазами фенспирид ба кам шудани симптоматикаи респираторӣ ва баланд шудани сифати зиндагии беморон оварда мерасонад&lt;ref&gt;{{статья
|автор=Е. И. Шмелев
|заглавие=Противовоспалительная терапия фенспиридом больных хронической обструктивной болезнью лёгких
|ссылка=http://www.consilium-medicum.com/media/consilium/05_04/311.shtml
|издание=Consilium Medicum
|год=2005
|том=7
|номер=4
|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229035455/http://consilium-medicum.com/media/consilium/05_04/311.shtml
|archive-date=2008-12-29
|archivedate=2008-12-29
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081229035455/http://consilium-medicum.com/media/consilium/05_04/311.shtml
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья
|автор=А. Г. Чучалин, Е. И. Шмелев, С. И. Овчаренко, А. Н. Цой, А. В. Безлепко, З. Р. Айсанов, Н. М. Шмелева, Т. А. Федорова
|заглавие=Эффективность фенспирида у больных хронической обструктивной болезнью лёгких
|ссылка=http://www.consilium-medicum.com/media/consilium/05_10/857.shtml
|издание=Consilium Medicum
|год=2005
|том=7
|номер=10
|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229024607/http://consilium-medicum.com/media/consilium/05_10/857.shtml
|archive-date=2008-12-29
|archivedate=2008-12-29
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081229024607/http://consilium-medicum.com/media/consilium/05_10/857.shtml
}}&lt;/ref&gt;.

Аммо аз соли 2019 фенспирид барои бозхонд дар [[Иттиҳоди Аврупо]] бинобар хатарҳо аз ҷониби системаи дилу раг тавсия шудааст&lt;ref&gt;{{cite web |author= |url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/referrals/fenspiride-containing-medicinal-products |title=Fenspiride containing medicinal products - referral |lang=en |website=European Medicines Agency |publisher= |date= |access-date=2025-12-08}}&lt;/ref&gt; вобаста ба пайдо шудани маълумоти клиникӣ дар бораи дароз шудани фосилаи QT дар бемороне, ки ин доруро истеъмол мекарданд, ки ин боиси ба амал омадани фибрилятсияи меъдачаҳо мегардад&lt;ref name=&quot;Servier&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.servier.fr/|title=Servier.fr|publisher=Servier.fr|lang=fr|access-date=2019-02-21|archive-date=2019-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190221224132/https://www.servier.fr/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;; инчунин аз бозорҳои Қазоқистон&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://newtimes.kz/eshche/ekologiya/85967-minzdrav-rk-otozval-registratsionnoe-udostoverenie-na-preparat-sposobnyj-vyzvat-ostanovku-serdtsa|title=Минздрав РК отозвал регистрационное удостоверение на препарат, способный вызвать остановку сердца|author=Newtimes-последние новости Казахстана|publisher=Newtimes - последние новости Казахстана|lang=ru|access-date=2019-02-16|archive-date=2019-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190217090414/https://newtimes.kz/eshche/ekologiya/85967-minzdrav-rk-otozval-registratsionnoe-udostoverenie-na-preparat-sposobnyj-vyzvat-ostanovku-serdtsa|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, Русия&lt;ref name=&quot;Росздравнадзор, 2019&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.roszdravnadzor.ru/news/15797|title=Росздравнадзор изымает на территории Российской Федерации все серии лекарственного препарата «Эреспал» (МНН: Фенспирид)|publisher=www.roszdravnadzor.ru|access-date=2019-02-15|archive-date=2019-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190215215700/http://www.roszdravnadzor.ru/news/15797|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, Беларус&lt;ref&gt;{{cite web|title=Фенспиридсодержащие препараты, в том числе украинского производства, отозваны из аптек Беларуси|url=https://www.apteka.ua/article/490914|date=2019-02-25|access-date=2025-12-08|lang=ru}}&lt;/ref&gt;, Озарбойҷон&lt;ref&gt;{{cite web|title=Минздрав запретил лекарства с фенспиридом|url=https://ednews.net/ru/news/society/361691-minzdrav-zapretil-lekarstva-s-fenspiridom|date=2019-04-09|access-date=2025-12-08|lang=ru}}&lt;/ref&gt; бозхонда шудааст.

=== Табобати ҷарроҳӣ ===
Дар ҳоли ҳозир ҷарроҳиҳо ҳангоми БМОШ асосан паллиативӣ мебошанд. Бештар аз ҳама хориҷ кардани буллаҳои калон ҳангоми эмфиземаи буллёзӣ дар он ҳолатҳое анҷом дода мешавад, ки онҳо боиси тангнафасии шадид, хунпартоӣ мегарданд ва манбаъҳои инфексияҳои персистикунанда мебошанд. Ҷарроҳиҳо оид ба кам кардани ҳаҷми шуш ҳангоми эмфиземаи шадид дар айни замон нокифоя омӯхта шудаанд ва барои иҷро тавсия дода намешаванд. Таъсирҳои мусбати клиникиро пайвандсозии шуш нишон дод, нишондод барои чунин ҷарроҳӣ ОФВ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; 25 % ва поёнтар мебошад. Тибқи маълумоти оморӣ дар клиникаҳои хориҷӣ фавти ҷарроҳӣ 10-15 %, зиндамонии сесола 60 %-ро ташкил медиҳад&lt;ref name=&quot;хир леч&quot;&gt;{{cite web
|author        = А. В. Емельянов
|date          =
|url          = http://www.lvrach.ru/2004/08/4531613/?p=3
|title        = Современная терапия хронической обструктивной болезни лёгких
|work          =
|publisher    = Лечаший Врач. Медицинский научно-практический журнал
|access-date   = 2010-07-23
|lang          = ru
|archive-date = 2014-07-16
|archive-url  = https://web.archive.org/web/20140716021011/http://www.lvrach.ru/2004/08/4531613/?p=3
|url-status   = live
}}&lt;/ref&gt;.

=== Тактикаи табиб дар марҳилаи амбулаторӣ ва госпиталӣ ===
Дар аксари ҳолатҳо беморони дорои БМОШ дар аввал ба терапевти минтақавӣ бо шикоятҳои сулфа ва тангнафасӣ муроҷиат мекунанд. Ҳангоми муроҷиати чунин бемор ба терапевти минтақавӣ зарур аст, ки патологияи шадидро, ба монанди бронхит ва пневмония истисно кунад. Дар як қатор ҳолатҳо дар марҳилаҳои аввали беморӣ гузоштани ташхиси дуруст хеле душвор аст. Агар пас аз 7-14 рӯз аз муроҷиати бемор динамикаи мусбат мушоҳида нашавад, пас бояд беморро ба машварати пулмонолог фиристод. Вазифаи пулмонолог дар марҳилаи амбулаторӣ муайян кардани мавҷудият ва шиддати вайроншавии нафас, инчунин ислоҳи онҳо мебошад. Вазифаи асосии табиб дар марҳилаи амбулаторӣ интихоби терапияи мувофиқи дастгирикунанда ва таъмини мушоҳидаи мунтазами диспансерӣ мебошад. Дар ҳоли ҳозир ҳамчун терапияи дастгирикунанда истифодаи глюкокортикостероидҳои ингалятсионӣ тавсия дода мешавад&lt;ref name=&quot;амб такт&quot;&gt;{{cite web
 |author       = 
 |date         = 
 |url          = http://mfvt.ru/algoritm-vedeniya-bolnyx-xronicheskoj-obstruktivnoj-boleznyu-lyogkix-xobl-v-ambulatornyx-usloviyax/
 |title        = Алгоритм ведения больных хронической обструктивной болезнью лёгких (ХОБЛ) в амбулаторных условиях
 |work         = 
 |publisher    = Практика. Медицинский издательский дом.
 |access-date  = 2010-07-23
 |lang         = ru
 |archive-date = 2010-12-16
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20101216021222/http://mfvt.ru/algoritm-vedeniya-bolnyx-xronicheskoj-obstruktivnoj-boleznyu-lyogkix-xobl-v-ambulatornyx-usloviyax/
 |url-status   = live
 |accessdate   = 2026-03-23
 |archivedate  = 2010-12-16
 |archiveurl   = https://web.archive.org/web/20101216021222/http://mfvt.ru/algoritm-vedeniya-bolnyx-xronicheskoj-obstruktivnoj-boleznyu-lyogkix-xobl-v-ambulatornyx-usloviyax/
}}&lt;/ref&gt;.

Дар сурати рушди хурӯҷ ё ҳангоми бори аввал ошкор шудани симптоматикаи шадид госпитализатсияи бемор ба статсионар анҷом дода мешавад. Госпитализатсия ба шӯъбаи махсусгардонидашудаи пулмонологӣ оптималӣ мебошад, аммо дар сурати набудани он ё пур буданаш бемор метавонад ба статсионари терапевтӣ госпитализатсия карда шавад. Вазифаи асосии табиби статсионар купиронии хурӯҷи баамаломадаи беморӣ ва пешгирӣ ё табобати оризаҳои мавҷудаи бемории асосӣ мебошад. Ба бемори дорои ин патология бояд имконияти иҷрои спирометрия ё пикфлуометрия на камтар аз 1 бор дар 48 соат таъмин карда шавад. Дар рафти госпитализатсия аз ҷониби табиби статсионар масъалаи зарурати таъйин кардани антибиотикҳо ҳал карда мешавад. Ҷузъи ҳатмии табобат бояд терапияи мувофиқи зиддиилтиҳобӣ ва бронхолитикӣ бошад. Инчунин муайян кардани сабаби рушди хурӯҷ ва омӯзонидани бемор бо мақсади пешгирии чунин мушкилот дар оянда муҳим мебошад&lt;ref name=&quot;леч обостр&quot;&gt;{{cite web
|author        = Синопальников А.И., Маев Э.З.
|date          =
|url          = http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1179456
|title        = Обострение хронической обструктивной болезни лёгких. Современные подходы к лечению
|work          =
|publisher    =
|access-date   = 2010-07-23
|lang          = ru
|archive-date = 2016-03-06
|archive-url  = https://web.archive.org/web/20160306030251/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1179456
|url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt;.

=== Тадбирҳои реабилитатсионӣ ===
Дар асоси реабилитатсияи беморони дорои БМОШ машқҳои ҷисмонӣ меистанд. Мушкилоти асосӣ, ки сифати зиндагиро дар чунин беморон коҳиш медиҳад, тангнафасии шадид ва таҳаммулпазирии пасти бори физикӣ боқӣ мемонад. Барои бартараф кардани ин камбудиҳо маҷмӯи машқҳои махсуси аэробӣ таҳия карда шуданд, ки ба баланд бардоштани муассирии кори дастгоҳи такяву ҳаракат ва системаи нафаскашӣ нигаронида шудаанд. Аммо ин тадбирҳои реабилитатсия танҳо дар омезиш бо терапияи мувофиқи медикаментозӣ муассир мебошанд ва муассирии онҳо нисбатан зиёд нест&lt;ref&gt;{{статья
|автор=А. С. Белевский
|заглавие=Реабилитация в пульмонологии
|ссылка=http://www.consilium-medicum.com/media/consilium/06_10/80.shtml
|издание=Consilium Medicum
|год=2006
|том=8
|номер=10
|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229040926/http://consilium-medicum.com/media/consilium/06_10/80.shtml
|archive-date=2008-12-29
|archivedate=2008-12-29
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081229040926/http://consilium-medicum.com/media/consilium/06_10/80.shtml
}}&lt;/ref&gt;.

== Пешгӯӣ ==
Пешгӯӣ шартан номусоид аст, беморӣ беист ва оҳиста прогрессиркунанда мебошад, қобилияти корӣ ба андозаи рушди беморӣ устуворона гум мешавад. Табобати мувофиқ танҳо рушди бемориро ба таври назаррас суст мекунад, то давраҳои ремиссияи устувор дар давоми чандин сол, аммо на сабаби рушди беморӣ ва на тағйироти морфологии ташаккулёфтаро бартараф намекунад&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://fireaid.megaobzor.com/Medical/Therapy/249.html |title=Fireaid статьи по терапии прогноз при ХОБЛ |access-date=2009-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080929150540/http://fireaid.megaobzor.com/Medical/Therapy/249.html |archive-date=2008-09-29 |url-status=dead |accessdate=2026-03-23 |archivedate=2008-09-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080929150540/http://fireaid.megaobzor.com/Medical/Therapy/249.html }}&lt;/ref&gt;.

== Инчунин нигаред ==

[[Эмфиземаи шуш]]
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{китоб
|автор          = Т.Р Харрисон
|часть          =
|заглавие       = Внутренние болезни. Болезни дыхательных путей. Болезни почек, мочевыводящих путей
|оригинал       =
|ссылка         =
|ответственный  = А.И Синопальникова
|издание        =
|место          = Москва
|издательство   = Медицина
|год            = 1995
|том            = 6
|pages          =
|allpages       = 416
|серия          =
|isbn           = 5-225-066-23-x
|тираж          =
}}

== Пайвандҳои беруна ==
{{Навигация}}
* {{cite web
 | url          = https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/chronic-obstructive-pulmonary-disease-(copd)
 | title        = Бемории музмини обструктивии шуш (БМОШ)
 | publisher    = [[Созмони ҷаҳонии беҳдошт|СҶБ]]
 | date         = 2024-11-06
 | access-date  = 2026-02-15
 | lang         = ru
}}
* {{cite web
 |author       = В.М. Гершевич
 |date         = 
 |url          = http://pulmon.ru/wp-content/uploads/2011/04/copd_surg.pdf
 |title        = Табобати ҷарроҳии бемории музмини обструктивии шуш
 |work         = 
 |publisher    = ОмГМА
 |access-date  = 2011-04-28
 |lang         = ru
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20160309173606/http://pulmon.ru/wp-content/uploads/2011/04/copd_surg.pdf
 |archive-date = 2016-03-09
 |url-status   = dead
 |accessdate   = 2026-03-23
 |archivedate  = 2016-03-09
 |archiveurl   = https://web.archive.org/web/20160309173606/http://pulmon.ru/wp-content/uploads/2011/04/copd_surg.pdf
}}
* {{cite web
 |author       = Н.В. Овсянников
 |date         = 
 |url          = http://pulmon.ru/wp-content/uploads/2011/04/copd_reabil.pdf
 |title        = Бемории музмини обструктивии шуш. Масъалаҳои ташхис, табобати маҷмӯӣ ва тавонбахшӣ.
 |work         = 
 |publisher    = ОмГМА
 |access-date  = 2011-04-28
 |lang         = ru
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20160308233335/http://pulmon.ru/wp-content/uploads/2011/04/copd_reabil.pdf
 |archive-date = 2016-03-08
 |url-status   = dead
 |accessdate   = 2026-03-23
 |archivedate  = 2016-03-08
 |archiveurl   = https://web.archive.org/web/20160308233335/http://pulmon.ru/wp-content/uploads/2011/04/copd_reabil.pdf
}}
* {{cite web
 | author      =
 | date        =
 | url         = http://www.medlinks.ru/article.php?sid=317
 | title       = Бемориҳои музмини обструктивии шуш ва илтиҳоби музмини шуш: ҷанбаҳои истилоҳӣ ва клиникӣ
 | work        =
 | publisher   =
 | access-date  = 2010-07-25
 | lang        = ru
}}
* {{cite web
 | author      = Ю.А. Карпов, Е.В. Сорокин
 | date        = 2006-05-30
 | url         = http://www.medlinks.ru/article.php?sid=25916&amp;query=%D5%CE%C1%CB
 | title       = Баъзе хусусиятҳои табобати гипертонияи артериалӣ дар беморони солхӯрда бо бемориҳои музмини обструктивии шуш
 | publisher   =
 | access-date  = 2010-07-25
 | lang        = ru
}}
* {{cite web
 |author       = Л.Б.Лазебник, З.Ф.Михайлова
 |date         = 
 |url          = http://www.consilium-medicum.com/media/consilium/04_12/899.shtml
 |title        = Бемории музмини обструктивии шуш дар ашхоси солхӯрда
 |work         = 
 |publisher    = consilium-medicum
 |access-date  = 2010-07-25
 |lang         = ru
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20081229034956/http://consilium-medicum.com/media/consilium/04_12/899.shtml
 |archive-date = 2008-12-29
 |url-status   = dead
 |accessdate   = 2026-03-23
 |archivedate  = 2008-12-29
 |archiveurl   = https://web.archive.org/web/20081229034956/http://consilium-medicum.com/media/consilium/04_12/899.shtml
}}
{{Пайвандҳои беруна}}
{{^}}{{Мақолаи хуб|Тандурустӣ}}

[[Гурӯҳ:Бемориҳои шуш]]
[[Гурӯҳ:БМОШ|*]]
[[Гурӯҳ:Бемориҳои бронхҳо]]
[[Гурӯҳ:Бемориҳои системаи нафаскашӣ]]</text>
      <sha1>nd7d4br5qtiqkuo6iiz8quofl0szyq7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Давраи инкубатсионӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330001</id>
    <revision>
      <id>1490163</id>
      <parentid>1487755</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T04:23:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6472" sha1="suod8wx5owkkw2a2vulgjnsewb8l8ry" xml:space="preserve">[[акс:Concept of incubation period.svg|мини|350px|Дар баъзе бемориҳо, давраи латентӣ нисбат ба давраи инкубатсионӣ кӯтоҳтар аст. Пас аз давраи латентӣ (вале пеш аз зуҳуроти клиникӣ) шахси сироятёфта метавонад дигаронро сироят кунад. Чунин давра зуҳуроти субклиникӣ номида мешавад]]
'''Давраи инкубатсионӣ''' — яке аз давраҳо, марҳалаи аввалияи [[Бемориҳои сироятӣ|бемории сироятӣ]] (аз ҷумла паразитарӣ), фосилаи вақт аз лаҳзаи сироятёбӣ то пайдо шудани [[Аломат|симптомҳои]] беморӣ мебошад&lt;ref name=&quot;БРЭ&quot;&gt;''Санин Б. И.'' [https://old.bigenc.ru/medicine/text/2012194 Инкубационный период] // Большая российская энциклопедия&lt;/ref&gt;.

Баъзан мафҳуми «давраи латентӣ» ҳамчун синоними истилоҳи «давраи инкубатсионӣ» истифода мешавад&lt;ref&gt;{{cite web |title=Латентный период |url=https://old.bigenc.ru/medicine/text/2938568 |work=Большая российская энциклопедия |accessdate=2026-03-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250623025303/https://old.bigenc.ru/medicine/text/2938568 |archivedate=2025-06-23}}&lt;/ref&gt;. ''Давраи латентӣ''-и бемории сироятиро набояд бо ''сирояти латентӣ (пинҳонӣ)'' омехта кард&lt;ref&gt;{{cite web |title=Латентная инфекция |url=https://бмэ.орг/index.php/ЛАТЕНТНАЯ_ИНФЕКЦИЯ |work=Большая медицинская энциклопедия }}{{Пайванди мурда|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.cnshb.ru/AKDiL/0006/base/RS/000968.shtm |title = Скрытая инфекция |work=Ветеринарный энциклопедический словарь |publisher=Советская энциклопедия |year=1981}}&lt;/ref&gt;.

Давомнокии давраи инкубатсионӣ барои ҳар як беморӣ хос аст ва метавонад аз чанд соат то чанд сол фарқ кунад. Давомнокии давраи инкубатсионӣ ҳангоми бемории мушаххас аз миқдори [[Бактерияҳо|бактерияҳо]] ё [[Вирусҳо|вирусҳое]], ки ба организм ворид шудаанд ва аз ҳолати худи организми сироятёфта вобаста аст&lt;ref name=&quot;БРЭ&quot; /&gt;. Дар бемориҳое, ки дар [[Эпидемиология|эпидемиология]] ва дар диагностикаи инфектология аҳамият доранд, инҳо ҷудо карда мешаванд: давраи инкубатсионии максималӣ, давраи инкубатсионии минималӣ, давраи инкубатсионии миёна ва давраи инкубатсионии маъмултарин.

Дар давоми ин давра зараре, ки бактерияҳо ё вирусҳо ба организм мерасонанд, аз сабаби миқдори ками онҳо ва зарурати вақти кофӣ барои шинохтан ва таҳияи ҷавоби [[Системаи масуният|системаи масуният]] ноаён аст. Аммо тадриҷан шумораи патогенҳо меафзояд ва системаи масуният ба онҳо вокуниши мувофиқ нишон медиҳад, он гоҳ беморӣ зоҳир мегардад. Чун қоида, дар давоми давраи инкубатсионӣ шахси бемор барои атрофиён сирояткунанда нест, аммо дар баъзе бемориҳо (масалан нағзаки мурғон) ҷудошавии микроорганизмҳо чанд рӯз пеш аз пайдо шудани зуҳуроти берунии беморӣ оғоз меёбад. Бештари вақт ин дар сироятҳое, ки механизми интиқоли аэрозолӣ (ҳангоми нафаскашӣ) ё фекалӣ-оралӣ (бо ихроҷ) доранд, ба амал меояд. Баъзан, дар давоми давраи инкубатсионӣ, аз организми аз берун ҳанӯз солим (вале аллакай дар асл сироятёфта) худи ангезандаро ҷудо кардан мумкин аст.

== Инчунин нигаред ==
* [[Интиқолдиҳандаи асимптоматик]]
* [[Дафтарчаи тиббии шахсӣ]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* ''Рубцов И. В., [[Плотников, Николай Николаевич|Плотников Н. Н.]]'' [https://web.archive.org/web/20241005122431/https://xn--90aw5c.xn--c1avg/index.php/%D0%98%D0%9D%D0%9A%D0%A3%D0%91%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%99_%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%9E%D0%94 Инкубационный период] // [[Большая медицинская энциклопедия]], 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия. — Т. 9.
* ''[[Покровский, Валентин Иванович|Покровский В. И.]], Рубцов И. В., Войно-Ясенецкий М. В., [[Ганнушкин, Матвей Соломонович|Ганнушкин М. С.]], [[Горленко, Михаил Владимирович|Горленко М. В.]], Рождественский В. М.'' [https://web.archive.org/web/20241007095829/https://xn--90aw5c.xn--c1avg/index.php/%D0%98%D0%9D%D0%A4%D0%95%D0%9A%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%95_%D0%91%D0%9E%D0%9B%D0%95%D0%97%D0%9D%D0%98 Инфекционные болезни] // [[Большая медицинская энциклопедия]], 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия. — Т. 9.

== Пайвандҳо ==
{{ВС}}

[[Гурӯҳ:Иммунология]]
[[Гурӯҳ:Эпидемиология]]</text>
      <sha1>suod8wx5owkkw2a2vulgjnsewb8l8ry</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пандемияи якуми вабо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330218</id>
    <revision>
      <id>1490112</id>
      <parentid>1463511</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T01:14:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6871" sha1="psh6i0itn3vrrftq5x6p315zyt3z5gq" xml:space="preserve">{{Гурӯҳ нест}}

'''Пандемияи аввалини вабо''' (инчунин пандемияи I-уми солҳои 1817—1824; {{Lang-en|first cholera pandemic (1817–24)}}) — паҳншавии босуръати [[Вабо|вабо]] дар ҳудудҳои васеъ дар солҳои 1817—1824 мебошад. Он дар наздикии [[Калкутта]] оғоз ёфта, дар тамоми Осиёи Ҷанубу Шарқӣ, [[Шарқи Наздик]], Африқои Шарқӣ ва соҳилҳои баҳри Миёназамини [[Аврупо]] паҳн шуд. Садҳо ҳазор нафар (эҳтимол миллионҳо) дар натиҷаи ин пандемия ба ҳалокат расиданд, аз ҷумла бисёр сарбозони [[Бритониёи Кабир|бритониёӣ]], ки маҳз ҳамин воқеа диққати Аврупоро ба худ ҷалб кард.

Аз асри XIX инҷониб паҳншавии вабо, ки то ин вақт амалан танҳо дар [[Ҳиндустон]] маҳдуд буд, ногаҳон барои башарият хусусияти фоҷиавии пандемияро гирифт, ки баҳисобгирии онҳо аз [[соли 1817]] оғоз мешавад. Ҳафт чунин пандемия ҳуҷҷатгузорӣ шудааст. Ҳарчанд инро бо рушди босуръати тиҷорати байналмилалӣ, шумораи ҷангҳои мустамликадорӣ ва муҳоҷирати зиёди одамон шарҳ диҳанд ҳам, ин омилҳо ба ҳар ҳол наметавонанд чунин авҷи фаъолияти ваборо қаноатбахш шарҳ диҳанд.

Дар аввал вабо соли 1817 дар худи Ҳиндустон эпидемияро ба вуҷуд овард. Фармондеҳи нерӯҳои мустамликавии англис дар ин кишвар, генерал Гастингс дар рӯзномаи худ навишта буд:

{{Иқтибос|13 ноябри соли 1817. Эпидемияи даҳшатноке, ки дар Калкутта ва музофотҳои ҷанубӣ ин қадар харобӣ ба бор овард, дар урдугоҳ (лагер) пайдо шуд. Ин як намуди вабо аст. Он тадриҷан аз дарёи Ганг боло баромад... чунин ақида мавҷуд аст, ки оби ҳавзҳо — ва мо ғайр аз онҳо дигар об надорем — зараровар аст ва бемориро пурзӯр мекунад; бинобар ин ман фардо мекӯчам, то ба дарёи Пахуҷ бирасам, ҳарчанд маҷбурам 1 000 беморро бо худ барам. Сафар бар асари миқдори зиёди бадбахтони бар асари ҳамлаи ногаҳонии ин бемории даҳшатнок афтода ва бар асари миқдори зиёди ҷасадҳои онҳое, ки дар аробаҳо ҳалок шуда буданд ва бояд барои ҷой кардан ба беморони дигар фароварда мешуданд, даҳшатнок буд; аз дирӯз инҷониб 800 нафар фавтиданд.}}

Чунин ҳисоб карда мешавад, ки ҳаракати артиши Бритониё ва флоти ҳарбӣ-баҳрӣ ба паҳншавии пандемия мусоидат кардааст. Зоирони ҳинду ваборо дар дохили Ҳиндустон паҳн карданд (чуноне ки борҳо пеш аз ин рӯй медод), дар ҳоле ки нерӯҳои бритониёӣ ин корро тавассути роҳҳои заминӣ ба [[Непал]] ва [[Афғонистон]] анҷом доданд. Флоти ҳарбӣ-баҳрӣ ва киштиҳои тиҷоратӣ беморон ва барандагони вибрионро ба соҳилҳои уқёнуси Ҳинд, аз Африқо то Индонезия ва дар шимол то [[Чин]] ва [[Ҷопон]] интиқол медоданд. Соли дигар вабо минтақаҳои ҳамсояи Ҳиндустон — Чин, Селон-ро фаро гирифт ва сипас ба самти Ҷопон пеш рафт. Соли 1820 беморӣ дар Африқои Шарқӣ ошкор карда шуд. Соли 1821 бритониёиҳо онро ба [[Нимҷазираи Арабистон|Арабистон]], сипас ба [[Эрон|Форс]], Туркия ва Моварои Қафқоз бурданд.

Дар [[Шероз]] аз 40 ҳазор сокин 16 ҳазораш ҳалок шуд. Дар ҳудуди [[Империяи Русия]] [[беморӣ]] бори аввал дар байни кормандони [[Астрахан|бандари Астрахан]] моҳи сентябри соли 1823 пайдо шуд. Онро ба он ҷо аз Боку дар авҷи қудрати эпидемикиаш оварданд. Маълумоти ҷамъбастӣ дар бораи шумораи фавтидагон дар ин пандемия номаълум аст. Аз рӯи минтақаҳои алоҳида ҳисоб мекунанд, ки дар [[Бангкок]] 30 000 фавт аз ин беморӣ рух додааст; дар Семаранг танҳо дар давоми ёздаҳ рӯзи моҳи апрели [[соли 1821]] 1 225 нафар ҳалок шуданд.

[[Соли 1824]] пандемияи аввалини вабо ба охир расид. Баъзе олимон бар ин назаранд, ки ин аз сабаби зимистони хеле сарди солҳои 1823—1824 рух додааст, ки дар натиҷа вибрионҳои вабо дар обанборҳои кишварҳои зарардидаи берун аз Ҳиндустон нобуд шуданд.

== Инчунин нигаред ==

* [[Пандемияи дуюми вабо]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==

Hayes, J.N. (2005). Epidemics and Pandemics: Their Impacts on Human History. Santa Barbara, CA: ABC-CLIO. pp. 214—219.

Byrne, Joseph Patrick (2008). Encyclopedia of Pestilence, Pandemics, and Plagues: A-M. ABC-CLIO. p. 101. ISBN 978-0-313-34102-1.{{Ref-en}}

Інфекційні хвороби (підручник) (за ред. О. А. Голубовської). — Київ: ВСВ «Медицина», 2018. — 688 с. ISBN 978-617-505-675-2.

{{Authority control}}

[[Гурӯҳ:Эпидемияҳои вабо]]
[[Гурӯҳ:Пандемияҳои асри XIX]]</text>
      <sha1>psh6i0itn3vrrftq5x6p315zyt3z5gq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Патрик Ҷозеф Кеннедӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330297</id>
    <revision>
      <id>1490111</id>
      <parentid>1483737</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T01:13:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4271" sha1="1g0xavi0lwqioosdql791zesvzk2pmv" xml:space="preserve">{{Ходими давлатӣ
| ном = П.Ҷ. Кеннедӣ
| номи аслӣ = {{lang-en|P.J. Kennedy}}
| state_senate1 = Massachusetts
| вазифа = [[Сенатори штат]]и Массачусетс аз 4-ум округи Саффолк
| аввалдавр = 3 январи 1889
| охирдавр = 3 январи 1895
| парчам = Seal of the Senate of Massachusetts.svg
| парчам2 = Flag of Massachusetts.svg
| state_house2 = Massachusetts
| вазифа_2 = [[Massachusetts House of Representatives' 2nd Suffolk district|2nd Suffolk]]
| парчам_2 = Seal of the House of Representatives of Massachusetts.svg
| парчам2_2 = Flag of Massachusetts.svg
| аввалдавр_2 = 3 январи 1884
| охирдавр_2 = 3 январи 1889
| таваллуд = [[14 январ]]и [[Соли 1858|1858]]
| зодгоҳ = [[Бостон]], Массачусетс, ИМА
| даргузашт = [[18 май]]и [[Соли 1929|1929]] (71 сола)
| маҳалли даргузашт = [[Бостон]], Массачусетс, ИМА
| ҳизб = [[Ҳизби демократии ИМА|Демократӣ]]
| ҳамсар = {{Хонадорӣ|[[Мерӣ Августа Ҳикӣ]]|1887|1923|end=died}}
| хонадон = [[Хонаводаи Кеннедӣ]]
| фарзандон = {{Рӯйхат | 
* 4-то
* [[Ҷозеф П. Кеннедӣ Ср.]]
}}
| дин = [[Калисои католикӣ|католизм]] 
| пеша = {{hlist|Соҳибкор|Сиёсатмадор}}
| модар = Бриҷет Мӯрфӣ
| падар = [[Патрик Кеннедӣ]]
}}
'''Патрик Ҷозеф Кеннедӣ''' ({{lang-en|Patrick Joseph Kennedy}}) — соҳибкор ва сиёсатмадори амрикоӣ. Ӯ ва ҳамсараш Мерӣ чор фарзанд доштанд. Яке аз онҳо [[Ҷозеф П. Кеннедӣ Ср.]] буд, ки баъдтар раиси Комиссияи коғазҳои қиматноки ИМА ва сафири ИМА дар Британияи Кабир шуд.

Аз тарафи писараш Ҷозеф, набераҳояш шахсони номдор мешаванд: [[Ҷон Ф. Кеннедӣ]] — президенти ИМА, [[Роберт Ф. Кеннедӣ]] — додситони кулл ва сенатор ва [[Эдвард Кеннедӣ|Тед Кеннедӣ]] — сенатори ИМА.

Баъди аз даст додани падару бародараш ба бемории [[Вабо|вабо]], Патрик маҷбур мешавад, ки аз синни 14-солагӣ ба кор кардан сар кунад. Бо мурури замон, ӯ соҳибкори муваффақ гардида, соҳиби се майхона ва як ширкати воридоти вискӣ мешавад. Баъдан, ӯ дар соҳаҳои ангишт ва бонкдорӣ ҳам сармоягузориҳои калон мекунад. Кеннедӣ шахси муҳим дар [[ҳизби демократии ИМА]] дар шаҳри [[Бостон]] буд. Гарчанде ки ӯ дар Маҷлиси намояндагони Массачусетс ва инчунин дар сенати ин штат кор кардааст, бештар дӯст медошт, ки паси парда ҳамчун роҳбари ҳизбӣ фаъолият кунад.

== Солҳои хурдӣ ==
[[Акс:Pj_kennedy.jpg|чап|мини|Патрик Кеннедии ҷавон наздики солҳои 1870-ум]]

== Мерос ==
Соли 1914, писари П.Ҷ. Кеннедӣ, Ҷозеф, ба [[Роуз Фитзҷералд Кеннедӣ|Роуз Фитзҷералд]], духтари калонии шаҳрдори Бостон Ҷон Ф. Фитзҷералд (1863–1950), хонадор мешавад. [[Ҷозеф П. Кеннедӣ Ср.]] раиси Комиссияи коғазҳои қиматнок ва биржаи ИМА&lt;ref name=&quot;Time&quot; /&gt; ва сафири ИМА дар [[Британияи Кабир]] шуд.

== Адабиёт ==
{{reflist}}
[[Гурӯҳ:Хонадони Кеннедӣ]]
[[Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1929]]
[[Гурӯҳ:Зодагони соли 1858]]</text>
      <sha1>1g0xavi0lwqioosdql791zesvzk2pmv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баҳси корбар:Zosya95</title>
    <ns>3</ns>
    <id>330344</id>
    <revision>
      <id>1490241</id>
      <parentid>1484104</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:24:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ҳазфи нодуруст! */ бахши ҷадид</comment>
      <origin>1490241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7724" sha1="d8ucyh5o943ohk61mqgdbh7bi8l40f9" xml:space="preserve">{{Хуш омадед}}[[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]]  07:47, 11 апрели 2026 (UTC)


== Ҳадафҳои маъмул ==

Ҳадафи асосии ман интишори мақолаҳо дар бораи илм ва муҳандисӣ мебошад. Ман инчунин мақсад дорам, ки дар мавзӯъҳои марбут ба забон ва фарҳанги тоҷикӣ мақолаҳо нашр кунам.

Барори кор ба [[Корбар:Zosya95]]  аз номи ҷамъяти Википедияи Тоҷикӣ.  [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 05:31, 16 апрели 2026 (UTC)

:Раҳмати калон! [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 20:29, 16 апрели 2026 (UTC)

== Дастур барои корбари Википедия ==

Гурӯҳбандии мавзӯотӣ дар мақола 

Тавсияҳо ба корбар:

1.Гурӯҳбандии мавзӯотиро вобаста ба мазмуни мақола ҷустҷу кунед, (ниг. Аз забони ВК/русӣ, анг, ва диг) ва  тарҷума намуда гузоред. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 17:26, 27 апрели 2026 (UTC)

== Мақолаҳои тарҷуманамудаатонро ислоҳ ва пурратар нависед ==

Тавсияҳо ба корбар:

Дӯсти гиромӣ, бо мақсади викифонидани мақолаҳои нав дар ВК ба талаботи Роҳнамои Википедия риоя кунед. Нигаред:

[[Саҳифаи аслӣ]] қисмати Роҳнамо, сипас → 

Равиши вироиши Википедия → [[Википедиа:Чӣ тавр мақола бояд сохт.Эҷоди|мақола]] ва [[Википедиа:Вироиши_мақолаҳо]] даромада бо талаботи Википедия шинос шавед ва омӯзед.Бидонед:мақолаҳои бе манбаъ  нигаред:([[Википедиа:Сарчашмаҳои муътабар]]),  яъне  бе сабти номи мақола дар Вебгоҳи Интернетӣ, ё ин ки – бе иқтибосе аз адабиёт бо таълифи ному насаби муаллиф, номи мақолаи китоб (маҷалла ва диг), ҷойи нашр кадом шаҳр, номи нашриёт, соли нашр, миқдори саҳифаҳои истифодагарди

1.Гурӯҳбандии мавзӯотиро вобаста ба мазмуни мақола ҷустҷу кунед, (ниг. Аз забони ВК/русӣ, анг, ва диг) ва  тарҷума намуда гузоред.

2. Истилоҳҳои дар мақолаатон гузоштаро ба қавсҳои чоркунҷа Ниг.[[шаҳрвандӣ]] ва диг. ҷудо кунед (онҳо пайванди забонӣ (Интервики) ба истилоҳҳои ВК/тоҷ. мешаванд.).

3. Аз поварақи ''Зудкор'' дар ВК/тоҷ. Намуна:== Эзоҳ ==

= Нигаред низ == + иловаи мақолаи дигари ВК/тоҷ.  истифода баред. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 05:59, 13 июли 2026 (UTC)

== Огоҳӣ ба корбар:Zosya95 ==

Дӯсти гиромӣ.Тавсияҳое, ки барои бартарафу мувофиқи талаботи дастури Википедия нисбати мақолаҳо ва вироишиҳое, ки ба [[Корбар:Zosya95]] фиристода шудааст, монанди: ''Гурӯҳбандии мавзӯотӣ нест ???, Викифонидани мақола???, мавзӯи нопурраи мақолаҳо???'' (аз моҳи апрели соли 2026) ислоҳ нашудааст. 

Муаллифи аввалини мақолаҳо бошед камбудиҳоятонро ислоҳ кунед.  Барои ислоҳ намудани кабудиҳои муайяншуда дигар корбарон вақташонро сарф намекунанд. ОГОҲИИ ҚАТЪӢ, ислоҳ кунед, ё саҳифаи корбариатон ба мӯҳлати муайян баста мешавад.  [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 07:00, 16 июли 2026 (UTC)

:Салом. Фаҳмидам хатоҳоямро. Ман ҳаммаашро қайд кардам ва ислоҳ карда истодаам. [[Корбар:Zosya95|Zosya95]] ([[Баҳси корбар:Zosya95|баҳс]]) 22:37, 16 июли 2026 (UTC)

== Дар ин мақола гурӯҳҳои мавзуотӣ илова нашудааст. ==

Дӯсти гиромӣ.Тавсияҳое, ки барои бартарафу мувофиқи талаботи дастури Википедия нисбати мақолаҳо ва вироишиҳое, ки ба [[Корбар:Zosya95]] фиристода шудааст, монанди: ''Гурӯҳбандии мавзӯотӣ нест ???'' ҳоло ҳам ислоҳ нашуда истодааст? Миқдори мақолаҳои нопурратонро аз рӯи талаботи Дастури Википедия зиёд накунед. Баъди &quot;эҷодиёти&quot; [[Корбар:Zosya95]] касе аз мудирони ВК вақтро сарф карда ислоҳ намекунад.

ОГОҲӢ навбатӣ ба [[Корбар:Zosya95]] камбудиҳоятонро ислоҳ кунед, ё саҳифаи корбариатон ба мӯҳлати муайян баста мешавад. [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 06:44, 17 августи 2026 (UTC)

Дар ин мақола гурӯҳҳои мавзуотӣ илова нашудааст. Маънояш, яъне аз забонҳои хориҷии Wikipedia.org (Интервики) тарҷума нашудааст. Нигаред ба поварақи мақолаҳоятон: [[:Гурӯҳ:Википедиа:Мақолаҳои бе гурӯҳ]]&lt;nowiki/&gt;ро бубинед.  Мақоларо тарҷумаву пайванд кунед.  [[Корбар:Шухрат Саъдиев|Шухрат Саъдиев]] ([[Баҳси корбар:Шухрат Саъдиев|баҳс]]) 04:33, 20 августи 2026 (UTC)

== Ҳазфи нодуруст! ==
Салом [[Корбар:Zosya95|Zosya95]]! Лутфан шаблонҳои актуалӣ ва кории гиёҳшинохтиро (ба монанди &lt;code&gt;Шаблон:Irideae&lt;/code&gt;) ба ҳазф нагузоред. Ин шаблонҳо барои таксономия ва ҷадвалҳои гиёҳон лозиманд. Агар пешниҳоде дар бораи таҳрир ё кӯчонидани номи онҳо дошта бошед, метавонед дар саҳифаи баҳси худи шаблонҳо ё [[Википедия:Қаҳвахона|Қаҳвахона]] нависед. Ташаккур! --[[Корбар:VASHGIRD|Дӯстмурод Саид]] ([[Баҳси корбар:VASHGIRD|баҳс]]) 06:24, 20 октябри 2026 (UTC)</text>
      <sha1>d8ucyh5o943ohk61mqgdbh7bi8l40f9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Занбақгулон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330800</id>
    <revision>
      <id>1490207</id>
      <parentid>1489947</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:18:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Zosya95 moved page [[Занбақгулҳо]] to [[Занбақгулон]]</comment>
      <origin>1489947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="899" sha1="oajlnc3em2wvf75wyzdararv300xp73" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file    = Lilium_Martagon%2C_Lai_Blau.jpg
 |image descr   = {{bt-ruslat|Лилия кудреватая|Lilium martagon}}
 |regnum        = Рустаниҳо
 |rang          = 
 |latin         = Liliales
 |author        = Perleb (1826)
 |syn           = 
 |typus         = 
 |wikispecies   = Liliales
}}
'''Занбақгулҳо''' ({{lang-la|Liliales}}) — як [[Қатор (таксономия)|тартиби]] [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустаниҳои гулдор]]и яклухт дар гурӯҳи филогенияи Angiosperm ва системаи филогенияи Angiosperm, дар дохили монокотҳои лилиоидӣ мебошад. Ин тартиби зарурӣ [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[занбақиҳо]]ро дар бар мегирад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}</text>
      <sha1>oajlnc3em2wvf75wyzdararv300xp73</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Brassicales</title>
    <ns>10</ns>
    <id>330879</id>
    <revision>
      <id>1490074</id>
      <parentid>1468853</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T20:53:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108" sha1="cqm34qr8qt7olajqdzkj72bua07uddo" xml:space="preserve">{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Angiospermae |rang=Тартиб|latin=Brassicales|name=Карамгулҳо}}</text>
      <sha1>cqm34qr8qt7olajqdzkj72bua07uddo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490077</id>
      <parentid>1490074</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T21:06:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108" sha1="qe44xnc41ut1liezeddvea5cg78kcoh" xml:space="preserve">{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Angiospermae |rang=Тартиб|latin=Brassicales|name=Карамгулон}}</text>
      <sha1>qe44xnc41ut1liezeddvea5cg78kcoh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Малика Ҷӯрабекова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331041</id>
    <revision>
      <id>1490303</id>
      <parentid>1469949</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T11:00:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6288" sha1="2v0kxphkaxpby55kxag8u9f3jcowp7v" xml:space="preserve">
{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:23em; float:right; margin-left:1em; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8f9fa; padding:5px; font-size:90%;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:125%; background:#cedff2;&quot; | Малика Ҷӯрабекова
|-
! Таърихи таваллуд
| 11 январи 1945
|-
! Зодгоҳ
| [[Душанбе]], [[ҶШС Тоҷикистон]]
|-
! Касб
| Санъатшинос, ҳунарпешаи театр, коргардон
|-
! Таҳсилот
| Институти давлатии санъати театрии Маскав (ГИТИС)
|-
! Унвон
| Ҳунарпешаи шоистаи Тоҷикистон (1991)
|-
! Театр
| [[Театри давлатии ҷавонони Тоҷикистон ба номи Маҳмудҷон Воҳидов]]&lt;br /&gt;Театри анъанаҳои миллӣ «Гаҳвора»
|-
! Осори намоён
| «Когда зажигались звёзды» (1986)&lt;br /&gt;«Шоҳини ҳунар» (2006)
|}
'''Малика Ҷӯрабекова''' (11 январи 1945, Душанбе) — санъатшинос, ҳунарпеша ва коргардони театр, Ҳунарпешаи шоистаи Тоҷикистон (1991). Ӯ муассиси аввалин Театри анъанаҳои миллӣ бо номи «Гаҳвора» мебошад.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kmt.tj/malikai-aftodu-atfsola/ |title=Маликаи ҳафтодуҳатфсола |publisher=kmt.tj |date=29 ноябри 2022 |language=tg |accessdate=2026-04-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260122220925/https://kmt.tj/malikai-aftodu-atfsola/ |archivedate=2026-01-22}}&lt;/ref&gt;
== Зиндагинома ==
Малика Ҷӯрабекова 11 январи соли 1945 дар шаҳри Душанбе ба дунё омадааст. Соли 1968 Институти давлатии санъати театрии Маскав ба номи А. Луначарскийро хатм кардааст.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kmt.tj/malikai-aftodu-atfsola/ |title=Маликаи ҳафтодуҳатфсола |publisher=kmt.tj |date=29 ноябри 2022 |language=tg |accessdate=2026-04-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260122220925/https://kmt.tj/malikai-aftodu-atfsola/ |archivedate=2026-01-22}}&lt;/ref&gt;
Баъди хатми донишкада дар театрҳои ҷумҳурӣ ба сифати ҳунарманд ва коргардон фаъолият кардааст. Солҳои 1978-1981 мудири кафедраи маҳорати актёрии Донишкадаи давлатии санъати ба номи М. Турсунзода ва солҳои 1981-1987 устоди ҳамин Донишкада буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kmt.tj/malikai-aftodu-atfsola/ |title=Маликаи ҳафтодуҳатфсола |publisher=kmt.tj |date=29 ноябри 2022 |language=tg |accessdate=2026-04-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260122220925/https://kmt.tj/malikai-aftodu-atfsola/ |archivedate=2026-01-22}}&lt;/ref&gt;
Малика Ҷӯрабекова соли 1978 бо ҳунарпеша ва омӯзгори маъруфи шӯравӣ Борис Бибиков издивоҷ кард ва ҳамроҳ бо ӯ ба Душанбе баргашт. Борис Бибиков чаҳор соли охири умри худро дар Душанбе сипарӣ карда, дар Донишкадаи давлатии санъати Тоҷикистон дарс додааст.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://sputnik.tj/20221117/nom-faromushnashavanda-dushanbe-yodgori-aktyori-sovety-1052884692.html |title=Лавҳаи ёдгории ҳунарманди Шӯравӣ Борис Бибиков дар Душанбе гузошта шуд |publisher=Sputnik Tojikiston |date=17 ноябри 2022 |language=tg}}&lt;/ref&gt;
== Фаъолияти театрӣ ва омӯзгорӣ ==
Малика Ҷӯрабекова нақши муҳим дар таъсиси [[Театри давлатии ҷавонони Тоҷикистон ба номи Маҳмудҷон Воҳидов]] дар соли 1971 доштааст.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kmt.tj/malikai-aftodu-atfsola/ |title=Маликаи ҳафтодуҳатфсола |publisher=kmt.tj |date=29 ноябри 2022 |language=tg |accessdate=2026-04-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260122220925/https://kmt.tj/malikai-aftodu-atfsola/ |archivedate=2026-01-22}}&lt;/ref&gt;
Вай соли 1988 нахустин Театри анъанаҳои миллии «Гаҳвора»-ро бунёд намуд, ки дар [[Фестивали умумиҷаҳонии фолклор]] дар Олмон (1989) соҳиби диплом гардид.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kmt.tj/malikai-aftodu-atfsola/ |title=Маликаи ҳафтодуҳатфсола |publisher=kmt.tj |date=29 ноябри 2022 |language=tg |accessdate=2026-04-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260122220925/https://kmt.tj/malikai-aftodu-atfsola/ |archivedate=2026-01-22}}&lt;/ref&gt;
Малика Ҷӯрабекова яке аз асосгузорони ҷашнвораи театрии «Парасту» дар Тоҷикистон мебошад. Ӯ дар ташаккули санъати театрии ҷавонон саҳми калон дошта, дар Донишкадаи санъат ва [[Консерваторияи миллии Тоҷикистон]] ба номи Т. Сатторов ба донишҷӯён дарс додааст.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ozodi.org/a/31271452.html |title=Аз &quot;Парасту&quot;-и имсола танқид карданд, мақомот &quot;қаҳрамонӣ&quot; донистанд |publisher=Радиои Озодӣ |date=24 майи 2021 |language=tg}}&lt;/ref&gt;
== Китобҳо ==
«Когда зажигались звёзды» (Маскав, 1986)
«Шоҳини ҳунар» (Душанбе, 2006)
== Эзоҳ ==
{{reflist}}
[[Гурӯҳ:Ҳунарпешагони Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Арбобони шоистаи Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Театри Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Шахсиятҳои Душанбе]]
[[Гурӯҳ:Фарҳанг]]
[[Гурӯҳ:Фарҳанг]]</text>
      <sha1>2v0kxphkaxpby55kxag8u9f3jcowp7v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Икебана</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331398</id>
    <revision>
      <id>1490093</id>
      <parentid>1472445</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T21:17:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5770" sha1="rn1b0khikvn2fgp2egzzu6sj0qi8ymg" xml:space="preserve">[[Акс:Ikebana Rinpa.JPG|thumb|Икебана]]
'''Икебана''', '''икэбана''' ([[Забони ҷопонӣ|ҷоп]] икэ – ҳаёт, бана – гулҳо) —  санъати қадимии ҷопонии ороиши гулҳо.

== Таърих ==
Икебана аз маросимҳои бо гулҳо оро додани маъбадҳои [[Буддоия|буддоӣ]] дар асри 6 маншаъ гирифта, дар сарчашмаҳои хаттӣ аввалин бор дар асри 10 аз он ёд шудааст. Тибқи ривоят нахустин бор ороиши гулҳоро писари шоҳ Сётоку (574–662) оғоз кард. Ибтидо барои ороиш ду гул ё ду шохаро истифода мебурданд. Дар Икебана гул ва осмон унсурҳои аслӣ мебошанд. Дар асри 7 бо таъсири фалсафаи конфутсионии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] дар [[Ҷопон]] композитсияи ороиши гулҳо рамзи секунҷа гирифт, ки се унсурро мефаҳмонд: осмон, замин ва одам. Дар сохтани Икебана рустаниҳои гуногун (шохаҳои рустаниҳо, баргҳо, алаф, пӯсти дарахт, мева, буттаҳо ва гулҳо) истифода шуда, дар натиҷаи он шакли табиии композитсияи гулҳо ба вуҷуд меояд, ки хусусиятҳои асосии он мухтасар, амиқӣ ва комилиятро нишон медиҳанд. Дар асри 7 ин санъат рушд кард ва бо омезиши анъанаҳои қадиму муосир намудҳои гуногуни Икебана ва мактабҳои он ба вуҷуд омаданд. Дар Ҷопон се мактаби Икебана: Икэнобо, Охара ва Сгэтсу машҳур мебошанд. Дар бораи Икебана аввалин маълумот дар миёнаи асри 15 пайдо шуд, ки бо номи Икэнобо Сэн Кэй машҳур буд. Дар шеъру ривоятҳои мардумӣ алоқамандии Икебана бо дини буддоӣ мушоҳида мешуд. Дар Икэнобо як шохаи майда ва як гулро ба фазои беҳамтои [[кайҳон]] ва одам маънидод мекунанд. Дар ин ҷо як гул рамзи ҳаёти ҷовидонӣ мебошад.

Мактаби замонавии Икэнобо панҷ сабки Икебанаро дорад: Рикка, Сёка, Морибана, Нагэирэ ва Дзюика. Онҳо бо шаклҳои хос ба ду гурӯҳ тақсимбандӣ шудаанд. Дар гурӯҳи якум сабкҳои Рикка, Сёка, Морибана ва Нагэирэ бо шаклҳои муайян мавҷуданд. Ба гурӯҳи дуввуми сабкҳо намуди Дзюика дохил мешавад, ки шакли муайян надорад. Баъди асри 15 Икебана мазмуни динӣ – буддоии худро аз даст дод ва дар замони ҳозира он ҳамчун воситаи ороиш истифода мешавад, яъне мардум мӯи сар, либос, хона ва ғ-ро бо гул оро медиҳанд. Композитсияи гулҳо мазмуни мураккаб дорад. Масалан, [[бамбук]] (найи ҳиндӣ) рамзи ҷавонӣ ва ҷовидонӣ; гули саҳлаб – шодмонӣ; [[санавбар]], бамбук ва [[олу]] – умри дароз; [[гули довудӣ]] – рамзи асосии ҷопониҳо мебошад, ки дар ҳамаи сабкҳо ва шаклҳои Икебана истифода мешавад. Дар асрҳои охир санъати Икебана аз лаҳзаҳои тантанавӣ дар маъбадҳо то фазои хона хеле кам тағйир ёфтааст. Дар он бештар гулҳои истода (rikka), гулҳои зинда (seikaёshoka), гулҳои овезон (nagere) ва сабки «moribana»-и мактаби Охара маъмул мебошанд. Дар ҳамаи сабкҳои Икебана чунин шаклҳои сохтро истифода мебаранд: амудӣ, каҷӣ, шалола. Маводди зарурӣ барои сохтани Икебана: қайчӣ (барои ба андозаи зарурӣ буридани гулу шохаҳо); хумҳо (kabin)-и баланду борик, ки дар даруни худ девора доранд; сейк, ки устувории шохаҳои гули Икебанаро таъмин менамояд; контейнер (кэдзан)-и пасти майда ва вазнин бо сӯзанҳои аз 2 то 10 см, ки дар онҳо шохҳои ғафси гулҳоро мустаҳкам мекунанд. Дар Ҷопон ҳоло беш аз сад мактаби санъати ороиши гулҳо вуҷуд дорад ва ҳамаи онҳо як шарти асосии Икебанаро нигоҳ медоранд: инсон бо тамошои зебоии гулҳо ба ваҷд меояд ва пажмурдашавии онҳоро дида, бояд пай барад, ки ҳаёт ҷовидонӣ нест.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Икебана|7|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Гул]]</text>
      <sha1>rn1b0khikvn2fgp2egzzu6sj0qi8ymg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гунбади Алавиён</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331739</id>
    <revision>
      <id>1490157</id>
      <parentid>1476946</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T04:02:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3739" sha1="0dhvboyufbb8top1gugtedystte6b1q" xml:space="preserve">{{Ёдмон}}

'''Гунбади Алавиён''' дар Боғи Алавиён дар наздикии майдони Имомзода Абдуллоҳ дар [[Ҳамадон]] ҷойгир аст. Ин осор яке аз шоҳасарҳои [[меъморӣ]] ва [[гачбурӣ]] пас аз [[ислом]] дар [[Ҳамадон]] буда, дар Феҳристи ёдгориҳои миллӣ таҳти рақами 94 дар 15/10/1310 ба қайд гирифта шудааст.

{{Викианбор-гурӯҳ|Alaviyan dome|Гунбади Алавиён}}

== Таърих ==
Тибқи ҳуҷҷати мушаххаси техникии бино, ин гунбад яке аз ёдгориҳои давраи охири [[Салҷуқиён]] дар асри VI-и ҳиҷрӣ мебошад, ки дар аввал аз ҷониби оилаи алавӣ ҳамчун [[масҷид]] сохта шуда буд. Дар давраҳои баъдӣ, он бо сохтани як гӯр дар зери замин ба мақбара барои он оила табдил дода шуд. [[Хоқонии Шервонӣ]] онро ''Гунбази Сабз'' номидааст ва фарҳанги мардумии мардуми [[Устони Ҳамадон]] низ аз ин шаҳодат медиҳад.

== Нигораҳо ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; class=&quot;center&quot; heights=&quot;300&quot;&gt;
Акс:Alavian.jpg|пайванд=پرونده:Alavian.jpg|алт=گنبد علویان| Гунбади Алавиён
Акс:Ruine_Mosque_Hamedan_by_Pascal_Coste.jpg|пайванд=پرونده:Ruine_Mosque_Hamedan_by_Pascal_Coste.jpg|алт=در اوایل دوران قاجار| Дар аввали давраи [[Қоҷориён]]
Акс:Gonbad-e-Alavian_interior_Hamedan.jpg|пайванд=پرونده:Gonbad-e-Alavian_interior_Hamedan.jpg|алт=نمای درونی| Намуди дохилӣ
Акс:Gonbad-e-Alavian_interior.jpg|пайванд=پرونده:Gonbad-e-Alavian_interior.jpg|алт=درون گنبد| Дар дохили гунбад
Акс:Hamadan_-_Gonbad-e_Alaviyan_-_brick_work.jpg|пайванд=پرونده:Hamadan_-_Gonbad-e_Alaviyan_-_brick_work.jpg|алт=آجرکاری بیرونی| Хиштчинии беруна
Акс:Alaviyan_dome_1.JPG|пайванд=پرونده:Alaviyan_dome_1.JPG|алт=نمای روبرو| Намуди пеш
&lt;/gallery&gt;

== Манобеъ ==

* [https://hmdt.ir/post/%DA%AF%D9%86%D8%A8%D8%AF-%D8%B9%D9%84%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%86/ Муаррифии сайёҳии масҷиди Алавия дар Ҳамадон] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20250706100319/https://hmdt.ir/post/%DA%AF%D9%86%D8%A8%D8%AF-%D8%B9%D9%84%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%86/ |date=2025-07-06 }}
* [http://www.hamedan-ir.com/fa/viewme.aspx?ID=EMQ%2fZ7LAifraqGI%2btnaV5bubo7E22eckdPb2nZuaNFfbghPv4SE1JQkPq6gxpsJE3p3K3ByjUvbR3MxlM047pZ5uldaGjGY6rzoVju7dexS54QjK6gRzdV72uL6F%2fQ0CU9HyQRybW8RzD16R%2b4%2fGxB9CVR72t1N8H8siNYSlsKR4bQcnpVu8E5%2fEOasAJfIEDg%3d%3d Гунбази Алавиён] {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [ пайванди мурда ] дар вебсайти &quot;Дарвозаи Ҳамдон аз таърих&quot;. (Нусхаи ройгон бо истинод ба манбаъ).

== Пайванди беруна ==
{{Шаҳристонҳо ва шаҳрҳои устони Ҳамадон}}
[[Гурӯҳ:Осори миллии Эрон]]
[[Гурӯҳ:Меъмории Эрон]]
[[Гурӯҳ:Википедиа:Мақолаҳо бо пайвандҳои дастнорас]]
[[Гурӯҳ:Мероси фарҳангии Эрон]]</text>
      <sha1>0dhvboyufbb8top1gugtedystte6b1q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зафар Аскар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>332207</id>
    <revision>
      <id>1490252</id>
      <parentid>1477154</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:55:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3957" sha1="twf9kpjabid2y8nx69472bvtm4e38lp" xml:space="preserve">{{Олим
|ном                = Зафар Аскар
|номи аслӣ          = Эшматов Зафар Аскарович
|тасвир             = Зафар Аскар.jpg
|вазифа             = 
|тартиб             =
|парчам             = Flag of Tajikistan.svg
|парчам2            = Coat of arms of Tajikistan.svg
|таърихи таваллуд   = 17.06.1981
|зодгоҳ             = [[ҶШС Тоҷикистон]]
|шаҳрвандӣ          = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}}

|таҳсилот           = [[Донишгоҳи миллии Тоҷикистон]]
|дараҷаи илмӣ       = {{дараҷаи илмӣ|номзад|илмҳои филология}} (2016)
|унвонҳои илмӣ      = {{унвонҳои илмӣ||1}}  (2019)
|касб               = {{рӯзноманигор}}, [[устоди донишгоҳ]]
|ҷоизаҳо            = [[Аълочии маориф ва илми Тоҷикистон]] (2023), [[Аълочии фарҳанги Тоҷикистон]] (2014), Аълочии телевизион ва радиои Тоҷикистон (2021)
|алма-матер         = Донишгоҳи миллии Тоҷикистон
}}
'''Зафар Аскар''' (''Эшматов Зафар Аскарович''; зод. [[17 июн]]и [[1981]]) — {{рӯзноманигор|Тоҷикистон}}, муҳаққиқи соҳаи медиа, номзади илмҳои филология (2016), дотсент (2019). Узви [[Иттифоқи журналистони Тоҷикистон]].

== Зиндагинома ==
Зафар Аскар 17 июни соли 1981 ба дунё омадааст. Таҳсилоти олиро дар бахши рӯзноманигорӣ ба поён расонидааст. Соли 2016 рисолаи номзадии худро дифоъ намуда, соҳиби дараҷаи илмии номзади илмҳои филологӣ гардидааст.

== Корнома ==
Фаъолияти рӯзноманигории худро соли 2004 ҳамчун муҳаррири шуъбаи «Ахбор»-и Радиои Тоҷикистон оғоз намуда, то соли 2008 дар ин самт фаъолият кардааст&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kmt.tj/ru/russkij-zafar-askar-tadzhikskoe-televidenie-ot-pervyh-opytov-do-cifrovogo-veshhaniya/|title=Зафар Аскар: Таджикское телевидение – от первых опытов до цифрового вещания|website=Национальная библиотека Таджикистана|date=2024-04-02|lang=ru|accessdate=2026-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260617104434/https://kmt.tj/ru/russkij-zafar-askar-tadzhikskoe-televidenie-ot-pervyh-opytov-do-cifrovogo-veshhaniya/|archivedate=2026-06-17}}&lt;/ref&gt;.

Аз соли 2008 инҷониб фаъолияти худро бо соҳаи маорифи олии кишвар пайваста, ҳамчун устод ва дотсенти кафедраи телевидение ва радиошунавонии факултети журналистикаи Донишгоҳи миллии Тоҷикистон кор мекунад.

== Таълифот ==
Зафар Аскар муаллифи 1 китоби монографӣ, 35 мақолаи илмӣ ва 60 мақолаи публицистӣ мебошад. Ӯ инчунин дар таҳияи беш аз 200 барномаи радиоӣ ва 6 филми ҳуҷҷатӣ саҳм гузоштааст.

== Ҷоизаҳо ва унвонҳо ==
* [[Аълочии фарҳанги Тоҷикистон]] (2014);
* Аълочии телевизион ва радиои Тоҷикистон (2021);
* [[Аълочии маорифи Тоҷикистон|Аълочии маориф ва илми Тоҷикистон]] (2023).

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}</text>
      <sha1>twf9kpjabid2y8nx69472bvtm4e38lp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Пӯшидатухмон</title>
    <ns>14</ns>
    <id>332784</id>
    <revision>
      <id>1490213</id>
      <parentid>1481118</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:21:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131" sha1="7n8bapzdxqfdijysqttz3paexvoj1vw" xml:space="preserve">{{Cat main|Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)}}
{{Commons cat|Angiosperms}}
[[Гурӯҳ:Рустаниҳо]]</text>
      <sha1>7n8bapzdxqfdijysqttz3paexvoj1vw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дурахши ахтарон: Ҷомӣ ва Навоӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>333543</id>
    <revision>
      <id>1490220</id>
      <parentid>1487879</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:34:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7423" sha1="msstzlpqct4oif2p2vq7717x919lpp7" xml:space="preserve">{{Филм
 |Ном               = Дурахши ахтарон: Ҷомӣ ва Навоӣ
 |Номи аслӣ         = Yulduzlar shuʼlasi: Jomiy va Navoiy
 |Тасвир            = 
 |Андоза            = 
 |Тавсифи тасвир    = 
 |Жанр              = таърихӣ, зиндагиномавӣ, драма
 |Коргардон         = 
 |Продюсер          = [[Маҳмадсаид Шоҳиён]]&lt;br&gt;Фирдавс Абдухолиқов
 |Филмнома          = Сафар Ҳақдодов&lt;br&gt;Фурқат Усмонов
 |Дар нақшҳои асосӣ = 
 |Наворбардор       = 
 |Оҳангсоз          = 
 |Ширкат            = «[[Тоҷикфилм]]», «Ӯзбекфилм»
 |Кишвар            = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}}&lt;br&gt;{{Парчамбандӣ|Узбекистон}}
 |Забон             = [[забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[забони узбекӣ|узбекӣ]]
 |Сол               = 2025
 |Муддат            = 
 |Буҷа              = 
 |Даромад           = 
 |IMDb              = 
}}

'''«Дурахши ахтарон: Ҷомӣ ва Навоӣ»''' ({{lang-uz|Yulduzlar shuʼlasi: Jomiy va Navoiy}}) — филми таърихиву ҳунарии муштараки [[Тоҷикистон]] ва [[Ӯзбекистон|Узбекистон]], ки ба инъикоси ҳаёт, равобити эҷодӣ ва дӯстии ногусастании ду мутафаккир ва шоири барҷастаи Шарқ — [[Абдурраҳмони Ҷомӣ]] ва [[Алишер Навоӣ]] бахшида шудааст. Ин лоиҳаи синамоӣ маҳсули ҳамкории Муассисаи давлатии «[[Тоҷикфилм]]» ва Агентии кинематографияи Узбекистон мебошад&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://khovar.tj/ |title=Тоҷикистон ва Ӯзбекистон дар бораи Ҷомӣ ва Навоӣ филми муштарак таҳия мекунанд |publisher=АМИТ «Ховар» |date=2024 |lang=tg}}&lt;/ref&gt;.

== Достони филм ==
Ҳаводиси филм асосан дар асри XV дар шаҳри [[Ҳирот]], дар замони ҳукмронии [[Ҳусайн Бойқаро]] ҷараён мегиранд. Сужаи марказии филмро пайванди маънавӣ, эҳтироми мутақобила ва ҳамкории илмиву адабии Мавлоно Абдурраҳмони Ҷомӣ (намояндаи барҷастаи адабиёти форсу тоҷик) ва Низомиддин Алишер Навоӣ (бунёдгузори адабиёти классикии узбек) ташкил медиҳад. Филм фазои фарҳангии [[Хуросон]]и он давра, маҷлисҳои шеърхонӣ, баҳсҳои фалсафӣ ва нақши ин ду чеҳраи бузургро дар рушди тамаддуни мардумони Мовароуннаҳру Хуросон бозтоб мекунад&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://asiaplus.news/ |title=Оғози наворбардории филми таърихии «Дурахши ахтарон» |publisher=Asia-Plus |date=2024 |lang=tg}}&lt;/ref&gt;.

== Таърихи офариниш ==
Ташаббуси офаридани филми муштараки таърихӣ дар бораи Ҷомӣ ва Навоӣ бевосита аз ҷониби сарони ҳарду давлат — Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Эмомалӣ Раҳмон]] ва Президенти Ҷумҳурии Узбекистон [[Шавкат Мирзиёев]] бо мақсади таҳкими равобити фарҳангӣ ва дӯстии халқҳои тоҷику узбек пешниҳод ва дастгирӣ ёфтааст&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kun.uz/ |title=O‘zbekiston va Tojikiston Jomiy va Navoiy haqida film suratga oladi |publisher=Kun.uz |date=2023 |lang=uz}}&lt;/ref&gt;.

Барои навиштани филмнома гурӯҳи кории муштарак иборат аз синамогарон, таърихнигорон, шарқшиносон ва адабиётшиносони тоҷику узбек таъсис дода шуд, то саҳеҳияти таърихӣ, фазои асримиёнагӣ ва рафтору гуфтори шахсиятҳои таърихӣ бо риояи меъёрҳои илмӣ дақиқ нишон дода шавад. Ёддошти тафоҳум ва созишномаи ҳамкорӣ барои наворбардории филм байни директори «Тоҷикфилм» Маҳмадсаид Шоҳиён ва роҳбари Агентии кинематографияи Узбекистон Фирдавс Абдухолиқов ба имзо расидааст.

== Наворбардорӣ ==
Омодагӣ ва интихоби маконҳои наворбардорӣ дар ҳудуди Тоҷикистон ва Узбекистон (шаҳрҳои таърихии [[Хуҷанд]], [[Ҳисор]] [[Самарқанд]], [[Бухоро]], [[Хева]] ва [[Шаҳрисабз]]) сурат гирифтааст. Барои офаридани фазои Ҳироти асри XV павилйонҳои махсус, ороишоти мураккаби меъморӣ ва ҳазорҳо нусха либосҳои таърихӣ омода гардидаанд&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://daryo.uz/ |title=“Yulduzlar shuʼlasi: Jomiy va Navoiy” tarixiy filmini suratga olish ishlari boshlanmoqda |publisher=Daryo.uz |date=2024 |lang=uz}}&lt;/ref&gt;.

== Ҷоизаҳо ва эътироф ==
Соли 2026 филми «Дурахши ахтарон: Ҷомӣ ва Навоӣ» дар III Синамоҷоизаи «Тоҷи Сомон» соҳиби ҷоизаҳои зерин шуд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://khovar.tj/sho-oiza-i-seyumin-sinamo-oizai-millii-to-i-somon-ba-filmi-durahshi-ahtaron-om-va-navo-ta-dim-gardid/|title=«Шоҳҷоиза»-и сеюмин Синамоҷоизаи миллии «Тоҷи Сомон» ба филми «Дурахши ахтарон: Ҷомӣ ва Навоӣ» тақдим гардид|date=2026-10-20|publisher=АМИТ &quot;Ховар&quot;|lang=|accessdate=2026-10-20}}&lt;/ref&gt;:
* Шоҳҷоиза (Гран-при)-и Синамоҷоизаи «Тоҷи Сомон»;
* Беҳтарин рассом — Тоҳир Назаров ва Лутфулло Неъматов;
* Беҳтарин рассоми либос — Шуҳратҷон Камолов.

== Нигаред низ ==
* [[Абдурраҳмони Ҷомӣ]]
* [[Алишер Навоӣ]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* [http://tojikfilm.tj/ Сомонаи расмии Тоҷикфилм]
* [https://uzbekkino.uz/ Сомонаи расмии Агентии кинематографияи Ӯзбекистон] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20230508023852/https://uzbekkino.uz/ |date=2023-05-08 }}
{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Филмҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Филмҳои Узбекистон]]
[[Гурӯҳ:Филмҳои таърихӣ]]
[[Гурӯҳ:Абдурраҳмони Ҷомӣ]]
[[Гурӯҳ:Алишер Навоӣ]]</text>
      <sha1>msstzlpqct4oif2p2vq7717x919lpp7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490221</id>
      <parentid>1490220</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:35:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7423" sha1="ppc5fanmil0obupcb9xu6amz94ka4ob" xml:space="preserve">{{Филм
 |Ном               = Дурахши ахтарон: Ҷомӣ ва Навоӣ
 |Номи аслӣ         = Yulduzlar shuʼlasi: Jomiy va Navoiy
 |Тасвир            = 
 |Андоза            = 
 |Тавсифи тасвир    = 
 |Жанр              = таърихӣ, зиндагиномавӣ, драма
 |Коргардон         = 
 |Продюсер          = [[Маҳмадсаид Шоҳиён]]&lt;br&gt;Фирдавс Абдухолиқов
 |Филмнома          = Сафар Ҳақдодов&lt;br&gt;Фурқат Усмонов
 |Дар нақшҳои асосӣ = 
 |Наворбардор       = 
 |Оҳангсоз          = 
 |Ширкат            = «[[Тоҷикфилм]]», «Ӯзбекфилм»
 |Кишвар            = {{Парчамбандӣ|Тоҷикистон}}&lt;br&gt;{{Парчамбандӣ|Узбекистон}}
 |Забон             = [[забони тоҷикӣ|тоҷикӣ]], [[забони узбекӣ|узбекӣ]]
 |Сол               = 2025
 |Муддат            = 
 |Буҷа              = 
 |Даромад           = 
 |IMDb              = 
}}

«'''Дурахши ахтарон: Ҷомӣ ва Навоӣ'''» ({{lang-uz|Yulduzlar shuʼlasi: Jomiy va Navoiy}}) — филми таърихиву ҳунарии муштараки [[Тоҷикистон]] ва [[Ӯзбекистон|Узбекистон]], ки ба инъикоси ҳаёт, равобити эҷодӣ ва дӯстии ногусастании ду мутафаккир ва шоири барҷастаи Шарқ — [[Абдурраҳмони Ҷомӣ]] ва [[Алишер Навоӣ]] бахшида шудааст. Ин лоиҳаи синамоӣ маҳсули ҳамкории Муассисаи давлатии «[[Тоҷикфилм]]» ва Агентии кинематографияи Узбекистон мебошад&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://khovar.tj/ |title=Тоҷикистон ва Ӯзбекистон дар бораи Ҷомӣ ва Навоӣ филми муштарак таҳия мекунанд |publisher=АМИТ «Ховар» |date=2024 |lang=tg}}&lt;/ref&gt;.

== Достони филм ==
Ҳаводиси филм асосан дар асри XV дар шаҳри [[Ҳирот]], дар замони ҳукмронии [[Ҳусайн Бойқаро]] ҷараён мегиранд. Сужаи марказии филмро пайванди маънавӣ, эҳтироми мутақобила ва ҳамкории илмиву адабии Мавлоно Абдурраҳмони Ҷомӣ (намояндаи барҷастаи адабиёти форсу тоҷик) ва Низомиддин Алишер Навоӣ (бунёдгузори адабиёти классикии узбек) ташкил медиҳад. Филм фазои фарҳангии [[Хуросон]]и он давра, маҷлисҳои шеърхонӣ, баҳсҳои фалсафӣ ва нақши ин ду чеҳраи бузургро дар рушди тамаддуни мардумони Мовароуннаҳру Хуросон бозтоб мекунад&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://asiaplus.news/ |title=Оғози наворбардории филми таърихии «Дурахши ахтарон» |publisher=Asia-Plus |date=2024 |lang=tg}}&lt;/ref&gt;.

== Таърихи офариниш ==
Ташаббуси офаридани филми муштараки таърихӣ дар бораи Ҷомӣ ва Навоӣ бевосита аз ҷониби сарони ҳарду давлат — Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон [[Эмомалӣ Раҳмон]] ва Президенти Ҷумҳурии Узбекистон [[Шавкат Мирзиёев]] бо мақсади таҳкими равобити фарҳангӣ ва дӯстии халқҳои тоҷику узбек пешниҳод ва дастгирӣ ёфтааст&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kun.uz/ |title=O‘zbekiston va Tojikiston Jomiy va Navoiy haqida film suratga oladi |publisher=Kun.uz |date=2023 |lang=uz}}&lt;/ref&gt;.

Барои навиштани филмнома гурӯҳи кории муштарак иборат аз синамогарон, таърихнигорон, шарқшиносон ва адабиётшиносони тоҷику узбек таъсис дода шуд, то саҳеҳияти таърихӣ, фазои асримиёнагӣ ва рафтору гуфтори шахсиятҳои таърихӣ бо риояи меъёрҳои илмӣ дақиқ нишон дода шавад. Ёддошти тафоҳум ва созишномаи ҳамкорӣ барои наворбардории филм байни директори «Тоҷикфилм» Маҳмадсаид Шоҳиён ва роҳбари Агентии кинематографияи Узбекистон Фирдавс Абдухолиқов ба имзо расидааст.

== Наворбардорӣ ==
Омодагӣ ва интихоби маконҳои наворбардорӣ дар ҳудуди Тоҷикистон ва Узбекистон (шаҳрҳои таърихии [[Хуҷанд]], [[Ҳисор]] [[Самарқанд]], [[Бухоро]], [[Хева]] ва [[Шаҳрисабз]]) сурат гирифтааст. Барои офаридани фазои Ҳироти асри XV павилйонҳои махсус, ороишоти мураккаби меъморӣ ва ҳазорҳо нусха либосҳои таърихӣ омода гардидаанд&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://daryo.uz/ |title=“Yulduzlar shuʼlasi: Jomiy va Navoiy” tarixiy filmini suratga olish ishlari boshlanmoqda |publisher=Daryo.uz |date=2024 |lang=uz}}&lt;/ref&gt;.

== Ҷоизаҳо ва эътироф ==
Соли 2026 филми «Дурахши ахтарон: Ҷомӣ ва Навоӣ» дар III Синамоҷоизаи «Тоҷи Сомон» соҳиби ҷоизаҳои зерин шуд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://khovar.tj/sho-oiza-i-seyumin-sinamo-oizai-millii-to-i-somon-ba-filmi-durahshi-ahtaron-om-va-navo-ta-dim-gardid/|title=«Шоҳҷоиза»-и сеюмин Синамоҷоизаи миллии «Тоҷи Сомон» ба филми «Дурахши ахтарон: Ҷомӣ ва Навоӣ» тақдим гардид|date=2026-10-20|publisher=АМИТ &quot;Ховар&quot;|lang=|accessdate=2026-10-20}}&lt;/ref&gt;:
* Шоҳҷоиза (Гран-при)-и Синамоҷоизаи «Тоҷи Сомон»;
* Беҳтарин рассом — Тоҳир Назаров ва Лутфулло Неъматов;
* Беҳтарин рассоми либос — Шуҳратҷон Камолов.

== Нигаред низ ==
* [[Абдурраҳмони Ҷомӣ]]
* [[Алишер Навоӣ]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Пайвандҳо ==
* [http://tojikfilm.tj/ Сомонаи расмии Тоҷикфилм]
* [https://uzbekkino.uz/ Сомонаи расмии Агентии кинематографияи Ӯзбекистон] {{Бойгонишуда|url=https://web.archive.org/web/20230508023852/https://uzbekkino.uz/ |date=2023-05-08 }}
{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Филмҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Филмҳои Узбекистон]]
[[Гурӯҳ:Филмҳои таърихӣ]]
[[Гурӯҳ:Абдурраҳмони Ҷомӣ]]
[[Гурӯҳ:Алишер Навоӣ]]</text>
      <sha1>ppc5fanmil0obupcb9xu6amz94ka4ob</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Асолатсанҷии чандомила</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334030</id>
    <revision>
      <id>1490096</id>
      <parentid>1488777</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T23:56:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3547" sha1="e0peptiapd8l2amioyknaokqgdpxofi" xml:space="preserve">[[Акс:U2F Hardware Authentication Security Keys (Yubico Yubikey 4 and Feitian MultiPass FIDO) (42286852310).jpg|thumb|Намудҳои гуногуни [[Security token|токенҳои амниятӣ]]-и сахтафзорӣ|306x306пкс]]'''Асолатсанҷии чандомила''' (англ. ''multi-factor authentication'', MFA) усули тасдиқи шахсияти корбар аст, ки барои ворид шудан ба ҳисоб ҳадди ақал ду далели мустақил талаб мекунад. Он амнияти ҳисобро нисбат ба истифодаи танҳо як гузарвожа зиёд мекунад.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Multi-Factor Authentication |url=https://www.cisa.gov/secure-our-world/use-multifactor-authentication |publisher=Cybersecurity and Infrastructure Security Agency |access-date=2026-10-07}} {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Омилҳо ==
Далелҳои асолатсанҷӣ одатан ба се гурӯҳ ҷудо мешаванд: чизе, ки корбар медонад (гузарвожа ё PIN); чизе, ки дорад (телефон, корти ҳушманд ё калиди амниятӣ); ва хусусияти шахсӣ (изи ангушт ё чеҳра). Ду қадам аз як гурӯҳ, масалан ду гузарвожа, асолатсанҷии воқеан бисёромила ҳисоб намешавад.

== Тарзҳои маъмул ==
Рамзи якдафъаина тавассути барномаи махсус, огоҳиномаи телефон, калиди сахтафзорӣ ва биометрия аз роҳҳои маъмуланд. Паёмаки SMS низ ҳамчун омили дуюм истифода мешавад, вале метавонад ба ивазкунии ғайриқонунии SIM-корт ё рабудани паём осебпазир бошад. NIST барои низомҳои ҳассос истифодаи усулҳои ба фишинг тобоварро тавсия медиҳад.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Digital Identity Guidelines: Authentication and Authenticator Management |url=https://pages.nist.gov/800-63-4/sp800-63b.html |publisher=National Institute of Standards and Technology |access-date=2026-10-07}}&lt;/ref&gt;

== Афзалият ва маҳдудият ==
Агар гузарвожа фош шавад, омили иловагӣ метавонад аз воридшавии беиҷозат пешгирӣ кунад. Бо вуҷуди ин, MFA ҳамаи хатарҳоро бартараф намекунад: корбар метавонад дархости қалбакиро тасдиқ кунад, рамзро ба фиребгар диҳад ё дастгоҳи худро гум кунад. Барои ҳамин нусхаҳои эҳтиётии рамзҳо, роҳи барқарорсозии боэътимод ва омӯзиши корбарон заруранд.&lt;ref&gt;{{cite web |title=More than a Password |url=https://www.ncsc.gov.uk/collection/top-tips-for-staying-secure-online/activate-2-step-verification-on-your-email |publisher=UK National Cyber Security Centre |access-date=2026-10-07}}&lt;/ref&gt;

== Ҷусторҳои вобаста ==
* [[Амнияти иттилоот]]
* [[Гузарвожа]]
* [[Фишинг]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

[[Гурӯҳ:Амнияти компютерӣ]]
[[Гурӯҳ:Асолатсанҷӣ]]</text>
      <sha1>e0peptiapd8l2amioyknaokqgdpxofi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Коҳиши гардафшонҳо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334083</id>
    <revision>
      <id>1490297</id>
      <parentid>1489055</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T09:37:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3852" sha1="0tmkcerp8p7yi9lo37kwms4se3so4ti" xml:space="preserve">[[Акс:A_Dead_carpenter_bee_(Xylocopa_pubescens).jpg|thumb|Занбӯри мурда|315x315пкс]]
'''Коҳиши гардафшонҳо''' (англ. ''pollinator decline'') кам шудани шумора, гуногунӣ ё паҳншавии ҷонвароне мебошад, ки гардро байни гулҳо интиқол медиҳанд. Ба гардафшонҳо занбӯрҳо, шабпаракҳо, пашшаҳо, гамбускҳо, баъзе парандаҳо ва кӯршапаракҳо дохил мешаванд.

== Аҳамият ==
Гардолудшавӣ барои афзоиши бисёр рустаниҳои худрӯй ва зироатҳо зарур аст. Арзёбии IPBES нишон медиҳад, ки беш аз се чоряки навъҳои асосии зироатҳои озуқавории ҷаҳон то дараҷае аз гардолудкунии ҳайвонот баҳра мебаранд, ҳарчанд вобастагии онҳо гуногун аст.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Assessment Report on Pollinators, Pollination and Food Production |url=https://ipbes.net/assessment-reports/pollinators |publisher=IPBES |date=2016 |access-date=2026-10-07 |accessdate=2026-10-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221101095256/https://ipbes.net/assessment-reports/pollinators |archivedate=2022-11-01}}&lt;/ref&gt;

== Сабабҳо ==
Як сабаби ягона вуҷуд надорад. Аз байн рафтани ҷойи зист, якнавъшавии манзараи кишоварзӣ, истифодаи нодурусти пестисидҳо, беморӣ ва паразитҳо, намудҳои бегона ва тағйирёбии иқлим метавонанд якҷоя таъсир расонанд. Вазъ дар минтақаҳо ва гурӯҳҳои гуногуни гардолудкунандагон фарқ мекунад; бинобар ин, коҳиши як намудро набояд худкор ба ҳамаи намудҳо нисбат дод.

== Чораҳои ҳифз ==
Нигоҳ доштани чарогоҳ, канори гулдори киштзор ва лонаҳо, парвариши рустаниҳои маҳаллӣ ва кам кардани таъсири пестисидҳо ба ҳифзи гардафшонҳо мусоидат мекунад. Идоракунии ҳамгирои зараррасонҳо истифодаи маводи кимиёвиро бо мониторинг ва усулҳои биологӣ муттаҳид месозад. FAO ҳифзи гардолудкунандагонро барои гуногунии биологӣ ва амнияти озуқаворӣ муҳим мешуморад.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Global Action on Pollination Services for Sustainable Agriculture |url=https://www.fao.org/pollination/en/ |publisher=FAO |access-date=2026-10-07}}&lt;/ref&gt;

Мониторинги дарозмуддат бо усули яксон барои фарқ кардани тағйироти солона аз тамоюли воқеӣ зарур аст. Илми шаҳрвандӣ метавонад маълумоти мушоҳидавиро зиёд кунад, вале санҷиши сифат муҳим мемонад.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pollinators: importance for nature and human well-being |url=https://www.unep.org/news-and-stories/story/why-bees-matter |publisher=UNEP |access-date=2026-10-07}} {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Ҷусторҳои вобаста ==
* [[Гардолудшавӣ]]
* [[Гуногунии биологӣ]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
{{Authority control}}

[[Гурӯҳ:Гардолудшавӣ]]
[[Гурӯҳ:Ҳифзи табиат]]</text>
      <sha1>0tmkcerp8p7yi9lo37kwms4se3so4ti</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кишоварзии дақиқ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334094</id>
    <revision>
      <id>1490296</id>
      <parentid>1488981</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:59:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3479" sha1="6ozjq81vf9agqnaf66bgtfmc6tqezco" xml:space="preserve">'''Кишоварзии дақиқ''' стратегияи идоракунии хоҷагист, ки додаҳои замонӣ, маконӣ ва хусусиятҳои зироат ё чорворо ҷамъоварӣ ва таҳлил мекунад, то захираҳо дар ҷой ва вақти зарурӣ истифода шаванд. Ҳадафи он беҳтар кардани самаранокии об, нуриҳо, тухмӣ ва заҳрхимикатҳо, ҳамзамон баланд бардоштани ҳосилнокӣ, сифат ва устувории истеҳсолот аст.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Precision agriculture |url=https://agrovoc.review.fao.org/browse/agrovoc/en/page/c_92363?anylang=on |publisher=FAO AGROVOC |access-date=2026-10-08}} {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Технологияҳо ==
Дар кишоварзии дақиқ аз низомҳои моҳвораии ҷойёбӣ, аксҳои моҳвораӣ, паҳпод, санҷандаи намии хок, истгоҳи обуҳаво, харитаи ҳосил ва нармафзори дастгирии қарор истифода мешавад. Дастгоҳи тағйирдиҳандаи меъёр метавонад миқдори тухмӣ, нуриҳо ё обро дар қисмҳои гуногуни киштзор мувофиқи ниёз тағйир диҳад.

Раванд одатан аз ченкунӣ оғоз мешавад. Додаҳо ба харита ё нишондиҳанда табдил ёфта, фарқи дохили киштзор муайян мегардад. Баъд хоҷагидор чора меандешад ва натиҷаро дар мавсими оянда муқоиса мекунад.

== Имконият ва маҳдудият ==
Ин равиш метавонад хароҷоти нолозим ва фишор ба муҳити зистро кам кунад. Барои хоҷагиҳои хурд телефони мобилӣ, машварати обуҳавоӣ, аксҳои моҳвораии дастрас ва санҷандаҳои арзон роҳҳои амалӣ мебошанд. ФАО қайд мекунад, ки арзон шудани технологияҳои мобилӣ, зеҳни сунъӣ, интернети ашё ва ҳисоббарории абрӣ онҳоро барои деҳқонони хурд дастрас‌تر мекунад.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Precision Agriculture for Smallholder Farmers |url=https://www.fao.org/family-farming/detail/en/c/1738176/ |publisher=Food and Agriculture Organization |access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

Монеаҳо арзиши таҷҳизот, интернети суст, камбуди малака, мутобиқат накардани додаҳо ва масъалаи моликияту махфияти маълумоти хоҷагӣ мебошанд. Технология бояд бо дониши маҳаллӣ ва агрономӣ якҷо истифода шавад.

== Ҷусторҳои вобаста ==
* [[Кишоварзии рақамӣ]]
* [[Обёрӣ]]
* [[Зондкунии фосилавӣ]]
== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}
{{Authority control}}

[[Гурӯҳ:Кишоварзӣ]]
[[Гурӯҳ:Технологияи иттилоотӣ]]
[[Гурӯҳ:Технологияҳои рушдёбанда]]</text>
      <sha1>6ozjq81vf9agqnaf66bgtfmc6tqezco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Занбақи оташин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334300</id>
    <revision>
      <id>1490008</id>
      <parentid>1489939</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T15:54:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3884" sha1="rc2hg0z7xv5e0hdoa48t97l2o812yw7" xml:space="preserve">{{Таксон
| image = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=[[Pacific Island Ecosystems at Risk]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
}}
'''Занбақи оташин''', '''занбақи печанда''', '''занбақи хазанда''', '''занбақи бошукӯҳ''' ё '''чанголаи паланг''' ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз оилаи Colchicaceae мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои сурху зард дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле заҳрноканд, вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.

== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==

== Паҳншавӣ ==

== Парвариш ==

== Корбурд ==

== Фарҳанг ==

== Адабиёт ==

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои миллии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои миллии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>rc2hg0z7xv5e0hdoa48t97l2o812yw7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490009</id>
      <parentid>1490008</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:05:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5067" sha1="akql6d7grs33vd84q3dncawhcwai8mf" xml:space="preserve">{{Таксон
| image = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=[[Pacific Island Ecosystems at Risk]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
}}
'''Занбақи оташин''',&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=''Gloriosa superba'' |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Purdue University]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web
 |title=Gloriosa superba
 |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663
 |website=Germplasm Resources Information Network
 |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture
 |access-date=2026-08-01
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; '''занбақи печанда''',&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot; /&gt; '''занбақи хазанда''',&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot; /&gt; '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FOC&quot; /&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз оилаи Colchicaceae мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои сурху зард дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле заҳрноканд, вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.

== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==

== Паҳншавӣ ==

== Парвариш ==

== Корбурд ==

== Фарҳанг ==

== Адабиёт ==

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои миллии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои миллии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>akql6d7grs33vd84q3dncawhcwai8mf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490010</id>
      <parentid>1490009</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:08:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5443" sha1="4psxrzmo5ni8y3zz2zzst7rexsky436" xml:space="preserve">{{Таксон
| image = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=[[Pacific Island Ecosystems at Risk]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
}}
'''Занбақи оташин''',&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=''Gloriosa superba'' |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Purdue University]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web
 |title=Gloriosa superba
 |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663
 |website=Germplasm Resources Information Network
 |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture
 |access-date=2026-08-01
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; '''занбақи печанда''',&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot; /&gt; '''занбақи хазанда''',&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot; /&gt; '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FOC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Common names, Gloriosa superba|url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm|website=Pacific Island Ecosystems at Risk|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm
 |archive-date=2023-05-29
 |access-date=2026-06-01
 |url-status=dead
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз оилаи Colchicaceae мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои сурху зард дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле заҳрноканд, вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.

== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==

== Паҳншавӣ ==

== Парвариш ==

== Корбурд ==

== Фарҳанг ==

== Адабиёт ==

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои миллии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои миллии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>4psxrzmo5ni8y3zz2zzst7rexsky436</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490012</id>
      <parentid>1490010</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:29:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7539" sha1="9tkqcjyqwjl1twjhtt3xjll7i61m7o0" xml:space="preserve">{{Таксон
| image = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=[[Pacific Island Ecosystems at Risk]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
}}
'''Занбақи оташин''',&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=''Gloriosa superba'' |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Purdue University]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web
 |title=Gloriosa superba
 |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663
 |website=Germplasm Resources Information Network
 |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture
 |access-date=2026-08-01
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; '''занбақи печанда''',&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot; /&gt; '''занбақи хазанда''',&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot; /&gt; '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FOC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Common names, Gloriosa superba|url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm|website=Pacific Island Ecosystems at Risk|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm
 |archive-date=2023-05-29
 |access-date=2026-06-01
 |url-status=dead
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз оилаи Colchicaceae мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои сурху зард дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле заҳрноканд, вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.

== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] гӯштдори сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=''Gloriosa superba'' |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Purdue University]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, [[Royal Botanic Gardens, Kew]] |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя|Пояи]] он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 метр дарозӣ дорад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.

Дар нӯги баргҳои он печакҳои сабз ба дарозии 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои часпида ба боло баромадан ёрӣ мерасонанд.

Баргҳо дар поя ба таври навбатӣ ё рӯ ба рӯ ҷойгир шудаанд. Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст. Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.

Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад. Канори онҳо ҳамвор буда, дар рӯяшон якчанд раги барҷаста дида мешавад.
== Паҳншавӣ ==

== Парвариш ==

== Корбурд ==

== Фарҳанг ==

== Адабиёт ==
{{reflist}}
[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои миллии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои миллии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>9tkqcjyqwjl1twjhtt3xjll7i61m7o0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490013</id>
      <parentid>1490012</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:34:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7130" sha1="m0ofbfnzfnqbl9tem5ja2j5kcl76xmm" xml:space="preserve">{{Таксон
| image = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=[[Pacific Island Ecosystems at Risk]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
}}
'''Занбақи оташин''',&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=''Gloriosa superba'' |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web
 |title=Gloriosa superba
 |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663
 |website=Germplasm Resources Information Network
 |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture
 |access-date=2026-08-01
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; '''занбақи печанда''',&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot; /&gt; '''занбақи хазанда''',&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot; /&gt; '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FOC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Common names, Gloriosa superba|url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm|website=Pacific Island Ecosystems at Risk|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm
 |archive-date=2023-05-29
 |access-date=2026-06-01
 |url-status=dead
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз оилаи Colchicaceae мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои сурху зард дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле заҳрноканд, вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.

== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] гӯштдори сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя|Пояи]] он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 метр дарозӣ дорад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.

Дар нӯги баргҳои он печакҳои сабз ба дарозии 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои часпида ба боло баромадан ёрӣ мерасонанд.

Баргҳо дар поя ба таври навбатӣ ё рӯ ба рӯ ҷойгир шудаанд. Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст. Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.

Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад. Канори онҳо ҳамвор буда, дар рӯяшон якчанд раги барҷаста дида мешавад.
== Паҳншавӣ ==

== Парвариш ==

== Корбурд ==

== Фарҳанг ==

== Адабиёт ==
{{reflist}}
[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои миллии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои миллии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>m0ofbfnzfnqbl9tem5ja2j5kcl76xmm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490015</id>
      <parentid>1490013</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:45:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7588" sha1="hloh7c1ftlm2s1g3zdd6nl3yq6a2yip" xml:space="preserve">{{Таксон
| image = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=[[Pacific Island Ecosystems at Risk]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
}}
'''Занбақи оташин''',&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=''Gloriosa superba'' |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web
 |title=Gloriosa superba
 |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663
 |website=Germplasm Resources Information Network
 |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture
 |access-date=2026-08-01
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; '''занбақи печанда''',&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot; /&gt; '''занбақи хазанда''',&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot; /&gt; '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FOC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Common names, Gloriosa superba|url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm|website=Pacific Island Ecosystems at Risk|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm
 |archive-date=2023-05-29
 |access-date=2026-06-01
 |url-status=dead
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз оилаи Colchicaceae мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои сурху зард дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле заҳрноканд, вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.

== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] гӯштдори сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя|Пояи]] он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 метр дарозӣ дорад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозияшон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 марти 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст. Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.

Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад. Канори онҳо ҳамвор буда, дар рӯяшон якчанд раги барҷаста дида мешавад.
== Паҳншавӣ ==

== Парвариш ==

== Корбурд ==

== Фарҳанг ==

== Адабиёт ==
{{reflist}}
[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои миллии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои миллии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>hloh7c1ftlm2s1g3zdd6nl3yq6a2yip</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490016</id>
      <parentid>1490015</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T16:50:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тавсифоти гиёҳшинохтӣ */</comment>
      <origin>1490016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7677" sha1="rhinh980b74urnh7e8ecdcxggwveced" xml:space="preserve">{{Таксон
| image = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=[[Pacific Island Ecosystems at Risk]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
}}
'''Занбақи оташин''',&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=''Gloriosa superba'' |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web
 |title=Gloriosa superba
 |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663
 |website=Germplasm Resources Information Network
 |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture
 |access-date=2026-08-01
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; '''занбақи печанда''',&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot; /&gt; '''занбақи хазанда''',&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot; /&gt; '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FOC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Common names, Gloriosa superba|url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm|website=Pacific Island Ecosystems at Risk|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm
 |archive-date=2023-05-29
 |access-date=2026-06-01
 |url-status=dead
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз оилаи Colchicaceae мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои сурху зард дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле заҳрноканд, вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.

== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] гӯштдори сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя|Пояи]] он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 метр дарозӣ дорад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозияшон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 марти 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==

== Парвариш ==

== Корбурд ==

== Фарҳанг ==

== Адабиёт ==
{{reflist}}
[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои миллии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои миллии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>rhinh980b74urnh7e8ecdcxggwveced</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490017</id>
      <parentid>1490016</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:14:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11271" sha1="l47jvxnpwkoszt58fdx1ge10s6r2yb1" xml:space="preserve">{{Таксон
| image = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
| range map = Gloriosa superba distribution.png
| range map caption = Паҳншавӣ
| range map descr = Паҳншавӣ
}}
'''Занбақи оташин''',&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=''Gloriosa superba'' |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web
 |title=Gloriosa superba
 |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663
 |website=Germplasm Resources Information Network
 |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture
 |access-date=2026-08-01
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; '''занбақи печанда''',&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot; /&gt; '''занбақи хазанда''',&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot; /&gt; '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FOC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Common names, Gloriosa superba|url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm|website=Pacific Island Ecosystems at Risk|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm
 |archive-date=2023-05-29
 |access-date=2026-06-01
 |url-status=dead
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз оилаи Colchicaceae мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои сурху зард дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле заҳрноканд, вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.

== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] гӯштдори сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя|Пояи]] он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 метр дарозӣ дорад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозияшон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot; /&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Ин рустанӣ гулҳои калони яктоӣ ҳосил мекунад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва қутрашон аз 4,5 то 7 см мерасад. Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад. Гулҳо дар гулпояҳои борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.

Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. Гулпӯши онҳо аз шаш гулбаргмонанд (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад. Онҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнӣ ба ҳам пайвастанд.

Ҳангоми шукуфтани ғунчаҳои хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба қафо хам мехӯранд ва тадриҷан ранги худро тағйир медиҳанд. Гулҳои пурра шукуфта ранги дурахшони зарду сурх доранд. Навъҳои дигари рангӣ, аз ҷумла сафедтоб, зард, норанҷӣ, сурхи тира, қаҳваранги бунафштоб ва бунафшӣ-қаҳваранг низ мушоҳида шудаанд.

== Паҳншавӣ ==

== Парвариш ==

== Корбурд ==

== Фарҳанг ==
[[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]]
Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагиаш сӯзани синаи [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}&lt;/ref&gt;

Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.

Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлоти Тамилноду|иёлоти Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад. Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлот интихоб шудааст.

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои миллии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои миллии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>l47jvxnpwkoszt58fdx1ge10s6r2yb1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490025</id>
      <parentid>1490017</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:54:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12750" sha1="n1k3bj6f278a9jf2l1wfalkacr81wok" xml:space="preserve">
{{Таксон
| image = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| wikicommons = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
| range map = Gloriosa superba distribution.png
| range map caption = Паҳншавӣ
| range map descr = Паҳншавӣ
}}

'''Занбақи оташин'''&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, '''занбақи печанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи хазанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;&gt;{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIERnames&quot;&gt;{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз оилаи [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои сурху зард дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле заҳрноканд, вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.

== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] гӯштдори сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя|Пояи]] он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 метр дарозӣ дорад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозияшон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Ин рустанӣ гулҳои калони яктоӣ ҳосил мекунад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва қутрашон аз 4,5 то 7 см мерасад. Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад. Гулҳо дар гулпояҳои борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.

Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. Гулпӯши онҳо аз шаш гулбаргмонанд (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад. Онҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнӣ ба ҳам пайвастанд.

Ҳангоми шукуфтани ғунчаҳои хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба қафо хам мехӯранд ва тадриҷан ранги худро тағйир медиҳанд. Гулҳои пурра шукуфта ранги дурахшони зарду сурх доранд. Навъҳои дигари рангӣ, аз ҷумла сафедтоб, зард, норанҷӣ, сурхи тира, қаҳваранги бунафштоб ва бунафшӣ-қаҳваранг низ мушоҳида шудаанд.

== Паҳншавӣ ==

== Парвариш ==

== Корбурд ==

== Фарҳанг ==
[[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]]
Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагиаш сӯзани синаи [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}&lt;/ref&gt;

Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;&gt;{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Net&quot;&gt;{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлоти Тамилноду|иёлоти Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KI&quot;&gt;{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020}}&lt;/ref&gt; Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлот интихоб шудааст.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои миллии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои миллии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>n1k3bj6f278a9jf2l1wfalkacr81wok</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490026</id>
      <parentid>1490025</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T18:02:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13295" sha1="f211fb34i5vinfo4vai012mvchiw0dv" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| wikicommons = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
| range map = Gloriosa superba distribution.png
| range map caption = Паҳншавӣ
| range legend = Паҳншавӣ
}}
'''Занбақи оташин'''&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, '''занбақи печанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи хазанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;&gt;{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIERnames&quot;&gt;{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз оилаи [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои сурху зард дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле заҳрноканд, вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.

== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] гӯштдори сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя|Пояи]] он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 метр дарозӣ дорад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва қутрашон аз 4,5 то 7 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гулҳо дар гулпояҳои борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. Гулпӯши онҳо аз шаш гулбаргмонанд (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад. Онҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнӣ ба ҳам пайвастанд.

Ҳангоми шукуфтани ғунчаҳои хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба қафо хам мехӯранд ва тадриҷан ранги худро тағйир медиҳанд. Гулҳои пурра шукуфта ранги дурахшони зарду сурх доранд. Навъҳои дигари рангӣ, аз ҷумла сафедтоб, зард, норанҷӣ, сурхи тира, қаҳваранги бунафштоб ва бунафшӣ-қаҳваранг низ мушоҳида шудаанд.

== Паҳншавӣ ==

== Парвариш ==

== Корбурд ==

== Фарҳанг ==
[[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]]
Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагиаш сӯзани синаи [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}&lt;/ref&gt;

Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;&gt;{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Net&quot;&gt;{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлоти Тамилноду|иёлоти Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KI&quot;&gt;{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020}}&lt;/ref&gt; Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлот интихоб шудааст.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои миллии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои миллии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>f211fb34i5vinfo4vai012mvchiw0dv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490028</id>
      <parentid>1490026</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T18:09:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17043" sha1="1392ydt4wevdm93ossxfh6tuw7ztlmg" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| wikicommons = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
| range map = Gloriosa superba distribution.png
| range map caption = Паҳншавӣ
| range legend = Паҳншавӣ
}}
'''Занбақи оташин'''&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, '''занбақи печанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи хазанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;&gt;{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIERnames&quot;&gt;{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз оилаи [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои сурху зард дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле заҳрноканд, вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.

== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] гӯштдори сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя|Пояи]] он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 метр дарозӣ дорад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва қутрашон аз 4,5 то 7 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гулҳо дар гулпояҳои борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. Гулпӯши онҳо аз шаш гулбаргмонанд (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад. Онҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнӣ ба ҳам пайвастанд.

Ҳангоми шукуфтани ғунчаҳои хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба қафо хам мехӯранд ва тадриҷан ранги худро тағйир медиҳанд. Гулҳои пурра шукуфта ранги дурахшони зарду сурх доранд. Навъҳои дигари рангӣ, аз ҷумла сафедтоб, зард, норанҷӣ, сурхи тира, қаҳваранги бунафштоб ва бунафшӣ-қаҳваранг низ мушоҳида шудаанд.

== Паҳншавӣ ==

Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt; Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias}}&lt;/ref&gt; Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Нави Ҷанубӣ]], [[Квинсленд]] ва [[Қаламрави Шимолӣ]] дар Австралия, инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Бо вуҷуди паҳншавии васеъ дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин намуд дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он ҷамъоварии рустаниҳои худрӯй барои истифода дар тибби халқӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&amp;ibra=all&amp;card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998}}&lt;/ref&gt;

Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои зичи тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Марғзор|марғзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳиёҳ ва канори роҳҳо мерӯяд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 метр аз сатҳи баҳр вомехӯрад,&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 метр низ мушоҳида шудааст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Эҳтимол, дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шабпаракҳо|шабпаракҳо]] ва парандаҳои шаҳдхӯр гардолуд мекунанд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Парвариш ==

== Корбурд ==

== Фарҳанг ==
[[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]]
Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагиаш сӯзани синаи [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}&lt;/ref&gt;

Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;&gt;{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Net&quot;&gt;{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KI&quot;&gt;{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020}}&lt;/ref&gt; Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои миллии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои миллии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>1392ydt4wevdm93ossxfh6tuw7ztlmg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490040</id>
      <parentid>1490028</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T18:31:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Фарҳанг */</comment>
      <origin>1490040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17036" sha1="m2hze1l07jr8nzlr0l89hr0ki26sm36" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| wikicommons = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
| range map = Gloriosa superba distribution.png
| range map caption = Паҳншавӣ
| range legend = Паҳншавӣ
}}
'''Занбақи оташин'''&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, '''занбақи печанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи хазанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;&gt;{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIERnames&quot;&gt;{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз оилаи [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои сурху зард дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле заҳрноканд, вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.

== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] гӯштдори сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя|Пояи]] он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 метр дарозӣ дорад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва қутрашон аз 4,5 то 7 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гулҳо дар гулпояҳои борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. Гулпӯши онҳо аз шаш гулбаргмонанд (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад. Онҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнӣ ба ҳам пайвастанд.

Ҳангоми шукуфтани ғунчаҳои хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба қафо хам мехӯранд ва тадриҷан ранги худро тағйир медиҳанд. Гулҳои пурра шукуфта ранги дурахшони зарду сурх доранд. Навъҳои дигари рангӣ, аз ҷумла сафедтоб, зард, норанҷӣ, сурхи тира, қаҳваранги бунафштоб ва бунафшӣ-қаҳваранг низ мушоҳида шудаанд.

== Паҳншавӣ ==

Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt; Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias}}&lt;/ref&gt; Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Нави Ҷанубӣ]], [[Квинсленд]] ва [[Қаламрави Шимолӣ]] дар Австралия, инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Бо вуҷуди паҳншавии васеъ дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин намуд дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он ҷамъоварии рустаниҳои худрӯй барои истифода дар тибби халқӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&amp;ibra=all&amp;card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998}}&lt;/ref&gt;

Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои зичи тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Марғзор|марғзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳиёҳ ва канори роҳҳо мерӯяд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 метр аз сатҳи баҳр вомехӯрад,&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 метр низ мушоҳида шудааст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Эҳтимол, дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шабпаракҳо|шабпаракҳо]] ва парандаҳои шаҳдхӯр гардолуд мекунанд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Парвариш ==

== Корбурд ==

== Фарҳанг ==
[[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]]
Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}&lt;/ref&gt;

Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;&gt;{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Net&quot;&gt;{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KI&quot;&gt;{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020}}&lt;/ref&gt; Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои миллии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои миллии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>m2hze1l07jr8nzlr0l89hr0ki26sm36</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490041</id>
      <parentid>1490040</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T18:34:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17036" sha1="28xuoc0xnkzu8jz7kxptvuz9oat1dm7" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| wikicommons = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
| range map = Gloriosa superba distribution.png
| range map caption = Паҳншавӣ
| range legend = Паҳншавӣ
}}
'''Занбақи оташин'''&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, '''занбақи печанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи хазанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;&gt;{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIERnames&quot;&gt;{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз оилаи [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои сурху зард дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле заҳрноканд, вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.

== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] гӯштдори сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя|Пояи]] он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 метр дарозӣ дорад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва қутрашон аз 4,5 то 7 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гулҳо дар гулпояҳои борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. Гулпӯши онҳо аз шаш гулбаргмонанд (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад. Онҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнӣ ба ҳам пайвастанд.

Ҳангоми шукуфтани ғунчаҳои хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба қафо хам мехӯранд ва тадриҷан ранги худро тағйир медиҳанд. Гулҳои пурра шукуфта ранги дурахшони зарду сурх доранд. Навъҳои дигари рангӣ, аз ҷумла сафедтоб, зард, норанҷӣ, сурхи тира, қаҳваранги бунафштоб ва бунафшӣ-қаҳваранг низ мушоҳида шудаанд.

== Паҳншавӣ ==

Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt; Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias}}&lt;/ref&gt; Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Нави Ҷанубӣ]], [[Квинсленд]] ва [[Қаламрави Шимолӣ]] дар Австралия, инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Бо вуҷуди паҳншавии васеъ дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин намуд дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он ҷамъоварии рустаниҳои худрӯй барои истифода дар тибби халқӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&amp;ibra=all&amp;card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998}}&lt;/ref&gt;

Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои зичи тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Марғзор|марғзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳиёҳ ва канори роҳҳо мерӯяд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 метр аз сатҳи баҳр вомехӯрад,&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 метр низ мушоҳида шудааст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Эҳтимол, дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шабпаракҳо|шабпаракҳо]] ва парандаҳои шаҳдхӯр гардолуд мекунанд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Парвариш ==

== Корбурд ==

== Фарҳанг ==
[[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]]
Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}&lt;/ref&gt;

Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;&gt;{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Net&quot;&gt;{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KI&quot;&gt;{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020}}&lt;/ref&gt; Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>28xuoc0xnkzu8jz7kxptvuz9oat1dm7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490045</id>
      <parentid>1490041</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T18:49:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Паҳншавӣ */</comment>
      <origin>1490045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17055" sha1="k3zd0i4mowwtf08lttmzdnekfp6qlwp" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| wikicommons = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
| range map = Gloriosa superba distribution.png
| range map caption = Паҳншавӣ
| range legend = Паҳншавӣ
}}
'''Занбақи оташин'''&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, '''занбақи печанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи хазанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;&gt;{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIERnames&quot;&gt;{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз оилаи [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои сурху зард дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле заҳрноканд, вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.

== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] гӯштдори сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя|Пояи]] он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 метр дарозӣ дорад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва қутрашон аз 4,5 то 7 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гулҳо дар гулпояҳои борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. Гулпӯши онҳо аз шаш гулбаргмонанд (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад. Онҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнӣ ба ҳам пайвастанд.

Ҳангоми шукуфтани ғунчаҳои хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба қафо хам мехӯранд ва тадриҷан ранги худро тағйир медиҳанд. Гулҳои пурра шукуфта ранги дурахшони зарду сурх доранд. Навъҳои дигари рангӣ, аз ҷумла сафедтоб, зард, норанҷӣ, сурхи тира, қаҳваранги бунафштоб ва бунафшӣ-қаҳваранг низ мушоҳида шудаанд.

== Паҳншавӣ ==
Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt; Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias}}&lt;/ref&gt; Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&amp;ibra=all&amp;card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998}}&lt;/ref&gt;

Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Марғзор|марғзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Парвариш ==

== Корбурд ==

== Фарҳанг ==
[[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]]
Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}&lt;/ref&gt;

Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;&gt;{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Net&quot;&gt;{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KI&quot;&gt;{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020}}&lt;/ref&gt; Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>k3zd0i4mowwtf08lttmzdnekfp6qlwp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490047</id>
      <parentid>1490045</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T19:01:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22655" sha1="8sn8cgs460tgf1r49ka4ba2fd26nfzd" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| wikicommons = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
| range map = Gloriosa superba distribution.png
| range map caption = Паҳншавӣ
| range legend = Паҳншавӣ
}}
'''Занбақи оташин'''&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, '''занбақи печанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи хазанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;&gt;{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIERnames&quot;&gt;{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз оилаи [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои сурху зард дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле заҳрноканд, вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.

== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] гӯштдори сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя|Пояи]] он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 метр дарозӣ дорад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва қутрашон аз 4,5 то 7 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гулҳо дар гулпояҳои борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. Гулпӯши онҳо аз шаш гулбаргмонанд (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад. Онҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнӣ ба ҳам пайвастанд.

Ҳангоми шукуфтани ғунчаҳои хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба қафо хам мехӯранд ва тадриҷан ранги худро тағйир медиҳанд. Гулҳои пурра шукуфта ранги дурахшони зарду сурх доранд. Навъҳои дигари рангӣ, аз ҷумла сафедтоб, зард, норанҷӣ, сурхи тира, қаҳваранги бунафштоб ва бунафшӣ-қаҳваранг низ мушоҳида шудаанд.

== Паҳншавӣ ==
Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt; Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias}}&lt;/ref&gt; Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&amp;ibra=all&amp;card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998}}&lt;/ref&gt;

Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Марғзор|марғзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Парвариш ==
{{Multiple image
| align = right
| total_width = 300
| image1 = Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg
| image2 = Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg
| footer = Мева (чап) ва тухмҳо дар ғӯзаи хушк
}}

Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз рустаниҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ дорои навъҳои қадпаст ва навъҳое, ки гулҳои гулбаргмонандҳои васеътару ҳамвортар ҳосил мекунанд. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норанҷӣ, олуболуранг ва зард парвариш карда мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Ин рустаниро бо роҳи кишти тухм ё [[Афзоиши нашвӣ|афзоиши нашвӣ]], яъне тақсим кардани решапоя зиёд мекунанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Сабзидани тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ давом кунад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Тухмҳо ҳатто баъди то нӯҳ моҳ дар ҳолати оромӣ мондан низ қобилияти сабзидан доранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Лӯндаҳои рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд. Одатан тақрибан аз се ду ҳиссаи онҳо дар давоми як моҳ сабзида мебароянд. Аммо аз як лӯнда дар як сол на бештар аз ду рустании нав ба даст овардан мумкин аст. Азбаски сабзидани тухмҳо вақти зиёд мегирад ва рустаниҳои аз тухм рӯида барои ба камол расидан тақрибан се сол ниёз доранд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд. Ба ин усулҳо дар об тар кардани тухмҳо, нигоҳ доштани ҳарорати гарм ва муътадил ҳангоми сабзиш, истифодаи моддаҳои кимиёвӣ, аз ҷумла [[Гипохлорит|гипохлоритҳо]], ва илова кардани ҳормонҳои рушд, ба монанди [[Ауксин|ауксинҳо]], дохил мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои офтобӣ хуб мерӯяд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми парвариш мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, ба монанди [[Cochliobolus lunatus|доғзанӣ ва хушкшавии баргҳо]] ва пӯсидани лӯндаҳо, инчунин зараррасонҳо ба миён меоянд. Аз ҷумлаи зараррасонҳои ин рустанӣ шапаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шапуш|шапушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Таҳқиқоти соли 2012 нишон дод, ки дар баъзе озмоишҳо парвариши [[Бофтапарварии рустаниҳо|бофтаҳои рустанӣ]] дар шароити ''in vitro'' (берун аз организми зинда, дар муҳити озмоишгоҳӣ) боиси зиёд шудани ҳосил гардид.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yadav |first1=Kuldeep |last2=Aggarwal |first2=Ashok |last3=Singh |first3=Narender |title=Actions for ''ex situ'' conservation of ''Gloriosa superba'' L. – an endangered ornamental cum medicinal plant |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |journal=Journal of Crop Science and Biotechnology |date=2012 |volume=15 |issue=4 |pages=297–303 |doi=10.1007/s12892-012-0045-7 |archive-date=2024-04-03 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403191406/https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |url-status=live |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин мекобанд.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Меваҳоро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған ба фурӯш бароварда мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

== Корбурд ==

== Фарҳанг ==
[[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]]
Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}&lt;/ref&gt;

Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;&gt;{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Net&quot;&gt;{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KI&quot;&gt;{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020}}&lt;/ref&gt; Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>8sn8cgs460tgf1r49ka4ba2fd26nfzd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490052</id>
      <parentid>1490047</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T19:22:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22730" sha1="oztbvi8sla9rut7k4unto8vdey6dqzx" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| wikicommons = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
| range map = Gloriosa superba distribution.png
| range map caption = Паҳншавӣ
| range legend = Паҳншавӣ
}}
'''Занбақи оташин'''&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, '''занбақи печанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи хазанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;&gt;{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIERnames&quot;&gt;{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои [[Сурх|сурху]] [[Зард|зард]] дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле [[Заҳр|заҳрноканд]], вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.

== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] гӯштдори сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя|Пояи]] он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 метр дарозӣ дорад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва қутрашон аз 4,5 то 7 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гулҳо дар гулпояҳои борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. Гулпӯши онҳо аз шаш гулбаргмонанд (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад. Онҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнӣ ба ҳам пайвастанд.

Ҳангоми шукуфтани ғунчаҳои хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба қафо хам мехӯранд ва тадриҷан ранги худро тағйир медиҳанд. Гулҳои пурра шукуфта ранги дурахшони зарду сурх доранд. Навъҳои дигари рангӣ, аз ҷумла сафедтоб, зард, норанҷӣ, сурхи тира, қаҳваранги бунафштоб ва бунафшӣ-қаҳваранг низ мушоҳида шудаанд.

== Паҳншавӣ ==
Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt; Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias}}&lt;/ref&gt; Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&amp;ibra=all&amp;card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998}}&lt;/ref&gt;

Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Марғзор|марғзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Парвариш ==
{{Multiple image
| align = right
| total_width = 300
| image1 = Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg
| image2 = Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg
| footer = Мева (чап) ва тухмҳо дар ғӯзаи хушк
}}

Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз рустаниҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ дорои навъҳои қадпаст ва навъҳое, ки гулҳои гулбаргмонандҳои васеътару ҳамвортар ҳосил мекунанд. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норанҷӣ, олуболуранг ва зард парвариш карда мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Ин рустаниро бо роҳи кишти тухм ё [[Афзоиши нашвӣ|афзоиши нашвӣ]], яъне тақсим кардани решапоя зиёд мекунанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Сабзидани тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ давом кунад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Тухмҳо ҳатто баъди то нӯҳ моҳ дар ҳолати оромӣ мондан низ қобилияти сабзидан доранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Лӯндаҳои рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд. Одатан тақрибан аз се ду ҳиссаи онҳо дар давоми як моҳ сабзида мебароянд. Аммо аз як лӯнда дар як сол на бештар аз ду рустании нав ба даст овардан мумкин аст. Азбаски сабзидани тухмҳо вақти зиёд мегирад ва рустаниҳои аз тухм рӯида барои ба камол расидан тақрибан се сол ниёз доранд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд. Ба ин усулҳо дар об тар кардани тухмҳо, нигоҳ доштани ҳарорати гарм ва муътадил ҳангоми сабзиш, истифодаи моддаҳои кимиёвӣ, аз ҷумла [[Гипохлорит|гипохлоритҳо]], ва илова кардани ҳормонҳои рушд, ба монанди [[Ауксин|ауксинҳо]], дохил мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои офтобӣ хуб мерӯяд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми парвариш мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, ба монанди [[Cochliobolus lunatus|доғзанӣ ва хушкшавии баргҳо]] ва пӯсидани лӯндаҳо, инчунин зараррасонҳо ба миён меоянд. Аз ҷумлаи зараррасонҳои ин рустанӣ шапаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шапуш|шапушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Таҳқиқоти соли 2012 нишон дод, ки дар баъзе озмоишҳо парвариши [[Бофтапарварии рустаниҳо|бофтаҳои рустанӣ]] дар шароити ''in vitro'' (берун аз организми зинда, дар муҳити озмоишгоҳӣ) боиси зиёд шудани ҳосил гардид.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yadav |first1=Kuldeep |last2=Aggarwal |first2=Ashok |last3=Singh |first3=Narender |title=Actions for ''ex situ'' conservation of ''Gloriosa superba'' L. – an endangered ornamental cum medicinal plant |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |journal=Journal of Crop Science and Biotechnology |date=2012 |volume=15 |issue=4 |pages=297–303 |doi=10.1007/s12892-012-0045-7 |archive-date=2024-04-03 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403191406/https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |url-status=live |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин мекобанд.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Меваҳоро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған ба фурӯш бароварда мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

== Корбурд ==

== Фарҳанг ==
[[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]]
Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}&lt;/ref&gt;

Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;&gt;{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Net&quot;&gt;{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KI&quot;&gt;{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020}}&lt;/ref&gt; Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>oztbvi8sla9rut7k4unto8vdey6dqzx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490097</id>
      <parentid>1490052</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T00:35:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22964" sha1="943b72dz8smwl6c79278030r3t2y15w" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| wikicommons = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
| range map = Gloriosa superba distribution.png
| range map caption = Паҳншавӣ
| range legend = Паҳншавӣ
}}
'''Занбақи оташин'''&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, '''занбақи печанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи хазанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;&gt;{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIERnames&quot;&gt;{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои [[Сурх|сурху]] [[Зард|зард]] дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле [[Заҳр|заҳрноканд]], вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.

== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] гӯштдори сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя|Пояи]] он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 метр дарозӣ дорад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва [[Қутр|қутрашон]] аз 4,5 то 7 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гулҳо дар [[Гулпоя|гулпояҳои]] борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. [[Гулпӯш]]и онҳо аз шаш баргчаи гулпӯши одӣ (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Ин баргчаҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнашон ба ҳам пайвастаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳангоми шукуфтани [[Ғунча|ғунчаҳои]] хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба пушт қат мешаванду рангашонро дигар мекунанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Гулҳои пурра шукуфта ранги баланди зарду сурх доранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Дигар навъҳо, бо рангҳои [[Сафед|сафедтоб]], [[Зард|зард]], [[Норинҷӣ|норинҷӣ]], [[Ҷигарранг|ҷигарранг]] ва [[Бунафш|бунафштоби]] [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] низ мушоҳида шудаанд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==
Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt; Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias}}&lt;/ref&gt; Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&amp;ibra=all&amp;card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998}}&lt;/ref&gt;

Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Марғзор|марғзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Парвариш ==
{{Multiple image
| align = right
| total_width = 300
| image1 = Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg
| image2 = Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg
| footer = Мева (чап) ва тухмҳо дар ғӯзаи хушк
}}

Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз рустаниҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ дорои навъҳои қадпаст ва навъҳое, ки гулҳои гулбаргмонандҳои васеътару ҳамвортар ҳосил мекунанд. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норанҷӣ, олуболуранг ва зард парвариш карда мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Ин рустаниро бо роҳи кишти тухм ё [[Афзоиши нашвӣ|афзоиши нашвӣ]], яъне тақсим кардани решапоя зиёд мекунанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Сабзидани тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ давом кунад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Тухмҳо ҳатто баъди то нӯҳ моҳ дар ҳолати оромӣ мондан низ қобилияти сабзидан доранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Лӯндаҳои рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд. Одатан тақрибан аз се ду ҳиссаи онҳо дар давоми як моҳ сабзида мебароянд. Аммо аз як лӯнда дар як сол на бештар аз ду рустании нав ба даст овардан мумкин аст. Азбаски сабзидани тухмҳо вақти зиёд мегирад ва рустаниҳои аз тухм рӯида барои ба камол расидан тақрибан се сол ниёз доранд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд. Ба ин усулҳо дар об тар кардани тухмҳо, нигоҳ доштани ҳарорати гарм ва муътадил ҳангоми сабзиш, истифодаи моддаҳои кимиёвӣ, аз ҷумла [[Гипохлорит|гипохлоритҳо]], ва илова кардани ҳормонҳои рушд, ба монанди [[Ауксин|ауксинҳо]], дохил мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои офтобӣ хуб мерӯяд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми парвариш мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, ба монанди [[Cochliobolus lunatus|доғзанӣ ва хушкшавии баргҳо]] ва пӯсидани лӯндаҳо, инчунин зараррасонҳо ба миён меоянд. Аз ҷумлаи зараррасонҳои ин рустанӣ шапаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шапуш|шапушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Таҳқиқоти соли 2012 нишон дод, ки дар баъзе озмоишҳо парвариши [[Бофтапарварии рустаниҳо|бофтаҳои рустанӣ]] дар шароити ''in vitro'' (берун аз организми зинда, дар муҳити озмоишгоҳӣ) боиси зиёд шудани ҳосил гардид.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yadav |first1=Kuldeep |last2=Aggarwal |first2=Ashok |last3=Singh |first3=Narender |title=Actions for ''ex situ'' conservation of ''Gloriosa superba'' L. – an endangered ornamental cum medicinal plant |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |journal=Journal of Crop Science and Biotechnology |date=2012 |volume=15 |issue=4 |pages=297–303 |doi=10.1007/s12892-012-0045-7 |archive-date=2024-04-03 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403191406/https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |url-status=live |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин мекобанд.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Меваҳоро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған ба фурӯш бароварда мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

== Корбурд ==

== Фарҳанг ==
[[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]]
Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}&lt;/ref&gt;

Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;&gt;{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Net&quot;&gt;{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KI&quot;&gt;{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020}}&lt;/ref&gt; Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>943b72dz8smwl6c79278030r3t2y15w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490099</id>
      <parentid>1490097</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T00:39:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тавсифоти гиёҳшинохтӣ */</comment>
      <origin>1490099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22942" sha1="12my9bpv844qwu6g95xcbhtcdvwj4rf" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| wikicommons = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
| range map = Gloriosa superba distribution.png
| range map caption = Паҳншавӣ
| range legend = Паҳншавӣ
}}
'''Занбақи оташин'''&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, '''занбақи печанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи хазанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;&gt;{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIERnames&quot;&gt;{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои [[Сурх|сурху]] [[Зард|зард]] дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле [[Заҳр|заҳрноканд]], вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.

== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] гӯштдори сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя]]и он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 м мерасад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва [[Қутр|қутрашон]] аз 4,5 то 7 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гулҳо дар [[Гулпоя|гулпояҳои]] борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. [[Гулпӯш]]и онҳо аз шаш баргчаи гулпӯши одӣ (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Ин баргчаҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнашон ба ҳам пайвастаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳангоми шукуфтани [[Ғунча|ғунчаҳои]] хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба пушт қат мешаванду рангашонро дигар мекунанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Гулҳои пурра шукуфта ранги баланди зарду сурх доранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Дигар навъҳо, бо рангҳои [[Сафед|сафедтоб]], [[Зард|зард]], [[Норинҷӣ|норинҷӣ]], [[Ҷигарранг|ҷигарранг]] ва [[Бунафш|бунафштоби]] [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] низ мушоҳида шудаанд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==
Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt; Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias}}&lt;/ref&gt; Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&amp;ibra=all&amp;card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998}}&lt;/ref&gt;

Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Марғзор|марғзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Парвариш ==
{{Multiple image
| align = right
| total_width = 300
| image1 = Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg
| image2 = Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg
| footer = Мева (чап) ва тухмҳо дар ғӯзаи хушк
}}

Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз рустаниҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ дорои навъҳои қадпаст ва навъҳое, ки гулҳои гулбаргмонандҳои васеътару ҳамвортар ҳосил мекунанд. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норанҷӣ, олуболуранг ва зард парвариш карда мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Ин рустаниро бо роҳи кишти тухм ё [[Афзоиши нашвӣ|афзоиши нашвӣ]], яъне тақсим кардани решапоя зиёд мекунанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Сабзидани тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ давом кунад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Тухмҳо ҳатто баъди то нӯҳ моҳ дар ҳолати оромӣ мондан низ қобилияти сабзидан доранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Лӯндаҳои рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд. Одатан тақрибан аз се ду ҳиссаи онҳо дар давоми як моҳ сабзида мебароянд. Аммо аз як лӯнда дар як сол на бештар аз ду рустании нав ба даст овардан мумкин аст. Азбаски сабзидани тухмҳо вақти зиёд мегирад ва рустаниҳои аз тухм рӯида барои ба камол расидан тақрибан се сол ниёз доранд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд. Ба ин усулҳо дар об тар кардани тухмҳо, нигоҳ доштани ҳарорати гарм ва муътадил ҳангоми сабзиш, истифодаи моддаҳои кимиёвӣ, аз ҷумла [[Гипохлорит|гипохлоритҳо]], ва илова кардани ҳормонҳои рушд, ба монанди [[Ауксин|ауксинҳо]], дохил мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои офтобӣ хуб мерӯяд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми парвариш мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, ба монанди [[Cochliobolus lunatus|доғзанӣ ва хушкшавии баргҳо]] ва пӯсидани лӯндаҳо, инчунин зараррасонҳо ба миён меоянд. Аз ҷумлаи зараррасонҳои ин рустанӣ шапаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шапуш|шапушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Таҳқиқоти соли 2012 нишон дод, ки дар баъзе озмоишҳо парвариши [[Бофтапарварии рустаниҳо|бофтаҳои рустанӣ]] дар шароити ''in vitro'' (берун аз организми зинда, дар муҳити озмоишгоҳӣ) боиси зиёд шудани ҳосил гардид.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yadav |first1=Kuldeep |last2=Aggarwal |first2=Ashok |last3=Singh |first3=Narender |title=Actions for ''ex situ'' conservation of ''Gloriosa superba'' L. – an endangered ornamental cum medicinal plant |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |journal=Journal of Crop Science and Biotechnology |date=2012 |volume=15 |issue=4 |pages=297–303 |doi=10.1007/s12892-012-0045-7 |archive-date=2024-04-03 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403191406/https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |url-status=live |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин мекобанд.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Меваҳоро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған ба фурӯш бароварда мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

== Корбурд ==

== Фарҳанг ==
[[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]]
Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}&lt;/ref&gt;

Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;&gt;{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Net&quot;&gt;{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KI&quot;&gt;{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020}}&lt;/ref&gt; Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>12my9bpv844qwu6g95xcbhtcdvwj4rf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490100</id>
      <parentid>1490099</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T00:45:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тавсифоти гиёҳшинохтӣ */</comment>
      <origin>1490100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24526" sha1="hqb8fpo9v1hpg821kapb5u4w60xo16q" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| wikicommons = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
| range map = Gloriosa superba distribution.png
| range map caption = Паҳншавӣ
| range legend = Паҳншавӣ
}}
'''Занбақи оташин'''&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, '''занбақи печанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи хазанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;&gt;{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIERnames&quot;&gt;{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои [[Сурх|сурху]] [[Зард|зард]] дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле [[Заҳр|заҳрноканд]], вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.

== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
[[Акс:Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg|thumb|right|150px|Меваи занбақи оташин]]
[[Акс:Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg|thumb|right|150px|Ғӯзаи занбақи оташин бо тухмҳояш]]
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] гӯштдори сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя]]и он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 м мерасад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва [[Қутр|қутрашон]] аз 4,5 то 7 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гулҳо дар [[Гулпоя|гулпояҳои]] борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. [[Гулпӯш]]и онҳо аз шаш баргчаи гулпӯши одӣ (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Ин баргчаҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнашон ба ҳам пайвастаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳангоми шукуфтани [[Ғунча|ғунчаҳои]] хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба пушт қат мешаванду рангашонро дигар мекунанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Гулҳои пурра шукуфта ранги баланди зарду сурх доранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Дигар навъҳо, бо рангҳои [[Сафед|сафедтоб]], [[Зард|зард]], [[Норинҷӣ|норинҷӣ]], [[Ҷигарранг|ҷигарранг]] ва [[Бунафш|бунафштоби]] [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] низ мушоҳида шудаанд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;

Ҳар гул шаш [[Гардбарг|гардбарги]] намоён дорад, ки ба самти баргчаҳои гулпӯш ба берун қат шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Ҳар гардбарг аз думчаи дарозиаш 3–4 см ва [[Гарддон|гарддони]] 1-сантиметрӣ, ки дар нӯги думча ҷойгир аст, иборат мебошад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; [[Гарди гул]] аз шикофҳои вертикалии берунии гарддон хориҷ мешавад.

Маҷмӯи узвҳои модинаи гул ([[гинетсей]]) аз се мевабарг иборат аст, ки аз канорҳои дарунии худ ба ҳам пайваста, гулмодаро ташкил медиҳанд. [[Ғӯрак]]и гул болоӣ буда, дар болои гулбанд ҷойгир аст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳар гулмода сутунчаи дарозиаш 2,5–3,5 см ва гардгираки дарозиаш 6–7 мм дорад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt;

Меваи рустанӣ [[Ғӯза (ботаника)|ғӯзаи]] гӯштдор буда, дарозиаш то 6 см мерасад ва дар дохилаш якчанд тухми сурх ҷойгиранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==
Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt; Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias}}&lt;/ref&gt; Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&amp;ibra=all&amp;card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998}}&lt;/ref&gt;

Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Марғзор|марғзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Парвариш ==
{{Multiple image
| align = right
| total_width = 300
| image1 = Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg
| image2 = Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg
| footer = Мева (чап) ва тухмҳо дар ғӯзаи хушк
}}

Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз рустаниҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ дорои навъҳои қадпаст ва навъҳое, ки гулҳои гулбаргмонандҳои васеътару ҳамвортар ҳосил мекунанд. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норанҷӣ, олуболуранг ва зард парвариш карда мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Ин рустаниро бо роҳи кишти тухм ё [[Афзоиши нашвӣ|афзоиши нашвӣ]], яъне тақсим кардани решапоя зиёд мекунанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Сабзидани тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ давом кунад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Тухмҳо ҳатто баъди то нӯҳ моҳ дар ҳолати оромӣ мондан низ қобилияти сабзидан доранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Лӯндаҳои рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд. Одатан тақрибан аз се ду ҳиссаи онҳо дар давоми як моҳ сабзида мебароянд. Аммо аз як лӯнда дар як сол на бештар аз ду рустании нав ба даст овардан мумкин аст. Азбаски сабзидани тухмҳо вақти зиёд мегирад ва рустаниҳои аз тухм рӯида барои ба камол расидан тақрибан се сол ниёз доранд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд. Ба ин усулҳо дар об тар кардани тухмҳо, нигоҳ доштани ҳарорати гарм ва муътадил ҳангоми сабзиш, истифодаи моддаҳои кимиёвӣ, аз ҷумла [[Гипохлорит|гипохлоритҳо]], ва илова кардани ҳормонҳои рушд, ба монанди [[Ауксин|ауксинҳо]], дохил мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои офтобӣ хуб мерӯяд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми парвариш мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, ба монанди [[Cochliobolus lunatus|доғзанӣ ва хушкшавии баргҳо]] ва пӯсидани лӯндаҳо, инчунин зараррасонҳо ба миён меоянд. Аз ҷумлаи зараррасонҳои ин рустанӣ шапаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шапуш|шапушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Таҳқиқоти соли 2012 нишон дод, ки дар баъзе озмоишҳо парвариши [[Бофтапарварии рустаниҳо|бофтаҳои рустанӣ]] дар шароити ''in vitro'' (берун аз организми зинда, дар муҳити озмоишгоҳӣ) боиси зиёд шудани ҳосил гардид.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yadav |first1=Kuldeep |last2=Aggarwal |first2=Ashok |last3=Singh |first3=Narender |title=Actions for ''ex situ'' conservation of ''Gloriosa superba'' L. – an endangered ornamental cum medicinal plant |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |journal=Journal of Crop Science and Biotechnology |date=2012 |volume=15 |issue=4 |pages=297–303 |doi=10.1007/s12892-012-0045-7 |archive-date=2024-04-03 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403191406/https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |url-status=live |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин мекобанд.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Меваҳоро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған ба фурӯш бароварда мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

== Корбурд ==

== Фарҳанг ==
[[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]]
Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}&lt;/ref&gt;

Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;&gt;{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Net&quot;&gt;{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KI&quot;&gt;{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020}}&lt;/ref&gt; Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>hqb8fpo9v1hpg821kapb5u4w60xo16q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490101</id>
      <parentid>1490100</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T00:45:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24535" sha1="bowbvdqowht4nvp467bjhxdigqhor3h" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| wikicommons = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
| range map = Gloriosa superba distribution.png
| range map caption = Паҳншавӣ
| range legend = Паҳншавӣ
}}
'''Занбақи оташин'''&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, '''занбақи печанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи хазанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;&gt;{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIERnames&quot;&gt;{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои [[Сурх|сурху]] [[Зард|зард]] дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле [[Заҳр|заҳрноканд]], вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.
{{Clear}}
== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
[[Акс:Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg|thumb|right|150px|Меваи занбақи оташин]]
[[Акс:Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg|thumb|right|150px|Ғӯзаи занбақи оташин бо тухмҳояш]]
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] гӯштдори сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя]]и он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 м мерасад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва [[Қутр|қутрашон]] аз 4,5 то 7 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гулҳо дар [[Гулпоя|гулпояҳои]] борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. [[Гулпӯш]]и онҳо аз шаш баргчаи гулпӯши одӣ (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Ин баргчаҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнашон ба ҳам пайвастаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳангоми шукуфтани [[Ғунча|ғунчаҳои]] хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба пушт қат мешаванду рангашонро дигар мекунанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Гулҳои пурра шукуфта ранги баланди зарду сурх доранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Дигар навъҳо, бо рангҳои [[Сафед|сафедтоб]], [[Зард|зард]], [[Норинҷӣ|норинҷӣ]], [[Ҷигарранг|ҷигарранг]] ва [[Бунафш|бунафштоби]] [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] низ мушоҳида шудаанд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;

Ҳар гул шаш [[Гардбарг|гардбарги]] намоён дорад, ки ба самти баргчаҳои гулпӯш ба берун қат шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Ҳар гардбарг аз думчаи дарозиаш 3–4 см ва [[Гарддон|гарддони]] 1-сантиметрӣ, ки дар нӯги думча ҷойгир аст, иборат мебошад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; [[Гарди гул]] аз шикофҳои вертикалии берунии гарддон хориҷ мешавад.

Маҷмӯи узвҳои модинаи гул ([[гинетсей]]) аз се мевабарг иборат аст, ки аз канорҳои дарунии худ ба ҳам пайваста, гулмодаро ташкил медиҳанд. [[Ғӯрак]]и гул болоӣ буда, дар болои гулбанд ҷойгир аст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳар гулмода сутунчаи дарозиаш 2,5–3,5 см ва гардгираки дарозиаш 6–7 мм дорад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt;

Меваи рустанӣ [[Ғӯза (ботаника)|ғӯзаи]] гӯштдор буда, дарозиаш то 6 см мерасад ва дар дохилаш якчанд тухми сурх ҷойгиранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==
Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt; Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias}}&lt;/ref&gt; Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&amp;ibra=all&amp;card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998}}&lt;/ref&gt;

Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Марғзор|марғзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Парвариш ==
{{Multiple image
| align = right
| total_width = 300
| image1 = Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg
| image2 = Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg
| footer = Мева (чап) ва тухмҳо дар ғӯзаи хушк
}}

Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз рустаниҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ дорои навъҳои қадпаст ва навъҳое, ки гулҳои гулбаргмонандҳои васеътару ҳамвортар ҳосил мекунанд. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норанҷӣ, олуболуранг ва зард парвариш карда мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Ин рустаниро бо роҳи кишти тухм ё [[Афзоиши нашвӣ|афзоиши нашвӣ]], яъне тақсим кардани решапоя зиёд мекунанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Сабзидани тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ давом кунад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Тухмҳо ҳатто баъди то нӯҳ моҳ дар ҳолати оромӣ мондан низ қобилияти сабзидан доранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Лӯндаҳои рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд. Одатан тақрибан аз се ду ҳиссаи онҳо дар давоми як моҳ сабзида мебароянд. Аммо аз як лӯнда дар як сол на бештар аз ду рустании нав ба даст овардан мумкин аст. Азбаски сабзидани тухмҳо вақти зиёд мегирад ва рустаниҳои аз тухм рӯида барои ба камол расидан тақрибан се сол ниёз доранд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд. Ба ин усулҳо дар об тар кардани тухмҳо, нигоҳ доштани ҳарорати гарм ва муътадил ҳангоми сабзиш, истифодаи моддаҳои кимиёвӣ, аз ҷумла [[Гипохлорит|гипохлоритҳо]], ва илова кардани ҳормонҳои рушд, ба монанди [[Ауксин|ауксинҳо]], дохил мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои офтобӣ хуб мерӯяд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми парвариш мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, ба монанди [[Cochliobolus lunatus|доғзанӣ ва хушкшавии баргҳо]] ва пӯсидани лӯндаҳо, инчунин зараррасонҳо ба миён меоянд. Аз ҷумлаи зараррасонҳои ин рустанӣ шапаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шапуш|шапушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Таҳқиқоти соли 2012 нишон дод, ки дар баъзе озмоишҳо парвариши [[Бофтапарварии рустаниҳо|бофтаҳои рустанӣ]] дар шароити ''in vitro'' (берун аз организми зинда, дар муҳити озмоишгоҳӣ) боиси зиёд шудани ҳосил гардид.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yadav |first1=Kuldeep |last2=Aggarwal |first2=Ashok |last3=Singh |first3=Narender |title=Actions for ''ex situ'' conservation of ''Gloriosa superba'' L. – an endangered ornamental cum medicinal plant |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |journal=Journal of Crop Science and Biotechnology |date=2012 |volume=15 |issue=4 |pages=297–303 |doi=10.1007/s12892-012-0045-7 |archive-date=2024-04-03 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403191406/https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |url-status=live |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин мекобанд.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Меваҳоро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған ба фурӯш бароварда мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

== Корбурд ==

== Фарҳанг ==
[[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]]
Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}&lt;/ref&gt;

Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;&gt;{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Net&quot;&gt;{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KI&quot;&gt;{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020}}&lt;/ref&gt; Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>bowbvdqowht4nvp467bjhxdigqhor3h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490102</id>
      <parentid>1490101</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T00:49:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тавсифоти гиёҳшинохтӣ */</comment>
      <origin>1490102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24504" sha1="04ehk65nz5qordcfan2jgytjkrdqpcz" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| wikicommons = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
| range map = Gloriosa superba distribution.png
| range map caption = Паҳншавӣ
| range legend = Паҳншавӣ
}}
'''Занбақи оташин'''&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, '''занбақи печанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи хазанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;&gt;{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIERnames&quot;&gt;{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои [[Сурх|сурху]] [[Зард|зард]] дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле [[Заҳр|заҳрноканд]], вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.
{{Clear}}
== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
[[Акс:Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg|thumb|right|150px|Меваи занбақи оташин]]
[[Акс:Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg|thumb|right|150px|Ғӯзаи занбақи оташин бо тухмҳояш]]
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] ғафси сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя]]и он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 м мерасад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва [[Қутр|қутрашон]] аз 4,5 то 7 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гулҳо дар [[Гулпоя|гулпояҳои]] борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. [[Гулпӯш]]и онҳо аз шаш баргчаи гулпӯши одӣ (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Ин баргчаҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнашон ба ҳам пайвастаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳангоми шукуфтани [[Ғунча|ғунчаҳои]] хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба пушт қат мешаванду рангашонро дигар мекунанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Гулҳои пурра шукуфта ранги баланди зарду сурх доранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Дигар навъҳо, бо рангҳои [[Сафед|сафедтоб]], [[Зард|зард]], [[Норинҷӣ|норинҷӣ]], [[Ҷигарранг|ҷигарранг]] ва [[Бунафш|бунафштоби]] [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] низ мушоҳида шудаанд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;

Ҳар гул шаш [[Гардбарг|гардбарги]] намоён дорад, ки ба самти баргчаҳои гулпӯш ба берун қат шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Ҳар гардбарг аз думчаи дарозиаш 3–4 см ва [[Гарддон|гарддони]] 1-сантиметрӣ, ки дар нӯги думча ҷойгир аст, иборат мебошад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; [[Гарди гул]] аз шикофҳои вертикалии берунии гарддон хориҷ мешавад.

Маҷмӯи узвҳои модинаи гул ([[гинетсей]]) аз се мевабарг иборат аст, ки аз канорҳои дарунии худ ба ҳам пайваста, гулмодаро ташкил медиҳанд. [[Ғӯрак]]и гул болоӣ буда, дар болои гулбанд ҷойгир аст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳар гулмода сутунчаи дарозиаш 2,5–3,5 см ва гардгираки дарозиаш 6–7 мм дорад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt;

Меваи рустанӣ [[Ғӯза|ғӯзаи]] ғафс буда, дарозиаш то 6 см мерасад ва дар дохилаш якчанд тухми сурх ҷойгиранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==
Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt; Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias}}&lt;/ref&gt; Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&amp;ibra=all&amp;card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998}}&lt;/ref&gt;

Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Марғзор|марғзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Парвариш ==
{{Multiple image
| align = right
| total_width = 300
| image1 = Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg
| image2 = Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg
| footer = Мева (чап) ва тухмҳо дар ғӯзаи хушк
}}

Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз рустаниҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ дорои навъҳои қадпаст ва навъҳое, ки гулҳои гулбаргмонандҳои васеътару ҳамвортар ҳосил мекунанд. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норанҷӣ, олуболуранг ва зард парвариш карда мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Ин рустаниро бо роҳи кишти тухм ё [[Афзоиши нашвӣ|афзоиши нашвӣ]], яъне тақсим кардани решапоя зиёд мекунанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Сабзидани тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ давом кунад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Тухмҳо ҳатто баъди то нӯҳ моҳ дар ҳолати оромӣ мондан низ қобилияти сабзидан доранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Лӯндаҳои рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд. Одатан тақрибан аз се ду ҳиссаи онҳо дар давоми як моҳ сабзида мебароянд. Аммо аз як лӯнда дар як сол на бештар аз ду рустании нав ба даст овардан мумкин аст. Азбаски сабзидани тухмҳо вақти зиёд мегирад ва рустаниҳои аз тухм рӯида барои ба камол расидан тақрибан се сол ниёз доранд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд. Ба ин усулҳо дар об тар кардани тухмҳо, нигоҳ доштани ҳарорати гарм ва муътадил ҳангоми сабзиш, истифодаи моддаҳои кимиёвӣ, аз ҷумла [[Гипохлорит|гипохлоритҳо]], ва илова кардани ҳормонҳои рушд, ба монанди [[Ауксин|ауксинҳо]], дохил мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои офтобӣ хуб мерӯяд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми парвариш мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, ба монанди [[Cochliobolus lunatus|доғзанӣ ва хушкшавии баргҳо]] ва пӯсидани лӯндаҳо, инчунин зараррасонҳо ба миён меоянд. Аз ҷумлаи зараррасонҳои ин рустанӣ шапаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шапуш|шапушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Таҳқиқоти соли 2012 нишон дод, ки дар баъзе озмоишҳо парвариши [[Бофтапарварии рустаниҳо|бофтаҳои рустанӣ]] дар шароити ''in vitro'' (берун аз организми зинда, дар муҳити озмоишгоҳӣ) боиси зиёд шудани ҳосил гардид.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yadav |first1=Kuldeep |last2=Aggarwal |first2=Ashok |last3=Singh |first3=Narender |title=Actions for ''ex situ'' conservation of ''Gloriosa superba'' L. – an endangered ornamental cum medicinal plant |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |journal=Journal of Crop Science and Biotechnology |date=2012 |volume=15 |issue=4 |pages=297–303 |doi=10.1007/s12892-012-0045-7 |archive-date=2024-04-03 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403191406/https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |url-status=live |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин мекобанд.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Меваҳоро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған ба фурӯш бароварда мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

== Корбурд ==

== Фарҳанг ==
[[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]]
Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}&lt;/ref&gt;

Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;&gt;{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Net&quot;&gt;{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KI&quot;&gt;{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020}}&lt;/ref&gt; Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>04ehk65nz5qordcfan2jgytjkrdqpcz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490104</id>
      <parentid>1490102</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T01:04:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Корбурд */</comment>
      <origin>1490104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28818" sha1="pwntav5ayeb1zexdd55ak6qzkk4m55t" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| wikicommons = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
| range map = Gloriosa superba distribution.png
| range map caption = Паҳншавӣ
| range legend = Паҳншавӣ
}}
'''Занбақи оташин'''&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, '''занбақи печанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи хазанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;&gt;{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIERnames&quot;&gt;{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои [[Сурх|сурху]] [[Зард|зард]] дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле [[Заҳр|заҳрноканд]], вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.
{{Clear}}
== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
[[Акс:Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg|thumb|right|150px|Меваи занбақи оташин]]
[[Акс:Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg|thumb|right|150px|Ғӯзаи занбақи оташин бо тухмҳояш]]
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] ғафси сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя]]и он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 м мерасад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва [[Қутр|қутрашон]] аз 4,5 то 7 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гулҳо дар [[Гулпоя|гулпояҳои]] борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. [[Гулпӯш]]и онҳо аз шаш баргчаи гулпӯши одӣ (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Ин баргчаҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнашон ба ҳам пайвастаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳангоми шукуфтани [[Ғунча|ғунчаҳои]] хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба пушт қат мешаванду рангашонро дигар мекунанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Гулҳои пурра шукуфта ранги баланди зарду сурх доранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Дигар навъҳо, бо рангҳои [[Сафед|сафедтоб]], [[Зард|зард]], [[Норинҷӣ|норинҷӣ]], [[Ҷигарранг|ҷигарранг]] ва [[Бунафш|бунафштоби]] [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] низ мушоҳида шудаанд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;

Ҳар гул шаш [[Гардбарг|гардбарги]] намоён дорад, ки ба самти баргчаҳои гулпӯш ба берун қат шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Ҳар гардбарг аз думчаи дарозиаш 3–4 см ва [[Гарддон|гарддони]] 1-сантиметрӣ, ки дар нӯги думча ҷойгир аст, иборат мебошад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; [[Гарди гул]] аз шикофҳои вертикалии берунии гарддон хориҷ мешавад.

Маҷмӯи узвҳои модинаи гул ([[гинетсей]]) аз се мевабарг иборат аст, ки аз канорҳои дарунии худ ба ҳам пайваста, гулмодаро ташкил медиҳанд. [[Ғӯрак]]и гул болоӣ буда, дар болои гулбанд ҷойгир аст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳар гулмода сутунчаи дарозиаш 2,5–3,5 см ва гардгираки дарозиаш 6–7 мм дорад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt;

Меваи рустанӣ [[Ғӯза|ғӯзаи]] ғафс буда, дарозиаш то 6 см мерасад ва дар дохилаш якчанд тухми сурх ҷойгиранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==
Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt; Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias}}&lt;/ref&gt; Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&amp;ibra=all&amp;card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998}}&lt;/ref&gt;

Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Марғзор|марғзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Парвариш ==
{{Multiple image
| align = right
| total_width = 300
| image1 = Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg
| image2 = Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg
| footer = Мева (чап) ва тухмҳо дар ғӯзаи хушк
}}

Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз рустаниҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ дорои навъҳои қадпаст ва навъҳое, ки гулҳои гулбаргмонандҳои васеътару ҳамвортар ҳосил мекунанд. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норанҷӣ, олуболуранг ва зард парвариш карда мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Ин рустаниро бо роҳи кишти тухм ё [[Афзоиши нашвӣ|афзоиши нашвӣ]], яъне тақсим кардани решапоя зиёд мекунанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Сабзидани тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ давом кунад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Тухмҳо ҳатто баъди то нӯҳ моҳ дар ҳолати оромӣ мондан низ қобилияти сабзидан доранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Лӯндаҳои рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд. Одатан тақрибан аз се ду ҳиссаи онҳо дар давоми як моҳ сабзида мебароянд. Аммо аз як лӯнда дар як сол на бештар аз ду рустании нав ба даст овардан мумкин аст. Азбаски сабзидани тухмҳо вақти зиёд мегирад ва рустаниҳои аз тухм рӯида барои ба камол расидан тақрибан се сол ниёз доранд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд. Ба ин усулҳо дар об тар кардани тухмҳо, нигоҳ доштани ҳарорати гарм ва муътадил ҳангоми сабзиш, истифодаи моддаҳои кимиёвӣ, аз ҷумла [[Гипохлорит|гипохлоритҳо]], ва илова кардани ҳормонҳои рушд, ба монанди [[Ауксин|ауксинҳо]], дохил мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои офтобӣ хуб мерӯяд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми парвариш мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, ба монанди [[Cochliobolus lunatus|доғзанӣ ва хушкшавии баргҳо]] ва пӯсидани лӯндаҳо, инчунин зараррасонҳо ба миён меоянд. Аз ҷумлаи зараррасонҳои ин рустанӣ шапаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шапуш|шапушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Таҳқиқоти соли 2012 нишон дод, ки дар баъзе озмоишҳо парвариши [[Бофтапарварии рустаниҳо|бофтаҳои рустанӣ]] дар шароити ''in vitro'' (берун аз организми зинда, дар муҳити озмоишгоҳӣ) боиси зиёд шудани ҳосил гардид.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yadav |first1=Kuldeep |last2=Aggarwal |first2=Ashok |last3=Singh |first3=Narender |title=Actions for ''ex situ'' conservation of ''Gloriosa superba'' L. – an endangered ornamental cum medicinal plant |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |journal=Journal of Crop Science and Biotechnology |date=2012 |volume=15 |issue=4 |pages=297–303 |doi=10.1007/s12892-012-0045-7 |archive-date=2024-04-03 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403191406/https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |url-status=live |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин мекобанд.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Меваҳоро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған ба фурӯш бароварда мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

== Корбурд ==
[[Акс:Gloriosa superba-1-Anna park-yercaud-salem-India.JPG|thumb|Лӯндаҳои занбақи оташин дар тибби халқӣ васеъ истифода мешаванд]]

Занбақи оташин ба хотири гулҳои рангорангаш ҳамчун [[Рустании ороишӣ|рустании ороишӣ]] парвариш карда мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Азбаски ин рустанӣ дорои моддаи [[Колхитсин|колхитсин]] мебошад, он дар саноати [[Дорусозӣ|дорусозӣ]] низ васеъ истифода мешавад.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ade |first1=Ravindra |last2=Rai |first2=Mahendra K. |title=Review: Current advances in ''Gloriosa superba'' L. |journal=Biodiversitas |date=2009 |volume=10 |issue=4 |pages=210–214 |doi=10.13057/biodiv/d100409 |doi-access=free |url=http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |archive-date=2013-09-01 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901171225/http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Колхитсин барои табобати [[Ниқрис|ниқрис]] ва дигар бемориҳои газакӣ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Ин модда инчунин дар таҳқиқоти озмоишӣ барои суст кардани [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳо]] истифода шуда, дар пажӯҳишҳои соҳаи [[Саратоншиносӣ|саратоншиносӣ]] низ корбурд дорад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар Африқо аз моддаҳои ин рустанӣ барои заҳролуд кардани тирҳо&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; ва дар Ҳиндустон барои дур кардани [[Мор|морҳо]] ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар тибби халқӣ, аз ҷумла [[Аюрведа|аюрведа]], васеъ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар тибби халқӣ онро ҳамчун доруи [[Исҳоловар|исҳоловар]] ва барои табобати захмҳо, [[Артрит|артрит]], [[Бавосир|бавосир]], [[Вабо|вабо]], [[Безурётӣ|безурётӣ]], кирмҳои рӯда, дарди шикам, бемориҳои гурда, моргазидагӣ, [[Тиф|тиф]], [[Махав|махав]] ва дигар бемориҳои пӯст истифода мекарданд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Дар Африқо қисмҳои гуногуни ин рустанӣ барои табобати бемориҳои ҳархела истифода мешаванд. Дар [[Ҷумҳурии Демократии Конго]] баргҳои онро барои табобати [[Зиққи нафас|зиққи нафас]] ва дар [[Бурундӣ]] барои [[Тарбод|тарбод]] истифода мебаранд. Дар [[Кот-д’Ивуар]] ва [[Буркина Фасо]] аз шираи баргҳо барои нест кардани [[Сулфа|сулфа]]ю дард, дар [[Танзания]] бошад, ҳамчун моддаи безараргардонанда ва доруи зидди [[Вараҷа|вараҷа]] истифода мекунанд.

Дар [[Судон]] оби [[Лӯнда|лӯндаҳои]] рустаниро ҳамчун воситаи хобовар ва дар [[Кения]] ва [[Конго]] барои табобати бемориҳои шикам истифода мебаранд. Инчунин, онро дар Танзания барои дарди гӯш ва дар [[Зимбабве]] барои дарди дандон ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ғайр аз корбурдҳои тиббӣ, ин рустанӣ ва моддаҳои аз он ҳосилшударо барои одамкушӣ, [[Худкушӣ|худкушӣ]], [[Бачапартоӣ|бачапартоӣ]] ва заҳролуд кардани ҳайвонот низ ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Фарҳанг ==
[[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]]
Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}&lt;/ref&gt;

Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;&gt;{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Net&quot;&gt;{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KI&quot;&gt;{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020}}&lt;/ref&gt; Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>pwntav5ayeb1zexdd55ak6qzkk4m55t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490119</id>
      <parentid>1490104</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T01:36:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Корбурд */</comment>
      <origin>1490119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28858" sha1="e5u3sp359ev54opkscjkdo6rwop6akz" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| wikicommons = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
| range map = Gloriosa superba distribution.png
| range map caption = Паҳншавӣ
| range legend = Паҳншавӣ
}}
'''Занбақи оташин'''&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, '''занбақи печанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи хазанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;&gt;{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIERnames&quot;&gt;{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои [[Сурх|сурху]] [[Зард|зард]] дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле [[Заҳр|заҳрноканд]], вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.
{{Clear}}
== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
[[Акс:Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg|thumb|right|150px|Меваи занбақи оташин]]
[[Акс:Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg|thumb|right|150px|Ғӯзаи занбақи оташин бо тухмҳояш]]
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] ғафси сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя]]и он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 м мерасад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва [[Қутр|қутрашон]] аз 4,5 то 7 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гулҳо дар [[Гулпоя|гулпояҳои]] борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. [[Гулпӯш]]и онҳо аз шаш баргчаи гулпӯши одӣ (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Ин баргчаҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнашон ба ҳам пайвастаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳангоми шукуфтани [[Ғунча|ғунчаҳои]] хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба пушт қат мешаванду рангашонро дигар мекунанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Гулҳои пурра шукуфта ранги баланди зарду сурх доранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Дигар навъҳо, бо рангҳои [[Сафед|сафедтоб]], [[Зард|зард]], [[Норинҷӣ|норинҷӣ]], [[Ҷигарранг|ҷигарранг]] ва [[Бунафш|бунафштоби]] [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] низ мушоҳида шудаанд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;

Ҳар гул шаш [[Гардбарг|гардбарги]] намоён дорад, ки ба самти баргчаҳои гулпӯш ба берун қат шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Ҳар гардбарг аз думчаи дарозиаш 3–4 см ва [[Гарддон|гарддони]] 1-сантиметрӣ, ки дар нӯги думча ҷойгир аст, иборат мебошад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; [[Гарди гул]] аз шикофҳои вертикалии берунии гарддон хориҷ мешавад.

Маҷмӯи узвҳои модинаи гул ([[гинетсей]]) аз се мевабарг иборат аст, ки аз канорҳои дарунии худ ба ҳам пайваста, гулмодаро ташкил медиҳанд. [[Ғӯрак]]и гул болоӣ буда, дар болои гулбанд ҷойгир аст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳар гулмода сутунчаи дарозиаш 2,5–3,5 см ва гардгираки дарозиаш 6–7 мм дорад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt;

Меваи рустанӣ [[Ғӯза|ғӯзаи]] ғафс буда, дарозиаш то 6 см мерасад ва дар дохилаш якчанд тухми сурх ҷойгиранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==
Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt; Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias}}&lt;/ref&gt; Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&amp;ibra=all&amp;card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998}}&lt;/ref&gt;

Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Марғзор|марғзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Парвариш ==
{{Multiple image
| align = right
| total_width = 300
| image1 = Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg
| image2 = Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg
| footer = Мева (чап) ва тухмҳо дар ғӯзаи хушк
}}

Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз рустаниҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ дорои навъҳои қадпаст ва навъҳое, ки гулҳои гулбаргмонандҳои васеътару ҳамвортар ҳосил мекунанд. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норанҷӣ, олуболуранг ва зард парвариш карда мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Ин рустаниро бо роҳи кишти тухм ё [[Афзоиши нашвӣ|афзоиши нашвӣ]], яъне тақсим кардани решапоя зиёд мекунанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Сабзидани тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ давом кунад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Тухмҳо ҳатто баъди то нӯҳ моҳ дар ҳолати оромӣ мондан низ қобилияти сабзидан доранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Лӯндаҳои рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд. Одатан тақрибан аз се ду ҳиссаи онҳо дар давоми як моҳ сабзида мебароянд. Аммо аз як лӯнда дар як сол на бештар аз ду рустании нав ба даст овардан мумкин аст. Азбаски сабзидани тухмҳо вақти зиёд мегирад ва рустаниҳои аз тухм рӯида барои ба камол расидан тақрибан се сол ниёз доранд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд. Ба ин усулҳо дар об тар кардани тухмҳо, нигоҳ доштани ҳарорати гарм ва муътадил ҳангоми сабзиш, истифодаи моддаҳои кимиёвӣ, аз ҷумла [[Гипохлорит|гипохлоритҳо]], ва илова кардани ҳормонҳои рушд, ба монанди [[Ауксин|ауксинҳо]], дохил мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои офтобӣ хуб мерӯяд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми парвариш мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, ба монанди [[Cochliobolus lunatus|доғзанӣ ва хушкшавии баргҳо]] ва пӯсидани лӯндаҳо, инчунин зараррасонҳо ба миён меоянд. Аз ҷумлаи зараррасонҳои ин рустанӣ шапаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шапуш|шапушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Таҳқиқоти соли 2012 нишон дод, ки дар баъзе озмоишҳо парвариши [[Бофтапарварии рустаниҳо|бофтаҳои рустанӣ]] дар шароити ''in vitro'' (берун аз организми зинда, дар муҳити озмоишгоҳӣ) боиси зиёд шудани ҳосил гардид.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yadav |first1=Kuldeep |last2=Aggarwal |first2=Ashok |last3=Singh |first3=Narender |title=Actions for ''ex situ'' conservation of ''Gloriosa superba'' L. – an endangered ornamental cum medicinal plant |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |journal=Journal of Crop Science and Biotechnology |date=2012 |volume=15 |issue=4 |pages=297–303 |doi=10.1007/s12892-012-0045-7 |archive-date=2024-04-03 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403191406/https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |url-status=live |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин мекобанд.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Меваҳоро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған ба фурӯш бароварда мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

== Корбурд ==
[[Акс:Gloriosa superba-1-Anna park-yercaud-salem-India.JPG|thumb|Лӯндаҳои занбақи оташин дар тибби халқӣ васеъ истифода мешаванд.]]

Занбақи оташин ба хотири гулҳои рангорангаш ҳамчун [[Рустании ороишӣ|рустании ороишӣ]] парвариш карда мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Азбаски ин рустанӣ дорои моддаи [[Колхитсин|колхитсин]] мебошад, он дар саноати [[Дорусозӣ|дорусозӣ]] низ васеъ истифода мешавад.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ade |first1=Ravindra |last2=Rai |first2=Mahendra K. |title=Review: Current advances in ''Gloriosa superba'' L. |journal=Biodiversitas |date=2009 |volume=10 |issue=4 |pages=210–214 |doi=10.13057/biodiv/d100409 |doi-access=free |url=http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |archive-date=2013-09-01 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901171225/http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Колхитсин барои табобати [[Ниқрис|ниқрис]] ва дигар бемориҳои газакӣ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Ин модда инчунин дар таҳқиқоти озмоишӣ барои суст кардани [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳо]] истифода шуда, дар пажӯҳишҳои соҳаи [[Саратоншиносӣ|саратоншиносӣ]] низ корбурд дорад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар Африқо аз моддаҳои ин рустанӣ барои заҳролуд кардани тирҳо&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; ва дар Ҳиндустон барои дур кардани [[Мор|морҳо]] ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар тибби халқӣ, аз ҷумла [[Аюрведа|аюрведа]], васеъ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар тибби халқӣ онро ҳамчун доруи [[Исҳоловар|исҳоловар]] ва барои табобати захмҳо, [[Артрит|артрит]], [[Бавосир|бавосир]], [[Вабо|вабо]], [[Безурётӣ|безурётӣ]], кирмҳои рӯда, дарди шикам, бемориҳои гурда, [[Моргазидагӣ|моргазидагӣ]], [[Домана|домана]], [[Махав|махав]] ва дигар бемориҳои пӯст истифода мекарданд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Дар Африқо қисмҳои гуногуни ин рустанӣ барои табобати бемориҳои ҳархела истифода мешаванд. Дар [[Ҷумҳурии Демократии Конго]] баргҳои онро барои табобати [[Зиққи нафас|зиққи нафас]] ва дар [[Бурундӣ]] барои [[Тарбод|тарбод]] истифода мебаранд. Дар [[Кот-д’Ивуар]] ва [[Буркина Фасо]] аз шираи баргҳо барои нест кардани [[Сулфа|сулфа]]ю дард, дар [[Танзания]] бошад, ҳамчун моддаи безараргардонанда ва доруи зидди [[Вараҷа|вараҷа]] истифода мекунанд.

Дар [[Судон]] оби [[Лӯнда|лӯндаҳои]] рустаниро ҳамчун воситаи хобовар ва дар [[Кения]] ва [[Конго]] барои табобати бемориҳои шикам истифода мебаранд. Инчунин, онро дар Танзания барои дарди гӯш ва дар [[Зимбабве]] барои дарди дандон ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ғайр аз корбурдҳои тиббӣ, ин рустанӣ ва моддаҳои аз он ҳосилшударо барои одамкушӣ, [[Худкушӣ|худкушӣ]], [[Бачапартоӣ|бачапартоӣ]] ва заҳролуд кардани ҳайвонот низ ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Фарҳанг ==
[[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]]
Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}&lt;/ref&gt;

Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;&gt;{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Net&quot;&gt;{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KI&quot;&gt;{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020}}&lt;/ref&gt; Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>e5u3sp359ev54opkscjkdo6rwop6akz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490120</id>
      <parentid>1490119</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T01:40:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Парвариш */</comment>
      <origin>1490120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28613" sha1="p6raq18286vjmpoe4h3f3b967ojnumi" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| wikicommons = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
| range map = Gloriosa superba distribution.png
| range map caption = Паҳншавӣ
| range legend = Паҳншавӣ
}}
'''Занбақи оташин'''&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, '''занбақи печанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи хазанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;&gt;{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIERnames&quot;&gt;{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои [[Сурх|сурху]] [[Зард|зард]] дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле [[Заҳр|заҳрноканд]], вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.
{{Clear}}
== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
[[Акс:Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg|thumb|right|150px|Меваи занбақи оташин]]
[[Акс:Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg|thumb|right|150px|Ғӯзаи занбақи оташин бо тухмҳояш]]
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] ғафси сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя]]и он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 м мерасад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва [[Қутр|қутрашон]] аз 4,5 то 7 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гулҳо дар [[Гулпоя|гулпояҳои]] борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. [[Гулпӯш]]и онҳо аз шаш баргчаи гулпӯши одӣ (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Ин баргчаҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнашон ба ҳам пайвастаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳангоми шукуфтани [[Ғунча|ғунчаҳои]] хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба пушт қат мешаванду рангашонро дигар мекунанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Гулҳои пурра шукуфта ранги баланди зарду сурх доранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Дигар навъҳо, бо рангҳои [[Сафед|сафедтоб]], [[Зард|зард]], [[Норинҷӣ|норинҷӣ]], [[Ҷигарранг|ҷигарранг]] ва [[Бунафш|бунафштоби]] [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] низ мушоҳида шудаанд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;

Ҳар гул шаш [[Гардбарг|гардбарги]] намоён дорад, ки ба самти баргчаҳои гулпӯш ба берун қат шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Ҳар гардбарг аз думчаи дарозиаш 3–4 см ва [[Гарддон|гарддони]] 1-сантиметрӣ, ки дар нӯги думча ҷойгир аст, иборат мебошад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; [[Гарди гул]] аз шикофҳои вертикалии берунии гарддон хориҷ мешавад.

Маҷмӯи узвҳои модинаи гул ([[гинетсей]]) аз се мевабарг иборат аст, ки аз канорҳои дарунии худ ба ҳам пайваста, гулмодаро ташкил медиҳанд. [[Ғӯрак]]и гул болоӣ буда, дар болои гулбанд ҷойгир аст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳар гулмода сутунчаи дарозиаш 2,5–3,5 см ва гардгираки дарозиаш 6–7 мм дорад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt;

Меваи рустанӣ [[Ғӯза|ғӯзаи]] ғафс буда, дарозиаш то 6 см мерасад ва дар дохилаш якчанд тухми сурх ҷойгиранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==
Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt; Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias}}&lt;/ref&gt; Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&amp;ibra=all&amp;card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998}}&lt;/ref&gt;

Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Марғзор|марғзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Парвариш ==
Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]], баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз навъҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ дорои навъҳои қадпаст ва навъҳое, ки гулҳои гулбаргмонандҳои васеътару ҳамвортар ҳосил мекунанд. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норанҷӣ, олуболуранг ва зард парвариш карда мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Ин рустаниро бо роҳи кишти тухм ё [[Афзоиши нашвӣ|афзоиши нашвӣ]], яъне тақсим кардани решапоя зиёд мекунанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Сабзидани тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ давом кунад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Тухмҳо ҳатто баъди то нӯҳ моҳ дар ҳолати оромӣ мондан низ қобилияти сабзидан доранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Лӯндаҳои рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд. Одатан тақрибан аз се ду ҳиссаи онҳо дар давоми як моҳ сабзида мебароянд. Аммо аз як лӯнда дар як сол на бештар аз ду рустании нав ба даст овардан мумкин аст. Азбаски сабзидани тухмҳо вақти зиёд мегирад ва рустаниҳои аз тухм рӯида барои ба камол расидан тақрибан се сол ниёз доранд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд. Ба ин усулҳо дар об тар кардани тухмҳо, нигоҳ доштани ҳарорати гарм ва муътадил ҳангоми сабзиш, истифодаи моддаҳои кимиёвӣ, аз ҷумла [[Гипохлорит|гипохлоритҳо]], ва илова кардани ҳормонҳои рушд, ба монанди [[Ауксин|ауксинҳо]], дохил мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои офтобӣ хуб мерӯяд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми парвариш мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, ба монанди [[Cochliobolus lunatus|доғзанӣ ва хушкшавии баргҳо]] ва пӯсидани лӯндаҳо, инчунин зараррасонҳо ба миён меоянд. Аз ҷумлаи зараррасонҳои ин рустанӣ шапаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шапуш|шапушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Таҳқиқоти соли 2012 нишон дод, ки дар баъзе озмоишҳо парвариши [[Бофтапарварии рустаниҳо|бофтаҳои рустанӣ]] дар шароити ''in vitro'' (берун аз организми зинда, дар муҳити озмоишгоҳӣ) боиси зиёд шудани ҳосил гардид.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yadav |first1=Kuldeep |last2=Aggarwal |first2=Ashok |last3=Singh |first3=Narender |title=Actions for ''ex situ'' conservation of ''Gloriosa superba'' L. – an endangered ornamental cum medicinal plant |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |journal=Journal of Crop Science and Biotechnology |date=2012 |volume=15 |issue=4 |pages=297–303 |doi=10.1007/s12892-012-0045-7 |archive-date=2024-04-03 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403191406/https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |url-status=live |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин мекобанд.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Меваҳоро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған ба фурӯш бароварда мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

== Корбурд ==
[[Акс:Gloriosa superba-1-Anna park-yercaud-salem-India.JPG|thumb|Лӯндаҳои занбақи оташин дар тибби халқӣ васеъ истифода мешаванд.]]

Занбақи оташин ба хотири гулҳои рангорангаш ҳамчун [[Рустании ороишӣ|рустании ороишӣ]] парвариш карда мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Азбаски ин рустанӣ дорои моддаи [[Колхитсин|колхитсин]] мебошад, он дар саноати [[Дорусозӣ|дорусозӣ]] низ васеъ истифода мешавад.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ade |first1=Ravindra |last2=Rai |first2=Mahendra K. |title=Review: Current advances in ''Gloriosa superba'' L. |journal=Biodiversitas |date=2009 |volume=10 |issue=4 |pages=210–214 |doi=10.13057/biodiv/d100409 |doi-access=free |url=http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |archive-date=2013-09-01 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901171225/http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Колхитсин барои табобати [[Ниқрис|ниқрис]] ва дигар бемориҳои газакӣ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Ин модда инчунин дар таҳқиқоти озмоишӣ барои суст кардани [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳо]] истифода шуда, дар пажӯҳишҳои соҳаи [[Саратоншиносӣ|саратоншиносӣ]] низ корбурд дорад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар Африқо аз моддаҳои ин рустанӣ барои заҳролуд кардани тирҳо&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; ва дар Ҳиндустон барои дур кардани [[Мор|морҳо]] ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар тибби халқӣ, аз ҷумла [[Аюрведа|аюрведа]], васеъ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар тибби халқӣ онро ҳамчун доруи [[Исҳоловар|исҳоловар]] ва барои табобати захмҳо, [[Артрит|артрит]], [[Бавосир|бавосир]], [[Вабо|вабо]], [[Безурётӣ|безурётӣ]], кирмҳои рӯда, дарди шикам, бемориҳои гурда, [[Моргазидагӣ|моргазидагӣ]], [[Домана|домана]], [[Махав|махав]] ва дигар бемориҳои пӯст истифода мекарданд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Дар Африқо қисмҳои гуногуни ин рустанӣ барои табобати бемориҳои ҳархела истифода мешаванд. Дар [[Ҷумҳурии Демократии Конго]] баргҳои онро барои табобати [[Зиққи нафас|зиққи нафас]] ва дар [[Бурундӣ]] барои [[Тарбод|тарбод]] истифода мебаранд. Дар [[Кот-д’Ивуар]] ва [[Буркина Фасо]] аз шираи баргҳо барои нест кардани [[Сулфа|сулфа]]ю дард, дар [[Танзания]] бошад, ҳамчун моддаи безараргардонанда ва доруи зидди [[Вараҷа|вараҷа]] истифода мекунанд.

Дар [[Судон]] оби [[Лӯнда|лӯндаҳои]] рустаниро ҳамчун воситаи хобовар ва дар [[Кения]] ва [[Конго]] барои табобати бемориҳои шикам истифода мебаранд. Инчунин, онро дар Танзания барои дарди гӯш ва дар [[Зимбабве]] барои дарди дандон ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ғайр аз корбурдҳои тиббӣ, ин рустанӣ ва моддаҳои аз он ҳосилшударо барои одамкушӣ, [[Худкушӣ|худкушӣ]], [[Бачапартоӣ|бачапартоӣ]] ва заҳролуд кардани ҳайвонот низ ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Фарҳанг ==
[[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]]
Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}&lt;/ref&gt;

Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;&gt;{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Net&quot;&gt;{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KI&quot;&gt;{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020}}&lt;/ref&gt; Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>p6raq18286vjmpoe4h3f3b967ojnumi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490121</id>
      <parentid>1490120</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T01:47:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Корбурд */</comment>
      <origin>1490121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28639" sha1="em9dofpaid02oscrsr6k6pginu2je5k" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| wikicommons = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
| range map = Gloriosa superba distribution.png
| range map caption = Паҳншавӣ
| range legend = Паҳншавӣ
}}
'''Занбақи оташин'''&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, '''занбақи печанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи хазанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;&gt;{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIERnames&quot;&gt;{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои [[Сурх|сурху]] [[Зард|зард]] дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле [[Заҳр|заҳрноканд]], вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.
{{Clear}}
== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
[[Акс:Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg|thumb|right|150px|Меваи занбақи оташин]]
[[Акс:Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg|thumb|right|150px|Ғӯзаи занбақи оташин бо тухмҳояш]]
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] ғафси сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя]]и он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 м мерасад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва [[Қутр|қутрашон]] аз 4,5 то 7 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гулҳо дар [[Гулпоя|гулпояҳои]] борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. [[Гулпӯш]]и онҳо аз шаш баргчаи гулпӯши одӣ (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Ин баргчаҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнашон ба ҳам пайвастаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳангоми шукуфтани [[Ғунча|ғунчаҳои]] хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба пушт қат мешаванду рангашонро дигар мекунанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Гулҳои пурра шукуфта ранги баланди зарду сурх доранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Дигар навъҳо, бо рангҳои [[Сафед|сафедтоб]], [[Зард|зард]], [[Норинҷӣ|норинҷӣ]], [[Ҷигарранг|ҷигарранг]] ва [[Бунафш|бунафштоби]] [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] низ мушоҳида шудаанд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;

Ҳар гул шаш [[Гардбарг|гардбарги]] намоён дорад, ки ба самти баргчаҳои гулпӯш ба берун қат шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Ҳар гардбарг аз думчаи дарозиаш 3–4 см ва [[Гарддон|гарддони]] 1-сантиметрӣ, ки дар нӯги думча ҷойгир аст, иборат мебошад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; [[Гарди гул]] аз шикофҳои вертикалии берунии гарддон хориҷ мешавад.

Маҷмӯи узвҳои модинаи гул ([[гинетсей]]) аз се мевабарг иборат аст, ки аз канорҳои дарунии худ ба ҳам пайваста, гулмодаро ташкил медиҳанд. [[Ғӯрак]]и гул болоӣ буда, дар болои гулбанд ҷойгир аст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳар гулмода сутунчаи дарозиаш 2,5–3,5 см ва гардгираки дарозиаш 6–7 мм дорад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt;

Меваи рустанӣ [[Ғӯза|ғӯзаи]] ғафс буда, дарозиаш то 6 см мерасад ва дар дохилаш якчанд тухми сурх ҷойгиранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==
Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt; Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias}}&lt;/ref&gt; Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&amp;ibra=all&amp;card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998}}&lt;/ref&gt;

Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Марғзор|марғзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Парвариш ==
Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]], баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз навъҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ дорои навъҳои қадпаст ва навъҳое, ки гулҳои гулбаргмонандҳои васеътару ҳамвортар ҳосил мекунанд. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норанҷӣ, олуболуранг ва зард парвариш карда мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Ин рустаниро бо роҳи кишти тухм ё [[Афзоиши нашвӣ|афзоиши нашвӣ]], яъне тақсим кардани решапоя зиёд мекунанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Сабзидани тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ давом кунад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Тухмҳо ҳатто баъди то нӯҳ моҳ дар ҳолати оромӣ мондан низ қобилияти сабзидан доранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Лӯндаҳои рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд. Одатан тақрибан аз се ду ҳиссаи онҳо дар давоми як моҳ сабзида мебароянд. Аммо аз як лӯнда дар як сол на бештар аз ду рустании нав ба даст овардан мумкин аст. Азбаски сабзидани тухмҳо вақти зиёд мегирад ва рустаниҳои аз тухм рӯида барои ба камол расидан тақрибан се сол ниёз доранд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд. Ба ин усулҳо дар об тар кардани тухмҳо, нигоҳ доштани ҳарорати гарм ва муътадил ҳангоми сабзиш, истифодаи моддаҳои кимиёвӣ, аз ҷумла [[Гипохлорит|гипохлоритҳо]], ва илова кардани ҳормонҳои рушд, ба монанди [[Ауксин|ауксинҳо]], дохил мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои офтобӣ хуб мерӯяд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми парвариш мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, ба монанди [[Cochliobolus lunatus|доғзанӣ ва хушкшавии баргҳо]] ва пӯсидани лӯндаҳо, инчунин зараррасонҳо ба миён меоянд. Аз ҷумлаи зараррасонҳои ин рустанӣ шапаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шапуш|шапушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Таҳқиқоти соли 2012 нишон дод, ки дар баъзе озмоишҳо парвариши [[Бофтапарварии рустаниҳо|бофтаҳои рустанӣ]] дар шароити ''in vitro'' (берун аз организми зинда, дар муҳити озмоишгоҳӣ) боиси зиёд шудани ҳосил гардид.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yadav |first1=Kuldeep |last2=Aggarwal |first2=Ashok |last3=Singh |first3=Narender |title=Actions for ''ex situ'' conservation of ''Gloriosa superba'' L. – an endangered ornamental cum medicinal plant |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |journal=Journal of Crop Science and Biotechnology |date=2012 |volume=15 |issue=4 |pages=297–303 |doi=10.1007/s12892-012-0045-7 |archive-date=2024-04-03 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403191406/https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |url-status=live |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин мекобанд.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Меваҳоро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған ба фурӯш бароварда мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

== Корбурд ==
[[Акс:Gloriosa superba-1-Anna park-yercaud-salem-India.JPG|thumb|Лӯндаҳои занбақи оташин дар тибби халқӣ васеъ истифода мешаванд.]]

Занбақи оташин ба хотири гулҳои рангорангаш ҳамчун [[Рустании ороишӣ|рустании ороишӣ]] парвариш карда мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Азбаски ин рустанӣ дорои моддаи [[Колхитсин|колхитсин]] мебошад, он дар саноати [[Дорусозӣ|дорусозӣ]] низ васеъ истифода мешавад.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ade |first1=Ravindra |last2=Rai |first2=Mahendra K. |title=Review: Current advances in ''Gloriosa superba'' L. |journal=Biodiversitas |date=2009 |volume=10 |issue=4 |pages=210–214 |doi=10.13057/biodiv/d100409 |doi-access=free |url=http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |archive-date=2013-09-01 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901171225/http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Колхитсин барои табобати [[Ниқрис|ниқрис]] ва дигар бемориҳои газакӣ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Ин модда инчунин дар таҳқиқоти озмоишӣ барои суст кардани [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳо]] истифода шуда, дар пажӯҳишҳои соҳаи [[Саратоншиносӣ|саратоншиносӣ]] низ корбурд дорад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар Африқо аз моддаҳои ин рустанӣ барои заҳролуд кардани тирҳо&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; ва дар Ҳиндустон барои дур кардани [[Мор|морҳо]] ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар тибби халқӣ, аз ҷумла [[Аюрведа|аюрведа]], васеъ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар тибби халқӣ онро ҳамчун доруи [[Исҳоловар|исҳоловар]] ва барои табобати захмҳо, [[Артрит|артрит]], [[Бавосир|бавосир]], [[Вабо|вабо]], [[Безурётӣ|безурётӣ]], кирмҳои рӯда, дарди шикам, бемориҳои гурда, [[Моргазидагӣ|моргазидагӣ]], [[Доманаи доғдор|доманаи доғдор]], [[Махав|махав]] ва дигар бемориҳои пӯст истифода мекарданд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Дар Африқо қисмҳои гуногуни ин рустанӣ барои табобати бемориҳои ҳархела истифода мешаванд. Дар [[Ҷумҳурии Демократии Конго]] баргҳои онро барои табобати [[Зиққи нафас|зиққи нафас]] ва дар [[Бурундӣ]] барои [[Тарбод|тарбод]] истифода мебаранд. Дар [[Кот-д’Ивуар]] ва [[Буркина Фасо]] аз шираи баргҳо барои нест кардани [[Сулфа|сулфа]]ю дард, дар [[Танзания]] бошад, ҳамчун моддаи безараргардонанда ва доруи зидди [[Вараҷа|вараҷа]] истифода мекунанд.

Дар [[Судон]] оби [[Лӯнда|лӯндаҳои]] рустаниро ҳамчун воситаи хобовар ва дар [[Кения]] ва Конго барои табобати бемориҳои шикам истифода мебаранд. Инчунин, онро дар Танзания барои дарди гӯш ва дар [[Зимбабве]] барои дарди дандон ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ғайр аз корбурдҳои тиббӣ, ин рустанӣ ва моддаҳои аз он ҳосилшударо барои одамкушӣ, [[Худкушӣ|худкушӣ]], [[Бачапартоӣ|бачапартоӣ]] ва заҳролуд кардани ҳайвонот низ ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Фарҳанг ==
[[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]]
Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}&lt;/ref&gt;

Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;&gt;{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Net&quot;&gt;{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KI&quot;&gt;{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020}}&lt;/ref&gt; Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>em9dofpaid02oscrsr6k6pginu2je5k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490123</id>
      <parentid>1490121</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T02:00:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Корбурд */</comment>
      <origin>1490123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28631" sha1="lwbggxr5qape7njmgf3d03he1jhd3r9" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| wikicommons = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
| range map = Gloriosa superba distribution.png
| range map caption = Паҳншавӣ
| range legend = Паҳншавӣ
}}
'''Занбақи оташин'''&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, '''занбақи печанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи хазанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;&gt;{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIERnames&quot;&gt;{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои [[Сурх|сурху]] [[Зард|зард]] дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле [[Заҳр|заҳрноканд]], вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.
{{Clear}}
== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
[[Акс:Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg|thumb|right|150px|Меваи занбақи оташин]]
[[Акс:Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg|thumb|right|150px|Ғӯзаи занбақи оташин бо тухмҳояш]]
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] ғафси сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя]]и он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 м мерасад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва [[Қутр|қутрашон]] аз 4,5 то 7 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гулҳо дар [[Гулпоя|гулпояҳои]] борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. [[Гулпӯш]]и онҳо аз шаш баргчаи гулпӯши одӣ (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Ин баргчаҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнашон ба ҳам пайвастаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳангоми шукуфтани [[Ғунча|ғунчаҳои]] хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба пушт қат мешаванду рангашонро дигар мекунанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Гулҳои пурра шукуфта ранги баланди зарду сурх доранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Дигар навъҳо, бо рангҳои [[Сафед|сафедтоб]], [[Зард|зард]], [[Норинҷӣ|норинҷӣ]], [[Ҷигарранг|ҷигарранг]] ва [[Бунафш|бунафштоби]] [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] низ мушоҳида шудаанд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;

Ҳар гул шаш [[Гардбарг|гардбарги]] намоён дорад, ки ба самти баргчаҳои гулпӯш ба берун қат шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Ҳар гардбарг аз думчаи дарозиаш 3–4 см ва [[Гарддон|гарддони]] 1-сантиметрӣ, ки дар нӯги думча ҷойгир аст, иборат мебошад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; [[Гарди гул]] аз шикофҳои вертикалии берунии гарддон хориҷ мешавад.

Маҷмӯи узвҳои модинаи гул ([[гинетсей]]) аз се мевабарг иборат аст, ки аз канорҳои дарунии худ ба ҳам пайваста, гулмодаро ташкил медиҳанд. [[Ғӯрак]]и гул болоӣ буда, дар болои гулбанд ҷойгир аст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳар гулмода сутунчаи дарозиаш 2,5–3,5 см ва гардгираки дарозиаш 6–7 мм дорад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt;

Меваи рустанӣ [[Ғӯза|ғӯзаи]] ғафс буда, дарозиаш то 6 см мерасад ва дар дохилаш якчанд тухми сурх ҷойгиранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==
Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt; Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias}}&lt;/ref&gt; Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&amp;ibra=all&amp;card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998}}&lt;/ref&gt;

Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Марғзор|марғзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Парвариш ==
Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]], баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз навъҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ дорои навъҳои қадпаст ва навъҳое, ки гулҳои гулбаргмонандҳои васеътару ҳамвортар ҳосил мекунанд. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норанҷӣ, олуболуранг ва зард парвариш карда мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Ин рустаниро бо роҳи кишти тухм ё [[Афзоиши нашвӣ|афзоиши нашвӣ]], яъне тақсим кардани решапоя зиёд мекунанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Сабзидани тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ давом кунад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Тухмҳо ҳатто баъди то нӯҳ моҳ дар ҳолати оромӣ мондан низ қобилияти сабзидан доранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Лӯндаҳои рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд. Одатан тақрибан аз се ду ҳиссаи онҳо дар давоми як моҳ сабзида мебароянд. Аммо аз як лӯнда дар як сол на бештар аз ду рустании нав ба даст овардан мумкин аст. Азбаски сабзидани тухмҳо вақти зиёд мегирад ва рустаниҳои аз тухм рӯида барои ба камол расидан тақрибан се сол ниёз доранд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд. Ба ин усулҳо дар об тар кардани тухмҳо, нигоҳ доштани ҳарорати гарм ва муътадил ҳангоми сабзиш, истифодаи моддаҳои кимиёвӣ, аз ҷумла [[Гипохлорит|гипохлоритҳо]], ва илова кардани ҳормонҳои рушд, ба монанди [[Ауксин|ауксинҳо]], дохил мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои офтобӣ хуб мерӯяд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми парвариш мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, ба монанди [[Cochliobolus lunatus|доғзанӣ ва хушкшавии баргҳо]] ва пӯсидани лӯндаҳо, инчунин зараррасонҳо ба миён меоянд. Аз ҷумлаи зараррасонҳои ин рустанӣ шапаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шапуш|шапушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Таҳқиқоти соли 2012 нишон дод, ки дар баъзе озмоишҳо парвариши [[Бофтапарварии рустаниҳо|бофтаҳои рустанӣ]] дар шароити ''in vitro'' (берун аз организми зинда, дар муҳити озмоишгоҳӣ) боиси зиёд шудани ҳосил гардид.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yadav |first1=Kuldeep |last2=Aggarwal |first2=Ashok |last3=Singh |first3=Narender |title=Actions for ''ex situ'' conservation of ''Gloriosa superba'' L. – an endangered ornamental cum medicinal plant |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |journal=Journal of Crop Science and Biotechnology |date=2012 |volume=15 |issue=4 |pages=297–303 |doi=10.1007/s12892-012-0045-7 |archive-date=2024-04-03 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403191406/https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |url-status=live |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин мекобанд.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Меваҳоро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған ба фурӯш бароварда мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

== Корбурд ==
[[Акс:Gloriosa superba-1-Anna park-yercaud-salem-India.JPG|thumb|Лӯндаҳои занбақи оташин дар тибби халқӣ васеъ истифода мешаванд.]]

Занбақи оташин ба хотири гулҳои рангорангаш ҳамчун [[Рустании ороишӣ|рустании ороишӣ]] парвариш карда мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Азбаски ин рустанӣ дорои моддаи [[Колхитсин|колхитсин]] мебошад, он дар [[Саноати дорусозӣ|саноати дорусозӣ]] низ васеъ истифода мешавад.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ade |first1=Ravindra |last2=Rai |first2=Mahendra K. |title=Review: Current advances in ''Gloriosa superba'' L. |journal=Biodiversitas |date=2009 |volume=10 |issue=4 |pages=210–214 |doi=10.13057/biodiv/d100409 |doi-access=free |url=http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |archive-date=2013-09-01 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901171225/http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Колхитсин барои табобати [[Ниқрис|ниқрис]] ва дигар бемориҳои газакӣ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Ин модда инчунин дар таҳқиқоти озмоишӣ барои суст кардани [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳо]] истифода шуда, дар пажӯҳишҳои соҳаи [[Саратоншиносӣ|саратоншиносӣ]] низ корбурд дорад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар Африқо аз моддаҳои ин рустанӣ барои заҳролуд кардани тирҳо&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; ва дар Ҳиндустон барои дур кардани [[Мор|морҳо]] ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар тибби халқӣ, аз ҷумла [[Аюрведа|аюрведа]], васеъ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар тибби халқӣ онро ҳамчун доруи [[Дарунрон|дарунронӣ]] ва барои табобати захмҳо, [[Артрит|артрит]], [[Бавосир|бавосир]], [[Вабо|вабо]], [[Безурётӣ|безурётӣ]], кирмҳои рӯда, дарди шикам, бемориҳои гурда, [[Моргазидагӣ|моргазидагӣ]], [[Доманаи доғдор|доманаи доғдор]], [[Махав|махав]] ва дигар бемориҳои пӯст истифода мекарданд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Дар Африқо қисмҳои гуногуни ин рустанӣ барои табобати бемориҳои ҳархела истифода мешаванд. Дар [[Ҷумҳурии Демократии Конго]] баргҳои онро барои табобати [[Зиққи нафас|зиққи нафас]] ва дар [[Бурундӣ]] барои [[Тарбод|тарбод]] истифода мебаранд. Дар [[Кот-д’Ивуар]] ва [[Буркина Фасо]] аз шираи баргҳо барои нест кардани [[Сулфа|сулфа]]ю дард, дар [[Танзания]] бошад, ҳамчун [[Гандзудо|гандзудо]] ва давои [[Вараҷа|вараҷа]] истифода мекунанд.

Дар [[Судон]] оби [[Лӯнда|лӯндаҳои]] рустаниро ҳамчун воситаи хобовар ва дар [[Кения]] ва Конго барои табобати бемориҳои шикам истифода мебаранд. Инчунин, онро дар Танзания барои дарди гӯш ва дар [[Зимбабве]] барои дарди дандон ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ғайр аз корбурдҳои тиббӣ, ин рустанӣ ва моддаҳои аз он ҳосилшударо барои одамкушӣ, [[Худкушӣ|худкушӣ]], [[Бачапартоӣ|бачапартоӣ]] ва заҳролуд кардани ҳайвонот низ ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Фарҳанг ==
[[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]]
Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}&lt;/ref&gt;

Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;&gt;{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Net&quot;&gt;{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KI&quot;&gt;{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020}}&lt;/ref&gt; Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>lwbggxr5qape7njmgf3d03he1jhd3r9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490124</id>
      <parentid>1490123</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T03:00:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28719" sha1="nnhjynydsqox4obtgg7o22vkhhni2vv" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| wikicommons = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
| range map = Gloriosa superba distribution.png
| range map caption = Паҳншавӣ
| range legend = {{legend|#11b700|Паҳншавии табиӣ}}{{legend|#00d2cb|Паҳншавии ғайрибумӣ}}
}}
'''Занбақи оташин'''&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, '''занбақи печанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи хазанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;&gt;{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIERnames&quot;&gt;{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои [[Сурх|сурху]] [[Зард|зард]] дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле [[Заҳр|заҳрноканд]], вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.
{{Clear}}
== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
[[Акс:Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg|thumb|right|150px|Меваи занбақи оташин]]
[[Акс:Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg|thumb|right|150px|Ғӯзаи занбақи оташин бо тухмҳояш]]
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] ғафси сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя]]и он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 м мерасад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва [[Қутр|қутрашон]] аз 4,5 то 7 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гулҳо дар [[Гулпоя|гулпояҳои]] борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. [[Гулпӯш]]и онҳо аз шаш баргчаи гулпӯши одӣ (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Ин баргчаҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнашон ба ҳам пайвастаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳангоми шукуфтани [[Ғунча|ғунчаҳои]] хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба пушт қат мешаванду рангашонро дигар мекунанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Гулҳои пурра шукуфта ранги баланди зарду сурх доранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Дигар навъҳо, бо рангҳои [[Сафед|сафедтоб]], [[Зард|зард]], [[Норинҷӣ|норинҷӣ]], [[Ҷигарранг|ҷигарранг]] ва [[Бунафш|бунафштоби]] [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] низ мушоҳида шудаанд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;

Ҳар гул шаш [[Гардбарг|гардбарги]] намоён дорад, ки ба самти баргчаҳои гулпӯш ба берун қат шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Ҳар гардбарг аз думчаи дарозиаш 3–4 см ва [[Гарддон|гарддони]] 1-сантиметрӣ, ки дар нӯги думча ҷойгир аст, иборат мебошад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; [[Гарди гул]] аз шикофҳои вертикалии берунии гарддон хориҷ мешавад.

Маҷмӯи узвҳои модинаи гул ([[гинетсей]]) аз се мевабарг иборат аст, ки аз канорҳои дарунии худ ба ҳам пайваста, гулмодаро ташкил медиҳанд. [[Ғӯрак]]и гул болоӣ буда, дар болои гулбанд ҷойгир аст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳар гулмода сутунчаи дарозиаш 2,5–3,5 см ва гардгираки дарозиаш 6–7 мм дорад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt;

Меваи рустанӣ [[Ғӯза|ғӯзаи]] ғафс буда, дарозиаш то 6 см мерасад ва дар дохилаш якчанд тухми сурх ҷойгиранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==
Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt; Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias}}&lt;/ref&gt; Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&amp;ibra=all&amp;card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998}}&lt;/ref&gt;

Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Марғзор|марғзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Парвариш ==
Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]], баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз навъҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ дорои навъҳои қадпаст ва навъҳое, ки гулҳои гулбаргмонандҳои васеътару ҳамвортар ҳосил мекунанд. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норанҷӣ, олуболуранг ва зард парвариш карда мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Ин рустаниро бо роҳи кишти тухм ё [[Афзоиши нашвӣ|афзоиши нашвӣ]], яъне тақсим кардани решапоя зиёд мекунанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Сабзидани тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ давом кунад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Тухмҳо ҳатто баъди то нӯҳ моҳ дар ҳолати оромӣ мондан низ қобилияти сабзидан доранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Лӯндаҳои рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд. Одатан тақрибан аз се ду ҳиссаи онҳо дар давоми як моҳ сабзида мебароянд. Аммо аз як лӯнда дар як сол на бештар аз ду рустании нав ба даст овардан мумкин аст. Азбаски сабзидани тухмҳо вақти зиёд мегирад ва рустаниҳои аз тухм рӯида барои ба камол расидан тақрибан се сол ниёз доранд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд. Ба ин усулҳо дар об тар кардани тухмҳо, нигоҳ доштани ҳарорати гарм ва муътадил ҳангоми сабзиш, истифодаи моддаҳои кимиёвӣ, аз ҷумла [[Гипохлорит|гипохлоритҳо]], ва илова кардани ҳормонҳои рушд, ба монанди [[Ауксин|ауксинҳо]], дохил мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои офтобӣ хуб мерӯяд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми парвариш мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, ба монанди [[Cochliobolus lunatus|доғзанӣ ва хушкшавии баргҳо]] ва пӯсидани лӯндаҳо, инчунин зараррасонҳо ба миён меоянд. Аз ҷумлаи зараррасонҳои ин рустанӣ шапаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шапуш|шапушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Таҳқиқоти соли 2012 нишон дод, ки дар баъзе озмоишҳо парвариши [[Бофтапарварии рустаниҳо|бофтаҳои рустанӣ]] дар шароити ''in vitro'' (берун аз организми зинда, дар муҳити озмоишгоҳӣ) боиси зиёд шудани ҳосил гардид.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yadav |first1=Kuldeep |last2=Aggarwal |first2=Ashok |last3=Singh |first3=Narender |title=Actions for ''ex situ'' conservation of ''Gloriosa superba'' L. – an endangered ornamental cum medicinal plant |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |journal=Journal of Crop Science and Biotechnology |date=2012 |volume=15 |issue=4 |pages=297–303 |doi=10.1007/s12892-012-0045-7 |archive-date=2024-04-03 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403191406/https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |url-status=live |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин мекобанд.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Меваҳоро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған ба фурӯш бароварда мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

== Корбурд ==
[[Акс:Gloriosa superba-1-Anna park-yercaud-salem-India.JPG|thumb|Лӯндаҳои занбақи оташин дар тибби халқӣ васеъ истифода мешаванд.]]

Занбақи оташин ба хотири гулҳои рангорангаш ҳамчун [[Рустании ороишӣ|рустании ороишӣ]] парвариш карда мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Азбаски ин рустанӣ дорои моддаи [[Колхитсин|колхитсин]] мебошад, он дар [[Саноати дорусозӣ|саноати дорусозӣ]] низ васеъ истифода мешавад.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ade |first1=Ravindra |last2=Rai |first2=Mahendra K. |title=Review: Current advances in ''Gloriosa superba'' L. |journal=Biodiversitas |date=2009 |volume=10 |issue=4 |pages=210–214 |doi=10.13057/biodiv/d100409 |doi-access=free |url=http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |archive-date=2013-09-01 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901171225/http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Колхитсин барои табобати [[Ниқрис|ниқрис]] ва дигар бемориҳои газакӣ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Ин модда инчунин дар таҳқиқоти озмоишӣ барои суст кардани [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳо]] истифода шуда, дар пажӯҳишҳои соҳаи [[Саратоншиносӣ|саратоншиносӣ]] низ корбурд дорад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар Африқо аз моддаҳои ин рустанӣ барои заҳролуд кардани тирҳо&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; ва дар Ҳиндустон барои дур кардани [[Мор|морҳо]] ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар тибби халқӣ, аз ҷумла [[Аюрведа|аюрведа]], васеъ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар тибби халқӣ онро ҳамчун доруи [[Дарунрон|дарунронӣ]] ва барои табобати захмҳо, [[Артрит|артрит]], [[Бавосир|бавосир]], [[Вабо|вабо]], [[Безурётӣ|безурётӣ]], кирмҳои рӯда, дарди шикам, бемориҳои гурда, [[Моргазидагӣ|моргазидагӣ]], [[Доманаи доғдор|доманаи доғдор]], [[Махав|махав]] ва дигар бемориҳои пӯст истифода мекарданд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Дар Африқо қисмҳои гуногуни ин рустанӣ барои табобати бемориҳои ҳархела истифода мешаванд. Дар [[Ҷумҳурии Демократии Конго]] баргҳои онро барои табобати [[Зиққи нафас|зиққи нафас]] ва дар [[Бурундӣ]] барои [[Тарбод|тарбод]] истифода мебаранд. Дар [[Кот-д’Ивуар]] ва [[Буркина Фасо]] аз шираи баргҳо барои нест кардани [[Сулфа|сулфа]]ю дард, дар [[Танзания]] бошад, ҳамчун [[Гандзудо|гандзудо]] ва давои [[Вараҷа|вараҷа]] истифода мекунанд.

Дар [[Судон]] оби [[Лӯнда|лӯндаҳои]] рустаниро ҳамчун воситаи хобовар ва дар [[Кения]] ва Конго барои табобати бемориҳои шикам истифода мебаранд. Инчунин, онро дар Танзания барои дарди гӯш ва дар [[Зимбабве]] барои дарди дандон ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ғайр аз корбурдҳои тиббӣ, ин рустанӣ ва моддаҳои аз он ҳосилшударо барои одамкушӣ, [[Худкушӣ|худкушӣ]], [[Бачапартоӣ|бачапартоӣ]] ва заҳролуд кардани ҳайвонот низ ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Фарҳанг ==
[[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]]
Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}&lt;/ref&gt;

Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;&gt;{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Net&quot;&gt;{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KI&quot;&gt;{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020}}&lt;/ref&gt; Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>nnhjynydsqox4obtgg7o22vkhhni2vv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490129</id>
      <parentid>1490124</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T03:18:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Паҳншавӣ */</comment>
      <origin>1490129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28719" sha1="6gub09usmsdvgrkacagnm0ukuc16n5s" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| wikicommons = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
| range map = Gloriosa superba distribution.png
| range map caption = Паҳншавӣ
| range legend = {{legend|#11b700|Паҳншавии табиӣ}}{{legend|#00d2cb|Паҳншавии ғайрибумӣ}}
}}
'''Занбақи оташин'''&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, '''занбақи печанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи хазанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;&gt;{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIERnames&quot;&gt;{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои [[Сурх|сурху]] [[Зард|зард]] дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле [[Заҳр|заҳрноканд]], вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.
{{Clear}}
== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
[[Акс:Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg|thumb|right|150px|Меваи занбақи оташин]]
[[Акс:Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg|thumb|right|150px|Ғӯзаи занбақи оташин бо тухмҳояш]]
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] ғафси сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя]]и он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 м мерасад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва [[Қутр|қутрашон]] аз 4,5 то 7 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гулҳо дар [[Гулпоя|гулпояҳои]] борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. [[Гулпӯш]]и онҳо аз шаш баргчаи гулпӯши одӣ (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Ин баргчаҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнашон ба ҳам пайвастаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳангоми шукуфтани [[Ғунча|ғунчаҳои]] хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба пушт қат мешаванду рангашонро дигар мекунанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Гулҳои пурра шукуфта ранги баланди зарду сурх доранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Дигар навъҳо, бо рангҳои [[Сафед|сафедтоб]], [[Зард|зард]], [[Норинҷӣ|норинҷӣ]], [[Ҷигарранг|ҷигарранг]] ва [[Бунафш|бунафштоби]] [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] низ мушоҳида шудаанд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;

Ҳар гул шаш [[Гардбарг|гардбарги]] намоён дорад, ки ба самти баргчаҳои гулпӯш ба берун қат шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Ҳар гардбарг аз думчаи дарозиаш 3–4 см ва [[Гарддон|гарддони]] 1-сантиметрӣ, ки дар нӯги думча ҷойгир аст, иборат мебошад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; [[Гарди гул]] аз шикофҳои вертикалии берунии гарддон хориҷ мешавад.

Маҷмӯи узвҳои модинаи гул ([[гинетсей]]) аз се мевабарг иборат аст, ки аз канорҳои дарунии худ ба ҳам пайваста, гулмодаро ташкил медиҳанд. [[Ғӯрак]]и гул болоӣ буда, дар болои гулбанд ҷойгир аст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳар гулмода сутунчаи дарозиаш 2,5–3,5 см ва гардгираки дарозиаш 6–7 мм дорад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt;

Меваи рустанӣ [[Ғӯза|ғӯзаи]] ғафс буда, дарозиаш то 6 см мерасад ва дар дохилаш якчанд тухми сурх ҷойгиранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==
Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt; Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias}}&lt;/ref&gt; Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&amp;ibra=all&amp;card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998}}&lt;/ref&gt;

Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Алафзор|алафзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Парвариш ==
Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]], баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз навъҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ дорои навъҳои қадпаст ва навъҳое, ки гулҳои гулбаргмонандҳои васеътару ҳамвортар ҳосил мекунанд. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норанҷӣ, олуболуранг ва зард парвариш карда мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Ин рустаниро бо роҳи кишти тухм ё [[Афзоиши нашвӣ|афзоиши нашвӣ]], яъне тақсим кардани решапоя зиёд мекунанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Сабзидани тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ давом кунад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Тухмҳо ҳатто баъди то нӯҳ моҳ дар ҳолати оромӣ мондан низ қобилияти сабзидан доранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Лӯндаҳои рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд. Одатан тақрибан аз се ду ҳиссаи онҳо дар давоми як моҳ сабзида мебароянд. Аммо аз як лӯнда дар як сол на бештар аз ду рустании нав ба даст овардан мумкин аст. Азбаски сабзидани тухмҳо вақти зиёд мегирад ва рустаниҳои аз тухм рӯида барои ба камол расидан тақрибан се сол ниёз доранд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд. Ба ин усулҳо дар об тар кардани тухмҳо, нигоҳ доштани ҳарорати гарм ва муътадил ҳангоми сабзиш, истифодаи моддаҳои кимиёвӣ, аз ҷумла [[Гипохлорит|гипохлоритҳо]], ва илова кардани ҳормонҳои рушд, ба монанди [[Ауксин|ауксинҳо]], дохил мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои офтобӣ хуб мерӯяд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми парвариш мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, ба монанди [[Cochliobolus lunatus|доғзанӣ ва хушкшавии баргҳо]] ва пӯсидани лӯндаҳо, инчунин зараррасонҳо ба миён меоянд. Аз ҷумлаи зараррасонҳои ин рустанӣ шапаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шапуш|шапушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Таҳқиқоти соли 2012 нишон дод, ки дар баъзе озмоишҳо парвариши [[Бофтапарварии рустаниҳо|бофтаҳои рустанӣ]] дар шароити ''in vitro'' (берун аз организми зинда, дар муҳити озмоишгоҳӣ) боиси зиёд шудани ҳосил гардид.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yadav |first1=Kuldeep |last2=Aggarwal |first2=Ashok |last3=Singh |first3=Narender |title=Actions for ''ex situ'' conservation of ''Gloriosa superba'' L. – an endangered ornamental cum medicinal plant |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |journal=Journal of Crop Science and Biotechnology |date=2012 |volume=15 |issue=4 |pages=297–303 |doi=10.1007/s12892-012-0045-7 |archive-date=2024-04-03 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403191406/https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |url-status=live |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин мекобанд.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Меваҳоро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған ба фурӯш бароварда мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

== Корбурд ==
[[Акс:Gloriosa superba-1-Anna park-yercaud-salem-India.JPG|thumb|Лӯндаҳои занбақи оташин дар тибби халқӣ васеъ истифода мешаванд.]]

Занбақи оташин ба хотири гулҳои рангорангаш ҳамчун [[Рустании ороишӣ|рустании ороишӣ]] парвариш карда мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Азбаски ин рустанӣ дорои моддаи [[Колхитсин|колхитсин]] мебошад, он дар [[Саноати дорусозӣ|саноати дорусозӣ]] низ васеъ истифода мешавад.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ade |first1=Ravindra |last2=Rai |first2=Mahendra K. |title=Review: Current advances in ''Gloriosa superba'' L. |journal=Biodiversitas |date=2009 |volume=10 |issue=4 |pages=210–214 |doi=10.13057/biodiv/d100409 |doi-access=free |url=http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |archive-date=2013-09-01 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901171225/http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Колхитсин барои табобати [[Ниқрис|ниқрис]] ва дигар бемориҳои газакӣ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Ин модда инчунин дар таҳқиқоти озмоишӣ барои суст кардани [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳо]] истифода шуда, дар пажӯҳишҳои соҳаи [[Саратоншиносӣ|саратоншиносӣ]] низ корбурд дорад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар Африқо аз моддаҳои ин рустанӣ барои заҳролуд кардани тирҳо&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; ва дар Ҳиндустон барои дур кардани [[Мор|морҳо]] ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар тибби халқӣ, аз ҷумла [[Аюрведа|аюрведа]], васеъ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар тибби халқӣ онро ҳамчун доруи [[Дарунрон|дарунронӣ]] ва барои табобати захмҳо, [[Артрит|артрит]], [[Бавосир|бавосир]], [[Вабо|вабо]], [[Безурётӣ|безурётӣ]], кирмҳои рӯда, дарди шикам, бемориҳои гурда, [[Моргазидагӣ|моргазидагӣ]], [[Доманаи доғдор|доманаи доғдор]], [[Махав|махав]] ва дигар бемориҳои пӯст истифода мекарданд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Дар Африқо қисмҳои гуногуни ин рустанӣ барои табобати бемориҳои ҳархела истифода мешаванд. Дар [[Ҷумҳурии Демократии Конго]] баргҳои онро барои табобати [[Зиққи нафас|зиққи нафас]] ва дар [[Бурундӣ]] барои [[Тарбод|тарбод]] истифода мебаранд. Дар [[Кот-д’Ивуар]] ва [[Буркина Фасо]] аз шираи баргҳо барои нест кардани [[Сулфа|сулфа]]ю дард, дар [[Танзания]] бошад, ҳамчун [[Гандзудо|гандзудо]] ва давои [[Вараҷа|вараҷа]] истифода мекунанд.

Дар [[Судон]] оби [[Лӯнда|лӯндаҳои]] рустаниро ҳамчун воситаи хобовар ва дар [[Кения]] ва Конго барои табобати бемориҳои шикам истифода мебаранд. Инчунин, онро дар Танзания барои дарди гӯш ва дар [[Зимбабве]] барои дарди дандон ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ғайр аз корбурдҳои тиббӣ, ин рустанӣ ва моддаҳои аз он ҳосилшударо барои одамкушӣ, [[Худкушӣ|худкушӣ]], [[Бачапартоӣ|бачапартоӣ]] ва заҳролуд кардани ҳайвонот низ ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Фарҳанг ==
[[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]]
Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}&lt;/ref&gt;

Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;&gt;{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Net&quot;&gt;{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KI&quot;&gt;{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020}}&lt;/ref&gt; Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>6gub09usmsdvgrkacagnm0ukuc16n5s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490143</id>
      <parentid>1490129</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T03:39:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Парвариш */</comment>
      <origin>1490143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28560" sha1="7mii4zg7ids03bh3z5nh9vhmlhamw3f" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| wikicommons = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
| range map = Gloriosa superba distribution.png
| range map caption = Паҳншавӣ
| range legend = {{legend|#11b700|Паҳншавии табиӣ}}{{legend|#00d2cb|Паҳншавии ғайрибумӣ}}
}}
'''Занбақи оташин'''&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, '''занбақи печанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи хазанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;&gt;{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIERnames&quot;&gt;{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои [[Сурх|сурху]] [[Зард|зард]] дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле [[Заҳр|заҳрноканд]], вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.
{{Clear}}
== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
[[Акс:Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg|thumb|right|150px|Меваи занбақи оташин]]
[[Акс:Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg|thumb|right|150px|Ғӯзаи занбақи оташин бо тухмҳояш]]
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] ғафси сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя]]и он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 м мерасад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва [[Қутр|қутрашон]] аз 4,5 то 7 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гулҳо дар [[Гулпоя|гулпояҳои]] борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. [[Гулпӯш]]и онҳо аз шаш баргчаи гулпӯши одӣ (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Ин баргчаҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнашон ба ҳам пайвастаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳангоми шукуфтани [[Ғунча|ғунчаҳои]] хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба пушт қат мешаванду рангашонро дигар мекунанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Гулҳои пурра шукуфта ранги баланди зарду сурх доранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Дигар навъҳо, бо рангҳои [[Сафед|сафедтоб]], [[Зард|зард]], [[Норинҷӣ|норинҷӣ]], [[Ҷигарранг|ҷигарранг]] ва [[Бунафш|бунафштоби]] [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] низ мушоҳида шудаанд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;

Ҳар гул шаш [[Гардбарг|гардбарги]] намоён дорад, ки ба самти баргчаҳои гулпӯш ба берун қат шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Ҳар гардбарг аз думчаи дарозиаш 3–4 см ва [[Гарддон|гарддони]] 1-сантиметрӣ, ки дар нӯги думча ҷойгир аст, иборат мебошад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; [[Гарди гул]] аз шикофҳои вертикалии берунии гарддон хориҷ мешавад.

Маҷмӯи узвҳои модинаи гул ([[гинетсей]]) аз се мевабарг иборат аст, ки аз канорҳои дарунии худ ба ҳам пайваста, гулмодаро ташкил медиҳанд. [[Ғӯрак]]и гул болоӣ буда, дар болои гулбанд ҷойгир аст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳар гулмода сутунчаи дарозиаш 2,5–3,5 см ва гардгираки дарозиаш 6–7 мм дорад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt;

Меваи рустанӣ [[Ғӯза|ғӯзаи]] ғафс буда, дарозиаш то 6 см мерасад ва дар дохилаш якчанд тухми сурх ҷойгиранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==
Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt; Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias}}&lt;/ref&gt; Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&amp;ibra=all&amp;card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998}}&lt;/ref&gt;

Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Алафзор|алафзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Парвариш ==
Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]], баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз навъҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ навъҳои қадпаст ва навъҳои дорои гулбаргҳои васеътару ҳамвортар дорад. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норинҷӣ, олуранг ва зард парвариш карда мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Ин рустаниро аз тухм ё тақсими решапоя зиёд мекунанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Сабзиши тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ давом кунад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Тухмҳо ҳатто баъди то нӯҳ моҳ дар ҳолати оромӣ мондан низ қобилияти сабзидан доранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Лӯндаҳои рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд. Одатан тақрибан аз се ду ҳиссаи онҳо дар давоми як моҳ сабзида мебароянд. Аммо аз як лӯнда дар як сол на бештар аз ду рустании нав ба даст овардан мумкин аст. Азбаски сабзидани тухмҳо вақти зиёд мегирад ва рустаниҳои аз тухм рӯида барои ба камол расидан тақрибан се сол ниёз доранд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд. Ба ин усулҳо дар об тар кардани тухмҳо, нигоҳ доштани ҳарорати гарм ва муътадил ҳангоми сабзиш, истифодаи моддаҳои кимиёвӣ, аз ҷумла [[Гипохлорит|гипохлоритҳо]], ва илова кардани ҳормонҳои рушд, ба монанди [[Ауксин|ауксинҳо]], дохил мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои офтобӣ хуб мерӯяд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми парвариш мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, ба монанди [[Cochliobolus lunatus|доғзанӣ ва хушкшавии баргҳо]] ва пӯсидани лӯндаҳо, инчунин зараррасонҳо ба миён меоянд. Аз ҷумлаи зараррасонҳои ин рустанӣ шапаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шапуш|шапушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Таҳқиқоти соли 2012 нишон дод, ки дар баъзе озмоишҳо парвариши [[Бофтапарварии рустаниҳо|бофтаҳои рустанӣ]] дар шароити ''in vitro'' (берун аз организми зинда, дар муҳити озмоишгоҳӣ) боиси зиёд шудани ҳосил гардид.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yadav |first1=Kuldeep |last2=Aggarwal |first2=Ashok |last3=Singh |first3=Narender |title=Actions for ''ex situ'' conservation of ''Gloriosa superba'' L. – an endangered ornamental cum medicinal plant |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |journal=Journal of Crop Science and Biotechnology |date=2012 |volume=15 |issue=4 |pages=297–303 |doi=10.1007/s12892-012-0045-7 |archive-date=2024-04-03 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403191406/https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |url-status=live |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин мекобанд.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Меваҳоро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған ба фурӯш бароварда мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

== Корбурд ==
[[Акс:Gloriosa superba-1-Anna park-yercaud-salem-India.JPG|thumb|Лӯндаҳои занбақи оташин дар тибби халқӣ васеъ истифода мешаванд.]]

Занбақи оташин ба хотири гулҳои рангорангаш ҳамчун [[Рустании ороишӣ|рустании ороишӣ]] парвариш карда мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Азбаски ин рустанӣ дорои моддаи [[Колхитсин|колхитсин]] мебошад, он дар [[Саноати дорусозӣ|саноати дорусозӣ]] низ васеъ истифода мешавад.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ade |first1=Ravindra |last2=Rai |first2=Mahendra K. |title=Review: Current advances in ''Gloriosa superba'' L. |journal=Biodiversitas |date=2009 |volume=10 |issue=4 |pages=210–214 |doi=10.13057/biodiv/d100409 |doi-access=free |url=http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |archive-date=2013-09-01 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901171225/http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Колхитсин барои табобати [[Ниқрис|ниқрис]] ва дигар бемориҳои газакӣ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Ин модда инчунин дар таҳқиқоти озмоишӣ барои суст кардани [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳо]] истифода шуда, дар пажӯҳишҳои соҳаи [[Саратоншиносӣ|саратоншиносӣ]] низ корбурд дорад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар Африқо аз моддаҳои ин рустанӣ барои заҳролуд кардани тирҳо&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; ва дар Ҳиндустон барои дур кардани [[Мор|морҳо]] ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар тибби халқӣ, аз ҷумла [[Аюрведа|аюрведа]], васеъ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар тибби халқӣ онро ҳамчун доруи [[Дарунрон|дарунронӣ]] ва барои табобати захмҳо, [[Артрит|артрит]], [[Бавосир|бавосир]], [[Вабо|вабо]], [[Безурётӣ|безурётӣ]], кирмҳои рӯда, дарди шикам, бемориҳои гурда, [[Моргазидагӣ|моргазидагӣ]], [[Доманаи доғдор|доманаи доғдор]], [[Махав|махав]] ва дигар бемориҳои пӯст истифода мекарданд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Дар Африқо қисмҳои гуногуни ин рустанӣ барои табобати бемориҳои ҳархела истифода мешаванд. Дар [[Ҷумҳурии Демократии Конго]] баргҳои онро барои табобати [[Зиққи нафас|зиққи нафас]] ва дар [[Бурундӣ]] барои [[Тарбод|тарбод]] истифода мебаранд. Дар [[Кот-д’Ивуар]] ва [[Буркина Фасо]] аз шираи баргҳо барои нест кардани [[Сулфа|сулфа]]ю дард, дар [[Танзания]] бошад, ҳамчун [[Гандзудо|гандзудо]] ва давои [[Вараҷа|вараҷа]] истифода мекунанд.

Дар [[Судон]] оби [[Лӯнда|лӯндаҳои]] рустаниро ҳамчун воситаи хобовар ва дар [[Кения]] ва Конго барои табобати бемориҳои шикам истифода мебаранд. Инчунин, онро дар Танзания барои дарди гӯш ва дар [[Зимбабве]] барои дарди дандон ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ғайр аз корбурдҳои тиббӣ, ин рустанӣ ва моддаҳои аз он ҳосилшударо барои одамкушӣ, [[Худкушӣ|худкушӣ]], [[Бачапартоӣ|бачапартоӣ]] ва заҳролуд кардани ҳайвонот низ ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Фарҳанг ==
[[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]]
Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}&lt;/ref&gt;

Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;&gt;{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Net&quot;&gt;{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KI&quot;&gt;{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020}}&lt;/ref&gt; Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>7mii4zg7ids03bh3z5nh9vhmlhamw3f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490144</id>
      <parentid>1490143</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T03:39:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тавсифоти гиёҳшинохтӣ */</comment>
      <origin>1490144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28690" sha1="dobrdaqya674upce7mdkeo19flkq91o" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| wikicommons = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
| range map = Gloriosa superba distribution.png
| range map caption = Паҳншавӣ
| range legend = {{legend|#11b700|Паҳншавии табиӣ}}{{legend|#00d2cb|Паҳншавии ғайрибумӣ}}
}}
'''Занбақи оташин'''&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, '''занбақи печанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи хазанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;&gt;{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIERnames&quot;&gt;{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои [[Сурх|сурху]] [[Зард|зард]] дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле [[Заҳр|заҳрноканд]], вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.
{{Clear}}
== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
[[Акс:Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg|thumb|right|150px|Меваи занбақи оташин]]
[[Акс:Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg|thumb|right|150px|Ғӯзаи занбақи оташин бо тухмҳояш]]
[[Акс:Pollen grains of Gloriosa superba.jpg|thumb|right|150px|Донаҳои гарди гули занбақи оташин]]
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] ғафси сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя]]и он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 м мерасад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва [[Қутр|қутрашон]] аз 4,5 то 7 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гулҳо дар [[Гулпоя|гулпояҳои]] борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. [[Гулпӯш]]и онҳо аз шаш баргчаи гулпӯши одӣ (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Ин баргчаҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнашон ба ҳам пайвастаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳангоми шукуфтани [[Ғунча|ғунчаҳои]] хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба пушт қат мешаванду рангашонро дигар мекунанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Гулҳои пурра шукуфта ранги баланди зарду сурх доранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Дигар навъҳо, бо рангҳои [[Сафед|сафедтоб]], [[Зард|зард]], [[Норинҷӣ|норинҷӣ]], [[Ҷигарранг|ҷигарранг]] ва [[Бунафш|бунафштоби]] [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] низ мушоҳида шудаанд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;

Ҳар гул шаш [[Гардбарг|гардбарги]] намоён дорад, ки ба самти баргчаҳои гулпӯш ба берун қат шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Ҳар гардбарг аз думчаи дарозиаш 3–4 см ва [[Гарддон|гарддони]] 1-сантиметрӣ, ки дар нӯги думча ҷойгир аст, иборат мебошад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; [[Гарди гул]] аз шикофҳои вертикалии берунии гарддон хориҷ мешавад.

Маҷмӯи узвҳои модинаи гул ([[гинетсей]]) аз се мевабарг иборат аст, ки аз канорҳои дарунии худ ба ҳам пайваста, гулмодаро ташкил медиҳанд. [[Ғӯрак]]и гул болоӣ буда, дар болои гулбанд ҷойгир аст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳар гулмода сутунчаи дарозиаш 2,5–3,5 см ва гардгираки дарозиаш 6–7 мм дорад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt;

Меваи рустанӣ [[Ғӯза|ғӯзаи]] ғафс буда, дарозиаш то 6 см мерасад ва дар дохилаш якчанд тухми сурх ҷойгиранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==
Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt; Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias}}&lt;/ref&gt; Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&amp;ibra=all&amp;card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998}}&lt;/ref&gt;

Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Алафзор|алафзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Парвариш ==
Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]], баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз навъҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ навъҳои қадпаст ва навъҳои дорои гулбаргҳои васеътару ҳамвортар дорад. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норинҷӣ, олуранг ва зард парвариш карда мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Ин рустаниро аз тухм ё тақсими решапоя зиёд мекунанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Сабзиши тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ давом кунад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Тухмҳо ҳатто баъди то нӯҳ моҳ дар ҳолати оромӣ мондан низ қобилияти сабзидан доранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Лӯндаҳои рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд. Одатан тақрибан аз се ду ҳиссаи онҳо дар давоми як моҳ сабзида мебароянд. Аммо аз як лӯнда дар як сол на бештар аз ду рустании нав ба даст овардан мумкин аст. Азбаски сабзидани тухмҳо вақти зиёд мегирад ва рустаниҳои аз тухм рӯида барои ба камол расидан тақрибан се сол ниёз доранд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд. Ба ин усулҳо дар об тар кардани тухмҳо, нигоҳ доштани ҳарорати гарм ва муътадил ҳангоми сабзиш, истифодаи моддаҳои кимиёвӣ, аз ҷумла [[Гипохлорит|гипохлоритҳо]], ва илова кардани ҳормонҳои рушд, ба монанди [[Ауксин|ауксинҳо]], дохил мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои офтобӣ хуб мерӯяд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми парвариш мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, ба монанди [[Cochliobolus lunatus|доғзанӣ ва хушкшавии баргҳо]] ва пӯсидани лӯндаҳо, инчунин зараррасонҳо ба миён меоянд. Аз ҷумлаи зараррасонҳои ин рустанӣ шапаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шапуш|шапушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Таҳқиқоти соли 2012 нишон дод, ки дар баъзе озмоишҳо парвариши [[Бофтапарварии рустаниҳо|бофтаҳои рустанӣ]] дар шароити ''in vitro'' (берун аз организми зинда, дар муҳити озмоишгоҳӣ) боиси зиёд шудани ҳосил гардид.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yadav |first1=Kuldeep |last2=Aggarwal |first2=Ashok |last3=Singh |first3=Narender |title=Actions for ''ex situ'' conservation of ''Gloriosa superba'' L. – an endangered ornamental cum medicinal plant |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |journal=Journal of Crop Science and Biotechnology |date=2012 |volume=15 |issue=4 |pages=297–303 |doi=10.1007/s12892-012-0045-7 |archive-date=2024-04-03 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403191406/https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |url-status=live |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин мекобанд.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Меваҳоро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған ба фурӯш бароварда мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

== Корбурд ==
[[Акс:Gloriosa superba-1-Anna park-yercaud-salem-India.JPG|thumb|Лӯндаҳои занбақи оташин дар тибби халқӣ васеъ истифода мешаванд.]]

Занбақи оташин ба хотири гулҳои рангорангаш ҳамчун [[Рустании ороишӣ|рустании ороишӣ]] парвариш карда мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Азбаски ин рустанӣ дорои моддаи [[Колхитсин|колхитсин]] мебошад, он дар [[Саноати дорусозӣ|саноати дорусозӣ]] низ васеъ истифода мешавад.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ade |first1=Ravindra |last2=Rai |first2=Mahendra K. |title=Review: Current advances in ''Gloriosa superba'' L. |journal=Biodiversitas |date=2009 |volume=10 |issue=4 |pages=210–214 |doi=10.13057/biodiv/d100409 |doi-access=free |url=http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |archive-date=2013-09-01 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901171225/http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Колхитсин барои табобати [[Ниқрис|ниқрис]] ва дигар бемориҳои газакӣ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Ин модда инчунин дар таҳқиқоти озмоишӣ барои суст кардани [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳо]] истифода шуда, дар пажӯҳишҳои соҳаи [[Саратоншиносӣ|саратоншиносӣ]] низ корбурд дорад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар Африқо аз моддаҳои ин рустанӣ барои заҳролуд кардани тирҳо&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; ва дар Ҳиндустон барои дур кардани [[Мор|морҳо]] ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар тибби халқӣ, аз ҷумла [[Аюрведа|аюрведа]], васеъ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар тибби халқӣ онро ҳамчун доруи [[Дарунрон|дарунронӣ]] ва барои табобати захмҳо, [[Артрит|артрит]], [[Бавосир|бавосир]], [[Вабо|вабо]], [[Безурётӣ|безурётӣ]], кирмҳои рӯда, дарди шикам, бемориҳои гурда, [[Моргазидагӣ|моргазидагӣ]], [[Доманаи доғдор|доманаи доғдор]], [[Махав|махав]] ва дигар бемориҳои пӯст истифода мекарданд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Дар Африқо қисмҳои гуногуни ин рустанӣ барои табобати бемориҳои ҳархела истифода мешаванд. Дар [[Ҷумҳурии Демократии Конго]] баргҳои онро барои табобати [[Зиққи нафас|зиққи нафас]] ва дар [[Бурундӣ]] барои [[Тарбод|тарбод]] истифода мебаранд. Дар [[Кот-д’Ивуар]] ва [[Буркина Фасо]] аз шираи баргҳо барои нест кардани [[Сулфа|сулфа]]ю дард, дар [[Танзания]] бошад, ҳамчун [[Гандзудо|гандзудо]] ва давои [[Вараҷа|вараҷа]] истифода мекунанд.

Дар [[Судон]] оби [[Лӯнда|лӯндаҳои]] рустаниро ҳамчун воситаи хобовар ва дар [[Кения]] ва Конго барои табобати бемориҳои шикам истифода мебаранд. Инчунин, онро дар Танзания барои дарди гӯш ва дар [[Зимбабве]] барои дарди дандон ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ғайр аз корбурдҳои тиббӣ, ин рустанӣ ва моддаҳои аз он ҳосилшударо барои одамкушӣ, [[Худкушӣ|худкушӣ]], [[Бачапартоӣ|бачапартоӣ]] ва заҳролуд кардани ҳайвонот низ ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Фарҳанг ==
[[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]]
Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}&lt;/ref&gt;

Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;&gt;{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Net&quot;&gt;{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KI&quot;&gt;{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020}}&lt;/ref&gt; Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>dobrdaqya674upce7mdkeo19flkq91o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490145</id>
      <parentid>1490144</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T03:40:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28690" sha1="tevr46pdylv7zcxp8eyks15agpbhfpu" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| wikicommons = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
| range map = Gloriosa superba distribution.png
| range map caption = Паҳншавӣ
| range legend = {{legend|#11b700|Паҳншавии табиӣ}}{{legend|#00d2cb|Паҳншавии ғайрибумӣ}}
}}
'''Занбақи оташин'''&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, '''занбақи печанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи хазанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;&gt;{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIERnames&quot;&gt;{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои [[Сурх|сурху]] [[Зард|зард]] дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле [[Заҳр|заҳрноканд]], вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.
{{Clear}}
== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
[[Акс:Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg|thumb|right|150px|Меваи занбақи оташин]]
[[Акс:Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg|thumb|right|150px|Ғӯзаи занбақи оташин бо тухмҳояш]]
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] ғафси сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя]]и он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 м мерасад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва [[Қутр|қутрашон]] аз 4,5 то 7 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гулҳо дар [[Гулпоя|гулпояҳои]] борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. [[Гулпӯш]]и онҳо аз шаш баргчаи гулпӯши одӣ (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Ин баргчаҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнашон ба ҳам пайвастаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳангоми шукуфтани [[Ғунча|ғунчаҳои]] хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба пушт қат мешаванду рангашонро дигар мекунанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Гулҳои пурра шукуфта ранги баланди зарду сурх доранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Дигар навъҳо, бо рангҳои [[Сафед|сафедтоб]], [[Зард|зард]], [[Норинҷӣ|норинҷӣ]], [[Ҷигарранг|ҷигарранг]] ва [[Бунафш|бунафштоби]] [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] низ мушоҳида шудаанд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;

Ҳар гул шаш [[Гардбарг|гардбарги]] намоён дорад, ки ба самти баргчаҳои гулпӯш ба берун қат шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Ҳар гардбарг аз думчаи дарозиаш 3–4 см ва [[Гарддон|гарддони]] 1-сантиметрӣ, ки дар нӯги думча ҷойгир аст, иборат мебошад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; [[Гарди гул]] аз шикофҳои вертикалии берунии гарддон хориҷ мешавад.

Маҷмӯи узвҳои модинаи гул ([[гинетсей]]) аз се мевабарг иборат аст, ки аз канорҳои дарунии худ ба ҳам пайваста, гулмодаро ташкил медиҳанд. [[Ғӯрак]]и гул болоӣ буда, дар болои гулбанд ҷойгир аст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳар гулмода сутунчаи дарозиаш 2,5–3,5 см ва гардгираки дарозиаш 6–7 мм дорад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt;

Меваи рустанӣ [[Ғӯза|ғӯзаи]] ғафс буда, дарозиаш то 6 см мерасад ва дар дохилаш якчанд тухми сурх ҷойгиранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==
[[Акс:Pollen grains of Gloriosa superba.jpg|thumb|right|150px|Донаҳои гарди гули занбақи оташин]]
Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt; Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias}}&lt;/ref&gt; Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&amp;ibra=all&amp;card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998}}&lt;/ref&gt;

Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Алафзор|алафзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Парвариш ==
Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]], баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз навъҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ навъҳои қадпаст ва навъҳои дорои гулбаргҳои васеътару ҳамвортар дорад. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норинҷӣ, олуранг ва зард парвариш карда мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Ин рустаниро аз тухм ё тақсими решапоя зиёд мекунанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Сабзиши тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ давом кунад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Тухмҳо ҳатто баъди то нӯҳ моҳ дар ҳолати оромӣ мондан низ қобилияти сабзидан доранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Лӯндаҳои рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд. Одатан тақрибан аз се ду ҳиссаи онҳо дар давоми як моҳ сабзида мебароянд. Аммо аз як лӯнда дар як сол на бештар аз ду рустании нав ба даст овардан мумкин аст. Азбаски сабзидани тухмҳо вақти зиёд мегирад ва рустаниҳои аз тухм рӯида барои ба камол расидан тақрибан се сол ниёз доранд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд. Ба ин усулҳо дар об тар кардани тухмҳо, нигоҳ доштани ҳарорати гарм ва муътадил ҳангоми сабзиш, истифодаи моддаҳои кимиёвӣ, аз ҷумла [[Гипохлорит|гипохлоритҳо]], ва илова кардани ҳормонҳои рушд, ба монанди [[Ауксин|ауксинҳо]], дохил мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои офтобӣ хуб мерӯяд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми парвариш мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, ба монанди [[Cochliobolus lunatus|доғзанӣ ва хушкшавии баргҳо]] ва пӯсидани лӯндаҳо, инчунин зараррасонҳо ба миён меоянд. Аз ҷумлаи зараррасонҳои ин рустанӣ шапаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шапуш|шапушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Таҳқиқоти соли 2012 нишон дод, ки дар баъзе озмоишҳо парвариши [[Бофтапарварии рустаниҳо|бофтаҳои рустанӣ]] дар шароити ''in vitro'' (берун аз организми зинда, дар муҳити озмоишгоҳӣ) боиси зиёд шудани ҳосил гардид.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yadav |first1=Kuldeep |last2=Aggarwal |first2=Ashok |last3=Singh |first3=Narender |title=Actions for ''ex situ'' conservation of ''Gloriosa superba'' L. – an endangered ornamental cum medicinal plant |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |journal=Journal of Crop Science and Biotechnology |date=2012 |volume=15 |issue=4 |pages=297–303 |doi=10.1007/s12892-012-0045-7 |archive-date=2024-04-03 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403191406/https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |url-status=live |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин мекобанд.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Меваҳоро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған ба фурӯш бароварда мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

== Корбурд ==
[[Акс:Gloriosa superba-1-Anna park-yercaud-salem-India.JPG|thumb|Лӯндаҳои занбақи оташин дар тибби халқӣ васеъ истифода мешаванд.]]

Занбақи оташин ба хотири гулҳои рангорангаш ҳамчун [[Рустании ороишӣ|рустании ороишӣ]] парвариш карда мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Азбаски ин рустанӣ дорои моддаи [[Колхитсин|колхитсин]] мебошад, он дар [[Саноати дорусозӣ|саноати дорусозӣ]] низ васеъ истифода мешавад.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ade |first1=Ravindra |last2=Rai |first2=Mahendra K. |title=Review: Current advances in ''Gloriosa superba'' L. |journal=Biodiversitas |date=2009 |volume=10 |issue=4 |pages=210–214 |doi=10.13057/biodiv/d100409 |doi-access=free |url=http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |archive-date=2013-09-01 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901171225/http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Колхитсин барои табобати [[Ниқрис|ниқрис]] ва дигар бемориҳои газакӣ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Ин модда инчунин дар таҳқиқоти озмоишӣ барои суст кардани [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳо]] истифода шуда, дар пажӯҳишҳои соҳаи [[Саратоншиносӣ|саратоншиносӣ]] низ корбурд дорад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар Африқо аз моддаҳои ин рустанӣ барои заҳролуд кардани тирҳо&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; ва дар Ҳиндустон барои дур кардани [[Мор|морҳо]] ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар тибби халқӣ, аз ҷумла [[Аюрведа|аюрведа]], васеъ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар тибби халқӣ онро ҳамчун доруи [[Дарунрон|дарунронӣ]] ва барои табобати захмҳо, [[Артрит|артрит]], [[Бавосир|бавосир]], [[Вабо|вабо]], [[Безурётӣ|безурётӣ]], кирмҳои рӯда, дарди шикам, бемориҳои гурда, [[Моргазидагӣ|моргазидагӣ]], [[Доманаи доғдор|доманаи доғдор]], [[Махав|махав]] ва дигар бемориҳои пӯст истифода мекарданд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Дар Африқо қисмҳои гуногуни ин рустанӣ барои табобати бемориҳои ҳархела истифода мешаванд. Дар [[Ҷумҳурии Демократии Конго]] баргҳои онро барои табобати [[Зиққи нафас|зиққи нафас]] ва дар [[Бурундӣ]] барои [[Тарбод|тарбод]] истифода мебаранд. Дар [[Кот-д’Ивуар]] ва [[Буркина Фасо]] аз шираи баргҳо барои нест кардани [[Сулфа|сулфа]]ю дард, дар [[Танзания]] бошад, ҳамчун [[Гандзудо|гандзудо]] ва давои [[Вараҷа|вараҷа]] истифода мекунанд.

Дар [[Судон]] оби [[Лӯнда|лӯндаҳои]] рустаниро ҳамчун воситаи хобовар ва дар [[Кения]] ва Конго барои табобати бемориҳои шикам истифода мебаранд. Инчунин, онро дар Танзания барои дарди гӯш ва дар [[Зимбабве]] барои дарди дандон ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ғайр аз корбурдҳои тиббӣ, ин рустанӣ ва моддаҳои аз он ҳосилшударо барои одамкушӣ, [[Худкушӣ|худкушӣ]], [[Бачапартоӣ|бачапартоӣ]] ва заҳролуд кардани ҳайвонот низ ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Фарҳанг ==
[[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]]
Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}&lt;/ref&gt;

Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;&gt;{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Net&quot;&gt;{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KI&quot;&gt;{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020}}&lt;/ref&gt; Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>tevr46pdylv7zcxp8eyks15agpbhfpu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490152</id>
      <parentid>1490145</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T03:47:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Парвариш */</comment>
      <origin>1490152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28502" sha1="i98prrc2ghq8xvz6pg41p0aabhq21ct" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| wikicommons = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
| range map = Gloriosa superba distribution.png
| range map caption = Паҳншавӣ
| range legend = {{legend|#11b700|Паҳншавии табиӣ}}{{legend|#00d2cb|Паҳншавии ғайрибумӣ}}
}}
'''Занбақи оташин'''&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, '''занбақи печанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи хазанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;&gt;{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIERnames&quot;&gt;{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои [[Сурх|сурху]] [[Зард|зард]] дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле [[Заҳр|заҳрноканд]], вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.
{{Clear}}
== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
[[Акс:Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg|thumb|right|150px|Меваи занбақи оташин]]
[[Акс:Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg|thumb|right|150px|Ғӯзаи занбақи оташин бо тухмҳояш]]
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] ғафси сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя]]и он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 м мерасад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва [[Қутр|қутрашон]] аз 4,5 то 7 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гулҳо дар [[Гулпоя|гулпояҳои]] борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. [[Гулпӯш]]и онҳо аз шаш баргчаи гулпӯши одӣ (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Ин баргчаҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнашон ба ҳам пайвастаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳангоми шукуфтани [[Ғунча|ғунчаҳои]] хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба пушт қат мешаванду рангашонро дигар мекунанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Гулҳои пурра шукуфта ранги баланди зарду сурх доранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Дигар навъҳо, бо рангҳои [[Сафед|сафедтоб]], [[Зард|зард]], [[Норинҷӣ|норинҷӣ]], [[Ҷигарранг|ҷигарранг]] ва [[Бунафш|бунафштоби]] [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] низ мушоҳида шудаанд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;

Ҳар гул шаш [[Гардбарг|гардбарги]] намоён дорад, ки ба самти баргчаҳои гулпӯш ба берун қат шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Ҳар гардбарг аз думчаи дарозиаш 3–4 см ва [[Гарддон|гарддони]] 1-сантиметрӣ, ки дар нӯги думча ҷойгир аст, иборат мебошад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; [[Гарди гул]] аз шикофҳои вертикалии берунии гарддон хориҷ мешавад.

Маҷмӯи узвҳои модинаи гул ([[гинетсей]]) аз се мевабарг иборат аст, ки аз канорҳои дарунии худ ба ҳам пайваста, гулмодаро ташкил медиҳанд. [[Ғӯрак]]и гул болоӣ буда, дар болои гулбанд ҷойгир аст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳар гулмода сутунчаи дарозиаш 2,5–3,5 см ва гардгираки дарозиаш 6–7 мм дорад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt;

Меваи рустанӣ [[Ғӯза|ғӯзаи]] ғафс буда, дарозиаш то 6 см мерасад ва дар дохилаш якчанд тухми сурх ҷойгиранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==
[[Акс:Pollen grains of Gloriosa superba.jpg|thumb|right|150px|Донаҳои гарди гули занбақи оташин]]
Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt; Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias}}&lt;/ref&gt; Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&amp;ibra=all&amp;card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998}}&lt;/ref&gt;

Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Алафзор|алафзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Парвариш ==
Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]], баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз навъҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ навъҳои қадпаст ва навъҳои дорои гулбаргҳои васеътару ҳамвортар дорад. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норинҷӣ, олуранг ва зард парвариш карда мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Ин рустаниро аз тухм ё тақсими решапоя зиёд мекунанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Сабзиши тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ давом кунад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Тухмҳо ҳатто баъди то нӯҳ моҳ дар ҳолати оромӣ мондан низ қобилияти сабзидан доранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; [[Лӯнда|Лӯндаҳои]] рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд ва дар давоми як моҳ рустании нав сабзида мебароянд. Азбаски сабзиши тухмҳо дуру дароз аст ва рустаниҳои аз тухм рӯида барои ба камол расидан тақрибан се сол ниёз доранд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд. Ба ин усулҳо дар об тар кардани тухмҳо, нигоҳ доштани ҳарорати гарм ва муътадил ҳангоми сабзиш, истифодаи моддаҳои кимиёвӣ, аз ҷумла [[Гипохлорит|гипохлоритҳо]], ва илова кардани ҳормонҳои рушд, ба монанди [[Ауксин|ауксинҳо]], дохил мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои офтобӣ хуб мерӯяд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми парвариш мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, ба монанди [[Cochliobolus lunatus|доғзанӣ ва хушкшавии баргҳо]] ва пӯсидани лӯндаҳо, инчунин зараррасонҳо ба миён меоянд. Аз ҷумлаи зараррасонҳои ин рустанӣ шапаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шапуш|шапушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Таҳқиқоти соли 2012 нишон дод, ки дар баъзе озмоишҳо парвариши [[Бофтапарварии рустаниҳо|бофтаҳои рустанӣ]] дар шароити ''in vitro'' (берун аз организми зинда, дар муҳити озмоишгоҳӣ) боиси зиёд шудани ҳосил гардид.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yadav |first1=Kuldeep |last2=Aggarwal |first2=Ashok |last3=Singh |first3=Narender |title=Actions for ''ex situ'' conservation of ''Gloriosa superba'' L. – an endangered ornamental cum medicinal plant |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |journal=Journal of Crop Science and Biotechnology |date=2012 |volume=15 |issue=4 |pages=297–303 |doi=10.1007/s12892-012-0045-7 |archive-date=2024-04-03 |access-date=2026-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403191406/https://link.springer.com/article/10.1007/s12892-012-0045-7 |url-status=live |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин мекобанд.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Меваҳоро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған ба фурӯш бароварда мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

== Корбурд ==
[[Акс:Gloriosa superba-1-Anna park-yercaud-salem-India.JPG|thumb|Лӯндаҳои занбақи оташин дар тибби халқӣ васеъ истифода мешаванд.]]

Занбақи оташин ба хотири гулҳои рангорангаш ҳамчун [[Рустании ороишӣ|рустании ороишӣ]] парвариш карда мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Азбаски ин рустанӣ дорои моддаи [[Колхитсин|колхитсин]] мебошад, он дар [[Саноати дорусозӣ|саноати дорусозӣ]] низ васеъ истифода мешавад.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ade |first1=Ravindra |last2=Rai |first2=Mahendra K. |title=Review: Current advances in ''Gloriosa superba'' L. |journal=Biodiversitas |date=2009 |volume=10 |issue=4 |pages=210–214 |doi=10.13057/biodiv/d100409 |doi-access=free |url=http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |archive-date=2013-09-01 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901171225/http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Колхитсин барои табобати [[Ниқрис|ниқрис]] ва дигар бемориҳои газакӣ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Ин модда инчунин дар таҳқиқоти озмоишӣ барои суст кардани [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳо]] истифода шуда, дар пажӯҳишҳои соҳаи [[Саратоншиносӣ|саратоншиносӣ]] низ корбурд дорад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар Африқо аз моддаҳои ин рустанӣ барои заҳролуд кардани тирҳо&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; ва дар Ҳиндустон барои дур кардани [[Мор|морҳо]] ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар тибби халқӣ, аз ҷумла [[Аюрведа|аюрведа]], васеъ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар тибби халқӣ онро ҳамчун доруи [[Дарунрон|дарунронӣ]] ва барои табобати захмҳо, [[Артрит|артрит]], [[Бавосир|бавосир]], [[Вабо|вабо]], [[Безурётӣ|безурётӣ]], кирмҳои рӯда, дарди шикам, бемориҳои гурда, [[Моргазидагӣ|моргазидагӣ]], [[Доманаи доғдор|доманаи доғдор]], [[Махав|махав]] ва дигар бемориҳои пӯст истифода мекарданд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Дар Африқо қисмҳои гуногуни ин рустанӣ барои табобати бемориҳои ҳархела истифода мешаванд. Дар [[Ҷумҳурии Демократии Конго]] баргҳои онро барои табобати [[Зиққи нафас|зиққи нафас]] ва дар [[Бурундӣ]] барои [[Тарбод|тарбод]] истифода мебаранд. Дар [[Кот-д’Ивуар]] ва [[Буркина Фасо]] аз шираи баргҳо барои нест кардани [[Сулфа|сулфа]]ю дард, дар [[Танзания]] бошад, ҳамчун [[Гандзудо|гандзудо]] ва давои [[Вараҷа|вараҷа]] истифода мекунанд.

Дар [[Судон]] оби [[Лӯнда|лӯндаҳои]] рустаниро ҳамчун воситаи хобовар ва дар [[Кения]] ва Конго барои табобати бемориҳои шикам истифода мебаранд. Инчунин, онро дар Танзания барои дарди гӯш ва дар [[Зимбабве]] барои дарди дандон ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ғайр аз корбурдҳои тиббӣ, ин рустанӣ ва моддаҳои аз он ҳосилшударо барои одамкушӣ, [[Худкушӣ|худкушӣ]], [[Бачапартоӣ|бачапартоӣ]] ва заҳролуд кардани ҳайвонот низ ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Фарҳанг ==
[[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]]
Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}&lt;/ref&gt;

Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;&gt;{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Net&quot;&gt;{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KI&quot;&gt;{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020}}&lt;/ref&gt; Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>i98prrc2ghq8xvz6pg41p0aabhq21ct</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490158</id>
      <parentid>1490152</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T04:02:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Парвариш */</comment>
      <origin>1490158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26975" sha1="aih3qx5ld4btp8jmfr6c9eghjuk7ww5" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| wikicommons = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
| range map = Gloriosa superba distribution.png
| range map caption = Паҳншавӣ
| range legend = {{legend|#11b700|Паҳншавии табиӣ}}{{legend|#00d2cb|Паҳншавии ғайрибумӣ}}
}}
'''Занбақи оташин'''&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, '''занбақи печанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи хазанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;&gt;{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIERnames&quot;&gt;{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои [[Сурх|сурху]] [[Зард|зард]] дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле [[Заҳр|заҳрноканд]], вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.
{{Clear}}
== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
[[Акс:Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg|thumb|right|150px|Меваи занбақи оташин]]
[[Акс:Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg|thumb|right|150px|Ғӯзаи занбақи оташин бо тухмҳояш]]
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] ғафси сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя]]и он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 м мерасад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва [[Қутр|қутрашон]] аз 4,5 то 7 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гулҳо дар [[Гулпоя|гулпояҳои]] борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. [[Гулпӯш]]и онҳо аз шаш баргчаи гулпӯши одӣ (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Ин баргчаҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнашон ба ҳам пайвастаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳангоми шукуфтани [[Ғунча|ғунчаҳои]] хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба пушт қат мешаванду рангашонро дигар мекунанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Гулҳои пурра шукуфта ранги баланди зарду сурх доранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Дигар навъҳо, бо рангҳои [[Сафед|сафедтоб]], [[Зард|зард]], [[Норинҷӣ|норинҷӣ]], [[Ҷигарранг|ҷигарранг]] ва [[Бунафш|бунафштоби]] [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] низ мушоҳида шудаанд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;

Ҳар гул шаш [[Гардбарг|гардбарги]] намоён дорад, ки ба самти баргчаҳои гулпӯш ба берун қат шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Ҳар гардбарг аз думчаи дарозиаш 3–4 см ва [[Гарддон|гарддони]] 1-сантиметрӣ, ки дар нӯги думча ҷойгир аст, иборат мебошад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; [[Гарди гул]] аз шикофҳои вертикалии берунии гарддон хориҷ мешавад.

Маҷмӯи узвҳои модинаи гул ([[гинетсей]]) аз се мевабарг иборат аст, ки аз канорҳои дарунии худ ба ҳам пайваста, гулмодаро ташкил медиҳанд. [[Ғӯрак]]и гул болоӣ буда, дар болои гулбанд ҷойгир аст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳар гулмода сутунчаи дарозиаш 2,5–3,5 см ва гардгираки дарозиаш 6–7 мм дорад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt;

Меваи рустанӣ [[Ғӯза|ғӯзаи]] ғафс буда, дарозиаш то 6 см мерасад ва дар дохилаш якчанд тухми сурх ҷойгиранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==
[[Акс:Pollen grains of Gloriosa superba.jpg|thumb|right|150px|Донаҳои гарди гули занбақи оташин]]
Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt; Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias}}&lt;/ref&gt; Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&amp;ibra=all&amp;card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998}}&lt;/ref&gt;

Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Алафзор|алафзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Парвариш ==
Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]], баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз навъҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ навъҳои қадпаст ва навъҳои дорои гулбаргҳои васеътару ҳамвортар дорад. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норинҷӣ, олуранг ва зард парвариш карда мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Ин рустаниро бо роҳи кишти тухм ё тақсими решапоя зиёд мекунанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Сабзиши тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ тӯл кашад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Тухмҳо ҳатто пас аз давраи оромии то нӯҳмоҳа низ қобилияти сабзиши худро нигоҳ медоранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; [[Лӯнда|Лӯндаҳои]] рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд ва дар давоми як моҳ аз онҳо навдаҳои нав мерӯянд. Азбаски тухмҳо дер месабзанд ва рустаниҳои аз онҳо рӯида барои ба камол расидан се сол вақт талаб мекунанд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои равшани офтобрас хуб мерӯяд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми парваришаш ин гул бо мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, пӯсидани лӯндаҳо ва зараррасонҳо рӯбарӯ меояд. Аз ҷумлаи зараррасонҳои ин рустанӣ шапаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шапуш|шапушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин мекобанд.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Меваҳоро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған ба фурӯш бароварда мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

== Корбурд ==
[[Акс:Gloriosa superba-1-Anna park-yercaud-salem-India.JPG|thumb|Лӯндаҳои занбақи оташин дар тибби халқӣ васеъ истифода мешаванд.]]

Занбақи оташин ба хотири гулҳои рангорангаш ҳамчун [[Рустании ороишӣ|рустании ороишӣ]] парвариш карда мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Азбаски ин рустанӣ дорои моддаи [[Колхитсин|колхитсин]] мебошад, он дар [[Саноати дорусозӣ|саноати дорусозӣ]] низ васеъ истифода мешавад.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ade |first1=Ravindra |last2=Rai |first2=Mahendra K. |title=Review: Current advances in ''Gloriosa superba'' L. |journal=Biodiversitas |date=2009 |volume=10 |issue=4 |pages=210–214 |doi=10.13057/biodiv/d100409 |doi-access=free |url=http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |archive-date=2013-09-01 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901171225/http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Колхитсин барои табобати [[Ниқрис|ниқрис]] ва дигар бемориҳои газакӣ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Ин модда инчунин дар таҳқиқоти озмоишӣ барои суст кардани [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳо]] истифода шуда, дар пажӯҳишҳои соҳаи [[Саратоншиносӣ|саратоншиносӣ]] низ корбурд дорад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар Африқо аз моддаҳои ин рустанӣ барои заҳролуд кардани тирҳо&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; ва дар Ҳиндустон барои дур кардани [[Мор|морҳо]] ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар тибби халқӣ, аз ҷумла [[Аюрведа|аюрведа]], васеъ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар тибби халқӣ онро ҳамчун доруи [[Дарунрон|дарунронӣ]] ва барои табобати захмҳо, [[Артрит|артрит]], [[Бавосир|бавосир]], [[Вабо|вабо]], [[Безурётӣ|безурётӣ]], кирмҳои рӯда, дарди шикам, бемориҳои гурда, [[Моргазидагӣ|моргазидагӣ]], [[Доманаи доғдор|доманаи доғдор]], [[Махав|махав]] ва дигар бемориҳои пӯст истифода мекарданд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Дар Африқо қисмҳои гуногуни ин рустанӣ барои табобати бемориҳои ҳархела истифода мешаванд. Дар [[Ҷумҳурии Демократии Конго]] баргҳои онро барои табобати [[Зиққи нафас|зиққи нафас]] ва дар [[Бурундӣ]] барои [[Тарбод|тарбод]] истифода мебаранд. Дар [[Кот-д’Ивуар]] ва [[Буркина Фасо]] аз шираи баргҳо барои нест кардани [[Сулфа|сулфа]]ю дард, дар [[Танзания]] бошад, ҳамчун [[Гандзудо|гандзудо]] ва давои [[Вараҷа|вараҷа]] истифода мекунанд.

Дар [[Судон]] оби [[Лӯнда|лӯндаҳои]] рустаниро ҳамчун воситаи хобовар ва дар [[Кения]] ва Конго барои табобати бемориҳои шикам истифода мебаранд. Инчунин, онро дар Танзания барои дарди гӯш ва дар [[Зимбабве]] барои дарди дандон ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ғайр аз корбурдҳои тиббӣ, ин рустанӣ ва моддаҳои аз он ҳосилшударо барои одамкушӣ, [[Худкушӣ|худкушӣ]], [[Бачапартоӣ|бачапартоӣ]] ва заҳролуд кардани ҳайвонот низ ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Фарҳанг ==
[[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]]
Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}&lt;/ref&gt;

Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;&gt;{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Net&quot;&gt;{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KI&quot;&gt;{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020}}&lt;/ref&gt; Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>aih3qx5ld4btp8jmfr6c9eghjuk7ww5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490159</id>
      <parentid>1490158</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T04:11:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Парвариш */</comment>
      <origin>1490159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27004" sha1="diu0yt1u0aw9q6y6gyod13b0tuhn0ki" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| wikicommons = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
| range map = Gloriosa superba distribution.png
| range map caption = Паҳншавӣ
| range legend = {{legend|#11b700|Паҳншавии табиӣ}}{{legend|#00d2cb|Паҳншавии ғайрибумӣ}}
}}
'''Занбақи оташин'''&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, '''занбақи печанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи хазанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;&gt;{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIERnames&quot;&gt;{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои [[Сурх|сурху]] [[Зард|зард]] дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле [[Заҳр|заҳрноканд]], вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.
{{Clear}}
== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
[[Акс:Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg|thumb|right|150px|Меваи занбақи оташин]]
[[Акс:Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg|thumb|right|150px|Ғӯзаи занбақи оташин бо тухмҳояш]]
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] ғафси сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя]]и он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 м мерасад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва [[Қутр|қутрашон]] аз 4,5 то 7 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гулҳо дар [[Гулпоя|гулпояҳои]] борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. [[Гулпӯш]]и онҳо аз шаш баргчаи гулпӯши одӣ (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Ин баргчаҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнашон ба ҳам пайвастаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳангоми шукуфтани [[Ғунча|ғунчаҳои]] хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба пушт қат мешаванду рангашонро дигар мекунанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Гулҳои пурра шукуфта ранги баланди зарду сурх доранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Дигар навъҳо, бо рангҳои [[Сафед|сафедтоб]], [[Зард|зард]], [[Норинҷӣ|норинҷӣ]], [[Ҷигарранг|ҷигарранг]] ва [[Бунафш|бунафштоби]] [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] низ мушоҳида шудаанд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;

Ҳар гул шаш [[Гардбарг|гардбарги]] намоён дорад, ки ба самти баргчаҳои гулпӯш ба берун қат шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Ҳар гардбарг аз думчаи дарозиаш 3–4 см ва [[Гарддон|гарддони]] 1-сантиметрӣ, ки дар нӯги думча ҷойгир аст, иборат мебошад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; [[Гарди гул]] аз шикофҳои вертикалии берунии гарддон хориҷ мешавад.

Маҷмӯи узвҳои модинаи гул ([[гинетсей]]) аз се мевабарг иборат аст, ки аз канорҳои дарунии худ ба ҳам пайваста, гулмодаро ташкил медиҳанд. [[Ғӯрак]]и гул болоӣ буда, дар болои гулбанд ҷойгир аст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳар гулмода сутунчаи дарозиаш 2,5–3,5 см ва гардгираки дарозиаш 6–7 мм дорад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt;

Меваи рустанӣ [[Ғӯза|ғӯзаи]] ғафс буда, дарозиаш то 6 см мерасад ва дар дохилаш якчанд тухми сурх ҷойгиранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==
[[Акс:Pollen grains of Gloriosa superba.jpg|thumb|right|150px|Донаҳои гарди гули занбақи оташин]]
Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt; Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias}}&lt;/ref&gt; Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&amp;ibra=all&amp;card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998}}&lt;/ref&gt;

Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Алафзор|алафзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Парвариш ==
Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]], баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз навъҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ навъҳои қадпаст ва навъҳои дорои гулбаргҳои васеътару ҳамвортар дорад. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норинҷӣ, олуранг ва зард парвариш карда мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Ин рустаниро бо роҳи кишти тухм ё тақсими решапоя зиёд мекунанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Сабзиши тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ тӯл кашад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Тухмҳо ҳатто пас аз давраи оромии то нӯҳмоҳа низ қобилияти сабзиши худро нигоҳ медоранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; [[Лӯнда|Лӯндаҳои]] рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд ва дар давоми як моҳ аз онҳо навдаҳои нав мерӯянд. Азбаски тухмҳо дер месабзанд ва рустаниҳои аз онҳо рӯида барои ба камол расидан се сол вақт талаб мекунанд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои равшани офтобрас хуб мерӯяд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми парвариш ин рустанӣ метавонад ба мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, пӯсидани лӯндаҳо ва ҳамлаи ҳашароти зараррасон дучор шавад. Аз ҷумлаи зараррасонҳои он шабпаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шабуш|шабушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин кофта мегиранд.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Меваҳояшро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған фурӯхта мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

== Корбурд ==
[[Акс:Gloriosa superba-1-Anna park-yercaud-salem-India.JPG|thumb|Лӯндаҳои занбақи оташин дар тибби халқӣ васеъ истифода мешаванд.]]

Занбақи оташин ба хотири гулҳои рангорангаш ҳамчун [[Рустании ороишӣ|рустании ороишӣ]] парвариш карда мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Азбаски ин рустанӣ дорои моддаи [[Колхитсин|колхитсин]] мебошад, он дар [[Саноати дорусозӣ|саноати дорусозӣ]] низ васеъ истифода мешавад.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ade |first1=Ravindra |last2=Rai |first2=Mahendra K. |title=Review: Current advances in ''Gloriosa superba'' L. |journal=Biodiversitas |date=2009 |volume=10 |issue=4 |pages=210–214 |doi=10.13057/biodiv/d100409 |doi-access=free |url=http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |archive-date=2013-09-01 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901171225/http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Колхитсин барои табобати [[Ниқрис|ниқрис]] ва дигар бемориҳои газакӣ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Ин модда инчунин дар таҳқиқоти озмоишӣ барои суст кардани [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳо]] истифода шуда, дар пажӯҳишҳои соҳаи [[Саратоншиносӣ|саратоншиносӣ]] низ корбурд дорад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар Африқо аз моддаҳои ин рустанӣ барои заҳролуд кардани тирҳо&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; ва дар Ҳиндустон барои дур кардани [[Мор|морҳо]] ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар тибби халқӣ, аз ҷумла [[Аюрведа|аюрведа]], васеъ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар тибби халқӣ онро ҳамчун доруи [[Дарунрон|дарунронӣ]] ва барои табобати захмҳо, [[Артрит|артрит]], [[Бавосир|бавосир]], [[Вабо|вабо]], [[Безурётӣ|безурётӣ]], кирмҳои рӯда, дарди шикам, бемориҳои гурда, [[Моргазидагӣ|моргазидагӣ]], [[Доманаи доғдор|доманаи доғдор]], [[Махав|махав]] ва дигар бемориҳои пӯст истифода мекарданд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Дар Африқо қисмҳои гуногуни ин рустанӣ барои табобати бемориҳои ҳархела истифода мешаванд. Дар [[Ҷумҳурии Демократии Конго]] баргҳои онро барои табобати [[Зиққи нафас|зиққи нафас]] ва дар [[Бурундӣ]] барои [[Тарбод|тарбод]] истифода мебаранд. Дар [[Кот-д’Ивуар]] ва [[Буркина Фасо]] аз шираи баргҳо барои нест кардани [[Сулфа|сулфа]]ю дард, дар [[Танзания]] бошад, ҳамчун [[Гандзудо|гандзудо]] ва давои [[Вараҷа|вараҷа]] истифода мекунанд.

Дар [[Судон]] оби [[Лӯнда|лӯндаҳои]] рустаниро ҳамчун воситаи хобовар ва дар [[Кения]] ва Конго барои табобати бемориҳои шикам истифода мебаранд. Инчунин, онро дар Танзания барои дарди гӯш ва дар [[Зимбабве]] барои дарди дандон ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ғайр аз корбурдҳои тиббӣ, ин рустанӣ ва моддаҳои аз он ҳосилшударо барои одамкушӣ, [[Худкушӣ|худкушӣ]], [[Бачапартоӣ|бачапартоӣ]] ва заҳролуд кардани ҳайвонот низ ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Фарҳанг ==
[[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]]
Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}&lt;/ref&gt;

Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;&gt;{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Net&quot;&gt;{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KI&quot;&gt;{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020}}&lt;/ref&gt; Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>diu0yt1u0aw9q6y6gyod13b0tuhn0ki</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490173</id>
      <parentid>1490159</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T04:36:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32193" sha1="jlz2bwz6xy33w19u8mqnk0zv4s3aypk" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| wikicommons = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
| range map = Gloriosa superba distribution.png
| range map caption = Паҳншавӣ
| range legend = {{legend|#11b700|Паҳншавии табиӣ}}{{legend|#00d2cb|Паҳншавии ғайрибумӣ}}
}}
'''Занбақи оташин'''&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, '''занбақи печанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи хазанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;&gt;{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIERnames&quot;&gt;{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои [[Сурх|сурху]] [[Зард|зард]] дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле [[Заҳр|заҳрноканд]], вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.
{{Clear}}
== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
[[Акс:Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg|thumb|right|150px|Меваи занбақи оташин]]
[[Акс:Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg|thumb|right|150px|Ғӯзаи занбақи оташин бо тухмҳояш]]
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] ғафси сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя]]и он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 м мерасад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва [[Қутр|қутрашон]] аз 4,5 то 7 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гулҳо дар [[Гулпоя|гулпояҳои]] борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. [[Гулпӯш]]и онҳо аз шаш баргчаи гулпӯши одӣ (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Ин баргчаҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнашон ба ҳам пайвастаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳангоми шукуфтани [[Ғунча|ғунчаҳои]] хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба пушт қат мешаванду рангашонро дигар мекунанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Гулҳои пурра шукуфта ранги баланди зарду сурх доранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Дигар навъҳо, бо рангҳои [[Сафед|сафедтоб]], [[Зард|зард]], [[Норинҷӣ|норинҷӣ]], [[Ҷигарранг|ҷигарранг]] ва [[Бунафш|бунафштоби]] [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] низ мушоҳида шудаанд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;

Ҳар гул шаш [[Гардбарг|гардбарги]] намоён дорад, ки ба самти баргчаҳои гулпӯш ба берун қат шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Ҳар гардбарг аз думчаи дарозиаш 3–4 см ва [[Гарддон|гарддони]] 1-сантиметрӣ, ки дар нӯги думча ҷойгир аст, иборат мебошад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; [[Гарди гул]] аз шикофҳои вертикалии берунии гарддон хориҷ мешавад.

Маҷмӯи узвҳои модинаи гул ([[гинетсей]]) аз се мевабарг иборат аст, ки аз канорҳои дарунии худ ба ҳам пайваста, гулмодаро ташкил медиҳанд. [[Ғӯрак]]и гул болоӣ буда, дар болои гулбанд ҷойгир аст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳар гулмода сутунчаи дарозиаш 2,5–3,5 см ва гардгираки дарозиаш 6–7 мм дорад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt;

Меваи рустанӣ [[Ғӯза|ғӯзаи]] ғафс буда, дарозиаш то 6 см мерасад ва дар дохилаш якчанд тухми сурх ҷойгиранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==
[[Акс:Pollen grains of Gloriosa superba.jpg|thumb|right|150px|Донаҳои гарди гули занбақи оташин]]
Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt; Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias}}&lt;/ref&gt; Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&amp;ibra=all&amp;card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998}}&lt;/ref&gt;

Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Алафзор|алафзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Парвариш ==
Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]], баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз навъҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ навъҳои қадпаст ва навъҳои дорои гулбаргҳои васеътару ҳамвортар дорад. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норинҷӣ, олуранг ва зард парвариш карда мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Ин рустаниро бо роҳи кишти тухм ё тақсими решапоя зиёд мекунанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Сабзиши тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ тӯл кашад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Тухмҳо ҳатто пас аз давраи оромии то нӯҳмоҳа низ қобилияти сабзиши худро нигоҳ медоранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; [[Лӯнда|Лӯндаҳои]] рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд ва дар давоми як моҳ аз онҳо навдаҳои нав мерӯянд. Азбаски тухмҳо дер месабзанд ва рустаниҳои аз онҳо рӯида барои ба камол расидан се сол вақт талаб мекунанд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои равшани офтобрас хуб мерӯяд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми парвариш ин рустанӣ метавонад ба мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, пӯсидани лӯндаҳо ва ҳамлаи ҳашароти зараррасон дучор шавад. Аз ҷумлаи зараррасонҳои он шабпаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шабуш|шабушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин кофта мегиранд.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Меваҳояшро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған фурӯхта мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;


== Таркиби химиявӣ ва заҳрнокӣ ==
[[Акс:Gloriosa superba 1.jpg|thumb|Аксари қисмҳои рустанӣ, аз ҷумла гулҳои он, барои инсон заҳрноканд]]
Занбақи оташин миқдори зиёди [[Колхитсин|колхитсин]] дорад. Колхитсин як навъи [[Алкалоид|алкалоид]] буда, аз [[Аминокислотаҳо|аминокислотаҳои]] [[Фенилаланин|фенилаланин]] ва [[Тирозин|тирозин]] ҳосил мешавад. Ғайр аз колхитсин ва колхикозид, ин рустанӣ дорои алкалоидҳои дигар, аз ҷумла глориозин ва дигар моддаҳои химиявӣ, ба монанди [[Кислотаи хелидонӣ|кислотаи хелидонӣ]] ва [[Кислотаи салитсилӣ|кислотаи салитсилӣ]] мебошад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.inchem.org/documents/pims/plant/pim245.htm |title=''Gloriosa superba'' |publisher=[[International Programme on Chemical Safety]] |first1=R. |last1=Fernando |first2=D. |last2=Widyaratna |year=1989 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2014-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315013617/http://www.inchem.org/documents/pims/plant/pim245.htm |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Баргҳои ҷавон ва тухмҳои рустанӣ миқдори зиёди колхитсин доранд. Миқдори ин модда дар тухмҳо нисбат ба лӯндаҳо аз ду то панҷ маротиба бештар аст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Дар гулҳои рустанӣ [[Бета-ситостерол|β-ситостерол]], кислотаҳои равғанӣ ва глюкозидҳо низ мавҷуданд.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt;

Аз сабаби мавҷудияти колхитсин аксари қисмҳои рустанӣ, бахусус тухмҳо ва лӯндаҳои он, хеле [[Заҳр|заҳрноканд]].&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt; Истеъмоли қисмҳои рустанӣ ё моддаҳои аз он ҳосилшуда метавонад барои инсон, [[Моҳиҳо|моҳиҳо]], [[Гов|говҳо]] ва дигар ҳайвоноти хонагӣ марговар бошад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.aspca.org/Pet-care/poison-control/Plants/gloriosa_lily.aspx |title=Gloriosa Lily |publisher=[[American Society for the Prevention of Cruelty to Animals]] |access-date=2026-06-01 |archive-date=2012-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130050430/http://www.aspca.org/Pet-care/poison-control/Plants/gloriosa_lily.aspx |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ҳолатҳои заҳролудшавӣ аксаран дар натиҷаи нофаҳмида аз ба ҷойи [[Батат|батат]] ё [[Ямс|ямс]] истеъмол кардани лӯндаҳои ин рустанӣ рух медиҳанд.&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BMJ&quot;&gt;{{cite journal |last1=Gooneratne |first1=B. W. M. |title=Massive generalized alopecia after poisoning by ''Gloriosa superba'' |journal=British Medical Journal |date=1966 |volume=1966 |issue=5494 |pages=1023–1024 |doi=10.1136/bmj.1.5494.1023 |pmid=5909848 |pmc=1844473}}&lt;/ref&gt;

Колхитсин дар [[Роҳи меъдаю рӯда|меъдаю рӯда]] ҷаббида шуда, ба [[Ғишои ҳуҷайра|ғишои ҳуҷайра]] таъсир мерасонад ва раванди [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳоро]] мебандад. Нишонаҳои заҳролудшавӣ одатан аз ду то шаш соат пас аз истеъмол пайдо мешаванд. Ба онҳо [[Дилбеҳузурӣ|дилбеҳузурӣ]], [[Қайкунӣ|қайкунӣ]], сӯзиши гулӯ, дарди шикам, [[Рагкашӣ|рагкашӣ]] ва [[Дарунравӣ|дарунравӣ]] дохил мешаванд. Заҳролудшавӣ инчунин метавонад боиси паст шудани [[Фишори хун|фишори хун]], душвор шудани нафаскашӣ ва беҳушӣ гардад. Бе табобат заҳролудшавӣ метавонад дар давоми чанд рӯз бар асари норасоии нафаскашӣ ё кори дилу рагҳо ба марг оварда расонад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt; Барои заҳролудшавӣ аз занбақи оташин давои зидди заҳри махсус вуҷуд надорад.&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt;

Ин рустанӣ барои инсон ва аксари ҷонварон заҳрнок бошад ҳам, заҳри он ба баъзе [[Ширхӯрон|ширхӯрон]], аз ҷумла [[Ҷайраи пӯпидор|ҷайраи пӯпидор]] ва баъзе намудҳои [[Кӯрмуш|кӯрмушҳо]], таъсир намерасонад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;
== Корбурд ==
[[Акс:Gloriosa superba-1-Anna park-yercaud-salem-India.JPG|thumb|Лӯндаҳои занбақи оташин дар тибби халқӣ васеъ истифода мешаванд.]]

Занбақи оташин ба хотири гулҳои рангорангаш ҳамчун [[Рустании ороишӣ|рустании ороишӣ]] парвариш карда мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Азбаски ин рустанӣ дорои моддаи [[Колхитсин|колхитсин]] мебошад, он дар [[Саноати дорусозӣ|саноати дорусозӣ]] низ васеъ истифода мешавад.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ade |first1=Ravindra |last2=Rai |first2=Mahendra K. |title=Review: Current advances in ''Gloriosa superba'' L. |journal=Biodiversitas |date=2009 |volume=10 |issue=4 |pages=210–214 |doi=10.13057/biodiv/d100409 |doi-access=free |url=http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |archive-date=2013-09-01 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901171225/http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Колхитсин барои табобати [[Ниқрис|ниқрис]] ва дигар бемориҳои газакӣ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Ин модда инчунин дар таҳқиқоти озмоишӣ барои суст кардани [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳо]] истифода шуда, дар пажӯҳишҳои соҳаи [[Саратоншиносӣ|саратоншиносӣ]] низ корбурд дорад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар Африқо аз моддаҳои ин рустанӣ барои заҳролуд кардани тирҳо&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; ва дар Ҳиндустон барои дур кардани [[Мор|морҳо]] ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар тибби халқӣ, аз ҷумла [[Аюрведа|аюрведа]], васеъ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар тибби халқӣ онро ҳамчун доруи [[Дарунрон|дарунронӣ]] ва барои табобати захмҳо, [[Артрит|артрит]], [[Бавосир|бавосир]], [[Вабо|вабо]], [[Безурётӣ|безурётӣ]], кирмҳои рӯда, дарди шикам, бемориҳои гурда, [[Моргазидагӣ|моргазидагӣ]], [[Доманаи доғдор|доманаи доғдор]], [[Махав|махав]] ва дигар бемориҳои пӯст истифода мекарданд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Дар Африқо қисмҳои гуногуни ин рустанӣ барои табобати бемориҳои ҳархела истифода мешаванд. Дар [[Ҷумҳурии Демократии Конго]] баргҳои онро барои табобати [[Зиққи нафас|зиққи нафас]] ва дар [[Бурундӣ]] барои [[Тарбод|тарбод]] истифода мебаранд. Дар [[Кот-д’Ивуар]] ва [[Буркина Фасо]] аз шираи баргҳо барои нест кардани [[Сулфа|сулфа]]ю дард, дар [[Танзания]] бошад, ҳамчун [[Гандзудо|гандзудо]] ва давои [[Вараҷа|вараҷа]] истифода мекунанд.

Дар [[Судон]] оби [[Лӯнда|лӯндаҳои]] рустаниро ҳамчун воситаи хобовар ва дар [[Кения]] ва Конго барои табобати бемориҳои шикам истифода мебаранд. Инчунин, онро дар Танзания барои дарди гӯш ва дар [[Зимбабве]] барои дарди дандон ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ғайр аз корбурдҳои тиббӣ, ин рустанӣ ва моддаҳои аз он ҳосилшударо барои одамкушӣ, [[Худкушӣ|худкушӣ]], [[Бачапартоӣ|бачапартоӣ]] ва заҳролуд кардани ҳайвонот низ ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Фарҳанг ==
[[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]]
Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}&lt;/ref&gt;

Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;&gt;{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Net&quot;&gt;{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KI&quot;&gt;{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020}}&lt;/ref&gt; Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>jlz2bwz6xy33w19u8mqnk0zv4s3aypk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490174</id>
      <parentid>1490173</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T04:37:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>/* Парвариш */</comment>
      <origin>1490174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32192" sha1="hu7mxifdlff4kuyna4leh3mf5u7ys06" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| wikicommons = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
| range map = Gloriosa superba distribution.png
| range map caption = Паҳншавӣ
| range legend = {{legend|#11b700|Паҳншавии табиӣ}}{{legend|#00d2cb|Паҳншавии ғайрибумӣ}}
}}
'''Занбақи оташин'''&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, '''занбақи печанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи хазанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;&gt;{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIERnames&quot;&gt;{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои [[Сурх|сурху]] [[Зард|зард]] дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле [[Заҳр|заҳрноканд]], вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.
{{Clear}}
== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
[[Акс:Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg|thumb|right|150px|Меваи занбақи оташин]]
[[Акс:Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg|thumb|right|150px|Ғӯзаи занбақи оташин бо тухмҳояш]]
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] ғафси сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя]]и он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 м мерасад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва [[Қутр|қутрашон]] аз 4,5 то 7 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гулҳо дар [[Гулпоя|гулпояҳои]] борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. [[Гулпӯш]]и онҳо аз шаш баргчаи гулпӯши одӣ (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Ин баргчаҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнашон ба ҳам пайвастаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳангоми шукуфтани [[Ғунча|ғунчаҳои]] хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба пушт қат мешаванду рангашонро дигар мекунанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Гулҳои пурра шукуфта ранги баланди зарду сурх доранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Дигар навъҳо, бо рангҳои [[Сафед|сафедтоб]], [[Зард|зард]], [[Норинҷӣ|норинҷӣ]], [[Ҷигарранг|ҷигарранг]] ва [[Бунафш|бунафштоби]] [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] низ мушоҳида шудаанд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;

Ҳар гул шаш [[Гардбарг|гардбарги]] намоён дорад, ки ба самти баргчаҳои гулпӯш ба берун қат шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Ҳар гардбарг аз думчаи дарозиаш 3–4 см ва [[Гарддон|гарддони]] 1-сантиметрӣ, ки дар нӯги думча ҷойгир аст, иборат мебошад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; [[Гарди гул]] аз шикофҳои вертикалии берунии гарддон хориҷ мешавад.

Маҷмӯи узвҳои модинаи гул ([[гинетсей]]) аз се мевабарг иборат аст, ки аз канорҳои дарунии худ ба ҳам пайваста, гулмодаро ташкил медиҳанд. [[Ғӯрак]]и гул болоӣ буда, дар болои гулбанд ҷойгир аст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳар гулмода сутунчаи дарозиаш 2,5–3,5 см ва гардгираки дарозиаш 6–7 мм дорад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt;

Меваи рустанӣ [[Ғӯза|ғӯзаи]] ғафс буда, дарозиаш то 6 см мерасад ва дар дохилаш якчанд тухми сурх ҷойгиранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==
[[Акс:Pollen grains of Gloriosa superba.jpg|thumb|right|150px|Донаҳои гарди гули занбақи оташин]]
Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt; Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias}}&lt;/ref&gt; Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&amp;ibra=all&amp;card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998}}&lt;/ref&gt;

Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Алафзор|алафзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Парвариш ==
Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]], баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз навъҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ навъҳои қадпаст ва навъҳои дорои гулбаргҳои васеътару ҳамвортар дорад. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норинҷӣ, олуранг ва зард парвариш карда мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Ин рустаниро бо роҳи кишти тухм ё тақсими решапоя зиёд мекунанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Сабзиши тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ тӯл кашад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Тухмҳо ҳатто пас аз давраи оромии то нӯҳмоҳа низ қобилияти сабзиши худро нигоҳ медоранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; [[Лӯнда|Лӯндаҳои]] рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд ва дар давоми як моҳ аз онҳо навдаҳои нав мерӯянд. Азбаски тухмҳо дер месабзанд ва рустаниҳои аз онҳо рӯида барои ба камол расидан се сол вақт талаб мекунанд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои равшани офтобрас хуб мерӯяд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми парвариш ин рустанӣ метавонад ба мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, пӯсидани лӯндаҳо ва ҳамлаи ҳашароти зараррасон дучор шавад. Аз ҷумлаи зараррасонҳои он шабпаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шабуш|шабушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин кофта мегиранд.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Меваҳояшро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған фурӯхта мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

== Таркиби химиявӣ ва заҳрнокӣ ==
[[Акс:Gloriosa superba 1.jpg|thumb|Аксари қисмҳои рустанӣ, аз ҷумла гулҳои он, барои инсон заҳрноканд]]
Занбақи оташин миқдори зиёди [[Колхитсин|колхитсин]] дорад. Колхитсин як навъи [[Алкалоид|алкалоид]] буда, аз [[Аминокислотаҳо|аминокислотаҳои]] [[Фенилаланин|фенилаланин]] ва [[Тирозин|тирозин]] ҳосил мешавад. Ғайр аз колхитсин ва колхикозид, ин рустанӣ дорои алкалоидҳои дигар, аз ҷумла глориозин ва дигар моддаҳои химиявӣ, ба монанди [[Кислотаи хелидонӣ|кислотаи хелидонӣ]] ва [[Кислотаи салитсилӣ|кислотаи салитсилӣ]] мебошад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.inchem.org/documents/pims/plant/pim245.htm |title=''Gloriosa superba'' |publisher=[[International Programme on Chemical Safety]] |first1=R. |last1=Fernando |first2=D. |last2=Widyaratna |year=1989 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2014-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315013617/http://www.inchem.org/documents/pims/plant/pim245.htm |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Баргҳои ҷавон ва тухмҳои рустанӣ миқдори зиёди колхитсин доранд. Миқдори ин модда дар тухмҳо нисбат ба лӯндаҳо аз ду то панҷ маротиба бештар аст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Дар гулҳои рустанӣ [[Бета-ситостерол|β-ситостерол]], кислотаҳои равғанӣ ва глюкозидҳо низ мавҷуданд.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt;

Аз сабаби мавҷудияти колхитсин аксари қисмҳои рустанӣ, бахусус тухмҳо ва лӯндаҳои он, хеле [[Заҳр|заҳрноканд]].&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt; Истеъмоли қисмҳои рустанӣ ё моддаҳои аз он ҳосилшуда метавонад барои инсон, [[Моҳиҳо|моҳиҳо]], [[Гов|говҳо]] ва дигар ҳайвоноти хонагӣ марговар бошад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.aspca.org/Pet-care/poison-control/Plants/gloriosa_lily.aspx |title=Gloriosa Lily |publisher=[[American Society for the Prevention of Cruelty to Animals]] |access-date=2026-06-01 |archive-date=2012-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130050430/http://www.aspca.org/Pet-care/poison-control/Plants/gloriosa_lily.aspx |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ҳолатҳои заҳролудшавӣ аксаран дар натиҷаи нофаҳмида аз ба ҷойи [[Батат|батат]] ё [[Ямс|ямс]] истеъмол кардани лӯндаҳои ин рустанӣ рух медиҳанд.&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BMJ&quot;&gt;{{cite journal |last1=Gooneratne |first1=B. W. M. |title=Massive generalized alopecia after poisoning by ''Gloriosa superba'' |journal=British Medical Journal |date=1966 |volume=1966 |issue=5494 |pages=1023–1024 |doi=10.1136/bmj.1.5494.1023 |pmid=5909848 |pmc=1844473}}&lt;/ref&gt;

Колхитсин дар [[Роҳи меъдаю рӯда|меъдаю рӯда]] ҷаббида шуда, ба [[Ғишои ҳуҷайра|ғишои ҳуҷайра]] таъсир мерасонад ва раванди [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳоро]] мебандад. Нишонаҳои заҳролудшавӣ одатан аз ду то шаш соат пас аз истеъмол пайдо мешаванд. Ба онҳо [[Дилбеҳузурӣ|дилбеҳузурӣ]], [[Қайкунӣ|қайкунӣ]], сӯзиши гулӯ, дарди шикам, [[Рагкашӣ|рагкашӣ]] ва [[Дарунравӣ|дарунравӣ]] дохил мешаванд. Заҳролудшавӣ инчунин метавонад боиси паст шудани [[Фишори хун|фишори хун]], душвор шудани нафаскашӣ ва беҳушӣ гардад. Бе табобат заҳролудшавӣ метавонад дар давоми чанд рӯз бар асари норасоии нафаскашӣ ё кори дилу рагҳо ба марг оварда расонад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt; Барои заҳролудшавӣ аз занбақи оташин давои зидди заҳри махсус вуҷуд надорад.&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt;

Ин рустанӣ барои инсон ва аксари ҷонварон заҳрнок бошад ҳам, заҳри он ба баъзе [[Ширхӯрон|ширхӯрон]], аз ҷумла [[Ҷайраи пӯпидор|ҷайраи пӯпидор]] ва баъзе намудҳои [[Кӯрмуш|кӯрмушҳо]], таъсир намерасонад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;
== Корбурд ==
[[Акс:Gloriosa superba-1-Anna park-yercaud-salem-India.JPG|thumb|Лӯндаҳои занбақи оташин дар тибби халқӣ васеъ истифода мешаванд.]]

Занбақи оташин ба хотири гулҳои рангорангаш ҳамчун [[Рустании ороишӣ|рустании ороишӣ]] парвариш карда мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Азбаски ин рустанӣ дорои моддаи [[Колхитсин|колхитсин]] мебошад, он дар [[Саноати дорусозӣ|саноати дорусозӣ]] низ васеъ истифода мешавад.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ade |first1=Ravindra |last2=Rai |first2=Mahendra K. |title=Review: Current advances in ''Gloriosa superba'' L. |journal=Biodiversitas |date=2009 |volume=10 |issue=4 |pages=210–214 |doi=10.13057/biodiv/d100409 |doi-access=free |url=http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |archive-date=2013-09-01 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901171225/http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Колхитсин барои табобати [[Ниқрис|ниқрис]] ва дигар бемориҳои газакӣ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Ин модда инчунин дар таҳқиқоти озмоишӣ барои суст кардани [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳо]] истифода шуда, дар пажӯҳишҳои соҳаи [[Саратоншиносӣ|саратоншиносӣ]] низ корбурд дорад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар Африқо аз моддаҳои ин рустанӣ барои заҳролуд кардани тирҳо&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; ва дар Ҳиндустон барои дур кардани [[Мор|морҳо]] ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар тибби халқӣ, аз ҷумла [[Аюрведа|аюрведа]], васеъ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар тибби халқӣ онро ҳамчун доруи [[Дарунрон|дарунронӣ]] ва барои табобати захмҳо, [[Артрит|артрит]], [[Бавосир|бавосир]], [[Вабо|вабо]], [[Безурётӣ|безурётӣ]], кирмҳои рӯда, дарди шикам, бемориҳои гурда, [[Моргазидагӣ|моргазидагӣ]], [[Доманаи доғдор|доманаи доғдор]], [[Махав|махав]] ва дигар бемориҳои пӯст истифода мекарданд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Дар Африқо қисмҳои гуногуни ин рустанӣ барои табобати бемориҳои ҳархела истифода мешаванд. Дар [[Ҷумҳурии Демократии Конго]] баргҳои онро барои табобати [[Зиққи нафас|зиққи нафас]] ва дар [[Бурундӣ]] барои [[Тарбод|тарбод]] истифода мебаранд. Дар [[Кот-д’Ивуар]] ва [[Буркина Фасо]] аз шираи баргҳо барои нест кардани [[Сулфа|сулфа]]ю дард, дар [[Танзания]] бошад, ҳамчун [[Гандзудо|гандзудо]] ва давои [[Вараҷа|вараҷа]] истифода мекунанд.

Дар [[Судон]] оби [[Лӯнда|лӯндаҳои]] рустаниро ҳамчун воситаи хобовар ва дар [[Кения]] ва Конго барои табобати бемориҳои шикам истифода мебаранд. Инчунин, онро дар Танзания барои дарди гӯш ва дар [[Зимбабве]] барои дарди дандон ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ғайр аз корбурдҳои тиббӣ, ин рустанӣ ва моддаҳои аз он ҳосилшударо барои одамкушӣ, [[Худкушӣ|худкушӣ]], [[Бачапартоӣ|бачапартоӣ]] ва заҳролуд кардани ҳайвонот низ ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Фарҳанг ==
[[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]]
Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}&lt;/ref&gt;

Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;&gt;{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Net&quot;&gt;{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KI&quot;&gt;{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020}}&lt;/ref&gt; Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>hu7mxifdlff4kuyna4leh3mf5u7ys06</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490175</id>
      <parentid>1490174</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T04:38:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32184" sha1="iewxmluvsjafr4c4omodivls60vtkez" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| wikicommons = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
| range map = Gloriosa superba distribution.png
| range map caption = Паҳншавӣ
| range legend = {{legend|#11b700|Паҳншавии табиӣ}}{{legend|#00d2cb|Паҳншавии ғайрибумӣ}}
}}
'''Занбақи оташин'''&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, '''занбақи печанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи хазанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;&gt;{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIERnames&quot;&gt;{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои [[Сурх|сурху]] [[Зард|зард]] дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле [[Заҳр|заҳрноканд]], вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.
{{Clear}}
== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
[[Акс:Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg|thumb|right|150px|Меваи занбақи оташин]]
[[Акс:Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg|thumb|right|150px|Ғӯзаи занбақи оташин бо тухмҳояш]]
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] ғафси сафед ва ростқад мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя]]и он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 м мерасад, аммо дар рустаниҳои ростқомат кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва [[Қутр|қутрашон]] аз 4,5 то 7 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гулҳо дар [[Гулпоя|гулпояҳои]] борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. [[Гулпӯш]]и онҳо аз шаш баргчаи гулпӯши одӣ (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Ин баргчаҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнашон ба ҳам пайвастаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳангоми шукуфтани [[Ғунча|ғунчаҳои]] хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба пушт қат мешаванду рангашонро дигар мекунанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Гулҳои пурра шукуфта ранги баланди зарду сурх доранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Дигар навъҳо, бо рангҳои [[Сафед|сафедтоб]], [[Зард|зард]], [[Норинҷӣ|норинҷӣ]], [[Ҷигарранг|ҷигарранг]] ва [[Бунафш|бунафштоби]] [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] низ мушоҳида шудаанд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;

Ҳар гул шаш [[Гардбарг|гардбарги]] намоён дорад, ки ба самти баргчаҳои гулпӯш ба берун қат шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Ҳар гардбарг аз думчаи дарозиаш 3–4 см ва [[Гарддон|гарддони]] 1-сантиметрӣ, ки дар нӯги думча ҷойгир аст, иборат мебошад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; [[Гарди гул]] аз шикофҳои вертикалии берунии гарддон хориҷ мешавад.

Маҷмӯи узвҳои модинаи гул ([[гинетсей]]) аз се мевабарг иборат аст, ки аз канорҳои дарунии худ ба ҳам пайваста, гулмодаро ташкил медиҳанд. [[Ғӯрак]]и гул болоӣ буда, дар болои гулбанд ҷойгир аст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳар гулмода сутунчаи дарозиаш 2,5–3,5 см ва гардгираки дарозиаш 6–7 мм дорад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt;

Меваи рустанӣ [[Ғӯза|ғӯзаи]] ғафс буда, дарозиаш то 6 см мерасад ва дар дохилаш якчанд тухми сурх ҷойгиранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==
[[Акс:Pollen grains of Gloriosa superba.jpg|thumb|right|150px|Донаҳои гарди гули занбақи оташин]]
Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt; Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias}}&lt;/ref&gt; Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&amp;ibra=all&amp;card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998}}&lt;/ref&gt;

Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Алафзор|алафзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Парвариш ==
Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]], баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз навъҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ навъҳои қадпаст ва навъҳои дорои гулбаргҳои васеътару ҳамвортар дорад. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норинҷӣ, олуранг ва зард парвариш карда мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Ин рустаниро бо роҳи кишти тухм ё тақсими решапоя зиёд мекунанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Сабзиши тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ тӯл кашад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Тухмҳо ҳатто пас аз давраи оромии то нӯҳмоҳа низ қобилияти сабзиши худро нигоҳ медоранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; [[Лӯнда|Лӯндаҳои]] рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд ва дар давоми як моҳ аз онҳо навдаҳои нав мерӯянд. Азбаски тухмҳо дер месабзанд ва рустаниҳои аз онҳо рӯида барои ба камол расидан се сол вақт талаб мекунанд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои равшани офтобрас хуб мерӯяд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми парвариш ин рустанӣ метавонад ба мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, пӯсидани лӯндаҳо ва ҳамлаи ҳашароти зараррасон дучор шавад. Аз ҷумлаи зараррасонҳои он шабпаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шабуш|шабушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин кофта мегиранд.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Меваҳояшро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған фурӯхта мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

== Таркиби химиявӣ ва заҳрнокӣ ==
[[Акс:Gloriosa superba 1.jpg|thumb|Аксари қисмҳои рустанӣ, аз ҷумла гулҳои он, барои инсон заҳрноканд]]
Занбақи оташин миқдори зиёди [[Колхитсин|колхитсин]] дорад. Колхитсин як навъи [[Алкалоид|алкалоид]] буда, аз [[Аминокислотаҳо|аминокислотаҳои]] [[Фенилаланин|фенилаланин]] ва [[Тирозин|тирозин]] ҳосил мешавад. Ғайр аз колхитсин ва колхикозид, ин рустанӣ дорои алкалоидҳои дигар, аз ҷумла глориозин ва дигар моддаҳои химиявӣ, ба монанди [[Кислотаи хелидонӣ|кислотаи хелидонӣ]] ва [[Кислотаи салитсилӣ|кислотаи салитсилӣ]] мебошад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.inchem.org/documents/pims/plant/pim245.htm |title=''Gloriosa superba'' |publisher=International Programme on Chemical Safety |first1=R. |last1=Fernando |first2=D. |last2=Widyaratna |year=1989 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2014-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315013617/http://www.inchem.org/documents/pims/plant/pim245.htm |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Баргҳои ҷавон ва тухмҳои рустанӣ миқдори зиёди колхитсин доранд. Миқдори ин модда дар тухмҳо нисбат ба лӯндаҳо аз ду то панҷ маротиба бештар аст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Дар гулҳои рустанӣ [[Бета-ситостерол|β-ситостерол]], кислотаҳои равғанӣ ва глюкозидҳо низ мавҷуданд.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt;

Аз сабаби мавҷудияти колхитсин аксари қисмҳои рустанӣ, бахусус тухмҳо ва лӯндаҳои он, хеле [[Заҳр|заҳрноканд]].&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt; Истеъмоли қисмҳои рустанӣ ё моддаҳои аз он ҳосилшуда метавонад барои инсон, [[Моҳиҳо|моҳиҳо]], [[Гов|говҳо]] ва дигар ҳайвоноти хонагӣ марговар бошад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.aspca.org/Pet-care/poison-control/Plants/gloriosa_lily.aspx |title=Gloriosa Lily |publisher=American Society for the Prevention of Cruelty to Animals |access-date=2026-06-01 |archive-date=2012-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130050430/http://www.aspca.org/Pet-care/poison-control/Plants/gloriosa_lily.aspx |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ҳолатҳои заҳролудшавӣ аксаран дар натиҷаи нофаҳмида аз ба ҷойи [[Батат|батат]] ё [[Ямс|ямс]] истеъмол кардани лӯндаҳои ин рустанӣ рух медиҳанд.&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BMJ&quot;&gt;{{cite journal |last1=Gooneratne |first1=B. W. M. |title=Massive generalized alopecia after poisoning by ''Gloriosa superba'' |journal=British Medical Journal |date=1966 |volume=1966 |issue=5494 |pages=1023–1024 |doi=10.1136/bmj.1.5494.1023 |pmid=5909848 |pmc=1844473}}&lt;/ref&gt;

Колхитсин дар [[Роҳи меъдаю рӯда|меъдаю рӯда]] ҷаббида шуда, ба [[Ғишои ҳуҷайра|ғишои ҳуҷайра]] таъсир мерасонад ва раванди [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳоро]] мебандад. Нишонаҳои заҳролудшавӣ одатан аз ду то шаш соат пас аз истеъмол пайдо мешаванд. Ба онҳо [[Дилбеҳузурӣ|дилбеҳузурӣ]], [[Қайкунӣ|қайкунӣ]], сӯзиши гулӯ, дарди шикам, [[Рагкашӣ|рагкашӣ]] ва [[Дарунравӣ|дарунравӣ]] дохил мешаванд. Заҳролудшавӣ инчунин метавонад боиси паст шудани [[Фишори хун|фишори хун]], душвор шудани нафаскашӣ ва беҳушӣ гардад. Бе табобат заҳролудшавӣ метавонад дар давоми чанд рӯз бар асари норасоии нафаскашӣ ё кори дилу рагҳо ба марг оварда расонад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt; Барои заҳролудшавӣ аз занбақи оташин давои зидди заҳри махсус вуҷуд надорад.&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt;

Ин рустанӣ барои инсон ва аксари ҷонварон заҳрнок бошад ҳам, заҳри он ба баъзе [[Ширхӯрон|ширхӯрон]], аз ҷумла [[Ҷайраи пӯпидор|ҷайраи пӯпидор]] ва баъзе намудҳои [[Кӯрмуш|кӯрмушҳо]], таъсир намерасонад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;
== Корбурд ==
[[Акс:Gloriosa superba-1-Anna park-yercaud-salem-India.JPG|thumb|Лӯндаҳои занбақи оташин дар тибби халқӣ васеъ истифода мешаванд.]]

Занбақи оташин ба хотири гулҳои рангорангаш ҳамчун [[Рустании ороишӣ|рустании ороишӣ]] парвариш карда мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Азбаски ин рустанӣ дорои моддаи [[Колхитсин|колхитсин]] мебошад, он дар [[Саноати дорусозӣ|саноати дорусозӣ]] низ васеъ истифода мешавад.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ade |first1=Ravindra |last2=Rai |first2=Mahendra K. |title=Review: Current advances in ''Gloriosa superba'' L. |journal=Biodiversitas |date=2009 |volume=10 |issue=4 |pages=210–214 |doi=10.13057/biodiv/d100409 |doi-access=free |url=http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |archive-date=2013-09-01 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901171225/http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Колхитсин барои табобати [[Ниқрис|ниқрис]] ва дигар бемориҳои газакӣ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Ин модда инчунин дар таҳқиқоти озмоишӣ барои суст кардани [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳо]] истифода шуда, дар пажӯҳишҳои соҳаи [[Саратоншиносӣ|саратоншиносӣ]] низ корбурд дорад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар Африқо аз моддаҳои ин рустанӣ барои заҳролуд кардани тирҳо&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; ва дар Ҳиндустон барои дур кардани [[Мор|морҳо]] ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар тибби халқӣ, аз ҷумла [[Аюрведа|аюрведа]], васеъ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар тибби халқӣ онро ҳамчун доруи [[Дарунрон|дарунронӣ]] ва барои табобати захмҳо, [[Артрит|артрит]], [[Бавосир|бавосир]], [[Вабо|вабо]], [[Безурётӣ|безурётӣ]], кирмҳои рӯда, дарди шикам, бемориҳои гурда, [[Моргазидагӣ|моргазидагӣ]], [[Доманаи доғдор|доманаи доғдор]], [[Махав|махав]] ва дигар бемориҳои пӯст истифода мекарданд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Дар Африқо қисмҳои гуногуни ин рустанӣ барои табобати бемориҳои ҳархела истифода мешаванд. Дар [[Ҷумҳурии Демократии Конго]] баргҳои онро барои табобати [[Зиққи нафас|зиққи нафас]] ва дар [[Бурундӣ]] барои [[Тарбод|тарбод]] истифода мебаранд. Дар [[Кот-д’Ивуар]] ва [[Буркина Фасо]] аз шираи баргҳо барои нест кардани [[Сулфа|сулфа]]ю дард, дар [[Танзания]] бошад, ҳамчун [[Гандзудо|гандзудо]] ва давои [[Вараҷа|вараҷа]] истифода мекунанд.

Дар [[Судон]] оби [[Лӯнда|лӯндаҳои]] рустаниро ҳамчун воситаи хобовар ва дар [[Кения]] ва Конго барои табобати бемориҳои шикам истифода мебаранд. Инчунин, онро дар Танзания барои дарди гӯш ва дар [[Зимбабве]] барои дарди дандон ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ғайр аз корбурдҳои тиббӣ, ин рустанӣ ва моддаҳои аз он ҳосилшударо барои одамкушӣ, [[Худкушӣ|худкушӣ]], [[Бачапартоӣ|бачапартоӣ]] ва заҳролуд кардани ҳайвонот низ ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Фарҳанг ==
[[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]]
Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}&lt;/ref&gt;

Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;&gt;{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Net&quot;&gt;{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KI&quot;&gt;{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020}}&lt;/ref&gt; Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>iewxmluvsjafr4c4omodivls60vtkez</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490176</id>
      <parentid>1490175</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T04:45:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32188" sha1="pefhxd8osktgl8r8v58sttnjfzo35vo" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| wikicommons = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
| range map = Gloriosa superba distribution.png
| range map caption = Паҳншавӣ
| range legend = {{legend|#11b700|Паҳншавии табиӣ}}{{legend|#00d2cb|Паҳншавии ғайрибумӣ}}
}}
'''Занбақи оташин'''&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, '''занбақи печанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи хазанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;&gt;{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIERnames&quot;&gt;{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои [[Сурх|сурху]] [[Зард|зард]] дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле [[Заҳр|заҳрноканд]], вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.
{{Clear}}
== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
[[Акс:Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg|thumb|right|150px|Меваи занбақи оташин]]
[[Акс:Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg|thumb|right|150px|Ғӯзаи занбақи оташин бо тухмҳояш]]
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] ғафси сафед ва горизонталӣ мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя]]и он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 м мерасад, аммо дар рустаниҳои ростқад кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва [[Қутр|қутрашон]] аз 4,5 то 7 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гулҳо дар [[Гулпоя|гулпояҳои]] борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. [[Гулпӯш]]и онҳо аз шаш баргчаи гулпӯши одӣ (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Ин баргчаҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнашон ба ҳам пайвастаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳангоми шукуфтани [[Ғунча|ғунчаҳои]] хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба пушт қат мешаванду рангашонро дигар мекунанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Гулҳои пурра шукуфта ранги баланди зарду сурх доранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Дигар навъҳо, бо рангҳои [[Сафед|сафедтоб]], [[Зард|зард]], [[Норинҷӣ|норинҷӣ]], [[Ҷигарранг|ҷигарранг]] ва [[Бунафш|бунафштоби]] [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] низ мушоҳида шудаанд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;

Ҳар гул шаш [[Гардбарг|гардбарги]] намоён дорад, ки ба самти баргчаҳои гулпӯш ба берун қат шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Ҳар гардбарг аз думчаи дарозиаш 3–4 см ва [[Гарддон|гарддони]] 1-сантиметрӣ, ки дар нӯги думча ҷойгир аст, иборат мебошад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; [[Гарди гул]] аз шикофҳои вертикалии берунии гарддон хориҷ мешавад.

Маҷмӯи узвҳои модинаи гул ([[гинетсей]]) аз се мевабарг иборат аст, ки аз канорҳои дарунии худ ба ҳам пайваста, гулмодаро ташкил медиҳанд. [[Ғӯрак]]и гул болоӣ буда, дар болои гулбанд ҷойгир аст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳар гулмода сутунчаи дарозиаш 2,5–3,5 см ва гардгираки дарозиаш 6–7 мм дорад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt;

Меваи рустанӣ [[Ғӯза|ғӯзаи]] ғафс буда, дарозиаш то 6 см мерасад ва дар дохилаш якчанд тухми сурх ҷойгиранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==
[[Акс:Pollen grains of Gloriosa superba.jpg|thumb|right|150px|Донаҳои гарди гули занбақи оташин]]
Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt; Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias}}&lt;/ref&gt; Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&amp;ibra=all&amp;card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998}}&lt;/ref&gt;

Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Алафзор|алафзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Парвариш ==
Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]], баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз навъҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ навъҳои қадпаст ва навъҳои дорои гулбаргҳои васеътару ҳамвортар дорад. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норинҷӣ, олуранг ва зард парвариш карда мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Ин рустаниро бо роҳи кишти тухм ё тақсими решапоя зиёд мекунанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Сабзиши тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ тӯл кашад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Тухмҳо ҳатто пас аз давраи оромии то нӯҳмоҳа низ қобилияти сабзиши худро нигоҳ медоранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; [[Лӯнда|Лӯндаҳои]] рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд ва дар давоми як моҳ аз онҳо навдаҳои нав мерӯянд. Азбаски тухмҳо дер месабзанд ва рустаниҳои аз онҳо рӯида барои ба камол расидан се сол вақт талаб мекунанд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои равшани офтобрас хуб мерӯяд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми парвариш ин рустанӣ метавонад ба мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, пӯсидани лӯндаҳо ва ҳамлаи ҳашароти зараррасон дучор шавад. Аз ҷумлаи зараррасонҳои он шабпаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шабуш|шабушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин кофта мегиранд.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Меваҳояшро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған фурӯхта мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

== Таркиби химиявӣ ва заҳрнокӣ ==
[[Акс:Gloriosa superba 1.jpg|thumb|Аксари қисмҳои рустанӣ, аз ҷумла гулҳои он, барои инсон заҳрноканд]]
Занбақи оташин миқдори зиёди [[Колхитсин|колхитсин]] дорад. Колхитсин як навъи [[Алкалоид|алкалоид]] буда, аз [[Аминокислотаҳо|аминокислотаҳои]] [[Фенилаланин|фенилаланин]] ва [[Тирозин|тирозин]] ҳосил мешавад. Ғайр аз колхитсин ва колхикозид, ин рустанӣ дорои алкалоидҳои дигар, аз ҷумла глориозин ва дигар моддаҳои химиявӣ, ба монанди [[Кислотаи хелидонӣ|кислотаи хелидонӣ]] ва [[Кислотаи салитсилӣ|кислотаи салитсилӣ]] мебошад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.inchem.org/documents/pims/plant/pim245.htm |title=''Gloriosa superba'' |publisher=International Programme on Chemical Safety |first1=R. |last1=Fernando |first2=D. |last2=Widyaratna |year=1989 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2014-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315013617/http://www.inchem.org/documents/pims/plant/pim245.htm |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Баргҳои ҷавон ва тухмҳои рустанӣ миқдори зиёди колхитсин доранд. Миқдори ин модда дар тухмҳо нисбат ба лӯндаҳо аз ду то панҷ маротиба бештар аст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Дар гулҳои рустанӣ [[Бета-ситостерол|β-ситостерол]], кислотаҳои равғанӣ ва глюкозидҳо низ мавҷуданд.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt;

Аз сабаби мавҷудияти колхитсин аксари қисмҳои рустанӣ, бахусус тухмҳо ва лӯндаҳои он, хеле [[Заҳр|заҳрноканд]].&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt; Истеъмоли қисмҳои рустанӣ ё моддаҳои аз он ҳосилшуда метавонад барои инсон, [[Моҳиҳо|моҳиҳо]], [[Гов|говҳо]] ва дигар ҳайвоноти хонагӣ марговар бошад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.aspca.org/Pet-care/poison-control/Plants/gloriosa_lily.aspx |title=Gloriosa Lily |publisher=American Society for the Prevention of Cruelty to Animals |access-date=2026-06-01 |archive-date=2012-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130050430/http://www.aspca.org/Pet-care/poison-control/Plants/gloriosa_lily.aspx |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ҳолатҳои заҳролудшавӣ аксаран дар натиҷаи нофаҳмида аз ба ҷойи [[Батат|батат]] ё [[Ямс|ямс]] истеъмол кардани лӯндаҳои ин рустанӣ рух медиҳанд.&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BMJ&quot;&gt;{{cite journal |last1=Gooneratne |first1=B. W. M. |title=Massive generalized alopecia after poisoning by ''Gloriosa superba'' |journal=British Medical Journal |date=1966 |volume=1966 |issue=5494 |pages=1023–1024 |doi=10.1136/bmj.1.5494.1023 |pmid=5909848 |pmc=1844473}}&lt;/ref&gt;

Колхитсин дар [[Роҳи меъдаю рӯда|меъдаю рӯда]] ҷаббида шуда, ба [[Ғишои ҳуҷайра|ғишои ҳуҷайра]] таъсир мерасонад ва раванди [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳоро]] мебандад. Нишонаҳои заҳролудшавӣ одатан аз ду то шаш соат пас аз истеъмол пайдо мешаванд. Ба онҳо [[Дилбеҳузурӣ|дилбеҳузурӣ]], [[Қайкунӣ|қайкунӣ]], сӯзиши гулӯ, дарди шикам, [[Рагкашӣ|рагкашӣ]] ва [[Дарунравӣ|дарунравӣ]] дохил мешаванд. Заҳролудшавӣ инчунин метавонад боиси паст шудани [[Фишори хун|фишори хун]], душвор шудани нафаскашӣ ва беҳушӣ гардад. Бе табобат заҳролудшавӣ метавонад дар давоми чанд рӯз бар асари норасоии нафаскашӣ ё кори дилу рагҳо ба марг оварда расонад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt; Барои заҳролудшавӣ аз занбақи оташин давои зидди заҳри махсус вуҷуд надорад.&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt;

Ин рустанӣ барои инсон ва аксари ҷонварон заҳрнок бошад ҳам, заҳри он ба баъзе [[Ширхӯрон|ширхӯрон]], аз ҷумла [[Ҷайраи пӯпидор|ҷайраи пӯпидор]] ва баъзе намудҳои [[Кӯрмуш|кӯрмушҳо]], таъсир намерасонад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;
== Корбурд ==
[[Акс:Gloriosa superba-1-Anna park-yercaud-salem-India.JPG|thumb|Лӯндаҳои занбақи оташин дар тибби халқӣ васеъ истифода мешаванд.]]

Занбақи оташин ба хотири гулҳои рангорангаш ҳамчун [[Рустании ороишӣ|рустании ороишӣ]] парвариш карда мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Азбаски ин рустанӣ дорои моддаи [[Колхитсин|колхитсин]] мебошад, он дар [[Саноати дорусозӣ|саноати дорусозӣ]] низ васеъ истифода мешавад.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ade |first1=Ravindra |last2=Rai |first2=Mahendra K. |title=Review: Current advances in ''Gloriosa superba'' L. |journal=Biodiversitas |date=2009 |volume=10 |issue=4 |pages=210–214 |doi=10.13057/biodiv/d100409 |doi-access=free |url=http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |archive-date=2013-09-01 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901171225/http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Колхитсин барои табобати [[Ниқрис|ниқрис]] ва дигар бемориҳои газакӣ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Ин модда инчунин дар таҳқиқоти озмоишӣ барои суст кардани [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳо]] истифода шуда, дар пажӯҳишҳои соҳаи [[Саратоншиносӣ|саратоншиносӣ]] низ корбурд дорад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар Африқо аз моддаҳои ин рустанӣ барои заҳролуд кардани тирҳо&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; ва дар Ҳиндустон барои дур кардани [[Мор|морҳо]] ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар тибби халқӣ, аз ҷумла [[Аюрведа|аюрведа]], васеъ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар тибби халқӣ онро ҳамчун доруи [[Дарунрон|дарунронӣ]] ва барои табобати захмҳо, [[Артрит|артрит]], [[Бавосир|бавосир]], [[Вабо|вабо]], [[Безурётӣ|безурётӣ]], кирмҳои рӯда, дарди шикам, бемориҳои гурда, [[Моргазидагӣ|моргазидагӣ]], [[Доманаи доғдор|доманаи доғдор]], [[Махав|махав]] ва дигар бемориҳои пӯст истифода мекарданд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Дар Африқо қисмҳои гуногуни ин рустанӣ барои табобати бемориҳои ҳархела истифода мешаванд. Дар [[Ҷумҳурии Демократии Конго]] баргҳои онро барои табобати [[Зиққи нафас|зиққи нафас]] ва дар [[Бурундӣ]] барои [[Тарбод|тарбод]] истифода мебаранд. Дар [[Кот-д’Ивуар]] ва [[Буркина Фасо]] аз шираи баргҳо барои нест кардани [[Сулфа|сулфа]]ю дард, дар [[Танзания]] бошад, ҳамчун [[Гандзудо|гандзудо]] ва давои [[Вараҷа|вараҷа]] истифода мекунанд.

Дар [[Судон]] оби [[Лӯнда|лӯндаҳои]] рустаниро ҳамчун воситаи хобовар ва дар [[Кения]] ва Конго барои табобати бемориҳои шикам истифода мебаранд. Инчунин, онро дар Танзания барои дарди гӯш ва дар [[Зимбабве]] барои дарди дандон ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ғайр аз корбурдҳои тиббӣ, ин рустанӣ ва моддаҳои аз он ҳосилшударо барои одамкушӣ, [[Худкушӣ|худкушӣ]], [[Бачапартоӣ|бачапартоӣ]] ва заҳролуд кардани ҳайвонот низ ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Фарҳанг ==
[[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]]
Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}&lt;/ref&gt;

Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;&gt;{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Net&quot;&gt;{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KI&quot;&gt;{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020}}&lt;/ref&gt; Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>pefhxd8osktgl8r8v58sttnjfzo35vo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490177</id>
      <parentid>1490176</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T04:45:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32174" sha1="2xbmkj6amzhrvbd2vuct1jbevy43yop" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| wikicommons = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
| range map = Gloriosa superba distribution.png
| range map caption = Паҳншавӣ
| range legend = {{legend|#11b700|Паҳншавии табиӣ}}{{legend|#00d2cb|Паҳншавии ғайрибумӣ}}
}}
'''Занбақи оташин'''&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, '''занбақи печанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи хазанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;&gt;{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIERnames&quot;&gt;{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои [[Сурх|сурху]] [[Зард|зард]] дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле [[Заҳр|заҳрноканд]], вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.
{{Clear}}
== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
[[Акс:Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg|thumb|right|150px|Меваи занбақи оташин]]
[[Акс:Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg|thumb|right|150px|Ғӯзаи занбақи оташин бо тухмҳояш]]
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] ғафси сафед ва горизонталӣ мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя]]и он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 м мерасад, аммо дар рустаниҳои ростқад кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва [[Қутр|қутрашон]] аз 4,5 то 7 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гулҳо дар [[Гулпоя|гулпояҳои]] борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. [[Гулпӯш]]и онҳо аз шаш баргчаи гулпӯши одӣ (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Ин баргчаҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнашон ба ҳам пайвастаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳангоми шукуфтани [[Ғунча|ғунчаҳои]] хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба пушт қат мешаванду рангашонро дигар мекунанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Гулҳои пурра шукуфта ранги баланди зарду сурх доранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Дигар навъҳо, бо рангҳои [[Сафед|сафедтоб]], [[Зард|зард]], [[Норинҷӣ|норинҷӣ]], [[Ҷигарранг|ҷигарранг]] ва [[Бунафш|бунафштоби]] [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] низ мушоҳида шудаанд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;

Ҳар гул шаш [[Гардбарг|гардбарги]] намоён дорад, ки ба самти баргчаҳои гулпӯш ба берун қат шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Ҳар гардбарг аз думчаи дарозиаш 3–4 см ва [[Гарддон|гарддони]] 1-сантиметрӣ, ки дар нӯги думча ҷойгир аст, иборат мебошад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; [[Гарди гул]] аз шикофҳои вертикалии берунии гарддон хориҷ мешавад.

Маҷмӯи узвҳои модинаи гул ([[гинетсей]]) аз се мевабарг иборат аст, ки аз канорҳои дарунии худ ба ҳам пайваста, гулмодаро ташкил медиҳанд. [[Ғӯрак]]и гул болоӣ буда, дар болои гулбанд ҷойгир аст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳар гулмода сутунчаи дарозиаш 2,5–3,5 см ва гардгираки дарозиаш 6–7 мм дорад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt;

Меваи рустанӣ [[Ғӯза|ғӯзаи]] ғафс буда, дарозиаш то 6 см мерасад ва дар дохилаш якчанд тухми сурх ҷойгиранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==
[[Акс:Pollen grains of Gloriosa superba.jpg|thumb|right|150px|Донаҳои гарди гули занбақи оташин]]
Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt; Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias}}&lt;/ref&gt; Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&amp;ibra=all&amp;card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998}}&lt;/ref&gt;

Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Алафзор|алафзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Парвариш ==
Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]], баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз навъҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ навъҳои қадпаст ва навъҳои дорои гулбаргҳои васеътару ҳамвортар дорад. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норинҷӣ, олуранг ва зард парвариш карда мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Ин рустаниро бо роҳи кишти тухм ё тақсими решапоя зиёд мекунанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Сабзиши тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ тӯл кашад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Тухмҳо ҳатто пас аз давраи оромии то нӯҳмоҳа низ қобилияти сабзиши худро нигоҳ медоранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; [[Лӯнда|Лӯндаҳои]] рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд ва дар давоми як моҳ аз онҳо навдаҳои нав мерӯянд. Азбаски тухмҳо дер месабзанд ва рустаниҳои аз онҳо рӯида барои ба камол расидан се сол вақт талаб мекунанд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои равшани офтобрас хуб мерӯяд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми парвариш ин рустанӣ метавонад ба мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, пӯсидани лӯндаҳо ва ҳамлаи ҳашароти зараррасон дучор шавад. Аз ҷумлаи зараррасонҳои он шабпаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шабуш|шабушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин кофта мегиранд.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Меваҳояшро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған фурӯхта мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

== Таркиби химиявӣ ва заҳрнокӣ ==
[[Акс:Gloriosa superba 1.jpg|thumb|Аксари қисмҳои рустанӣ, аз ҷумла гулҳои он, барои инсон заҳрноканд]]
Занбақи оташин миқдори зиёди [[Колхитсин|колхитсин]] дорад. Колхитсин як навъи [[Алкалоид|алкалоид]] буда, аз [[Аминокислотаҳо|аминокислотаҳои]] [[Фенилаланин|фенилаланин]] ва [[Тирозин|тирозин]] ҳосил мешавад. Ғайр аз колхитсин ва колхикозид, ин рустанӣ дорои алкалоидҳои дигар, аз ҷумла глориозин ва дигар моддаҳои химиявӣ, ба монанди [[Кислотаи хелидонӣ|кислотаи хелидонӣ]] ва [[Кислотаи салитсилӣ|кислотаи салитсилӣ]] мебошад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.inchem.org/documents/pims/plant/pim245.htm |title=''Gloriosa superba'' |publisher=International Programme on Chemical Safety |first1=R. |last1=Fernando |first2=D. |last2=Widyaratna |year=1989 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2014-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315013617/http://www.inchem.org/documents/pims/plant/pim245.htm |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Баргҳои ҷавон ва тухмҳои рустанӣ миқдори зиёди колхитсин доранд. Миқдори ин модда дар тухмҳо нисбат ба лӯндаҳо аз ду то панҷ маротиба бештар аст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Дар гулҳои рустанӣ [[Бета-ситостерол|β-ситостерол]], кислотаҳои равғанӣ ва глюкозидҳо низ мавҷуданд.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt;

Аз сабаби мавҷудияти колхитсин аксари қисмҳои рустанӣ, бахусус тухмҳо ва лӯндаҳои он, хеле [[Заҳр|заҳрноканд]].&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt; Истеъмоли қисмҳои рустанӣ ё моддаҳои аз он ҳосилшуда метавонад барои инсон, [[Моҳиҳо|моҳиҳо]], [[Гов|говҳо]] ва дигар ҳайвоноти хонагӣ марговар бошад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.aspca.org/Pet-care/poison-control/Plants/gloriosa_lily.aspx |title=Gloriosa Lily |publisher=American Society for the Prevention of Cruelty to Animals |access-date=2026-06-01 |archive-date=2012-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130050430/http://www.aspca.org/Pet-care/poison-control/Plants/gloriosa_lily.aspx |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ҳолатҳои заҳролудшавӣ аксаран дар натиҷаи нофаҳмида аз ба ҷойи [[Батат|батат]] ё [[Ямс|ямс]] истеъмол кардани лӯндаҳои ин рустанӣ рух медиҳанд.&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BMJ&quot;&gt;{{cite journal |last1=Gooneratne |first1=B. W. M. |title=Massive generalized alopecia after poisoning by ''Gloriosa superba'' |journal=British Medical Journal |date=1966 |volume=1966 |issue=5494 |pages=1023–1024 |doi=10.1136/bmj.1.5494.1023 |pmc=1844473}}&lt;/ref&gt;

Колхитсин дар [[Роҳи меъдаю рӯда|меъдаю рӯда]] ҷаббида шуда, ба [[Ғишои ҳуҷайра|ғишои ҳуҷайра]] таъсир мерасонад ва раванди [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳоро]] мебандад. Нишонаҳои заҳролудшавӣ одатан аз ду то шаш соат пас аз истеъмол пайдо мешаванд. Ба онҳо [[Дилбеҳузурӣ|дилбеҳузурӣ]], [[Қайкунӣ|қайкунӣ]], сӯзиши гулӯ, дарди шикам, [[Рагкашӣ|рагкашӣ]] ва [[Дарунравӣ|дарунравӣ]] дохил мешаванд. Заҳролудшавӣ инчунин метавонад боиси паст шудани [[Фишори хун|фишори хун]], душвор шудани нафаскашӣ ва беҳушӣ гардад. Бе табобат заҳролудшавӣ метавонад дар давоми чанд рӯз бар асари норасоии нафаскашӣ ё кори дилу рагҳо ба марг оварда расонад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt; Барои заҳролудшавӣ аз занбақи оташин давои зидди заҳри махсус вуҷуд надорад.&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt;

Ин рустанӣ барои инсон ва аксари ҷонварон заҳрнок бошад ҳам, заҳри он ба баъзе [[Ширхӯрон|ширхӯрон]], аз ҷумла [[Ҷайраи пӯпидор|ҷайраи пӯпидор]] ва баъзе намудҳои [[Кӯрмуш|кӯрмушҳо]], таъсир намерасонад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;
== Корбурд ==
[[Акс:Gloriosa superba-1-Anna park-yercaud-salem-India.JPG|thumb|Лӯндаҳои занбақи оташин дар тибби халқӣ васеъ истифода мешаванд.]]

Занбақи оташин ба хотири гулҳои рангорангаш ҳамчун [[Рустании ороишӣ|рустании ороишӣ]] парвариш карда мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Азбаски ин рустанӣ дорои моддаи [[Колхитсин|колхитсин]] мебошад, он дар [[Саноати дорусозӣ|саноати дорусозӣ]] низ васеъ истифода мешавад.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ade |first1=Ravindra |last2=Rai |first2=Mahendra K. |title=Review: Current advances in ''Gloriosa superba'' L. |journal=Biodiversitas |date=2009 |volume=10 |issue=4 |pages=210–214 |doi=10.13057/biodiv/d100409 |doi-access=free |url=http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |archive-date=2013-09-01 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901171225/http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Колхитсин барои табобати [[Ниқрис|ниқрис]] ва дигар бемориҳои газакӣ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Ин модда инчунин дар таҳқиқоти озмоишӣ барои суст кардани [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳо]] истифода шуда, дар пажӯҳишҳои соҳаи [[Саратоншиносӣ|саратоншиносӣ]] низ корбурд дорад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар Африқо аз моддаҳои ин рустанӣ барои заҳролуд кардани тирҳо&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; ва дар Ҳиндустон барои дур кардани [[Мор|морҳо]] ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар тибби халқӣ, аз ҷумла [[Аюрведа|аюрведа]], васеъ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар тибби халқӣ онро ҳамчун доруи [[Дарунрон|дарунронӣ]] ва барои табобати захмҳо, [[Артрит|артрит]], [[Бавосир|бавосир]], [[Вабо|вабо]], [[Безурётӣ|безурётӣ]], кирмҳои рӯда, дарди шикам, бемориҳои гурда, [[Моргазидагӣ|моргазидагӣ]], [[Доманаи доғдор|доманаи доғдор]], [[Махав|махав]] ва дигар бемориҳои пӯст истифода мекарданд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Дар Африқо қисмҳои гуногуни ин рустанӣ барои табобати бемориҳои ҳархела истифода мешаванд. Дар [[Ҷумҳурии Демократии Конго]] баргҳои онро барои табобати [[Зиққи нафас|зиққи нафас]] ва дар [[Бурундӣ]] барои [[Тарбод|тарбод]] истифода мебаранд. Дар [[Кот-д’Ивуар]] ва [[Буркина Фасо]] аз шираи баргҳо барои нест кардани [[Сулфа|сулфа]]ю дард, дар [[Танзания]] бошад, ҳамчун [[Гандзудо|гандзудо]] ва давои [[Вараҷа|вараҷа]] истифода мекунанд.

Дар [[Судон]] оби [[Лӯнда|лӯндаҳои]] рустаниро ҳамчун воситаи хобовар ва дар [[Кения]] ва Конго барои табобати бемориҳои шикам истифода мебаранд. Инчунин, онро дар Танзания барои дарди гӯш ва дар [[Зимбабве]] барои дарди дандон ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ғайр аз корбурдҳои тиббӣ, ин рустанӣ ва моддаҳои аз он ҳосилшударо барои одамкушӣ, [[Худкушӣ|худкушӣ]], [[Бачапартоӣ|бачапартоӣ]] ва заҳролуд кардани ҳайвонот низ ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Фарҳанг ==
[[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]]
Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}&lt;/ref&gt;

Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;&gt;{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Net&quot;&gt;{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KI&quot;&gt;{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020}}&lt;/ref&gt; Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>2xbmkj6amzhrvbd2vuct1jbevy43yop</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490249</id>
      <parentid>1490177</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:36:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>30618</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1490249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32778" sha1="41wj4h0mwt73tupwmhcuucq2au95bag" xml:space="preserve">{{Таксон
| image file = Flame Lily.jpg
| iucnstatus = LC
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{cite iucn |author=Contu, S. |year=2013 |title=''Gloriosa superba'' |volume=2013 |article-number=e.T44393073A44403733 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-2.RLTS.T44393073A44403733.en |access-date=3 April 2024}}&lt;/ref&gt;
| regnum = Рустаниҳо
| rang = Намуд
| parent = Gloriosa
| latin = Gloriosa superba
| wikispecies = Gloriosa superba
| wikicommons = Gloriosa superba
| author = [[Linnaeus]] (1753)
| synref = &lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |title=''Gloriosa superba'' L. |date=2017 |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=4 December 2020 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127010246/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:535953-1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of Zimbabwe |access-date=1 June 2026 |archive-date=13 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913043918/http://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=113060 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;&gt;{{cite web |title=''Gloriosa superba'' |url=http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |work=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529130948/http://www.hear.org/pier/species/gloriosa_superba.htm |archive-date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
| syn = {{collapsible list|title=''
| {{btname|Methonica superba|Crantz (1766)}}
| {{btname|Eugone superba|Salisbury (1796)}}
| {{btname|Gloriosa cirrhifolia|Stokes (1812)}}
| {{btname|Methonica gloriosa|Salisbury (1812)}}
| {{btname|Gloriosa angulata|Schumacher (1827)}}
| {{btname|Gloriosa doniana|Schultes &amp; Schultes (1829)}}
| {{btname|Gloriosa nepalensis|Don (1830)}}
| {{btname|Methonica senegalensis|Poiteau (1830)}}
| {{btname|Methonica doniana|Kunth (1843)}}
| {{btname|Gloriosa superba var. angustifolia|Baker (1879)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. doniana|Durand &amp; Schinz (1894)}}
| {{btname|Gloriosa superba f. angustifolia|Kuntze (1898)}}
| {{btname|Gloriosa lutea|Masters (1901)}}
| {{btname|Gloriosa rothschildiana|O'Brien (1903)}}
| {{btname|Gloriosa verschuurii|Hoog (1950)}}
| {{btname|Gloriosa rockefelleriana|Stehlé &amp; Stehlé (1965)}}
}}
| range map = Gloriosa superba distribution.png
| range map caption = Паҳншавӣ
| range legend = {{legend|#11b700|Паҳншавии табиӣ}}{{legend|#00d2cb|Паҳншавии ғайрибумӣ}}
}}
'''Занбақи оташин'''&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;&gt;{{cite web |title=Gloriosa superba |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail?id=17663 |website=Germplasm Resources Information Network |publisher=Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture |access-date=2026-08-01 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/cropfactsheets/gloriosa.html |title=Gloriosa superba |publisher=New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, [[Донишгоҳи Пӯрду]] |year=2002 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2013-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307122252/http://www.hort.purdue.edu/newcrop/CropFactSheets/gloriosa.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;, '''занбақи печанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи хазанда'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;, '''занбақи бошукӯҳ'''&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;&gt;{{cite web |last=Scheper |first=Jack |url=http://www.floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |title=Gloriosa superba |website=Floridata |access-date=2026-06-01 |archive-date=2025-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251024214613/https://floridata.com/ref/g/glor_rot.cfm |url-status=live |language=en}}&lt;/ref&gt; ё '''чанголаи паланг'''&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIERnames&quot;&gt;{{cite web |title=Common names, Gloriosa superba |url=http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |website=Pacific Island Ecosystems at Risk |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529180315/http://www.hear.org/pier/commonnames/details/gloriosa_superba.htm |archive-date=2023-05-29 |access-date=2026-06-01 |url-status=dead |language=en}}&lt;/ref&gt; ({{lang-la|Gloriosa superba}}) — як намуди [[Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)|рустании гулдор]] аз [[Оила (таксономия)|оилаи]] [[Савринҷониҳо|савринҷониҳо]] ({{lang-la|Colchicaceae}}) мебошад. Ин гиёҳ дар аксари минтақаҳои [[Африқо]] (ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]]), [[Осиёи Ҷанубӣ]], [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва қисмати ҷанубу марказии [[Ҷумҳурии Мардумии Чин|Чин]] мерӯяд. Онро ба баъзе минтақаҳои [[Амрико]], [[Австралия]] ва ҷазираҳои [[Уқёнуси Ором]] низ овардаанд.

Ин рустанӣ гулҳои зебои [[Сурх|сурху]] [[Зард|зард]] дорад, ки дар пояҳои дароз мерӯянд. Аксари қисмҳои он хеле [[Заҳр|заҳрноканд]], вале онро дар [[Тибби халқӣ|тибби халқӣ]] васеъ истифода мебаранд.
{{Clear}}
== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
[[Акс:Gloriosa superba 1DS-II 3-3511.jpg|thumb|right|150px|Меваи занбақи оташин]]
[[Акс:Seed pod of Gloriosa superba (14872918441).jpg|thumb|right|150px|Ғӯзаи занбақи оташин бо тухмҳояш]]
Занбақи оташин рустании алафии [[Рустаниҳои бисёрсола|бисёрсола]] буда, аз [[Решапоя|решапояи]] ғафси сафед ва горизонталӣ мерӯяд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |title=''Gloriosa superba''. |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606221835/http://www.kew.org/plants-fungi/Gloriosa-superba.htm |archive-date=6 June 2013 |publisher=World Checklist of Selected Plant Families, Royal Botanic Gardens, Kew |year=2011 }}&lt;/ref&gt; [[Поя]]и он борик буда, дар рустаниҳои печанда то 3–4 м мерасад, аммо дар рустаниҳои ростқад кӯтоҳтар аст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Дар нӯги баргҳои он [[Печак (ботаника)|печакҳои]] сабзи дарозиашон 5–7,6 см мавҷуданд, ки ба рустанӣ барои ба рӯи чизҳо часпида баромадан ёрӣ мерасонанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Баргҳо дар поя банавбат ё рӯбарӯ ҷойгир шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |title=''Gloriosa superba'' |publisher=Flora of China |access-date=1 June 2026 |archive-date=10 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310183411/http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200027670 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Онҳо нештаршакл ё байзашакли дарозрӯя буда, нӯгашон ба печак табдил ёфтааст.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Баргҳо бо думчаҳои кӯтоҳ ба поя пайваст мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; Дарозии баргҳо 10,2–12,7 см ва барашон 1,3–2,5 см мебошад.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Канори онҳо ҳамвор буда, дар болояш якчанд раги барҷаста дида мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

Ин рустанӣ гулҳои калони тоқа мебарорад, ки дарозиашон аз 7,6 то 12 см ва [[Қутр|қутрашон]] аз 4,5 то 7 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Вазни ҳар гул метавонад аз 2,5 грамм зиёд бошад.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |title=Reproductive biology of ''Gloriosa superba'' |journal=Journal of Medicinal and Aromatic Plants |volume=3 |issue=2 |pages=5–11 |first1=A. |last1=Selvarasu |first2=R. |last2=Kandhasamy |year=2012 |archive-date=2015-12-08 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122724/http://epubs.icar.org.in/ejournal/index.php/JMAP/article/view/22885/pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Гулҳо дар [[Гулпоя|гулпояҳои]] борику дароз ҷойгир шуда, дарозии онҳо то 20 см мерасад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Гулҳо дуҷинса ва мунтазам (актиноморфӣ) мебошанд. [[Гулпӯш]]и онҳо аз шаш баргчаи гулпӯши одӣ (тепал) иборат аст, ки дарозиашон аз 5 то 8,3 см мерасад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Ин баргчаҳо дарозрӯя, қошуқшакл ва дорои канорҳои мавҷнок буда, танҳо дар қисми поёнашон ба ҳам пайвастаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳангоми шукуфтани [[Ғунча|ғунчаҳои]] хурди сабз, гулбаргмонандҳо дароз шуда, ба пушт қат мешаванду рангашонро дигар мекунанд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Гулҳои пурра шукуфта ранги баланди зарду сурх доранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Дигар навъҳо, бо рангҳои [[Сафед|сафедтоб]], [[Зард|зард]], [[Норинҷӣ|норинҷӣ]], [[Ҷигарранг|ҷигарранг]] ва [[Бунафш|бунафштоби]] [[Қаҳваранг|қаҳваранг]] низ мушоҳида шудаанд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;

Ҳар гул шаш [[Гардбарг|гардбарги]] намоён дорад, ки ба самти баргчаҳои гулпӯш ба берун қат шудаанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Ҳар гардбарг аз думчаи дарозиаш 3–4 см ва [[Гарддон|гарддони]] 1-сантиметрӣ, ки дар нӯги думча ҷойгир аст, иборат мебошад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; [[Гарди гул]] аз шикофҳои вертикалии берунии гарддон хориҷ мешавад.

Маҷмӯи узвҳои модинаи гул ([[гинетсей]]) аз се мевабарг иборат аст, ки аз канорҳои дарунии худ ба ҳам пайваста, гулмодаро ташкил медиҳанд. [[Ғӯрак]]и гул болоӣ буда, дар болои гулбанд ҷойгир аст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; Ҳар гулмода сутунчаи дарозиаш 2,5–3,5 см ва гардгираки дарозиаш 6–7 мм дорад.&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt;

Меваи рустанӣ [[Ғӯза|ғӯзаи]] ғафс буда, дарозиаш то 6 см мерасад ва дар дохилаш якчанд тухми сурх ҷойгиранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Паҳншавӣ ==
[[Акс:Pollen grains of Gloriosa superba.jpg|thumb|right|150px|Донаҳои гарди гули занбақи оташин]]
Ин рустанӣ дар [[Африқо]], минтақаҳои тропикии [[Осиёи Ҷанубӣ]] ва [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]], инчунин қисмати ҷанубу марказии [[Чин]] бумӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;npgsweb&quot;/&gt; Дар Африқо, ғайр аз [[Африқои Шимолӣ]], он қариб дар тамоми қитъа, аз [[Сенегал]] дар ғарб то [[Эфиопия]] дар шарқ ва то [[Африқои Ҷанубӣ]] дар ҷануб паҳн шудааст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |title=''Gloriosa superba'' L. |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archive-date=14 июли 2014 |publisher=Protabase Record Display, Plant Resources of Tropical Africa |first1=E. |last1=Dounias |accessdate=2026-10-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714194421/http://www.prota4u.org/downloads/Gloriosa+superba/Gloriosa+superba.pdf |archivedate=2014-07-14}}&lt;/ref&gt; Ин гиёҳро ба иёлатҳои [[Ҳавайӣ]] ва [[Алабама]]и ИМА, баъзе минтақаҳои [[Ҷазираҳои Кариб|Кариб]], [[Суринам]] дар Амрикои Ҷанубӣ, иёлатҳои [[Уэлси Ҷанубии Нав]], [[Квинзланд]] ва [[Қаламрави Шимоли]]и Австралия ва инчунин ба ҷазираҳои гуногуни [[Уқёнуси Ором]] овардаанд.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;

Бо вуҷуди паҳншавии васеъаш дар Осиёи Ҷанубӣ ва Африқо, ин гул дар қисматҳои ҷанубии Африқо, [[Банглодеш]], [[Шри-Ланка]] ва баъзе минтақаҳои [[Ҳиндустон]] камёб шудааст. Сабаби камшавии он, ҷамъоварии бисёри рустаниҳои худрӯй барои корбурд дар тибби халқӣ мебошад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Аз тарафи дигар, берун аз маҳалли паҳншавии табиии худ, ин гиёҳ дар Австралия, баъзе ҷазираҳои Уқёнуси Ором, аз ҷумла [[Ҷазираҳои Кук]], [[Полинезияи Фаронса]] ва [[Кирибатӣ]], инчунин дар [[Сингапур]] ҳамчун [[Намуди инвазивӣ|намуди инвазивӣ]] шинохта шудааст.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl&amp;ibra=all&amp;card=V28 |title=''Gloriosa superba'' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archive-date=5 February 2012 |publisher=Weeds Australia, National Weeds Strategy |first1=J. R. |last1=Thorp |first2=M. |last2=Wilson |year=1998 |accessdate=2026-10-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120205204036/http://www.weeds.org.au/cgi-bin/weedident.cgi?tpl=plant.tpl |archivedate=2012-02-05}}&lt;/ref&gt;

Ин рустанӣ дар муҳитҳои гуногун, аз ҷумла [[Ҷангали тропикӣ|ҷангалҳои тропикӣ]], [[Саванна|саваннаҳо]], [[Алафзор|алафзорҳо]], регтеппаҳо, канори заминҳои кишоварзӣ, заминҳои беҳосил ва канори роҳҳо мерӯяд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Он одатан дар табиат дар баландии аз 900 то 1300 м аз сатҳи баҳр вомехӯрад,&lt;ref name=&quot;FOC&quot;/&gt; аммо дар баъзе ҷойҳо то баландии 2500 м низ метавонад рӯяд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Мумкин аст, ки дар муҳити табиӣ гулҳои онро [[Шапарак|шапаракҳо]]ву [[Гулмакҳо|гулмакҳо]] [[Гардолудшавӣ|гардолуд]] мекунанд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Парвариш ==
Занбақи оташин дар [[Осиёи Ҷанубӣ]], баъзе минтақаҳои [[Осиёи Ҷанубу Шарқӣ]] ва [[Африқо]] васеъ парвариш карда мешавад. [[Навъ (ботаника)|Навъҳои]] дастпарвари он метавонанд аз навъҳои худрӯй фарқ кунанд. Ин рустанӣ навъҳои қадпаст ва навъҳои дорои гулбаргҳои васеътару ҳамвортар дорад. Инчунин, навъҳои гуногуни ранга, аз ҷумла бо гулҳои пурра сафед, норинҷӣ, олуранг ва зард парвариш карда мешаванд.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;

Ин рустаниро бо роҳи кишти тухм ё тақсими решапоя зиёд мекунанд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt; Сабзиши тухмҳо метавонад аз чанд ҳафта то се моҳ тӯл кашад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Тухмҳо ҳатто пас аз давраи оромии то нӯҳмоҳа низ қобилияти сабзиши худро нигоҳ медоранд.&lt;ref name=&quot;PIER&quot;/&gt; [[Лӯнда|Лӯндаҳои]] рустаниро ҳар ду сол тақсим мекунанд ва дар давоми як моҳ аз онҳо навдаҳои нав мерӯянд. Азбаски тухмҳо дер месабзанд ва рустаниҳои аз онҳо рӯида барои ба камол расидан се сол вақт талаб мекунанд, барои тезонидани сабзиш ва нашъунамои онҳо аз усулҳои гуногун истифода мебаранд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар хоки намнок, обгузар ва ҷойҳои равшани офтобрас хуб мерӯяд.&lt;ref name=&quot;FD&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Рустаниҳои бакамолрасида дар мавсими боронгарӣ тақрибан ҳафт ҳафта гул мекунанд. Барои шукуфтани ғунчаҳо тақрибан ду ҳафта лозим аст. Пас аз анҷоми мавсими гулкунӣ қисми рӯизаминии рустанӣ хушк мешавад ва аз лӯндаҳои зеризаминӣ навдаҳои нав мерӯянд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми парвариш ин рустанӣ метавонад ба мушкилоти гуногун, аз ҷумла гардолудшавии нокифоя, бемориҳои занбӯруғӣ, пӯсидани лӯндаҳо ва ҳамлаи ҳашароти зараррасон дучор шавад. Аз ҷумлаи зараррасонҳои он шабпаракҳои ''Polytela gloriosa'' ва ''[[Chrysodeixis chalcites]]'', [[Шабуш|шабушҳо]] ва [[Трипсҳо|трипсҳо]] мебошанд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ҳангоми ҷамъоварии ҳосил, меваҳоро дастӣ мечинанд ва лӯндаҳоро аз замин кофта мегиранд.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Меваҳояшро хушк карда, мекушоянд ва тухмҳояшонро ҷудо намуда, дубора хушк мекунанд. Тухмҳо ва решапояҳои рустанӣ ба шакли бутун, хока ё равған фурӯхта мешаванд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

== Таркиби химиявӣ ва заҳрнокӣ ==
[[Акс:Gloriosa superba 1.jpg|thumb|Аксари қисмҳои рустанӣ, аз ҷумла гулҳои он, барои инсон заҳрноканд]]
Занбақи оташин миқдори зиёди [[Колхитсин|колхитсин]] дорад. Колхитсин як навъи [[Алкалоид|алкалоид]] буда, аз [[Аминокислотаҳо|аминокислотаҳои]] [[Фенилаланин|фенилаланин]] ва [[Тирозин|тирозин]] ҳосил мешавад. Ғайр аз колхитсин ва колхикозид, ин рустанӣ дорои алкалоидҳои дигар, аз ҷумла глориозин ва дигар моддаҳои химиявӣ, ба монанди [[Кислотаи хелидонӣ|кислотаи хелидонӣ]] ва [[Кислотаи салитсилӣ|кислотаи салитсилӣ]] мебошад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.inchem.org/documents/pims/plant/pim245.htm |title=''Gloriosa superba'' |publisher=International Programme on Chemical Safety |first1=R. |last1=Fernando |first2=D. |last2=Widyaratna |year=1989 |access-date=2013-05-27 |archive-date=2014-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315013617/http://www.inchem.org/documents/pims/plant/pim245.htm |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Баргҳои ҷавон ва тухмҳои рустанӣ миқдори зиёди колхитсин доранд. Миқдори ин модда дар тухмҳо нисбат ба лӯндаҳо аз ду то панҷ маротиба бештар аст.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Дар гулҳои рустанӣ [[Бета-ситостерол|β-ситостерол]], кислотаҳои равғанӣ ва глюкозидҳо низ мавҷуданд.&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt;

Аз сабаби мавҷудияти колхитсин аксари қисмҳои рустанӣ, бахусус тухмҳо ва лӯндаҳои он, хеле [[Заҳр|заҳрноканд]].&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt; Истеъмоли қисмҳои рустанӣ ё моддаҳои аз он ҳосилшуда метавонад барои инсон, [[Моҳиҳо|моҳиҳо]], [[Гов|говҳо]] ва дигар ҳайвоноти хонагӣ марговар бошад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.aspca.org/Pet-care/poison-control/Plants/gloriosa_lily.aspx |title=Gloriosa Lily |publisher=American Society for the Prevention of Cruelty to Animals |access-date=2026-06-01 |archive-date=2012-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130050430/http://www.aspca.org/Pet-care/poison-control/Plants/gloriosa_lily.aspx |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ҳолатҳои заҳролудшавӣ аксаран дар натиҷаи нофаҳмида аз ба ҷойи [[Батат|батат]] ё [[Ямс|ямс]] истеъмол кардани лӯндаҳои ин рустанӣ рух медиҳанд.&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BMJ&quot;&gt;{{cite journal |last1=Gooneratne |first1=B. W. M. |title=Massive generalized alopecia after poisoning by ''Gloriosa superba'' |journal=British Medical Journal |date=1966 |volume=1966 |issue=5494 |pages=1023–1024 |doi=10.1136/bmj.1.5494.1023 |pmc=1844473}}&lt;/ref&gt;

Колхитсин дар [[Роҳи меъдаю рӯда|меъдаю рӯда]] ҷаббида шуда, ба [[Ғишои ҳуҷайра|ғишои ҳуҷайра]] таъсир мерасонад ва раванди [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳоро]] мебандад. Нишонаҳои заҳролудшавӣ одатан аз ду то шаш соат пас аз истеъмол пайдо мешаванд. Ба онҳо [[Дилбеҳузурӣ|дилбеҳузурӣ]], [[Қайкунӣ|қайкунӣ]], сӯзиши гулӯ, дарди шикам, [[Рагкашӣ|рагкашӣ]] ва [[Дарунравӣ|дарунравӣ]] дохил мешаванд. Заҳролудшавӣ инчунин метавонад боиси паст шудани [[Фишори хун|фишори хун]], душвор шудани нафаскашӣ ва беҳушӣ гардад. Бе табобат заҳролудшавӣ метавонад дар давоми чанд рӯз бар асари норасоии нафаскашӣ ё кори дилу рагҳо ба марг оварда расонад.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt; Барои заҳролудшавӣ аз занбақи оташин давои зидди заҳри махсус вуҷуд надорад.&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt;

Ин рустанӣ барои инсон ва аксари ҷонварон заҳрнок бошад ҳам, заҳри он ба баъзе [[Ширхӯрон|ширхӯрон]], аз ҷумла [[Ҷайраи пӯпидор|ҷайраи пӯпидор]] ва баъзе намудҳои [[Кӯрмуш|кӯрмушҳо]], таъсир намерасонад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;
== Корбурд ==
[[Акс:Gloriosa superba-1-Anna park-yercaud-salem-India.JPG|thumb|Лӯндаҳои занбақи оташин дар тибби халқӣ васеъ истифода мешаванд.]]

Занбақи оташин ба хотири гулҳои рангорангаш ҳамчун [[Рустании ороишӣ|рустании ороишӣ]] парвариш карда мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; Азбаски ин рустанӣ дорои моддаи [[Колхитсин|колхитсин]] мебошад, он дар [[Саноати дорусозӣ|саноати дорусозӣ]] низ васеъ истифода мешавад.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ade |first1=Ravindra |last2=Rai |first2=Mahendra K. |title=Review: Current advances in ''Gloriosa superba'' L. |journal=Biodiversitas |date=2009 |volume=10 |issue=4 |pages=210–214 |doi=10.13057/biodiv/d100409 |doi-access=free |url=http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |archive-date=2013-09-01 |access-date=2013-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130901171225/http://biodiversitas.mipa.uns.ac.id/D/D1004/D100409.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Колхитсин барои табобати [[Ниқрис|ниқрис]] ва дигар бемориҳои газакӣ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Purdue&quot;/&gt; Ин модда инчунин дар таҳқиқоти озмоишӣ барои суст кардани [[Тақсимшавии ҳуҷайра|тақсимшавии ҳуҷайраҳо]] истифода шуда, дар пажӯҳишҳои соҳаи [[Саратоншиносӣ|саратоншиносӣ]] низ корбурд дорад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар Африқо аз моддаҳои ин рустанӣ барои заҳролуд кардани тирҳо&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt; ва дар Ҳиндустон барои дур кардани [[Мор|морҳо]] ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;/&gt;

Занбақи оташин дар тибби халқӣ, аз ҷумла [[Аюрведа|аюрведа]], васеъ истифода мешавад.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt; Дар тибби халқӣ онро ҳамчун доруи [[Дарунрон|дарунронӣ]] ва барои табобати захмҳо, [[Артрит|артрит]], [[Бавосир|бавосир]], [[Вабо|вабо]], [[Безурётӣ|безурётӣ]], кирмҳои рӯда, дарди шикам, бемориҳои гурда, [[Моргазидагӣ|моргазидагӣ]], [[Доманаи доғдор|доманаи доғдор]], [[Махав|махав]] ва дигар бемориҳои пӯст истифода мекарданд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Дар Африқо қисмҳои гуногуни ин рустанӣ барои табобати бемориҳои ҳархела истифода мешаванд. Дар [[Ҷумҳурии Демократии Конго]] баргҳои онро барои табобати [[Зиққи нафас|зиққи нафас]] ва дар [[Бурундӣ]] барои [[Тарбод|тарбод]] истифода мебаранд. Дар [[Кот-д’Ивуар]] ва [[Буркина Фасо]] аз шираи баргҳо барои нест кардани [[Сулфа|сулфа]]ю дард, дар [[Танзания]] бошад, ҳамчун [[Гандзудо|гандзудо]] ва давои [[Вараҷа|вараҷа]] истифода мекунанд.

Дар [[Судон]] оби [[Лӯнда|лӯндаҳои]] рустаниро ҳамчун воситаи хобовар ва дар [[Кения]] ва Конго барои табобати бемориҳои шикам истифода мебаранд. Инчунин, онро дар Танзания барои дарди гӯш ва дар [[Зимбабве]] барои дарди дандон ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;PROTA&quot;/&gt;

Ғайр аз корбурдҳои тиббӣ, ин рустанӣ ва моддаҳои аз он ҳосилшударо барои одамкушӣ, [[Худкушӣ|худкушӣ]], [[Бачапартоӣ|бачапартоӣ]] ва заҳролуд кардани ҳайвонот низ ба кор мебаранд.&lt;ref name=&quot;Kew1&quot;/&gt;

== Фарҳанг ==
[[File:Gloriosa superba Indonesia Stamp 1966.jpg|thumb|upright=0.5|Занбақи оташин дар маркаи почтаи [[Индонезия|индонезӣ]], соли 1966]]
Занбақи оташин [[Гули миллӣ|гули миллии]] [[Зимбабве]] мебошад.&lt;ref name=&quot;FOZ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mpofu |first=Thulani |url=https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350/ |title=Zimbabwe's national flower faces extinction |work=The National |date=26 феврали 2010 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=15 декабри 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215102522/https://www.thenationalnews.com/world/africa/zimbabwe-s-national-flower-faces-extinction-1.497350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Соли 1947, ҳангоми сафар ба [[Родезия]], ба малика [[Елизаветаи II]] ба муносибати 21-солагияш сӯзанаки [[Алмос|алмосие]] тақдим карда шуд, ки ба шакли ин гул сохта шуда буд.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |title=Flame Lily Brooch, 1947 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927145533/http://www.royalcollection.org.uk/microsites/queenandcommonwealth/MicroObject.asp?row=92&amp;themeid=944&amp;item=92 |archive-date=27 сентябри 2013 |work=The Royal Collection Trust}}&lt;/ref&gt;

Ин гул дар [[Забони томилӣ|забони томилӣ]] бо номҳои гуногун, аз ҷумла ченкаантал (Chenkaanthal) ва картигай пу (Karthigai Poo) маъруф аст. Номи дуюм ба моҳи картигай дар тақвими томилӣ ишора мекунад, зеро рустанӣ маҳз дар ҳамин моҳ гул мекунад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;&gt;{{cite web|url=https://forests.tn.gov.in/pages/view/state_symbols|title=State symbols|work=Tamil Nadu Forest Department, Ҳукумати Тамилноду|access-date=1 августи 2026}} {{Пайванди мурда|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Net&quot;&gt;{{cite news |title=Karthigaipoo declared as National flower of Eelam Tamils |url=https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |work=Tamil Net |date=14 апрели 2004 |access-date=1 июни 2026 |archive-date=23 апрели 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250423072706/https://tamilnet.com/art.html?catid=79&amp;artid=11322 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Занбақи оташин инчунин гули расмии [[Иёлати Тамилноду|иёлати Тамилнодуи]] [[Ҳиндустон]] мебошад.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KI&quot;&gt;{{cite web|url=https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|url-status=dead|archive-date=8 сентябри 2017|title=States and Union Territories symbols|work=[[Ҳукумати Ҳиндустон]]|access-date=18 апрели 2020|accessdate=2026-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170908003348/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php|archivedate=2017-09-08}}&lt;/ref&gt; Аз рӯи гуфтаҳои ҳукумати Тамилноду, ин гул ба далели пайванди он бо фарҳанги томилӣ ва истифодааш дар тибби халқии он ҷо ҳамчун рамзи иёлат интихоб шудааст.&lt;ref name=&quot;TN&quot;/&gt;

== Адабиёт ==
{{reflist}}

[[Гурӯҳ:Гиёҳҳои доруӣ]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]]
[[Гурӯҳ:Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>41wj4h0mwt73tupwmhcuucq2au95bag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Савринҷониҳо</title>
    <ns>14</ns>
    <id>334301</id>
    <revision>
      <id>1490022</id>
      <parentid>1489949</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:24:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="akrkopzms804lt8c7eqee013gzqeskq" xml:space="preserve">{{Cat main|Савринҷониҳо}}
{{Commons cat|Colchicaceae}}
[[Гурӯҳ:Занбақгулҳо]]</text>
      <sha1>akrkopzms804lt8c7eqee013gzqeskq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490205</id>
      <parentid>1490022</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:18:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="hyisjghupu1gp7ubukds2zgf34vcprc" xml:space="preserve">{{Cat main|Савринҷониҳо}}
{{Commons cat|Colchicaceae}}
[[Гурӯҳ:Занбақгулон]]</text>
      <sha1>hyisjghupu1gp7ubukds2zgf34vcprc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Занбақгулон</title>
    <ns>14</ns>
    <id>334303</id>
    <revision>
      <id>1490201</id>
      <parentid>1489950</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:15:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="9furg627ow664mw1577pvcu69ev4071" xml:space="preserve">{{main|Занбақгулҳо}}
[[Гурӯҳ:Якпаллагиҳо]]</text>
      <sha1>9furg627ow664mw1577pvcu69ev4071</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490203</id>
      <parentid>1490201</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:17:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Zosya95 moved page [[Гурӯҳ:Занбақгулҳо]] to [[Гурӯҳ:Занбақгулон]]</comment>
      <origin>1490201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="9furg627ow664mw1577pvcu69ev4071" xml:space="preserve">{{main|Занбақгулҳо}}
[[Гурӯҳ:Якпаллагиҳо]]</text>
      <sha1>9furg627ow664mw1577pvcu69ev4071</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490206</id>
      <parentid>1490203</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:18:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="7420ai4whn1919sjoma47q3gsd8r7qx" xml:space="preserve">{{main|Занбақгулон}}
[[Гурӯҳ:Якпаллагиҳо]]</text>
      <sha1>7420ai4whn1919sjoma47q3gsd8r7qx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Интерференсияи мавҷҳо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334312</id>
    <revision>
      <id>1490000</id>
      <timestamp>2026-10-19T12:01:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rabboni Hakimzoda</username>
        <id>123692</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Интерференсияи мавҷҳо''' ({{lang-la|inter}} – байни ҳам ва ferio – мезанам, маҳв мекунам), ҳамҷояшавии ду ё якчанд мавҷ (савтӣ, рӯшноӣ, электрӣ ва ғайра), ки боиси дар нуқтаҳои гуногуни фазо қавӣ ё заиф шудани амплитудаи мавҷи натиҷаӣ мегардад.   == Татбиқ == Интерференсия...</comment>
      <origin>1490000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2346" sha1="szmsnp6j3u406r6jl5vg64v2qvplalq" xml:space="preserve">'''Интерференсияи мавҷҳо''' ({{lang-la|inter}} – байни ҳам ва ferio – мезанам, маҳв мекунам), ҳамҷояшавии ду ё якчанд мавҷ (савтӣ, рӯшноӣ, электрӣ ва ғайра), ки боиси дар нуқтаҳои гуногуни фазо қавӣ ё заиф шудани амплитудаи мавҷи натиҷаӣ мегардад. 

== Татбиқ ==
Интерференсияи мавҷҳо ба ҳама намуди мавҷҳо, сарфи назар аз табиати онҳо, хос аст. Фақат мавҷҳои коҳерентӣ, яъне мавҷҳое, ки фақат фазаҳои онҳо бо мурури вақт тағйир намеёбанд, Интерференсияи мавҷҳо шуда метавонанд. Дар мавриди интерференсияи ду мавҷ дар нуқтаҳое, ки фарқи фазаи лаппишҳои ба ҳар ду мавҷ созгор баробари 0 ё ба 2π каратӣ аст, максимумҳои интерференсионӣ ва дар нуқтаҳое, ки фарқи фазаҳои лаппиш ба шумораи тоқи π баробар мебошад, минимумҳои интерференсионӣ ба вуҷуд меоянд. Масофаи байни максимумҳову минимумҳо ба дарозии мавҷ вобаста аст. ''Мавҷҳои истон'' ҳолати хусусии Интерференсияи мавҷҳо мебошад. Интерференсияи мавҷҳо дар таҳқиқоти илмӣ ва дар техника васеъ истифода мешавад. Масалан, азбаски байни дарозии мавҷ, фарқи гашт ва мавқеи максимуму минимумҳо вобастагии муайяне ҳаст, аз рӯи фарқи гашти мавҷҳои интерференсияшаванда дарозии мавҷро муайян кардан мумкин аст ва баръакс. 

== Нигар низ ==
[[Радиоинтерферометр]]

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Интерференсияи мавҷҳо|8|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:Физика]]
[[Гурӯҳ:Мавҷҳо]]</text>
      <sha1>szmsnp6j3u406r6jl5vg64v2qvplalq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рустаниҳои бисёрсола</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334313</id>
    <revision>
      <id>1490011</id>
      <timestamp>2026-10-19T16:21:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Бо тарҷумаи саҳифаи &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1380570690|Perennial]]&quot; сохта шудааст</comment>
      <origin>1490011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="523" sha1="fc6zhjfj0r3t0h34n0rly2qdsmgpl65" xml:space="preserve">== Парвариш ==

== Манфиатҳо дар кишоварзӣ ==

== Макон ==

== Намудҳо ==

== Рӯйхати рустаниҳои бисёрсола ==

=== Гулҳои бисёрсола ===

=== Меваҳои бисёрсола ===

=== Гиёҳҳои бисёрсола ===

=== Сабзавоти бисёрсола ===

=== Рустаниҳои бисёрсолаи обӣ ===

== Инчунин нигаред ==

== Адабиёт ==

[[Гурӯҳ:Рустаниҳои бисёрсола]]</text>
      <sha1>fc6zhjfj0r3t0h34n0rly2qdsmgpl65</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Печак (ботаника)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334314</id>
    <revision>
      <id>1490014</id>
      <timestamp>2026-10-19T16:42:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Бо тарҷумаи саҳифаи &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1379147030|Tendril]]&quot; сохта шудааст</comment>
      <origin>1490014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="875" sha1="adx21tcpxf0ox5fa54ucz2x7ig2c1p4" xml:space="preserve">
[[File:Vine.jpg|мини| Як нӯги печида]]

== Таърих ==

== Биологияи печакҳо ==

== Нигористон ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
File:Nep_raf211.jpg|алт=Nepenthes rafflesiana upper pitcher with coiled tendril.| Кӯзаи болоии ''Nepenthes rafflesiana'' бо нӯги печонидашуда.
File:Virginiacreepertendril.jpg|алт=Virginia creeper vine beginning tendril| Навдаи аввали токи хазандаи Вирҷиния
File:Kurgiväät.jpg|алт=Cucumber tendril| Печаки [[бодиринг]]
File:NRCSHI07025_-_Hawaii_(716084)(NRCS_Photo_Gallery).jpg|алт=Squash vine coiled tendril| Навдаҳои печонидашудаи токи каду
&lt;/gallery&gt;

== Адабиёт ==

[[Гурӯҳ:Сохтори барг]]
[[Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>adx21tcpxf0ox5fa54ucz2x7ig2c1p4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Gloriosa</title>
    <ns>10</ns>
    <id>334315</id>
    <revision>
      <id>1490018</id>
      <timestamp>2026-10-19T17:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Colchicaceae|rang=Авлод|latin=Gloriosa|name=Глориоза}}</comment>
      <origin>1490018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="pj6j74jy3qcjc8cv7j0nu1bwto8h8r6" xml:space="preserve">{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Colchicaceae|rang=Авлод|latin=Gloriosa|name=Глориоза}}</text>
      <sha1>pj6j74jy3qcjc8cv7j0nu1bwto8h8r6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Colchicaceae</title>
    <ns>10</ns>
    <id>334316</id>
    <revision>
      <id>1490019</id>
      <timestamp>2026-10-19T17:16:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Liliales|rang=Оила|latin=Colchicaceae|name=Савриҷониҳо}}</comment>
      <origin>1490019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102" sha1="2rzl83ki3t6lubkswoay1c09fp79l8m" xml:space="preserve">{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Liliales|rang=Оила|latin=Colchicaceae|name=Савриҷониҳо}}</text>
      <sha1>2rzl83ki3t6lubkswoay1c09fp79l8m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490050</id>
      <parentid>1490019</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T19:12:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="hdgkospg0bi9t0urj3pbt3yiruf6nmj" xml:space="preserve">{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Liliales|rang=Оила|latin=Colchicaceae|name=Савринҷониҳо}}</text>
      <sha1>hdgkospg0bi9t0urj3pbt3yiruf6nmj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Рамзҳои миллии Зимбабве</title>
    <ns>14</ns>
    <id>334317</id>
    <revision>
      <id>1490020</id>
      <timestamp>2026-10-19T17:20:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи холӣ эҷод шуд</comment>
      <origin>1490020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490021</id>
      <parentid>1490020</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:22:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="172" sha1="5qgowrnqb2xmon54u7a7epklemkiaqk" xml:space="preserve">{{Commons category|Symbols of Zimbabwe}}
[[Гурӯҳ:Рамзҳои миллӣ аз рӯи кишвар|Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Фарҳанги Зимбабве]]</text>
      <sha1>5qgowrnqb2xmon54u7a7epklemkiaqk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490030</id>
      <parentid>1490021</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T18:13:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="204" sha1="q8ymbl14c57y2bpc8bye4zpfzkrpd6a" xml:space="preserve">{{Commons category|Symbols of Zimbabwe}}
[[Гурӯҳ:Рамзҳои миллӣ аз рӯи кишвар|Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Фарҳанги Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Зимбабве]]</text>
      <sha1>q8ymbl14c57y2bpc8bye4zpfzkrpd6a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490031</id>
      <parentid>1490030</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T18:14:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="172" sha1="5qgowrnqb2xmon54u7a7epklemkiaqk" xml:space="preserve">{{Commons category|Symbols of Zimbabwe}}
[[Гурӯҳ:Рамзҳои миллӣ аз рӯи кишвар|Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Фарҳанги Зимбабве]]</text>
      <sha1>5qgowrnqb2xmon54u7a7epklemkiaqk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Савринҷониҳо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334318</id>
    <revision>
      <id>1490023</id>
      <timestamp>2026-10-19T17:33:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи холӣ эҷод шуд</comment>
      <origin>1490023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490024</id>
      <parentid>1490023</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T17:36:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="599" sha1="ask464vmzjc6h9o0t7nn1zyhva94cma" xml:space="preserve">{{Таксон
|image = Colchicum autumnale.jpg
|image_caption = ''[[Colchicum autumnale]]''
|latin = Colchicaceae
|author = DC.&lt;ref name=APGIII2009&gt;{{Cite journal |last=Angiosperm Phylogeny Group |year=2009 |title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161 |issue=2 |pages=105–121 |doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x |doi-access=free |hdl=10654/18083 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;
|regnum = Рустаниҳо
|rang = Оила
}}

== Адабиёт ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>ask464vmzjc6h9o0t7nn1zyhva94cma</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490037</id>
      <parentid>1490024</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T18:28:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="602" sha1="6pbzguyo70m7pvi36549d0qitxhexya" xml:space="preserve">{{Таксон
|image file = Colchicum autumnale.jpg
|image descr = ''[[Colchicum autumnale]]''
|latin = Colchicaceae
|author = DC.&lt;ref name=APGIII2009&gt;{{Cite journal |last=Angiosperm Phylogeny Group |year=2009 |title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161 |issue=2 |pages=105–121 |doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x |doi-access=free |hdl=10654/18083 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;
|regnum = Рустаниҳо
|rang = Оила
}}

== Адабиёт ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>6pbzguyo70m7pvi36549d0qitxhexya</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Рамзҳои миллӣ аз рӯи кишвар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>334319</id>
    <revision>
      <id>1490029</id>
      <timestamp>2026-10-19T18:12:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи холӣ эҷод шуд</comment>
      <origin>1490029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490218</id>
      <parentid>1490029</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:31:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="9wq59yeicc4oqg0qpo7w7vrq1pjywjh" xml:space="preserve">[[Гурӯҳ:Фарҳанг аз рӯи кишвар]]</text>
      <sha1>9wq59yeicc4oqg0qpo7w7vrq1pjywjh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Парчами Зимбабве</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334320</id>
    <revision>
      <id>1490032</id>
      <timestamp>2026-10-19T18:22:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Бо тарҷумаи саҳифаи &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1375284537|Flag of Zimbabwe]]&quot; сохта шудааст</comment>
      <origin>1490032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1424" sha1="8fs25rrbw2q5wn74rhshh3hai6jnkzx" xml:space="preserve">== Таърих ==
&lt;gallery&gt;
File:Flag_of_the_British_South_Africa_Company.svg|алт=|{{Center|Парчами [[British South Africa Company]]&lt;br&gt;(1890–1923)}}
File:Flag_of_Southern_Rhodesia_(1924–1964).svg|алт=|{{Center|Парчами [[Родезияи Ҷанубӣ]]&lt;br&gt;(1924–1964)&lt;br&gt;(1979–1980)}}
File:Flag_of_Rhodesia_and_Nyasaland_(1953–1963).svg|алт=|{{Center|Flag of [[Rhodesia and Nyasaland]]&lt;br&gt;(1953–1963)}}
File:Flag_of_Rhodesia_(1964–1968).svg|алт=|{{Center|Flag of Southern Rhodesia&lt;br&gt;(1964–1965)&lt;br&gt;Flag of [[Rhodesia]]&lt;br&gt;(1965–1968)}}
File:Flag_of_Rhodesia_(1968–1979).svg|алт=|{{Center|Парчами Родезия&lt;br&gt;(1968–1979)&lt;br&gt;бо парандаи Зимбабве}}
File:Flag_of_Zimbabwe_Rhodesia_(1979).svg|алт=|{{Center|Flag of [[Zimbabwe Rhodesia]]&lt;br&gt;(1979)}}
&lt;/gallery&gt;

== Дизайн ==

=== Рангҳо ва рамзи онҳо ===
[[File:Flag_of_ZANU-PF.svg|мини| Парчами Иттиҳоди миллии Африқои Зимбабве - Ҷабҳаи ватандӯстона]]
[[File:Close_up_of_the_Zimbabwe_Bird_on_a_flag_manufactured_in_Zimbabwe.jpg|мини| Акси аз наздики парандаи Зимбабве дар парчаме, ки дар Зимбабве истеҳсол шудааст.]]

== Инчунин нигаред ==

== Адабиёт ==

[[Гурӯҳ:Рамзҳои давлатии Зимбабве]]</text>
      <sha1>8fs25rrbw2q5wn74rhshh3hai6jnkzx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Рамзҳои давлатии Зимбабве</title>
    <ns>14</ns>
    <id>334321</id>
    <revision>
      <id>1490034</id>
      <timestamp>2026-10-19T18:25:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: [[Гурӯҳ:Рамзҳои давлатӣ аз рӯи кишвар]]</comment>
      <origin>1490034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="ii5e3bh4w7pm6vlfgzgzscdke16n4bn" xml:space="preserve">[[Гурӯҳ:Рамзҳои давлатӣ аз рӯи кишвар]]</text>
      <sha1>ii5e3bh4w7pm6vlfgzgzscdke16n4bn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490035</id>
      <parentid>1490034</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T18:27:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129" sha1="mr8bs43utou842mmc4ge5p6jlmy43yp" xml:space="preserve">[[Гурӯҳ:Рамзҳои давлатӣ аз рӯи кишвар]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои миллии Зимбабве]]</text>
      <sha1>mr8bs43utou842mmc4ge5p6jlmy43yp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490036</id>
      <parentid>1490035</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T18:27:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128" sha1="b8upo6cr2byn7bhls4xsrq1rdv5ohmr" xml:space="preserve">[[Гурӯҳ:Рамзҳои миллии Зимбабве]][[Гурӯҳ:Рамзҳои давлатӣ аз рӯи кишвар]]</text>
      <sha1>b8upo6cr2byn7bhls4xsrq1rdv5ohmr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490043</id>
      <parentid>1490036</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T18:35:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="146" sha1="krddml6787krdqugdjf8zfpp7itcrwq" xml:space="preserve">[[Гурӯҳ:Рамзҳои миллии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои давлатӣ аз рӯи кишвар|Зимбабве]]</text>
      <sha1>krddml6787krdqugdjf8zfpp7itcrwq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иёлоти Тамилноду</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334322</id>
    <redirect title="Иёлати Тамилноду" />
    <revision>
      <id>1490039</id>
      <timestamp>2026-10-19T18:30:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Zosya95 moved page [[Иёлоти Тамилноду]] to [[Иёлати Тамилноду]]</comment>
      <origin>1490039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="fs6mbk30p8okbj584v2sha67e47pd1l" xml:space="preserve">#равона [[Иёлати Тамилноду]]</text>
      <sha1>fs6mbk30p8okbj584v2sha67e47pd1l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве</title>
    <ns>14</ns>
    <id>334323</id>
    <revision>
      <id>1490042</id>
      <timestamp>2026-10-19T18:34:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи холӣ эҷод шуд</comment>
      <origin>1490042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490044</id>
      <parentid>1490042</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T18:35:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="142" sha1="6zihizmud7rjymd6ugb8ly7pkoks206" xml:space="preserve">[[Гурӯҳ:Рамзҳои миллии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиӣ аз рӯи кишвар|Зимбабве]]</text>
      <sha1>6zihizmud7rjymd6ugb8ly7pkoks206</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Colchicaceae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334324</id>
    <redirect title="Савринҷониҳо" />
    <revision>
      <id>1490048</id>
      <timestamp>2026-10-19T19:11:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Тағйири масир ба [[Савринҷониҳо]]</comment>
      <origin>1490048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="03b5pyotmwr1fwfwrl78cj8h0e4gt3i" xml:space="preserve">#равона [[Савринҷониҳо]]</text>
      <sha1>03b5pyotmwr1fwfwrl78cj8h0e4gt3i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Liliales</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334325</id>
    <redirect title="Занбақгулон" />
    <revision>
      <id>1490051</id>
      <timestamp>2026-10-19T19:21:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Тағйири масир ба [[Занбақгулҳо]]</comment>
      <origin>1490051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40" sha1="3ol4412shqrwuxm18woax625nbkidme" xml:space="preserve">#равона [[Занбақгулҳо]]</text>
      <sha1>3ol4412shqrwuxm18woax625nbkidme</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490210</id>
      <parentid>1490051</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:19:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Changed redirect target from [[Занбақгулҳо]] to [[Занбақгулон]]</comment>
      <origin>1490210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40" sha1="9617yymnecesc0z4ks5s8yyb3uzcox9" xml:space="preserve">#равона [[Занбақгулон]]</text>
      <sha1>9617yymnecesc0z4ks5s8yyb3uzcox9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гулпӯш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334326</id>
    <revision>
      <id>1490054</id>
      <timestamp>2026-10-19T19:32:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Бо тарҷумаи саҳифаи &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1342173957|Perianth]]&quot; сохта шудааст</comment>
      <origin>1490054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="2v54twy9i7ke31o8qtn09phqe2z2bi3" xml:space="preserve">
== Рустаниҳои гулдор ==
 

=== Корона ===

== Адабиёт ==

== Адабиёт ==</text>
      <sha1>2v54twy9i7ke31o8qtn09phqe2z2bi3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гулпоя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334327</id>
    <revision>
      <id>1490055</id>
      <timestamp>2026-10-19T19:43:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Бо тарҷумаи саҳифаи &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1370678040|Pedicel (botany)]]&quot; сохта шудааст</comment>
      <origin>1490055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="775" sha1="rbd673z0w2wf3kx8nzhcjcc4cwi21ak" xml:space="preserve">
Дар ботаника, гулпоя ё думчаи '''гул''' як [[Гул|гулро]] ба пояи гули худ ё меваро ба пояи худ мепайвандад.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|last=Gough|first=Robert Edward|date=2008|encyclopedia=An Encyclopedia of Small Fruit|location=Boca Raton, Florida, USA|publisher=CRC Press|isbn=978-1-56022-938-4|page=134}}&lt;/ref&gt; Гулҳое, ки ба чунин гулдастаҳо пайваст шудаанд, ҳамчун '''''педиселлат''''' тавсиф карда мешаванд.

== Тавсиф ==

== Дар кишт ==

== Нигористон ==

== Инчунин нигаред ==

== Адабиёт ==

[[Гурӯҳ:Сохти гул]]
[[Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>rbd673z0w2wf3kx8nzhcjcc4cwi21ak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Колбадшиносии гиёҳон</title>
    <ns>14</ns>
    <id>334328</id>
    <revision>
      <id>1490058</id>
      <timestamp>2026-10-19T19:51:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Zosya95 moved page [[Гурӯҳ:Колбадшиносии гиёҳон]] to [[Гурӯҳ:Анатомияи рустаниҳо]]</comment>
      <origin>1490058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="iyrn06muprqtgzzrvd7s00v86xmb6ch" xml:space="preserve">#равона [[:Гурӯҳ:Анатомияи рустаниҳо]]</text>
      <sha1>iyrn06muprqtgzzrvd7s00v86xmb6ch</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490059</id>
      <parentid>1490058</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T19:51:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Removed redirect to [[Гурӯҳ:Анатомияи рустаниҳо]]</comment>
      <origin>1490059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="prczml6xdxi3dl1rr8059l2p3tt7wd8" xml:space="preserve">{{Барои ҳазф}}</text>
      <sha1>prczml6xdxi3dl1rr8059l2p3tt7wd8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Сохти гул</title>
    <ns>14</ns>
    <id>334329</id>
    <revision>
      <id>1490062</id>
      <timestamp>2026-10-19T19:53:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: [[Гурӯҳ:Гул]]</comment>
      <origin>1490062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="01lyatycbh144eq3wnxczv81gmw85nm" xml:space="preserve">[[Гурӯҳ:Гул]]</text>
      <sha1>01lyatycbh144eq3wnxczv81gmw85nm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Гул</title>
    <ns>14</ns>
    <id>334330</id>
    <revision>
      <id>1490064</id>
      <timestamp>2026-10-19T19:57:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: {{main|Гул}} [[Гурӯҳ:Анатомияи рустаниҳо]]</comment>
      <origin>1490064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="sk910691k5mcgyg14r0bnat1mv6t4y0" xml:space="preserve">{{main|Гул}}
[[Гурӯҳ:Анатомияи рустаниҳо]]</text>
      <sha1>sk910691k5mcgyg14r0bnat1mv6t4y0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Асиракиҳо</title>
    <ns>14</ns>
    <id>334331</id>
    <revision>
      <id>1490072</id>
      <timestamp>2026-10-19T20:50:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи холӣ эҷод шуд</comment>
      <origin>1490072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490075</id>
      <parentid>1490072</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T20:57:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="gyuutew7hxy00t4fg7jqjooxmnqzz2i" xml:space="preserve">[[Гурӯҳ:Карамгулон]]</text>
      <sha1>gyuutew7hxy00t4fg7jqjooxmnqzz2i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Resedaceae</title>
    <ns>10</ns>
    <id>334332</id>
    <revision>
      <id>1490073</id>
      <timestamp>2026-10-19T20:52:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent = Brassicales |rang = Оила |latin = Resedaceae |name = Асиракиҳо }}</comment>
      <origin>1490073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="my2wrqp2gwk3uejra4ysrc20edx7yro" xml:space="preserve">{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent = Brassicales |rang = Оила |latin = Resedaceae |name = Асиракиҳо }}</text>
      <sha1>my2wrqp2gwk3uejra4ysrc20edx7yro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Карамгулон</title>
    <ns>14</ns>
    <id>334333</id>
    <revision>
      <id>1490076</id>
      <timestamp>2026-10-19T20:58:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи холӣ эҷод шуд</comment>
      <origin>1490076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490079</id>
      <parentid>1490076</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T21:11:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="2x5h1ui9o337ndb5vu00iz2w2h56p9l" xml:space="preserve">{{main|Карамгулон}}</text>
      <sha1>2x5h1ui9o337ndb5vu00iz2w2h56p9l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490080</id>
      <parentid>1490079</parentid>
      <timestamp>2026-10-19T21:12:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="1ydanvlhtxnkfik1ti263ci60c00t6t" xml:space="preserve">{{main|Карамгулон}}
{{Commons category|Brassicales}}</text>
      <sha1>1ydanvlhtxnkfik1ti263ci60c00t6t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brassicales</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334334</id>
    <redirect title="Карамгулон" />
    <revision>
      <id>1490078</id>
      <timestamp>2026-10-19T21:11:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Тағйири масир ба [[Карамгулон]]</comment>
      <origin>1490078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="is3hplhwck115f8yy6y3bm0htcg2umm" xml:space="preserve">#равона [[Карамгулон]]</text>
      <sha1>is3hplhwck115f8yy6y3bm0htcg2umm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия</title>
    <ns>14</ns>
    <id>334335</id>
    <revision>
      <id>1490098</id>
      <timestamp>2026-10-20T00:35:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи холӣ эҷод шуд</comment>
      <origin>1490098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бачапартоӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334336</id>
    <revision>
      <id>1490103</id>
      <timestamp>2026-10-20T01:03:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Бо тарҷумаи саҳифаи &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1380368253|Abortion]]&quot; сохта шудааст</comment>
      <origin>1490103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="158" sha1="dg7fq12m8nig1midqwh3qse2uslx36a" xml:space="preserve">
== Таърих ==

[[Гурӯҳ:Исқоти ҳамл]]
[[Гурӯҳ:Мақолаҳои нопурра, ниёзманди аниқсозии шаблон]]</text>
      <sha1>dg7fq12m8nig1midqwh3qse2uslx36a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рустании ороишӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334337</id>
    <revision>
      <id>1490105</id>
      <timestamp>2026-10-20T01:07:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Бо тарҷумаи саҳифаи &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1378569461|Ornamental plant]]&quot; сохта шудааст</comment>
      <origin>1490105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="209" sha1="5rjrmk6y6pqvbk8r9cb7xxwwrfysalv" xml:space="preserve">
== Корбурд ==

== Таърих ==

== Парвариш ==

== Алафҳои ороишӣ ==

== Инчунин нигаред ==

== Адабиёт ==

[[Гурӯҳ:Рустаниҳои ороишӣ]]</text>
      <sha1>5rjrmk6y6pqvbk8r9cb7xxwwrfysalv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бемории вабо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334338</id>
    <revision>
      <id>1490107</id>
      <timestamp>2026-10-20T01:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Zosya95 moved page [[Бемории вабо]] to [[Вабо]]</comment>
      <origin>1490107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="6ffeyq3wbw7o2c357jje8obidj5pma1" xml:space="preserve">#равона [[Вабо]]</text>
      <sha1>6ffeyq3wbw7o2c357jje8obidj5pma1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490108</id>
      <parentid>1490107</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T01:11:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Removed redirect to [[Вабо]]</comment>
      <origin>1490108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="prczml6xdxi3dl1rr8059l2p3tt7wd8" xml:space="preserve">{{Барои ҳазф}}</text>
      <sha1>prczml6xdxi3dl1rr8059l2p3tt7wd8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Моргазидагӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334339</id>
    <revision>
      <id>1490117</id>
      <timestamp>2026-10-20T01:22:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Бо тарҷумаи саҳифаи &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1377307090|Snakebite]]&quot; сохта шудааст</comment>
      <origin>1490117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="276" sha1="njmdjoj24s93p3xevkr2yf7u4t5v9bh" xml:space="preserve">
== Аломатҳо ва нишонаҳо ==

== Сабаб ==

=== Заҳри мор ===

== Пешгирӣ ==

== Табобат ==

=== Давои зидди заҳр ===

[[Гурӯҳ:Мақолаҳои нопурра, ниёзманди аниқсозии шаблон]]</text>
      <sha1>njmdjoj24s93p3xevkr2yf7u4t5v9bh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Системаи масунияти модарзодӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334340</id>
    <revision>
      <id>1490118</id>
      <timestamp>2026-10-20T01:28:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Бо тарҷумаи саҳифаи &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1364464376|Innate immune system]]&quot; сохта шудааст</comment>
      <origin>1490118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128" sha1="3utk0l6pyy2ygjslaho6g133h4e87j6" xml:space="preserve">
== Монеаҳои анатомӣ ==

== Газак ==

== Ҳуҷайраҳои сафеди хун ==

=== Саратон ===</text>
      <sha1>3utk0l6pyy2ygjslaho6g133h4e87j6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тарбод</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334341</id>
    <revision>
      <id>1490122</id>
      <timestamp>2026-10-20T01:52:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Бо тарҷумаи саҳифаи &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1377267124|Rheumatism]]&quot; сохта шудааст</comment>
      <origin>1490122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="254" sha1="oxsdi7wora1v89oub7zzpaov0xlh2mv" xml:space="preserve">
== Намудҳо ==

== Ташхис ==

== Идоракунӣ ==

== Истилоҳот ==

== Инчунин нигаред ==

== Адабиёт ==

[[Гурӯҳ:Мақолаҳои нопурра, ниёзманди аниқсозии шаблон]]</text>
      <sha1>oxsdi7wora1v89oub7zzpaov0xlh2mv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Институти исломии Тошканд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334342</id>
    <revision>
      <id>1490142</id>
      <timestamp>2026-10-20T03:39:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: {{Ҷаъбаи пажӯҳишгоҳ  |ном               = Институти исломии Тошканд  |ихтисора          = И с Т ба номи Имом Бухорӣ  |рамз              =  |тасвир            =  |имзо              =   |аслӣ              =   |номбайнал         =   |номи пешина       =   |таъсис            = 1971   |директор          =   |шумораи кормандон = 60  |асп...</comment>
      <origin>1490142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5343" sha1="3m5kqd1ktnhu7p17acmglva4bvj46j9" xml:space="preserve">{{Ҷаъбаи пажӯҳишгоҳ
 |ном               = Институти исломии Тошканд
 |ихтисора          = И с Т ба номи Имом Бухорӣ
 |рамз              =
 |тасвир            =
 |имзо              = 
 |аслӣ              = 
 |номбайнал         = 
 |номи пешина       = 
 |таъсис            = 1971 
 |директор          = 
 |шумораи кормандон = 60
 |аспирантура       = 
 |докторантура      = 
 |макон             = {{парчамбандӣ|Ӯзбекистон}}, [[Тошканд]]
 |нишонӣ            = 
 |сайт              = 
 |Commons           = 
}}
Институти исломии Тошканд ба номи Имом Бухорӣ — муассисаи таҳсилоти олии динӣ, ки мутахассисони исломшинос, имомхатибон ва омӯзгорони забони арабӣ омода мекунад. Соли 1970 дар назди Идораи динии мусулмонони Осиёи Миёна ва Қазоқистон курсҳои баланд бардоштани тахассуси имомхатибони масҷидҳо ташкил карда шуд. Соли 1971 дар заминаи он муассисаи таҳсилоти олӣ – Маъҳади олии исломӣ таъсис ёфт, ки соли 1991 ба Институти исломии Тошканд табдил дода шуд. Институти исломии Тошканд ягона муассисаи таълимии исломӣ дар ИҶШС буд, ки масъулияти тайёр кардани кормандонро барои муассисаҳои динии на танҳо Осиёи Миёна ва Қазоқистон, балки бахши аврупоии кишвар, минтақаи Қафқоз ва Сибир низ ба зимма дошт. 
Ҳоло Институти исломии Тошканд дар тобеияти Идораи динии мусулмонони Ӯзбекистон қарор дорад. Дар Институти исломии Тошканд 4 кафедра (улуми динӣ, улуми ҷамъиятӣ, таҳфизи Қуръон, забонҳо) амал мекунад. Дар кафедраи улуми динӣ фанҳои фиқҳ, усули фиқҳ, ҳадис, ақида, мусталаҳу-л-ҳадис (истилоҳоти ҳадис), тафсир, фарз ва хитоба таълим дода мешаванд. Барномаи таълимии кафедраи улуми ҷамъиятӣ фарогири илмҳои таърихи динҳо, таърихи ислом, таърихи мазҳабу фирқаҳои исломӣ, таърихи Ӯзбекистон, фалсафа, асосҳои маънавиёт, ҷомеашиносӣ, сиёсатшиносӣ, назарияи иқтисод, асосҳои экология мебошад. Дар кафедраи таҳфизи Қуръон фанҳои улуми қуръонӣ, қироат ва таҷвид ва дар кафедраи забонҳо курсҳои забонҳои модарӣ (ӯзбекӣ), арабӣ, форсӣ, англисӣ ва русӣ, фанҳои балоғат ва хушнависӣ таълим дода мешаванд. Соли 2015 Институти исломии Тошканд 60 омӯзгор дошт. Хатмкардагони Институти исломии Тошканд соҳиби дипломи бакалавр (аз 2003) ва тахассусҳои исломшинос, имомхатиб ва омӯзгори забони арабӣ мешаванд.
Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф (1952–2015) – раиси Идораи динии мусулмонони Осиёи Миёна ва Қазоқистон (1989–93), Аллоҳшукур Пошозода – раиси Идораи динии мусулмонони Қафқоз (аз 1992), Аҳмад Қодиров (1951–2004) – муфтии собиқ Ҷумҳурии чечении Ичкерия (1995–2000) ва нахустин Президенти Ҷумҳурии Чечен (2000–04), А. Тураҷонзода – раиси Идораи қозиёти мусулмонони Ҷумҳурии Тоҷикистон (1988–93), М. Мукаррамзода – сархатиби вилояти Ленинобод (ҳоло Суғд; солҳои 1973–93), С. Ниёзов – сархатиби ноҳияи Масчоҳ (1994–2015), М. Усмонов – сархатиби масҷиди ҷомеи марказии шаҳраки Гулистон (аз 2018), И. Калонзода – имомхатиби масҷиди «Нури ислом»-и ш. Хуҷанд (аз 2005), Х. Хоҷамиров – имоми масҷиди ҷомеи ба номи Шайх Маслиҳатдини ш. Хуҷанд (аз 1990) аз ҷумлаи хатмкардагони Институти исломии Тошканд мебошанд. 

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Институти исломии Тошканд|8|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:Пажӯҳиш]]</text>
      <sha1>3m5kqd1ktnhu7p17acmglva4bvj46j9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490151</id>
      <parentid>1490142</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T03:47:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1490151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5490" sha1="j1i7qmc78c34984zj3122vb8ckdubf0" xml:space="preserve">{{Ҷаъбаи пажӯҳишгоҳ
 |ном               = Институти исломии Тошканд
 |ихтисора          = И с Т ба номи Имом Бухорӣ
 |рамз              =
 |тасвир            =
 |имзо              = 
 |аслӣ              = 
 |номбайнал         = 
 |номи пешина       = 
 |таъсис            = 1971 
 |директор          = 
 |шумораи кормандон = 60
 |аспирантура       = 
 |докторантура      = 
 |макон             = {{парчамбандӣ|Ӯзбекистон}}, [[Тошканд]]
 |нишонӣ            = 
 |сайт              = 
 |Commons           = 
}}
'''Институти исломии Тошканд ба номи Имом Бухорӣ''' — муассисаи таҳсилоти олии динӣ, ки [[мутахассисони исломшинос]], [[Имомхатиб|имомхатибон]] ва омӯзгорони забони арабӣ омода мекунад.  

== Таърих ==
Соли 1970 дар назди Идораи динии мусулмонони Осиёи Миёна ва Қазоқистон курсҳои баланд бардоштани тахассуси имомхатибони масҷидҳо ташкил карда шуд. Соли 1971 дар заминаи он муассисаи таҳсилоти олӣ – Маъҳади олии исломӣ таъсис ёфт, ки соли 1991 ба Институти исломии Тошканд табдил дода шуд. Институти исломии Тошканд ягона муассисаи таълимии исломӣ дар ИҶШС буд, ки масъулияти тайёр кардани кормандонро барои муассисаҳои динии на танҳо Осиёи Миёна ва Қазоқистон, балки бахши аврупоии кишвар, минтақаи Қафқоз ва Сибир низ ба зимма дошт.  

== Сохтори Институт ==
Ҳоло Институти исломии Тошканд дар тобеияти Идораи динии мусулмонони Ӯзбекистон қарор дорад. Дар Институти исломии Тошканд 4 кафедра (улуми динӣ, улуми ҷамъиятӣ, таҳфизи Қуръон, забонҳо) амал мекунад. Дар кафедраи улуми динӣ фанҳои фиқҳ, усули фиқҳ, ҳадис, ақида, мусталаҳу-л-ҳадис (истилоҳоти ҳадис), тафсир, фарз ва хитоба таълим дода мешаванд. Барномаи таълимии кафедраи улуми ҷамъиятӣ фарогири илмҳои таърихи динҳо, таърихи ислом, таърихи мазҳабу фирқаҳои исломӣ, таърихи Ӯзбекистон, фалсафа, асосҳои маънавиёт, ҷомеашиносӣ, сиёсатшиносӣ, назарияи иқтисод, асосҳои экология мебошад. Дар кафедраи таҳфизи Қуръон фанҳои улуми қуръонӣ, қироат ва таҷвид ва дар кафедраи забонҳо курсҳои забонҳои модарӣ (ӯзбекӣ), арабӣ, форсӣ, англисӣ ва русӣ, фанҳои балоғат ва хушнависӣ таълим дода мешаванд. Соли 2015 Институти исломии Тошканд 60 омӯзгор дошт. Хатмкардагони Институти исломии Тошканд соҳиби дипломи бакалавр (аз 2003) ва тахассусҳои исломшинос, имомхатиб ва омӯзгори забони арабӣ мешаванд. 

== Хатмкардагони Институт ==
Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф (1952–2015) – раиси Идораи динии мусулмонони Осиёи Миёна ва Қазоқистон (1989–93), Аллоҳшукур Пошозода – раиси Идораи динии мусулмонони Қафқоз (аз 1992), Аҳмад Қодиров (1951–2004) – муфтии собиқ Ҷумҳурии чечении Ичкерия (1995–2000) ва нахустин Президенти Ҷумҳурии Чечен (2000–04), А. Тураҷонзода – раиси Идораи қозиёти мусулмонони Ҷумҳурии Тоҷикистон (1988–93), М. Мукаррамзода – сархатиби вилояти Ленинобод (ҳоло Суғд; солҳои 1973–93), С. Ниёзов – сархатиби ноҳияи Масчоҳ (1994–2015), М. Усмонов – сархатиби масҷиди ҷомеи марказии шаҳраки Гулистон (аз 2018), И. Калонзода – имомхатиби масҷиди «Нури ислом»-и ш. Хуҷанд (аз 2005), Х. Хоҷамиров – имоми масҷиди ҷомеи ба номи Шайх Маслиҳатдини ш. Хуҷанд (аз 1990) аз ҷумлаи хатмкардагони Институти исломии Тошканд мебошанд. 

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Институти исломии Тошканд|8|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:Пажӯҳиш]]</text>
      <sha1>j1i7qmc78c34984zj3122vb8ckdubf0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490156</id>
      <parentid>1490151</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T03:57:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1490156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5492" sha1="tfexbfrmcddtkm0tbh3ec5ou3n4mc3y" xml:space="preserve">{{Ҷаъбаи пажӯҳишгоҳ
 |ном               = Институти исломии Тошканд
 |ихтисора          = И с Т ба номи Имом Бухорӣ
 |рамз              =
 |тасвир            =
 |имзо              = 
 |аслӣ              = 
 |номбайнал         = 
 |номи пешина       = 
 |таъсис            = 1971 
 |директор          = 
 |шумораи кормандон = 60
 |аспирантура       = 
 |докторантура      = 
 |макон             = {{парчамбандӣ|Ӯзбекистон}}, [[Тошканд]]
 |нишонӣ            = 
 |сайт              = 
 |Commons           = 
}}
'''Институти исломии Тошканд ба номи Имом Бухорӣ''' — муассисаи таҳсилоти олии динӣ, ки [[мутахассисони исломшинос]], [[Имомхатиб|имомхатибон]] ва омӯзгорони забони арабӣ омода мекунад.  

== Таърих ==
Соли 1970 дар назди Идораи динии мусулмонони Осиёи Миёна ва Қазоқистон курсҳои баланд бардоштани тахассуси имомхатибони масҷидҳо ташкил карда шуд. Соли 1971 дар заминаи он муассисаи таҳсилоти олӣ – Маъҳади олии исломӣ таъсис ёфт, ки соли 1991 ба Институти исломии Тошканд табдил дода шуд. Институти исломии Тошканд ягона муассисаи таълимии исломӣ дар ИҶШС буд, ки масъулияти тайёр кардани кормандонро барои муассисаҳои динии на танҳо Осиёи Миёна ва Қазоқистон, балки бахши аврупоии кишвар, минтақаи Қафқоз ва Сибир низ ба зимма дошт.  

== Сохтори институт ==
Ҳоло Институти исломии Тошканд дар тобеияти Идораи динии мусулмонони Ӯзбекистон қарор дорад. Дар Институти исломии Тошканд 4 кафедра (улуми динӣ, улуми ҷамъиятӣ, таҳфизи Қуръон, забонҳо) амал мекунад. Дар кафедраи улуми динӣ фанҳои фиқҳ, усули фиқҳ, ҳадис, ақида, мусталаҳу-л-ҳадис (истилоҳоти ҳадис), тафсир, фарз ва хитоба таълим дода мешаванд. Барномаи таълимии кафедраи улуми ҷамъиятӣ фарогири илмҳои таърихи динҳо, таърихи ислом, таърихи мазҳабу фирқаҳои исломӣ, таърихи Ӯзбекистон, фалсафа, асосҳои маънавиёт, ҷомеашиносӣ, сиёсатшиносӣ, назарияи иқтисод, асосҳои экология мебошад. Дар кафедраи таҳфизи Қуръон фанҳои улуми қуръонӣ, қироат ва таҷвид ва дар кафедраи забонҳо курсҳои забонҳои модарӣ (ӯзбекӣ), арабӣ, форсӣ, англисӣ ва русӣ, фанҳои балоғат ва хушнависӣ таълим дода мешаванд. Соли 2015 Институти исломии Тошканд 60 омӯзгор дошт. Хатмкардагони Институти исломии Тошканд соҳиби дипломи бакалавр (аз 2003) ва тахассусҳои исломшинос, имомхатиб ва омӯзгори забони арабӣ мешаванд. 

== Хатмкардагони институт ==
Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф (1952–2015) – раиси Идораи динии мусулмонони Осиёи Миёна ва Қазоқистон (1989–93), Аллоҳшукур Пошозода – раиси Идораи динии мусулмонони Қафқоз (аз 1992), Аҳмад Қодиров (1951–2004) – муфтии собиқ Ҷумҳурии чечении Ичкерия (1995–2000) ва нахустин Президенти Ҷумҳурии Чечен (2000–04), А. Тураҷонзода – раиси Идораи қозиёти мусулмонони Ҷумҳурии Тоҷикистон (1988–93), М. Мукаррамзода – сархатиби вилояти Ленинобод (ҳоло Суғд; солҳои 1973–93), С. Ниёзов – сархатиби ноҳияи Масчоҳ (1994–2015), М. Усмонов – сархатиби масҷиди ҷомеи марказии шаҳраки Гулистон (аз 2018), И. Калонзода – имомхатиби масҷиди «Нури ислом»-и ш. Хуҷанд (аз 2005), Х. Хоҷамиров – имоми масҷиди ҷомеи ба номи Шайх Маслиҳатдини ш. Хуҷанд (аз 1990) аз ҷумлаи хатмкардагони Институти исломии Тошканд мебошанд. 

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Институти исломии Тошканд|8|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:Донишгоҳ]]</text>
      <sha1>tfexbfrmcddtkm0tbh3ec5ou3n4mc3y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490165</id>
      <parentid>1490156</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T04:24:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5459" sha1="s7n5l4l2e1u1gi0jzuvttdmw8q901lq" xml:space="preserve">{{Донишгоҳ
 |ном               = Институти исломии Тошканд
 |ихтисора          = И с Т ба номи Имом Бухорӣ
 |рамз              =
 |тасвир            =
 |имзо              = 
 |аслӣ              = 
 |номбайнал         = 
 |номи пешина       = 
 |таъсис            = 1971 
 |директор          = 
 |шумораи кормандон = 60
 |аспирантура       = 
 |докторантура      = 
 |макон             = {{парчамбандӣ|Ӯзбекистон}}, [[Тошканд]]
 |нишонӣ            = 
 |сайт              = 
 |Commons           = 
}}
'''Институти исломии Тошканд ба номи Имом Бухорӣ''' — муассисаи таҳсилоти олии динӣ, ки мутахассисони исломшинос, [[имомхатиб]]он ва омӯзгорони забони арабӣ омода мекунад.

== Таърих ==
Соли 1970 дар назди Идораи динии мусулмонони Осиёи Миёна ва Қазоқистон курсҳои баланд бардоштани тахассуси имомхатибони масҷидҳо ташкил карда шуд. Соли 1971 дар заминаи он муассисаи таҳсилоти олӣ — Маъҳади олии исломӣ таъсис ёфт, ки соли 1991 ба Институти исломии Тошканд табдил дода шуд. Институти исломии Тошканд ягона муассисаи таълимии исломӣ дар ИҶШС буд, ки масъулияти тайёр кардани кормандонро барои муассисаҳои динии на танҳо Осиёи Миёна ва Қазоқистон, балки бахши аврупоии кишвар, минтақаи Қафқоз ва Сибир низ ба зимма дошт.

== Сохтори институт ==
Ҳоло Институти исломии Тошканд дар тобеияти Идораи динии мусулмонони Ӯзбекистон қарор дорад. Дар Институти исломии Тошканд 4 кафедра (улуми динӣ, улуми ҷамъиятӣ, таҳфизи Қуръон, забонҳо) амал мекунад. Дар кафедраи улуми динӣ фанҳои фиқҳ, усули фиқҳ, ҳадис, ақида, мусталаҳу-л-ҳадис (истилоҳоти ҳадис), тафсир, фарз ва хитоба таълим дода мешаванд. Барномаи таълимии кафедраи улуми ҷамъиятӣ фарогири илмҳои таърихи динҳо, таърихи ислом, таърихи мазҳабу фирқаҳои исломӣ, таърихи Ӯзбекистон, фалсафа, асосҳои маънавиёт, ҷомеашиносӣ, сиёсатшиносӣ, назарияи иқтисод, асосҳои экология мебошад. Дар кафедраи таҳфизи Қуръон фанҳои улуми қуръонӣ, қироат ва таҷвид ва дар кафедраи забонҳо курсҳои забонҳои модарӣ (ӯзбекӣ), арабӣ, форсӣ, англисӣ ва русӣ, фанҳои балоғат ва хушнависӣ таълим дода мешаванд. Соли 2015 Институти исломии Тошканд 60 омӯзгор дошт. Хатмкардагони Институти исломии Тошканд соҳиби дипломи бакалавр (аз 2003) ва тахассусҳои исломшинос, имомхатиб ва омӯзгори забони арабӣ мешаванд.

== Хатмкардагони институт ==
Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф (1952—2015) — раиси Идораи динии мусулмонони Осиёи Миёна ва Қазоқистон (1989-93), Аллоҳшукур Пошозода — раиси Идораи динии мусулмонони Қафқоз (аз 1992), Аҳмад Қодиров (1951—2004) — муфтии собиқ Ҷумҳурии чечении Ичкерия (1995—2000) ва нахустин Президенти Ҷумҳурии Чечен (2000-04), А. Тураҷонзода — раиси Идораи қозиёти мусулмонони Ҷумҳурии Тоҷикистон (1988-93), М. Мукаррамзода — сархатиби вилояти Ленинобод (ҳоло Суғд; солҳои 1973-93), С. Ниёзов — сархатиби ноҳияи Масчоҳ (1994—2015), М. Усмонов — сархатиби масҷиди ҷомеи марказии шаҳраки Гулистон (аз 2018), И. Калонзода — имомхатиби масҷиди «Нури ислом»-и ш. Хуҷанд (аз 2005), Х. Хоҷамиров — имоми масҷиди ҷомеи ба номи Шайх Маслиҳатдини ш. Хуҷанд (аз 1990) аз ҷумлаи хатмкардагони Институти исломии Тошканд мебошанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Институти исломии Тошканд|8|муаллиф= }}

{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Донишгоҳ]]</text>
      <sha1>s7n5l4l2e1u1gi0jzuvttdmw8q901lq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марғзор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334343</id>
    <revision>
      <id>1490147</id>
      <timestamp>2026-10-20T03:41:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>VASHGIRD moved page [[Марғзор]] to [[Чаманзор]]</comment>
      <origin>1490147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="d5a57je7lud6eiyungtf90jxzb9e596" xml:space="preserve">#равона [[Чаманзор]]</text>
      <sha1>d5a57je7lud6eiyungtf90jxzb9e596</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490153</id>
      <parentid>1490147</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T03:48:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>Removed redirect to [[Чаманзор]]</comment>
      <origin>1490153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="201" sha1="oafd1kirm934tdw0pi46o6j38rgwbp1" xml:space="preserve">'''Марғзор''' ({{lang-en|Prairie}}) — замини васеи ҳамвор ё теппамеҳвар аст, ки ҳамеша бидуни дарахт ва пӯшида аз алаф аст.</text>
      <sha1>oafd1kirm934tdw0pi46o6j38rgwbp1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490154</id>
      <parentid>1490153</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T03:49:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="277" sha1="fg3h8pabqqmiw4ke16p4s0yobz5idsl" xml:space="preserve">'''Марғзор''' ({{lang-en|Prairie}}) — замини васеи ҳамвор ё теппамеҳвар аст, ки ҳамеша бидуни дарахт ва пӯшида аз алаф аст.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

{{ПБ}}

[[Гурӯҳ:Марғзорҳо| ]]</text>
      <sha1>fg3h8pabqqmiw4ke16p4s0yobz5idsl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Институти марксизм-ленинизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334344</id>
    <revision>
      <id>1490161</id>
      <timestamp>2026-10-20T04:17:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: Институти Марксизм-Ленинизм дар назди КМ ҲКИШ — муассисаи тадқиқоти илмии марказии ҳизбӣ, ки вазифааш ҷамъоварии ҳуҷҷатҳо ва мавод дар бораи ҳаёт ва фаъолияти К. Маркс, Ф. Энгелс, В. И. Ленин ва дигар ходимони барҷастаи ҳизб, нашри осор ва шарҳи ҳоли онҳо, фишу...</comment>
      <origin>1490161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6950" sha1="r1cwq5be45om13t9etc604oyla8gxnz" xml:space="preserve">Институти Марксизм-Ленинизм дар назди КМ ҲКИШ — муассисаи тадқиқоти илмии марказии ҳизбӣ, ки вазифааш ҷамъоварии ҳуҷҷатҳо ва мавод дар бораи ҳаёт ва фаъолияти К. Маркс, Ф. Энгелс, В. И. Ленин ва дигар ходимони барҷастаи ҳизб, нашри осор ва шарҳи ҳоли онҳо, фишурда ва маҷмӯаҳо доир ба масъалаҳои муҳимми назарияи марксистӣ-ленинӣ, таърихи ҲКИШ, таърихи ҳаракати байналхалқии коммунистӣ ва бунёди тарҳи коммунизми илмӣ буд. Институти марксизм-ленинизм. дар солҳои 1921‒1991 вуҷуд доштааст.
Бо қарори КМ ҲКИШ 15.6.1968 вазифаҳои зерин ба уҳдаи Институти марксизм-ленинизм гузошта шуданд: роҳбарии илмию методӣ ба филиалҳо-институтҳои таърихи ҳизб дар назди КМ ҳизбҳои коммунистии ҷумҳуриҳои иттифоқӣ, комитетҳои ҳизбии вилоятӣ ва шаҳрии Маскав, комитети ҳизбии вилояти Ленинград (ҳоло Санкт-Петербург), Музейи К. Маркс ва Ф. Энгелс, Музейи марказии В. И. Ленин ва филиалҳои он, мутобиқгардонии ҳамаи корҳои таҳқиқоти илмии соҳаи илми таърихию ҳизбӣ, назорат ба нашри корҳои илмӣ ва асарҳои адабиёту санъат роҷеъ ба ҳаёту фаъолияти классикони марксизм-ленинизм, расондани ёрии илмию методӣ ба болшевикони куҳансол дар тайёр кардан ва нашри ёдоштҳои онҳо. Соли 1972 дар Институти марксизм-ленинизм шуъбаҳои осори К. Маркс, Ф. Энгелс, В. И. Ленин, таърихи ҲКИШ, сохтмони ҳизбӣ, коммунизми илмӣ, таърихи ҳаракати байналхалқии коммунистӣ, филиалҳо ва мутобиқгардонии корҳои таҳқиқоти илмӣ, Бойгонии марказии ҳизбӣ, китобхона, Музейи К. Маркс ва Ф. Энгелс (аз 1962) мавҷуд буданд. Институт маҷаллаи «Вопросы истории КПСС»-ро (аз 1957) нашр мекард. 8.12.1920 Пленуми КМ КМ ҲК (б) Руссия бо пешниҳоди В. И. Ленин масъалаи ташкил кардани «аввалин музейи марксизм дар ҷаҳон»-ро ба миён гузошт. Мувофиқи қарори Бюрои ташкилии КМ ҲК (б) Руссия аз 11.1.1921 музейи мазкур дар асоси шуъбаи назария, таърих ва амалияи марксизм ба Институти тадқиқоти илмии К. Маркс ва Ф. Энгелс (директораш Д. Б. Рязанов) табдил дода шуд. 
3.11.1931 бо Қарори Президиуми КИМ ИҶШС Институти В. И. Ленин ба Институти К. Маркс ва Ф. Энгелс ҳамроҳ карда шуд ва Институти Маркс – Энгелс – Ленин дар назди КМ ВКП (б) ташкил гардид. Солҳои 1953‒56 Ин-ти Маркс – Энгелс – Ленин ‒ Сталин (ИМЭЛС)-и назди КМ ҲКИШ буд. Аз 28.3.1956 Институти марксизм-ленинизм дар назди КМ ҲКИШ ном гирифт. Аз соли 1991 Институти назария ва таърихи сотсиализм ном дошта, моҳи ноябри 1991 фаъолияти он қатъ гардид. Дар асоси он Институти мустақили масъалаҳои иҷтимоӣ ва миллии Руссия таъсис дода шуд, ки соли 2001 ба Институти таҳқиқоти комплексии иҷтимоии АИ Руссия табдил ёфт ва соли 2005 ҳамчун Маркази таҳқиқоти комплексии иҷтимоӣ бо Институти сотсиология муттаҳид карда шуд. 
Дар солҳои мавҷудияти Институти ду нашри «Асарҳо»-и К. Маркс ва Ф. Энгелс (1928–47; 1954–66), «Асарҳои мунтахаб»-и 2 ва 3-ҷилдаи К. Маркс ва Ф. Энгелс, 14 ҷилди «Архиви Маркс ва Энгелс», нашрҳои 2–3 (1925–32), 4 (1941–67) ва 5 «Асарҳо (куллиёт)»-и В. И. Ленин ба итмом расонида шуданд. Куллиёт аз 55 ҷилд иборат буда, 9000 асар ва мақолаҳо, ҳуҷҷатҳои В. И. Ленинро дар бар мегирад, ки 1100-тои онҳо бори аввал нашр шудаанд. Институти «Асарҳои мунтахаб»-и 2–3-ҷилдаи В. И. Ленин, шарҳи мухтасари ҳоли ӯ (4 нашр), 5 ҷилд ёддоштҳоро дар бораи В. И. Ленин нашр кард; ғайр аз ин, Институти марксизм-ленинизм нашрҳои 4–7-и «КПСС дар резолютсия ва қарорҳои съездҳо, конференсияҳо ва пленумҳои КМ», асарҳои мунтахаби Ф. Э. Дзержинский, М. И. Калинин, Г. К. Орҷоникидзе, С. Г. Шаумян ва дигарон, «Таърихи КПСС» (6 ҷилд)-ро аз нашр баровард. Институти марксизм-ленинизм бо Институтҳои таърихи ҳизби коммунистии чандин мамлакати сотсиалистӣ, инчунин, марказҳои илмии ҳизбҳои бародарии кишварҳои сармоядорӣ робитаи наздик дошт. 
Институти марксизм-ленинизм барои корҳои илмӣ ва таблиғи мероси ғоявии К. Маркс, Ф. Энгелс, В. И. Ленин ва ба муносибати 50-солагии рӯзи таъсисаш бо ордени Ленин сарфароз гардидааст.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Институти Марксизм-Ленинизм|8|муаллиф= }}
 {{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Донишгоҳ]]</text>
      <sha1>r1cwq5be45om13t9etc604oyla8gxnz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490164</id>
      <parentid>1490161</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T04:23:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1490164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7606" sha1="37tklmqemks7t6lthxip7fhwnnddflo" xml:space="preserve">{{Ҷаъбаи пажӯҳишгоҳ
 |ном               = Институти марксизм-ленинизм 
 |ихтисора          = 
 |рамз              =
 |тасвир            =
 |имзо              = 
 |аслӣ              = 
 |номбайнал         = 
 |номи пешина       = 
 |таъсис            = 1921
 |директор          = 
 |шумораи кормандон = 
 |аспирантура       = 
 |докторантура      = 
 |макон             = {{парчамбандӣ|Русия}}, [[Маскав]]
 |нишонӣ            = 
 |сайт              = 
 |Commons           = 
}}
Институти марксизм-ленинизм дар назди КМ ҲКИШ — муассисаи тадқиқоти илмии марказии ҳизбӣ, ки вазифааш ҷамъоварии ҳуҷҷатҳо ва мавод дар бораи ҳаёт ва фаъолияти К. Маркс, Ф. Энгелс, В. И. Ленин ва дигар ходимони барҷастаи ҳизб, нашри осор ва шарҳи ҳоли онҳо, фишурда ва маҷмӯаҳо доир ба масъалаҳои муҳимми назарияи марксистӣ-ленинӣ, таърихи ҲКИШ, таърихи ҳаракати байналхалқии коммунистӣ ва бунёди тарҳи коммунизми илмӣ буд. Институти марксизм-ленинизм. дар солҳои 1921‒1991 вуҷуд доштааст.
Бо қарори КМ ҲКИШ 15.6.1968 вазифаҳои зерин ба уҳдаи Институти марксизм-ленинизм гузошта шуданд: роҳбарии илмию методӣ ба филиалҳо-институтҳои таърихи ҳизб дар назди КМ ҳизбҳои коммунистии ҷумҳуриҳои иттифоқӣ, комитетҳои ҳизбии вилоятӣ ва шаҳрии Маскав, комитети ҳизбии вилояти Ленинград (ҳоло Санкт-Петербург), Музейи К. Маркс ва Ф. Энгелс, Музейи марказии В. И. Ленин ва филиалҳои он, мутобиқгардонии ҳамаи корҳои таҳқиқоти илмии соҳаи илми таърихию ҳизбӣ, назорат ба нашри корҳои илмӣ ва асарҳои адабиёту санъат роҷеъ ба ҳаёту фаъолияти классикони марксизм-ленинизм, расондани ёрии илмию методӣ ба болшевикони куҳансол дар тайёр кардан ва нашри ёдоштҳои онҳо. Соли 1972 дар Институти марксизм-ленинизм шуъбаҳои осори К. Маркс, Ф. Энгелс, В. И. Ленин, таърихи ҲКИШ, сохтмони ҳизбӣ, коммунизми илмӣ, таърихи ҳаракати байналхалқии коммунистӣ, филиалҳо ва мутобиқгардонии корҳои таҳқиқоти илмӣ, Бойгонии марказии ҳизбӣ, китобхона, Музейи К. Маркс ва Ф. Энгелс (аз 1962) мавҷуд буданд. Институт маҷаллаи «Вопросы истории КПСС»-ро (аз 1957) нашр мекард. 8.12.1920 Пленуми КМ КМ ҲК (б) Руссия бо пешниҳоди В. И. Ленин масъалаи ташкил кардани «аввалин музейи марксизм дар ҷаҳон»-ро ба миён гузошт. Мувофиқи қарори Бюрои ташкилии КМ ҲК (б) Руссия аз 11.1.1921 музейи мазкур дар асоси шуъбаи назария, таърих ва амалияи марксизм ба Институти тадқиқоти илмии К. Маркс ва Ф. Энгелс (директораш Д. Б. Рязанов) табдил дода шуд. 
3.11.1931 бо Қарори Президиуми КИМ ИҶШС Институти В. И. Ленин ба Институти К. Маркс ва Ф. Энгелс ҳамроҳ карда шуд ва Институти Маркс – Энгелс – Ленин дар назди КМ ВКП (б) ташкил гардид. Солҳои 1953‒56 Ин-ти Маркс – Энгелс – Ленин ‒ Сталин (ИМЭЛС)-и назди КМ ҲКИШ буд. Аз 28.3.1956 Институти марксизм-ленинизм дар назди КМ ҲКИШ ном гирифт. Аз соли 1991 Институти назария ва таърихи сотсиализм ном дошта, моҳи ноябри 1991 фаъолияти он қатъ гардид. Дар асоси он Институти мустақили масъалаҳои иҷтимоӣ ва миллии Руссия таъсис дода шуд, ки соли 2001 ба Институти таҳқиқоти комплексии иҷтимоии АИ Руссия табдил ёфт ва соли 2005 ҳамчун Маркази таҳқиқоти комплексии иҷтимоӣ бо Институти сотсиология муттаҳид карда шуд. 
Дар солҳои мавҷудияти Институти ду нашри «Асарҳо»-и К. Маркс ва Ф. Энгелс (1928–47; 1954–66), «Асарҳои мунтахаб»-и 2 ва 3-ҷилдаи К. Маркс ва Ф. Энгелс, 14 ҷилди «Архиви Маркс ва Энгелс», нашрҳои 2–3 (1925–32), 4 (1941–67) ва 5 «Асарҳо (куллиёт)»-и В. И. Ленин ба итмом расонида шуданд. Куллиёт аз 55 ҷилд иборат буда, 9000 асар ва мақолаҳо, ҳуҷҷатҳои В. И. Ленинро дар бар мегирад, ки 1100-тои онҳо бори аввал нашр шудаанд. Институти «Асарҳои мунтахаб»-и 2–3-ҷилдаи В. И. Ленин, шарҳи мухтасари ҳоли ӯ (4 нашр), 5 ҷилд ёддоштҳоро дар бораи В. И. Ленин нашр кард; ғайр аз ин, Институти марксизм-ленинизм нашрҳои 4–7-и «КПСС дар резолютсия ва қарорҳои съездҳо, конференсияҳо ва пленумҳои КМ», асарҳои мунтахаби Ф. Э. Дзержинский, М. И. Калинин, Г. К. Орҷоникидзе, С. Г. Шаумян ва дигарон, «Таърихи КПСС» (6 ҷилд)-ро аз нашр баровард. Институти марксизм-ленинизм бо Институтҳои таърихи ҳизби коммунистии чандин мамлакати сотсиалистӣ, инчунин, марказҳои илмии ҳизбҳои бародарии кишварҳои сармоядорӣ робитаи наздик дошт. 
Институти марксизм-ленинизм барои корҳои илмӣ ва таблиғи мероси ғоявии К. Маркс, Ф. Энгелс, В. И. Ленин ва ба муносибати 50-солагии рӯзи таъсисаш бо ордени Ленин сарфароз гардидааст.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Институти Марксизм-Ленинизм|8|муаллиф= }}
 {{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Донишгоҳ]]</text>
      <sha1>37tklmqemks7t6lthxip7fhwnnddflo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490166</id>
      <parentid>1490164</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T04:24:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Сунатулло Сафарзода moved page [[Институти Марксизм-Ленинизм]] to [[Институти марксизм-ленинизм]]</comment>
      <origin>1490164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7606" sha1="37tklmqemks7t6lthxip7fhwnnddflo" xml:space="preserve">{{Ҷаъбаи пажӯҳишгоҳ
 |ном               = Институти марксизм-ленинизм 
 |ихтисора          = 
 |рамз              =
 |тасвир            =
 |имзо              = 
 |аслӣ              = 
 |номбайнал         = 
 |номи пешина       = 
 |таъсис            = 1921
 |директор          = 
 |шумораи кормандон = 
 |аспирантура       = 
 |докторантура      = 
 |макон             = {{парчамбандӣ|Русия}}, [[Маскав]]
 |нишонӣ            = 
 |сайт              = 
 |Commons           = 
}}
Институти марксизм-ленинизм дар назди КМ ҲКИШ — муассисаи тадқиқоти илмии марказии ҳизбӣ, ки вазифааш ҷамъоварии ҳуҷҷатҳо ва мавод дар бораи ҳаёт ва фаъолияти К. Маркс, Ф. Энгелс, В. И. Ленин ва дигар ходимони барҷастаи ҳизб, нашри осор ва шарҳи ҳоли онҳо, фишурда ва маҷмӯаҳо доир ба масъалаҳои муҳимми назарияи марксистӣ-ленинӣ, таърихи ҲКИШ, таърихи ҳаракати байналхалқии коммунистӣ ва бунёди тарҳи коммунизми илмӣ буд. Институти марксизм-ленинизм. дар солҳои 1921‒1991 вуҷуд доштааст.
Бо қарори КМ ҲКИШ 15.6.1968 вазифаҳои зерин ба уҳдаи Институти марксизм-ленинизм гузошта шуданд: роҳбарии илмию методӣ ба филиалҳо-институтҳои таърихи ҳизб дар назди КМ ҳизбҳои коммунистии ҷумҳуриҳои иттифоқӣ, комитетҳои ҳизбии вилоятӣ ва шаҳрии Маскав, комитети ҳизбии вилояти Ленинград (ҳоло Санкт-Петербург), Музейи К. Маркс ва Ф. Энгелс, Музейи марказии В. И. Ленин ва филиалҳои он, мутобиқгардонии ҳамаи корҳои таҳқиқоти илмии соҳаи илми таърихию ҳизбӣ, назорат ба нашри корҳои илмӣ ва асарҳои адабиёту санъат роҷеъ ба ҳаёту фаъолияти классикони марксизм-ленинизм, расондани ёрии илмию методӣ ба болшевикони куҳансол дар тайёр кардан ва нашри ёдоштҳои онҳо. Соли 1972 дар Институти марксизм-ленинизм шуъбаҳои осори К. Маркс, Ф. Энгелс, В. И. Ленин, таърихи ҲКИШ, сохтмони ҳизбӣ, коммунизми илмӣ, таърихи ҳаракати байналхалқии коммунистӣ, филиалҳо ва мутобиқгардонии корҳои таҳқиқоти илмӣ, Бойгонии марказии ҳизбӣ, китобхона, Музейи К. Маркс ва Ф. Энгелс (аз 1962) мавҷуд буданд. Институт маҷаллаи «Вопросы истории КПСС»-ро (аз 1957) нашр мекард. 8.12.1920 Пленуми КМ КМ ҲК (б) Руссия бо пешниҳоди В. И. Ленин масъалаи ташкил кардани «аввалин музейи марксизм дар ҷаҳон»-ро ба миён гузошт. Мувофиқи қарори Бюрои ташкилии КМ ҲК (б) Руссия аз 11.1.1921 музейи мазкур дар асоси шуъбаи назария, таърих ва амалияи марксизм ба Институти тадқиқоти илмии К. Маркс ва Ф. Энгелс (директораш Д. Б. Рязанов) табдил дода шуд. 
3.11.1931 бо Қарори Президиуми КИМ ИҶШС Институти В. И. Ленин ба Институти К. Маркс ва Ф. Энгелс ҳамроҳ карда шуд ва Институти Маркс – Энгелс – Ленин дар назди КМ ВКП (б) ташкил гардид. Солҳои 1953‒56 Ин-ти Маркс – Энгелс – Ленин ‒ Сталин (ИМЭЛС)-и назди КМ ҲКИШ буд. Аз 28.3.1956 Институти марксизм-ленинизм дар назди КМ ҲКИШ ном гирифт. Аз соли 1991 Институти назария ва таърихи сотсиализм ном дошта, моҳи ноябри 1991 фаъолияти он қатъ гардид. Дар асоси он Институти мустақили масъалаҳои иҷтимоӣ ва миллии Руссия таъсис дода шуд, ки соли 2001 ба Институти таҳқиқоти комплексии иҷтимоии АИ Руссия табдил ёфт ва соли 2005 ҳамчун Маркази таҳқиқоти комплексии иҷтимоӣ бо Институти сотсиология муттаҳид карда шуд. 
Дар солҳои мавҷудияти Институти ду нашри «Асарҳо»-и К. Маркс ва Ф. Энгелс (1928–47; 1954–66), «Асарҳои мунтахаб»-и 2 ва 3-ҷилдаи К. Маркс ва Ф. Энгелс, 14 ҷилди «Архиви Маркс ва Энгелс», нашрҳои 2–3 (1925–32), 4 (1941–67) ва 5 «Асарҳо (куллиёт)»-и В. И. Ленин ба итмом расонида шуданд. Куллиёт аз 55 ҷилд иборат буда, 9000 асар ва мақолаҳо, ҳуҷҷатҳои В. И. Ленинро дар бар мегирад, ки 1100-тои онҳо бори аввал нашр шудаанд. Институти «Асарҳои мунтахаб»-и 2–3-ҷилдаи В. И. Ленин, шарҳи мухтасари ҳоли ӯ (4 нашр), 5 ҷилд ёддоштҳоро дар бораи В. И. Ленин нашр кард; ғайр аз ин, Институти марксизм-ленинизм нашрҳои 4–7-и «КПСС дар резолютсия ва қарорҳои съездҳо, конференсияҳо ва пленумҳои КМ», асарҳои мунтахаби Ф. Э. Дзержинский, М. И. Калинин, Г. К. Орҷоникидзе, С. Г. Шаумян ва дигарон, «Таърихи КПСС» (6 ҷилд)-ро аз нашр баровард. Институти марксизм-ленинизм бо Институтҳои таърихи ҳизби коммунистии чандин мамлакати сотсиалистӣ, инчунин, марказҳои илмии ҳизбҳои бародарии кишварҳои сармоядорӣ робитаи наздик дошт. 
Институти марксизм-ленинизм барои корҳои илмӣ ва таблиғи мероси ғоявии К. Маркс, Ф. Энгелс, В. И. Ленин ва ба муносибати 50-солагии рӯзи таъсисаш бо ордени Ленин сарфароз гардидааст.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Институти Марксизм-Ленинизм|8|муаллиф= }}
 {{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Донишгоҳ]]</text>
      <sha1>37tklmqemks7t6lthxip7fhwnnddflo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490171</id>
      <parentid>1490166</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T04:34:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1490171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7891" sha1="mdsx2wkom6q9bb7ku9wwrhikv7uc9tt" xml:space="preserve">{{Ҷаъбаи пажӯҳишгоҳ
 |ном               = Институти марксизм-ленинизм 
 |ихтисора          = 
 |рамз              =
 |тасвир            =
 |имзо              = 
 |аслӣ              = 
 |номбайнал         = 
 |номи пешина       = 
 |таъсис            = 1921
 |директор          = 
 |шумораи кормандон = 
 |аспирантура       = 
 |докторантура      = 
 |макон             = {{парчамбандӣ|Русия}}, [[Маскав]]
 |нишонӣ            = 
 |сайт              = 
 |Commons           = 
}}
'''Институти марксизм-ленинизм''' дар назди КМ ҲКИШ — муассисаи тадқиқоти илмии марказии ҳизбӣ, ки вазифааш ҷамъоварии ҳуҷҷатҳо ва мавод дар бораи ҳаёт ва фаъолияти [[Карл Маркс|К. Маркс]], [[Фридрих Энгелс|Ф. Энгелс]], [[Владимир Ленин|В. И. Ленин]] ва дигар ходимони барҷастаи ҳизб, нашри осор ва шарҳи ҳоли онҳо, фишурда ва маҷмӯаҳо доир ба масъалаҳои муҳимми назарияи марксистӣ-ленинӣ, таърихи [[Ҳизби коммунисти Иттиҳоди Шӯравӣ|ҲКИШ]], таърихи ҳаракати байналхалқии коммунистӣ ва бунёди тарҳи [[коммунизми илмӣ]] буд. Институти марксизм-ленинизм. дар солҳои 1921‒1991 вуҷуд доштааст.

== Вазифаҳои институт ==
Бо қарори КМ ҲКИШ 15.6.1968 вазифаҳои зерин ба уҳдаи Институти марксизм-ленинизм гузошта шуданд: роҳбарии илмию методӣ ба филиалҳо-институтҳои таърихи ҳизб дар назди КМ ҳизбҳои коммунистии ҷумҳуриҳои иттифоқӣ, комитетҳои ҳизбии вилоятӣ ва шаҳрии Маскав, комитети ҳизбии вилояти Ленинград (ҳоло Санкт-Петербург), Музейи К. Маркс ва Ф. Энгелс, Музейи марказии В. И. Ленин ва филиалҳои он, мутобиқгардонии ҳамаи корҳои таҳқиқоти илмии соҳаи илми таърихию ҳизбӣ, назорат ба нашри корҳои илмӣ ва асарҳои адабиёту санъат роҷеъ ба ҳаёту фаъолияти классикони марксизм-ленинизм, расондани ёрии илмию методӣ ба болшевикони куҳансол дар тайёр кардан ва нашри ёдоштҳои онҳо. Соли 1972 дар Институти марксизм-ленинизм шуъбаҳои осори К. Маркс, Ф. Энгелс, В. И. Ленин, таърихи ҲКИШ, сохтмони ҳизбӣ, коммунизми илмӣ, таърихи ҳаракати байналхалқии коммунистӣ, филиалҳо ва мутобиқгардонии корҳои таҳқиқоти илмӣ, Бойгонии марказии ҳизбӣ, китобхона, Музейи К. Маркс ва Ф. Энгелс (аз 1962) мавҷуд буданд. Институт маҷаллаи «Вопросы истории КПСС»-ро (аз 1957) нашр мекард. 8.12.1920 Пленуми КМ КМ ҲК (б) Руссия бо пешниҳоди В. И. Ленин масъалаи ташкил кардани «аввалин музейи марксизм дар ҷаҳон»-ро ба миён гузошт. Мувофиқи қарори Бюрои ташкилии КМ ҲК (б) Руссия аз 11.1.1921 музейи мазкур дар асоси шуъбаи назария, таърих ва амалияи марксизм ба Институти тадқиқоти илмии К. Маркс ва Ф. Энгелс (директораш Д. Б. Рязанов) табдил дода шуд.

3.11.1931 бо Қарори Президиуми КИМ ИҶШС Институти В. И. Ленин ба Институти К. Маркс ва Ф. Энгелс ҳамроҳ карда шуд ва Институти Маркс – Энгелс – Ленин дар назди КМ ВКП (б) ташкил гардид. Солҳои 1953‒56 Ин-ти Маркс – Энгелс – Ленин ‒ Сталин (ИМЭЛС)-и назди КМ ҲКИШ буд. Аз 28.3.1956 Институти марксизм-ленинизм дар назди КМ ҲКИШ ном гирифт. Аз соли 1991 Институти назария ва таърихи сотсиализм ном дошта, моҳи ноябри 1991 фаъолияти он қатъ гардид. Дар асоси он Институти мустақили масъалаҳои иҷтимоӣ ва миллии Руссия таъсис дода шуд, ки соли 2001 ба Институти таҳқиқоти комплексии иҷтимоии АИ Руссия табдил ёфт ва соли 2005 ҳамчун Маркази таҳқиқоти комплексии иҷтимоӣ бо Институти сотсиология муттаҳид карда шуд. 

== Осори нашркардаи институт ==
Дар солҳои мавҷудияти Институти ду нашри «Асарҳо»-и К. Маркс ва Ф. Энгелс (1928–47; 1954–66), «Асарҳои мунтахаб»-и 2 ва 3-ҷилдаи К. Маркс ва Ф. Энгелс, 14 ҷилди «Архиви Маркс ва Энгелс», нашрҳои 2–3 (1925–32), 4 (1941–67) ва 5 «Асарҳо (куллиёт)»-и В. И. Ленин ба итмом расонида шуданд. Куллиёт аз 55 ҷилд иборат буда, 9000 асар ва мақолаҳо, ҳуҷҷатҳои В. И. Ленинро дар бар мегирад, ки 1100-тои онҳо бори аввал нашр шудаанд. Институти «Асарҳои мунтахаб»-и 2–3-ҷилдаи В. И. Ленин, шарҳи мухтасари ҳоли ӯ (4 нашр), 5 ҷилд ёддоштҳоро дар бораи В. И. Ленин нашр кард; ғайр аз ин, Институти марксизм-ленинизм нашрҳои 4–7-и «КПСС дар резолютсия ва қарорҳои съездҳо, конференсияҳо ва пленумҳои КМ», асарҳои мунтахаби Ф. Э. Дзержинский, М. И. Калинин, Г. К. Орҷоникидзе, С. Г. Шаумян ва дигарон, «Таърихи КПСС» (6 ҷилд)-ро аз нашр баровард. Институти марксизм-ленинизм бо институтҳои таърихи ҳизби коммунистии чандин мамлакати сотсиалистӣ, инчунин, марказҳои илмии ҳизбҳои бародарии кишварҳои сармоядорӣ робитаи наздик дошт. 

== Ҷоиза ==
Институти марксизм-ленинизм барои корҳои илмӣ ва таблиғи мероси ғоявии К. Маркс, Ф. Энгелс, В. И. Ленин ва ба муносибати 50-солагии рӯзи таъсисаш бо [[ордени Ленин]] сарфароз гардидааст.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Институти Марксизм-Ленинизм|8|муаллиф= }}
 {{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Донишгоҳ]]</text>
      <sha1>mdsx2wkom6q9bb7ku9wwrhikv7uc9tt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490226</id>
      <parentid>1490171</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:41:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1490226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7961" sha1="i5mmfid8lnfnb7mp70hydvcov3izw4z" xml:space="preserve">{{Ҷаъбаи пажӯҳишгоҳ
 |ном               = Институти марксизм-ленинизм 
 |ихтисора          = 
 |рамз              =
 |тасвир            =
 |имзо              = 
 |аслӣ              = 
 |номбайнал         = 
 |номи пешина       = 
 |таъсис            = 1921
 |директор          = 
 |шумораи кормандон = 
 |аспирантура       = 
 |докторантура      = 
 |макон             = {{парчамбандӣ|Русия}}, [[Маскав]]
 |нишонӣ            = 
 |сайт              = 
 |Commons           = 
}}
'''Институти марксизм-ленинизм''' дар назди КМ ҲКИШ — муассисаи тадқиқоти илмии марказии ҳизбӣ, ки вазифааш ҷамъоварии ҳуҷҷатҳо ва мавод дар бораи ҳаёт ва фаъолияти [[Карл Маркс|К. Маркс]], [[Фридрих Энгелс|Ф. Энгелс]], [[Владимир Ленин|В. И. Ленин]] ва дигар ходимони барҷастаи ҳизб, нашри осор ва шарҳи ҳоли онҳо, фишурда ва маҷмӯаҳо доир ба масъалаҳои муҳимми назарияи марксистӣ-ленинӣ, таърихи [[Ҳизби коммунисти Иттиҳоди Шӯравӣ|ҲКИШ]], таърихи ҳаракати байналхалқии коммунистӣ ва бунёди тарҳи [[коммунизми илмӣ]] буд. Институти марксизм-ленинизм. дар солҳои 1921‒1991 вуҷуд доштааст.

== Вазифаҳои институт ==
Бо қарори КМ ҲКИШ 15.6.1968 вазифаҳои зерин ба уҳдаи Институти марксизм-ленинизм гузошта шуданд: роҳбарии илмию методӣ ба филиалҳо-институтҳои таърихи ҳизб дар назди КМ ҳизбҳои коммунистии ҷумҳуриҳои иттифоқӣ, комитетҳои ҳизбии вилоятӣ ва шаҳрии Маскав, комитети ҳизбии вилояти Ленинград (ҳоло Санкт-Петербург), Музейи К. Маркс ва Ф. Энгелс, Музейи марказии В. И. Ленин ва филиалҳои он, мутобиқгардонии ҳамаи корҳои таҳқиқоти илмии соҳаи илми таърихию ҳизбӣ, назорат ба нашри корҳои илмӣ ва асарҳои адабиёту санъат роҷеъ ба ҳаёту фаъолияти классикони марксизм-ленинизм, расондани ёрии илмию методӣ ба болшевикони куҳансол дар тайёр кардан ва нашри ёдоштҳои онҳо. Соли 1972 дар Институти марксизм-ленинизм шуъбаҳои осори К. Маркс, Ф. Энгелс, В. И. Ленин, таърихи ҲКИШ, сохтмони ҳизбӣ, коммунизми илмӣ, таърихи ҳаракати байналхалқии коммунистӣ, филиалҳо ва мутобиқгардонии корҳои таҳқиқоти илмӣ, Бойгонии марказии ҳизбӣ, китобхона, Музейи К. Маркс ва Ф. Энгелс (аз 1962) мавҷуд буданд. Институт маҷаллаи «Вопросы истории КПСС»-ро (аз 1957) нашр мекард. 8.12.1920 Пленуми КМ КМ ҲК (б) Руссия бо пешниҳоди В. И. Ленин масъалаи ташкил кардани «аввалин музейи марксизм дар ҷаҳон»-ро ба миён гузошт. Мувофиқи қарори Бюрои ташкилии КМ ҲК (б) Руссия аз 11.1.1921 музейи мазкур дар асоси шуъбаи назария, таърих ва амалияи марксизм ба Институти тадқиқоти илмии К. Маркс ва Ф. Энгелс (директораш Д. Б. Рязанов) табдил дода шуд.

3.11.1931 бо Қарори Президиуми КИМ ИҶШС Институти В. И. Ленин ба Институти К. Маркс ва Ф. Энгелс ҳамроҳ карда шуд ва Институти Маркс – Энгелс – Ленин дар назди КМ ВКП (б) ташкил гардид. Солҳои 1953‒56 Ин-ти Маркс – Энгелс – Ленин ‒ Сталин (ИМЭЛС)-и назди КМ ҲКИШ буд. Аз 28.3.1956 Институти марксизм-ленинизм дар назди КМ ҲКИШ ном гирифт. Аз соли 1991 Институти назария ва таърихи сотсиализм ном дошта, моҳи ноябри 1991 фаъолияти он қатъ гардид. Дар асоси он Институти мустақили масъалаҳои иҷтимоӣ ва миллии Руссия таъсис дода шуд, ки соли 2001 ба Институти таҳқиқоти комплексии иҷтимоии АИ Руссия табдил ёфт ва соли 2005 ҳамчун Маркази таҳқиқоти комплексии иҷтимоӣ бо Институти сотсиология муттаҳид карда шуд. 

== Осори нашркардаи институт ==
Дар солҳои мавҷудияти Институти ду нашри «Асарҳо»-и К. Маркс ва Ф. Энгелс (1928–47; 1954–66), «Асарҳои мунтахаб»-и 2 ва 3-ҷилдаи К. Маркс ва Ф. Энгелс, 14 ҷилди «Архиви Маркс ва Энгелс», нашрҳои 2–3 (1925–32), 4 (1941–67) ва 5 «Асарҳо (куллиёт)»-и В. И. Ленин ба итмом расонида шуданд. Куллиёт аз 55 ҷилд иборат буда, 9000 асар ва мақолаҳо, ҳуҷҷатҳои В. И. Ленинро дар бар мегирад, ки 1100-тои онҳо бори аввал нашр шудаанд. Институти «Асарҳои мунтахаб»-и 2–3-ҷилдаи В. И. Ленин, шарҳи мухтасари ҳоли ӯ (4 нашр), 5 ҷилд ёддоштҳоро дар бораи В. И. Ленин нашр кард; ғайр аз ин, Институти марксизм-ленинизм нашрҳои 4–7-и «КПСС дар резолютсия ва қарорҳои съездҳо, конференсияҳо ва пленумҳои КМ», асарҳои мунтахаби Ф. Э. Дзержинский, М. И. Калинин, Г. К. Орҷоникидзе, С. Г. Шаумян ва дигарон, «Таърихи КПСС» (6 ҷилд)-ро аз нашр баровард. Институти марксизм-ленинизм бо институтҳои таърихи ҳизби коммунистии чандин мамлакати сотсиалистӣ, инчунин, марказҳои илмии ҳизбҳои бародарии кишварҳои сармоядорӣ робитаи наздик дошт. 

== Ҷоиза ==
Институти марксизм-ленинизм барои корҳои илмӣ ва таблиғи мероси ғоявии К. Маркс, Ф. Энгелс, В. И. Ленин ва ба муносибати 50-солагии рӯзи таъсисаш бо [[ордени Ленин]] сарфароз гардидааст.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Институти Марксизм-Ленинизм|8|муаллиф= }}
 {{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Донишгоҳ]]
[[Гурӯҳ:Муассисаҳои илмии Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>i5mmfid8lnfnb7mp70hydvcov3izw4z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Институти Марксизм-Ленинизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334345</id>
    <redirect title="Институти марксизм-ленинизм" />
    <revision>
      <id>1490167</id>
      <timestamp>2026-10-20T04:24:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <comment>Сунатулло Сафарзода moved page [[Институти Марксизм-Ленинизм]] to [[Институти марксизм-ленинизм]]</comment>
      <origin>1490167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="kdsfhxyj9pc5alvper5h413y9wsc5af" xml:space="preserve">#равона [[Институти марксизм-ленинизм]]</text>
      <sha1>kdsfhxyj9pc5alvper5h413y9wsc5af</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490168</id>
      <parentid>1490167</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T04:25:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1490168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94" sha1="n5m6fq7vgshqlvwddzf1xey3kdx72nm" xml:space="preserve">#равона [[Институти марксизм-ленинизм]]
__БО_ФЕҲРИСТ__</text>
      <sha1>n5m6fq7vgshqlvwddzf1xey3kdx72nm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҷайраи пӯпидор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334346</id>
    <revision>
      <id>1490172</id>
      <timestamp>2026-10-20T04:36:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Бо тарҷумаи саҳифаи &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1368876046|Crested porcupine]]&quot; сохта шудааст</comment>
      <origin>1490172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="m8ne44v1pa2533r6pdyvfncbsobcx8p" xml:space="preserve">
== Хусусиятҳо ==</text>
      <sha1>m8ne44v1pa2533r6pdyvfncbsobcx8p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қай кардан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334347</id>
    <revision>
      <id>1490179</id>
      <timestamp>2026-10-20T04:46:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Zosya95 moved page [[Қай кардан]] to [[Қайкунӣ]]</comment>
      <origin>1490179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="dm9tltxj4ow3ck7vg5zphwruae6hw87" xml:space="preserve">#равона [[Қайкунӣ]]</text>
      <sha1>dm9tltxj4ow3ck7vg5zphwruae6hw87</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490188</id>
      <parentid>1490179</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T04:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Removed redirect to [[Қайкунӣ]]</comment>
      <origin>1490188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="prczml6xdxi3dl1rr8059l2p3tt7wd8" xml:space="preserve">{{Барои ҳазф}}</text>
      <sha1>prczml6xdxi3dl1rr8059l2p3tt7wd8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gloriosa superba</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334348</id>
    <redirect title="Занбақи оташин" />
    <revision>
      <id>1490184</id>
      <timestamp>2026-10-20T04:49:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Тағйири масир ба [[Занбақи оташин]]</comment>
      <origin>1490184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="kn69pg2jgh7cdljjtu3v7cd3ms6i6vb" xml:space="preserve">#равона [[Занбақи оташин]]</text>
      <sha1>kn69pg2jgh7cdljjtu3v7cd3ms6i6vb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gloriosa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334349</id>
    <redirect title="Глориоза" />
    <revision>
      <id>1490185</id>
      <timestamp>2026-10-20T04:50:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Тағйири масир ба [[Глориоза]]</comment>
      <origin>1490185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="tp57xbrxnvrkf0pl32y7441xuf18e8s" xml:space="preserve">#равона [[Глориоза]]</text>
      <sha1>tp57xbrxnvrkf0pl32y7441xuf18e8s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Институти лоиҳакашию тадқиқотии Фазо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334350</id>
    <revision>
      <id>1490186</id>
      <timestamp>2026-10-20T04:50:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: Институти лоиҳакашию тадқиқотии «Фазо» — муассисаи лоиҳакашию таҳқиқотии Кумитаи давлатии идораи замин ва геодезии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки бо фармони Вазорати кишоварзии ИҶШС №78 аз 15.9.1967 ҳамчун Экспедитсияи комплексии аэрофотогеодезии осиёимиёнаӣ дар...</comment>
      <origin>1490186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4504" sha1="tnqzdrpjzfkeah0ys7gnkan2pu3y3jr" xml:space="preserve">Институти лоиҳакашию тадқиқотии «Фазо» — муассисаи лоиҳакашию таҳқиқотии Кумитаи давлатии идораи замин ва геодезии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки бо фармони Вазорати кишоварзии ИҶШС №78 аз 15.9.1967 ҳамчун Экспедитсияи комплексии аэрофотогеодезии осиёимиёнаӣ дар ш. Душанбе таъсис шудааст. 1.5.1969 экспедитсия ба Муассисаи осиёимиёнаии аэрофотогеодезӣ табдил дода шуда, аз 1.5.1970 ҳамчун филиали осиёимиёнаии Институти умумииттифоқии ҷустуҷӯи аэрофотогеодезии кишоварзӣ (САФ ВИСХАГИ) фаъолият дошт. Аз 10.6.1993 институти ном гирифт. Институт тибқи оинномаи худ корҳои зеринро иҷро мекунад:
– корҳои заминсозӣ, геодезӣ, фотограмметрӣ ва харитасозӣ;
– корҳо оид ба кадастр ва мониторинги замин дар асоси маводди баҳисобгирии давлатии миқдори заминҳои хоҷагиҳо, шаҳрҳо, шаҳракҳо ва маҳалҳои аҳолинишини деҳот;
– корҳои заминсозӣ оид ба муайян намудани сарҳадҳои заминистифодабарандагон ва воҳидҳои маъмурӣ;
– корҳои илмӣ-таҳқиқотӣ дар соҳаҳои заминсозӣ, геодезӣ, фотограмметрӣ ва харитасозӣ;
– сохтан ва такмил додани тӯри геодезии радифӣ;
– коркарди маводди аксбардории кайҳонӣ ва тайёр намудани харитаҳои рақамии гуногунмиқёс барои соҳаҳои хоҷагии халқи ҷумҳурӣ;
– корҳои ҷустуҷӯии аэрофотогеодезӣ;
– таҳияи лоиҳаҳо оид ба ҳифзи заминҳо аз эрозия ва азхудкунии заминҳои нав;
– ташхиси лоиҳаҳои техникии заминсозӣ, геодезӣ ва харитасозӣ;
– такмили ихтисоси мутахассисони соҳа;
– ҷорӣ намудани технологияи муосир дар соҳаи заминсозӣ, геодезӣ, фотограмметрӣ ва харитасозӣ.
Институти солҳои охир бо истифода аз технологияи муосир навовариҳои зеринро дар соҳа амалӣ кардааст: тӯри геодезии радифӣ дар ҷумҳурӣ дар маҷмӯи системаи координатаи умумиҷаҳонии WGS-84 (2008) сохта ва такмил дода шудааст; маводди аксбардории кайҳонӣ коркард ва ортофотопланҳои рақамӣ тайёр карда шудаанд; азрамзбарории ортофотопланҳо ва тайёр намудани харитаҳои рақамии ранга анҷом пазируфтааст; баҳисобгирии миқдори заминҳои шаҳру шаҳракҳо ва маҳалҳои аҳолинишини деҳот бо технологияи муосир ба роҳ монда шудааст; зерсохтори иттилоотии Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳия ва такмил дода шудааст, ки мақсади он истифодабарии озодонаи маълумот тавассути Интернет барои мақомоти ҳокимияти давлатӣ, мақомоти маҳаллии худидоракунӣ, корхонаву ташкилотҳо, шаҳрвандон ва дигар шахсони манфиатдори ватанию хориҷӣ мебошад. 
Дар Институти 115 корманд кор мекунад. Директори институт Шаҳбозов Ш. А. (аз 2015). 

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Институти лоиҳакашию тадқиқотии Фазо|8|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:Донишгоҳ]]</text>
      <sha1>tnqzdrpjzfkeah0ys7gnkan2pu3y3jr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490189</id>
      <parentid>1490186</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T04:53:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1490189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4534" sha1="s7ibabhcfk1xl3kr1fyy6w1wau2z6j8" xml:space="preserve">'''Институти лоиҳакашию тадқиқотии «Фазо»''' — муассисаи лоиҳакашию таҳқиқотии Кумитаи давлатии идораи замин ва геодезии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки бо фармони Вазорати кишоварзии ИҶШС №78 аз 15.9.1967 ҳамчун Экспедитсияи комплексии аэрофотогеодезии осиёимиёнаӣ дар ш. Душанбе таъсис шудааст. 1.5.1969 экспедитсия ба Муассисаи осиёимиёнаии аэрофотогеодезӣ табдил дода шуда, аз 1.5.1970 ҳамчун филиали осиёимиёнаии Институти умумииттифоқии ҷустуҷӯи аэрофотогеодезии кишоварзӣ (САФ ВИСХАГИ) фаъолият дошт. Аз 10.6.1993 институти ном гирифт. Институт тибқи оинномаи худ корҳои зеринро иҷро мекунад: 

– корҳои заминсозӣ, геодезӣ, фотограмметрӣ ва харитасозӣ; 

– корҳо оид ба кадастр ва мониторинги замин дар асоси маводди баҳисобгирии давлатии миқдори заминҳои хоҷагиҳо, шаҳрҳо, шаҳракҳо ва маҳалҳои аҳолинишини деҳот; 

– корҳои заминсозӣ оид ба муайян намудани сарҳадҳои заминистифодабарандагон ва воҳидҳои маъмурӣ; 

– корҳои илмӣ-таҳқиқотӣ дар соҳаҳои заминсозӣ, геодезӣ, фотограмметрӣ ва харитасозӣ; 

– сохтан ва такмил додани тӯри геодезии радифӣ; 

– коркарди маводди аксбардории кайҳонӣ ва тайёр намудани харитаҳои рақамии гуногунмиқёс барои соҳаҳои хоҷагии халқи ҷумҳурӣ; 

– корҳои ҷустуҷӯии аэрофотогеодезӣ; 

– таҳияи лоиҳаҳо оид ба ҳифзи заминҳо аз эрозия ва азхудкунии заминҳои нав; 

– ташхиси лоиҳаҳои техникии заминсозӣ, геодезӣ ва харитасозӣ; 

– такмили ихтисоси мутахассисони соҳа; 

– ҷорӣ намудани технологияи муосир дар соҳаи заминсозӣ, геодезӣ, фотограмметрӣ ва харитасозӣ. 

Институти солҳои охир бо истифода аз технологияи муосир навовариҳои зеринро дар соҳа амалӣ кардааст: тӯри геодезии радифӣ дар ҷумҳурӣ дар маҷмӯи системаи координатаи умумиҷаҳонии WGS-84 (2008) сохта ва такмил дода шудааст; маводди аксбардории кайҳонӣ коркард ва ортофотопланҳои рақамӣ тайёр карда шудаанд; азрамзбарории ортофотопланҳо ва тайёр намудани харитаҳои рақамии ранга анҷом пазируфтааст; баҳисобгирии миқдори заминҳои шаҳру шаҳракҳо ва маҳалҳои аҳолинишини деҳот бо технологияи муосир ба роҳ монда шудааст; зерсохтори иттилоотии Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳия ва такмил дода шудааст, ки мақсади он истифодабарии озодонаи маълумот тавассути Интернет барои мақомоти ҳокимияти давлатӣ, мақомоти маҳаллии худидоракунӣ, корхонаву ташкилотҳо, шаҳрвандон ва дигар шахсони манфиатдори ватанию хориҷӣ мебошад.  

Дар Институт 115 корманд кор мекунад. Директори институт Шаҳбозов Ш. А. (аз 2015). 

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Институти лоиҳакашию тадқиқотии Фазо|8|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:Донишгоҳ]]</text>
      <sha1>s7ibabhcfk1xl3kr1fyy6w1wau2z6j8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490191</id>
      <parentid>1490189</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T04:57:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1490191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5266" sha1="q553vfbuocz0eiuoq0jg1062iohmu39" xml:space="preserve">{{Донишгоҳ
 |ном               = Институти лоиҳакашию тадқиқотии «Фазо»
 |ихтисора          = И с Т ба номи Имом Бухорӣ
 |рамз              =
 |тасвир            =
 |имзо              = 
 |аслӣ              = 
 |номбайнал         = 
 |номи пешина       = 
 |таъсис            = 15.9.1967
 |директор          = 
 |шумораи кормандон = 
 |аспирантура       = 
 |докторантура      = 
 |макон             = {{парчамбандӣ|Тоҷикистон}}, [[Душанбе]]
 |нишонӣ            = 
 |сайт              = 
 |Commons           = 
}}
'''Институти лоиҳакашию тадқиқотии «Фазо»''' — муассисаи лоиҳакашию таҳқиқотии Кумитаи давлатии идораи замин ва геодезии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки бо фармони Вазорати кишоварзии ИҶШС №78 аз 15.9.1967 ҳамчун Экспедитсияи комплексии аэрофотогеодезии осиёимиёнаӣ дар ш. Душанбе таъсис шудааст. 1.5.1969 экспедитсия ба Муассисаи осиёимиёнаии аэрофотогеодезӣ табдил дода шуда, аз 1.5.1970 ҳамчун филиали осиёимиёнаии Институти умумииттифоқии ҷустуҷӯи аэрофотогеодезии кишоварзӣ (САФ ВИСХАГИ) фаъолият дошт. Аз 10.6.1993 институти ном гирифт. Институт тибқи оинномаи худ корҳои зеринро иҷро мекунад: 

* – корҳои заминсозӣ, геодезӣ, фотограмметрӣ ва харитасозӣ; 
* – корҳо оид ба кадастр ва мониторинги замин дар асоси маводди баҳисобгирии давлатии миқдори заминҳои хоҷагиҳо, шаҳрҳо, шаҳракҳо ва маҳалҳои аҳолинишини деҳот; 
* – корҳои заминсозӣ оид ба муайян намудани сарҳадҳои заминистифодабарандагон ва воҳидҳои маъмурӣ; 
* – корҳои илмӣ-таҳқиқотӣ дар соҳаҳои заминсозӣ, геодезӣ, фотограмметрӣ ва харитасозӣ; 
* – сохтан ва такмил додани тӯри геодезии радифӣ; 
* – коркарди маводди аксбардории кайҳонӣ ва тайёр намудани харитаҳои рақамии гуногунмиқёс барои соҳаҳои хоҷагии халқи ҷумҳурӣ; 
* – корҳои ҷустуҷӯии аэрофотогеодезӣ; 
* – таҳияи лоиҳаҳо оид ба ҳифзи заминҳо аз эрозия ва азхудкунии заминҳои нав; 
* – ташхиси лоиҳаҳои техникии заминсозӣ, геодезӣ ва харитасозӣ; 
* – такмили ихтисоси мутахассисони соҳа; 
* – ҷорӣ намудани технологияи муосир дар соҳаи заминсозӣ, геодезӣ, фотограмметрӣ ва харитасозӣ. 

Институти солҳои охир бо истифода аз технологияи муосир навовариҳои зеринро дар соҳа амалӣ кардааст: тӯри геодезии радифӣ дар ҷумҳурӣ дар маҷмӯи системаи координатаи умумиҷаҳонии WGS-84 (2008) сохта ва такмил дода шудааст; маводди аксбардории кайҳонӣ коркард ва ортофотопланҳои рақамӣ тайёр карда шудаанд; азрамзбарории ортофотопланҳо ва тайёр намудани харитаҳои рақамии ранга анҷом пазируфтааст; баҳисобгирии миқдори заминҳои шаҳру шаҳракҳо ва маҳалҳои аҳолинишини деҳот бо технологияи муосир ба роҳ монда шудааст; зерсохтори иттилоотии Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳия ва такмил дода шудааст, ки мақсади он истифодабарии озодонаи маълумот тавассути Интернет барои мақомоти ҳокимияти давлатӣ, мақомоти маҳаллии худидоракунӣ, корхонаву ташкилотҳо, шаҳрвандон ва дигар шахсони манфиатдори ватанию хориҷӣ мебошад.  

Дар Институт 115 корманд кор мекунад. Директори институт Шаҳбозов Ш. А. (аз 2015). 

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Институти лоиҳакашию тадқиқотии Фазо|8|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:Донишгоҳ]]</text>
      <sha1>q553vfbuocz0eiuoq0jg1062iohmu39</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490192</id>
      <parentid>1490191</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T04:57:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1490192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5222" sha1="6rq9dudphsrsfafwwmoxk949mwl0c8r" xml:space="preserve">{{Донишгоҳ
 |ном               = Институти лоиҳакашию тадқиқотии «Фазо»
 |ихтисора          = 
 |рамз              =
 |тасвир            =
 |имзо              = 
 |аслӣ              = 
 |номбайнал         = 
 |номи пешина       = 
 |таъсис            = 15.9.1967
 |директор          = 
 |шумораи кормандон = 
 |аспирантура       = 
 |докторантура      = 
 |макон             = {{парчамбандӣ|Тоҷикистон}}, [[Душанбе]]
 |нишонӣ            = 
 |сайт              = 
 |Commons           = 
}}
'''Институти лоиҳакашию тадқиқотии «Фазо»''' — муассисаи лоиҳакашию таҳқиқотии Кумитаи давлатии идораи замин ва геодезии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки бо фармони Вазорати кишоварзии ИҶШС №78 аз 15.9.1967 ҳамчун Экспедитсияи комплексии аэрофотогеодезии осиёимиёнаӣ дар ш. Душанбе таъсис шудааст. 1.5.1969 экспедитсия ба Муассисаи осиёимиёнаии аэрофотогеодезӣ табдил дода шуда, аз 1.5.1970 ҳамчун филиали осиёимиёнаии Институти умумииттифоқии ҷустуҷӯи аэрофотогеодезии кишоварзӣ (САФ ВИСХАГИ) фаъолият дошт. Аз 10.6.1993 институти ном гирифт. Институт тибқи оинномаи худ корҳои зеринро иҷро мекунад: 

* – корҳои заминсозӣ, геодезӣ, фотограмметрӣ ва харитасозӣ; 
* – корҳо оид ба кадастр ва мониторинги замин дар асоси маводди баҳисобгирии давлатии миқдори заминҳои хоҷагиҳо, шаҳрҳо, шаҳракҳо ва маҳалҳои аҳолинишини деҳот; 
* – корҳои заминсозӣ оид ба муайян намудани сарҳадҳои заминистифодабарандагон ва воҳидҳои маъмурӣ; 
* – корҳои илмӣ-таҳқиқотӣ дар соҳаҳои заминсозӣ, геодезӣ, фотограмметрӣ ва харитасозӣ; 
* – сохтан ва такмил додани тӯри геодезии радифӣ; 
* – коркарди маводди аксбардории кайҳонӣ ва тайёр намудани харитаҳои рақамии гуногунмиқёс барои соҳаҳои хоҷагии халқи ҷумҳурӣ; 
* – корҳои ҷустуҷӯии аэрофотогеодезӣ; 
* – таҳияи лоиҳаҳо оид ба ҳифзи заминҳо аз эрозия ва азхудкунии заминҳои нав; 
* – ташхиси лоиҳаҳои техникии заминсозӣ, геодезӣ ва харитасозӣ; 
* – такмили ихтисоси мутахассисони соҳа; 
* – ҷорӣ намудани технологияи муосир дар соҳаи заминсозӣ, геодезӣ, фотограмметрӣ ва харитасозӣ. 

Институти солҳои охир бо истифода аз технологияи муосир навовариҳои зеринро дар соҳа амалӣ кардааст: тӯри геодезии радифӣ дар ҷумҳурӣ дар маҷмӯи системаи координатаи умумиҷаҳонии WGS-84 (2008) сохта ва такмил дода шудааст; маводди аксбардории кайҳонӣ коркард ва ортофотопланҳои рақамӣ тайёр карда шудаанд; азрамзбарории ортофотопланҳо ва тайёр намудани харитаҳои рақамии ранга анҷом пазируфтааст; баҳисобгирии миқдори заминҳои шаҳру шаҳракҳо ва маҳалҳои аҳолинишини деҳот бо технологияи муосир ба роҳ монда шудааст; зерсохтори иттилоотии Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳия ва такмил дода шудааст, ки мақсади он истифодабарии озодонаи маълумот тавассути Интернет барои мақомоти ҳокимияти давлатӣ, мақомоти маҳаллии худидоракунӣ, корхонаву ташкилотҳо, шаҳрвандон ва дигар шахсони манфиатдори ватанию хориҷӣ мебошад.  

Дар Институт 115 корманд кор мекунад. Директори институт Шаҳбозов Ш. А. (аз 2015). 

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Институти лоиҳакашию тадқиқотии Фазо|8|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:Донишгоҳ]]</text>
      <sha1>6rq9dudphsrsfafwwmoxk949mwl0c8r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490193</id>
      <parentid>1490192</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T04:59:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1490193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5175" sha1="arn47enlfg5cq7ve9fs356bnl396nup" xml:space="preserve">{{Донишгоҳ
 |ном               = Институти лоиҳакашию тадқиқотии «Фазо»
 |ихтисора          = 
 |рамз              =
 |тасвир            =
 |имзо              = 
 |аслӣ              = 
 |номбайнал         = 
 |номи пешина       = 
 |таъсис            = 15.9.1967
 |директор          = 
 |шумораи кормандон = 
 |аспирантура       = 
 |докторантура      = 
 |макон             = {{парчамбандӣ|Тоҷикистон}}, [[Душанбе]]
 |нишонӣ            = 
 |сайт              = 
 |Commons           = 
}}
'''Институти лоиҳакашию тадқиқотии «Фазо»''' — муассисаи лоиҳакашию таҳқиқотии [[Кумитаи давлатии идораи замин ва геодезии Ҷумҳурии Тоҷикистон]], ки бо фармони Вазорати кишоварзии ИҶШС №78 аз 15.9.1967 ҳамчун [[Экспедитсияи комплексии аэрофотогеодезии осиёимиёнаӣ]] дар ш. Душанбе таъсис шудааст. 1.5.1969 экспедитсия ба Муассисаи осиёимиёнаии аэрофотогеодезӣ табдил дода шуда, аз 1.5.1970 ҳамчун филиали осиёимиёнаии Институти умумииттифоқии ҷустуҷӯи аэрофотогеодезии кишоварзӣ (САФ ВИСХАГИ) фаъолият дошт. Аз 10.6.1993 институти ном гирифт. Институт тибқи оинномаи худ корҳои зеринро иҷро мекунад: 

* корҳои заминсозӣ, геодезӣ, фотограмметрӣ ва харитасозӣ;
* корҳо оид ба кадастр ва мониторинги замин дар асоси маводди баҳисобгирии давлатии миқдори заминҳои хоҷагиҳо, шаҳрҳо, шаҳракҳо ва маҳалҳои аҳолинишини деҳот;
* корҳои заминсозӣ оид ба муайян намудани сарҳадҳои заминистифодабарандагон ва воҳидҳои маъмурӣ;
* корҳои илмӣ-таҳқиқотӣ дар соҳаҳои заминсозӣ, геодезӣ, фотограмметрӣ ва харитасозӣ;
* сохтан ва такмил додани тӯри геодезии радифӣ;
* коркарди маводди аксбардории кайҳонӣ ва тайёр намудани харитаҳои рақамии гуногунмиқёс барои соҳаҳои хоҷагии халқи ҷумҳурӣ;
* корҳои ҷустуҷӯии аэрофотогеодезӣ;
* таҳияи лоиҳаҳо оид ба ҳифзи заминҳо аз эрозия ва азхудкунии заминҳои нав;
* ташхиси лоиҳаҳои техникии заминсозӣ, геодезӣ ва харитасозӣ;
* такмили ихтисоси мутахассисони соҳа;
* ҷорӣ намудани технологияи муосир дар соҳаи заминсозӣ, геодезӣ, фотограмметрӣ ва харитасозӣ.

Институти солҳои охир бо истифода аз технологияи муосир навовариҳои зеринро дар соҳа амалӣ кардааст: тӯри геодезии радифӣ дар ҷумҳурӣ дар маҷмӯи системаи координатаи умумиҷаҳонии WGS-84 (2008) сохта ва такмил дода шудааст; маводди аксбардории кайҳонӣ коркард ва ортофотопланҳои рақамӣ тайёр карда шудаанд; азрамзбарории ортофотопланҳо ва тайёр намудани харитаҳои рақамии ранга анҷом пазируфтааст; баҳисобгирии миқдори заминҳои шаҳру шаҳракҳо ва маҳалҳои аҳолинишини деҳот бо технологияи муосир ба роҳ монда шудааст; зерсохтори иттилоотии Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳия ва такмил дода шудааст, ки мақсади он истифодабарии озодонаи маълумот тавассути интернет барои мақомоти ҳокимияти давлатӣ, мақомоти маҳаллии худидоракунӣ, корхонаву ташкилотҳо, шаҳрвандон ва дигар шахсони манфиатдори ватанию хориҷӣ мебошад.  

Дар Институт 115 корманд кор мекунад. Директори институт Шаҳбозов Ш. А. (аз 2015). 

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Институти лоиҳакашию тадқиқотии Фазо|8|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:Донишгоҳ]]</text>
      <sha1>arn47enlfg5cq7ve9fs356bnl396nup</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490194</id>
      <parentid>1490193</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:01:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1490194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5202" sha1="mr7dtw69a2dvgkhz9rav049c9o2clvu" xml:space="preserve">{{Донишгоҳ
 |ном               = Институти лоиҳакашию тадқиқотии «Фазо»
 |ихтисора          = 
 |рамз              =
 |тасвир            =
 |имзо              = 
 |аслӣ              = 
 |номбайнал         = 
 |номи пешина       = 
 |таъсис            = 15.9.1967
 |директор          = Шаҳбозов Ш. А.
 |шумораи кормандон = 115
 |аспирантура       = 
 |докторантура      = 
 |макон             = {{парчамбандӣ|Тоҷикистон}}, [[Душанбе]]
 |нишонӣ            = 
 |сайт              = 
 |Commons           = 
}}
'''Институти лоиҳакашию тадқиқотии «Фазо»''' — муассисаи лоиҳакашию таҳқиқотии [[Кумитаи давлатии идораи замин ва геодезии Ҷумҳурии Тоҷикистон]], ки бо фармони Вазорати кишоварзии ИҶШС №78 аз 15.9.1967 ҳамчун [[Экспедитсияи комплексии аэрофотогеодезии осиёимиёнаӣ]] дар ш. Душанбе таъсис шудааст. 1.5.1969 экспедитсия ба Муассисаи осиёимиёнаии аэрофотогеодезӣ табдил дода шуда, аз 1.5.1970 ҳамчун филиали осиёимиёнаии Институти умумииттифоқии ҷустуҷӯи аэрофотогеодезии кишоварзӣ (САФ ВИСХАГИ) фаъолият дошт. Аз 10.6.1993 институти ном гирифт. Институт тибқи оинномаи худ корҳои зеринро иҷро мекунад: 

* корҳои заминсозӣ, геодезӣ, фотограмметрӣ ва харитасозӣ;
* корҳо оид ба кадастр ва мониторинги замин дар асоси маводди баҳисобгирии давлатии миқдори заминҳои хоҷагиҳо, шаҳрҳо, шаҳракҳо ва маҳалҳои аҳолинишини деҳот;
* корҳои заминсозӣ оид ба муайян намудани сарҳадҳои заминистифодабарандагон ва воҳидҳои маъмурӣ;
* корҳои илмӣ-таҳқиқотӣ дар соҳаҳои заминсозӣ, геодезӣ, фотограмметрӣ ва харитасозӣ;
* сохтан ва такмил додани тӯри геодезии радифӣ;
* коркарди маводди аксбардории кайҳонӣ ва тайёр намудани харитаҳои рақамии гуногунмиқёс барои соҳаҳои хоҷагии халқи ҷумҳурӣ;
* корҳои ҷустуҷӯии аэрофотогеодезӣ;
* таҳияи лоиҳаҳо оид ба ҳифзи заминҳо аз эрозия ва азхудкунии заминҳои нав;
* ташхиси лоиҳаҳои техникии заминсозӣ, геодезӣ ва харитасозӣ;
* такмили ихтисоси мутахассисони соҳа;
* ҷорӣ намудани технологияи муосир дар соҳаи заминсозӣ, геодезӣ, фотограмметрӣ ва харитасозӣ.

Институти солҳои охир бо истифода аз технологияи муосир навовариҳои зеринро дар соҳа амалӣ кардааст: тӯри геодезии радифӣ дар ҷумҳурӣ дар маҷмӯи системаи координатаи умумиҷаҳонии WGS-84 (2008) сохта ва такмил дода шудааст; маводди аксбардории кайҳонӣ коркард ва ортофотопланҳои рақамӣ тайёр карда шудаанд; азрамзбарории ортофотопланҳо ва тайёр намудани харитаҳои рақамии ранга анҷом пазируфтааст; баҳисобгирии миқдори заминҳои шаҳру шаҳракҳо ва маҳалҳои аҳолинишини деҳот бо технологияи муосир ба роҳ монда шудааст; зерсохтори иттилоотии Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳия ва такмил дода шудааст, ки мақсади он истифодабарии озодонаи маълумот тавассути интернет барои мақомоти ҳокимияти давлатӣ, мақомоти маҳаллии худидоракунӣ, корхонаву ташкилотҳо, шаҳрвандон ва дигар шахсони манфиатдори ватанию хориҷӣ мебошад.  

Дар Институт 115 корманд кор мекунад. Директори институт Шаҳбозов Ш. А. (аз 2015). 

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Институти лоиҳакашию тадқиқотии Фазо|8|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:Донишгоҳ]]</text>
      <sha1>mr7dtw69a2dvgkhz9rav049c9o2clvu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490197</id>
      <parentid>1490194</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:06:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1490197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5198" sha1="mepfukl4k8bg4y41qu9kq3t73soi0cz" xml:space="preserve">{{Донишгоҳ
 |ном               = Институти лоиҳакашию тадқиқотии «Фазо»
 |ихтисора          = 
 |рамз              =
 |тасвир            =
 |имзо              = 
 |аслӣ              = 
 |номбайнал         = 
 |номи пешина       = 
 |таъсис            = 15.9.1967
 |директор          = Шаҳбозов Ш. А.
 |шумораи кормандон = 115
 |аспирантура       = 
 |докторантура      = 
 |макон             = {{парчамбандӣ|Тоҷикистон}}, [[Душанбе]]
 |нишонӣ            = 
 |сайт              = 
 |Commons           = 
}}
'''Институти лоиҳакашию тадқиқотии «Фазо»''' — муассисаи лоиҳакашию таҳқиқотии [[Кумитаи давлатии идораи замин ва геодезии Ҷумҳурии Тоҷикистон]], ки бо фармони Вазорати кишоварзии ИҶШС №78 аз 15.9.1967 ҳамчун Экспедитсияи комплексии аэрофотогеодезии осиёимиёнаӣ дар ш. Душанбе таъсис шудааст. 1.5.1969 экспедитсия ба Муассисаи осиёимиёнаии аэрофотогеодезӣ табдил дода шуда, аз 1.5.1970 ҳамчун филиали осиёимиёнаии Институти умумииттифоқии ҷустуҷӯи аэрофотогеодезии кишоварзӣ (САФ ВИСХАГИ) фаъолият дошт. Аз 10.6.1993 институти ном гирифт. Институт тибқи оинномаи худ корҳои зеринро иҷро мекунад: 

* корҳои заминсозӣ, геодезӣ, фотограмметрӣ ва харитасозӣ;
* корҳо оид ба кадастр ва мониторинги замин дар асоси маводди баҳисобгирии давлатии миқдори заминҳои хоҷагиҳо, шаҳрҳо, шаҳракҳо ва маҳалҳои аҳолинишини деҳот;
* корҳои заминсозӣ оид ба муайян намудани сарҳадҳои заминистифодабарандагон ва воҳидҳои маъмурӣ;
* корҳои илмӣ-таҳқиқотӣ дар соҳаҳои заминсозӣ, геодезӣ, фотограмметрӣ ва харитасозӣ;
* сохтан ва такмил додани тӯри геодезии радифӣ;
* коркарди маводди аксбардории кайҳонӣ ва тайёр намудани харитаҳои рақамии гуногунмиқёс барои соҳаҳои хоҷагии халқи ҷумҳурӣ;
* корҳои ҷустуҷӯии аэрофотогеодезӣ;
* таҳияи лоиҳаҳо оид ба ҳифзи заминҳо аз эрозия ва азхудкунии заминҳои нав;
* ташхиси лоиҳаҳои техникии заминсозӣ, геодезӣ ва харитасозӣ;
* такмили ихтисоси мутахассисони соҳа;
* ҷорӣ намудани технологияи муосир дар соҳаи заминсозӣ, геодезӣ, фотограмметрӣ ва харитасозӣ.

Институти солҳои охир бо истифода аз технологияи муосир навовариҳои зеринро дар соҳа амалӣ кардааст: тӯри геодезии радифӣ дар ҷумҳурӣ дар маҷмӯи системаи координатаи умумиҷаҳонии WGS-84 (2008) сохта ва такмил дода шудааст; маводди аксбардории кайҳонӣ коркард ва ортофотопланҳои рақамӣ тайёр карда шудаанд; азрамзбарории ортофотопланҳо ва тайёр намудани харитаҳои рақамии ранга анҷом пазируфтааст; баҳисобгирии миқдори заминҳои шаҳру шаҳракҳо ва маҳалҳои аҳолинишини деҳот бо технологияи муосир ба роҳ монда шудааст; зерсохтори иттилоотии Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳия ва такмил дода шудааст, ки мақсади он истифодабарии озодонаи маълумот тавассути интернет барои мақомоти ҳокимияти давлатӣ, мақомоти маҳаллии худидоракунӣ, корхонаву ташкилотҳо, шаҳрвандон ва дигар шахсони манфиатдори ватанию хориҷӣ мебошад.  

Дар Институт 115 корманд кор мекунад. Директори институт Шаҳбозов Ш. А. (аз 2015). 

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Институти лоиҳакашию тадқиқотии Фазо|8|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:Донишгоҳ]]</text>
      <sha1>mepfukl4k8bg4y41qu9kq3t73soi0cz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490222</id>
      <parentid>1490197</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:40:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1490222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5268" sha1="ihemumwewzp73mdluts140g1zivb10u" xml:space="preserve">{{Донишгоҳ
 |ном               = Институти лоиҳакашию тадқиқотии «Фазо»
 |ихтисора          = 
 |рамз              =
 |тасвир            =
 |имзо              = 
 |аслӣ              = 
 |номбайнал         = 
 |номи пешина       = 
 |таъсис            = 15.9.1967
 |директор          = Шаҳбозов Ш. А.
 |шумораи кормандон = 115
 |аспирантура       = 
 |докторантура      = 
 |макон             = {{парчамбандӣ|Тоҷикистон}}, [[Душанбе]]
 |нишонӣ            = 
 |сайт              = 
 |Commons           = 
}}
'''Институти лоиҳакашию тадқиқотии «Фазо»''' — муассисаи лоиҳакашию таҳқиқотии [[Кумитаи давлатии идораи замин ва геодезии Ҷумҳурии Тоҷикистон]], ки бо фармони Вазорати кишоварзии ИҶШС №78 аз 15.9.1967 ҳамчун Экспедитсияи комплексии аэрофотогеодезии осиёимиёнаӣ дар ш. Душанбе таъсис шудааст. 1.5.1969 экспедитсия ба Муассисаи осиёимиёнаии аэрофотогеодезӣ табдил дода шуда, аз 1.5.1970 ҳамчун филиали осиёимиёнаии Институти умумииттифоқии ҷустуҷӯи аэрофотогеодезии кишоварзӣ (САФ ВИСХАГИ) фаъолият дошт. Аз 10.6.1993 институти ном гирифт. Институт тибқи оинномаи худ корҳои зеринро иҷро мекунад: 

* корҳои заминсозӣ, геодезӣ, фотограмметрӣ ва харитасозӣ;
* корҳо оид ба кадастр ва мониторинги замин дар асоси маводди баҳисобгирии давлатии миқдори заминҳои хоҷагиҳо, шаҳрҳо, шаҳракҳо ва маҳалҳои аҳолинишини деҳот;
* корҳои заминсозӣ оид ба муайян намудани сарҳадҳои заминистифодабарандагон ва воҳидҳои маъмурӣ;
* корҳои илмӣ-таҳқиқотӣ дар соҳаҳои заминсозӣ, геодезӣ, фотограмметрӣ ва харитасозӣ;
* сохтан ва такмил додани тӯри геодезии радифӣ;
* коркарди маводди аксбардории кайҳонӣ ва тайёр намудани харитаҳои рақамии гуногунмиқёс барои соҳаҳои хоҷагии халқи ҷумҳурӣ;
* корҳои ҷустуҷӯии аэрофотогеодезӣ;
* таҳияи лоиҳаҳо оид ба ҳифзи заминҳо аз эрозия ва азхудкунии заминҳои нав;
* ташхиси лоиҳаҳои техникии заминсозӣ, геодезӣ ва харитасозӣ;
* такмили ихтисоси мутахассисони соҳа;
* ҷорӣ намудани технологияи муосир дар соҳаи заминсозӣ, геодезӣ, фотограмметрӣ ва харитасозӣ.

Институти солҳои охир бо истифода аз технологияи муосир навовариҳои зеринро дар соҳа амалӣ кардааст: тӯри геодезии радифӣ дар ҷумҳурӣ дар маҷмӯи системаи координатаи умумиҷаҳонии WGS-84 (2008) сохта ва такмил дода шудааст; маводди аксбардории кайҳонӣ коркард ва ортофотопланҳои рақамӣ тайёр карда шудаанд; азрамзбарории ортофотопланҳо ва тайёр намудани харитаҳои рақамии ранга анҷом пазируфтааст; баҳисобгирии миқдори заминҳои шаҳру шаҳракҳо ва маҳалҳои аҳолинишини деҳот бо технологияи муосир ба роҳ монда шудааст; зерсохтори иттилоотии Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳия ва такмил дода шудааст, ки мақсади он истифодабарии озодонаи маълумот тавассути интернет барои мақомоти ҳокимияти давлатӣ, мақомоти маҳаллии худидоракунӣ, корхонаву ташкилотҳо, шаҳрвандон ва дигар шахсони манфиатдори ватанию хориҷӣ мебошад.  

Дар Институт 115 корманд кор мекунад. Директори институт Шаҳбозов Ш. А. (аз 2015). 

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Институти лоиҳакашию тадқиқотии Фазо|8|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:Донишгоҳ]]
[[Гурӯҳ:Муассисаҳои илмии Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>ihemumwewzp73mdluts140g1zivb10u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490285</id>
      <parentid>1490222</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:20:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5305" sha1="rwcp5j84zsh42dl0kb9pip7hqoeirsh" xml:space="preserve">{{Ҷаъбаи пажӯҳишгоҳ
 |ном               = Институти лоиҳакашию тадқиқотии «Фазо»
 |ихтисора          = 
 |рамз              =
 |тасвир            =
 |имзо              = 
 |аслӣ              = 
 |номбайнал         = 
 |номи пешина       = 
 |таъсис            = 15.9.1967
 |директор          = Шаҳбозов Ш. А.
 |шумораи кормандон = 115
 |аспирантура       = 
 |докторантура      = 
 |макон             = {{парчамбандӣ|Тоҷикистон}}, [[Душанбе]]
 |нишонӣ            = 
 |сайт              = 
 |Commons           = 
}}
'''Институти лоиҳакашию тадқиқотии «Фазо»''' — муассисаи лоиҳакашию таҳқиқотии [[Кумитаи давлатии идораи замин ва геодезии Ҷумҳурии Тоҷикистон]], ки бо фармони Вазорати кишоварзии ИҶШС № 78 аз 15.9.1967 ҳамчун Экспедитсияи комплексии аэрофотогеодезии осиёимиёнаӣ дар ш. Душанбе таъсис шудааст. 

== Таърих ==
1.5.1969 экспедитсия ба Муассисаи осиёимиёнаии аэрофотогеодезӣ табдил дода шуда, аз 1.5.1970 ҳамчун филиали осиёимиёнаии Институти умумииттифоқии ҷустуҷӯи аэрофотогеодезии кишоварзӣ (САФ ВИСХАГИ) фаъолият дошт. Аз 10.6.1993 институти ном гирифт. Институт тибқи оинномаи худ корҳои зеринро иҷро мекунад:

* корҳои заминсозӣ, геодезӣ, фотограмметрӣ ва харитасозӣ;
* корҳо оид ба кадастр ва мониторинги замин дар асоси маводди баҳисобгирии давлатии миқдори заминҳои хоҷагиҳо, шаҳрҳо, шаҳракҳо ва маҳалҳои аҳолинишини деҳот;
* корҳои заминсозӣ оид ба муайян намудани сарҳадҳои заминистифодабарандагон ва воҳидҳои маъмурӣ;
* корҳои илмӣ-таҳқиқотӣ дар соҳаҳои заминсозӣ, геодезӣ, фотограмметрӣ ва харитасозӣ;
* сохтан ва такмил додани тӯри геодезии радифӣ;
* коркарди маводди аксбардории кайҳонӣ ва тайёр намудани харитаҳои рақамии гуногунмиқёс барои соҳаҳои хоҷагии халқи ҷумҳурӣ;
* корҳои ҷустуҷӯии аэрофотогеодезӣ;
* таҳияи лоиҳаҳо оид ба ҳифзи заминҳо аз эрозия ва азхудкунии заминҳои нав;
* ташхиси лоиҳаҳои техникии заминсозӣ, геодезӣ ва харитасозӣ;
* такмили ихтисоси мутахассисони соҳа;
* ҷорӣ намудани технологияи муосир дар соҳаи заминсозӣ, геодезӣ, фотограмметрӣ ва харитасозӣ.

Институти солҳои охир бо истифода аз технологияи муосир навовариҳои зеринро дар соҳа амалӣ кардааст: тӯри геодезии радифӣ дар ҷумҳурӣ дар маҷмӯи системаи координатаи умумиҷаҳонии WGS-84 (2008) сохта ва такмил дода шудааст; маводди аксбардории кайҳонӣ коркард ва ортофотопланҳои рақамӣ тайёр карда шудаанд; азрамзбарории ортофотопланҳо ва тайёр намудани харитаҳои рақамии ранга анҷом пазируфтааст; баҳисобгирии миқдори заминҳои шаҳру шаҳракҳо ва маҳалҳои аҳолинишини деҳот бо технологияи муосир ба роҳ монда шудааст; зерсохтори иттилоотии Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳия ва такмил дода шудааст, ки мақсади он истифодабарии озодонаи маълумот тавассути интернет барои мақомоти ҳокимияти давлатӣ, мақомоти маҳаллии худидоракунӣ, корхонаву ташкилотҳо, шаҳрвандон ва дигар шахсони манфиатдори ватанию хориҷӣ мебошад.

Дар Институт 115 корманд кор мекунад. Директори институт Шаҳбозов Ш. А. (аз 2015).

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Институти лоиҳакашию тадқиқотии Фазо|8|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:Донишгоҳ]]
[[Гурӯҳ:Муассисаҳои илмии Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>rwcp5j84zsh42dl0kb9pip7hqoeirsh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саноати дорусозӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334351</id>
    <revision>
      <id>1490190</id>
      <timestamp>2026-10-20T04:56:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Бо тарҷумаи саҳифаи &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1380023967|Pharmaceutical industry]]&quot; сохта шудааст</comment>
      <origin>1490190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="avdyfg3qz5anqwh7neao7dxe6t941ou" xml:space="preserve">
== Таърих ==

[[Гурӯҳ:Иқтисодиёт аз рӯи соҳаҳо]]
[[Гурӯҳ:Дорушиносӣ]]</text>
      <sha1>avdyfg3qz5anqwh7neao7dxe6t941ou</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лӯнда</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334352</id>
    <revision>
      <id>1490195</id>
      <timestamp>2026-10-20T05:02:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Бо тарҷумаи саҳифаи &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1379314077|Tuber]]&quot; сохта шудааст</comment>
      <origin>1490195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="317" sha1="rts3d0j1f8j2p8wr0ohte6er07qg2aj" xml:space="preserve">
=== Картошка ===
[[File:SolanumTuberosumYoungTuber.jpg|мини| Лӯндаи [[Картошка|картошкаи]] ҷавон]]

== Лӯндабех ==

== Инчунин нигаред ==

== Адабиёт ==

[[Гурӯҳ:Анатомияи рустаниҳо]]
[[Гурӯҳ:Сохти рустанӣ]]</text>
      <sha1>rts3d0j1f8j2p8wr0ohte6er07qg2aj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Афзоиши нашвӣ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334353</id>
    <revision>
      <id>1490198</id>
      <timestamp>2026-10-20T05:08:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Бо тарҷумаи саҳифаи &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1351962763|Vegetative reproduction]]&quot; сохта шудааст</comment>
      <origin>1490198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="hv2vnq1luuqbz2dbwszy0qbtj9py82e" xml:space="preserve">
== Афзоиши растанӣ ==</text>
      <sha1>hv2vnq1luuqbz2dbwszy0qbtj9py82e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Якпаллагиҳо</title>
    <ns>14</ns>
    <id>334354</id>
    <revision>
      <id>1490202</id>
      <timestamp>2026-10-20T05:16:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи холӣ эҷод шуд</comment>
      <origin>1490202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490212</id>
      <parentid>1490202</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:20:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <origin>1490212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="7f9n9udjs7iejk4d1d5wv997790nhrq" xml:space="preserve">[[Гурӯҳ:Пӯшидатухмон]]</text>
      <sha1>7f9n9udjs7iejk4d1d5wv997790nhrq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гурӯҳ:Занбақгулҳо</title>
    <ns>14</ns>
    <id>334355</id>
    <revision>
      <id>1490204</id>
      <timestamp>2026-10-20T05:17:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Zosya95 moved page [[Гурӯҳ:Занбақгулҳо]] to [[Гурӯҳ:Занбақгулон]]</comment>
      <origin>1490204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="k3zxeeietlie853zcx3c2gn4s5sl68k" xml:space="preserve">#равона [[:Гурӯҳ:Занбақгулон]]</text>
      <sha1>k3zxeeietlie853zcx3c2gn4s5sl68k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490214</id>
      <parentid>1490204</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:22:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Removed redirect to [[Гурӯҳ:Занбақгулон]]</comment>
      <origin>1490214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="prczml6xdxi3dl1rr8059l2p3tt7wd8" xml:space="preserve">{{Барои ҳазф}}</text>
      <sha1>prczml6xdxi3dl1rr8059l2p3tt7wd8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Занбақгулҳо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334356</id>
    <revision>
      <id>1490208</id>
      <timestamp>2026-10-20T05:18:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Zosya95 moved page [[Занбақгулҳо]] to [[Занбақгулон]]</comment>
      <origin>1490208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40" sha1="9617yymnecesc0z4ks5s8yyb3uzcox9" xml:space="preserve">#равона [[Занбақгулон]]</text>
      <sha1>9617yymnecesc0z4ks5s8yyb3uzcox9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490211</id>
      <parentid>1490208</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:19:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Removed redirect to [[Занбақгулон]]</comment>
      <origin>1490211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="prczml6xdxi3dl1rr8059l2p3tt7wd8" xml:space="preserve">{{Барои ҳазф}}</text>
      <sha1>prczml6xdxi3dl1rr8059l2p3tt7wd8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334357</id>
    <revision>
      <id>1490216</id>
      <timestamp>2026-10-20T05:26:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав:  {{Донишгоҳ  |ном               = Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон   |ихтисора          = (АИКТ)  |рамз              =  |тасвир            =  |имзо              =   |аслӣ              =   |номбайнал         =   |номи пешина       =   |таъсис            = 2.10.1984  |директор          =   |шу...</comment>
      <origin>1490216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5513" sha1="56xr02qatmgjn43rf7spa5zj37jgdcj" xml:space="preserve"> {{Донишгоҳ
 |ном               = Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон 
 |ихтисора          = (АИКТ)
 |рамз              =
 |тасвир            =
 |имзо              = 
 |аслӣ              = 
 |номбайнал         = 
 |номи пешина       = 
 |таъсис            = 2.10.1984
 |директор          = 
 |шумораи кормандон = 56
 |аспирантура       = 40
 |докторантура      = 
 |макон             = {{парчамбандӣ|Тоҷикистон}}, [[Душанбе]]
 |нишонӣ            = 
 |сайт              = 
 |Commons           = 
}}
Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон (АИКТ) — муассисаи давлатии илмӣ, ки 2.10.1984 дар асоси Қарори Шӯрои Вазирони ИҶШС ҳамчун Институти илмию таҳқиқотии иқтисодиёт ва ташкили истеҳсолоти хоҷагии қишлоқ таъсис ёфтааст. Аз соли 2008 Муассисаи давлатии илмии Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон номгузорӣ шуд. Мақсади асосии Институт таҳияи пешниҳод ва тавсияҳои комплексӣ оид ба асосҳои назариявӣ ва амалии тараққиёти иқтисодию иҷтимоии кишоварзӣ ва соҳаҳои ба он алоқаманди хоҷагии халқ дар шароити ташаккули муносибатҳои иқтисоди миллӣ мебошад. Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон 6 шуъба дорад: шуъбаи омӯзиши муаммоҳои иҷтимоию иқтисодии ноҳияҳои кӯҳистон; шуъбаи иқтисодиёти серсоҳа дар Комплекси агросаноатӣ (КАС); шуъбаи бозори воситаҳои истеҳсолот ва хидматрасонӣ; шуъбаи омӯзиши бозорҳои кишоварзӣ; шуъбаи таҳлили макроиқтисодӣ; шуъбаи иттилоотию машваратӣ ва таълим. Институт бо муассисаҳои илмии АИКТ, АИ Ҷумҳурии Тоҷикистон, ДМТ, ДАТ ба номи Ш. Шоҳтемур, ДДМИТ, Донишгоҳи давлатии тиҷорати Тоҷикистон, Донишкадаи соҳибкорӣ ва хизмат, АИ Руссия, Институти таҳқиқоти илмии ташкили истеҳсолот, меҳнат ва идоракунии кишоварзии Руссия, Институти умумируссиягии таҳқиқоти илмии хоҷагии деҳот, Академияи кишоварзии ба номи К. А. Тимирязеви Маскав, институтҳои соҳавии ҷумҳуриҳои Осиёи Марказӣ ва ғ. ҳамкориҳои илмӣ дорад. Дар институт зиёда аз 40 аспирант ба корҳои илмию таҳқиқотӣ машғуланд. Дар 5 соли охир 2 нафар рисолаи докторӣ ва 22 нафар рисолаи номзадӣ дифоъ кардаанд.
Олимони Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон Консепсияи сиёсати аграрии Тоҷикистон, Консепсияи инноватсионии пешрафти комплекси агросаноатии Тоҷикистон ва Стратегияи паст кардани сатҳи камбизоатиро таҳия намуданд, ки Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон онҳоро тасдиқ кардааст. Аз ҷониби кормандони Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон лоиҳаи Барномаи амнияти озуқавории Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳия ва бо вазорату идораҳои дахлдор мувофиқа шудааст. Инчунин, кормандони Институт самтҳои асосии сармоягузории соҳа, роҳҳои истифодаи самарноки он ва усули гирифтани қарзҳои бонкиро барои хоҷагиҳои деҳкониву фермерӣ пешниҳод карданд. Дар Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон 56 нафар кор мекунанд, ки аз онҳо 14 нафар н. и., 3 нафар д. и. ва 1 нафар акад. мебошанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон |8|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:Донишгоҳ]]</text>
      <sha1>56xr02qatmgjn43rf7spa5zj37jgdcj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490219</id>
      <parentid>1490216</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:31:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1490219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5633" sha1="1zpoea0e7df5jexyo87vhp0jkr3u85p" xml:space="preserve"> {{Донишгоҳ
 |ном               = Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон 
 |ихтисора          = (АИКТ)
 |рамз              =
 |тасвир            =
 |имзо              = 
 |аслӣ              = 
 |номбайнал         = 
 |номи пешина       = 
 |таъсис            = 2.10.1984
 |директор          = 
 |шумораи кормандон = 56
 |аспирантура       = 40
 |докторантура      = 
 |макон             = {{парчамбандӣ|Тоҷикистон}}, [[Душанбе]]
 |нишонӣ            = 
 |сайт              = 
 |Commons           = 
}}
'''Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон''' ('''АИКТ''') — муассисаи давлатии илмӣ, ки 2.10.1984 дар асоси Қарори Шӯрои Вазирони ИҶШС ҳамчун Институти илмию таҳқиқотии иқтисодиёт ва ташкили истеҳсолоти [[хоҷагии қишлоқ]] таъсис ёфтааст.

== Таркиб ва сохтори институт ==
Аз соли 2008 Муассисаи давлатии илмии Институти иқтисодиёти кишоварзии [[Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон]] номгузорӣ шуд. Мақсади асосии Институт таҳияи пешниҳод ва тавсияҳои комплексӣ оид ба асосҳои назариявӣ ва амалии тараққиёти иқтисодию иҷтимоии кишоварзӣ ва соҳаҳои ба он алоқаманди хоҷагии халқ дар шароити ташаккули муносибатҳои иқтисоди миллӣ мебошад. Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон 6 шуъба дорад: шуъбаи омӯзиши муаммоҳои иҷтимоию иқтисодии ноҳияҳои кӯҳистон; шуъбаи иқтисодиёти серсоҳа дар Комплекси агросаноатӣ (КАС); шуъбаи бозори воситаҳои истеҳсолот ва хидматрасонӣ; шуъбаи омӯзиши бозорҳои кишоварзӣ; шуъбаи таҳлили макроиқтисодӣ; шуъбаи иттилоотию машваратӣ ва таълим. Институт бо муассисаҳои илмии АИКТ, АИ Ҷумҳурии Тоҷикистон, ДМТ, ДАТ ба номи Ш. Шоҳтемур, ДДМИТ, Донишгоҳи давлатии тиҷорати Тоҷикистон, Донишкадаи соҳибкорӣ ва хизмат, АИ Руссия, Институти таҳқиқоти илмии ташкили истеҳсолот, меҳнат ва идоракунии кишоварзии Руссия, Институти умумируссиягии таҳқиқоти илмии хоҷагии деҳот, Академияи кишоварзии ба номи К. А. Тимирязеви Маскав, институтҳои соҳавии ҷумҳуриҳои Осиёи Марказӣ ва ғ. ҳамкориҳои илмӣ дорад. Дар институт зиёда аз 40 аспирант ба корҳои илмию таҳқиқотӣ машғуланд. Дар 5 соли охир 2 нафар рисолаи докторӣ ва 22 нафар рисолаи номзадӣ дифоъ кардаанд.

== Аҳаммияти институт ==
Олимони Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон Консепсияи сиёсати аграрии Тоҷикистон, Консепсияи инноватсионии пешрафти комплекси агросаноатии Тоҷикистон ва Стратегияи паст кардани сатҳи камбизоатиро таҳия намуданд, ки Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон онҳоро тасдиқ кардааст. Аз ҷониби кормандони Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон лоиҳаи Барномаи амнияти озуқавории Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳия ва бо вазорату идораҳои дахлдор мувофиқа шудааст. Инчунин, кормандони Институт самтҳои асосии сармоягузории соҳа, роҳҳои истифодаи самарноки он ва усули гирифтани қарзҳои бонкиро барои хоҷагиҳои деҳкониву фермерӣ пешниҳод карданд. Дар Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон 56 нафар кор мекунанд, ки аз онҳо 14 нафар н. и., 3 нафар д. и. ва 1 нафар акад. мебошанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон |8|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:Донишгоҳ]]</text>
      <sha1>1zpoea0e7df5jexyo87vhp0jkr3u85p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490223</id>
      <parentid>1490219</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:40:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1490223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5703" sha1="btbw8zsrzpoi9w1jduh00krtjl4dhjg" xml:space="preserve"> {{Донишгоҳ
 |ном               = Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон 
 |ихтисора          = (АИКТ)
 |рамз              =
 |тасвир            =
 |имзо              = 
 |аслӣ              = 
 |номбайнал         = 
 |номи пешина       = 
 |таъсис            = 2.10.1984
 |директор          = 
 |шумораи кормандон = 56
 |аспирантура       = 40
 |докторантура      = 
 |макон             = {{парчамбандӣ|Тоҷикистон}}, [[Душанбе]]
 |нишонӣ            = 
 |сайт              = 
 |Commons           = 
}}
'''Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон''' ('''АИКТ''') — муассисаи давлатии илмӣ, ки 2.10.1984 дар асоси Қарори Шӯрои Вазирони ИҶШС ҳамчун Институти илмию таҳқиқотии иқтисодиёт ва ташкили истеҳсолоти [[хоҷагии қишлоқ]] таъсис ёфтааст.

== Таркиб ва сохтори институт ==
Аз соли 2008 Муассисаи давлатии илмии Институти иқтисодиёти кишоварзии [[Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон]] номгузорӣ шуд. Мақсади асосии Институт таҳияи пешниҳод ва тавсияҳои комплексӣ оид ба асосҳои назариявӣ ва амалии тараққиёти иқтисодию иҷтимоии кишоварзӣ ва соҳаҳои ба он алоқаманди хоҷагии халқ дар шароити ташаккули муносибатҳои иқтисоди миллӣ мебошад. Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон 6 шуъба дорад: шуъбаи омӯзиши муаммоҳои иҷтимоию иқтисодии ноҳияҳои кӯҳистон; шуъбаи иқтисодиёти серсоҳа дар Комплекси агросаноатӣ (КАС); шуъбаи бозори воситаҳои истеҳсолот ва хидматрасонӣ; шуъбаи омӯзиши бозорҳои кишоварзӣ; шуъбаи таҳлили макроиқтисодӣ; шуъбаи иттилоотию машваратӣ ва таълим. Институт бо муассисаҳои илмии АИКТ, АИ Ҷумҳурии Тоҷикистон, ДМТ, ДАТ ба номи Ш. Шоҳтемур, ДДМИТ, Донишгоҳи давлатии тиҷорати Тоҷикистон, Донишкадаи соҳибкорӣ ва хизмат, АИ Руссия, Институти таҳқиқоти илмии ташкили истеҳсолот, меҳнат ва идоракунии кишоварзии Руссия, Институти умумируссиягии таҳқиқоти илмии хоҷагии деҳот, Академияи кишоварзии ба номи К. А. Тимирязеви Маскав, институтҳои соҳавии ҷумҳуриҳои Осиёи Марказӣ ва ғ. ҳамкориҳои илмӣ дорад. Дар институт зиёда аз 40 аспирант ба корҳои илмию таҳқиқотӣ машғуланд. Дар 5 соли охир 2 нафар рисолаи докторӣ ва 22 нафар рисолаи номзадӣ дифоъ кардаанд.

== Аҳаммияти институт ==
Олимони Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон Консепсияи сиёсати аграрии Тоҷикистон, Консепсияи инноватсионии пешрафти комплекси агросаноатии Тоҷикистон ва Стратегияи паст кардани сатҳи камбизоатиро таҳия намуданд, ки Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон онҳоро тасдиқ кардааст. Аз ҷониби кормандони Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон лоиҳаи Барномаи амнияти озуқавории Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳия ва бо вазорату идораҳои дахлдор мувофиқа шудааст. Инчунин, кормандони Институт самтҳои асосии сармоягузории соҳа, роҳҳои истифодаи самарноки он ва усули гирифтани қарзҳои бонкиро барои хоҷагиҳои деҳкониву фермерӣ пешниҳод карданд. Дар Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон 56 нафар кор мекунанд, ки аз онҳо 14 нафар н. и., 3 нафар д. и. ва 1 нафар акад. мебошанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон |8|муаллиф= }}
[[Гурӯҳ:Донишгоҳ]]
[[Гурӯҳ:Муассисаҳои илмии Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>btbw8zsrzpoi9w1jduh00krtjl4dhjg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490283</id>
      <parentid>1490223</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:19:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5754" sha1="8cbuqvx58dh27zrf1o717fltx5zcyg3" xml:space="preserve">{{Ҷаъбаи пажӯҳишгоҳ
 |ном               = Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон 
 |ихтисора          = Институти иқтисодиёти кишоварзӣ
 |рамз              =
 |тасвир            =
 |имзо              = 
 |аслӣ              = 
 |номбайнал         = 
 |номи пешина       = 
 |таъсис            = 2.10.1984
 |директор          = 
 |шумораи кормандон = 56
 |аспирантура       = 40
 |докторантура      = 
 |макон             = {{парчамбандӣ|Тоҷикистон}}, [[Душанбе]]
 |нишонӣ            = 
 |сайт              = 
 |Commons           = 
}}

'''Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон''' ('''АИКТ''') — муассисаи давлатии илмӣ, ки 2 октябри 1984 дар асоси Қарори Шӯрои Вазирони ИҶШС ҳамчун Институти илмию таҳқиқотии иқтисодиёт ва ташкили истеҳсолоти [[хоҷагии қишлоқ]] таъсис ёфтааст.

== Таркиб ва сохтори институт ==
Аз соли 2008 Муассисаи давлатии илмии Институти иқтисодиёти кишоварзии [[Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон]] номгузорӣ шуд. Мақсади асосии Институт таҳияи пешниҳод ва тавсияҳои комплексӣ оид ба асосҳои назариявӣ ва амалии тараққиёти иқтисодию иҷтимоии кишоварзӣ ва соҳаҳои ба он алоқаманди хоҷагии халқ дар шароити ташаккули муносибатҳои иқтисоди миллӣ мебошад. Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон 6 шуъба дорад: шуъбаи омӯзиши муаммоҳои иҷтимоию иқтисодии ноҳияҳои кӯҳистон; шуъбаи иқтисодиёти серсоҳа дар Комплекси агросаноатӣ (КАС); шуъбаи бозори воситаҳои истеҳсолот ва хидматрасонӣ; шуъбаи омӯзиши бозорҳои кишоварзӣ; шуъбаи таҳлили макроиқтисодӣ; шуъбаи иттилоотию машваратӣ ва таълим. Институт бо муассисаҳои илмии АИКТ, АИ Ҷумҳурии Тоҷикистон, ДМТ, ДАТ ба номи Ш. Шоҳтемур, ДДМИТ, Донишгоҳи давлатии тиҷорати Тоҷикистон, Донишкадаи соҳибкорӣ ва хизмат, АИ Руссия, Институти таҳқиқоти илмии ташкили истеҳсолот, меҳнат ва идоракунии кишоварзии Руссия, Институти умумируссиягии таҳқиқоти илмии хоҷагии деҳот, Академияи кишоварзии ба номи К. А. Тимирязеви Маскав, институтҳои соҳавии ҷумҳуриҳои Осиёи Марказӣ ва ғ. ҳамкориҳои илмӣ дорад. Дар институт зиёда аз 40 аспирант ба корҳои илмию таҳқиқотӣ машғуланд. Дар 5 соли охир 2 нафар рисолаи докторӣ ва 22 нафар рисолаи номзадӣ дифоъ кардаанд.

== Аҳаммияти институт ==
Олимони Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон Консепсияи сиёсати аграрии Тоҷикистон, Консепсияи инноватсионии пешрафти комплекси агросаноатии Тоҷикистон ва Стратегияи паст кардани сатҳи камбизоатиро таҳия намуданд, ки Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон онҳоро тасдиқ кардааст. Аз ҷониби кормандони Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон лоиҳаи Барномаи амнияти озуқавории Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳия ва бо вазорату идораҳои дахлдор мувофиқа шудааст. Инчунин, кормандони Институт самтҳои асосии сармоягузории соҳа, роҳҳои истифодаи самарноки он ва усули гирифтани қарзҳои бонкиро барои хоҷагиҳои деҳкониву фермерӣ пешниҳод карданд. Дар Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон 56 нафар кор мекунанд, ки аз онҳо 14 нафар н. и., 3 нафар д. и. ва 1 нафар акад. мебошанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон |8|муаллиф= }}

[[Гурӯҳ:Муассисаҳои илмии Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>8cbuqvx58dh27zrf1o717fltx5zcyg3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490284</id>
      <parentid>1490283</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:19:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5737" sha1="gco5103cz6jlawpvhxl0wi9869pankl" xml:space="preserve">{{Ҷаъбаи пажӯҳишгоҳ
 |ном               = Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон 
 |ихтисора          = Институти иқтисодиёти кишоварзӣ
 |рамз              =
 |тасвир            =
 |имзо              = 
 |аслӣ              = 
 |номбайнал         = 
 |номи пешина       = 
 |таъсис            = 2.10.1984
 |директор          = 
 |шумораи кормандон = 56
 |аспирантура       = 40
 |докторантура      = 
 |макон             = {{парчамбандӣ|Тоҷикистон}}, [[Душанбе]]
 |нишонӣ            = 
 |сайт              = 
 |Commons           = 
}}

'''Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон''' — муассисаи давлатии илмӣ, ки 2 октябри 1984 дар асоси Қарори Шӯрои Вазирони ИҶШС ҳамчун Институти илмию таҳқиқотии иқтисодиёт ва ташкили истеҳсолоти [[хоҷагии қишлоқ]] таъсис ёфтааст.

== Таркиб ва сохтори институт ==
Аз соли 2008 Муассисаи давлатии илмии Институти иқтисодиёти кишоварзии [[Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон]] номгузорӣ шуд. Мақсади асосии Институт таҳияи пешниҳод ва тавсияҳои комплексӣ оид ба асосҳои назариявӣ ва амалии тараққиёти иқтисодию иҷтимоии кишоварзӣ ва соҳаҳои ба он алоқаманди хоҷагии халқ дар шароити ташаккули муносибатҳои иқтисоди миллӣ мебошад. Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон 6 шуъба дорад: шуъбаи омӯзиши муаммоҳои иҷтимоию иқтисодии ноҳияҳои кӯҳистон; шуъбаи иқтисодиёти серсоҳа дар Комплекси агросаноатӣ (КАС); шуъбаи бозори воситаҳои истеҳсолот ва хидматрасонӣ; шуъбаи омӯзиши бозорҳои кишоварзӣ; шуъбаи таҳлили макроиқтисодӣ; шуъбаи иттилоотию машваратӣ ва таълим. Институт бо муассисаҳои илмии АИКТ, АИ Ҷумҳурии Тоҷикистон, ДМТ, ДАТ ба номи Ш. Шоҳтемур, ДДМИТ, Донишгоҳи давлатии тиҷорати Тоҷикистон, Донишкадаи соҳибкорӣ ва хизмат, АИ Руссия, Институти таҳқиқоти илмии ташкили истеҳсолот, меҳнат ва идоракунии кишоварзии Руссия, Институти умумируссиягии таҳқиқоти илмии хоҷагии деҳот, Академияи кишоварзии ба номи К. А. Тимирязеви Маскав, институтҳои соҳавии ҷумҳуриҳои Осиёи Марказӣ ва ғ. ҳамкориҳои илмӣ дорад. Дар институт зиёда аз 40 аспирант ба корҳои илмию таҳқиқотӣ машғуланд. Дар 5 соли охир 2 нафар рисолаи докторӣ ва 22 нафар рисолаи номзадӣ дифоъ кардаанд.

== Аҳаммияти институт ==
Олимони Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон Консепсияи сиёсати аграрии Тоҷикистон, Консепсияи инноватсионии пешрафти комплекси агросаноатии Тоҷикистон ва Стратегияи паст кардани сатҳи камбизоатиро таҳия намуданд, ки Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон онҳоро тасдиқ кардааст. Аз ҷониби кормандони Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон лоиҳаи Барномаи амнияти озуқавории Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳия ва бо вазорату идораҳои дахлдор мувофиқа шудааст. Инчунин, кормандони Институт самтҳои асосии сармоягузории соҳа, роҳҳои истифодаи самарноки он ва усули гирифтани қарзҳои бонкиро барои хоҷагиҳои деҳкониву фермерӣ пешниҳод карданд. Дар Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон 56 нафар кор мекунанд, ки аз онҳо 14 нафар н. и., 3 нафар д. и. ва 1 нафар акад. мебошанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ| Институти иқтисодиёти кишоварзии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон |8|муаллиф= }}

[[Гурӯҳ:Муассисаҳои илмии Тоҷикистон]]</text>
      <sha1>gco5103cz6jlawpvhxl0wi9869pankl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Антилопи сиёҳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334358</id>
    <revision>
      <id>1490217</id>
      <timestamp>2026-10-20T05:29:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Бо тарҷумаи саҳифаи &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1378376495|Sable antelope]]&quot; сохта шудааст</comment>
      <origin>1490217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="232" sha1="7q9yk1zsl0kev767b03ebodczkepmdy" xml:space="preserve">
=== Зернамудҳо ===

== Тавсиф ==

== Рафтор ==

=== Парҳез ===

== Адабиёт ==

[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Зимбабве]]
[[Гурӯҳ:Рамзҳои табиии Родезия]]</text>
      <sha1>7q9yk1zsl0kev767b03ebodczkepmdy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Савсаниҳо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334359</id>
    <revision>
      <id>1490224</id>
      <timestamp>2026-10-20T05:40:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Бо тарҷумаи саҳифаи &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1360692894|Iridaceae]]&quot; сохта шудааст</comment>
      <origin>1490224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="2ub2sdo63ud6km2gstiiwaca87ty2o6" xml:space="preserve">
== Адабиёт ==</text>
      <sha1>2ub2sdo63ud6km2gstiiwaca87ty2o6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Iridaceae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334360</id>
    <redirect title="Савсаниҳо" />
    <revision>
      <id>1490225</id>
      <timestamp>2026-10-20T05:41:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Тағйири масир ба [[Савсаниҳо]]</comment>
      <origin>1490225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="5bsve1yh47c6uuqugxtk59p63nzhg16" xml:space="preserve">#равона [[Савсаниҳо]]</text>
      <sha1>5bsve1yh47c6uuqugxtk59p63nzhg16</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Iris (Plantae)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334361</id>
    <redirect title="Савсан" />
    <revision>
      <id>1490232</id>
      <timestamp>2026-10-20T05:48:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Тағйири масир ба [[Савсан]]</comment>
      <origin>1490232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="afuw6hi2uthj8k9hhhglpltrb08ubgq" xml:space="preserve">#равона [[Савсан]]</text>
      <sha1>afuw6hi2uthj8k9hhhglpltrb08ubgq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Iris nicolai</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334362</id>
    <redirect title="Сияҳгӯш" />
    <revision>
      <id>1490234</id>
      <timestamp>2026-10-20T05:49:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zosya95</username>
        <id>54344</id>
      </contributor>
      <comment>Тағйири масир ба [[Сияҳгӯш]]</comment>
      <origin>1490234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="cv6bzzhovl0a076hfaw6k049v4khmpp" xml:space="preserve">#равона [[Сияҳгӯш]]</text>
      <sha1>cv6bzzhovl0a076hfaw6k049v4khmpp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Институти давлатии санъати Узбекистон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334363</id>
    <revision>
      <id>1490237</id>
      <timestamp>2026-10-20T05:55:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: {{Донишгоҳ  |ном               = Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон  |ихтисора          =   |рамз              =  |тасвир            =  |имзо              =   |аслӣ              =   |номбайнал         =   |номи пешина       =   |таъсис            = 1974–2012  |директор          =   |шумораи кормандон = 225  |аспирант...</comment>
      <origin>1490237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3723" sha1="tenlbkchtkyto8vil80zx64fkclxq7h" xml:space="preserve">{{Донишгоҳ
 |ном               = Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон
 |ихтисора          = 
 |рамз              =
 |тасвир            =
 |имзо              = 
 |аслӣ              = 
 |номбайнал         = 
 |номи пешина       = 
 |таъсис            = 1974–2012
 |директор          = 
 |шумораи кормандон = 225
 |аспирантура       = 
 |докторантура      = 
 |макон             = {{парчамбандӣ|Ӯзбекистон}}, [[Тошканд]]
 |нишонӣ            = 
 |сайт              = 
 |Commons           = 
}}
Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон — муассисаи таҳсилоти олии касбӣ. Соли 2012 дар заминаи Институти давлатии санъати Ӯзбекистон ба номи М. Уйғур, ки дар гузашта бо номҳои Институти давлатии санъати театрии ба номи А. Н. Островский (1954),
Институти давлатии театрӣ-бадеии ба номи А. Н. Островский (1954–90) машҳур буд (дар солҳои гуногун онро Г. Завқибеков ва Т. Собиров хатм кардаанд) ва Институти давлатии фарҳанги Тошканд ба номи А. Қодирӣ (1974–2012) таъсис ёфтааст. Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон 3 факулта ва 18 кафедра дошта, дар онҳо таълими донишҷӯён дар 30 самт, барои 8 ихтисос (маҳорати актёрӣ, коргардонӣ, санъатшиносӣ, театршиносӣ, коргардонии овоз, маҳорати наворбардорӣ, эҷодиёти мардумӣ, идоракунии муассисаҳои фарҳанг ва санъат) ба роҳ монда шудааст. Дар Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон ҳоло беш аз 1600 донишҷӯ таҳсил мекунад, ки ба онҳо зиёда аз 225 омӯзгор, аз ҷумла 33 профессор, 45 н. и. ва дотсент дарс медиҳанд (23 нафари онҳо дорои унвонҳои фахрии соҳаҳои илм, маориф, фарҳанг ва санъат мебошанд). Дар Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон китобхона (бо зиёда аз 100000 адабиёт), театри таълимӣ, устохонаҳои эҷодӣ, маркази иттилоотӣ, маҷмааи варзишӣ, маркази соҳавии бозомӯзӣ ва такмили ихтисоси омӯзгорон ва ғ. амал мекунанд. Рӯзномаи Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон «Эҷодий парвоз» ном дошта, дар саҳифаҳои он тамоми рӯйдодҳои муҳимми донишкада инъикос мешаванд. Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон бо чандин муассисаҳои таҳсилоти олии кишварҳои хориҷӣ ҳамкории илмиву фарҳангӣ дорад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ||8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Муассисаи фарҳангӣ]]</text>
      <sha1>tenlbkchtkyto8vil80zx64fkclxq7h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490238</id>
      <parentid>1490237</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T05:58:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1490238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3759" sha1="51fue0is27cvzhygscmc0r0ew9bm598" xml:space="preserve">{{Донишгоҳ
 |ном               = Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон
 |ихтисора          = 
 |рамз              =
 |тасвир            =
 |имзо              = 
 |аслӣ              = 
 |номбайнал         = 
 |номи пешина       = 
 |таъсис            = 1974–2012
 |директор          = 
 |шумораи кормандон = 225
 |аспирантура       = 
 |докторантура      = 
 |макон             = {{парчамбандӣ|Ӯзбекистон}}, [[Тошканд]]
 |нишонӣ            = 
 |сайт              = 
 |Commons           = 
}}
Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон — муассисаи таҳсилоти олии касбӣ. Соли 2012 дар заминаи Институти давлатии санъати Ӯзбекистон ба номи М. Уйғур, ки дар гузашта бо номҳои Институти давлатии санъати театрии ба номи А. Н. Островский (1954),
Институти давлатии театрӣ-бадеии ба номи А. Н. Островский (1954–90) машҳур буд (дар солҳои гуногун онро Г. Завқибеков ва Т. Собиров хатм кардаанд) ва Институти давлатии фарҳанги Тошканд ба номи А. Қодирӣ (1974–2012) таъсис ёфтааст. Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон 3 факулта ва 18 кафедра дошта, дар онҳо таълими донишҷӯён дар 30 самт, барои 8 ихтисос (маҳорати актёрӣ, коргардонӣ, санъатшиносӣ, театршиносӣ, коргардонии овоз, маҳорати наворбардорӣ, эҷодиёти мардумӣ, идоракунии муассисаҳои фарҳанг ва санъат) ба роҳ монда шудааст. Дар Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон ҳоло беш аз 1600 донишҷӯ таҳсил мекунад, ки ба онҳо зиёда аз 225 омӯзгор, аз ҷумла 33 профессор, 45 н. и. ва дотсент дарс медиҳанд (23 нафари онҳо дорои унвонҳои фахрии соҳаҳои илм, маориф, фарҳанг ва санъат мебошанд). Дар Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон китобхона (бо зиёда аз 100000 адабиёт), театри таълимӣ, устохонаҳои эҷодӣ, маркази иттилоотӣ, маҷмааи варзишӣ, маркази соҳавии бозомӯзӣ ва такмили ихтисоси омӯзгорон ва ғ. амал мекунанд. Рӯзномаи Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон «Эҷодий парвоз» ном дошта, дар саҳифаҳои он тамоми рӯйдодҳои муҳимми донишкада инъикос мешаванд. Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон бо чандин муассисаҳои таҳсилоти олии кишварҳои хориҷӣ ҳамкории илмиву фарҳангӣ дорад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ||8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Муассисаи фарҳангӣ]]
[[Гурӯҳ:Муассисаҳо]]</text>
      <sha1>51fue0is27cvzhygscmc0r0ew9bm598</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490239</id>
      <parentid>1490238</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:01:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1490239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3843" sha1="faqbficrttd05zsgsk5l68cxxyzbit1" xml:space="preserve">{{Донишгоҳ
 |ном               = Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон
 |ихтисора          = 
 |рамз              =
 |тасвир            =
 |имзо              = 
 |аслӣ              = 
 |номбайнал         = 
 |номи пешина       = 
 |таъсис            = 1974–2012
 |директор          = 
 |шумораи кормандон = 225
 |аспирантура       = 
 |докторантура      = 
 |макон             = {{парчамбандӣ|Ӯзбекистон}}, [[Тошканд]]
 |нишонӣ            = 
 |сайт              = 
 |Commons           = 
}}
'''Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон''' — муассисаи таҳсилоти олии касбӣ. 

== Таърих ==
Соли 2012 дар заминаи Институти давлатии санъати Ӯзбекистон ба номи М. Уйғур, ки дар гузашта бо номҳои Институти давлатии санъати театрии ба номи А. Н. Островский (1954).

== Таркиб ва сохтори институт ==
Институти давлатии театрӣ-бадеии ба номи А. Н. Островский (1954–90) машҳур буд (дар солҳои гуногун онро Г. Завқибеков ва Т. Собиров хатм кардаанд) ва Институти давлатии фарҳанги Тошканд ба номи А. Қодирӣ (1974–2012) таъсис ёфтааст. Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон 3 факулта ва 18 кафедра дошта, дар онҳо таълими донишҷӯён дар 30 самт, барои 8 ихтисос (маҳорати актёрӣ, коргардонӣ, санъатшиносӣ, театршиносӣ, коргардонии овоз, маҳорати наворбардорӣ, эҷодиёти мардумӣ, идоракунии муассисаҳои фарҳанг ва санъат) ба роҳ монда шудааст. Дар Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон ҳоло беш аз 1600 донишҷӯ таҳсил мекунад, ки ба онҳо зиёда аз 225 омӯзгор, аз ҷумла 33 профессор, 45 н. и. ва дотсент дарс медиҳанд (23 нафари онҳо дорои унвонҳои фахрии соҳаҳои илм, маориф, фарҳанг ва санъат мебошанд). Дар Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон китобхона (бо зиёда аз 100000 адабиёт), театри таълимӣ, устохонаҳои эҷодӣ, маркази иттилоотӣ, маҷмааи варзишӣ, маркази соҳавии бозомӯзӣ ва такмили ихтисоси омӯзгорон ва ғ. амал мекунанд. Рӯзномаи Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон «Эҷодий парвоз» ном дошта, дар саҳифаҳои он тамоми рӯйдодҳои муҳимми донишкада инъикос мешаванд. Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон бо чандин муассисаҳои таҳсилоти олии кишварҳои хориҷӣ ҳамкории илмиву фарҳангӣ дорад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ||8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Муассисаи фарҳангӣ]]
[[Гурӯҳ:Муассисаҳо]]</text>
      <sha1>faqbficrttd05zsgsk5l68cxxyzbit1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490240</id>
      <parentid>1490239</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:03:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1490240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3847" sha1="4ajgssalcu1wevzofhpxtmf1npuzv5u" xml:space="preserve">{{Донишгоҳ
 |ном               = Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон
 |ихтисора          = 
 |рамз              =
 |тасвир            =
 |имзо              = 
 |аслӣ              = 
 |номбайнал         = 
 |номи пешина       = 
 |таъсис            = 1974–2012
 |директор          = 
 |шумораи кормандон = 225
 |аспирантура       = 
 |докторантура      = 
 |макон             = {{парчамбандӣ|Ӯзбекистон}}, [[Тошканд]]
 |нишонӣ            = 
 |сайт              = 
 |Commons           = 
}}
'''Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон''' — муассисаи таҳсилоти олии касбӣ. 

== Таърих ==
Соли 2012 дар заминаи Институти давлатии санъати Ӯзбекистон ба номи М. Уйғур, ки дар гузашта бо номҳои [[Институти давлатии санъати театрии ба номи А. Н. Островский]] (1954).

== Таркиб ва сохтори институт ==
Институти давлатии театрӣ-бадеии ба номи А. Н. Островский (1954–90) машҳур буд (дар солҳои гуногун онро Г. Завқибеков ва Т. Собиров хатм кардаанд) ва Институти давлатии фарҳанги Тошканд ба номи А. Қодирӣ (1974–2012) таъсис ёфтааст. Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон 3 факулта ва 18 кафедра дошта, дар онҳо таълими донишҷӯён дар 30 самт, барои 8 ихтисос (маҳорати актёрӣ, коргардонӣ, санъатшиносӣ, театршиносӣ, коргардонии овоз, маҳорати наворбардорӣ, эҷодиёти мардумӣ, идоракунии муассисаҳои фарҳанг ва санъат) ба роҳ монда шудааст. Дар Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон ҳоло беш аз 1600 донишҷӯ таҳсил мекунад, ки ба онҳо зиёда аз 225 омӯзгор, аз ҷумла 33 профессор, 45 н. и. ва дотсент дарс медиҳанд (23 нафари онҳо дорои унвонҳои фахрии соҳаҳои илм, маориф, фарҳанг ва санъат мебошанд). Дар Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон китобхона (бо зиёда аз 100000 адабиёт), театри таълимӣ, устохонаҳои эҷодӣ, маркази иттилоотӣ, маҷмааи варзишӣ, маркази соҳавии бозомӯзӣ ва такмили ихтисоси омӯзгорон ва ғ. амал мекунанд. Рӯзномаи Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон «Эҷодий парвоз» ном дошта, дар саҳифаҳои он тамоми рӯйдодҳои муҳимми донишкада инъикос мешаванд. Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон бо чандин муассисаҳои таҳсилоти олии кишварҳои хориҷӣ ҳамкории илмиву фарҳангӣ дорад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ||8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Муассисаи фарҳангӣ]]
[[Гурӯҳ:Муассисаҳо]]</text>
      <sha1>4ajgssalcu1wevzofhpxtmf1npuzv5u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490253</id>
      <parentid>1490240</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T06:57:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1490253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3838" sha1="q0oq2ez6nmlfl7xztl352h3yly223w2" xml:space="preserve">{{Ҷаъбаи пажӯҳишгоҳ
 |ном               = Институти давлатии санъати Ӯзбекистон 
 |ихтисора          = 
 |рамз              =
 |тасвир            =
 |имзо              = 
 |аслӣ              = 
 |номбайнал         = 
 |номи пешина       = 
 |таъсис            = 2012
 |директор          = 
 |шумораи кормандон = 225
 |аспирантура       = 
 |докторантура      = 
 |макон             = {{парчамбандӣ|Ӯзбекистон}}, [[Тошканд]]
 |нишонӣ            = 
 |сайт              = 
 |Commons           = 
}}
'''Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон''' — муассисаи таҳсилоти олии касбӣ. 

== Таърих ==
Соли 2012 дар заминаи Институти давлатии санъати Ӯзбекистон ба номи М. Уйғур, ки дар гузашта бо номҳои [[Институти давлатии санъати театрии ба номи А. Н. Островский]] (1954).

== Таркиб ва сохтори институт ==
Институти давлатии театрӣ-бадеии ба номи А. Н. Островский (1954–90) машҳур буд (дар солҳои гуногун онро Г. Завқибеков ва Т. Собиров хатм кардаанд) ва Институти давлатии фарҳанги Тошканд ба номи А. Қодирӣ (1974–2012) таъсис ёфтааст. Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон 3 факулта ва 18 кафедра дошта, дар онҳо таълими донишҷӯён дар 30 самт, барои 8 ихтисос (маҳорати актёрӣ, коргардонӣ, санъатшиносӣ, театршиносӣ, коргардонии овоз, маҳорати наворбардорӣ, эҷодиёти мардумӣ, идоракунии муассисаҳои фарҳанг ва санъат) ба роҳ монда шудааст. Дар Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон ҳоло беш аз 1600 донишҷӯ таҳсил мекунад, ки ба онҳо зиёда аз 225 омӯзгор, аз ҷумла 33 профессор, 45 н. и. ва дотсент дарс медиҳанд (23 нафари онҳо дорои унвонҳои фахрии соҳаҳои илм, маориф, фарҳанг ва санъат мебошанд). Дар Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон китобхона (бо зиёда аз 100000 адабиёт), театри таълимӣ, устохонаҳои эҷодӣ, маркази иттилоотӣ, маҷмааи варзишӣ, маркази соҳавии бозомӯзӣ ва такмили ихтисоси омӯзгорон ва ғ. амал мекунанд. Рӯзномаи Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон «Эҷодий парвоз» ном дошта, дар саҳифаҳои он тамоми рӯйдодҳои муҳимми донишкада инъикос мешаванд. Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон бо чандин муассисаҳои таҳсилоти олии кишварҳои хориҷӣ ҳамкории илмиву фарҳангӣ дорад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ||8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Муассисаи фарҳангӣ]]
[[Гурӯҳ:Муассисаҳо]]</text>
      <sha1>q0oq2ez6nmlfl7xztl352h3yly223w2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490277</id>
      <parentid>1490253</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:14:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3821" sha1="8rne6a4cx3oz0w92bdov7nzrm76fhpc" xml:space="preserve">{{Донишгоҳ
 |ном               = Институти давлатии санъати Узбекистон 
 |ихтисора          = 
 |рамз              =
 |тасвир            =
 |имзо              = 
 |аслӣ              = 
 |номбайнал         = 
 |номи пешина       = 
 |таъсис            = 2012
 |директор          = 
 |шумораи кормандон = 225
 |аспирантура       = 
 |докторантура      = 
 |макон             = {{парчамбандӣ|Узбекистон}}, [[Тошканд]]
 |нишонӣ            = 
 |сайт              = 
 |Commons           = 
}}
'''Институти давлатии санъат ва фарҳанги Узбекистон''' — муассисаи таҳсилоти олии касбӣ. 

== Таърих ==
Соли 2012 дар заминаи Институти давлатии санъати Узбекистон ба номи М. Уйғур, ки дар гузашта бо номҳои [[Институти давлатии санъати театрии ба номи А. Н. Островский]] (1954).

== Таркиб ва сохтори институт ==
Институти давлатии театрӣ-бадеии ба номи А. Н. Островский (1954–90) машҳур буд (дар солҳои гуногун онро Г. Завқибеков ва Т. Собиров хатм кардаанд) ва Институти давлатии фарҳанги Тошканд ба номи А. Қодирӣ (1974–2012) таъсис ёфтааст. Институти давлатии санъат ва фарҳанги Узбекистон 3 факулта ва 18 кафедра дошта, дар онҳо таълими донишҷӯён дар 30 самт, барои 8 ихтисос (маҳорати актёрӣ, коргардонӣ, санъатшиносӣ, театршиносӣ, коргардонии овоз, маҳорати наворбардорӣ, эҷодиёти мардумӣ, идоракунии муассисаҳои фарҳанг ва санъат) ба роҳ монда шудааст. Дар Институти давлатии санъат ва фарҳанги Узбекистон ҳоло беш аз 1600 донишҷӯ таҳсил мекунад, ки ба онҳо зиёда аз 225 омӯзгор, аз ҷумла 33 профессор, 45 н. и. ва дотсент дарс медиҳанд (23 нафари онҳо дорои унвонҳои фахрии соҳаҳои илм, маориф, фарҳанг ва санъат мебошанд). Дар Институти давлатии санъат ва фарҳанги Узбекистон китобхона (бо зиёда аз 100000 адабиёт), театри таълимӣ, устохонаҳои эҷодӣ, маркази иттилоотӣ, маҷмааи варзишӣ, маркази соҳавии бозомӯзӣ ва такмили ихтисоси омӯзгорон ва ғ. амал мекунанд. Рӯзномаи Институти давлатии санъат ва фарҳанги Узбекистон «Эҷодий парвоз» ном дошта, дар саҳифаҳои он тамоми рӯйдодҳои муҳимми донишкада инъикос мешаванд. Институти давлатии санъат ва фарҳанги Узбекистон бо чандин муассисаҳои таҳсилоти олии кишварҳои хориҷӣ ҳамкории илмиву фарҳангӣ дорад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ||8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Муассисаи фарҳангӣ]]
[[Гурӯҳ:Муассисаҳо]]</text>
      <sha1>8rne6a4cx3oz0w92bdov7nzrm76fhpc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490278</id>
      <parentid>1490277</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>VASHGIRD moved page [[Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон]] to [[Институти давлатии санъати Узбекистон]]</comment>
      <origin>1490277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3821" sha1="8rne6a4cx3oz0w92bdov7nzrm76fhpc" xml:space="preserve">{{Донишгоҳ
 |ном               = Институти давлатии санъати Узбекистон 
 |ихтисора          = 
 |рамз              =
 |тасвир            =
 |имзо              = 
 |аслӣ              = 
 |номбайнал         = 
 |номи пешина       = 
 |таъсис            = 2012
 |директор          = 
 |шумораи кормандон = 225
 |аспирантура       = 
 |докторантура      = 
 |макон             = {{парчамбандӣ|Узбекистон}}, [[Тошканд]]
 |нишонӣ            = 
 |сайт              = 
 |Commons           = 
}}
'''Институти давлатии санъат ва фарҳанги Узбекистон''' — муассисаи таҳсилоти олии касбӣ. 

== Таърих ==
Соли 2012 дар заминаи Институти давлатии санъати Узбекистон ба номи М. Уйғур, ки дар гузашта бо номҳои [[Институти давлатии санъати театрии ба номи А. Н. Островский]] (1954).

== Таркиб ва сохтори институт ==
Институти давлатии театрӣ-бадеии ба номи А. Н. Островский (1954–90) машҳур буд (дар солҳои гуногун онро Г. Завқибеков ва Т. Собиров хатм кардаанд) ва Институти давлатии фарҳанги Тошканд ба номи А. Қодирӣ (1974–2012) таъсис ёфтааст. Институти давлатии санъат ва фарҳанги Узбекистон 3 факулта ва 18 кафедра дошта, дар онҳо таълими донишҷӯён дар 30 самт, барои 8 ихтисос (маҳорати актёрӣ, коргардонӣ, санъатшиносӣ, театршиносӣ, коргардонии овоз, маҳорати наворбардорӣ, эҷодиёти мардумӣ, идоракунии муассисаҳои фарҳанг ва санъат) ба роҳ монда шудааст. Дар Институти давлатии санъат ва фарҳанги Узбекистон ҳоло беш аз 1600 донишҷӯ таҳсил мекунад, ки ба онҳо зиёда аз 225 омӯзгор, аз ҷумла 33 профессор, 45 н. и. ва дотсент дарс медиҳанд (23 нафари онҳо дорои унвонҳои фахрии соҳаҳои илм, маориф, фарҳанг ва санъат мебошанд). Дар Институти давлатии санъат ва фарҳанги Узбекистон китобхона (бо зиёда аз 100000 адабиёт), театри таълимӣ, устохонаҳои эҷодӣ, маркази иттилоотӣ, маҷмааи варзишӣ, маркази соҳавии бозомӯзӣ ва такмили ихтисоси омӯзгорон ва ғ. амал мекунанд. Рӯзномаи Институти давлатии санъат ва фарҳанги Узбекистон «Эҷодий парвоз» ном дошта, дар саҳифаҳои он тамоми рӯйдодҳои муҳимми донишкада инъикос мешаванд. Институти давлатии санъат ва фарҳанги Узбекистон бо чандин муассисаҳои таҳсилоти олии кишварҳои хориҷӣ ҳамкории илмиву фарҳангӣ дорад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ||8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Муассисаи фарҳангӣ]]
[[Гурӯҳ:Муассисаҳо]]</text>
      <sha1>8rne6a4cx3oz0w92bdov7nzrm76fhpc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490280</id>
      <parentid>1490278</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:15:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3912" sha1="hoygjk61oi2gsijnp2elhcuv6tczopn" xml:space="preserve">{{Донишгоҳ
 |ном               = Институти давлатии санъати Узбекистон 
 |ихтисора          = 
 |рамз              =
 |тасвир            =
 |имзо              = 
 |аслӣ              = 
 |номбайнал         = 
 |номи пешина       = 
 |таъсис            = 2012
 |директор          = 
 |шумораи кормандон = 225
 |аспирантура       = 
 |докторантура      = 
 |макон             = {{парчамбандӣ|Узбекистон}}, [[Тошканд]]
 |нишонӣ            = 
 |сайт              = 
 |Commons           = 
}}
'''Институти давлатии санъат ва фарҳанги Узбекистон''' — муассисаи таҳсилоти олии касбӣ. 

== Таърих ==
Соли 2012 дар заминаи Институти давлатии санъати Узбекистон ба номи М. Уйғур, ки дар гузашта бо номҳои [[Институти давлатии санъати театрии ба номи А. Н. Островский]] (1954).

== Таркиб ва сохтори институт ==
Институти давлатии театрӣ-бадеии ба номи А. Н. Островский (1954–90) машҳур буд (дар солҳои гуногун онро Г. Завқибеков ва Т. Собиров хатм кардаанд) ва Институти давлатии фарҳанги Тошканд ба номи А. Қодирӣ (1974–2012) таъсис ёфтааст. Институти давлатии санъат ва фарҳанги Узбекистон 3 факулта ва 18 кафедра дошта, дар онҳо таълими донишҷӯён дар 30 самт, барои 8 ихтисос (маҳорати актёрӣ, коргардонӣ, санъатшиносӣ, театршиносӣ, коргардонии овоз, маҳорати наворбардорӣ, эҷодиёти мардумӣ, идоракунии муассисаҳои фарҳанг ва санъат) ба роҳ монда шудааст. Дар Институти давлатии санъат ва фарҳанги Узбекистон ҳоло беш аз 1600 донишҷӯ таҳсил мекунад, ки ба онҳо зиёда аз 225 омӯзгор, аз ҷумла 33 профессор, 45 н. и. ва дотсент дарс медиҳанд (23 нафари онҳо дорои унвонҳои фахрии соҳаҳои илм, маориф, фарҳанг ва санъат мебошанд). Дар Институти давлатии санъат ва фарҳанги Узбекистон китобхона (бо зиёда аз 100000 адабиёт), театри таълимӣ, устохонаҳои эҷодӣ, маркази иттилоотӣ, маҷмааи варзишӣ, маркази соҳавии бозомӯзӣ ва такмили ихтисоси омӯзгорон ва ғ. амал мекунанд. Рӯзномаи Институти давлатии санъат ва фарҳанги Узбекистон «Эҷодий парвоз» ном дошта, дар саҳифаҳои он тамоми рӯйдодҳои муҳимми донишкада инъикос мешаванд. Институти давлатии санъат ва фарҳанги Узбекистон бо чандин муассисаҳои таҳсилоти олии кишварҳои хориҷӣ ҳамкории илмиву фарҳангӣ дорад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Институти давлатии санъат ва фарҳанги Узбекистон|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Муассисаи фарҳангӣ]]
[[Гурӯҳ:Муассисаҳо]]</text>
      <sha1>hoygjk61oi2gsijnp2elhcuv6tczopn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490282</id>
      <parentid>1490280</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:16:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3999" sha1="d964b17jdk3gicachqovuy0o64bfgqo" xml:space="preserve">{{Донишгоҳ
 |ном               = Институти давлатии санъати Узбекистон 
 |ихтисора          = 
 |рамз              =
 |тасвир            =
 |имзо              = 
 |аслӣ              = 
 |номбайнал         = 
 |номи пешина       = 
 |таъсис            = 2012
 |директор          = 
 |шумораи кормандон = 225
 |аспирантура       = 
 |докторантура      = 
 |макон             = {{парчамбандӣ|Узбекистон}}, [[Тошканд]]
 |нишонӣ            = 
 |сайт              = 
 |Commons           = 
}}
'''Институти давлатии санъат ва фарҳанги Узбекистон''' ({{lang-uz|O'zbekiston davlat san'at instituti}}) — муассисаи таҳсилоти олии касбӣ дар шаҳри [[Тошканд]].

== Таърих ==
Соли 2012 дар заминаи Институти давлатии санъати Узбекистон ба номи М. Уйғур, ки дар гузашта бо номҳои [[Институти давлатии санъати театрии ба номи А. Н. Островский]] (1954).

== Таркиб ва сохтори институт ==
Институти давлатии театрӣ-бадеии ба номи А. Н. Островский (1954-90) машҳур буд (дар солҳои гуногун онро Г. Завқибеков ва Т. Собиров хатм кардаанд) ва Институти давлатии фарҳанги Тошканд ба номи А. Қодирӣ (1974—2012) таъсис ёфтааст. Институти давлатии санъат ва фарҳанги Узбекистон 3 факулта ва 18 кафедра дошта, дар онҳо таълими донишҷӯён дар 30 самт, барои 8 ихтисос (маҳорати актёрӣ, коргардонӣ, санъатшиносӣ, театршиносӣ, коргардонии овоз, маҳорати наворбардорӣ, эҷодиёти мардумӣ, идоракунии муассисаҳои фарҳанг ва санъат) ба роҳ монда шудааст. Дар Институти давлатии санъат ва фарҳанги Узбекистон ҳоло беш аз 1600 донишҷӯ таҳсил мекунад, ки ба онҳо зиёда аз 225 омӯзгор, аз ҷумла 33 профессор, 45 н. и. ва дотсент дарс медиҳанд (23 нафари онҳо дорои унвонҳои фахрии соҳаҳои илм, маориф, фарҳанг ва санъат мебошанд). Дар Институти давлатии санъат ва фарҳанги Узбекистон китобхона (бо зиёда аз 100000 адабиёт), театри таълимӣ, устохонаҳои эҷодӣ, маркази иттилоотӣ, маҷмааи варзишӣ, маркази соҳавии бозомӯзӣ ва такмили ихтисоси омӯзгорон ва ғ. амал мекунанд. Рӯзномаи Институти давлатии санъат ва фарҳанги Узбекистон «Эҷодий парвоз» ном дошта, дар саҳифаҳои он тамоми рӯйдодҳои муҳимми донишкада инъикос мешаванд. Институти давлатии санъат ва фарҳанги Узбекистон бо чандин муассисаҳои таҳсилоти олии кишварҳои хориҷӣ ҳамкории илмиву фарҳангӣ дорад.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Институти давлатии санъат ва фарҳанги Узбекистон|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Муассисаи фарҳангӣ]]
[[Гурӯҳ:Муассисаҳо]]</text>
      <sha1>d964b17jdk3gicachqovuy0o64bfgqo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Институти давлатии Академии расомии Маскав</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334364</id>
    <revision>
      <id>1490251</id>
      <timestamp>2026-10-20T06:54:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: {{Ҷаъбаи пажӯҳишгоҳ  |ном               = Институти давлатии Академии расомии Маскав ба номи В. И. Суриков  |ихтисора          =   |рамз              =  |тасвир            =  |имзо              =   |аслӣ              =   |номбайнал         =   |номи пешина       =   |таъсис            = 1934  |директор          =   |шумораи корм...</comment>
      <origin>1490251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3421" sha1="bys1bf2r717ej6g4h3atokc869s7ngx" xml:space="preserve">{{Ҷаъбаи пажӯҳишгоҳ
 |ном               = Институти давлатии Академии расомии Маскав ба номи В. И. Суриков
 |ихтисора          = 
 |рамз              =
 |тасвир            =
 |имзо              = 
 |аслӣ              = 
 |номбайнал         = 
 |номи пешина       = 
 |таъсис            = 1934
 |директор          = 
 |шумораи кормандон = 
 |аспирантура       = 
 |докторантура      = 
 |макон             = {{парчамбандӣ|Русия}}, [[Маскав]]
 |нишонӣ            = 
 |сайт              = 
 |Commons           = 
}}
Институти давлатии Академии расомии Маскав ба номи В. И. Суриков — яке аз донишкадаҳои бонуфузи рассомии Руссия. Ҷойгузин ва вориси Омӯзишгоҳи наққошӣ, ҳайкалтарошӣ ва меъмории Маскав (1843–1917), Устохонаи умумииттифоқии рассомии техникӣ (1920–27), Институти умумииттифоқии рассомии техникӣ (1927–30). Баъди барҳам хӯрдани Институти умумииттифоқии рассомии техникӣ дар заминаи факултаи графикаи он, ки дар ҳайати Институти полиграфӣ амал мекард, соли 1934 Институти санъати тасвирии Маскав таъсис ёфт. Соли 1936 дар он факултаи ҳайкалтарошӣ ташкил шуд. Баъдан (1939) ба Институти давлатии рассомии Маскав табдил ёфта, ба сохтори Академияи рассомии ИҶШС (аз соли 1992 Академияи рассомии Руссия) дохил гардид (1947). Сипас, (1948) ба И. номи В. Н. Суриков ва унвони академӣ дода шуд (1992). Дар Институти давлатии Академии расомии Маскав ба номи В. И. Суриков фанҳои рассомӣ, меъморӣ, ҳайкалтарошӣ, наққошӣ, санъати тасвирӣ ва ғ. таълим дода мешаванд. Институти давлатии Академии расомии Маскав ба номи В. И. Суриков 5 факулта (наққошӣ; графика; ҳайкалтарошӣ; меъморӣ; назария ва таърихи санъат), 9 кафедра, магистратура ва аспирантура дошта, дар он аз Руссия, кишварҳои Аврупо, Осиё, Амрикои Шимолӣ зиёда аз 800 донишҷӯ таҳсил мекунанд (2017). Рассомони маъруфи Тоҷикистон В. Пӯлодов, А. Хушбахтов, С. Қурбонов, Ф. Неъматзода Институти давлатии Академии расомии Маскав ба номи В. И. Суриковро хатм кардаанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Институти давлатии Академии расомии Маскав|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Донишгоҳ]]</text>
      <sha1>bys1bf2r717ej6g4h3atokc869s7ngx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490254</id>
      <parentid>1490251</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:00:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Сунатулло Сафарзода</username>
        <id>108676</id>
      </contributor>
      <origin>1490254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3533" sha1="pla3xflavdop0ptrc43gvd5anfgl0n9" xml:space="preserve">{{Ҷаъбаи пажӯҳишгоҳ
 |ном               = Институти давлатии Академии расомии Маскав ба номи В. И. Суриков
 |ихтисора          = 
 |рамз              =
 |тасвир            =
 |имзо              = 
 |аслӣ              = 
 |номбайнал         = 
 |номи пешина       = 
 |таъсис            = 1934
 |директор          = 
 |шумораи кормандон = 
 |аспирантура       = 
 |докторантура      = 
 |макон             = {{парчамбандӣ|Русия}}, [[Маскав]]
 |нишонӣ            = 
 |сайт              = 
 |Commons           = 
}}
'''Институти давлатии Академии расомии Маскав ба номи В. И. Суриков''' — яке аз донишкадаҳои бонуфузи рассомии Руссия. 

== Таърих ==
Ҷойгузин ва вориси Омӯзишгоҳи [[наққошӣ]], [[ҳайкалтарошӣ]] ва [[Меъморӣ|меъмории]] Маскав (1843–1917), Устохонаи умумииттифоқии рассомии техникӣ (1920–27), Институти умумииттифоқии рассомии техникӣ (1927–30). Баъди барҳам хӯрдани Институти умумииттифоқии рассомии техникӣ дар заминаи факултаи графикаи он, ки дар ҳайати Институти полиграфӣ амал мекард, соли 1934 Институти санъати тасвирии Маскав таъсис ёфт. Соли 1936 дар он факултаи ҳайкалтарошӣ ташкил шуд. Баъдан (1939) ба Институти давлатии рассомии Маскав табдил ёфта, ба сохтори Академияи рассомии ИҶШС (аз соли 1992 Академияи рассомии Руссия) дохил гардид (1947). Сипас, (1948) ба И. номи В. Н. Суриков ва унвони академӣ дода шуд (1992). 

== Таркиб ва сохтори институт ==
Дар Институти давлатии Академии расомии Маскав ба номи В. И. Суриков фанҳои рассомӣ, меъморӣ, ҳайкалтарошӣ, наққошӣ, санъати тасвирӣ ва ғ. таълим дода мешаванд. Институти давлатии Академии расомии Маскав ба номи В. И. Суриков 5 факулта (наққошӣ; графика; ҳайкалтарошӣ; меъморӣ; назария ва таърихи санъат), 9 кафедра, магистратура ва аспирантура дошта, дар он аз Руссия, кишварҳои Аврупо, Осиё, Амрикои Шимолӣ зиёда аз 800 донишҷӯ таҳсил мекунанд (2017). Рассомони маъруфи Тоҷикистон В. Пӯлодов, А. Хушбахтов, С. Қурбонов, Ф. Неъматзода Институти давлатии Академии расомии Маскав ба номи В. И. Суриковро хатм кардаанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|Институти давлатии Академии расомии Маскав|8|муаллиф= }}
{{ПБ}}
[[Гурӯҳ:Донишгоҳ]]</text>
      <sha1>pla3xflavdop0ptrc43gvd5anfgl0n9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334365</id>
    <revision>
      <id>1490258</id>
      <timestamp>2026-10-20T07:53:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: {{Алифбо |Ном         = Ҳарфи кирилликии Ғ |Рамз        = Ға |Ҳаҷми рамз  =  |Тасвир      = Cyrillic letter ghe with stroke.svg |Аслӣ        = CYRILLIC CAPITAL LETTER GHE WITH STROK |Аслӣ2       = CYRILLIC SMALL LETTER GHE WITH STROKE |HTML        = 1170 |HTML2       = 1171 |Мнемоника   = |Мнемоника2  = }}  '''Ғ''' (ғе) — ҳарфи панҷуми алифбои ҳозираи забони т...</comment>
      <origin>1490258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2115" sha1="hbpx3nu7s4h9z7h3wc2ykrk1b0gytqq" xml:space="preserve">{{Алифбо
|Ном         = Ҳарфи кирилликии Ғ
|Рамз        = Ға
|Ҳаҷми рамз  = 
|Тасвир      = Cyrillic letter ghe with stroke.svg
|Аслӣ        = CYRILLIC CAPITAL LETTER GHE WITH STROK
|Аслӣ2       = CYRILLIC SMALL LETTER GHE WITH STROKE
|HTML        = 1170
|HTML2       = 1171
|Мнемоника   =
|Мнемоника2  =
}}

'''Ғ''' (ғе) — ҳарфи панҷуми алифбои ҳозираи забони тоҷикӣ, ки дар асоси ҳарфи «г»-и русӣ барои ифодаи овози хосси тоҷикӣ сохта шудааст. Аз соли 1940 (пас аз қабул шудани алифбои русӣ) то соли 1998 (то қабули қоидаҳои нави имло) дар тартиби алифбои тоҷикӣ дар ҷойи 34-ум қарор дошт. Ҳамсадои шавшувдори ғайридимоғии пасизабониву пасикомии устувори ҷарангдор аст. Шакли навишти чопиаш – Ғғ, шакли дастнависаш  аст. То соли 1929 дар алифбои арабиасоси тоҷикӣ барои ифодаи ин овоз аз ҳарфи «[[ғайн]]» (غ) истифода мешуд. Дар алифбои лотиниасоси тоҷикӣ (1929–40) шакли чопиаш Ƣƣ ва шакли дастнависаш  буд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|мақола=Ғ|ҷилд=5|муаллиф=А. Байзоев}}
* &lt;i&gt;Энциклопедияи советии тоҷик.&lt;/i&gt; Ҷ. 1. Д., 1978;
* &lt;i&gt;Русский язык. Энциклопедия.&lt;/i&gt; М., 1979;
* &lt;i&gt;Русская грамматика.&lt;/i&gt; Т. 1. М., 1982;
* Фасмер М. &lt;i&gt;Этимологический словарь русского языка.&lt;/i&gt; В четырех томах. М., 1987;
* &lt;i&gt;Collins English Dictionary.&lt;/i&gt; 8 th Edition first published in 2006. HarperCollins Publishers 2006;
* دهخداعلی اکبر. لغت نامه. جلد ۱۱. تهران٬ ۱۳۷۷ ش</text>
      <sha1>hbpx3nu7s4h9z7h3wc2ykrk1b0gytqq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490259</id>
      <parentid>1490258</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:54:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>иловаи [[Гурӯҳ:Алифбои тоҷикӣ]] бо ёрии [[Википедиа:HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1490259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2159" sha1="m4kh0y6cosvso1i1namzd6xz84viax9" xml:space="preserve">{{Алифбо
|Ном         = Ҳарфи кирилликии Ғ
|Рамз        = Ға
|Ҳаҷми рамз  = 
|Тасвир      = Cyrillic letter ghe with stroke.svg
|Аслӣ        = CYRILLIC CAPITAL LETTER GHE WITH STROK
|Аслӣ2       = CYRILLIC SMALL LETTER GHE WITH STROKE
|HTML        = 1170
|HTML2       = 1171
|Мнемоника   =
|Мнемоника2  =
}}

'''Ғ''' (ғе) — ҳарфи панҷуми алифбои ҳозираи забони тоҷикӣ, ки дар асоси ҳарфи «г»-и русӣ барои ифодаи овози хосси тоҷикӣ сохта шудааст. Аз соли 1940 (пас аз қабул шудани алифбои русӣ) то соли 1998 (то қабули қоидаҳои нави имло) дар тартиби алифбои тоҷикӣ дар ҷойи 34-ум қарор дошт. Ҳамсадои шавшувдори ғайридимоғии пасизабониву пасикомии устувори ҷарангдор аст. Шакли навишти чопиаш – Ғғ, шакли дастнависаш  аст. То соли 1929 дар алифбои арабиасоси тоҷикӣ барои ифодаи ин овоз аз ҳарфи «[[ғайн]]» (غ) истифода мешуд. Дар алифбои лотиниасоси тоҷикӣ (1929–40) шакли чопиаш Ƣƣ ва шакли дастнависаш  буд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|мақола=Ғ|ҷилд=5|муаллиф=А. Байзоев}}
* &lt;i&gt;Энциклопедияи советии тоҷик.&lt;/i&gt; Ҷ. 1. Д., 1978;
* &lt;i&gt;Русский язык. Энциклопедия.&lt;/i&gt; М., 1979;
* &lt;i&gt;Русская грамматика.&lt;/i&gt; Т. 1. М., 1982;
* Фасмер М. &lt;i&gt;Этимологический словарь русского языка.&lt;/i&gt; В четырех томах. М., 1987;
* &lt;i&gt;Collins English Dictionary.&lt;/i&gt; 8 th Edition first published in 2006. HarperCollins Publishers 2006;
* دهخداعلی اکبر. لغت نامه. جلد ۱۱. تهران٬ ۱۳۷۷ ش

[[Гурӯҳ:Алифбои тоҷикӣ]]</text>
      <sha1>m4kh0y6cosvso1i1namzd6xz84viax9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490260</id>
      <parentid>1490259</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:55:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>/* Адабиёт */</comment>
      <origin>1490260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2135" sha1="dn29pqnel7o93uj5n77ynhrl45nkuhd" xml:space="preserve">{{Алифбо
|Ном         = Ҳарфи кирилликии Ғ
|Рамз        = Ға
|Ҳаҷми рамз  = 
|Тасвир      = Cyrillic letter ghe with stroke.svg
|Аслӣ        = CYRILLIC CAPITAL LETTER GHE WITH STROK
|Аслӣ2       = CYRILLIC SMALL LETTER GHE WITH STROKE
|HTML        = 1170
|HTML2       = 1171
|Мнемоника   =
|Мнемоника2  =
}}

'''Ғ''' (ғе) — ҳарфи панҷуми алифбои ҳозираи забони тоҷикӣ, ки дар асоси ҳарфи «г»-и русӣ барои ифодаи овози хосси тоҷикӣ сохта шудааст. Аз соли 1940 (пас аз қабул шудани алифбои русӣ) то соли 1998 (то қабули қоидаҳои нави имло) дар тартиби алифбои тоҷикӣ дар ҷойи 34-ум қарор дошт. Ҳамсадои шавшувдори ғайридимоғии пасизабониву пасикомии устувори ҷарангдор аст. Шакли навишти чопиаш – Ғғ, шакли дастнависаш  аст. То соли 1929 дар алифбои арабиасоси тоҷикӣ барои ифодаи ин овоз аз ҳарфи «[[ғайн]]» (غ) истифода мешуд. Дар алифбои лотиниасоси тоҷикӣ (1929–40) шакли чопиаш Ƣƣ ва шакли дастнависаш  буд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|мақола=Ғ|ҷилд=5|муаллиф=А. Байзоев}}
* {{ЭСТ|мақола=Ғ|ҷилд=1|муаллиф=1}}
* &lt;i&gt;Русский язык. Энциклопедия.&lt;/i&gt; М., 1979;
* &lt;i&gt;Русская грамматика.&lt;/i&gt; Т. 1. М., 1982;
* Фасмер М. &lt;i&gt;Этимологический словарь русского языка.&lt;/i&gt; В четырех томах. М., 1987;
* &lt;i&gt;Collins English Dictionary.&lt;/i&gt; 8 th Edition first published in 2006. HarperCollins Publishers 2006;
* دهخداعلی اکبر. لغت نامه. جلد ۱۱. تهران٬ ۱۳۷۷ ش

[[Гурӯҳ:Алифбои тоҷикӣ]]</text>
      <sha1>dn29pqnel7o93uj5n77ynhrl45nkuhd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490261</id>
      <parentid>1490260</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>/* Адабиёт */</comment>
      <origin>1490261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2134" sha1="8juupp0nzzqpj6lflaroo3ku644ayf3" xml:space="preserve">{{Алифбо
|Ном         = Ҳарфи кирилликии Ғ
|Рамз        = Ға
|Ҳаҷми рамз  = 
|Тасвир      = Cyrillic letter ghe with stroke.svg
|Аслӣ        = CYRILLIC CAPITAL LETTER GHE WITH STROK
|Аслӣ2       = CYRILLIC SMALL LETTER GHE WITH STROKE
|HTML        = 1170
|HTML2       = 1171
|Мнемоника   =
|Мнемоника2  =
}}

'''Ғ''' (ғе) — ҳарфи панҷуми алифбои ҳозираи забони тоҷикӣ, ки дар асоси ҳарфи «г»-и русӣ барои ифодаи овози хосси тоҷикӣ сохта шудааст. Аз соли 1940 (пас аз қабул шудани алифбои русӣ) то соли 1998 (то қабули қоидаҳои нави имло) дар тартиби алифбои тоҷикӣ дар ҷойи 34-ум қарор дошт. Ҳамсадои шавшувдори ғайридимоғии пасизабониву пасикомии устувори ҷарангдор аст. Шакли навишти чопиаш – Ғғ, шакли дастнависаш  аст. То соли 1929 дар алифбои арабиасоси тоҷикӣ барои ифодаи ин овоз аз ҳарфи «[[ғайн]]» (غ) истифода мешуд. Дар алифбои лотиниасоси тоҷикӣ (1929–40) шакли чопиаш Ƣƣ ва шакли дастнависаш  буд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|мақола=Ғ|ҷилд=5|муаллиф=А. Байзоев}}
* {{ЭСТ|мақола=Ғ|ҷилд=1|муаллиф=}}
* &lt;i&gt;Русский язык. Энциклопедия.&lt;/i&gt; М., 1979;
* &lt;i&gt;Русская грамматика.&lt;/i&gt; Т. 1. М., 1982;
* Фасмер М. &lt;i&gt;Этимологический словарь русского языка.&lt;/i&gt; В четырех томах. М., 1987;
* &lt;i&gt;Collins English Dictionary.&lt;/i&gt; 8 th Edition first published in 2006. HarperCollins Publishers 2006;
* دهخداعلی اکبر. لغت نامه. جلد ۱۱. تهران٬ ۱۳۷۷ ش

[[Гурӯҳ:Алифбои тоҷикӣ]]</text>
      <sha1>8juupp0nzzqpj6lflaroo3ku644ayf3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғабиро</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334366</id>
    <revision>
      <id>1490262</id>
      <timestamp>2026-10-20T07:57:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: {{Таксон  |image file        = Chrozophora tinctoria Habitus 2010-6-25 DehesaBoyaldePuertollano.jpg  |image descr       =   |regnum            = Гиёҳон  |rang              = Ҷинс  |latin             = Chrozophora  |author            = &lt;br&gt;[[Neck.]] ex [[A.Juss.]] (1824), [[nom. cons.]]  |syn               =  * {{Bt|Crozophora|[[A.Juss.]] (1824)}}, [[orth. var.]] * {{Bt|Lepidocroton|[[C.Presl]] (1851)}} * {{Bt|Ricinoides|[[Tourn.]] ex [[Moench]] (1794)}...</comment>
      <origin>1490262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5373" sha1="hsm3088katdn83kpsazavwbwd093fjb" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file        = Chrozophora tinctoria Habitus 2010-6-25 DehesaBoyaldePuertollano.jpg
 |image descr       = 
 |regnum            = Гиёҳон
 |rang              = Ҷинс
 |latin             = Chrozophora
 |author            = &lt;br&gt;[[Neck.]] ex [[A.Juss.]] (1824), [[nom. cons.]]
 |syn               = 
* {{Bt|Crozophora|[[A.Juss.]] (1824)}}, [[orth. var.]]
* {{Bt|Lepidocroton|[[C.Presl]] (1851)}}
* {{Bt|Ricinoides|[[Tourn.]] ex [[Moench]] (1794)}}
* {{Bt|Tournesol|[[Adans.]] (1763)}}, [[nom. rej.]]
* {{Bt|Tournesolia|[[Nissole]] ex [[Scop.]] (1777)}}, [[orth. var.]]
 |typus             = {{Bt-latrus|Chrozophora tinctoria|aut=([[L.]]) [[A.Juss.]]}}
 |children name     = 
 |children          = 
 |range map         = 
 |range map caption = 
 |range map width   = 
 |range legend      = 
 |wikispecies       = Chrozophora
 |grin              = 2557
}}
'''Ғабиро''' ({{lang-la|Chrozophora}}, аз {{lang-grc|χρώς}} — ҷинси гиёҳҳои яксола. Баргаш думчадор; гулаш майда, якҷинса. Самараш ғӯзаи сердила, сеқирра, бо пулакчаҳои сафед пӯшида шудааст. Зиёда аз 11 намуди Ғабиро маълум аст. Дар Африқои Шимолӣ, минтақаи баҳри Миёназамин, Осиёи Марказӣ ва Ҳиндухитой вомехӯрад. Дар Тоҷикистон 4 намуди Ғабиро (Ch. gracilis, Ch. lepidocarna, Ғабиро-ҳои яҳудӣ ва кӯкмараз) месабзад.

Ғабирои яҳудӣ (Ch. hierosolumitana) гиёҳи яксола буда, 7–60 см қад мекашад. Пояаш рости сершоха. Баргаш думчадор, хокистарранг, дандонадор, байзашакл (дарозии паҳнакаш 1,5–7 см, бараш 1,6–6 см), хӯшагулаш пашмакдор; гулаш майда (дарозии гулбаргаш 4,5 мм); ғӯзааш кулӯлаи сепалла (қутраш то 10 мм); тухмаш майда (4,5–5 мм). Моҳҳои май – август гулу мева мекунад. Асосан дар минтақаҳои алафзор, ҷангалзори гармсер, нишебиҳои санглох, мавзеъҳои баландкӯҳ (Тоҷикистони Ҷанубӣ, кӯҳи Мевағул, воҳаи д. Сир, қ-кӯҳҳои Зарафшон, Ҳисору Дарвоз; дар баландии 350–1400 м аз с. б.), инчунин замини партов, канори роҳҳо мерӯяд.

Кӯкмараз (Ch. obliqua) гиёҳи яксола буда, баргу пояаш бо мӯякчаҳои зардранг пӯшида шудааст. То 70 см қад мекашад. Баргаш борики дароз, нештаршакл (дарозии думчааш 3–10 см; дарозии паҳнакаш 2,5–7 см, бараш 1–3,5 см). Гулаш майда, 5-барга. Ғӯзааш сепалла (қутраш 8 мм). Моҳҳои июн – октябр гулу мева мекунад. Дар минтақаҳои биёбони шибоғ ва шӯразор, ҷангалзори гармсер, нишебиҳои кӯҳ (кӯҳи Мевағул, мавзеъҳои Тоҷикистони Ҷанубӣ, қ-кӯҳҳои Туркистон ва Ҳисору Дарвоз; дар баландии 400–1400 м аз с. б.) мерӯяд. Ғабиро гиёҳи заҳрнок аст. Омехтаи он бо юнучқа аспро заҳролуд мекунад. Ғайр аз ин, дар таркиби Ғабиро моддаи рангдиҳандаи турнезол мавҷуд аст. Ранги турнезол вобаста ба муҳит тағйир меёбад. Мас., он дар муҳити турш ранги сурх, дар муҳити ишқорӣ ранги кабуд ҳосил мекунад. Баргу меваи Ғабиро-ро мардуми таҳҷоӣ замонҳои қадим барои ранг (гулобӣ, зард ва кабуд) кардани матоъҳои пахтагӣ ва абрешимӣ ба кор мебурданд. Ранге, ки аз меваи Ғабиро ҳосил мекунанд, дар саноати хӯрокворӣ ва атриёт низ истифода мегардад. Бо он ба маҳсулоти қаннодӣ, май ва панир ранги хос медиҳанд. Солҳои қаблӣ бо ранги Ғабиро коғазро ранг мекарданд, ба ҷойпӯш «синка» мезаданд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|мақола=Ғабиро|ҷилд=5|муаллиф=М. Ҳоҷиматов}}
* Григорьев Ю. С. Определитель растений окрестностей Сталинабада. Д., 1966;
* Дадобоева О. Д. Луғати номҳои илмӣ ва маҳаллии рустаниҳои доруии Тоҷикистони Шимолӣ. Д., 1972;
* Жизнь растений. Т. 5 (2). М., 1981;
* Флора Таджикской ССР. Т. 6. Д., 1981;
* Пехов А. П. Биология. М. 2010.

[[Гурӯҳ:Рустаниҳо]]
[[Гурӯҳ:Зистшиносӣ]]</text>
      <sha1>hsm3088katdn83kpsazavwbwd093fjb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490263</id>
      <parentid>1490262</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T07:58:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5423" sha1="rsl8yu4hp3p0mltve2v2kyo9v8ukg5r" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file        = Chrozophora tinctoria Habitus 2010-6-25 DehesaBoyaldePuertollano.jpg
 |image descr       = 
 |regnum            = Гиёҳон
 |rang              = Ҷинс
 |latin             = Chrozophora
 |author            = &lt;br&gt;[[Neck.]] ex [[A.Juss.]] (1824), [[nom. cons.]]
 |syn               = 
* {{Bt|Crozophora|[[A.Juss.]] (1824)}}, [[orth. var.]]
* {{Bt|Lepidocroton|[[C.Presl]] (1851)}}
* {{Bt|Ricinoides|[[Tourn.]] ex [[Moench]] (1794)}}
* {{Bt|Tournesol|[[Adans.]] (1763)}}, [[nom. rej.]]
* {{Bt|Tournesolia|[[Nissole]] ex [[Scop.]] (1777)}}, [[orth. var.]]
 |typus             = {{Bt-latrus|Chrozophora tinctoria|aut=([[L.]]) [[A.Juss.]]}}
 |children name     = 
 |children          = 
 |range map         = 
 |range map caption = 
 |range map width   = 
 |range legend      = 
 |wikispecies       = Chrozophora
 |grin              = 2557
}}
'''Ғабиро''' ({{lang-la|Chrozophora}}, аз {{lang-grc|χρώς}}) — ҷинси гиёҳҳои яксола. 

== Тавсифоти гиёҳшинохтӣ ==
Баргаш думчадор; гулаш майда, якҷинса. Самараш ғӯзаи сердила, сеқирра, бо пулакчаҳои сафед пӯшида шудааст. Зиёда аз 11 намуди Ғабиро маълум аст. Дар Африқои Шимолӣ, минтақаи баҳри Миёназамин, Осиёи Марказӣ ва Ҳиндухитой вомехӯрад. Дар Тоҷикистон 4 намуди Ғабиро (Ch. gracilis, Ch. lepidocarna, Ғабиро-ҳои яҳудӣ ва кӯкмараз) месабзад.

Ғабирои яҳудӣ (Ch. hierosolumitana) гиёҳи яксола буда, 7–60 см қад мекашад. Пояаш рости сершоха. Баргаш думчадор, хокистарранг, дандонадор, байзашакл (дарозии паҳнакаш 1,5–7 см, бараш 1,6–6 см), хӯшагулаш пашмакдор; гулаш майда (дарозии гулбаргаш 4,5 мм); ғӯзааш кулӯлаи сепалла (қутраш то 10 мм); тухмаш майда (4,5–5 мм). Моҳҳои май – август гулу мева мекунад. Асосан дар минтақаҳои алафзор, ҷангалзори гармсер, нишебиҳои санглох, мавзеъҳои баландкӯҳ (Тоҷикистони Ҷанубӣ, кӯҳи Мевағул, воҳаи д. Сир, қ-кӯҳҳои Зарафшон, Ҳисору Дарвоз; дар баландии 350–1400 м аз с. б.), инчунин замини партов, канори роҳҳо мерӯяд.

Кӯкмараз (Ch. obliqua) гиёҳи яксола буда, баргу пояаш бо мӯякчаҳои зардранг пӯшида шудааст. То 70 см қад мекашад. Баргаш борики дароз, нештаршакл (дарозии думчааш 3–10 см; дарозии паҳнакаш 2,5–7 см, бараш 1–3,5 см). Гулаш майда, 5-барга. Ғӯзааш сепалла (қутраш 8 мм). Моҳҳои июн – октябр гулу мева мекунад. Дар минтақаҳои биёбони шибоғ ва шӯразор, ҷангалзори гармсер, нишебиҳои кӯҳ (кӯҳи Мевағул, мавзеъҳои Тоҷикистони Ҷанубӣ, қ-кӯҳҳои Туркистон ва Ҳисору Дарвоз; дар баландии 400–1400 м аз с. б.) мерӯяд. Ғабиро гиёҳи заҳрнок аст. Омехтаи он бо юнучқа аспро заҳролуд мекунад. Ғайр аз ин, дар таркиби Ғабиро моддаи рангдиҳандаи турнезол мавҷуд аст. Ранги турнезол вобаста ба муҳит тағйир меёбад. Мас., он дар муҳити турш ранги сурх, дар муҳити ишқорӣ ранги кабуд ҳосил мекунад. Баргу меваи Ғабиро-ро мардуми таҳҷоӣ замонҳои қадим барои ранг (гулобӣ, зард ва кабуд) кардани матоъҳои пахтагӣ ва абрешимӣ ба кор мебурданд. Ранге, ки аз меваи Ғабиро ҳосил мекунанд, дар саноати хӯрокворӣ ва атриёт низ истифода мегардад. Бо он ба маҳсулоти қаннодӣ, май ва панир ранги хос медиҳанд. Солҳои қаблӣ бо ранги Ғабиро коғазро ранг мекарданд, ба ҷойпӯш «синка» мезаданд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|мақола=Ғабиро|ҷилд=5|муаллиф=М. Ҳоҷиматов}}
* Григорьев Ю. С. Определитель растений окрестностей Сталинабада. Д., 1966;
* Дадобоева О. Д. Луғати номҳои илмӣ ва маҳаллии рустаниҳои доруии Тоҷикистони Шимолӣ. Д., 1972;
* Жизнь растений. Т. 5 (2). М., 1981;
* Флора Таджикской ССР. Т. 6. Д., 1981;
* Пехов А. П. Биология. М. 2010.

[[Гурӯҳ:Рустаниҳо]]
[[Гурӯҳ:Зистшиносӣ]]</text>
      <sha1>rsl8yu4hp3p0mltve2v2kyo9v8ukg5r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғабирӯд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334367</id>
    <revision>
      <id>1490264</id>
      <timestamp>2026-10-20T08:01:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: {{МА  |мақом                   = Деҳа  |номи тоҷикӣ             = Ғабирӯд  |номи аслӣ               =   |тасвир                  =   |тавсифи тасвир          =   |тобеият                 =   |кишвар                  = Тоҷикистон   |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =    |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =    |CoordAddon             =    |CoordScale             =   |шакли...</comment>
      <origin>1490264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3784" sha1="mhk68wpo9p2n493jx9ae8wgink11kpe" xml:space="preserve">{{МА
 |мақом                   = Деҳа
 |номи тоҷикӣ             = Ғабирӯд
 |номи аслӣ               = 
 |тасвир                  = 
 |тавсифи тасвир          = 
 |тобеият                 = 
 |кишвар                  = Тоҷикистон
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шакли минтақа           = Вилоят
 |минтақа                 = вилояти Суғд
 |минтақа дар ҷадвал      = вилояти Суғд{{!}} Суғд
 |шакли ноҳия             = Ноҳия
 |ноҳия                   = ноҳияи Айнӣ
 |ноҳия дар ҷадвал        = ноҳияи Айнӣ {{!}} Айнӣ
 |шакли ҷомеа             = Ҷамоат
 |ҷомеа                   = Деҳоти Анзоб
 |ҷомеа дар ҷадвал        = 
 |тақсимоти дохилӣ        = 
 |шакли роҳбарӣ           = Раиси маҳалла
 |роҳбар                  = 
 |замони таъсис           = 
 |аввалин номбарӣ         = 
 |номҳои пешина           = 
 |мақом аз                = 
 |забони расмӣ            = тоҷикӣ
  |аҳолӣ                  = 1174
  |соли барӯйхатгирӣ      = 2017
  |зичӣ                   = 
  |агломератсия           = 
  |ҳайати миллӣ            = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] ([[яғнобиҳо]])
  |ҳайати динӣ             = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]]
  |этнохороним            = 
 |вақти минтақавӣ         = 
 |DST                     = 
 |коди телефон            = +992 3479
 |нишонаи почта           = 735520
 |нишонаҳои почта         = 
 |коди мошинҳо            = TJ02
 |шакли шиноса            = 
 |шиносаи ададӣ           = 
 |гурӯҳ дар Commons       = 
 |сайт                    = 
}}
'''Ғабирӯд''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Анзоб]]и [[ноҳияи Айнӣ]]. Аз Ғабирӯд то маркази ҷамоат 30 км, то маркази ноҳия 42 км; роҳ — мумфарш. Аҳолиаш 1174 нафар (январи [[2017]]), тоҷикон ([[яғнобиҳо]]). Соли 1750 бунёд шудааст.

== Иқтисод ==
Муассисаи таҳсилоти миёнаи умумӣ, 2 бунгоҳи тиббӣ, клуб, китобхона, осиёби хусусӣ, масҷиди панҷвақта ва 5 нуқтаи савдои хусусӣ дорад. Соҳаҳои асосии кишоварзӣ: сабзавоткорӣ, боғдорӣ ва чорводорӣ. Заминҳо аз д. Ғабирӯд обёрӣ мешаванд. Рӯзноманигори варзида Мусофир Набиев (муассисаи таҳсилоти миёнаи деҳа ба номи ӯ гузошта шудааст) ва д. и. тиб Бадалов Бадал дар ҳамин деҳа таваллуд шудаанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|мақола=Ғабирӯд|ҷилд=5}}
* Тақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — {{Д.}}: [[СИЭМТ]], 2017. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2

{{Тоҷикистон-нопурра}}
{{ноҳияи Айнӣ}}

[[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Айнӣ]]
[[Гурӯҳ:Ҷамоати Анзоб]]</text>
      <sha1>mhk68wpo9p2n493jx9ae8wgink11kpe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490266</id>
      <parentid>1490264</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:02:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3651" sha1="cf7imwtfyqs3h7v2f5dimqh1fangnxv" xml:space="preserve">{{МА
 |мақом                   = Деҳа
 |номи тоҷикӣ             = Ғабирӯд
 |номи аслӣ               = 
 |тасвир                  = 
 |тавсифи тасвир          = 
 |тобеият                 = 
 |кишвар                  = Тоҷикистон
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шакли минтақа           = Вилоят
 |минтақа                 = вилояти Суғд
 |минтақа дар ҷадвал      = вилояти Суғд{{!}} Суғд
 |шакли ноҳия             = Ноҳия
 |ноҳия                   = ноҳияи Айнӣ
 |ноҳия дар ҷадвал        = ноҳияи Айнӣ {{!}} Айнӣ
 |шакли ҷомеа             = Ҷамоат
 |ҷомеа                   = Деҳоти Анзоб
 |ҷомеа дар ҷадвал        = 
 |тақсимоти дохилӣ        = 
 |шакли роҳбарӣ           = Раиси маҳалла
 |роҳбар                  = 
 |замони таъсис           = 
 |аввалин номбарӣ         = 
 |номҳои пешина           = 
 |мақом аз                = 
 |забони расмӣ            = тоҷикӣ
  |аҳолӣ                  = 1174
  |соли барӯйхатгирӣ      = 2017
  |зичӣ                   = 
  |агломератсия           = 
  |ҳайати миллӣ            = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] ([[яғнобиҳо]])
  |ҳайати динӣ             = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]]
  |этнохороним            = 
 |вақти минтақавӣ         = 
 |DST                     = 
 |коди телефон            = +992 3479
 |нишонаи почта           = 735520
 |нишонаҳои почта         = 
 |коди мошинҳо            = TJ02
 |шакли шиноса            = 
 |шиносаи ададӣ           = 
 |гурӯҳ дар Commons       = 
 |сайт                    = 
}}
'''Ғабирӯд''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Анзоб]]и [[ноҳияи Айнӣ]]. Аз Ғабирӯд о маркази ноҳия 42 км; роҳ — мумфарш. Аҳолиаш 1174 нафар (январи [[2017]]), тоҷикон ([[яғнобиҳо]]). Соли 1750 бунёд шудааст.

== Иқтисод ==
Муассисаи таҳсилоти миёнаи умумӣ, 2 бунгоҳи тиббӣ, клуб, китобхона, осиёби хусусӣ, масҷиди панҷвақта ва 5 нуқтаи савдои хусусӣ дорад. Соҳаҳои асосии кишоварзӣ: сабзавоткорӣ, боғдорӣ ва чорводорӣ. Заминҳо аз д. Ғабирӯд обёрӣ мешаванд.

== Офроди шинохта ==
Рӯзноманигори варзида [[Мусофир Набиев]] (муассисаи таҳсилоти миёнаи деҳа ба номи ӯ гузошта шудааст) ва доктори илмҳои тиб [[Бадал Бадалов]] дар ҳамин деҳа таваллуд шудаанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|мақола=Ғабирӯд|ҷилд=5}}
*

{{Тоҷикистон-нопурра}}
{{ноҳияи Айнӣ}}

[[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Айнӣ]]
[[Гурӯҳ:Ҷамоати Анзоб]]</text>
      <sha1>cf7imwtfyqs3h7v2f5dimqh1fangnxv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490268</id>
      <parentid>1490266</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:04:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <origin>1490268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3628" sha1="okqzhjelsw1f9q551sa5mn9on0npey8" xml:space="preserve">{{МА
 |мақом                   = Деҳа
 |номи тоҷикӣ             = Ғабирӯд
 |номи аслӣ               = 
 |тасвир                  = 
 |тавсифи тасвир          = 
 |тобеият                 = 
 |кишвар                  = Тоҷикистон
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шакли минтақа           = Вилоят
 |минтақа                 = вилояти Суғд
 |минтақа дар ҷадвал      = вилояти Суғд{{!}} Суғд
 |шакли ноҳия             = Ноҳия
 |ноҳия                   = ноҳияи Айнӣ
 |ноҳия дар ҷадвал        = ноҳияи Айнӣ {{!}} Айнӣ
 |шакли ҷомеа             = Ҷамоат
 |ҷомеа                   = Деҳоти Анзоб
 |ҷомеа дар ҷадвал        = 
 |тақсимоти дохилӣ        = 
 |шакли роҳбарӣ           = Раиси маҳалла
 |роҳбар                  = 
 |замони таъсис           = 
 |аввалин номбарӣ         = 
 |номҳои пешина           = 
 |мақом аз                = 
 |забони расмӣ            = тоҷикӣ
  |аҳолӣ                  = 1174
  |соли барӯйхатгирӣ      = 2017
  |зичӣ                   = 
  |агломератсия           = 
  |ҳайати миллӣ            = [[мардуми тоҷик|тоҷикон]] ([[яғнобиҳо]])
  |ҳайати динӣ             = [[мусулмон]]они [[ҳанафӣ|ҳанафимазҳаб]]
  |этнохороним            = 
 |вақти минтақавӣ         = 
 |DST                     = 
 |коди телефон            = +992 3479
 |нишонаи почта           = 735520
 |нишонаҳои почта         = 
 |коди мошинҳо            = TJ02
 |шакли шиноса            = 
 |шиносаи ададӣ           = 
 |гурӯҳ дар Commons       = 
 |сайт                    = 
}}
'''Ғабирӯд''' — [[деҳа]] дар [[Ҷамоати деҳот|ҷамоати]] [[деҳоти Анзоб]]и [[ноҳияи Айнӣ]]. Аз Ғабирӯд о маркази ноҳия 42 км; роҳ — мумфарш. Аҳолиаш 1174 нафар (январи [[2017]]), тоҷикон. Соли 1750 бунёд шудааст.

== Иқтисод ==
Муассисаи таҳсилоти миёнаи умумӣ, 2 бунгоҳи тиббӣ, клуб, китобхона, осиёби хусусӣ, масҷиди панҷвақта ва 5 нуқтаи савдои хусусӣ дорад. Соҳаҳои асосии кишоварзӣ: сабзавоткорӣ, боғдорӣ ва чорводорӣ. Заминҳо аз д. Ғабирӯд обёрӣ мешаванд.

== Офроди шинохта ==
Рӯзноманигори варзида [[Мусофир Набиев]] (муассисаи таҳсилоти миёнаи деҳа ба номи ӯ гузошта шудааст) ва доктори илмҳои тиб [[Бадал Бадалов]] дар ҳамин деҳа таваллуд шудаанд.

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|мақола=Ғабирӯд|ҷилд=5}}
*

{{Тоҷикистон-нопурра}}
{{ноҳияи Айнӣ}}

[[Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон]]
[[Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Айнӣ]]
[[Гурӯҳ:Ҷамоати Анзоб]]</text>
      <sha1>okqzhjelsw1f9q551sa5mn9on0npey8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мирзо Абдулкабири Ғабро</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334368</id>
    <revision>
      <id>1490269</id>
      <timestamp>2026-10-20T08:06:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: {{Адиб}} '''Мирзо Абдулкабири Ғабро''' ({{lang-fa|غبرا}}; асри 19) — шоири тоҷик.  == Зиндагинома == Дар Дарвоз ба камол расидааст. Ҷузъиёти тарҷумаи ҳолаш маълум нест. Барои таҳсил ба Бухоро рафта, баъди хатми мадраса чанд муддат дар Қаротегин тӯқсабо буд. Бо фармони амир...</comment>
      <origin>1490269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3112" sha1="tqt47hmma1wwvfba4owmq6cdwqes3b6" xml:space="preserve">{{Адиб}}
'''Мирзо Абдулкабири Ғабро''' ({{lang-fa|غبرا}}; асри 19) — шоири тоҷик.

== Зиндагинома ==
Дар Дарвоз ба камол расидааст. Ҷузъиёти тарҷумаи ҳолаш маълум нест. Барои таҳсил ба Бухоро рафта, баъди хатми мадраса чанд муддат дар Қаротегин тӯқсабо буд. Бо фармони амир Музаффар ба Чорҷӯй бадарға шудааст. Аз Ғабро девони ашъор иборат аз 1129 байт мерос мондааст, ки зери № 1256 дар Китобхонаи миллии Тоҷикистон маҳфуз аст. Дар се варақи аввал ([[дебоча]]) шоир сабаби ба Чорҷӯй афтоданаш ва таърихи навишта шудани девонашро баён намудааст. Девони Ғабро аз анвои гуногуни адабӣ; 75 ғазал, 9 мухаммас, 1 қасида, 22 рубоӣ ва ду маснавӣ: «Хосияти таҳрику паришҳои аъзо» ё «Ихтиёроти бадеӣ», «Ҳикояти се ҳаромзода ва як мирзо» иборат аст. Дар ашъори Ғабро воқеаҳои сиёсӣ ва иҷтимоии замонаш инъикос ёфтаанд. Ӯ ҷавру зулм ва беадолатиҳои Худоёрхон – хони Хӯқанд, аз тарафи подшоҳи рус забт шудани Туркистонро ба тафсил баён намудааст. Мавзӯъҳои ашъори Ғабро ишқ, панду андарз, масъалаҳои ахлоқиву иҷтимоӣ мебошанд. Бештар ба Ҳофиз пайравӣ мекардааст:

{{иқтибоси академикӣ|&lt;poem&gt;
Маҳи ман ба маҳфил имшаб зи чӣ белиқо нишаста,
Ба тариқи дилнавозӣ ба раҳи вафо нишаста.
На шикеб дар дили ман, на фароғате ба ҳолам,
Чӣ қиёмат аст, ё Раб, ба сари бало нишаста.
Манаму ҳамон балокаш, туиву ҳамон ситамгар,
Рухи ман ба хок доим, ту ба иззу ҷо нишаста.
Бираву бигӯй, қосид, зи дили ҳазин паёме,
Ба умеди рӯйи зебо ба раҳи шумо нишаста.
Ба саҳар машоми ҷонам зи чӣ тоза гашт, ё Раб,
Магар он, ки бӯйи дилбар ба рухи сабо нишаста.
Агар аз бақо биҷӯйӣ, на хушию нест мастӣ,
Ба бисоти ҳастӣ, Ғабро, ба ҳаво ҳабо нишаста.
&lt;/poem&gt;|сарчашма=}}

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|мақола=Ғабро|ҷилд=5|муаллиф=С. Ализода}}
* Абибов А. Ганҷи парешон. Д., 1984.

[[Гурӯҳ:Шоирони тоҷик]]</text>
      <sha1>tqt47hmma1wwvfba4owmq6cdwqes3b6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1490271</id>
      <parentid>1490269</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T08:07:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>VASHGIRD moved page [[Ғабро]] to [[Мирзо Абдулкабири Ғабро]]</comment>
      <origin>1490269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3112" sha1="tqt47hmma1wwvfba4owmq6cdwqes3b6" xml:space="preserve">{{Адиб}}
'''Мирзо Абдулкабири Ғабро''' ({{lang-fa|غبرا}}; асри 19) — шоири тоҷик.

== Зиндагинома ==
Дар Дарвоз ба камол расидааст. Ҷузъиёти тарҷумаи ҳолаш маълум нест. Барои таҳсил ба Бухоро рафта, баъди хатми мадраса чанд муддат дар Қаротегин тӯқсабо буд. Бо фармони амир Музаффар ба Чорҷӯй бадарға шудааст. Аз Ғабро девони ашъор иборат аз 1129 байт мерос мондааст, ки зери № 1256 дар Китобхонаи миллии Тоҷикистон маҳфуз аст. Дар се варақи аввал ([[дебоча]]) шоир сабаби ба Чорҷӯй афтоданаш ва таърихи навишта шудани девонашро баён намудааст. Девони Ғабро аз анвои гуногуни адабӣ; 75 ғазал, 9 мухаммас, 1 қасида, 22 рубоӣ ва ду маснавӣ: «Хосияти таҳрику паришҳои аъзо» ё «Ихтиёроти бадеӣ», «Ҳикояти се ҳаромзода ва як мирзо» иборат аст. Дар ашъори Ғабро воқеаҳои сиёсӣ ва иҷтимоии замонаш инъикос ёфтаанд. Ӯ ҷавру зулм ва беадолатиҳои Худоёрхон – хони Хӯқанд, аз тарафи подшоҳи рус забт шудани Туркистонро ба тафсил баён намудааст. Мавзӯъҳои ашъори Ғабро ишқ, панду андарз, масъалаҳои ахлоқиву иҷтимоӣ мебошанд. Бештар ба Ҳофиз пайравӣ мекардааст:

{{иқтибоси академикӣ|&lt;poem&gt;
Маҳи ман ба маҳфил имшаб зи чӣ белиқо нишаста,
Ба тариқи дилнавозӣ ба раҳи вафо нишаста.
На шикеб дар дили ман, на фароғате ба ҳолам,
Чӣ қиёмат аст, ё Раб, ба сари бало нишаста.
Манаму ҳамон балокаш, туиву ҳамон ситамгар,
Рухи ман ба хок доим, ту ба иззу ҷо нишаста.
Бираву бигӯй, қосид, зи дили ҳазин паёме,
Ба умеди рӯйи зебо ба раҳи шумо нишаста.
Ба саҳар машоми ҷонам зи чӣ тоза гашт, ё Раб,
Магар он, ки бӯйи дилбар ба рухи сабо нишаста.
Агар аз бақо биҷӯйӣ, на хушию нест мастӣ,
Ба бисоти ҳастӣ, Ғабро, ба ҳаво ҳабо нишаста.
&lt;/poem&gt;|сарчашма=}}

== Эзоҳ ==
{{эзоҳ}}

== Адабиёт ==
* {{ЭМТ|мақола=Ғабро|ҷилд=5|муаллиф=С. Ализода}}
* Абибов А. Ганҷи парешон. Д., 1984.

[[Гурӯҳ:Шоирони тоҷик]]</text>
      <sha1>tqt47hmma1wwvfba4owmq6cdwqes3b6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғабро</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334369</id>
    <redirect title="Мирзо Абдулкабири Ғабро" />
    <revision>
      <id>1490272</id>
      <timestamp>2026-10-20T08:07:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>VASHGIRD moved page [[Ғабро]] to [[Мирзо Абдулкабири Ғабро]]</comment>
      <origin>1490272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="727tm3s86hddes6etyphol70520oryz" xml:space="preserve">#равона [[Мирзо Абдулкабири Ғабро]]</text>
      <sha1>727tm3s86hddes6etyphol70520oryz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334370</id>
    <redirect title="Институти давлатии санъати Узбекистон" />
    <revision>
      <id>1490279</id>
      <timestamp>2026-10-20T08:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>VASHGIRD moved page [[Институти давлатии санъат ва фарҳанги Ӯзбекистон]] to [[Институти давлатии санъати Узбекистон]]</comment>
      <origin>1490279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="gka0t24gv406y49oxw1j7rotfamp76z" xml:space="preserve">#равона [[Институти давлатии санъати Узбекистон]]</text>
      <sha1>gka0t24gv406y49oxw1j7rotfamp76z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Институти давлатии санъати театрии ба номи А. Н. Островский</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334371</id>
    <redirect title="Институти давлатии санъати Узбекистон" />
    <revision>
      <id>1490281</id>
      <timestamp>2026-10-20T08:16:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>Тағйири масир ба [[Институти давлатии санъати Узбекистон]]</comment>
      <origin>1490281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="gka0t24gv406y49oxw1j7rotfamp76z" xml:space="preserve">#равона [[Институти давлатии санъати Узбекистон]]</text>
      <sha1>gka0t24gv406y49oxw1j7rotfamp76z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>А. Абибов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334372</id>
    <redirect title="Амирбек Ҳабибов" />
    <revision>
      <id>1490287</id>
      <timestamp>2026-10-20T08:30:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VASHGIRD</username>
        <id>8035</id>
      </contributor>
      <comment>Тағйири масир ба [[Амирбек Ҳабибов]]</comment>
      <origin>1490287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="b4vls4thqynp3odtmp8pu4k05fpdtby" xml:space="preserve">#равона [[Амирбек Ҳабибов]]</text>
      <sha1>b4vls4thqynp3odtmp8pu4k05fpdtby</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Корбар:Шамсов Мансур/Сиёҳнавис</title>
    <ns>2</ns>
    <id>334373</id>
    <revision>
      <id>1490306</id>
      <timestamp>2026-10-20T11:51:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шамсов Мансур</username>
        <id>159944</id>
      </contributor>
      <comment>Саҳифаи нав: '''Пули диодӣ''' — дастгоҳи электрони ё схемаи электрони, ки ҷараёни барқро аз ҷараёни таъғирёбанда (АС) ба ҷараёни импулсии доими (DC) мегузаронад, чунин абжилёбиро табдилёбии дунимдавраги меноманд, зеро он ҳам қисми мусбати ҷараёни барқи таъғирёбандаро ва ҳа...</comment>
      <origin>1490306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3502" sha1="e933a0vn1zhu1tri1lrjgievnbevkfw" xml:space="preserve">'''Пули диодӣ''' — дастгоҳи электрони ё схемаи электрони, ки ҷараёни барқро аз ҷараёни таъғирёбанда (АС) ба ҷараёни импулсии доими (DC) мегузаронад, чунин абжилёбиро табдилёбии дунимдавраги меноманд, зеро он ҳам қисми мусбати ҷараёни барқи таъғирёбандаро ва ҳам қисми манфии онро истифода мебарад.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://xn--80aimikkbk.xn--p1acf/blog/diodny_most/?ysclid=mvgldluthg730098236|title=Диодный мост: Принцип работы, виды и применение {{!}} РАДИОКОМ|website=xn--80aimikkbk.xn--p1acf|accessdate=2026-10-20}}&lt;/ref&gt;

Пулҳои якфазагӣ ва ду фазагӣ маълум аст. Дар схемаҳое ки аз ҷараёни тағирёбанда ҷараёни доимиро ҳосил кардан лозим аст (масалан дар дастгоҳҳои пуркунандаи барқ). Одатан пулҳои диодӣ дорои чор электрод буда ду электроди он қабули ҷараёни таъғирёбанда буда ду электроди он дорои ҷараёни доими мебошанд. пули диодӣ аз чор диоди байни худ пайваст иборатанд. Диод ҷараёнро танҳо ба як самт мегузаронад ва аз ҳамин сабаб дар пули диоди табдили ҷараён ба вуҷуд меояд.

'''Схемаи оддии истифода:''' Дар пуркунандаҳои барқие, ки то солҳои 1900 ва ибтидои солҳои 2000 ассоси корро пули диодӣ ташкил медод. Трансфарматори пасткунандаи шиддат аз ҷараёни оддии тағирёбана ҷараёни камшиддати барқро ба вуҷуд меовард, аммо ин ҷараён ҳануз тағирёбанда буд ва аз пули диодӣ гузашта ба ҷараёни импулсии доими табдтл меёфт бад аз диодҳо ҷараён ба канденсатори ғунҷоишаш баланд (тақрибан аз 200 то 1500-3000 микрофарад-UF) мерасид. Канденсатор импулсҳоро коҳиш медод ва ё тамоман импулсҳоро рост мекард, ки ҷараёни тоззаи доими истеҳсол мешуд ва ба истифодабаранда дастгоҳҳои гуногун (массалан телефон ё пуркунандаҳои барқи аккумулятор) мерафт. Ҳоло ҳам ин пули диодӣ дар ҳамма дастгоҳои барқи истифода мешавад.

'''Таърихи пайдоиш:''' Усулҳои аввалини рост кардани қувваи барқ баъди кашф кардани хусусиятҳои нимноқилҳо пайдо шуд. Росткунандаҳои аввалин диодҳои вакумиро истифода мебурданд, бо таррақи кардани техналогияи нимноқили дар байни асри XX диодҳои хурдҳаҷми керамики ҷои онҳоро гирифтанд.  </text>
      <sha1>e933a0vn1zhu1tri1lrjgievnbevkfw</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>